وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 0 1817 388161 385088 2026-06-23T19:32:35Z Intisar Ali 8681 /* */ 388161 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون}} {{Infobox settlement | name = سنڌ | native_name = {{hlist|{{resize|{{lang|sd|{{Naskh|سنڌ}}}}}}|{{lang|ur|{{nq|سندھ}}}}}} | etymology = <br />''سنڌو'' ([[سنڌو درياهه]]) مان نڪتل، جنهن جي لفظي معنيٰ "درياهه" آهي | type = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Jinnah Mausoleum.JPG | caption1 = [[مزارِ قائد]] | image2 = Rohri.jpg | caption2 = [[ايوب پل]] | image3 = Karachi sky line.jpg | caption3 = [[ڪراچي جو افق]] | image4 = Ranikot fort 2 (asad aman).jpg | caption4 = [[رني ڪوٽ قلعو]] | image5 = Other side of Moenjodaro by Usman Ghani.jpg | caption5 = [[موهن جو دڙو]] | image6 = | image7 = Shah jahan mosque -Thatta 7(asad aman).jpg | caption7 = [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] }} | image_flag = Flag of Sindh.svg | image_seal = Coat of arms of Sindh Province.svg | nicknames = {{hlist|''مهراڻ'' (دروازو)|''باب الاسلام'' (اسلام جو دروازو)}} | image_map = Sindh in Pakistan (claims hatched).svg | map_caption = پاڪستان ۾ سنڌ جو مقام | coor_pinpoint = | coordinates = {{coord|26|21|N|68|51|E|region:PK|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = [[انڊين گورنمينٽ ايڪٽ، 1935ع|{{Start date and age|1936|4|1|df=y}}]] (موجوده شڪل) | established_title1 = اڳ ۾ | established_date1 = [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو | seat_type = [[پاڪستان جي گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|گاديءَ جو هنڌ]]<br />{{nobold|[[سنڌ جا شهر آبادي موجب|۽ سڀ کان وڏو شهر]]}} | seat = [[ڪراچي]] | parts_type = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | parts_style = coll,para | parts = [[سنڌ جون ڊويزنون|06]] | p1 = [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]<br />[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]<br />[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]<br />[[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]]<br />[[سکر ڊويزن|سکر]]<br />[[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاري موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|انساني ترقياتي اشاري (HDI)]] (2021ع) | blank2_info_sec1 = 0.517 {{increase}}<ref name="GlobalDataLab">{{cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/PAK/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&colour_scales=global|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab|website=Globaldatalab.org|access-date=5 June 2022}}</ref><br />{{color|#FF0000|گهٽ}} | blank3_name_sec1 = [[پاڪستان ۾ تعليم|شرح خواندگي]] (2023ع) <ref>{{cite web | url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_province.pdf | title=Sindh Achieves Highest Literacy Growth Rate Among All Provinces | date=9 June 2025 }}</ref> | blank3_info_sec1 = {{bulleted list|'''ڪل:'''<br />(57.54%) |'''مرد:'''<br />(64.23%) |'''عورتون:'''<br />(50.21%)}} | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank_info_sec2 = 75 | blank1_name_sec2 = [[صوبائي اسيمبلي سنڌ|صوبائي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank1_info_sec2 = 168<ref>{{cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh|website=www.pas.gov.pk|access-date=24 July 2009|archive-date=14 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141214183543/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|url-status=dead}}</ref> | blank2_name_sec2 = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | blank2_info_sec2 = 6 | blank3_name_sec2 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعا]] | blank3_info_sec2 = 30 | blank4_name_sec2 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقا]] | blank4_info_sec2 = 138 | blank5_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]] | blank5_info_sec2 = 1108<ref>{{cite web|url=http://www.lgdsindh.com.pk/|title=LgdSindh - News Blog|website=LgdSindh|access-date=5 September 2006|archive-date=16 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616174048/http://www.lgdsindh.com.pk/|url-status=dead}}</ref> | government_footnotes = | government_type = [[وفاقي رياست|وفاقي]] پارلياماني حڪومت | governing_body = [[حڪومت سنڌ]] | leader_party = | leader_title = [[سنڌ جو گورنر|گورنر]] | leader_name = [[نھال ھاشمي]] ([[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|پي ايم ايل-ن]]) | leader_title1 = [[سنڌ جو وزيراعليٰ|وزيراعليٰ]] | leader_name1 = [[سيد مراد علي شاهہ|سيد مراد علي شاھ]] ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|پي پي پي]]) | leader_title2 = [[سنڌ جو چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = سيد آصف حيدر شاهه | leader_title3 = [[مقننہ]] | leader_name3 = [[ سنڌ اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]] | leader_title4 = [[پاڪستان جون هاء ڪورٽون|هاءِ ڪورٽ]] | leader_name4 = [[سنڌ هاء ڪورٽ]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 140,914 | area_rank = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]] | elevation_footnotes = | elevation_m = 173 | population_footnotes = <ref name="2023 Census">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Sindh.pdf |title = Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 (Sindh province) |date= 5 August 2023 |website = Pakistan Bureau of Statistics (www.pbs.gov.pk) |access-date = 25 November 2023}}</ref> | population_total = 55,696,147 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] | population_rank = [[پاڪستان جي آبادي|ٻيون]] | population_density_km2 = 395 | population_demonym = سنڌي | population_note = | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پاڪ ٽائيم]] | utc_offset1 = +05:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[آء ايس او 3166-2:پاڪ|پاڪ-ايس ڊي]] | website = [http://www.sindh.gov.pk sindh.gov.pk] | footnotes = | official_name = سنڌ صوبو | translit_lang1_info1 = | blank_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank_info_sec1 = {{Hlist|[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]|[[اردو]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{efn| *سنڌي واحد سرڪاري ٻولي آهي جيڪا صوبائي سطح تي تسليم ٿيل ۽ ضابطي هيٺ آهي۔ *اردو ۽ انگريزي جي سرڪاري حيثيت [[پاڪستان جو آئين|قومي آئين]] ۾ تسليم ٿيل آهي۔}}}} | demographics1_info1 = $86 ارب ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g}} | demographics_type1 = جي ڊي پي (نالي ماتر) | demographics1_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics1_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics1_info2 = $1,997 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) | demographics_type2 = جي ڊي پي (خريداري قوت برابري) | demographics2_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics2_info1 = $345 ارب ڊالر ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g|سنڌ جو قومي معيشت ۾ حصو 23.7٪، يا 2022ع ۾ 345 ارب آمريڪي ڊالر (PPP) ۽ 86 ارب آمريڪي ڊالر (نالي ماتر) هو.<ref name=kp>{{Cite web|url=https://kpbos.gov.pk/assets/docs/reports/NTL-PolicyBrief-Aug-1.pdf|title= GDP OF KHYBER PUKHTUNKHWA'S DISTRICTS|website=kpbos.gov.pk}}</ref><ref name="imf.org">{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=564,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIEPCH,&sy=2020&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 | title=Report for Selected Countries and Subjects }}</ref>}} | demographics2_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics2_info2 = $7,209 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) }} '''سنڌ''' ({{lang-en|'''Sindh'''}}، [[اردو]]: {{Nastaliq|'''سندھ'''}})، [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان هڪ صوبو آهي، جيڪو ملڪ جي ڏاکڻي اوڀر طرف واقع آهي. سنڌ، [[سنڌي ماڻھو|سنڌي قوم]] جو تاريخي وطن آهي، جنهن کي عام طور واديءَ مهراڻ پڻ چيو ويندو آهي. ايراضي جي لحاظ کان سنڌ ٽيون نمبر وڏو صوبو، ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] کان پوءِ آبادي جي لحاظ کان ٻيون نمبر وڏو صوبو آهي. اولهه طرف سنڌ جا حدون [[بلوچستان]]، اتر طرف [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اوڀر طرف [[هندوستان]] جي [[راجستان]] ۽ [[گجرات]] سان لڳن ٿيون. سنڌ جي ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهي. سنڌ جي سر زمين گهڻو ڪري [[سنڌو درياھ]] جي وهڪري سبب آباد آهي، جڏهن ان جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ٿر|ٿر رڻپٽ]] واقع آهي جيڪو انڊيا جي رياست گجرات ۽ [[رڻ ڪڇ]] [[ريگستان]] سان ملي وڃي ٿو. سنڌ جي اولھ ۾ [[کيرٿر|کيرٿر جبل]] واقع آهي. سنڌ جي [[آبهوا]] [[اونھارو|اونهاري]] جو سخت گرم ۽ [[سيارو|سياري]] جو سخت ٿڌي رهندي آهي. سنڌ صوبي جي [[گادي جو هنڌ]] [[ڪراچي]] [[پاڪستان]] جو سڀ کان وڏو واپاري مرڪز آهي. ڪراچي پاڪستان جو ٻيو سڀ کان وڏو صنعتي شهر آهي جيڪو صوبي جي گادي جو هنڌ پڻ آهي جتي لاتعداد ملڪي ۽ بين الاقوامي بينڪن جو سسٽم موجود آهي، پاڪستان جا ٻه اهم [[بندرگاھ]] [[پورٽ قاسم]] ۽ [[ڪراچي بندرگاھ]] پڻ سنڌ ۾ آهن. باقي سنڌ [[زراعت]] واري [[صنعت]] تي مشتمل آهي، جيڪي لاتعداد [[ميوو|ميوا]]، [[ڀاڄي|ڀاڄيون]]، ۽ [[فصل]] پيدا ڪري ٿي جيڪي سموري ملڪ استعمال ۾ ڪيا وڃن ٿا.<ref name="The Nation, 2014">{{cite news|last1=Staff reporter|title=Sindh must exploit potential for fruit production|url=http://nation.com.pk/business/09-Mar-2014/sindh-must-exploit-potential-for-fruit-production|accessdate=29 May 2015|agency=The Nation|publisher=The Nation, 2014|date=9 March 2014}}</ref><ref name="SALU Press">{{cite web|url=https://www.academia.edu/1934949/Dates_in_Sindh_Facts_and_Figures|title=Dates in Sindh|last2=Saud|first2=Adila A.|date=|website=|publisher=SALU Press|last1=Markhand, PhD|first1=Ghulam Sarwar|accessdate=29 May 2015}}</ref><ref name="Dawn News,2007">{{cite news|last1=Editorial|title=How to grow Bananas|url=http://www.dawn.com/news/264225/how-to-grow-bananas|accessdate=29 May 2015|agency=Dawn News,|publisher=Dawn News, 2007|date=3 September 2007}}</ref> سنڌ صوبو پاڪستان جي [[دوا ساز صنعت]] جو پڻ مرڪز آهي. سنڌ پنهنجي مختلف [[ثقافت]] جي ڪري مشهور آهي، جنهن تي گهڻو تڻو اثر [[تصوف|صوفي ازم]] جو آهي، ڪيتريون ئي اهم [[صوفي]] [[مزار|مزارون]] سڄي سنڌ ۾ موجود آهن جيڪي لاتعداد عقيدتمند کي پنهنجي طرف ڇڪن ٿيون. سنڌ پاڪستان جو اڪيلو صوبو آهي جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ [[هندو]] رهن ٿا<ref name="tharparkar.gos.pk">[http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88 Tharparkar District Official Website – District Profile – Demography] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321200415/http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88|date=March 21, 2012}}</ref> ان کان علاوه [[ڪراچي]] به پاڪستان جو واحد شهر آهي جتي جدا جدا قومون آباد آهن جن ۾ [[مھاجر]] (جيڪي 1947ع ۾ [[انڊيا]] مان هجرت ڪري آيا هئا)<ref name=":0">{{Cite journal|last=KHALIDI|first=OMAR|date=1998-01-01|title=FROM TORRENT TO TRICKLE: INDIAN MUSLIM MIGRATION TO PAKISTAN, 1947—97|jstor=20837002|journal=Islamic Studies|volume=37|issue=3|pages=339–352}}</ref> برمي، ملباري، بنگالي، وغيره جنهن جي نتيجي ۾ ڪراچي ۾ ڪيترائي ڀيرا نسلي جهيڙا پڻ ٿيا آهن.<ref name=Minahan>{{cite book |last=Minahan |first=James |title=Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World |volume=3 |year=2002 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-32111-5 |pages=1277–78}}</ref> سنڌ ۾ [[يونيسڪو]](UNESCO) طرفان ٻه مقام عالمي ورثو قرار ڏئي پنهنجي نگرانيءَ ۾ آندا ويا آهن جنهن ۾ هڪ [[مڪلي|مڪلي جون ٽڪريون]] ([[ٺٽو]]) ۽ ٻيو [[موهن جو دڙو]] ([[لاڙڪاڻو]]) شامل آهن.<ref>{{cite web|title=Properties inscribed on the World Heritage List (Pakistan)|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/pk|website=UNESCO|publisher=UNESCO|accessdate=14 July 2016}}</ref> انگريزن اگسٽ 1935 ۾ گورنمنٽ آف انڊيا ايڪٽ پاس ڪيو. جنهن موجب برما ۽ عدن کي انڊيا مان ٽوڙي واپس پراڻي فتح ڪيل ملڪ/ڪالوني جي جدا حيثيت ۾ بحال ڪيائون. جڏهن ته سنڌ ۽ بلوچستان کي فتح ڪيل جدا ملڪ واري حيثيت ۾ بحال نه ڪيائون. سنڌ کي انڊيا جي هڪ صوبي جي حيثيت ۾ بحال ڪيائون. جڏهن ته بلوچستان کي قلات شاهي رياست طور انڊيا ۾ شامل رکيائون. == نالي جي معني == سنڌ تي [[سنڌوندي]]ءَ تان نالو پيو آهي. [[سنسڪرت]] ۾ ”سنڌو“ معنيٰ [[سمنڊ]] يا [[درياھ|وڏو درياءُ]] آهي،{{sfn|Phiroze Vasunia|2013|p=6}} اڳي [[ڪابل ندي]]، گومتي (گومال) وغيره سنڌونديءَ جون ڀرتي ڪندڙ شاخون هونديون هيون، تنهنڪري سنڌو رواجي ندين کان تمام گهڻو وڏي هوندي هئي ۽ سمنڊ سان ڪلهو پئي هڻندي هئي. انهيءَ سبب [[آريا|آڳاٽن آرين]] اهو نالو رکيس. اڄ به سنڌونديءَ جو پيٽ [[ڊيرا اسماعيل خان ضلعو|ديري اسماعيل]] کان وٺي [[ڪالاباغ]] تائين ايڏو وڏو آهي، جو ڪا ٻيڙي وچ سير ۾ هوندي، ته نڪي اورينءَ ڀر نڪي پرينءَ ڀر کان ڏسڻ ۾ ايندي.<ref>ڪتاب: [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html قديم سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180518034947/http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book46/Book_page2.html |date=2018-05-18 }} از ڀيرومل مهرچند آڏواڻي؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ|سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو]]</ref> اڳي سنڌ کي [[انگريزي ٻولي|انگريزي ٻوليءَ]] ۾ '''Sind''' ڪري لکيو ويندو هو، پر 1988ع تي [[سنڌ اسيمبلي]] پاران پيش ڪيل هڪ بل ذريعي ان کي '''Sindh''' ڪوٺيو ويو. 325 قبل مسيع ۾ [[يوناني|يونانين]] جڏهن [[سڪندر اعظم]] جي اڳواڻي ۾ سنڌ فتح ڪئي، ان وقت سنڌ کي انهن '''انڊُوس''' جو نالو ڏنو، جنهن مان بعد ۾ لفظ '''انڊس''' جنم ورتو. آڳاٽي ايرانين پاران [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي اوڀر طرف سموري علائقي کي هند چيو ويندو هو. جڏهن 17هين صدي تي انگريز برصغير ۾ آيا ته هن سموري [[ڏکڻ ايشيا]] کي سنڌ جو نالو ڏئي ان کي [[انڊيا]] ڪوٺيو. پاڪستان جي نالي ۾ [[س]] جو لفظ پڻ سنڌ مان کنيل آهي.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever?}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref>پروفيسر منگهارام ملڪاڻي ”سنڌ“ لفظ کي صاف طور دراوڙي الاصل قرار ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته آرين اهو لفظ دراوڙن کان اڌارو ورتو. هو لکي ٿو ته: {{quote|”بمبئي جي ڀارت وگيانيءَ (Indologist) پادري هيرس جي سَنَد موجب سندونديءَ کي اهو نالو آرين کان آڳاٽن رهاڪن دراوڙن ڏنو هو. جن جي ٻوليءَ ۾ ’سند‘ يا ’سِندو‘ لفظ جي معنيٰ هئي ندي يا درياءُ. آرين ان اکر کي ڦيرائي ”سنڌ“ يا ”سنڌو“ ڪيو، جنهن پٺيان سمورو ملڪ جنهن مان اُها ندي لنگهي ٿي، تنهن تي ’سنڌ‘ ديس جو نالو پئجي ويو......“<ref>{ملڪاڻي، منگهارام، پروفيسر، ”سنڌ، هندستان جو دروازو ۽ ان جي ادبي قدامت“ (مضمون)، ٽماهي ”مهراڻ“، جلد 11، نمبر- 3، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع، ص. 125}</ref>|}}يورپي لوڪن ”سنڌ“ لفظ جي بنياد متعلق اِها دعويٰ ڪئي ته اهو لفظ سنڪرت ٻوليءَ جو آهي، جنهن جو بنياد ”سڌ“ (sidh) ۽ ان جي معنيٰ نَهر يا نَدي آهي<ref>{williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.}</ref>ايڊورڊ ٿارنٽن (1844ع) ”سِنڌ“ يا ”سِنڌو“ لفظ کي سنسڪرت بنياد جو قرار ڏئي ٿو. هو لکي ٿو ته: "Sind or Sindh sanscrit for sea or collection of water......."<ref>{) Thornton, edward, op. cit. p. 199}</ref>مونيئروليمز ”سنڌو“ لفظ جي معنيٰ نهر،ندي ۽ سنڌ جا ماڻهو ڏنا آهن<ref>{williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.}</ref>اليگزينڊر ڪننگهام، سنڌ لفظ جي بنياد متعلق لکي ٿو ته: ”يونان وارن هن علائقي کي سِنڊو (Sindo) ۽ عربن سَدُو (Sadu) لکيو آهي. جيڪي هن علائقي جي سنسڪرتي نالي سِنڌو (Sindhu) ڏانهن اشارو ڪن ٿا. هن ٻوليءَ ۾ هتان جي رهاڪن کي سئنڌاوا (Saindhava) يا سئنڌو، (Saindhu) چيو ويو آهي ۽ عام مشهور اُچار به اهو آهي.“<ref>{ڪننگهام اليگزنڊر، ”سنڌ- هند جي قديم جاگرافي“، سنڌي ترجمو: عطامحمد ڀنڀرو، ڄام شورو/ حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 2007ع، ص. 266.}</ref>اليگزينڊر ڪننگهام واري ڳالهه کي ”انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا“ جا مرتبين تسليم ڪندي نقل ڪيو آهي. ڪاڪو ڀيرومل ان انسائيڪلو پيڊيا جي حوالي سان ڪننگهام واري ڳالهه ورجائيندي لکي ٿو ته: ”سنسڪرت ۾ ان کي ”سَئندَو (Saindhava) چوندا هئا، جنهن جي معنيٰ سنڌو ڪناري تي رهندڙ لوڪ......“<ref>{آڏواڻي، مهرچند، ڀيرومل، ”قديم سنڌ“، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، ڇاپو ٻيو 1980ع، ص.46}</ref>”رگويد واري زماني ۾ سنڌو ماٿر جي قديم لوڪن (رهواسين) کي سَئندو (Saindhava) جي نالي سان سڏيندا هئا، جنهن جي مراد هئي- سنڌو ڪناري يا سنڌوماٿر ۾ رهندڙ لوڪ آرين، يا هنن لوڪن (سنڌو ماٿر جي اصلوڪن رهاڪن) کي انهيءَ نالي (سَئنڌو/ سئندوئي) سڏيائون. هونئن به ته سنڌي ويا ڪرڻ جي اصولن موجب ’سنڌو‘ لفظ جي صفتي صورت ’سِئنڌوئي/ سئنڌو ئي ٿيندي. اها صورت (سئنڌو ئي)، اڳتي هلي پهرين ’سنڌ ئي‘ بڻي هوندي ۽ پوءِ ’سنڌي‘ بڻجي وئي ۽ وچ واري سُر [اَو]کي [اُ] سُر ۾ تبديل ڪيو ويو......... اهڙي طرح ’سنڌ ئي‘ جا اڳتي هلي ’سِنڌي‘ بنجي وئي آهي........“<ref>{الانا، غلام علي، ڊاڪٽر، ”سنڌي ٻوليءَ جو بڻ بنياد“، ڪراچي، سنڌيڪا اڪيڊمي، نئون ڇاپو 2004ع، ص. 127.}</ref><ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>”جڏهن به سنسڪرت مان نَوَن لفظن ٺاهڻ لاءِ ڪنهن ڌاتوءَ سان اڳياڙيون ۽ پڇاڙيون ڳنڍيون وينديون هيون ته ان عمل کي سڏيندا ئي هئا ”سَنڌي“، جو پوءِ ڦري ”سنڌي“ اچارجڻ لڳو ۽ اڄ خود يورپي ماهرن ان لفظ ”سَندي“ (Sandhi)کي هڪ ٽيڪنيڪل لفظ تور انگريزي ۽ ٻين ٻولين ۾ استعمال ڪرڻ شروع ڪيو آهي. ان لفظ ۾ ڪافي وقت اندر ( اِ ) حرف علت جو ( اَ ) حرف علت ۾ مٽجڻ ڪا وڏي ڳالهه ڪانهي. خود اسان وٽ ان جون ڪي صورتون انهي طريقي سان بدلجي چڪيون آهن. هن لفظ جو ڌاتو آهي سُڌ> سِد (سنسڪرت- سيند) = وهڻ، ڳنڍڻ، ڳنڻ، ڌڪ هڻڻ، آباد ٿيڻ، محدود ٿيڻ وغيره. جنهن مان سنڌ، سنڌو، سِڌو، سِنڌ، حرف علتِ (اِ) سان موجود آهن. ته ٻئي پاسي سَنڌڻ، سَند، سنداڻ، سَنڌ وغيره موجود آهن.......<ref>{ميمڻ سراج، ”سنڌي ٻولي“، حيدرآباد، سنڌ لئنگويج اٿارٽي، ٻيو ڇاپو 2009ع، ص. 63، 64.}</ref> <ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>.“دين محمد ڪلهوڙو، سنڌ لفظ کي دراوڙي ٻوليءَ جو آريائي روپ قرار ڏئي ٿو. هو لکي ٿو ته: ”منهنجي اڀياس ۽ سمجهه موجب: سنڌو/سنڌ لفظ جو بنياد سنسڪرت جو لفظ ”ند“ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ’طرف‘ ۽ ’س‘ ان جي اڳياڙي (Prefix) آهي. ’ند‘ جي اڳيان ’س‘ ۽ پٺيان ’و‘ اضافي صورتن ملائڻ سان لفظ ٺهيو- ’سنڌو‘ جنهن جي معنيٰ نڪري ٿي- سامهون وارو درياءُ. جڏهن قديم آريا درياء ڏيئي سنڌ ۾ گهڙيا هئا، تڏهن هنن درياءَ جي ٻنهي ڪنارن تي آباد دراوڙن لوڪن کي ’سنڌي‘ ۽ سندن ملڪ کي ’سنڌ‘ سڏيو، ڇاڪاڻ ته دراوڙن جو هي ملڪ هنن آرين کي سامهون واري طرف کان ٿي نظر آيو. اهڙي ريت هيءُ درياء منهنجي نظر ۾ قديم آرين جي آمد کان پوءِ ”سنڌو“ جي نالي سان مشهور ٿيو.“<ref>{سولنگي، محمد عرس ’اظهر‘، ”دادو ضلعو- هڪ اڀياس“ واڌارا، سڌارا، تصحيح ۽ مقدمو: دين محمد ڪلهوڙو، ڄام شورو، سنڌي ادبي بورڊ، 2013ع، ص ٽ.}</ref>ايڊون برائنٽ ۽ ايڊون فرانسيس برائنٽ ’سنڌ‘ لفظ کي جديد دراوڙي نه بلڪ قديم دراوڙي (Proto- Dravidian) زبان جو لفظ قرار ڏنو آهي.<ref>{Bryant, edwin and francis bryant, Edwin, "the quest for the origin of vedic-culture, the indo- Aryan migration debate", Newyork, Oxford university press, 2001, p. 320}</ref><ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>هندستان جي ڪرناٽڪ رياست جي دراوڙي قبيلن جي ڪلاسيڪي موسيقيءَ ۾ هڪ راڳ جو نالو ”سنڌ ڀيروي“ (Sindh Bhairavi) آهي. جيڪو اساوري ٺاٺ سُر سان تعلق رکي ٿو. دراوڙي ٻولي ”تامل“ جي ڳالهائيندڙن ۾ هڪ طبي علاج جو سائنسي طريقو ”سنڌا“ (Sidha) جي نالي سان مروج آهي، ان جا خالق قديم دراوڙ (قديم سنڌين جا ابا ڏاڏا) هئا ۽ اهو طريقو سنڌ ڌرتيءَ تي ڄميو ۽ عروج تي پهتو. آرين کان پوءِ هندستان جا دراوڙ قبيلا ڏورانهين علائقن ۾ رهڻ جي باوجود پنهنجي اصل ماتر ڀوميءَ جي سِڪَ کي ساهه ۾ هنڊائڻ لاءِ ان طريقي تي ”سنڌ“ نالو رکيائون.<ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref> ==== سنڌ بابت محققن ۽ مورخن جي راءِ ==== سنڌ جي سرزمين قديم زماني کان علم، فن، حڪمت ۽ فڪري روايتن جو اهم مرڪز رهي آهي. تاريخي ذريعن موجب هتي اهڙا عالم، فقيهه ۽ مفڪر پيدا ٿيا، جن جي علمي حيثيت ۽ فڪري اثرات پري پري تائين تسليم ڪيا ويا. سنڌ جي علمي عظمت بابت ڪيترن معروف محققن ۽ مورخن پنهنجا خيال قلمبند ڪيا آهن<ref name=" گرامي"/>. [[ابن صبعيه]] (Abu Sabeeya) پنهنجي تحريرن ۾ لکي ٿو ته سنڌ وارن وٽ علم ۽ حڪمت جو وڏو ذخيرو موجود هو، ۽ اهو به بيان ڪري ٿو ته يونان ۾ موجود علم جو وڏو حصو سنڌ مان منتقل ٿيو. [[ابو معشر]] سنڌ جي علمي حيثيت بابت لکي ٿو ته حڪمت، فلسفي ۽ علم سان سنڌين جي رغبت کي دنيا جي ٻين قومن به تسليم ڪيو آهي، ۽ علم جي طلب ۾ سنڌين کي نمايان مقام حاصل رهيو آهي<ref name=" گرامي"/>. تاريخي ڪتاب [[اخبار الحڪماءِ]] ۾ بيان ٿيل آهي ته دنيا جي قومن ۾ سنڌ علم ۽ حڪمت جو سرچشمو رهي آهي ۽ عدل ۽ سياست جي پهرين مرڪزن مان هڪ سمجهي ويندي هئي. ان ڪتاب موجب، جغرافيائي دوري سبب سنڌ جا ڪيترائي علمي ڪتاب ٻين علائقن تائين محدود مقدار ۾ پهتا، تنهن هوندي به جيڪي علمي آثار دستياب ٿيا، سي وڏي اهميت جا حامل هئا<ref name=" گرامي"/>. اسلامي روايتن موجب حضرت عليؓ به سنڌ جي سرزمين کي علم ۽ برڪت واري زمين قرار ڏنو آهي، جتان علم ۽ عرفان جو ظهور ٿيو. انهن بيانن مان سنڌ جي علمي ۽ فڪري حيثيت جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو<ref name=" گرامي">مولانا گرامي صاحب سه ماھي مھراڻ 2- 1975 ص نمبر 210</ref>. تاريخي حوالن موجب، پرتگالين جي سنڌ تي ڪاهه کان پوءِ مڪلي ۽ ٺٽي جهڙن علمي مرڪزن ۾ موجود ڪيترائي ڪتب خانا (لائبريريون) ۽ درسگاهون (مدرسا) تباهه ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ جي علمي ورثي کي وڏو نقصان رسيو<ref name=" دادا">ڪتاب؛ سنڌ جي عالمن جا سونھري ڪارناما، ليکڪ؛ دادا سنڌي</ref>. تاريخي ۽ تحقيقي لکتن موجب، موجوده بلوچستان جي سرزمين قديم زماني ۾ سنڌ جي وسيع جغرافيائي ۽ تهذيبي دائري سان ڳنڍيل رهي آهي. ڪجهه محققن جو خيال آهي ته بلوچستان جا ابتدائي رهاڪو سنڌي نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته بلوچ قبيلن جي آمد بعد جي تاريخي دورن ۾ ٿي. ڊاڪٽر الهه رکيو ٻُٽ لکي ٿو ته بلوچ قبيلا بلوچستان جا اصلوڪا رهاڪو نه هئا، پر انهن جي مڪران ۽ بلوچستان ۾ آمد چوٿين صدي عيسوي کان شروع ٿي. هن جي مطابق، بلوچ قبيلن کان اڳ هن خطي ۾ دراوڙ، عرب، ايراني، بروهي، راجپوت ۽ جت وڏي انگ ۾ آباد هئا<ref> ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref>. مير رحيم داد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ ۾ بيان ڪري ٿو ته سنڌ ماٿري ۾ بلوچن جي موجودگي کي ٽالپر دور کان اڳ تسليم ڪرڻ تاريخي طور درست ناهي، ۽ سندس خيال موجب بلوچستان تاريخي طور سنڌ جو حصو رهيو آهي.ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579 ساڳئي محقق هڪ ٻي جڳهه تي لکي ٿو ته بلوچستان ۽ خراسان، اقليم سنڌ جا صوبا رهيا آهن<ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع </ref>. بلوچن جي نسلي ۽ جغرافيائي پس منظر بابت احمد يار بلوچ لکي ٿو ته بلوچن جي آمد بلوچستان ۾ مرحليوار ٿي ۽ انهن جي هجرت قديم مسڪن حلب ۽ شام مان تقريبن چوٿين صدي عيسوي ۾ شروع ٿي.ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38 صادق علي بلوچ مطابق، زابلستان بلوچن جو قديم وطن هو، جنهن مان پوءِ اهي مختلف علائقن ڏانهن منتقل ٿيا<ref> تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref>. موسيٰ خان جلال زئي تاريخ بلوچستان ۾ بيان ڪري ٿو ته جڏهن بلوچ قوم ڪرمان مان مڪران طرف لڏي آئي، تڏهن انهن جو سردار جلال خان هو، جيڪو هن مهاجرت جي اڳواڻي ڪري رهيو هو.تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16 يورپي محقق پيڪولين لکي ٿو ته گهڻا بلوچ پاڻ کي عرب نسل سان ڳنڍين ٿا ۽ حلب (شام) کي پنهنجو ابتدائي وطن قرار ڏين ٿا<ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري </ref>. ڪامران اعظم جنجوعه لکي ٿو ته بلوچ قوم قديم دور ۾ عربستان، دجله ۽ فرات جي وادين، حلب جي علائقن ۽ ايراني سرحدن ڀرسان آباد هئي. هن وڌيڪ بيان ڪيو آهي ته هڪ روايت موجب، جڏهن بلوچ حلب مان لڏپلاڻ ڪري ڪرمان پهتا، ته اهي 44 گروهن ۾ ورهايل هئا، جن مان اعلمش رومي وڏو سردار هو<ref> ڪتاب بگٽي قبيلا ص نمبر 48ساڳيو ڪتاب ص نمبر 55</ref>. تاريخي بيانن موجب، موجوده بلوچستان جو علائقو اڳ ڪيچ مڪران، لسٻيلا، قلات، ۽ سيوي (سبي) جهڙن نالن سان سڃاتو ويندو هو. مهر ڳڙهه جي تهذيب، جيڪا لڳ ڀڳ 9 هزار سال پراڻي آهي، پڻ هن ئي خطي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. ڪجهه محققن موجب، لسٻيلي جا حڪمران سما (سماٽ) هئا، جڏهن ته قلات جا حڪمران بروهي هئا، جن کي دراوڙي نسل سان وابسته ڪيو وڃي ٿو. بروهي قوم بابت اهو به لکيو ويو آهي ته انهن جو بلوچن سان نسلي ۽ لساني تعلق ناهي . پاڪستان جي قيام کان پوءِ، 1964ع ۾ مرڪزي حڪومت طرفان سنڌ جا ڪجهه علائقا—جهڙوڪ جهٽ پٽ، نصيرآباد، اوستو، جعفرآباد، جهل مگسي، ڊيرا الهيار ۽ مراد جمالي—انتظامي طور بلوچستان ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{Citation |title=گريٽر بلوچستان ۽ تاريخي حقيقتون! {{!}} Affair - افيئر<!-- Bot generated title --> |url=http://affairnews.com/2015/07/%DA%AF%D8%B1%D9%8A%D9%BD%D8%B1-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DB%BD-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%D8%AA%D9%88%D9%86/ |accessdate=2019-12-17 |archive-date=2020-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018185800/http://affairnews.com/2015/07/%da%af%d8%b1%d9%8a%d9%bd%d8%b1-%d8%a8%d9%84%d9%88%da%86%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%db%bd-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d8%ae%d9%8a-%d8%ad%d9%82%d9%8a%d9%82%d8%aa%d9%88%d9%86/ |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> <ref>ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579</ref><ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع</ref><ref>ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38</ref><ref>تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref><ref>تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16</ref><ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري</ref> == تاريخ == {{Main|سنڌ جي تاريخ}} ===قبل از تاريخي دور === (تقريباً 7000 ق.م. کان 3000 ق.م.) سنڌو ماٿر واري علائقي (Greater Indus Region) ۾ انساني آبادي جا سڀ کان پراڻا آثار تقريباً 7000 قبل مسيح جا ملن ٿا، خاص طور تي [[مھرڳڙھ]] مان. جيڪو جيڪو اڄ بلوچستان ۾ واقع آهي، قديم دور ۾ سنڌو ماٿر جي تهذيبي دائري ۾ شامل هو، ۽ سنڌ جي تهذيبي اثرن جو اولين مرڪز سمجهيو وڃي ٿو<ref>UNESCO World Heritage Centre – Mehrgarh (Tentative List)</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I, Oxford University Press</ref>. ===سنڌو تهذيب جو دور === (تقريباً 3000 ق.م. کان 1700 ق.م.) تقريباً 3000 ق.م. ۾ سنڌو تهذيب پنهنجي پختي شهري شڪل اختيار ڪئي، جنهن جا وڏا مرڪز موهن جو دڙو ۽ هڙاپا هئا<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, Ancient Cities of the Indus Valley Civilization, Oxford, 1998</ref><ref>Britannica, entry: Indus Valley Civilization</ref>. [[فائل:IVC Map.png|thumb|150px|کاٻو|[[وادي سنڌ جي تهذيب|سنڌو تهذيب]] جا نمايان شهر]] [[فائل:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|100px|کاٻو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل ڪنگ پريسٽ جو مجسمو]] [[فائل:Mohenjodaro Sindh.jpeg|thumb|[[موهن جو دڙو|موهن دڙي]] جا آثار]] سنڌو تهذيب جي آبادي بابت جديد آثار قديمه جي تحقيق موجب مجموعي آبادي 4 کان 5 لک جي وچ ۾ هئي، جيڪا ان دور لاءِ انتهائي وڏي هئي<ref>Possehl, Gregory L., The Indus Civilization, Chapter on Demography</ref><ref>Wright, Rita P., The Ancient Indus, Cambridge University Press, 2010</ref>. سنڌو تهذيب جا شهر: گرڊ سسٽم تحت رٿيل؛ ڍڪيل نيڪالي نظام؛ پڪين سرن جا گهر؛ ۽ عوامي غسل خانن تي مشتمل هئا<ref>Marshall, Sir John, Mohenjo-daro and the Indus Civilization, 1931</ref><ref>UNESCO – Mohenjo-daro World Heritage Site</ref>. سنڌو تهذيب پنهنجي عظمت ۾ قديم مصري ۽ ميسوپوٽيميا تهذيبن جي برابر هئي. موهن جو دڙو، هڙاپا ۽ [[ڪوٽڏجي|ڪوٽ ڏيجي]] جهڙا شهر اعليٰ شهري منصوبابندي، پڪين سرن جي عمارتن، ڍڪيل نيڪالي نظام، عوامي غسل خانن ۽ منظم رستن جي شاهدي ڏين ٿا. [[بلوچستان]] خشڪ هجڻ ڪري اتي جي رهواسين کي مشڪلاتون پيدا ٿيون، جتان ڪيترائي ماڻهو ڪوٽ ڏجي جي علائقن طرف ھجرت ڪري آيا. پنهنجي دور ۾ ڪوٽ ڏجي وارو علائقو شهري علائقن جو مثال هو<ref>Britannica, entry: Kot Diji Culture</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I (OUP)</ref><ref>Wright, Rita P., The Ancient Indus, Cambridge University Press</ref><ref>Possehl, Gregory L., The Indus Civilization, AltaMira Press</ref>. ان کان سواءِ [[موهن جو دڙو]] ۽ [[هڙاپا]] پڻ انساني زندگي لاءِ شهڪار شهر هئا. هتي ماڻهو کي [[فنون لطيفہ]] تي عبور حاصل هو، ۽ هنن پنهنجي [[سنڌو لکت| لکت]] جو نظام تيار ڪيو، جيڪو اڄ تائين مڪمل طور پڙهي نه سگهيو آهي<ref>Parpola, Asko, Deciphering the Indus Script</ref><ref>Britannica, entry: Indus Script</ref>. اتي موجود ترتيب سان جوڙهيل شهر، پڪين سرن سان عام ماڻهن جا گھر، رستا، عوامي غسل خانا، ۽ ڍڪيل نيڪالي جو نظام ان شهر جي عظمت جو داستان آهي<ref>{{cite web |url= http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moanjodaro|author= |date= |work= The United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) website |publisher= |accessdate=September 6, 2014}}</ref><ref>Suhail Zaheer Lari, ''An Illustrated History of Sindh'' (1994, Karachi) p. 16, 17</ref>. هي تهذيب تقريباً 1700 ق.م. ۾ اوچتي تباهي جو شڪار ٿي، جنهن جا امڪاني سبب قدرتي آفتون يا زلزلا سمجهيا وڃن ٿا<ref>Edwin Bryant (2001). The Quest for the Origins of Vedic Culture. pp. 159–60.</ref>. ===ابتدائي تاريخي ۽ ويدڪ دور=== (1700 ق.م. کان 600 ق.م.) قديم شهر رورڪا، جنهن کي هاڻ روهڙي يا اروڙ چيو وڃي ٿو، [[سئوويرا بادشاهت]](Sauvīra) جي گادي جو هنڌ هو. سئوويرا هڪ قدرتي-تاريخي بادشاهت هئي<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind, p.63</ref><ref>Raychaudhuri, Political History of Ancient India</ref>. جنهن جو ذڪر شروعاتي ٻڌ ڌرم جي ادب ۾ مُک واپاري مرڪز طور ٿيل آهي<ref>Derryl N. MacLean (1989)، [https://books.google.com/books?id=xxAVAAAAIAAJ&pg=PA63 ''Religion and Society in Arab Sind''], ص.63</ref>. رگويد واري زماني ۾ سنڌ کي سپت سنڌو سڏيو ويندو هو. “سپت سنڌو” مان مراد سنڌو ۽ ان سان لاڳاپيل اهم نديون هيون. ان مان مکيه نديون شتدرو ([[ستلج]])، پرشڻي ([[راوي]])، اسڪني ([[چناب]])، وتستا ([[جهلم]])، ارجڪئا ([[بياس ندي|بياس]])، ۽ [[سنڌوندي|سنڌو ندي]] وهندڙ هيون. ھڪ لفظ سوما کي ندي سمجھي سپت سنڌو جو مطلب ست نديون سمجھيو ويو پر علمن ان کي علائقي جو نالو يا ڏند ڪٿائي ندي سمجھن ٿا. [[مھاڀارت]] ۾ سنڌ جو ذڪر [[هندوستان جا نالا|ڀارت ورشا]] جي حصي طور ملي ٿو. ===ھخامنشي (فارسي) دور=== (600 ق.م. کان 400 ق.م.) سنڌ 519 ق.م. ۾ فارسي [[هخامنشي سلطنت| ھخامنشي]] (اڪئمنيڊ) شهنشاهت جو باقاعده حصو بڻجي. دارا اعظم (اول) سنڌ فتح ڪري ان کي پنهنجي سلطنت جي ھندش جي نالي سان 29هين ساتراپي (ولايت) قرار ڏنو. فارسي دور ۾ سنڌ مان فوجي ڀرتيون ڪيون ويون، ۽ سنڌي سپاهي ايراني لشڪر جو حصو بڻجي يونان خلاف ٿيندڙ فارسي–يوناني جنگين ۾ شامل ٿيا<ref>Briant, Pierre, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Herodotus, Book III, Satrapy List</ref><ref name = " سيلاني "/>. اعظم (اول) جي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ فارسي منتظمين، فوجي ۽ واپاري اچڻ لڳا، جنهن سبب ايراني اثر وڌي ويو. بعد وارن ايراني ۽ مقامي روايتن ۾ بهمن بن اسفنديار سان منسوب ڪجهه شهرن جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تاريخي تحقيق موجب اهي بيان اسطوري آهن ۽ [[هخامنشي سلطنت|ھخامنشي]] (اڪئمنيڊ) دور سان سڌي طرح ثابت ناهن<ref>Behistun Inscription</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Briant, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Herodotus, Histories, Book III</ref><ref>Bosworth, The Persian Empire</ref><ref>Yarshater, Iranian National History</ref><ref>Encyclopaedia Iranica – Bahman</ref>. فردوسي جي شاهنامي جهڙين ايراني رزميه روايتن موجب، هند، سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جا ڪجهه راجا ايران جي بالادستي مڃيندا ۽ خراج ادا ڪندا هئا؛ بهرحال، جديد تاريخي تحقيق موجب اهي بيان ڪنھن تاريخي دستاويز جو نه پر ادبي ۽ رزميه روايتن جو حصو آهن. ايراني [[هخامنشي سلطنت|ھخامنشي]] اڪئمنيڊ سلطنت جي اوڀر وارن علائقن، جن ۾ سنڌ (ھندش) پڻ شامل هئي، جا نالا اسان تائين يوناني مؤرخن، خاص طور هيروڊوٽس، وسيلي پهتا آهن. انهن علائقن ۾ ساڪا، ماڪا (مڪران)، ستگيدائي، گنداروئي ([[گنڌارا]])، [[داديڪائي]] ۽ [[پڪٽائي]] جهڙا قبيلائي ۽ علائقائي نالا شامل هئا. دارا اعظم (اول) جي دور ۾ سنڌ مان پڻ سپاهي ايراني فوج ۾ ڀرتي ڪيا ويا. بعد ۾، جڏهن [[خشايارشا]] (Xerxes) يونان خلاف مهم هلائي، تڏهن ايراني لشڪر ۾ هندستاني ۽ سنڌي سپاهي به شامل هئا؛ [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] مطابق ايرانين جنگ ۾ ھاٿين جو پڻ استعمال ڪيو<ref name="سيلاني "> [ ڪتاب: سنڌ گهمندڙ سيلاني، سنڌي ادبي بورڊ] </ref>. 400 بهرحال، جديد تاريخي ذريعن موجب انهن جنگين ۾ سنڌي هاٿين جي استعمال بابت ڪو مستند ثبوت موجود ناهي<ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Cambridge History of Iran, Vol. II</ref><ref>Pierre Briant, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Achaemenid Empire”</ref><ref>Herodotus, Histories, Book III & VII</ref>. ===يوناني ۽ سلوقي دور=== (400 ق.م. کان 305 ق.م.) 327 کان 325 قبل مسيح جي وچ ۾ يوناني فاتح سڪندر اعظم سنڌو وادي ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن ۾ داخل ٿيو<ref>Arrian, Anabasis of Alexander, Books IV–VI </ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Alexander the Great”</ref>. سڪندر جي وفات کان پوءِ سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان ڪجهه عرصي لاءِ سلوقي سلطنت جي سياسي اثر هيٺ رهيا <ref>Cambridge History of Iran</ref> <ref>Britannica, “Seleucid Empire”</ref>. ===موريا سلطنت جو دور=== (305 ق.م. کان 185 ق.م.) 305 قبل مسيح ۾ چندر گپت موريا، سلوقس نيڪيٽر سان معاهدي کان پوءِ، سنڌ کي موريا شهنشاهت ۾ شامل ڪيو<ref>Britannica, “Chandragupta Maurya”</ref><ref>Justin, Epitome of Pompeius Trogus</ref><ref>Strabo, Geography</ref>. موريا دور، خاص طور اشوڪا جي حڪومت دوران، سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ٻڌ ڌرم کي وڏي هٿي ملي ۽ ان جي تبليغ ٿي<ref>Romila Thapar, Ashoka and the Decline of the Mauryas</ref><ref>Ashokan Rock Edicts</ref>. 185 قبل مسيح ۾ موريا حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو جڏهن ان جي آخري حڪمران برهدرتھ کي پُشيمتر سنگا هٿان قتل ڪيو ويو ۽ سنگا شهنشاهت قائم ٿي<ref>Encyclopaedia Britannica, “Sunga dynasty”</ref><ref>Romila Thapar, The Mauryas Revisited</ref><ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref>. ===هند-يوناني ۽ باختري دور=== (185 ق.م. کان 130 ق.م.) مورين جي زوال کان پوءِ اتر اولهه هندستان ۾ يوناني اثر ٻيهر وڌيو. هن دور ۾ ڊيمٽرس اول جي قيادت هيٺ يوناني–باختري حڪمرانن تقريباً 200–180 قبل مسيح جي وچ ۾ گندھارا، پنجاب ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو. سنڌ بابت، خاص طور اترين حصن ۾، هند–يوناني اثر جا آثار ملن ٿا؛ بهرحال، سڄي سنڌ تي سندن سڌي ۽ مستقل حڪومت بابت جديد تحقيق ۾ اختلاف موجود آهي<ref>Dani, History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Bopearachchi, Monnaies Gréco-Bactriennes</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Demetrius I”</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Indo-Greek Kingdoms”</ref><ref>A. K. Narain, The Indo-Greeks</ref>. ميناندر (ميلندا) جهڙا حڪمران به هن دور ۾ ٿيا. ===سڪوٿي (انڊو-سڪوٿي) دور=== (2 صدي ق.م.) ٻي صدي قبل مسيح ۾ هند–يوناني علائقن ۾ ساڪا (سڪوٿي) قبيلن جي حڪمراني قائم ٿي، جنهن سان هند–يوناني اقتدار جو خاتمو ٿيو. ساڪا حڪمرانن سنڌ، پنجاب، راجستان ۽ اولهه هندستان جي وسيع علائقن تي حڪومت ڪئي، ۽ جديد تاريخنويسي ۾ هن دور کي انڊو–سڪوٿي (Indo-Scythian) دور سڏيو وڃي ٿو<ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Indo-Scythian”</ref><ref>A. K. Narain, The Indo-Greeks</ref>. ===ڪوشان سلطنت=== (1 صدي عيسوي کان 3 صدي عيسوي) پهرين صدي عيسوي ۾ سنڌ [[ڪوشان ايمپائر]] جي قبضي هيٺ آئي. سنڌ, گندھارا ۽ اتر هندستان تي انھن جي حڪومت قائم ٿي<ref>Encyclopaedia Britannica, “Kushan Dynasty”</ref><ref>Cambridge History of India</ref>. [[ڪنشڪ]] جي حڪمراني دوران ٻڌ ڌرم کي وڏي سرپرستي ملي ۽ ڪيترائي مذهبي مرڪز قائم ڪيا ويا. هن دور ۾ ڪجهه قبيلن، جن ۾ آهير پڻ شامل هئا<ref name="Beames1970">{{cite book|author=John Beames|title=A comparative grammar of the modern Aryan languages of India: to wit, Hindi, Panjabi, Sindhi, Gujarati, Marathi, Oriya and Bengali |url=https://books.google.com/books?id=wIddAAAAIAAJ|accessdate=22 March 2011|year=1970|publisher=Munshiram Manoharlal}}</ref>، سنڌ ۾ موجود هئا. ٽين صدي عيسوي جي وچ ڌاري ڪوشان سلطنت جي زوال کان پوءِ سنڌ ساساني شهنشاهت جي سياسي اثر هيٺ اچي وئي<ref>which began about 127 CE. "Falk 2001, pp. 121–136", Falk (2001), pp. 121–136, Falk, Harry (2004), ص. 167–176 and Hill (2009), ص. 29, 33, 368–371.</ref> ===ساساني (فارسي) دور=== (3 صدي عيسوي) ڪوشان سلطنت جي زوال کان پوءِ، ٽين صدي عيسوي جي وچ ڌاري سنڌ ساساني شهنشاهت جي سياسي بالادستي هيٺ اچي وئي. ساساني حڪمرانن سنڌ کي سڌي صوبي بدران اوڀر سرحدي علائقي طور سنڀاليو، جتي مقامي حڪمران برقرار رهيا پر فارسي اقتدار کي خراج ادا ڪندا هئا. سنڌ هن دور ۾ ايران ۽ هندستان جي وچ ۾ واپاري دروازي جي حيثيت رکي ٿي. پنجين صدي عيسوي ۾ هيفتالي حملن سبب ساساني اثر ڪمزور ٿيو، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ مقامي گهراڻن جي حڪمراني جو آغاز ٿيو<ref>Encyclopaedia Iranica</ref><ref>Romila Thapar, Early India</ref><ref>. O. Skjærvø, Sasanian Coins in the Indus Region</ref><ref>Dani, History of Pakistan</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, Hephthalites</ref>. ===گپتا گھراڻي جو دؤر=== (4 صدي عيسوي کان 478ع تائين) ساساني اثر جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ سنڌ ڪجهه عرصي لاءِ گپتا سلطنت جي سياسي اثر هيٺ آئي. پنجين صدي عيسوي جي آخر ۾ هيفتالي (سفيد ھُن) قبيلن جي حملن سبب گپتا اقتدار اتر اولهه هندستان مان ختم ٿيڻ لڳو. ان کان پوءِ سنڌ ۾ مقامي حڪمرانن جو دور شروع ٿيو، جيڪو روايتي طور [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. ڪجهه وقت لاءِ اتر هندستان جي حڪمران شهنشاهه [[هرشاوردن]] جو سنڌ تي سياسي اثر پڻ ذڪر هيٺ اچي ٿو، پر سڌي صوبائي حڪومت جا پڪا ثبوت موجود ناهن<ref>Romila Thapar, Early India</ref><ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref>. ==== قديم سنڌ جون مشهور سياسي شخصيتون ==== قديم سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ مقامي حڪمرانن، ايراني ۽ مقدونيائي فاتحن، موريا شهنشاهن ۽ وچ ايشيائي قبيلائي سلطنتن جو اهم ڪردار رهيو. رائي گهراڻي کان اڳ سنڌو ماٿري مختلف دورن ۾ مقامي راجائن، اخيميني، مقدونيائي، سليوسي، موريا، سڪا، پارٿين، ڪوشان ۽ اڇن هنن جي سياسي اثر هيٺ رهي. انهن حڪمرانن ۽ قبيلائي قوتن جو ذڪر گهڻو ڪري يوناني، ايراني، هندستاني ۽ بعد وارن تاريخي ذريعن ۾ ملي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ رائي گهراڻي کان اڳ سنڌ سان لاڳاپيل قديم حڪمران ۽ سياسي قوتون ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | شخصيت / قوت ! style="background:#99CCFF;" | درجو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي سڃاڻپ ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ سان لاڳاپو ! style="background:#99CCFF;" | مختصر تعارف |- | 1 | [[ميوسيڪانس|راجا ميوسيڪانس]] (Musicanus) | مقامي حڪمران | سنڌو ماٿري جو راجا | هيٺين سنڌ / سنڌو درياهه جو علائقو | يوناني ذريعن موجب ميوسيڪانس سنڌو ماٿري جو هڪ خودمختيار مقامي حڪمران هو، جنهن سڪندر اعظم جي آمد وقت پنهنجي سياسي حيثيت برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 2 | [[راجا سامبس]] (Sambus) | مقامي حڪمران | اتر سنڌ جو سردار | اتر سنڌ | سامبس قديم سنڌ جو هڪ مقامي حڪمران يا سردار هو، جنهن جو ذڪر مقدونيائي لشڪر جي سنڌ ۾ اچڻ واري دور سان لاڳاپيل بيانن ۾ ملي ٿو. |- | 3 | [[راجا آڪسيڪانس|راجا آڪسِي ڪانس]] (Oxycanus) | مقامي حڪمران | سنڌو ڪناري جو حڪمران | سنڌو درياهه جو علائقو | آڪسيڪانس سنڌو درياهه جي ڀرپاسي آباد علائقي جو مقامي حڪمران هو، جنهن بابت يوناني تاريخدانن سڪندر اعظم جي سنڌي مهم جي حوالي سان ذڪر ڪيو آهي. |- | 4 | [[سوفيٿس]] يا سوفيٽس | مقامي حڪمران | منظم مقامي رياست جو حڪمران | قديم سنڌ / اتر اولهه هندستاني علائقو | سوفيٿس کي قديم ذريعن ۾ هڪ منظم، طاقتور ۽ فوجي لحاظ کان مضبوط حڪمران طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن وٽ انتظامي ۽ فوجي ڍانچو موجود هو. |- | 5 | [[دارا اعظم|دارا اوّل]] | غير ملڪي حڪمران | [[اخيميني سلطنت]] جو شهنشاهه | هندوش / سنڌو ماٿري | دارا اوّل اخيميني ايران جو شهنشاهه هو، جنهن سنڌو ماٿري جي ڪجهه حصن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو ۽ انهن علائقن کي اخيميني انتظامي نظام جو حصو بڻايو. |- | 6 | [[سڪندر اعظم]] | غير ملڪي فاتح | [[مقدونيائي سلطنت]] | سنڌو درياهه ۽ هيٺين سنڌ | سڪندر اعظم 326 ق.م ۾ سنڌو ماٿري ۾ داخل ٿيو ۽ هتان جي مختلف مقامي حڪمرانن سان جنگيون، معاهدا ۽ سياسي رابطا ڪيا. |- | 7 | [[سليوڪس اوّل نيڪيٽر]] | غير ملڪي حڪمران | [[سليوسي سلطنت]] | سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان جا سرحدي علائقا | سليوڪس اوّل سڪندر اعظم جي جانشينن مان هو، جنهن سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي سياسي دعويٰ ڪئي، پر بعد ۾ موريا سلطنت سان معاهدي ذريعي سرحدي بندوبست ٿيو. |- | 8 | [[چندرگپت موريا]] | سلطنتي حڪمران | [[موريا سلطنت]] | سنڌ سميت اتر هندستان | چندرگپت موريا اتر هندستان ۾ هڪ مضبوط مرڪزي سلطنت قائم ڪئي، جنهن جي سياسي اثر هيٺ سنڌ جا علائقا به آيا. |- | 9 | [[اشوڪ اعظم]] | سلطنتي حڪمران | موريا سلطنت | سنڌو ماٿري جا علائقا | اشوڪ اعظم موريا سلطنت جو مشهور شهنشاهه هو، جنهن بدھ مت جي سرپرستي ڪئي ۽ سلطنت جي مختلف علائقن ۾ اخلاقي، انتظامي ۽ مذهبي پاليسيون نافذ ڪيون. |- | 10 | [[سڪا]] / [[اسڪٿي]] | قبائلي / سلطنتي قوت | وچ ايشيائي قبيلائي حڪمران | سنڌ ۽ ڀرپاسي وارا علائقا | سڪا يا اسڪٿي وچ ايشيا مان آيل قبيلائي قوتون هيون، جن اتر اولهه هندستان ۽ سنڌ جي سياسي تاريخ تي اثر وڌو. |- | 11 | [[پارٿين]] / [[پھلاوا]] | قبائلي / سلطنتي قوت | ايراني نسل جي سياسي قوت | سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان | پارتھين يا پھلاوا ايراني نسل سان لاڳاپيل حڪمران هئا، جن مختلف دورن ۾ سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي سياسي اثر قائم رکيو. |- | 12 | [[ڪوشان]] | سلطنتي قوت | وچ ايشيائي سلطنت | سنڌو ماٿري ۽ اتر اولهه هندستان | ڪوشان سلطنت واپار، سڪن، بدھ مت ۽ بين العلاقائي رابطن لاءِ مشهور هئي. ان جو اثر سنڌو ماٿري تائين پکڙيل هو. |- | 13 | [[اڇا ھن]] | قبائلي / حملي آور قوت | وچ ايشيائي خانه بدوش | سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جا علائقا | اڇا هن وچ ايشيا جا خانه بدوش حملي آور هئا، جن ڏکڻ ايشيا جي سياسي ڍانچي تي اثر وڌو ۽ سنڌ سميت ڪيترن علائقن ۾ سياسي بيچيني پيدا ڪئي. |} === راء گھراڻي جو دؤر=== {{Main|راءِ گهراڻو}} ''(تقريباً 478ع – 632ع)'' پنجين صدي عيسوي جي آخر ڌاري سنڌ ۾ مقامي حڪمراني جي هڪ نئين مرحلي جو آغاز ٿيو، جنهن کي تاريخ ۾ '''[[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]]''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. راءِ گهراڻو سنڌ جو پهريون چڱيءَ طرح دستاويزي مقامي حڪمران گهراڻو سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ساساني، ڪوشاني ۽ ٻين خارجي سياسي اثرن جي خاتمي کان پوءِ سنڌ ۾ هڪ مضبوط ۽ خودمختيار رياست قائم ڪئي. هن گهراڻي جي گاديءَ جو هنڌ [[اروڙ]] (الور) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم سياسي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. راءِ گهراڻي بابت بنيادي معلومات ''[[چچ نامو]]''، عرب مؤرخن جي بيانن ۽ بعد وارن تاريخي ماخذن مان ملي ٿي. انهن ذريعن موجب راءِ حڪمرانن جي اقتدار هيٺ سنڌ جي حدن ۾ موجوده سنڌ سان گڏ [[مڪران]]، [[سيوھڻ |سيوستان]] (سيوھڻ)، [[ملتان]] ۽ اتر اولهه وارا ڪجهه سرحدي علائقا پڻ شامل هئا. ان دور ۾ سنڌ ڏکڻ ايشيا، ايران ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ واپار جو اهم مرڪز هئي، جنهن سبب رياست کي اقتصادي استحڪام حاصل رهيو. راءِ گهراڻي جي دور ۾ انتظامي ڍانچي، فوجي تنظيم، زميني محصولن ۽ واپاري رستن تي خاص ڌيان ڏنو ويو. عرب مؤرخن جي بيانن موجب سنڌ هڪ خوشحال ۽ منظم سلطنت هئي، جتي زراعت، واپار ۽ دريائي آمدرفت معاشي زندگي جا اهم بنياد هئا. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ مختلف مذهبي برادرين، خاص طور ٻڌ ڌرم ۽ هندومت جي پوئلڳن، کي پنهنجن مذهبي معاملن ۾ خاصي آزادي حاصل هئي. 632ع ۾ [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] جي وفات کان پوءِ راءِ گهراڻي جو خاتمو ٿيو. ان کان پوءِ سندس درٻار جي برهمڻ وزير [[راجا چچ|چچ]] اقتدار حاصل ڪري [[برهمڻ آباد]] قائم ڪيو، جنهن سان سنڌ جي سياسي تاريخ جي هڪ نئين دور جي شروعات ٿي. ====راءِ گهراڻي جا حڪمران==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ راءِ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | ترتيب ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | اندازي مطابق دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راء ديواجي|راءِ ڏيوَاجي]] | تقريباً 489ع کان اڳ | راءِ گهراڻي جو باني حڪمران؛ سنڌ ۾ منظم سياسي اقتدار جو بنياد وڌائيندڙ |- | 2 | [[راء سھارس پھريون|راءِ ساهيرس اوّل]] | 489ع – 510ع | سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي استحڪام |- | 3 | [[راء سھاسي پھريون|راءِ ساهسي اوّل]] | 510ع – 524ع | امن، واپار ۽ فوجي تنظيم جي مضبوطي |- | 4 |[[راء سھارس ٻيون|راءِ ساهيرس ٻيو]] | 524ع – 600ع | راءِ گهراڻي جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ سياسي ۽ فوجي عروج جو دور |- | 5 | [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] | 600ع – 632ع | راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ برهمڻ گهراڻي جو آغاز ٿيو |} ==== راءِ سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي بناوت ==== {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ راءِ دور جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] (الور) |- | حڪومتي نوعيت | موروثي بادشاهت |- | اهم علائقا | سنڌ، سيوستان، ملتان، مڪران ۽ سرحدي علائقا |- | معيشت | زراعت، دريائي واپار، زميني محصول |- | فوج | منظم مقامي فوج ۽ سرحدي دفاعي نظام |- | مذهب | هندومت ۽ ٻڌ ڌرم جي گڏيل موجودگي |- | واپار | هندستان، ايران ۽ وچ ايشيا سان واپاري رابطا |- | جانشين رياست | [[برھمڻ گھراڻو]] |} ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻي کي سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هڪ عبوري ۽ بنيادي اهميت وارو دور سمجهيو وڃي ٿو. هي دور هڪ طرف قديم هند-ايراني ۽ ڪوشاني سياسي روايتن جي پڄاڻي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته ٻي طرف سنڌ جي مقامي رياستي سڃاڻپ جي مضبوط ٿيڻ جو آغاز پڻ سمجهيو وڃي ٿو. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم سياسي وحدت طور سامهون آئي، جنهن جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي تي بعد ۾ [[برهمڻ آباد]] ۽ پوءِ عرب دور جي حڪمراني جا ڪيترائي عنصر قائم رهيا. ===برهمڻ گهراڻي جو دور=== {{Main|برھمڻ گهراڻو}} ''(632ع – 712ع)'' [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي خاتمي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون سياسي دور شروع ٿيو، جيڪو '''[[برھمڻ گھراڻو|برهمڻ گهراڻي]]''' يا '''چچ گهراڻي''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هن گهراڻي جو بنياد [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] وڌو، جيڪو اصل ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار ۾ هڪ برهمڻ وزير ۽ منتظم هو. راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ چچ اقتدار حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ هڪ نئين مقامي بادشاهت قائم ڪئي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> برهمڻ گهراڻي جو گاديءَ جو هنڌ [[اروڙ]] (الور) رهيو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم سياسي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. عرب، فارسي ۽ مقامي تاريخي ماخذن موجب هن دور ۾ سنڌ جون حدون اتر ۾ [[ملتان]] تائين، اولهه ۾ [[مڪران]] تائين ۽ ڏکڻ ۾ [[رڻ ڪڇ]] جي علائقن تائين پکڙيل هيون.<ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref><ref>{{cite book |last=Dani |first=A. H. |title=History of Pakistan, Volume I |publisher=Oxford University Press}}</ref> برهمڻ گهراڻي جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم ۽ خوشحال رياست طور موجود هئي، جتي زراعت، دريائي واپار، بندرگاهي سرگرميون ۽ زميني محصول رياست جي آمدني جا اهم ذريعا هئا. [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[سيوستان]] ۽ [[برهمڻ آباد]] جهڙا شهر واپار ۽ انتظام جا اهم مرڪز هئا. عرب مؤرخن جي بيانن موجب سنڌ هندستان، ايران، عربستان ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ واپاري رابطن جو اهم دروازو هئي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ==== چچ برهمڻ جو اقتدار ==== [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] اصل ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار جو اعليٰ عملدار هو. ''چچ نامي'' موجب راءِ ساهسي جي وفات کان پوءِ چچ راڻي سوهندي سان شادي ڪئي ۽ اقتدار سنڀاليو. بعد ۾ هن مخالف دعويدارن کي شڪست ڏئي پنهنجي حڪومت کي مستحڪم ڪيو. چچ سنڌ جي سرحدن کي وڌايو ۽ ڪيترن ئي سرحدي علائقن تي سياسي اثر قائم ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref> تاريخي روايتن موجب چچ نه رڳو سنڌ جي مرڪزي علائقن تي پنهنجو اقتدار مضبوط ڪيو، پر مڪران، سيوستان ۽ اترين علائقن ۾ پڻ مهمون هلائيون. سندس دور ۾ سنڌ هڪ مضبوط مقامي بادشاهت طور اڀري آئي، جنهن جو سياسي اثر سنڌو ماٿريءَ جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> ==== برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] | 632ع – 671ع | برهمڻ گهراڻي جو باني؛ راءِ گهراڻي کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ کي سياسي طور متحد ڪيو |- | 2 | [[راجا چندر|راجا چندر]] | 671ع – 679ع | چچ جو ڀاءُ؛ حڪومت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل برقرار رکيو |- | 3 | [[راجا ڏاهر|راجا ڏاهر]] | 679ع – 712ع | برهمڻ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ عرب حملي خلاف مزاحمت لاءِ مشهور |} <ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ==== راجا ڏاهر جو دور ==== [[راجا ڏاهر]] برهمڻ گهراڻي جو آخري ۽ سڀ کان مشهور حڪمران هو. هن پنهنجي والد [[راجا چچ]] ۽ چاچي [[راجا چندر]] کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. سندس دور ۾ سنڌ سياسي طور مضبوط رياست هئي، پر ساڳئي وقت عرب خلافت سان لاڳاپا ڇڪتاڻ جو شڪار ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> 711ع–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻي ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجن سنڌ تي حملو ڪيو. عرب فوجن پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان ۽ ٻين علائقن ڏانهن وڌيون. آخرڪار [[اروڙ]] جي ويجهو ٿيل جنگ ۾ راجا ڏاهر مارجي ويو، جنهن سان برهمڻ گهراڻي جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ اموي خلافت جي سياسي اثر هيٺ اچي وئي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ برهمڻ گهراڻي جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] |- | حڪومتي نظام | موروثي بادشاهت |- | حڪمران گهراڻو | برهمڻ (چچ) گهراڻو |- | اهم شهر | اروڙ، ديبل، نيرون ڪوٽ، برهمڻ آباد، سيوستان |- | اهم معاشي بنياد | زراعت، دريائي واپار، بندرگاهون، محصول |- | مذهبي صورتحال | هندومت، ٻڌ ڌرم ۽ مقامي مذهبي روايتون |- | واپاري رابطا | ايران، عربستان، مڪران، هندستان |- | خاتمو | 712ع ۾ اموي خلافت جي فتح کان پوءِ |} ==== تاريخي اهميت ==== برهمڻ گهراڻي جو دور سنڌ جي تاريخ ۾ قديم ۽ اوائلي اسلامي دور جي وچ واري اهم عبوري مرحلي طور ڏٺو وڃي ٿو. هن دور ۾ سنڌ هڪ مضبوط مقامي رياست جي صورت ۾ موجود هئي، جنهن جا سياسي، فوجي ۽ واپاري رابطا ايران، عربستان ۽ هندستان سان قائم هئا. [[چچ نامو]]، جيڪو هن دور بابت بنيادي تاريخي ماخذن مان هڪ آهي، سنڌ جي سياسي ڍانچي، حڪمرانن، فوجي مهمن ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite book |title=Chach Nama |publisher=Brill}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> 712ع ۾ برهمڻ گهراڻي جي خاتمي سان سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون باب شروع ٿيو، جنهن سان عرب-اسلامي سياسي ۽ ثقافتي اثرن جو دور آغاز ٿيو. ان ڪري برهمڻ گهراڻي کي قديم سنڌ جي آخري وڏي مقامي بادشاهت طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. === عربن جو دور === {{Main|سنڌ تي عربن جي فتح|سنڌ ۾ عرب دور}} ''(712ع کان 11هين صدي عيسوي تائين)'' سنڌ ۾ عربن جو دور 8هين صدي عيسويءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح کان شروع ٿيو ۽ پوءِ اموي، عباسي ۽ هباري حڪمراني جي مرحلن مان گذريو. هن دور ۾ سنڌ پهرين خلافت جي صوبي طور هلي، پوءِ عباسي خلافت جي ڪمزور ٿيڻ سان مقامي عرب نسل جي [[ھباري گھراڻو|هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت هيٺ آئي. سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرڪز [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]]، [[منصوره]] ۽ [[ملتان]] هئا. هن دور ۾ سنڌ عرب دنيا، ايران، مڪران، هندستان ۽ هند (महासागर) جي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍجي وئي. [[فائل:ManuscriptAbbasid.jpg|thumb|کاٻو|عباسي دور ۾ لکيل هڪ دستاويز]] [[فائل:Arabsumf1.png|thumb|220px|کاٻو|عربن پاران پاڪستان ۽ هندوستان جي علائقن ۾ ڪيل حڪومت]] [[فائل:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|اموين پاران فتح ڪيل سنڌ: {{legend|#a1584e|[[محمد]] جي وقت ڪيل فتحون 622–632}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده|راشديا خلافت]] دوران ڪيل فتحون ، 632–661}} {{legend|#fad07d|[[خلافت اموي]] دوران فتحون 661–750}}]] ==== فتح کان اڳ اسلامي رابطا ==== سنڌ ۾ اسلام جي شروعات صرف فوجي فتح سان نه ٿي، پر عرب واپارين، ملاحن ۽ ساحلي رابطن وسيلي اسلام سنڌ جي سامونڊي علائقن تائين اڳ ئي پهچي چڪو هو. [[ديبل]] ۽ ٻين بندرگاهن وسيلي سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، بصره ۽ هند महासागर جي ٻين ساحلي علائقن سان لاڳاپيل هئا. جديد مؤرخن موجب سنڌ ۾ اسلام جي اوائلي موجودگيءَ کي ساحلي واپار، ملاح برادرين ۽ عرب-سنڌي تجارتي لاڳاپن جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.<ref>Richard Eaton, ''The Rise of Islam and the Bengal Frontier''</ref><ref>Romila Thapar, ''Early India''</ref><ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ديبل جي بندرگاهه سان لاڳاپيل باوراجن يا ملاحن بابت ڪجهه روايتن ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تحقيق ان ڳالهه کي احتياط سان ڏسي ٿي. مؤرخن جي راءِ ۾ ڪجهه ملاحن ۽ واپاري حلقن اسلام قبول ڪيو، پر “گهڻي ڀاڱي سمورن” جي اسلام قبول ڪرڻ واري روايت کي پڪ سان ثابت ٿيل تاريخي حقيقت نٿو چئي سگهجي.<ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ==== محمد بن قاسم جي فتح ==== 711ع ۾ [[اموي خلافت]] جي نوجوان سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] سنڌ تي فوجي مهم شروع ڪئي. هن مهم جو تعلق اموي خلافت جي اوڀر واري سرحدي پاليسي، مڪران ۽ سنڌ جي سياسي حالتن، ديبل جي بندرگاهه ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن سان هو. محمد بن قاسم پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، جتي منجنيقن جو استعمال روايتي ماخذن ۾ ذڪر هيٺ اچي ٿو. ان کان پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان، برهمڻ آباد، اروڙ ۽ آخرڪار ملتان تائين عرب فوجي پيش قدمي ٿي.<ref>Al-Baladhuri, ''Futūḥ al-Buldān''</ref><ref>''Chachnama''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Muhammad ibn Qasim”</ref> 712ع ۾ [[راجا ڏاهر]] عرب فوجن سان جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان [[برھمڻ گھراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ خلافت جي سياسي اقتدار جو آغاز ٿيو. راجا ڏاهر کي عرب تاريخنويسيءَ ۾ اڪثر منفي يا غير مقبول حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، پر جديد مؤرخن اهڙن بيانن کي فاتحن جي سياسي بيانيي ۽ فتح نامن جي ادبي روايتن جي تناظر ۾ پڙهڻ تي زور ڏنو آهي.<ref name="Gier">Nicholas F. Gier, ''From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries'', Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion, Gonzaga University, May 2006.</ref><ref name="Naik">{{cite book |last=Naik |first=C.D. |title=Buddhism and Dalits: Social Philosophy and Traditions |year=2010 |publisher=Kalpaz Publications |location=Delhi |isbn=978-81-7835-792-8 |page=32}}</ref> فتح کان پوءِ سنڌو ماٿري جا اهم علائقا، خاص طور ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان، اسلامي حڪمراني هيٺ آيا. عرب جاگرافيائي ۽ تاريخي ماخذن ۾ سنڌ کي اڪثر “سند” سڏيو ويو، جڏهن ته ان کان اوڀر يا اڳتي وارن علائقن لاءِ “هند” جو نالو استعمال ڪيو ويو. ==== انتظامي ۽ شهري تبديليون ==== فتح کان پوءِ سنڌ کي خلافت جي هڪ سرحدي صوبي طور منظم ڪيو ويو. شروعاتي دور ۾ عرب گورنرن فوجي ڇانوڻين، محصولي نظام، امن امان، بندرگاهي واپار ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ديبل عرب سامونڊي واپار جو اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته ملتان اترين سنڌ ۽ پنجاب سان لاڳاپيل مذهبي، تجارتي ۽ فوجي مرڪز بڻيو. [[منصوره]] عرب دور جو سڀ کان اهم شهر بڻجي اڀريو. روايتن موجب اهو شهر برهمڻ آباد جي علائقي ۾ يا ان جي ويجهو آباد ٿيو ۽ بعد ۾ عباسي ۽ هباري دور ۾ سنڌ جي سياسي، علمي ۽ واپاري زندگي جو مرڪز بڻيو. منصوره مان ڪيترائي عالم، شاعر، فقيه، قاضي ۽ رياضي دان پيدا ٿيا، جن ۾ [[ابو مشعر السندي]]، [[ابو عطا سنڌي]]، ابو راجا سنڌي ۽ [[سند بن علي]] جهڙا نالا ذڪر هيٺ اچن ٿا.<ref>{{cite web |author=Seidensticker, Tilman |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/abu-ata-al-sindi-COM_26286 |title=Abū ʿAṭāʾ al-Sindī – Brill Reference |publisher=Brill Reference |accessdate=2012-08-03}}</ref> [[ابو راجا سنڌي]] ۽ [[سند بن علي]] ابتدائي اسلامي دور ۾ “السندي” نسبت سان سڃاتل شخصيتون آهن. عرب تذڪرن موجب انهن جو تعلق سنڌ سان ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ اهي اسلامي علمي، ادبي يا انتظامي حلقن سان وابسته رهيا، پر سندن حياتي بابت تفصيلي ۽ متفقه سوانحي ڄاڻ محدود آهي. ==== عرب دور جي سياسي مرحلن جو خلاصو ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرحلا ! style="background:#99CCFF;" | مرحلو ! style="background:#99CCFF;" | لڳ ڀڳ عرصو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم مرڪز ! style="background:#99CCFF;" | نمايان خصوصيت |- | اموي دور | 712ع – 750ع | خلافت جو صوبو | ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد، ملتان | محمد بن قاسم جي فتح، عرب فوجي ۽ انتظامي نظام جو قيام |- | عباسي دور | 750ع – 9هين صدي | عباسي خلافت جو صوبو | منصوره، ملتان، ديبل | گورنرن جي مقرري، قبائلي ڇڪتاڻ، منصوره جي اهميت |- | هباري دور | 9هين صدي – 11هين صدي | نيم خودمختيار عرب امارت | منصوره | خلافت جي رسمي اطاعت، عملي خودمختياري، مقامي عرب حڪومت |- | غزنوي مداخلت | 11هين صدي | غزنوي اثر | منصوره، ملتان | محمود غزنوي جا حملا ۽ هباري طاقت جو خاتمو |} ==== اموي دور جا گورنر ==== اموي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ گورنرن جي مقرري عراق جي والي ۽ خلافت جي مرڪزي اختيار سان لاڳاپيل هئي. شروعاتي گورنرن جو ڪم فوجي قبضو برقرار رکڻ، محصول گڏ ڪرڻ، مقامي بغاوتن کي روڪڻ ۽ سنڌ کي خلافت جي اوڀر واري سرحدي نظام ۾ شامل ڪرڻ هو. هي فهرست روايتي تاريخي ماخذن ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ ڏنل نالن تي ٻڌل آهي؛ مختلف ماخذن ۾ ڪن گورنرن جي نالن، ترتيب ۽ دورن بابت اختلاف ملي سگهن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ اموي دور جا گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت / ڪردار ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[محمد بن قاسم]] | 712ع – 715ع | اموي سپهه سالار ۽ پهريون عرب گورنر | سنڌ فتح ڪئي، ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان کي عرب اقتدار هيٺ آندو ۽ اسلامي حڪمراني جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[يزيد بن ابي ڪبشه]] | 715ع | اموي گورنر | محمد بن قاسم کان پوءِ مختصر عرصي لاءِ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو. |- | 3 | [[حبيب بن مھلب]] | 715ع – 717ع | اموي گورنر | فوجي ۽ مالي انتظام سنڀاليو ۽ شروعاتي عرب انتظام کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 4 | [[عمر بن مسلم باھلي]] | 717ع – 724ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي سرحدي علائقن ۾ عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. |- | 5 | [[بلال بن احوز تميمي]] | 724ع ۾ ڪجهه ڏينهن | خاص فوجي ذميواري | حبيب بن مهلب جي جيل مان ڀڄي وڃڻ کان پوءِ کيس گرفتار ڪرڻ لاءِ سنڌ موڪليو ويو. |- | 6 | [[جنيد بن عبدالرحمان]] | 724ع – 729ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي اوڀر وارن علائقن ۾ فوجي واڌارن لاءِ مشهور. |- | 7 | [[تميم بن زيد عتبي]] | 729ع – 730ع | اموي گورنر | روايتن ۾ سخاوت جي ڪري مشهور ڄاڻايو ويو آهي. |- | 8 | [[حڪم بن عوانا ڪلبي]] | 730ع – 738ع | اموي گورنر | سياسي بيچيني ۽ سرحدي دفاع جي دور ۾ مقرر ٿيو. |- | 9 | [[عمرو بن محمد بن قاسم]] | 738ع – 743ع | اموي گورنر | باغين ۽ سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون. |- | 10 | [[يزيد بن عرار]] | 743ع – 744ع | اموي گورنر | سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون ۽ اموي اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 11 | [[منصور بن جمھور ڪلبي]] | 744ع – 750ع | اموي دور جو آخري اثرائتو حاڪم | اموي گورنر کان حڪومت کسي حاڪم ٿيو. عباسي انقلاب کان پوءِ عباسي خلافت سان ٽڪراءُ ۾ آيو؛ ان کان پوءِ سنڌ ۾ عباسي گورنرن جو دور شروع ٿيو. |} ==== اموي دور جي تاريخي اهميت ==== اموي دور سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ بنيادي تبديلي جو دور هو. هن دور ۾ سنڌ پہلی ڀيرو اسلامي خلافت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي، عرب فوجي ڇانوڻيون قائم ٿيون، بندرگاهن ۽ واپاري رستن کي نئين اهميت ملي، ۽ عربي ٻولي، اسلامي قانون، محصولي انتظام ۽ خلافت سان لاڳاپيل ادارياتي اثر سنڌ ۾ داخل ٿيا. ساڳئي وقت مقامي سماج، ٻڌ ڌرم، هندومت، جٽ، ميد، واپاري طبقن ۽ عرب حڪمرانن جي وچ ۾ لاڳاپا هڪجهڙا نه هئا، پر مختلف علائقن ۾ مختلف سياسي ۽ سماجي صورتون اختيار ڪندا رهيا. ==== عباسي دور ==== ''(750ع کان 9هين صدي عيسوي تائين)'' 750ع ۾ [[عباسي خلافت]] جي قيام سان سنڌ پڻ اموي اقتدار کان نڪري عباسي خلافت جو صوبو بڻجي وئي. عباسي دور ۾ سنڌ جي سياسي مرڪز طور [[منصوره]] جي اهميت وڌي وئي، جيڪو اسلامي دنيا جي اوڀرئين سرحد تي واقع هڪ اهم انتظامي، واپاري ۽ علمي شهر بڻجي اڀريو. عباسي دور ۾ سنڌ بغداد سان سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي طور ڳنڍيل رهي، جيتوڻيڪ جغرافيائي فاصلي ۽ مقامي قبائلي حالتن سبب مرڪزي حڪومت جي گرفت وقت سان ڪمزور ٿيندي وئي. عباسي دور جي شروعاتي گورنرن کي سنڌ ۾ قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، مالي انتظام ۽ سرحدي دفاع جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. خاص طور عرب قبيلن جي يمني ۽ مضري (حجازي) ڌرين جي وچ ۾ اختلاف ڪيترن ئي سياسي بحرانن جو سبب بڻيا. ان باوجود عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا جي واپاري ۽ علمي نيٽ ورڪن سان وڌيڪ مضبوط نموني ڳنڍجي وئي. ==== منصوره: عباسي سنڌ جو مرڪز ==== [[منصوره]] عباسي دور ۾ سنڌ جو سڀ کان اهم شهر بڻجي ويو. مؤرخ [[ابن حوقل]]، [[اصطخري]] ۽ [[المسعودي]] منصوره کي هڪ خوشحال، آباد ۽ واپاري مرڪز طور بيان ڪيو آهي. شهر ۾ مسجدون، بازارون، سرڪاري عمارتون ۽ رهائشي پاڙا موجود هئا، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واپار لاءِ اهو اهم مرڪز هو.<ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Masudi, ''Muruj al-Dhahab''</ref> ڪيترا محقق منصوره کي پاڪستان جي سرزمين تي پهرين مڪمل اسلامي منصوبابنديءَ سان آباد ٿيل شهرن مان هڪ قرار ڏين ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== بنو عباس دور جا گورنر ==== عباسي خلافت جي قيام (750ع) کان پوءِ سنڌ اموي اقتدار مان نڪري عباسي خلافت جو اوڀرئين سرحدي صوبو بڻجي وئي. هن دور ۾ [[منصوره]] سنڌ جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. عباسي گورنرن کي قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، جاٽن ۽ ميدن جي مزاحمت، مالي انتظام ۽ خلافت جي مرڪزي پاليسين کي لاڳو ڪرڻ جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. نائين صدي عيسوي تائين عباسي اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ مقامي عرب اشرافيا طاقت حاصل ڪئي ۽ آخرڪار [[هباري خاندان]] نيم خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ ۾ عباسي دور جا عرب گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت (هجري/عيسوي) ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[موسي بن ڪعب تميمي]] | 124ھ–140ھ<br>(758ع تائين) | سنڌ جو پهريون عباسي گورنر. [[منصوره]] جي مرمت ڪرائي ۽ ان کي انتظامي مرڪز طور مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[عينيہ بن موسي]] | 140ھ | سندس دور ۾ خليفي [[ابو جعفر منصور]] سان اختلاف پيدا ٿيا ۽ مرڪزي حڪومت سندس ڪارڪردگيءَ کان ناراض رهي. |- | 3 | [[عمر بن حفص عتڪي]] | 140ھ–151ھ<br>(768ع تائين) | سندس دور ۾ شيعي اثرن جي واڌ ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو. |- | 4 | [[ھشام بن عمرو تغلبي]] | 151ھ–156ھ<br>(768/769ع–772/773ع) | محمد الاشتر ۽ سندس حامين خلاف مهم هلائي؛ عباسي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[معيد بن خليل تميمي]] | | سندس دور ۾ خليفي منصور وفات ڪئي ۽ [[المهدي بالله]] خلافت سنڀالي. |- | 6 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 159ھ لڳ ڀڳ | سندس دور ۾ گجرات جي سامونڊي پاسي کان حملي جو ذڪر ملي ٿو. |- | 7 | [[بسطام بن عمر]] | 159ھ–161ھ | سياسي اختلافن سبب عباسي خلافت طرفان معزول ڪيو ويو. |- | 8 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 161ھ | ٻيهر سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. |- | 9 | [[نصر بن محمد اشعث]] | 161ھ | مختصر عرصي لاءِ مقرر ٿيو، پر ساڳئي سال خليفي المهدي کيس هٽائي ڇڏيو. |- | 10 | [[محمد بن سليمان ھاشمي]] | 161ھ | لڳ ڀڳ ويهه ڏينهن حڪومت ڪئي؛ پوءِ ٻيهر انتظامي تبديليون آنديون ويون. |- | 11 | [[زبير بن عباس]] | 161ھ–162ھ | عباسي مرڪز جو نمائندو؛ هڪ سال کان پوءِ واپس گهرايو ويو. |- | 12 | [[مصباح بن عمرو تغلبي]] | 161ھ–163ھ | سندس دور ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني وڌي وئي. |- | 13 | [[ليث ظريف]] | 164ھ–170ھ<br>(782ع–787ع) | جاٽن جي بغاوت کي بصري کان آيل فوجي مدد سان ڪچليو ويو؛ وبائي صورتحال پڻ پيدا ٿي. |- | 14 | [[سالم يونسي]] | 170ھ–174ھ<br>(787ع–790/791ع) | هارون الرشيد طرفان مقرر ٿيو؛ اصل ۾ اسماعيل بن علي جو غلام هو. |- | 15 | [[اسحاق بن سليمان]] | 174ھ–175ھ | تقريباً هڪ سال حڪومت ڪرڻ بعد وفات ڪري ويو. |- | 16 | [[طيفور بن عبدالله]] | 175ھ | عرب قبيلن جي خونريز جهيڙن سبب معزول ڪيو ويو. |- | 17 | [[جابر بن اسعث طائي]] | مختصر عرصو | قبائلي تڪرارن کي ختم ڪرائڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 18 | [[سعيد بن مسلم]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ پنهنجي ڀاءُ [[ڪثير بن مسلم]] کي نائب مقرر ڪيو. |- | 19 | [[عيسي بن جعفر]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ [[محمد بن عدي]] کي نائب مقرر ڪيو، جنهن جي دور ۾ قبائلي اختلاف وڌيڪ وڌيا. |- | 20 | [[عبدالرحمان]] | مختصر عرصو | حالتن تي ضابطو آڻڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 21 | [[ايوب بن جعفر]] | مختصر عرصو | قبائلي ڇڪتاڻ ختم نه ڪري سگهيو؛ حجازي ۽ يمني عربن جا اختلاف وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. |- | 22 | [[دائود بن يزيد]] | 220ھ تائين<br>(820ع لڳ ڀڳ) | عرب قبيلن جي اختلافن کي فوجي طاقت سان قابو ڪيو. |- | 23 | [[بشر بن دائود]] | 820ع کان پوءِ | مامون جي دور ۾ بغاوت جو الزام لڳو؛ بعد ۾ پنهنجي وفاداري ثابت ڪئي. |- | 24 | [[غسان بن عباد]] | 213ھ–216ھ | بشر بن دائود خلاف ڪارروائي ڪري کيس مامون جي درٻار ۾ پيش ڪيو. |- | 25 | [[موسي بن يحيٰ برمڪي]] | 221ھ تائين<br>(835ع) | ڪامياب عباسي گورنرن مان شمار ٿئي ٿو؛ سنڌ مان بغداد ويندڙ آمدني جو ذڪر ملي ٿو. |- | 26 | [[عمران بن موسي برمڪي]] | 221ھ–226ھ | جاٽن ۽ ميدن جي بغاوتن کي ڪچليو؛ بعد ۾ هباري عربن هٿان قتل ٿيو. |- | 27 | [[عنبسا بن اسحاق]] | 226ھ–240ھ | [[ديبل]] ۾ تعميراتي ۽ انتظامي سڌارا آندا. |- | 28 | [[هارون بن ابي خالد مروزي]] | 240ھ تائين<br>(854ع/855ع) | سنڌ ۾ عباسي اقتدار جو آخري نمايان نمائندو؛ سندس دور کان پوءِ [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت جو آغاز ٿيو. |} ===== عباسي دور جي مجموعي اهميت ===== {| class="wikitable" |+ سنڌ تي عباسي دور جا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | انتظام | منصوره سنڌ جو مستقل سياسي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو. |- | معيشت | بغداد، بصره ۽ عربي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن سان لاڳاپا مضبوط ٿيا. |- | سماج | عرب، مقامي سنڌي ۽ نو مسلم آباديءَ جو گڏيل سماجي ڍانچو وجود ۾ آيو. |- | مذهب | اسلامي ادارن، مسجدن ۽ علمي مرڪزن ۾ واڌ ٿي. |- | سياست | مرڪزي عباسي طاقت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ مقامي عرب اشرافيا مضبوط ٿي. |- | تاريخي اهميت | هباري خاندان جي اڀار ۽ سنڌ جي نيم خودمختيار اسلامي رياست جي قيام لاءِ بنياد فراهم ٿيو. |} ==== سنڌ ۾ علمي ۽ ثقافتي ترقي ==== عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي علمي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترائي سنڌي عالم، شاعر، رياضي دان، محدث ۽ فقيه اسلامي دنيا جي مختلف مرڪزن تائين پهتا. عربي ماخذن ۾ "السندي" نسبت رکندڙ ڪيترن عالمن جو ذڪر ملي ٿو. [[ابو عطا السندي]] ابتدائي عربي شاعريءَ ۾ مشهور نالو آهي، جڏهن ته [[ابو مشعر السندي]] حديث ۽ علمي حلقن سان لاڳاپيل شخصيت طور سڃاتو وڃي ٿو. اهڙي طرح [[سند بن علي]] رياضي ۽ فلڪيات جي ميدان ۾ عباسي دور جي مشهور عالمن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Encyclopaedia of Islam</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> سنڌ مان بغداد، بصره ۽ ٻين اسلامي مرڪزن تائين علمي رابطن جي موجودگي ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿي ته سنڌ صرف هڪ سرحدي صوبو نه رهي، پر اسلامي علمي تمدن جو سرگرم حصو بڻجي وئي هئي. ==== واپار ۽ بحري رابطا ==== عرب دور ۾ [[ديبل]]، [[لاهري بندر]] ۽ سنڌ جي ٻين سامونڊي مرڪزن جي اهميت وڌي. سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، فارس، اوڀر آفريقا، سري لنڪا، ملائي دنيا ۽ چين تائين واپار ڪندا هئا. [[ابن حوقل]] ۽ [[اصطخري]] سنڌ جي بندرگاهن کي هند महासागर جي اهم واپاري مرڪزن مان شمار ڪيو آهي. سنڌ مان اناج، ڪپهه، ڪپڙو، نير، مصالحا، قيمتي ڪاٺ، جانور ۽ ٻيون شيون برآمد ٿينديون هيون، جڏهن ته عرب دنيا مان ڌاتو، خوشبو، ڪپڙا ۽ ٻيون تجارتي شيون درآمد ٿينديون هيون.<ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref> . ==== هباري خاندان جو دور ==== ''(تقريباً 854ع کان 1025ع تائين)'' نائين صدي عيسويءَ ۾، جڏهن [[عباسي خلافت]] جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي عرب قبيلن ۽ اشرافيه جو اثر وڌيو، تڏهن [[ھباري گھراڻو|هباري خاندان]] سنڌ ۾ هڪ نيم خودمختيار عرب حڪومت قائم ڪئي. هباري حڪمرانن عباسي خليفي جي رسمي بالادستي برقرار رکي؛ خطبن ۽ سڪن تي خليفي جو نالو جاري رکندا رهيا، پر عملي طور انتظامي، فوجي ۽ مالي اختيار سندن پنهنجي هٿن ۾ هئا. ان ڪري تاريخدان هباري رياست کي عباسي دنيا سان وابسته هڪ خودمختيار يا نيم خودمختيار عرب امارت طور بيان ڪن ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref><ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري حڪومت جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز [[منصوره]] (المنصوره) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم گاديءَ وارو شهر، علمي مرڪز ۽ واپاري شهر بڻجي ويو. نائين صدي عيسويءَ دوران [[عمر بن عبدالعزيز ھباري]] مقامي عرب سردارن مان طاقت حاصل ڪري سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي مستحڪم ڪيو. ڪجهه جديد محققن موجب هن عباسي خليفي کان سنڌ جي واڳ پنهنجي حوالي ڪرڻ جي درخواست ڪئي، جيڪا ان وقت جي سياسي حالتن سبب قبول ڪئي وئي، ۽ اهڙيءَ طرح هباري اقتدار کي قانوني جواز حاصل ٿيو.<ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ واپار، علم ۽ ثقافتي رابطن جو اهم مرڪز بڻجي وئي. [[ديبل]] [[عربي سمنڊ]] جي هڪ اهم بندرگاهه طور ترقي ڪئي، جتان سنڌي ۽ عربي واپاري ۽ ملاح [[بصره]]، [[عمان]]، [[يمن]]، اوڀر آفريقا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي سامونڊي واپاري مرڪزن تائين سفر ڪندا هئا. هن سامونڊي واپار سنڌ کي [[هندي سمنڊ]] جي واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان مقامي معيشت ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي.<ref>{{cite book|last=Bose|first=Sugata|title=A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire|year=2006|publisher=Harvard University Press|pages=198–201}}</ref> هباري حڪمرانن جي دور ۾ منصوره اسلامي علم، فقه، حديث، نجوم ۽ رياضي جي مطالعي جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. سنڌ مان ڪيترائي عالم ۽ اديب اسلامي دنيا جي مختلف علمي مرڪزن سان لاڳاپيل رهيا. هن دور ۾ عربي ۽ مقامي سنڌي ثقافتن جي وچ ۾ رابطن ۾ واڌ آئي، جنهن سان سنڌ ۾ هڪ منفرد اسلامي-سنڌي تمدني ماحول وجود ۾ آيو.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== هباري حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ هباري خاندان جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گادي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيت |- | [[عمر بن عبدالعزيز هباري]] | تقريباً 854ع – 914ع | منصوره | هباري اقتدار جو باني؛ عباسي خلافت جي رسمي اطاعت سان عملي خودمختياري حاصل ڪئي. |- | [[عبدالله بن عمر هباري]] | 10هين صدي | منصوره | علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو دور؛ ڪجهه روايتن موجب قرآن جو سنڌي ترجمو هن دور سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. |- | [[عمر بن عبدالله ھباري]] | 11هين صدي جي شروعات | منصوره | هباري دور جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ اسماعيلي اثر وڌيا. |} ==== قرآن جو سنڌي ترجمو ==== سنڌ جي اسلامي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ مشهور روايت موجب هباري دور ۾ هڪ مقامي هندو حڪمران جي درخواست تي قرآن پاڪ جو سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو تيار ڪيو ويو. جيڪڏهن اها روايت درست مڃجي ته اهو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ ۾ قرآن جي سڀ کان پراڻن ترجمن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. البت مؤرخن ۾ ان واقعي جي تفصيل ۽ نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جو خاتمو ==== 11هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سلطان محمود غزنوي]] ملتان ۽ سنڌ تي فوجي مهمون هلائيون. مختلف تاريخي ماخذن موجب 1024ع کان 1026ع جي وچ واري عرصي ۾ منصوره تي غزنوي اثر قائم ٿيو ۽ هباري خاندان جي سياسي طاقت ختم ٿي وئي. ان سان سنڌ ۾ تقريباً ٽن صدين تي پکڙيل عرب حڪمراني جو باب بند ٿيو ۽ سنڌ غزنوي سياسي دائري جو حصو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, “Mahmud of Ghazni”</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جي تاريخي اهميت ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ عرب دور جا ڊگهي مدي وارا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبي ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | مذهب | اسلام جو مستقل قيام ۽ مسلم آباديءَ جي شروعات |- | ٻولي | عربي لفظن ۽ اسلامي اصطلاحن جو سنڌي ٻوليءَ ۾ دخول |- | شهرسازي | منصوره جهڙن اسلامي شهرن جو قيام |- | واپار | عرب دنيا، اوڀر آفريقا ۽ هند महासागर سان واپاري رابطن ۾ واڌ |- | علم | سنڌي عالمن جو اسلامي علمي دنيا سان ڳانڍاپو |- | انتظام | اسلامي مالياتي، عدالتي ۽ انتظامي ادارن جو تعارف |- | ثقافت | سنڌي ۽ عربي ثقافتي عنصرن جي ميلاپ سان نئين سماجي روايتن جو جنم |} ===عربن کان پوء=== [[محمود غزنوي]] (998ع–1030ع) جي دور ۾ سنڌ تي اسماعيلي حڪمران خاندانن جي حڪومت هئي. محمود غزنوي، جيڪو سني عقيدي جو وڏو حامي هو، 1025ع ۾ [[ملتان]] ۽ [[اوچ]] تي حملو ڪري اتان جي اسماعيلي حڪمران کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ هن 1026ع ۾ بکر ۽ سيوستان (سيوهڻ) تي قبضي لاءِ پڻ فوج موڪلي. [[سومنات]] جي فتح کان پوءِ هن ڪڇ جي ريگستان مان گذرندي هباري خاندان جي گاديءَ واري هنڌ منصوره جو گهيرو ڪيو ۽ شهر کي ڦري لٽي باهه ڏئي ساڙي ڇڏيو.<ref name="Masumi32-37">{{cite book |last=معصوم بکري |first=مير |title=تاريخ معصومي |location=بمبئي |year=1938 |pages=32–37 }}</ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> غزنوين کان پوءِ جڏهن غوري اقتدار ۾ آيا ته [[معزالدين غوري]] پنهنجي غلام [[ناصرالدين قباچه]] کي ملتان ۽ اوچ جو حاڪم مقرر ڪيو (1206ع–1228ع). معزالدين جي وفات کان پوءِ ناصرالدين قباچه عملي طور خودمختيار حڪمران بڻجي ويو ۽ سيوستان ۽ ديبل تي به قبضو ڪري ورتائين. هن سنڌ جي سامونڊي علائقن وارن تقريباً سڀني شهرن کي پنهنجي حڪومت هيٺ آندو. سنڌ جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندڙ ستن راجائن قباچه جي بالادستي تسليم ڪئي ۽ کيس خراج ڏيڻ لڳا.<ref name="MubarakAliQubacha78-79">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |pages=78–79 }}</ref><ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—120-121 }}</ref> قباچه جي دورِ حڪومت ۾ سنڌ تي هڪ وڏي آفت نازل ٿي. [[جلال الدين خوارزم شاهه]] (1220ع–1231ع)، جيڪو [[چنگيز خان]] کان لڳاتار شڪستن کائڻ کان پوءِ سنڌو درياهه پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو، پاڻ ته منگولن هٿان شڪست کاڌل، پنهنجي ملڪ جي تباهي ڏٺل ۽ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاريندڙ شخص هو، پر سنڌ لاءِ به مصيبت بڻجي آيو. پناهه ۽ امن جي تلاش ڪرڻ بدران هن سنڌ جي شهرن ۽ ڳوٺن تي حملا شروع ڪيا. هن شهرن تي قبضو ڪيو، ماڻهن کي قتل ڪرايو، ديهاتن کي ڦريو، ڳوٺن ۽ شهرن کي باهيون ڏنيون. ٿوري ئي عرصي، يعني 1221ع کان 1223ع تائين، هن سنڌ جي وڏي حصي کي تباهي ۽ برباديءَ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.<ref name="MubarakAliQubacha82">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |page=82 }}</ref></ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> === سومرن جو دور === {{Main|سومرن جي سنڌ تي حڪومت}} تقريباً 11هين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[حباري خاندان]] جي زوال ۽ [[غزنوي سلطنت]] جي سنڌ ۾ مداخلت کان پوءِ سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو، جيڪو تاريخ ۾ '''سومرن جي دور''' جي نالي سان مشهور آهي. سومرا گهراڻو اسلامي دور کان پوءِ سنڌ ۾ اُڀرندڙ پهريون وڏو مقامي حڪمران خاندان هو، جنهن ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جي وسيع علائقن تي حڪومت قائم ڪئي. سندن حڪمراني لڳ ڀڳ ٽي صديون جاري رهي ۽ ان کي سنڌ جي مقامي سياسي خودمختياري جي بحاليءَ جي علامت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uok.edu.pk/faculties/sindhi/docs/soomroEng.pdf|title=The Soomras of Sindh|publisher=University of Karachi}}</ref> سومرن جي ابتدا ۽ نسب بابت مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهن. ڪجهه روايتي بيانن موجب سومرا عرب نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته جديد محققن جي اڪثريت کين سنڌ جي مقامي قبيلائي ۽ سماجي ڍانچي سان ڳنڍي ٿي. سومرن جي اوائلي تاريخ بابت دستاويزي مواد محدود هجڻ ڪري سندن شروعاتي حڪمرانن ۽ حڪومتي ارتقا بابت ڪيترائي سوال اڃا تائين علمي بحث جو موضوع آهن. خاص طور تي [[خفيف سومرو]] جي شخصيت بابت اهو واضح ناهي ته هو حباري دور جو آخري حڪمران هو يا سومرا اقتدار جو ابتدائي نمائندو.<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind</ref> حباري اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ ۽ [[محمود غزنوي]] جي [[منصوره]] تي حملي کان پوءِ سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن گڏجي هڪ نئين سياسي قوت طور اُڀريا. روايتي بيانن موجب 1025ع ڌاري ماتلي تعلقي جي ٿري نالي علائقي ۾ مقامي سردارن جي هڪ گڏجاڻي ٿي، جنهن ۾ سومرا سردار کي ڏکڻ سنڌ جو حڪمران تسليم ڪيو ويو. ان واقعي کي سنڌ ۾ مقامي اقتدار جي بحاليءَ جي شروعات تصور ڪيو ويندو آهي.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref> سومرا دور رڳو هڪ حڪمران خاندان جي تاريخ نه پر سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن جي سياسي اتحاد جي تاريخ پڻ آهي. ان دور ۾ [[سما]]، [[سهتا]]، [[ابڙا]]، [[سوڍا]]، [[چنا]]، [[پنھور]]، [[پھوڙ]]، [[گجر]]، [[ڀٽي]]، [[جاڙيجا]]، [[ٿھيم]]، [[ڳاها]]، [[جوڻيجا]]، [[راجپر]] ۽ ٻين قبيلن سنڌ جي سياسي ۽ فوجي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اهي قبيله [[ميرپور ماٺو]] کان وٺي ڪڇ ۽ ڀوڄ تائين مختلف علائقن ۾ آباد هئا ۽ مقامي خودمختياري برقرار رکندي سومرا حڪمرانن کي فوجي ۽ مالي سهڪار فراهم ڪندا هئا. سومرا دور ۾ [[محمد طور]]، [[ٺٽو]]، [[ڌرڪ]] ۽ ٻين شهرن کي سياسي اهميت حاصل رهي. سنڌ جي زرعي معيشت، دريائي واپار ۽ مقامي ثقافت کي پڻ هن دور ۾ استحڪام حاصل ٿيو. ان دور جي لوڪ روايتن ۽ رزميه داستانن، خاص طور [[دودو چنيسر]] جي ڪهاڻي، سومرا حڪمرانن کي سنڌي قومي يادگيريءَ جو اهم حصو بڻائي ڇڏيو. تاريخي ذريعن موجب سومرا حڪمرانن گهڻو ڪري مقامي خودمختياري برقرار رکي، جيتوڻيڪ وقت بوقت غزنوي، غوري ۽ دهلي سلطنتن جي سياسي اثر هيٺ به رهيا. 14هين صديءَ جي شروعات تائين سندن اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو ۽ آخرڪار [[ھمير سومرو]] جي دور کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو.<ref>Baloch, N. A., Soomran-jo-Daur</ref><ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ==== سومرا گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | سومرا گهراڻي جا حڪمران |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | تعلق / جانشيني ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سومرو (امير)|سومرو سردار]] | تقريباً 1053ع کان | باني حڪمران | ڏکڻ سنڌ ۾ سومرا اقتدار جو بنياد وڌو؛ گادي [[محمد طور]] ۾ قائم ڪئي. |- | 2 | [[ڀونگر سومرو|ڀونگر بن سومرو]] | وفات 1068ع (461ھ) | سومرو سردار جو پٽ | ابتدائي سومرا حڪومت کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[دودو سومرو|دودو اول]] | تقريباً 1068ع–1098ع | ڀونگر جو جانشين | لاڙ کان [[نصرپور]] تائين اقتدار وڌايو. |- | 4 | [[تاراٻائي]] | 491ھ کان پوءِ | سنگھار جي سرپرست | نابالغ وارث جي نالي ۾ حڪومت هلائي. |- | 5 | [[سنگھار سومرو]] | تقريباً 1120ع تائين | دودو خاندان | سندس وفات کان پوءِ جانشيني جو مسئلو پيدا ٿيو. |- | 6 | [[راڻي ھمو ٻائي]] | | سنگھار جي زال | گادي [[ڌرڪ]] منتقل ڪئي. |- | 7 | [[خفيف سومرو]] | وفات 536ھ | هِمو ٻائي جو ڀاءُ | اقتدار جي منتقلي واري مرحلي جو حڪمران. |- | 8 | [[عمر سومرو پھريون]] | تقريباً 40 سال | جانشين | وفات 576ھ. |- | 9 | [[دودو سومرو ٻيون]] | وفات 590ھ | دودو خاندان | خانداني اقتدار جي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 10 | [[ڀونگر سومرو ٻيون]] | 33 سال | دودو اول جي نسل مان | وفات 623ھ. |- | 11 | [[خيرو سومرو]] | 16 سال | جانشين | سومرا اقتدار کي برقرار رکيو. |- | 12 | [[محمد طور سومرو]] | 15 سال | جانشين | محمد طور سان منسوب روايتون ملن ٿيون. |- | 13 | [[خيرو بن محمد]] | 15 سال | محمد طور جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 14 | [[دودو سومرو ٽيون]] | 14 سال | خيرو جو پٽ | سومرا خاندان جي وچئين دور جو حڪمران. |- | 15 | [[طائي سومرو]] | 14 سال | دودو ٽيون جو پٽ | اقتدار جي وراثتي تسلسل جو حصو. |- | 16 | [[چنيسر سومرو]] | 18 سال | طائي جو پٽ | ليلان-چنيسر جي مشهور لوڪ روايت سان لاڳاپيل. |- | 17 | [[ڀونگر سومرو ٽيون]] | 15 سال | چنيسر جو پٽ | پيءُ کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. |- | 18 | [[خفيف سومرو ٻيون]] | 18 سال | ڀونگر ٽيون جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 19 | [[دودو سومرو چوٿون]] | 25 سال | خفيف ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي آخري مضبوط مرحلي جو حڪمران. |- | 20 | [[عمر سومرو ٻيون]] | 35 سال | دودو چوٿون جو پٽ | ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪئي. |- | 21 | [[ڀونگر سومرو چوٿون]] | 10 سال | عمر ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي زوال واري دور جو حڪمران. |- | 22 | [[ھمير سومرو]] | وفات 1403ع / 843ھ | آخري حڪمران | سومرا خاندان جو آخري حڪمران؛ ان کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جو حڪمران بڻيو. |} === سمن جو دور === {{Main|سمن جي سنڌ تي حڪومت}} [[فائل:View of Makli by Usman Ghani.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] جو هڪ نظارو]] چوڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سومرا خاندان]] جي زوال کان پوءِ [[سما گھراڻو|سمن خاندان]] سنڌ جي غالب سياسي قوت طور اُڀريو ۽ تقريباً 1351ع کان 1524ع تائين سنڌ جي وڏن حصن تي حڪومت ڪئي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref> سمن جو تعلق [[سما]] قبيلائي گروهه سان هو، جيڪو سنڌ، ڪڇ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ اثرائتو هو. [[ڄام انڙ]] (ڄام انڙ فيروزالدين) کي سمن اقتدار جي شروعاتي اهم حڪمرانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو، جنهن [[دهلي سلطنت]] جي اثر کي چئلينج ڪندي سنڌ ۾ مقامي اقتدار کي مستحڪم بڻايو ۽ خودمختيار حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref> سمن حڪمرانن مقامي سياسي ادارن کي مضبوط ڪندي سنڌ ۾ هڪ نسبتاً مستحڪم حڪومت قائم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ زراعت، واپار، دستڪاري ۽ شهري زندگيءَ کي ترقي حاصل ٿي. سندن دور ۾ سنڌ عربي سمنڊ وسيلي [[فارس]]، [[عرب دنيا]]، اوڀر آفريقا، [[گجرات]] ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان واپاري رابطن جو اهم مرڪز رهي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire''</ref> هن واپاري سرگرميءَ جي نتيجي ۾ سنڌ جي بندرگاهن، خاص طور [[ٺٽو]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن سامونڊي مرڪزن، کي وڏي اقتصادي اهميت حاصل ٿي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ سياسي، تجارتي، علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو مرڪز بڻجي اُڀريو. وقت سان گڏ ٺٽو قديم [[ديبل]] جي جاءِ تي سنڌ جو سڀ کان اهم واپاري شهر بڻجي ويو. سمن حڪمرانن جي سرپرستيءَ هيٺ [[سنڌي ادب]]، فن تعمير، موسيقي ۽ ٻين فنون لطيفه کي نمايان ترقي حاصل ٿي. هن دور جي مشهور شخصيتن ۾ [[قاضي قاضن]]، [[دريا خان]] ۽ [[مخدوم بلاول]] شامل آهن، جن سنڌ جي علمي، سياسي ۽ روحاني زندگيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>Nabi Bakhsh Baloch, ''History of Sindhi Literature''</ref> سمن سلطنت پنهنجي عروج تي [[ڄام نظام الدين ثاني]] (ڄام نندو) جي دورِ حڪومت (1461ع–1509ع) ۾ پهتي، جنهن کي سمن دور جو سنهري زمانو سڏيو وڃي ٿو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Dawn, "Jam Nizamuddin II: The Sultan of the Samma Dynasty"</ref> سندس دور ۾ سياسي استحڪام، زرعي خوشحالي، واپار، فن تعمير ۽ ثقافتي سرگرمين کي غيرمعمولي ترقي ملي. وطن سان وابستگي، عوامي ڀلائي ۽ تعميري منصوبن کي هٿي ڏني وئي، جنهن سبب سمن حڪمراني سنڌ جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ مستحڪم مقامي حڪومتن مان هڪ طور سڃاتي وڃي ٿي. هن دور جو سڀ کان مشهور يادگار [[مڪلي]] جو قبرستان آهي، جتي سمن حڪمرانن، اميرن، عالمن ۽ صوفين جا مقبرا موجود آهن. مڪلي جي تاريخي يادگارن کي سندن فن تعمير، سنگتراشي ۽ ثقافتي اهميت سبب [[يونيسڪو]] 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>UNESCO World Heritage Centre, Makli, Thatta</ref> مڪلي ۽ ٺٽو گڏجي سمن دور جي سياسي طاقت، ثقافتي عظمت ۽ فني مهارت جا نمايان نشان بڻيا. سمن سلطنت جي آخري دور ۾ اندروني سياسي اختلافن ۽ جانشيني جي تڪرارن سبب مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو. جيتوڻيڪ ٺٽو هڪ وڏو ۽ خوشحال شهر هو، پر حڪومت وٽ اهڙي مضبوط فوج موجود نه هئي، جيڪا [[ارغون]] ۽ [[ترخان]] حڪمرانن جي وڌندڙ فوجي دٻاءَ جو مقابلو ڪري سگهي. نتيجي طور ڪيترائي سما امير ۽ حڪمران جنگين ۾ مارجي ويا ۽ آخرڪار [[ڄام فيروز]] جي دور ۾ ٺٽو [[ارغون|ارغونن]] جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان سان سمن حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ارغون دور جو آغاز ٿيو.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia of Islam, "Samma Dynasty"</ref> ==== سمن گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سمن خاندان جا حڪمران (1339ع–1527ع) ! style="background:#99CCFF; width:6%;" | نمبر ! style="background:#99CCFF; width:28%;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF; width:18%;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF; width:48%;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ڄام انڙ]] | 1339ع–1352ع | سمن اقتدار جو باني حڪمران؛ دهلي سلطنت جي اثر کان نجات حاصل ڪري سنڌ ۾ سما حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[ڄام جوڻو]] | 1352ع–1367ع | رياست کي مستحڪم ڪيو ۽ سما اقتدار کي سنڌ جي مختلف علائقن تائين وڌايو. |- | 3 | [[ڄام بابينو]] | 1367ع–1379ع | سمن سلطنت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 4 | [[ڄام تماچي]] | 1379ع–1389ع | سنڌي لوڪ ادب ۾ نوري ڄام تماچي جي داستان سبب مشهور؛ سندس دور کي ثقافتي اهميت حاصل آهي. |- | 5 | [[ڄام صلاح الدين]] | 1389ع–1391ع | مختصر عرصي تائين حڪومت ڪئي ۽ اندروني سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 6 | [[ڄام نظام الدين ڀمڀرو]] | 1391ع–1398ع | سمن سلطنت جي سياسي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 7 | [[ڄام علي شير]] | 1398ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ جانشيني جي تڪرارن واري دور سان لاڳاپيل. |- | 8 | [[ڄام ڪرن]] | 1398ع | مختصر مدت لاءِ اقتدار سنڀاليو؛ سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 9 | [[ڄام فتح خان]] | 1398ع–1414ع | سمن اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪيو ۽ رياست جي مرڪزي اختيار کي مضبوط ڪيو. |- | 10 | [[ڄام جوڻو ٻيون]] | 1414ع–1442ع | ڊگهي حڪمراني دوران سنڌ ۾ سياسي استحڪام برقرار رهيو. |- | 11 | [[ڄام مبارڪ]] | 1442ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو. |- | 12 | [[ڄام سڪندر شاهه]] | 1442ع–1444ع | جانشيني جي دور ۾ اقتدار سنڀاليو. |- | 13 | [[ڄام راءِ ڏنو]] | 1444ع–1453ع | سلطنت جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي کي برقرار رکيو. |- | 14 | [[ڄام سنجر]] | 1453ع–1461ع | ڄام نندي جي اقتدار لاءِ سياسي بنياد فراهم ڪيا. |- | 15 | [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين سمو (ڄام نندو)]] | 1461ع–1508ع | سمن سلطنت جو سڀ کان مشهور ۽ طاقتور حڪمران. سندس دور کي سمن راڄ جو سنهري دور سڏيو وڃي ٿو. [[ٺٽو]] علم، واپار ۽ ثقافت جو وڏو مرڪز بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جي تعميراتي ترقي عروج تي پهتي. |- | 16 | [[ڄام فيروز]] | 1508ع–1527ع | سمن خاندان جو آخري حڪمران. سندس دور ۾ ارغونن سان جنگيون ٿيون ۽ آخرڪار سمن سلطنت جو خاتمو ٿيو. |} سمن خاندان سنڌ جي وچئين دور جي سڀ کان اهم مقامي مسلمان سلطنتن مان هڪ هو، جنهن تقريباً ٻه صديون سنڌ تي حڪومت ڪئي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، علمي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جو عظيم قبرستان هن دور جي فن تعمير ۽ ثقافتي ورثي جي نمايان علامت طور اڄ به موجود آهي. === ارغون ۽ ترخان دور === {{Main|ارغون خاندان|ترخان خاندان}} [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ ارغون ۽ ترخان دور جا مقبرا]] [[سمن خاندان]] جي زوال کان پوءِ سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ تي [[ارغون خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي. 1519ع کان 1521ع جي وچ ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي فوجي مهمون هلائي سمن اقتدار جو خاتمو ڪيو ۽ هيٺين سنڌ تي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Nabi Bakhsh Khan Baloch, ''History of Sindh''</ref> ارغون حڪمران اصل ۾ وچ ايشيا جي ترڪ-مغل نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ [[قنڌار]] مان سنڌ ڏانهن منتقل ٿيا هئا. سندن اقتدار سان سنڌ ۾ هڪ نئين سياسي دور جو آغاز ٿيو، جنهن دوران سنڌ جا لاڳاپا وچ ايشيا، قنڌار ۽ مغل دنيا سان وڌيڪ مضبوط ٿيا. [[شاھ بيگ ارغون]] 1522ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس پٽ [[شاھ حسين ارغون]] اقتدار سنڀاليو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> شاهه حسين کي ارغون دور جو سڀ کان بااثر حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. سندس حڪومت دوران سنڌ ۾ نسبي سياسي استحڪام قائم رهيو ۽ [[ٺٽو]] هڪ اهم تجارتي مرڪز طور ترقي ڪندو رهيو. هن ئي دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهه]] [[همايون]] شير شاهه سوري هٿان شڪست کان پوءِ سنڌ پهتو ۽ ڪجهه عرصو سنڌ جي مختلف علائقن ۾ رهيو. تاريخي ذريعن موجب همايون ۽ شاهه حسين ارغون جي لاڳاپن ۾ سياسي بي اعتمادي موجود رهي، جنهن سبب همايون کي سنڌ ۾ گهڻيون ڏکيائون پيش آيون.<ref>Ghulam Muhammad Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref> شاهه حسين ارغون 1555ع ۾ وفات ڪئي. سندس ڪو سڌو وارث موجود نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس اڪيلو پٽ اڳ ئي وفات ڪري چڪو هو. سندس حڪومت جي آخري دور ۾ سنڌ عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايل هئي. [[بکر]] کان [[سيوهڻ]] تائين مٿيون سنڌ [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جي قبضي هيٺ هئي، جڏهن ته هيٺين سنڌ تي شاهه حسين جو سڌو اقتدار برقرار هو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ارغونن کان پوءِ ترخان اقتدار ۾ آيا، جن جي دور ۾ سنڌ ٻن حصن ۾ ورهائجي وئي. هيٺين سنڌ، جنهن جي گادي [[ٺٽو]] هئي، عيسيٰ خان ترخان (1555ع–1566ع) جي حڪمراني هيٺ هئي، جڏهن⁠تہ مٿين سنڌ، جنهن جي گادي [[بکر]] هئي، سلطان محمود خان (1555ع–1574ع) جي قبضي هيٺ هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. سلطان محمود خان، هندستان جي مغل شهنشاهن جي اثر کي متوازن رکڻ لاءِ، [[صفوي سلطنت|ايران جي صفوي بادشاهن]] سان سٺا لاڳاپا قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن قيمتي تحفن سان گڏ ڪيترائي سفارتي وفد ايران ڏانهن موڪليا، ۽ بدلي ۾ کيس پڻ صفوي بادشاهه طرفان قيمتي تحفا حاصل ٿيا.<ref>{{cite book |title=تحفة الڪرام |page=196 }}</ref><ref name="MubarakAli"></ref> شاهه حسين جي وفات کان پوءِ [[مرزا عيسيٰ ترخان]] اقتدار حاصل ڪيو، جيڪو اڳ ۾ شاهه بيگ ارغون سان گڏ سنڌ آيو هو. جيتوڻيڪ ڪجهه روايتن موجب مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ سنڌ جي ورهاست بابت هڪ سمجھوتو موجود هو، پر شاهه حسين جي وفات کان پوءِ مرزا عيسيٰ سڄي سنڌ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان وقت ملڪ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني پيدا ٿي وئي ۽ مقامي سردارن [[سيوهڻ]] تي قبضو ڪري ورتو. مرزا عيسيٰ فوجي طاقت سان اڳتي وڌي سيوهڻ تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ پوءِ اتر طرف [[بکر]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, Journal of Sindh Historical Society, pp. 71–72</ref> انهيءَ سياسي تڪرار دوران مرزا عيسيٰ ترخان [[پورچوگال]] جي نوآبادياتي قوت کان فوجي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن [[باسين]] (Bassein) ۾ موجود پورچوگالي گورنر ڏانهن سفير موڪلي فوجي امداد گهري ۽ بدلي ۾ مالي معاوضي ۽ واپاري سهولتن جو واعدو ڪيو. پورچوگالي حڪومت [[پيڊرو باريٽو رولن]] (Pedro Barreto Rolim) جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ 700 سپاهي موڪليا، جيڪي جهازن ذريعي ٺٽي پهتا.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> بهرحال، ان وقت تائين مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ صلح ٿي چڪي هئي، جنهن سبب پورچوگالي فوج جي ضرورت ختم ٿي وئي. جڏهن پورچوگالي ڪمانڊر پنهنجي مهم جي خرچن جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو ته ٺٽي جي انتظاميا طرفان کيس اطمينان بخش جواب نه مليو. نتيجي طور پورچوگالي فوجن ٺٽي تي حملو ڪيو، جنهن دوران شهر کي وڏي تباهي ۽ نقصان پهتو. هي واقعو سنڌ جي تاريخ ۾ يورپي سامونڊي طاقتن جي ابتدائي فوجي مداخلتن مان هڪ اهم مثال شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> ترخان خاندان بعد ۾ ارغونن جي جانشين طور سنڌ تي حڪومت ڪندو رهيو. ترخان دور ۾ [[ٺٽو]] پنهنجي سياسي ۽ واپاري اهميت برقرار رکي، جڏهن ته [[مڪلي]] ۾ ڪيترائي شاندار مقبرا ۽ يادگار تعمير ڪيا ويا، جيڪي اڄ به سنڌ جي اسلامي فن تعمير جي اهم ترين ورثن مان شمار ٿين ٿا.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Historical Monuments at Makli, Thatta</ref> آخرڪار 1592ع ۾ [[مغل سلطنت]] جي شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جنهن سان ارغون ۽ ترخان دور جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ مغل سلطنت جو صوبو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> ==== ارغون گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون خاندان جا حڪمران، سنڌ ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[شاھ بيگ ارغون]] | 1520ع – 1524ع | [[ٺٽو]] / [[بکر]] | باني حڪمران | [[سما گھراڻو|سمن سلطنت]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز]] کي شڪست ڏئي سنڌ ۾ ارغون اقتدار قائم ڪيو؛ سنڌ ۾ ارغون خاندان جو باني حڪمران شمار ٿئي ٿو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> |- | 2 | [[شاھ حسين ارغون]] | 1524ع – 1554ع | [[ٺٽو]] | آخري ارغون حڪمران | ارغون خاندان جو سڀ کان اهم ۽ ڊگهي عرصي تائين حڪمراني ڪندڙ حڪمران هو. سندس دور ۾ [[همايون]] سنڌ آيو. حڪومت جي آخري مرحلي ۾ سنڌ عملي طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهائجي وئي.<ref>G. M. Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref><ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون دور سان لاڳاپيل اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور جا اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | علائقو ! style="background:#99CCFF;" | ارغون حڪمران سان تعلق ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[فاضل ڪوڪلتاش]] | ارغون امير | مٿيون سنڌ | [[شاھ بيگ ارغون]] جو ويجهو ساٿي | شاهه بيگ ارغون جو اهم فوجي امير ۽ اعتماد وارو ساٿي هو. |- | 2 | [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] | علائقائي حاڪم / امير | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ مٿيون سنڌ | [[فاضل ڪوڪلتاش]] جو پٽ | شاهه حسين ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو عملي حڪمران رهيو؛ بکر ۽ سيوهڻ جي علائقن ۾ سندس اثر نمايان هو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور کان پوءِ ترخان اقتدار جو آغاز ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گهراڻو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[مرزا عيسيٰ ترخان]] | 1554ع – 1567ع | [[ترخان خاندان]] | ارغون اقتدار کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي | [[شاھ حسين ارغون]] جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ ۾ ترخان خاندان جي حڪومت قائم ڪئي.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh</ref> |} جديد تاريخي تحقيق ۽ مستند ماخذن مطابق سنڌ ۾ ارغون خاندان جا اصل خودمختيار حڪمران فقط ٻه هئا: [[شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[شاھ حسين ارغون]]. 1554ع کان پوءِ اقتدار [[ترخان خاندان]] ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کي ڪيترائي مؤرخ ارغون دور جي جانشين شاخ تصور ڪن ٿا، پر سياسي لحاظ کان اهو الڳ حڪمران گهراڻو شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Arghun dynasty</ref><ref>Tarkhan dynasty</ref> ترخانن جي حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو، جڏهن سنڌ [[مغل سلطنت]] جي قبضي ۾ آئي. ترخان خاندان جو آخري حڪمران، [[جاني بيگ ترخان]] (1585ع–1592ع)، مغل درٻار ۾ منصبدار مقرر ٿيو. سندس پٽ [[غازي بيگ ترخان]] [[جهانگير]] جو منظورِ نظر بڻجي ويو ۽ کيس [[قنڌار]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن انهيءَ حيثيت ۾ 1608ع کان 1612ع تائين قنڌار جي حڪومت سنڀالي.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—122 }}</ref> . === مغلن جو دور === {{Main|ٺٽو صوبو|مغل سلطنت}} 1524ع ۾، توڙي جو مغل شهنشاهت جو دارومدار ارغون ۽ ترخان فوجين تي هو، تنهن باوجود سنڌ جي ڪجهه بادشاهن انهن جو استقبال ڪيو. اڳتي ايندڙ وقت ۾ سنڌي مغلن جي اثر هيٺ رهيا. [[فائل:Shah Jahan Mosque Thatta.jpg|thumb|کاٻو|[[شاھجھان مسجد، ٺٽو]]، جيڪا مغل دور جي اهم تعميري يادگارن مان هڪ آهي]] [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|مغل دور ۾ [[مڪلي]] سنڌ جو اهم علمي ۽ ثقافتي مرڪز رهيو]] 1592ع ۾ [[اڪبر اعظم]] جي فوجن ارغون ۽ ترخان حڪمرانن کي شڪست ڏئي سنڌ کي [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ مغلن جي انتظامي نظام جو حصو بڻجي وئي.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> شروعاتي طور سنڌ کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي ماتحت رکيو ويو، پر بعد ۾ [[ٺٽو]] کي مرڪز بڻائي الڳ انتظامي وحدت قائم ڪئي وئي، جيڪا تاريخ ۾ ''ٺٽو صوبو'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref>Thatta Subah, Mughal Province</ref><ref>Irfan Habib, ''Atlas of the Mughal Empire''</ref> مغل دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، بندرگاهي ۽ صنعتي شهرن مان هڪ بڻجي ويو. هتي ڪپڙي جي صنعت، خاص طور سنڌي سوٽي ڪپڙي ۽ ريشمي شين جي پيداوار، وڏي پيماني تي ٿيندي هئي. ٺٽي جا واپاري رابطا [[فارس]]، [[عربستان]]، [[عمان]]، اوڀر آفريقا ۽ يورپي واپاري ڪمپنين سان قائم هئا.<ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref><ref>Thatta, Mughal Trade Networks</ref> مغل دور ۾ سنڌ جي زرعي آمدني، واپاري محصولن ۽ سامونڊي تجارت سلطنت لاءِ اهم اقتصادي حيثيت رکي ٿي. [[شاھجھان]] جي دور ۾ سنڌ خاص ترقي حاصل ڪئي. ٺٽي ۾ شاندار [[شاھجھان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] تعمير ڪئي وئي، جيڪا مغل فن تعمير جو هڪ اهم شاهڪار سمجهي وڃي ٿي.<ref>UNESCO – Shah Jahan Mosque, Thatta</ref><ref>Catherine Asher, ''Architecture of Mughal India''</ref> ان دور ۾ ٺٽو علم، ادب، تصوف ۽ اسلامي تعليم جو پڻ اهم مرڪز بڻيو، جتي ڪيترائي عالم، صوفي ۽ مؤرخ سرگرم رهيا. سترهين صديءَ دوران مغل حڪمرانن سنڌ تي ''صوبيدارن'' يا ''نوابن'' جي ذريعي حڪومت ڪئي. انهن جو بنيادي ڪم انتظامي ڪنٽرول، ماليات جي وصولي، فوجي تحفظ ۽ سامونڊي واپار جي نگراني هو.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Mughals''</ref><ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire''</ref> وقت سان گڏ مغل مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي طاقتور خاندانن، خاص طور [[ڪلھوڙا خاندان]]، جو اثر وڌڻ لڳو. ارڙهين صديءَ جي شروعات تائين مغل اقتدار عملي طور ڪمزور ٿي ويو ۽ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جهڙن مقامي حڪمرانن سنڌ ۾ خودمختيار اقتدار قائم ڪرڻ شروع ڪيو. آخرڪار 1737ع–1740ع جي وچ ۾ مغل سياسي ڪنٽرول تقريباً ختم ٿي ويو ۽ سنڌ تي [[ڪلھوڙا خاندان]] جي مستقل حڪومت قائم ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== مغل دور جي اهم صوبيدارن ۽ نوابن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ (ٺٽو صوبو) جا اهم مغل صوبيدار / نواب ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | عهدو ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 | [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | مغل ماتحت حڪمران | 1592ع–1593ع | مغلن اڳيان شڪست بعد اڪبر اعظم جي ماتحت رهيو؛ ارغون-ترخان اقتدار جي خاتمي ۽ مغل دور جي شروعات سان لاڳاپيل.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 2 | [[مرزا رستم صفوي]] | صوبيدار | 1593ع | سنڌ ۾ مغل انتظامي نظام جي شروعاتي عملدرآمد سان لاڳاپيل پهرين اهم مقررين مان هڪ.<ref>Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 3 | [[امير خان اول]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1629ع–1647ع | [[شاھجھان]] جي دور جو مشهور مغل گورنر؛ سندس دور ۾ سنڌ ۾ سياسي استحڪام ۽ اقتصادي سرگرمين ۾ واڌ ٿي. |- | 4 | [[دولت خان مائي]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1635ع–1640ع | مغل انتظاميا جو اهم امير؛ بعد ۾ قنڌار جو گورنر پڻ مقرر ٿيو. |- | 5 | [[خواجه ڪمگار غيـرت خان]] | صوبيدار | 1640ع–1641ع | شاهجهاني دور ۾ ٺٽي جي انتظامي نگراني سنڀالي.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 6 | [[شاد خان]] | صوبيدار | 1641ع–1642ع | مغل صوبائي انتظام جي تسلسل کي برقرار رکيو.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 7 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | مغل ماتحت نواب / صوبيدار | 1701ع–1719ع | [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ''نواب'' جو لقب حاصل ڪيو؛ بعد ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |} مغل دور ۾ سنڌ کي گهڻو ڪري ''ٺٽو صوبو'' سڏيو ويندو هو. مغلن جي سياسي اقتدار سان گڏ سنڌ ۾ واپار، تعمير، سڪن جي ضرب، بندرگاهي سرگرمين ۽ اسلامي علمي ادارن کي ترقي ملي، جڏهن ته [[ٺٽو]]، [[سيوهڻ]]، [[بکر]] ۽ [[لاھري بندر]] اهم انتظامي ۽ تجارتي مرڪز بڻيا.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Thatta Subah</ref> === ڪلهوڙن جو دور === {{Main|ڪلهوڙا خاندان}} [[فائل:Tomb of Mian Yar Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي مقبري جو منظر]] [[فائل:Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جو مقبرو]] مغل سلطنت جي زوال پذير دور ۾ سنڌ اندر مقامي سياسي قوتن جو اثر وڌڻ لڳو ۽ انهيءَ پسمنظر ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] سنڌ جي حڪمران گهراڻي طور اُڀريو. ڪلهوڙن جو تعلق هڪ مذهبي ۽ صوفي روايت سان وابسته خاندان سان هو، جنهن جو سياسي عروج [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ شروع ٿيو. 1701ع ۾ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ميان يار محمد کي ''خدايار خان'' جو لقب ڏنو ويو ۽ کيس مٿئين سنڌ جو انتظام سونپيو ويو، جنهن سان سنڌ ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي باقاعده شروعات ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>Sarah F. D. Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> ڪلهوڙن تدريجي طور سنڌ جي مختلف علائقن کي پنهنجي اقتدار هيٺ آندو ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ تقريباً سڄي سنڌ هڪ مرڪزي حڪومت هيٺ متحد ٿي وئي. 1736ع ۾ مغل درٻار عملي طور ڪلهوڙن جي خودمختيار حيثيت کي تسليم ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ هڪ نيم آزاد رياست جي صورت اختيار ڪئي.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> بهرحال، سنڌ کي [[نادر شاھ افشار]] ۽ پوءِ [[احمد شاھ دراني]] جي حملي آورن سان به واسطو پيو، جنهن سبب ڪلهوڙا حڪمرانن کي وقت بوقت فارسي ۽ افغاني بالادستي قبول ڪرڻي پئي.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> [[نادر شاهه افشار]] هندستان تي حملو ڪري [[محمد شاهه مغل]] (1719ع–1748ع) کي شڪست ڏني. شڪست کان پوءِ محمد شاهه، درياءِ اٽڪ جي اولهه وارا پنهنجا علائقا ــ دراجات، شڪارپور، بکر، سيوستان (سيوهڻ)، نصرپور ۽ ٺٽو ــ نادر شاهه جي حوالي ڪري ڇڏيا..<ref name="MubarakAli"></ref> ان کان پوءِ نادر شاهه سنڌ جي ڪلهوڙا حڪمران ميان نور محمد ڪلهوڙي (1719ع–1753ع) کان خراج طلب ڪيو ۽ کيس ڪابل اچي پنهنجي وفاداريءَ جو اظهار ڪرڻ جو حڪم ڏنو. جڏهن ميان نور محمد ان حڪم جي تعميل نه ڪئي ته نادر شاهه 1740ع ۾ سنڌ تي ڪاهه ڪئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ميان نور محمد عمرڪوٽ جي قلعي ۾ پناهه ورتي، پر نادر شاهه سندس پٺيان عمرڪوٽ پهچي قلعي جو گهيرو ڪري ڇڏيو. جڏهن ميان نور محمد کي بچاءَ جي ڪا اميد نه رهي ته هن هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. هن نادر شاهه کي هڪ ڪروڙ رپيا، قيمتي تحفا ۽ ساليانو ويهه لک رپيا خراج ڏيڻ جو واعدو ڪيو. ان کان علاوه ميان نور محمد جا ٽي پٽ يرغمال طور نادر شاهه جي حوالي ڪيا ويا.<ref name="MubarakAli"></ref> نادر شاهه سنڌ کي وڌيڪ ڪمزور ڪرڻ لاءِ ان کي ٽن حصن ۾ ورهائي ڇڏيو. سبي قلات جي حڪمران محبت خان بروهي کي ڏني وئي، شڪارپور صادق محمد خان دائودپوٽي جي حوالي ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ باقي سنڌ ميان نور محمد ڪلهوڙي وٽ رهي<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح نادر شاهه جي حملي کان پوءِ سنڌ کي تمام وڏو نقصان پهتو. هن سنڌ جو گڏ ٿيل خزانو کڻي ويو ۽ ملڪ کي سياسي ۽ مالي طور ڪمزور ڪري ڇڏيو<ref name="MubarakAli"></ref>. 1747ع ۾ نادر شاهه قتل ٿي ويو ۽ [[احمد شاهه ابدالي|احمد شاهه دراني]] افغانستان ۽ هندستان ۾ سندس قبضي هيٺ آيل علائقن جو وارث بڻيو. 1753ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] (احمد شاهه ابدالي) سنڌ تي ان بهاني سان ڪاهه ڪئي ته مقرر ڪيل خراج ادا نه ڪيو ويو هو. سنڌ جو حڪمران، جيڪو پاڻ کي ملڪ جي دفاع لاءِ ڪمزور محسوس ڪري رهيو هو، ديوان گدومل جي سربراهيءَ ۾ هڪ سفارتي وفد احمد شاهه وٽ موڪليو<ref name="MubarakAli"></ref>. گدومل افغان بادشاهه سان ڳالهيون ڪري اهو واعدو ڪيو ته سنڌ طرفان خراج باقاعدي ادا ڪيو ويندو. بهرحال، معلوم ائين ٿئي ٿو ته اهو خراج نه ته مڪمل طور ادا ڪيو ويو ۽ نه ئي مقرر وقت تي ادا ڪيو ويندو رهيو<ref name="MubarakAli"></ref>. [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] (1757ع–1772ع) کي عام طور ڪلهوڙا خاندان جو سڀ کان طاقتور ۽ ڪامياب حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. هن سنڌ ۾ سياسي استحڪام پيدا ڪيو، فوجي نظام کي منظم ڪيو ۽ 1768ع ڌاري [[حيدرآباد]] شهر جو بنياد رکيو، جيڪو بعد ۾ سنڌ جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> سندس دور ۾ سنڌ جي سرحدن، واپار، آبپاشي نظام ۽ ثقافتي سرگرمين کي به ترقي حاصل ٿي. ڪلهوڙا دور ۾ [[سنڌي ٻولي]]، تصوف، شاعري ۽ فن تعمير کي خاص هٿي ملي، ۽ [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي]] جهڙيون عظيم شخصيتون انهيءَ دور سان وابسته آهن.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> ارڙهين صديءَ جي آخري حصي ۾ ڪلهوڙا حڪومت اندروني سياسي تڪرارن، دراني مداخلتن ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] سردارن جي وڌندڙ طاقت سبب ڪمزور ٿيڻ لڳي. آخرڪار 1783ع ۾ [[هلاني جي جنگ]] ۾ ٽالپرن ڪلهوڙن کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ ٽالپر حڪمراني جو آغاز ٿيو ۽ ڪلهوڙا سياسي اقتدار جو خاتمو ٿي ويو.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== ڪلهوڙا خاندان جي حڪمرانن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪلهوڙا خاندان جا حڪمران (1701ع–1783ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | 1701ع – 1719ع | [[خداآباد]] | ڪلهوڙا اقتدار جو باني حڪمران؛ مغلن طرفان ''خدايار خان'' جو لقب حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪومت جا بنياد وڌا.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref> |- | 2 | [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] | 1719ع – 1753ع | [[خداآباد]] | سنڌ کي وڏي حد تائين متحد ڪيو؛ 1736ع ۾ مغل درٻار طرفان خودمختيار حيثيت تسليم ڪئي وئي.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 3 | [[ميان مرادياب ڪلهوڙو]] | 1753ع – 1757ع | [[خداآباد]] | نور محمد جو پٽ؛ اندروني اختلافن سبب اقتدار وڃائي ويٺو.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 4 | [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] | 1757ع – 1772ع | [[خداآباد]] / [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙن جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ [[حيدرآباد]] جو بنياد وڌو ۽ سنڌ ۾ استحڪام آندو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref> |- | 5 | [[ميان سرفراز ڪلهوڙو]] | 1772ع – 1775ع | [[حيدرآباد]] | غلام شاھ جو جانشين؛ سندس دور ۾ ٽالپرن جو سياسي اثر وڌڻ لڳو.<ref>Mian Sarfraz Kalhoro</ref> |- | 6 | [[ميان غلام نبي ڪلهوڙو]] | 1775ع – 1776ع | [[حيدرآباد]] | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ اندروني سياسي بحرانن جو شڪار ٿيو.<ref>Tomb of Mian Ghulam Nabi Kalhoro</ref> |- | 7 | [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] | 1776ع – 1783ع | [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙا خاندان جو آخري مؤثر حڪمران؛ [[هلاني جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ اقتدار ختم ٿي ويو.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> |} ==== تاريخي اهميت ==== ڪلهوڙا دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي مسلم حڪمراني، سياسي اتحاد، آبپاشي نظام جي توسيع، سنڌي ثقافت جي واڌ ويجهه ۽ شهري ترقيءَ جي لحاظ کان هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. [[خدا آباد]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙا شهر ڪلهوڙن جي دور ۾ سياسي مرڪزن طور اُڀريا، جڏهن ته سنڌي ادب، تصوف ۽ فن تعمير کي به غيرمعمولي فروغ حاصل ٿيو. ڪيترائي مؤرخ ڪلهوڙا دور کي مغل اقتدار ۽ ٽالپر حڪمراني جي وچ واري عبوري پر اهم قومي دور طور بيان ڪن ٿا.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> ڪلهوڙا حڪمرانن جي اها پاليسي، جنهن تحت هو افغان درٻار جي تابعداري قبول ڪندا رهيا ۽ پرڏيهي حملي آورن جي مقابلي ۾ ملڪ جو دفاع ڪرڻ کان پاسو ڪندا رهيا، واضح طور تي ڪلهوڙا خاندان جي اندروني ڪمزوريءَ کي ظاهر ڪري ٿي. هي خاندان عوامي حمايت جي بنياد تي اقتدار ۾ نه آيو هو، بلڪه ان جي حڪومت يا ته [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهن]] جي سرپرستيءَ تي يا [[دراني سلطنت|افغان بادشاهن]] جي مهربانيءَ تي قائم رهي. بار بار ٿيندڙ ذلت ۽ سياسي تذليل جي باوجود ڪلهوڙن نه پنهنجي وسيلن کي منظم ڪرڻ جي سنجيده ڪوشش ڪئي، نه ئي اهڙي فوج تيار ڪئي جيڪا پرڏيهي بالادستيءَ جي خلاف مؤثر مزاحمت ڪري سگهي. بعد ۾ ٽالپرن به گهڻي حد تائين ساڳي مفاهمتي ۽ تابعداريءَ واري پاليسي ورثي ۾ حاصل ڪئي<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—124 }}</ref> . === ٽالپر دور === {{Main|ٽالپر دور}} [[فائل:PK Hyderabad asv2020-02 img03 Talpur Tombs.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ٽالپر ميرن جا مقبرا]]، [[حيدرآباد]]]] [[فائل:Faiz Mahal Khairpur Miras.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[فيض محل]]، [[خيرپور]] ۾ واقع ٽالپر دور جو شاهي محلات]] 1783ع ۾ [[هالاڻي جي جنگ]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان]] [[ڪلهوڙا خاندان]] کي شڪست ڏئي سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو. ٽالپرن جو تعلق [[بلوچ]] قبيلائي پسمنظر سان هو، ۽ سندن مختلف شاخون اڳ ئي سنڌ ۾ آباد ٿي چڪيون هيون. ڪلهوڙا دور ۾ ٽالپر سردار فوجي ۽ انتظامي عهدن تي فائز رهيا، پر [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] ۽ ٽالپر سردارن جي وچ ۾ وڌندڙ تڪرارن، خاص طور [[مير بهرام خان ٽالپر]] ۽ سندس پٽ [[مير صوبدار خان]] جي قتل، سياسي صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ [[مير فتح علي خان ٽالپر]] ٽالپر قوتن کي منظم ڪري ڪلهوڙا اقتدار جو خاتمو آندو ۽ سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ٽالپرن سنڌ کي مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايو. [[حيدرآباد]] ۾ شاهداداڻي شاخ، [[خيرپور]] ۾ سهراباڻي شاخ، ۽ [[ميرپورخاص]] ۾ ماڻڪاڻي شاخ حڪمران بڻيون. باوجود ان جي، حيدرآباد وارا مير سياسي طور سڀ کان وڌيڪ طاقتور سمجهيا ويندا هئا. مير فتح علي خان پنهنجي ڀائرن [[مير غلام علي خان]]، [[مير ڪرم علي خان]] ۽ [[مير مراد علي خان]] سان گڏيل حڪمراني جو هڪ منفرد نظام قائم ڪيو، جنهن سبب اهي “'''چار يار'''” يا “'''چهارياري'''” جي نالي سان مشهور ٿيا.<ref>Mir Fateh Ali Khan Talpur</ref><ref>Mir Karam Ali Khan Talpur's Tomb Complex Hyderabad</ref> سنڌ تي پوندڙ سخت ترين آفتن مان هڪ مدد خان جو حملو هو، جيڪو آخري ڪلهوڙا حڪمران [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] (وفات 1805ع) جي ٽالپرن خلاف دعويٰ جي حمايت لاءِ آيو هو. هن بي رحميءَ سان سنڌ ۾ قتلِ عام ۽ ڦرلٽ ڪئي. سندس ظلم ۽ بربريت جا اثر ايترا گهرا هئا جو اڄ تائين سنڌي لوڪ روايتن ۽ لوڪ گيتن ۾ سندس ظلم جي ياد باقي آهي<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—124, 125 }}</ref>. افغانستان کان ايندڙ آخري وڏي آفت [[شاهه شجاع دراني]] جي صورت ۾ ظاهر ٿي، جيڪو 1803ع ۾ شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو. هن [[شڪارپور]] ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي وڃايل تخت جي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ تياريون شروع ڪيون. شڪارپور ۾ سندس قيام شهر واسين لاءِ نهايت نقصانڪار ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لالچ ۽ عياشيءَ سبب مقامي ماڻهن کي وڏيون تڪليفون برداشت ڪرڻيون پيون.<ref name="MubarakAli"></ref>. سنڌ جي ميرن افغانستان جي ان وقت جي حڪمران سردار اعظم خان سان هڪ معاهدو ڪيو ته شاهه شجاع کي سنڌ مان نيڪالي ڏني وڃي. 1820ع–1821ع ۾ اعظم خان سنڌ ۾ آيو ۽ سنڌ جي ميرن کان رهيل خراج جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو. اها رقم ايتري وڏي هئي جو مير ان جي ادائيگي نه ڪري سگهيا، تنهن ڪري هڪ نئين معاهدي تحت [[شڪارپور]] جو شهر افغان حڪمران جي حوالي ڪيو ويو<ref name="MubarakAli"></ref>. شاهه شجاع پنجاب ڏانهن ڀڄي ويو، پر 1832ع–1833ع ۾ هو ٻيهر انگريزن جي مدد سان واپس آيو، جيڪي کيس ٻيهر افغانستان جي تخت تي ويهارڻ ۾ دلچسپي رکندا هئا. انگريزن سنڌ جي ميرن تي دٻاءُ وڌو ته هو شاهه شجاع جي رهيل خراج جي رقم ادا ڪن ته جيئن سندس فوجي مهم جا خرچ پورا ٿي سگهن<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح سنڌ جي سرزمين تي انگريزن جي مداخلت سان افغانستان ۽ سنڌ جي پراڻن سياسي لاڳاپن جو خاتمو ٿيو، ۽ آخرڪار سنڌ برطانوي اقتدار جو شڪار بڻجي وئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ٽالپر دور ۾ سنڌ جي واپار، سفارتڪاري ۽ بين الاقوامي لاڳاپن ۾ نئون مرحلو شروع ٿيو. 1808ع، 1809ع ۽ 1820ع دوران [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا سفارتي مشن سنڌ آيا، جن جو مقصد واپاري لاڳاپن جي بحالي ۽ افغانستان، ايران ۽ فرانس جي سياسي اثرن کي روڪڻ هو.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> ميرن ۽ برطانوي حڪومت جي وچ ۾ ڪيترائي معاهدا ٿيا، پر وقت سان گڏ برطانوي مداخلت وڌندي وئي. آخرڪار 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] ۾ [[چارلس نيپيئر]] جي اڳواڻي هيٺ برطانوي فوجن ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ کي برطانوي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو. ٽالپر دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي حڪمراني، فوجي تنظيم، سفارتي لاڳاپن، فن تعمير ۽ ثقافتي سرپرستي جي لحاظ کان اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ [[حيدرآباد]]، [[خيرپور]] ۽ [[ميرپورخاص]] سياسي مرڪزن طور ترقي ڪئي، جڏهن ته ڪيترائي مقبرا، قلعا ۽ محلات پڻ تعمير ڪيا ويا، جن مان [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[فيض محل]] ۽ [[ٽالپر ميرن جا مقبرا]] نمايان آهن. ==== حيدرآباد جي ٽالپر ميرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | حيدرآباد جي شاهداداڻي ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير فتح علي خان ٽالپر]] | 1783ع – 1801ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر خاندان جو باني حڪمران؛ ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي سنڌ تي اقتدار قائم ڪيو. |- | 2 | [[مير غلام علي خان ٽالپر]] | 1801ع – 1811ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سفارتي لاڳاپن جي شروعات سندس دور ۾ ٿي.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> |- | 3 | [[مير ڪرم علي خان ٽالپر]] | 1811ع – 1828ع | [[حيدرآباد]] | ادب، شاعري ۽ ثقافتي سرگرمين جي سرپرستي ڪئي. |- | 4 | [[مير مراد علي خان ٽالپر]] | 1828ع – 1833ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر حڪمراني جي گڏيل نظام کي جاري رکيو. |- | 5 | [[مير نور محمد خان ٽالپر]] | 1833ع – 1840ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سياسي اثر جي وڌندڙ دور ۾ حڪمران رهيو. |- | 6 | [[مير نصير خان ٽالپر]] | 1840ع – 1843ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپرن جو آخري حيدرآبادي حڪمران؛ 1843ع ۾ برطانوي فتح کان پوءِ اقتدار ختم ٿيو. |} ==== خيرپور جي سهراباڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-size:120%; font-weight:bold;" | خيرپور رياست جي سهراباڻي ٽالپر حڪمرانن جي فهرست (1783ع–1947ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير سهراب خان ٽالپر]] | 1783ع – 1830ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست ۽ سهراباڻي ٽالپر شاخ جو باني حڪمران. مٿئين سنڌ ۾ ٽالپر اقتدار کي منظم ڪيو. |- | 2 | [[مير رستم علي خان ٽالپر]] | 1830ع – 1842ع | [[خيرپور]] | مير سهراب خان جو جانشين. سندس دور ۾ برطانوي اثر وڌڻ لڳو ۽ اندروني جانشيني جا تڪرار پيدا ٿيا. |- | 3 | [[مير علي مراد خان ٽالپر]] | 1842ع – 1894ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو سڀ کان مشهور مير. برطانوي حڪومت سان معاهدا ڪيا؛ 1857ع جي بغاوت دوران برطانوي حڪومت جي مدد ڪئي. |- | 4 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر]] | 1894ع – 1909ع | [[خيرپور]] | مير علي مراد خان جو جانشين. سندس دور ۾ خيرپور رياست ۾ انتظامي سڌارا جاري رهيا. |- | 5 | [[مير امام بخش خان ٽالپر]] | 1909ع – 1921ع | [[خيرپور]] | تعليم جي واڌاري لاءِ مشهور. سندس دور ۾ رياست اندر ڪيترائي تعليمي ادارا قائم ٿيا. |- | 6 | [[مير علي نواز خان ٽالپر]] | 1921ع – 1935ع | [[خيرپور]] | جديد انتظامي ۽ ترقياتي منصوبن کي هٿي ڏني. خيرپور رياست جي سياسي حيثيت کي مستحڪم رکيو. |- | 7 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر ٻيون]] | 1935ع – 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو حڪمران رهيو، پر صحت جي مسئلن سبب حڪومت گهڻو ڪري ريجنسي ڪائونسل وسيلي هلندي رهي. |- | 8 | [[مير جارج علي مراد خان ٽالپر]] | 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست جو آخري خودمختيار مير. سندس دور ۾ خيرپور 3 آڪٽوبر 1947ع تي [[پاڪستان]] سان الحاق ڪيو. |} خيرپور رياست 1783ع ۾ قائم ٿي ۽ 1843ع ۾ سنڌ جي ٻين ٽالپر رياستن جي برطانوي فتح باوجود پنهنجي نيم خودمختيار حيثيت برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهي. 3 آڪٽوبر 1947ع تي خيرپور رياست پاڪستان سان الحاق ڪيو، جڏهن ته 1955ع ۾ ون يونٽ نظام تحت ان جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪئي وئي. ==== ميرپورخاص جي ماڻڪاڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ميرپورخاص جا ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم نوٽ |- | 1 | [[مير ٺارو خان ٽالپر]] | 1783ع – 1806ع | [[ميرپورخاص]] | ماڻڪاڻي شاخ جو باني حڪمران.<ref>List of monarchs of Sindh</ref> |- | 2 | [[مير علي مراد ٽالپر]] | 1806ع – 1829ع | [[ميرپورخاص]] | [[ميرپورخاص]] شهر کي ترقي ڏني.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |- | 3 | [[مير شير محمد خان ٽالپر]] | 1829ع – 1843ع | [[ميرپورخاص]] | “'''شيرِ سنڌ'''” جي لقب سان مشهور؛ برطانوي فوجن خلاف مزاحمت جاري رکي.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |} === برٽش دور === '''پاڪستان ٺاهڻ ۾ سنڌ جو ڪردار:'''سنڌ جي مسلمان ليڊرن جي ڪوشش سان اپريل يا مئي 1938ع ۾ سنڌ جي صوبائي مسلم ليگ جو قيام عمل ۾ آيو. 10، 11 ۽ 12 آڪٽوبر 1938ع تي سنڌ مسلم ليگ پاران، ڪراچيءَ ۾ مسلم ليگ جي هڪ وڏي ڪانفرنس سڏائي ويئي، جنهن جي صدارت قائداعظم مرحوم ڪئي. هن ڪانفرس جي موقعي تي گڏيل هندستان جي سمورن مسلم ليڊرن شرڪت ڪئي. ان ڪانفرنس کي پوءِ ”ڪراچي ڪانفرنس“ جي نالي سان سڏيو ويو. ڪانفرنس ۾ [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] مرحوم ٺهراءُ پيش ڪيو، جنهن ۾ واضح طور مطالبو ڪيو ويو، ته جن صوبن ۾ مسلمانن جي اڪثريت آهي، اتي مسلمانن جي حڪومت بنائي وڃي، ته جيئن ٻئي قومون جدا جدا ۽ آزاد آزاد حڪومتون قائم ڪري سگهن. ان موقعي تي قائداعظم مرحوم تقرير ڪندي چيو: ”مون کي يقين آهي، ته سنڌ جو صوبو، [[هندستان]] جي مسلمانن لاءِ هڪ نمونو ٿيندو، ڇاڪاڻ ته هتي جي مسلمانن وڏي بيداري جو ثبوت ڏنو آهي.“ ان کان پوءِ سنڌ جي مسلمانن پاڪستان جي تحريڪ ۾ وڏي جوش، جذبي ۽ ولولي سان حصو ورتو. سڄي هندستان ۾ پهريون ڀيرو [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ جي صوبائيءَ اسيمبلي]]ءَ سن 1943ع ۾ پاڪستان جي قيام جي ٺهراءُ پاس ڪيو، جيڪو محترم. [[جي ايم سيد|جي ايم.سيد]] پيس ڪيو. ٻئي ڪنهن به صوبي جي اسيمبليءَ اهڙو ٺهراءُ نه اڳ ئي پاس ڪيو هو، ۽ نه پوءِ ئي ڪا اسيمبلي پاس ڪري سگهي.<ref>آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌي شاعري ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛آڪٽوبر نومبر، ڊسمبر 1985ع</ref> === برطانوي دور === {{Main|سنڌ تي برطانوي راڄ}} 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوجن، جنرل [[سر چارلس نيپئر]] جي قيادت هيٺ، [[ٽالپر دور|ٽالپر حڪومت]] کي شڪست ڏئي سنڌ تي قبضو ڪيو.<ref>Charles Napier, ''Conquest of Sindh''</ref><ref>A. W. Hughes, ''A Gazetteer of the Province of Sind''</ref> قبضي کان پوءِ سنڌ کي برطانوي انتظام هيٺ آندو ويو ۽ شروعاتي طور الڳ انتظامي يونٽ طور هلايو ويو، پر 1847ع ۾ ان کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] ۾ ضم ڪيو ويو. ايندڙ لڳ ڀڳ نو ڏهاڪن تائين سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي. هن دور ۾ ريلوي، آبپاشي، بندرگاهن، عدالتي نظام ۽ جديد بيوروڪريسي جو بنياد وڌو ويو، پر ساڳئي وقت نوآبادياتي مالياتي پاليسين ۽ زمينداري ڍانچي سبب مقامي آباديءَ کي مختلف معاشي ۽ سياسي مسئلن کي به منهن ڏيڻو پيو.<ref>Sarah Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> سنڌ جي مسلمان، هندو، واپاري ۽ زميندار حلقن طرفان ڊگهي سياسي جدوجهد کان پوءِ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري 1 اپريل 1936ع تي هڪ الڳ صوبو بڻايو ويو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> ==== بمبئي پريزيڊنسي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جا انتظامي مرحلا |- ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | انتظامي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | 1843ع – 1847ع | برطانوي فوجي ۽ ڪمشنري انتظام | سنڌ تي قبضي کان پوءِ سر چارلس نيپئر جي سربراهي ۾ الڳ انتظامي يونٽ طور حڪومت ڪئي وئي. |- | 1847ع – 1936ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] | سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي ۽ بمبئي جي گورنرن جي ماتحت انتظام هلندو رهيو. |- | 1936ع – 1947ع | الڳ صوبو | [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي الڳ صوبو بڻايو ويو. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي دوران گورنر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل برطانوي منتظم ۽ گورنر (1843ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دور (مدت) ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ لاءِ مختصر ڪردار |- | 1 | [[چارلس نيپئر|سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | سنڌ جو فوجي ۽ سول منتظم | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ تي برطانوي قبضو مستحڪم ڪيو؛ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو ۽ جديد نوآبادياتي انتظام جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[سر جارج آرٿر]] | 1847ع – 1852ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو گورنر | سنڌ جي برطانوي انتظام کي بمبئي پريزيڊنسي جي نظام سان وڌيڪ مربوط ڪيو. |- | 3 | [[لارڊ ايلفنسٽن]] | 1853ع – 1860ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | عدالتي، مالي ۽ روينيو سڌارن وسيلي سنڌ کي نوآبادياتي انتظامي ڍانچي سان وڌيڪ ڳنڍيو. |- | 4 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | سنڌ جو ڪمشنر | سنڌ ۾ ريلوي، ٽيليگراف، تعليم ۽ جديد شهري انتظام جي شروعات ڪندڙ اهم برطانوي منتظم. |- | 5 | [[سر سيمور فٽزجيرالڊ]] | 1867ع – 1872ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | انتظامي توسيع ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪيو. |- | 6 | [[سر رچرڊ ٽيمپل]] | 1877ع – 1880ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | ڏڪار جي دور ۾ امدادي ۽ مالياتي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 7 | [[لارڊ ري]] | 1885ع – 1890ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | تعليم، مڪاني خوداختياري ۽ ميونسپل ادارن جي ترقيءَ جي حمايت ڪئي. |- | 8 | [[لارڊ ليمينگٽن]] | 1903ع – 1907ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | قانوني ۽ ميونسپل ادارن جي واڌ ويجهه لاءِ قدم کنيا. |- | 9 | [[سر جارج لائيڊ]] | 1918ع – 1923ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | پهرين عالمي جنگ کان پوءِ سياسي تحريڪن ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪئي. |- | 10 | [[سر فريڊرڪ سائيڪس]] | 1928ع – 1933ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | سنڌ جي علحده صوبي واري مطالبي تي ٿيندڙ آئيني بحثن دوران انتظام سنڀاليو. |- | 11 | [[سر ليزلي ولسن]] | 1923ع – 1928ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | آئيني سڌارن ۽ سنڌ جي سياسي تحريڪن واري دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 12 | [[سر جان بيومونٽ]] | 1933ع – 1936ع | بمبئي هاءِ ڪورٽ جو چيف جسٽس / عبوري انتظامي ڪردار | سنڌ جي بمبئي کان علحدگي واري آئيني عمل سان لاڳاپيل دور ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي ۾ شموليت بعد سنڌ جا ڪمشنر ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي ڪمشنر (1843ع–1936ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ خدمت ! style="background:#99CCFF;" | عهدي جي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | پهريون ڪمشنر | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ ۾ برطانوي انتظام جو بنياد وڌو، فوجي ۽ سول حڪومت کي منظم ڪيو ۽ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو. |- | 2 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | ڪمشنر | سنڌ جي جديد انتظامي ڍانچي جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو؛ رستن، تعليم، ميونسپل ادارن، مواصلات ۽ واپار جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. |- | 3 | [[وليم لوئس ميري ويدر]] | 1860ع – 1867ع | ڪمشنر | ڪراچي جي بندرگاهه جي ترقي، سرحدي امن امان ۽ مواصلاتي نظام جي بهتري لاءِ ڪم ڪيو. |- | 4 | [[سر وليم ميري ويدر]] | 1867ع – 1877ع | ڪمشنر | ريلوي، واپار ۽ انتظامي ادارن جي توسيع سان سنڌ جي معاشي ترقيءَ ۾ حصو ورتو. |- | 5 | [[سر جيمس فرگوسن]] | 1877ع – 1880ع | ڪمشنر | زمينداري ۽ روينيو نظام ۾ سڌارا آندا ۽ آبپاشي منصوبن کي هٿي ڏني. |- | 6 | [[جيمس گائلز]] | 1880ع – 1887ع | ڪمشنر | شهري انتظام، ميونسپل ادارن ۽ مقامي حڪومتن جي ڪارڪردگي کي مضبوط ڪيو. |- | 7 | [[چارلس پرچاس]] | 1887ع – 1891ع | ڪمشنر | واپار، مواصلات ۽ بندرگاهي سرگرمين جي واڌاري تي ڌيان ڏنو. |- | 8 | [[اي. ڊبليو. هيوز]] | 1891ع – 1897ع | ڪمشنر | زرعي ترقي، آبپاشي ۽ سنڌ بابت تاريخي ۽ انتظامي مطالعي ۾ نمايان خدمتون سرانجام ڏنيون. |- | 9 | [[ايڇ. ايم. جيمس]] | 1897ع – 1901ع | ڪمشنر | روينيو رڪارڊ، زمينن جي سروي ۽ مردم شماريءَ جي عمل کي وڌيڪ منظم بڻايو. |- | 10 | [[اي. ايڇ. ايس. ڪيلي]] | 1901ع – 1906ع | ڪمشنر | تعليم، مقامي ادارن ۽ انتظامي رابطن جي توسيع لاءِ قدم کنيا. |- | 11 | [[سي. اي. فيرگوسن]] | 1906ع – 1911ع | ڪمشنر | سياسي بيداريءَ جي شروعاتي دور ۾ انتظامي استحڪام برقرار رکيو. |- | 12 | [[ايڇ. اي. ايل. هيلي]] | 1911ع – 1916ع | ڪمشنر | پهرين عالمي جنگ دوران سنڌ جي سول انتظام ۽ امن امان جي نگراني ڪئي. |- | 13 | [[اي. ڊبليو. پي. ڪيري]] | 1916ع – 1921ع | ڪمشنر | خلافت تحريڪ ۽ ٻين سياسي تحريڪن واري دور ۾ انتظامي ذميواريون سنڀاليون. |- | 14 | [[ايڇ. ٽي. سورلي]] | 1921ع – 1925ع | ڪمشنر | مقامي نمائندگي، تعليمي ترقي ۽ سياسي سڌارن جي دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 15 | [[اي. ايل. ايڇ. ايٽڪن]] | 1925ع – 1930ع | ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي کان علحدگيءَ بابت آئيني بحثن واري مرحلي ۾ انتظامي ذميواريون نڀايون. |- | 16 | [[ايڇ. ٽي. ليمبرٽ]] | 1930ع – 1936ع | آخري ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان علحدگي ۽ 1 اپريل 1936ع تي الڳ صوبي جي قيام تائين انتظام سنڀاليو. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪمشنر دور جون اهم خصوصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ترقيون |- | انتظام | جديد ضلعي، روينيو ۽ عدالتي نظام جو قيام |- | آمدورفت | ريلوي، سڙڪن ۽ ڪراچي بندرگاهه جي توسيع |- | آبپاشي | ڪئنالن ۽ زرعي آبادڪاريءَ جي منصوبن جي شروعات |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ تعليمي ادارن جو قيام |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي شعور ۽ آئيني جدوجهد |} 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ جو انتظام بنيادي طور "ڪمشنر سنڌ" جي عهدي هيٺ هلندو رهيو،م ۽ سندن آفيس ڪراچيءَ ۾ ھئي. جڏهن ته بمبئي پريزيڊنسي جا گورنر سڄي پريزيڊنسي (جنھن ۾ بمبئي ، گجرات ۽ سنڌ جا علائقا شامل ھيا) جا اعليٰ انتظامي سربراهه هوندا هئا ۽ انھن جي آفيس بمبئي شھر ۾ واقع ھئي. ==== سنڌ جي الڳ صوبي جا برطانوي گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي گورنر (1936ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[سر لينسلٽ گراهم]] | 1936ع – 1941ع | سنڌ جو پهريون گورنر؛ الڳ صوبي جي انتظامي ڍانچي ۽ صوبائي اسيمبلي جي قيام جي نگراني ڪئي. |- | 2 | [[سر هيو ڊائو]] | 1941ع – 1946ع | ٻي عالمي جنگ دوران سنڌ جو انتظام سنڀاليو؛ جنگي ۽ معاشي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 3 | [[سر فرانسس موڊي]] | 1946ع – 14 آگسٽ 1947ع | برطانوي دور جو آخري گورنر؛ پاڪستان جي قيام تائين سنڌ جي انتظام جو ذميوار رهيو. |} ==== برطانوي دور جون نمايان خاصيتون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور ۾ سنڌ ۾ اهم تبديليون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اهم ترقيون |- | آمدورفت | ريلوي لائينن، سڙڪن ۽ بندرگاهن جي تعمير |- | آبپاشي | [[سکر بئراج]] سميت جديد آبپاشي منصوبن جو آغاز |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ سرڪاري تعليمي نظام جو قيام |- | انتظام | جديد عدالتي، روينيو ۽ سول سروس نظام جو نفاذ |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي تحريڪ ۽ 1936ع ۾ صوبائي حيثيت جو حصول |} === برطانوي دور جي وزيراعظمن (پريميئرن) جي فهرست === 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي، تنهن ڪري ان عرصي دوران سنڌ ۾ وزيراعظم (Premier) يا وزيراعليٰ (Chief Minister) جو ڪو الڳ عهدو موجود نه هو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935]] تحت صوبائي خودمختياري لاڳو ٿيڻ کان پوءِ 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو چونڊيل وزارت قائم ٿي، جنهن جي سربراهه کي ''پريميئر آف سنڌ'' چيو ويندو هو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي سنڌ جا پريميئر (1937ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | سياسي وابستگي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[الله بخش سومرو]] | 1 اپريل 1937ع – 18 اپريل 1938ع | [[سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي]] | سنڌ جي پهرين چونڊيل وزارت جو سربراهه. صوبائي خودمختياري جي شروعاتي مرحلي ۾ انتظامي ڍانچي کي مستحڪم بڻايو ۽ بين المذاهب هم آهنگيءَ کي فروغ ڏنو. |- | 2 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 18 اپريل 1938ع – 23 مارچ 1940ع | آزاد اتحاد / بعد ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[الله بخش سومرو]] | 23 مارچ 1940ع – 14 آڪٽوبر 1942ع | آزاد اتحاد | برطانوي پاليسين تي تنقيد ڪئي؛ هندستان جي ورهاڱي ۽ فرقيواريت جي مخالفت ڪئي؛ آخرڪار گورنر طرفان برطرف ڪيو ويو. |- | 4 | [[علي محمد راشد]] | 14 آڪٽوبر 1942ع – 7 جنوري 1944ع | مسلم ليگ حامي اتحاد | ٻي عالمي جنگ جي دور ۾ سنڌ جو انتظام سنڀاليو ۽ سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 7 جنوري 1944ع – 26 اپريل 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | [[پاڪستان تحريڪ]] دوران مسلم ليگ جي سياسي اثر کي مضبوط ڪيو ۽ سنڌ اسيمبليءَ ۾ پاڪستان جي حمايت واري قرارداد جي حمايت ڪئي. |- | 6 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 26 اپريل 1947ع – 14 آگسٽ 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | برطانوي دور جو آخري پريميئر؛ پاڪستان جي قيام کان اڳ انتظامي منتقلي ۽ نئين رياستي ڍانچي جي تيارين جي نگراني ڪئي. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جي سنڌي وزارتن جون نمايان خاصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان پيش رفت |- | صوبائي خودمختياري | 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو ذميوار ۽ چونڊيل حڪومت جو قيام |- | قانون سازي | سنڌ اسيمبليءَ وسيلي مقامي قانون سازي ۽ انتظامي پاليسين جي شروعات |- | سياست | مسلم ليگ، سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي ۽ آزاد گروپن جي وچ ۾ سياسي مقابلو |- | پاڪستان تحريڪ | سنڌ اسيمبلي هندستان جي پهرين صوبائي اسيمبلي هئي جنهن پاڪستان جي حمايت ۾ قرارداد منظور ڪئي |- | انتظام | بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور مستقل انتظامي ادارن جي ترقي |} 1937ع کان 1947ع تائين سنڌ جي حڪومت جي سربراهه لاءِ سرڪاري اصطلاح ''پرميئر آف سنڌ'' (پريميئر آف سنڌ) استعمال ٿيندو هو. "وزيراعليٰ" (چيف منسٽر) جو اصطلاح پاڪستان جي قيام کان پوءِ وڌيڪ عام ٿيو. ===پاڪستان جي قيام بعد=== ====ون يونٽ کان اڳ جو دؤر==== ==== ون يونٽ وارو دور==== ==== ون يونٽ کان پوء وارو دور==== ====1988ع کان پوءِ جو نئون دؤر==== == سنڌ جي جاگرافي، آبھوا ۽ قدرتي وسيلا== {{Main|سنڌ جي جاگرافي}} ===جاگرافي=== [[فائل:Sindh 2.jpg|220px|thumb|کاٻو|سنڌ]] سنڌ پاڪستان جي چئن صوبن مان رقبي جي لحاظ کان ٽيون وڏو صوبو آهي، جنهن جو ڪل رقبو لڳ ڀڳ 54,407.2 چورس ميل آهي. هي صوبو هيٺين سنڌو طاس (لوئر انڊس بيسن) جو اهم حصو آهي ۽ جغرافيائي طور 23°40′ کان 28°30′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 66°40′ کان 71°05′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. سنڌ اتر کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 540 ڪلوميٽر ڊگهي ۽ اوڀر کان اولهه طرف سراسري طور تقريباً 281 ڪلوميٽر ويڪري آهي، جڏهن ته ان جي وڌ ۾ وڌ ويڪر لڳ ڀڳ 250 ڪلوميٽر آهي. [[فائل:Sindh-Map.PNG|thumb|220px|کاٻو|سنڌ جو نقشو]] ==== طبعي بناوت ==== جغرافيائي بناوت جي لحاظ کان سنڌ جو گهڻو حصو هموار ميداني علائقو آهي. صوبي جي اولهه پاسي ڪوهستاني خطو واقع آهي، جتي ڪيرٿر جبلن جو بنجر سلسلو موجود آهي، جڏهن ته اوڀر طرف بهاولپور جي سرحدن کان وٺي رن آف ڪڇ تائين ريتيلي پٽي پکڙيل آهي. انهن ٻنهي علائقن جي وچ ۾ سنڌو ماٿري واقع آهي، جيڪا ڏکڻ اولھه طرف وڃي ڊيلٽائي علائقي ۾ ختم ٿئي ٿي. هي علائقو زرخيز اليويل مٽيءَ سبب زراعت لاءِ نهايت موزون آهي. صوبي جي وچئين حصي ۾ سکر بئراج ذريعي مستقل پاڻيءَ جي فراهمي موجود آهي، جيڪا سنڌ کي زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل معاشي سرگرمين لاءِ وڏي صلاحيت فراهم ڪري ٿي<ref name="گدواڻي"></ref>. طبعي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ جا اوڀر وارا ريگستاني علائقا [[راجپوتانا]] سان ۽ اولهه وارا جابلو علائقا بلوچستان سان ملن آهن. جڏهن ته “سنڌ” جو بنيادي تصور انهيءَ زرخيز ميداني علائقي سان جڙيل آهي، جيڪو سنڌو درياهه جي وهڪري سان وجود ۾ آيو آهي<ref name="گدواڻي"></ref>.. پنهنجين موجوده حدن اندر، پاڪستان جي هڪ صوبي طور سنڌ 23°35' کان 28°30' اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 66°42' کان 71°10' اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي ايراضي 34.86 ملين ايڪڙ آهي ۽ 1972ع جي آدمشماري موجب ان جي آبادي 1 ڪروڙ 40 لک هئي<ref name="ArshadIslam1990">{{cite thesis |last=Islam |first=Arshad |title=History of Sindh During Pre-Mughal Period |degree=Doctor of Philosophy (History) |publisher=Centre of Advanced Study, Department of History, Aligarh Muslim University |location=Aligarh, India |year=1990 |note=Reproduced by Sani H. Panhwar, 2019|Page=6}}</ref>. انگريزن جي شروعاتي دور ۾ سنڌ کي “ننڍو مصر” سڏيو ويو، ڇاڪاڻ ته سنڌو ۽ نيل درياهن جي هيٺانهين ماٿرين ۾ نمايان جغرافيائي مشابهت موجود آهي. ٻنهي علائقن ۾ ٽن مکيه طبعي حصن، جابلو، ڪچو ميداني علائقو ۽ ريگستان، ساڳي ترتيب سان نظر اچن ٿا. ٻنهي ماٿرين جي زرخيزي برسات بدران سالياني ٻوڏ تي دارومدار رکي ٿي، ۽ ٻنهي علائقن ۾ نباتات ۽ حيوانات ۾ به نمايان هڪجهڙائي ملي ٿي<ref name="گدواڻي"></ref>. سنڌ کي عام طور پنج مکيه طبعي ڀاڱن ۾ ورهايو وڃي ٿو<ref name="گدواڻي"></ref>: *[[سرو، (سنڌ)|سرو]]، *[[سنڌ جو وچولو|وچولو]]، *[[لاڙ(سنڌ)|لاڙ]]، *[[سنڌ جو ڪوهستان|ڪوهستان]] ۽ *[[سنڌ جا رڻپٽ|ريگستان]]. تفصيلي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ ۾ جابلو، ٽاڪراڻي، پڪي، ڪچي، ڪلراٺي، چيڪي، وارياسي ۽ بياباني زمين جا سڀئي قسم موجود آهن. اهڙيءَ ريت سنڌ جي آبهوا ٿڌي کان معتدل ۽ گرم تائين مختلف صورتن ۾ ملي ٿي، جنهن سبب هتي نباتاتي تنوع تمام گهڻو آهي ۽ دنيا جي ڪيترن علائقن جا وڻ ٻوٽا سنڌ جي مختلف حصن ۾ پوکڻ جي صلاحيت رکن ٿا<ref name="گدواڻي">{{cite journal |last=گدواڻي |first=منو تولارام |title=سنڌيت |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1962 |language=sd}}</ref>. ==== سنڌ جا ريگستان ==== سنڌ جي زمين جو وڏو حصو ريگستاني نوعيت جو آهي. صوبي جي اوڀر سرحد تي ٿرپارڪر واقع آهي، جتي وڏا ريتيلا ٽڪرا موجود آهن. هي ريگستان راجستان ريگستان جي تسلسل طور سڃاتو وڃي ٿو ۽ ان جو ڪل رقبو لڳ ڀڳ 13,100 چورس ميل آهي. سنڌو ماٿريءَ جي اوڀر پاسي ٿر جو وسيع ريگستان واقع آهي، جيڪو هندستان جي راجپوتانا علائقي تائين پکڙيل آهي. هي ريگستان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ميلن تائين لڳاتار وارياسي علائقو آهي، جيڪو ڏکڻ طرف ڪڇ جي رڻ تائين وڃي ٿو. ٿر ۽ سنڌو ڪچي جي وچ ۾ حدون ڪجهه علائقن ۾ واضح آهن، جڏهن ته اتر طرف وارياسي ڀٽون ڪچي جي ميداني علائقن اندر گهڻي حد تائين داخل ٿين ٿيون. موسمي تبديليون، خاص طور ڏکڻ اولهه واري چوماسي جي شدت، انهن حدن کي وقت بوقت تبديل ڪنديون رهن ٿيون. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#E75480; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ريگستان |- style="background:#F7A8C4; text-align:center;" ! نمبر ! ريگستان جو نالو ! ايراضي ! جغرافيائي هنڌ (ضلعا / تعلقا) ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[ٿر ريگستان]] | تقريباً 200,000 چورس ڪلوميٽر (مجموعي ٿر؛ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 15٪) | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] | [[ڏکڻ ايشيا]] جو وڏو ريگستان، سنڌ جي اوڀر حصي ۾ واقع آهي، زراعت، مالداري ۽ ثقافتي لحاظ کان اهم علائقو آهي۔ |- | 2 | [[نارا ريگستان]] | تقريباً 23,000 چورس ڪلوميٽر | [[خيرپور ضلعو]]، [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[نارا ڪئنال]] ڀرسان علائقا) | ٿر ريگستان جو اتر-اولهه طرف وڌايل حصو، نارا ڪئنال سبب هتي انساني آبادين ۽ مالداري موجود آهي۔ |- | 3 | [[اڇڙو ٿر]] | ٿر ريگستان جو حصو (مخصوص ايراضي واضح ناهي) | [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[کپرو تعلقو]]) | اڇي واري ۽ لوڻياٺ زمين سبب “اڇرو ٿر” سڏجي ٿو، ٿر جو منفرد قدرتي خطو آهي۔ |} {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! ريگستان جو نالو ! ايراضي ! جغرافيائي هنڌ (ضلعا / تعلقا) ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[ٿر ريگستان]] (ٿر ڊيزرٽ) | تقريباً 200,000 چورس ڪلوميٽر (مجموعي ٿر؛ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 15٪) | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] [[ڏکڻ ايشيا]] جو وڏو ريگستان، سنڌ جي اوڀر حصي ۾ واقع آهي، زراعت، مالداري ۽ ثقافتي لحاظ کان اهم علائقو آهي۔ 2 [[نارا ريگستان]] (نارا ڊيزرٽ) تقريباً 23,000 چورس ڪلوميٽر [[خيرپور ضلعو]]، [[ساگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[نارا ڪئنال]] ڀرسان علائقا) ٿر ريگستان جو اتر-اولهه طرف وڌايل حصو، نارا ڪئنال سبب هتي انساني آبادين ۽ مالداري موجود آهي۔ - 3 [[اڇڙو ٿر]] (وائيٽ ڊيزرٽ) ٿر ريگستان جو حصو (مخصوص ايراضي واضح ناهي) [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[کپرو تعلقو]]) اڇي واري ۽ لوڻياٺ زمين سبب “اڇرو ٿر” سڏجي ٿو، ٿر جو منفرد قدرتي خطو آهي۔ } ==== سنڌ جا جبل ==== سنڌ ۾ اهم جابلو يا پھاڙي سلسلا عام طور ٽن قسمن ۾ بيان ڪيا وڃن ٿا: (1) [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو سلسلو، (2) [[ڪارونجهر]] (ننگرپارڪر) جون ٽڪريون/سلسلو، ۽ (3) [[گنجو ٽڪر]] (حيدرآباد) وارو پٿريلو سلسلو/ريج، جڏهن ته سنڌ ۾ ٻيا پٿريلا اُڀار (outcrops) به ملن ٿا، پر سڀني کي “مڪمل جبلن جا سلسلا” قرار ڏيڻ تي ماخذن ۾ يڪسانيت ناهي<ref name=" وڪي"> {{Cite news |title= Wikipedia English|url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_ }}</ref><ref name=" برٽنيڪا"> {{Cite news |title= Wikipedia English|url=Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Sind }}</ref>. ==== کيرٿر جبلن جو سلسلو ==== [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو سلسلو (کيرٿر رينج) سنڌ جو سڀ کان وڏو جبلِي نظام آهي، جيڪو سنڌ–بلوچستان سرحد سان گڏ اتر کان ڏکڻ طرف پکڙيل آهي<ref name=" وڪي"></ref>. ڪيترا عام حوالا هن سلسلي جي ڊگھائي لڳ ڀڳ 300 ڪلوميٽر بيان ڪن ٿا<ref name=" وڪي"></ref>. هن سلسلي ۾ سنڌ اندر اهم جبلِي علائقا خاص طور دادو ۽ ڀرپاسي جي پهاڙي پٽي (ڪوھستان) ۾ ايندا آهن<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. ===== اهم چوٽيون ۽ اوچايون ===== ڪيرٿر جي بلند ترين چوٽي طور ڪيترن حوالن ۾ زرڊڪ چوٽي (زَرڊَڪ پِيڪ) لڳ ڀڳ 2,134 ميٽر ڄاڻايل آهي<ref name=" وڪي"></ref>. سنڌ اندر ڪيرٿر سان وابسته هڪ مشهور بلند مقام [[گورک هل]] آهي، جنهن کي علمي مطالعي ۾ لڳ ڀڳ 5,688 فُٽ (تقريباً 1,734 ميٽر) اوچو بيان ڪيو ويو آهي<ref name="pakbs"></ref>. ===== اهم لنگهه ===== سنڌ جي تاريخي آمدرفت ۾ [[لڪي لنگھ|لڪي پاس]] (لڪ پاس) کي کيرٿر واري پهاڙي پٽي جو اهم قدرتي لنگهه سمجھيو وڃي ٿو<ref name=" وڪي"></ref>. ==== ڪارونجهر ==== [[ڪارونجهر]] ڏکڻ اوڀر سنڌ ۾ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ننگرپارڪر]] ڀرسان واقع هڪ اهم ٽڪريلو سلسلو آهي<ref name=" وڪي"></ref>. هن علائقي بابت ڪيترن عوامي ۽ دستاويزي حوالن ۾ ڊگھائي لڳ ڀڳ 19 ڪلوميٽر ۽ وڌ ۾ وڌ اوچائي لڳ ڀڳ 305 ميٽر بيان ٿيل ملي ٿي<ref name="اٽلس">{{Cite news|title=https://ejatlas.org/conflict/karoonjhar-mountains-a-potential-granite-mine-by-al-sami-group }}</ref>. ڪارونجهر کي سنڌ جي گرينائيٽ، پٿريلي بناوٽ ۽ قدرتي منظرنامي جي ڪري به سڃاتو وڃي ٿو<ref name="اٽلس"></ref>. ==== گنجو ٽڪر ==== [[گنجو ٽڪر]] حيدرآباد وارو پٿريلو سلسلو/ريج آهي. گنجو ٽڪر [[حيدرآباد]] جي جغرافيائي سڃاڻپ ۾ ذڪر ٿيندڙ هڪ پٿريلو ريج يا ٽڪريلو علائقو آهي، جنهن کي حيدرآباد جي مقامي زميني بناوٽ سان جوڙيو وڃي ٿو<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. هي علائقو کيرٿر جهڙي ڊگهي جبلِي قطار نه، پر [[سنڌو درياھ]] جي ڀرسان پٿريلي اُڀارن جي صورت ۾ سڃاتو وڃي ٿو<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. === ميداني علائقا === سنڌ جو وڏو حصو [[سنڌو درياھ]] جي آندل زرخيز لٽ سان ٺهيل ميداني علائقن تي مشتمل آهي. سنڌو ماٿري صوبي جو بنيادي زرعي ۽ آبادي وارو خطو آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين پکڙيل آهي. هي علائقو زرخيز اليويل مٽي، آبپاشي نظام ۽ زرعي پيداوار جي ڪري سنڌ جي معاشي زندگيءَ جو مرڪز رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي"></ref>. سنڌو ماٿريءَ ۽ اولهه وارن جبلستاني علائقن جي وچ ۾ هڪ سوڙهو ميداني خطو واقع آهي، جنهن کي مقامي طور [[ڪاڇو]] چيو وڃي ٿو. ڪاڇو جبلن مان وهندڙ نين ۽ نالن جي آندل لٽ سان ٺهيل آهي، جنهن جي مٽي [[سنڌو درياھ]] جي لٽ کان مختلف آهي. هي علائقو قدرتي طور خشڪ، گهٽ زرخيزي وارو ۽ گهٽ آباديءَ وارو آهي، جنهن سبب اهو تاريخي طور سنڌ جي مکيه ميداني علائقن کان جدا سڃاتو ويو آهي<ref name="autogenerated1"></ref>. ڪاڇي جي اولهه طرف ڪوهستاني ٽڪرن جو سلسلو [[منڇر ڍنڍ]] تائين نسبتاً مسلسل نظر اچي ٿو، جڏهن ته منڇر کان ڏکڻ طرف جبل ٽٽل صورت ۾ موجود آهن ۽ انهن جي وچ ۾ هموار ميداني علائقا ملن ٿا. ڏکڻ طرف ويندي هي علائقو آهستي آهستي ويڪر ۾ وڌي ٿو ۽ واضح اولهه سرحد ختم ٿيندي نظر اچي ٿي. هن پاسي [[حب درياهه]] کان اڳتي لس جو ميدان واقع آهي، جيڪو عربي سمنڊ جي ڪناري کان لڳ ڀڳ ساٺ ميل اتر طرف پکڙيل آهي. لس جو ميدان پورالي ندي ۽ ٻين ننڍين نين جي آندل لٽ سان ٺهيل آهي ۽ جغرافيائي لحاظ کان ڪاڇي سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيتوڻيڪ سياسي طور گهڻو ڪري سنڌ کان ڌار رهيو آهي<ref name="autogenerated1"></ref>. === ٻيلا === سنڌ جي نباتاتي تنوع تي ان جي مختلف زميني بناوتن، آبهوا ۽ آبپاشي نظام جو گهرو اثر آهي. سنڌ ۾ دريائي، سامونڊي، آبپاشي ۽ قدرتي ٻيلن جا مختلف قسم ملن ٿا. صوبي ۾ جابلو، ٽاڪراڻي، پڪي، ڪچي، ڪلراٺي، چيڪي، وارياسي ۽ بياباني زمين جا سڀئي قسم موجود آهن. اهڙيءَ ريت سنڌ جي آبهوا ٿڌي کان معتدل ۽ گرم تائين مختلف صورتن ۾ ملي ٿي، جنهن سبب هتي نباتاتي تنوع تمام گهڻو آهي ۽ دنيا جي ڪيترن علائقن جا وڻ ٻوٽا سنڌ جي مختلف حصن ۾ پوکڻ جي صلاحيت رکن ٿا<ref name="autogenerated1"></ref>. ==== سامونڊي پٽي ==== سنڌ جو ساحلي علائقو ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهي، جيڪو اوڀر ۾ [[سر ڪريڪ]] (ڀارت سان سرحد) کان وٺي اولهه ۾ [[حب درياهه]] (بلوچستان سان سرحد) تائين پکڙيل آهي. هي ساحلي پٽي لڳ ڀڳ 350 ڪلوميٽر ڊگهي آهي ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لڳل آهي. سامونڊي علائقو بنيادي طور ٻن حصن ۾ ورهايل آهي: [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ ڪريڪ علائقو، ۽ [[ڪراچي]] جو ساحلي حصو<ref name=" ايڪانومي"></ref>. ==== ٻيٽ ==== سنڌ جي سامونڊي پٽي ۽ سنڌو ڊيلٽا واري علائقي ۾ ڪيترائي قدرتي ٻيٽ موجود آهن، جيڪي سامونڊي حياتيات، مڇيگيري، آبي پکين ۽ مينگروو ٻيلن جي لحاظ کان وڏي اهميت رکن ٿا. سنڌ جي ساحلي ٻيٽن جو وڏو حصو سنڌو ڊيلٽا ۽ ڪريڪ نظام سان لاڳاپيل آهي<ref name=" ايڪانومي"></ref>. === قدرتي وسيلا === قدرتي وسيلن جي حوالي سان سنڌ معدنيات سان مالا مال صوبو آهي. هتي ڪوئلي جا وڏا ذخيرا خاص طور تي [[ٿرپارڪر]] ۽ [[لاکهرا]] علائقن ۾ موجود آهن، جن مان ٿر جو ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ حڪومت طرفان ڪڍيو پيو وڃي. ان کان علاوه لوهه، چونا پٿر ۽ لوڻ جا ذخيرا پڻ ملن ٿا. جپسم وڏي مقدار ۾ ماري پور ۽ نئن گج جي ڪنارن تي، ڀاڳي ٿورو جبل ڀرسان ملي ٿي. سنڌ ۾ تيل، گئس ۽ پيٽروليم جا وسيع ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي سڄي ملڪ جي توانائي ضرورتن لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. ٿر ريگستان ۾ نفيس واري، چائنا ڪلي ۽ گرينائيٽ پٿر پڻ ملن ٿا<ref name=" ايڪانومي"></ref>. === سنڌ جي آبهوا === {{Main|سنڌ جي آبهوا}} سنڌ جي آبهوا بنيادي طور تي خشڪ ۽ انتهائي درجا حرارت واري آهي، جنهن ۾ گرمي ۽ ٿڌ ٻنهي جون شدت واريون حالتون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. برسات غير يقيني ۽ گهٽ مقدار ۾ ٿئي ٿي، جڏهن ته گرمي جو دور گهڻو ڊگهو هوندو آهي. سامونڊي ڪناري سان لڳ علائقن ۾ آبهوا نسبتاً گهميل رهي ٿي، ڇاڪاڻ ⁠تہ اهي علائقا عربي سمنڊ مان ايندڙ سامونڊي هيرن جي اثر هيٺ آهن. اهي هيرون عام طور سال جا لڳ ڀڳ چار مهينا لڳنديون آهن ۽ انهن جي ڪري ساحلي ۽ ويجهن اندرين علائقن ۾ ٿڌڪار ۽ نمي پيدا ٿئي ٿي. ڏکڻ اولهه وارو چوماسو جون کان سيپٽمبر تائين سنڌ مٿان گذري ٿو، پر اڪثر حالتن ۾ ان مان گھڻي برسات نٿي پوي. [[چوماسو|چوماسي]] جا ڪڪر گهڻو ڪري تپيل زمين مٿان گذرڻ دوران ٻاڦ بڻجي وڃن ٿا، جنهن سبب مينهن جي مقدار تمام محدود رهي ٿي. البت، چوماسي جي موجودگي هوا جي گرمي گهٽائي ٿي ۽ ڪجهه وقت لاءِ ٿڌاڻ پيدا ٿئي ٿي، خاص ڪري ڏکڻ سنڌ ۽ ٿر جي ڏاکڻي حصن ۾، جتي اها گرم ريگستاني هوا جي جاءِ وٺي ٿي. سنڌوءَ جي ميداني علائقي ۾ [[سامونڊي هير]] جو اثر اتر طرف محدود آهي ۽ عام طور حيدرآباد کان اڳتي پڊعيدن تائين پهچي ٿو. ان کان اتر طرف، خاص طور لڪي ٽڪرين جي ڏکڻي ڇيڙي کان اڳتي، سامونڊي هير جو اثر تقريباً ختم ٿي وڃي ٿو. اهڙا علائقا مٿين سنڌ جي سخت آبهوا هيٺ اچن ٿا، جتي گرمي جو دور ست مهينا يا ان کان وڌيڪ رهي ٿو. مٿين سنڌ ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. اپريل کان پوءِ راتيون به ٻوسٽ واريون ٿين ٿيون ۽ گرمي پد گهڻو ڪري پرهه کان اڳ به 100°F کان هيٺ نٿو لهي. مئي ۽ جون جي مهينن ۾ ڇانوَ ۾ گرمي پد 120°F کان 125°F تائين پهچي سگهي ٿو. هي علائقو انتهائي خشڪ هوندو آهي ۽ گرم، خشڪ هوائون (لُڪ) عام آهن. برسات جيڪڏهن پوي به ٿي ته اها اڪثر ٿوري وقت لاءِ ۽ تيز وسڪاري جي صورت ۾ ٿئي ٿي. آبهوا جي بنياد تي سنڌ کي مقامي طور ٽي حصا سمجهيو وڃي ٿو: سرو (مٿين سنڌ)، وچولو (وچ سنڌ)، ۽ لاڙ (هيٺين سنڌ). غير مقامي ورهاست ۾ سنڌ کي عام طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهايو ويندو آهي، ۽ سياسي ۽ انتظامي ورڇ به گهڻو ڪري انهيءَ بنياد تي رهي آهي. آبهوا جي هن تفاوت جي باوجود، سنڌ جي نباتات ۾ وڏو بنيادي فرق نظر نٿو اچي. سنڌ جي قدرتي نباتات خشڪ، گهٽ برساتي، وارياسي ۽ [[ڪلراٺي زمين]] سان هم آهنگ آهي. هتي اهڙا وڻ ۽ ٻوٽا گهڻا آهن، جن ۾ پن تمام ٿورا هوندا آهن يا بلڪل نه هوندا آهن. ڪنڊيدار وڻڪار، جهڙوڪ [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]] ۽ ٻير، سنڌ جي گهڻن علائقن ۾ عام آهي. ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ نباتات نسبتاً گهڻي ۽ وڌيڪ ورڇيل آهي، جڏهن ته ٽاڪرو ۽ وارياسي علائقن ۾ ساڳي نباتات گهٽ مقدار ۾ ملي ٿي. ٻٻر جهڙا وڻ ٽاڪرن ۾ وڌيڪ بندرا ۽ ننڍا ٿين ٿا. وارياسي علائقن جا مخصوص بي⁠پن ٻوٽا، جهڙوڪ [[کپ]] ۽ [[ڦوڳ]]، ڪڏهن ڪڏهن زرعي ۽ آبپاشي علائقن ۾ به واريءَ جي ٽڪرن تي ملي وڃن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته نباتات جو تعلق بنيادي طور زمين جي بناوت ۽ پاڻي جي دستيابي سان آهي. ====موسمياتي کاتو==== ====سنڌ جون موسمون==== ====سنڌ جو چوماسو==== === قدرتي وسيلا === قدرتي وسيلن جي حوالي سان سنڌ معدنيات سان مالا مال صوبو آهي. هتي ڪوئلي جا وڏا ذخيرا خاص طور تي [[ٿرپارڪر]] ۽ [[لاکهرا]] علائقن ۾ موجود آهن، جن مان ٿر جو ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ حڪومت طرفان ڪڍيو پيو وڃي. ان کان علاوه لوهه، چونا پٿر ۽ لوڻ جا ذخيرا پڻ ملن ٿا. جپسم وڏي مقدار ۾ ماري پور ۽ نئن گج جي ڪنارن تي، ڀاڳي ٿورو جبل ڀرسان ملي ٿي. سنڌ ۾ تيل، گئس ۽ پيٽروليم جا وسيع ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي سڄي ملڪ جي توانائي ضرورتن لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. ٿر ريگستان ۾ نفيس واري، چائنا ڪلي ۽ گرينائيٽ پٿر پڻ ملن ٿا<ref name=" ايڪانومي"></ref>. == زرعي معيشت == سنڌ جي زرعي معيشت صوبي جي تاريخي، سماجي ۽ معاشي ڍانچي جو بنيادي حصو آهي. [[سنڌو درياهه]] جي آبپاشي نظام، زرخيز ميداني علائقن، موسمي تنوع ۽ ساحلي توڙي ريگستاني جاگرافي سبب سنڌ پاڪستان جي اهم زرعي صوبن مان شمار ٿئي ٿو. صوبي ۾ خريف ۽ ربيع ٻئي زرعي موسمون موجود آهن، جن ۾ ڪپهه، چانور، ڪمند، ڪڻڪ، جوئر، ٻاجهري، مڪئي، دالون، تيلدار فصل، ميوا، ڀاڄيون، مصالحا ۽ چارا پوکيا وڃن ٿا. زراعت سان گڏ مالداري، پولٽري، ماهيگيري، ٻيلن ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ پڻ سنڌ جي ڳوٺاڻي معيشت ۽ روزگار جا اهم ذيلي شعبا آهن.<ref name="kharif2020">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020}}</ref> پاڪستان جي قومي معيشت ۾ زراعت جو حصو وقت سان گهٽجندو ويو آهي. 1949ع ۾ پاڪستان جي مجموعي قومي پيداوار ۾ زراعت جو حصو لڳ ڀڳ 53 سيڪڙو هو، جيڪو 2017–18ع تائين 20 سيڪڙو کان هيٺ اچي ويو. سنڌ ۾ به زراعت جو حصو مجموعي صوبائي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 17 سيڪڙو رهيو آهي.<ref name="ايڪانومي" /> ان جي باوجود زراعت سنڌ جي خوراڪي تحفظ، ڳوٺاڻي روزگار، خام مال جي فراهمي ۽ زرعي بنيادن واري صنعت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. === زرعي ڍانچي ۾ تبديلي === زرعي شعبي جي اندروني بناوت ۾ وقت سان نمايان تبديلي آئي آهي. 1949–50ع ۾ وڏن فصلن جو حصو 52 سيڪڙو، ننڍن فصلن جو 12.5 سيڪڙو، مال مويشي جو 34.4 سيڪڙو ۽ ٻيلن ۽ ماهيگيري جو 1.2 سيڪڙو هو. 2015–16ع تائين وڏن فصلن جو حصو گهٽجي 26.2 سيڪڙو ٿيو، ننڍا فصل 11.1 سيڪڙو رهيا، جڏهن ته مال مويشي جو حصو وڌي 58.3 سيڪڙو ۽ ٻيلن ۽ ماهيگيري جو حصو 4.4 سيڪڙو ٿي ويو.<ref name="ايڪانومي" /> هي تبديلي ظاهر ڪري ٿي ته سنڌ جي زرعي معيشت صرف فصلن تائين محدود نه رهي، پر مالداري، پولٽري، ماهيگيري ۽ ٻين لاڳاپيل شعبن ڏانهن به وڌي آهي. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ زرعي شعبي جي اندروني بناوت ۾ تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | وڏا فصل ! style="background:#99CCFF;" | ننڍا فصل ! style="background:#99CCFF;" | مال مويشي ! style="background:#99CCFF;" | ٻيلا ۽ ماهيگيري |- | 1949–50ع | 52% | 12.5% | 34.4% | 1.2% |- | 2015–16ع | 26.2% | 11.1% | 58.3% | 4.4% |} === زرعي پيداوار ۽ رجحان === 1980–81ع کان 2010–11ع تائين زرعي پيداوار جي سراسري واڌ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 3.6 سيڪڙو رهي، جڏهن ته سنڌ ۾ اها واڌ 4.4 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي. ان عرصي دوران سنڌ ۾ زرعي واڌ جو وڏو حصو نقدآور فصلن، خاص طور تي ڪپهه، چانورن ۽ ڪمند، سان لاڳاپيل رهيو. بهرحال، خوراڪ جي پيداوار ۾ واڌ قومي سطح جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي؛ سنڌ چاليهن سالن ۾ خوراڪ جي پيداوار کي ٻيڻو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي، جڏهن ته قومي سطح تي خوراڪ جي پيداوار ٽن ڀيرا کان وڌيڪ وڌي.<ref name="ايڪانومي" /> في هيڪٽر پيداوار ۾ پڻ ڊگهي عرصي دوران اضافو ٿيو. 1957–58ع کان 1995–96ع تائين في هيڪٽر پيداوار 811 ڪلوگرام مان وڌي 2,119 ڪلوگرام تائين پهتي. 1995–96ع کان 2010–11ع تائين پيداوار ۾ واڌ جي رفتار سست رهي، جنهن جا سبب پوکيل ايراضي ۾ محدود واڌ، پاڻي جي کوٽ، برسات جي غير يقيني صورتحال، زرعي انپُٽس جي وڌندڙ قيمتن ۽ زمين جي معيار سان لاڳاپيل هئا.<ref name="ايڪانومي" /> === سبز انقلاب، قرض ۽ سرمايو === 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سبز انقلاب تحت ڪڻڪ ۽ چانورن جون اعليٰ پيداوار ڏيندڙ جنسون، ڪيميائي ڀاڻ، زرعي دوائون، آبپاشي جي توسيع ۽ مشيني زراعت متعارف ٿي. ان دور ۾ پاڪستان ۾ خوراڪ جي پيداوار ۾ ٽي ڀيرا واڌ آئي ۽ زرعي شعبي مجموعي معاشي واڌ کي هٿي ڏني. تنهن هوندي به سبز انقلاب جا فائدا سڀني آبادگارن تائين هڪجهڙي نموني نه پهتا، ڇاڪاڻ⁠تہ وڏن زميندارن کي جديد ٻج، قرض، ڀاڻ ۽ مشينري تائين ننڍن آبادگارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رسائي حاصل هئي.<ref name="ايڪانومي" /> زرعي سرمائي ۽ قرضن جي اهميت به وقت سان وڌي. 2000–01ع ۾ پاڪستان ۾ زرعي شعبي لاءِ مجموعي قرضن جي رقم لڳ ڀڳ 45 ارب رپيا هئي، جيڪا 2015–16ع تائين وڌي 600 ارب رپين تائين پهچي وئي. سنڌ ۾ زرعي قرضن جي ورڇ پنجاب جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي، جنهن کي انتظامي، ادارتي ۽ زميني ملڪيت جي ڍانچي سان لاڳاپيل سببن سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="ايڪانومي" /> === آبپاشي، برسات ۽ موسمي حالتون === سنڌ جي زراعت جو وڏو دارومدار سنڌو درياهه ۽ ان جي آبپاشي نظام تي آهي. 2020ع جي خريف موسم دوران سنڌ ۾ مجموعي طور 28.724 ملين ايڪڙ فوٽ پاڻي استعمال ٿيو، جيڪو 2019ع جي ڀيٽ ۾ 3.81 سيڪڙو وڌيڪ هو. ان مان [[سکر بئراج]] جو حصو 14.305 ملين ايڪڙ فوٽ، [[گڊو بئراج]] جو 5.988 ملين ايڪڙ فوٽ ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] جو 8.431 ملين ايڪڙ فوٽ هو.<ref name="kharif-water">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 1.1}}</ref> 2020ع جي خريف موسم دوران سنڌ ۾ سراسري برسات 302.72 ملي ميٽر رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2019ع جي 183.19 ملي ميٽر جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 65.2 سيڪڙو وڌيڪ هئي. ساڳئي موسم ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد 39.53 °C ۽ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد 27.15 °C رهيو.<ref name="kharif-rain">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Tables 2.2, 2.4–2.5}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ خريف 2020ع: آبپاشي ۽ موسمي انگ اکر ! style="background:#99CCFF;" | عنصر ! style="background:#99CCFF;" | انگ ! style="background:#99CCFF;" | وضاحت |- | ڪل استعمال ٿيل پاڻي | 28.724 MAF | گڊو، سکر ۽ ڪوٽڙي بئراجن مان |- | سکر بئراج | 14.305 MAF | سڀ کان وڏو حصو |- | گڊو بئراج | 5.988 MAF | مٿئين سنڌ لاءِ اهم |- | ڪوٽڙي بئراج | 8.431 MAF | هيٺين سنڌ لاءِ اهم |- | سراسري برسات | 302.72 ملي ميٽر | 2019ع کان 65.2% وڌيڪ |- | وڌ ۾ وڌ سراسري گرمي پد | 39.53 °C | خريف موسم |- | گهٽ ۾ گهٽ سراسري گرمي پد | 27.15 °C | خريف موسم |} === اهم فصل === سنڌ پاڪستان جي وڏن زرعي پيداوار ڪندڙ صوبن مان هڪ آهي. صوبي مان پاڪستان جي چانورن جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو، ڪمند جو 28 سيڪڙو، ڪپهه جو 20 سيڪڙو ۽ ڪڻڪ جو 12 سيڪڙو حاصل ٿئي ٿو. ملڪ جي 30 کان 50 سيڪڙو ڀاڄين ۽ 12 کان 50 سيڪڙو ميون جي پيداوار به سنڌ مان اچي ٿي. بصر، مرچ ۽ ٽماٽن جي پيداوار ۾ پڻ سنڌ جو حصو نمايان آهي.<ref name="pakalmanac">{{cite web |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-economic-activity/ |title=Economic Activity; Sindh Province |publisher=Pakistan Almanac |access-date=29 May 2026}}</ref> 2020ع جي خريف موسم ۾ سنڌ جا ٽي وڏا فصل ڪپهه، چانور ۽ ڪمند هئا. ڪپهه 474,818 هيڪٽرن تي پوکي وئي ۽ 1,861,785 ڳٺا پيدا ٿيا. چانورن جي پوکيل ايراضي 708,983 هيڪٽر ۽ پيداوار 2,416,068 ٽن رهي، جڏهن ته ڪمند 279,694 هيڪٽرن تي پوکيو ويو ۽ 18,335,533 ٽن پيداوار رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="kharif-major">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 6.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ خريف 2020ع ۾ سنڌ جا وڏا فصل ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | پوکيل ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | اهم ضلعو |- | [[ڪپھ]] | 474,818 هيڪٽر | 1,861,785 ڳٺا | [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]]؛ 487,679 ڳٺا |- | [[چانور]] | 708,983 هيڪٽر | 2,416,068 ٽن | [[بدين ضلعو|بدين]]؛ 387,067 ٽن |- | [[ڪمند]] | 279,694 هيڪٽر | 18,335,533 ٽن | [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]؛ 4,073,839 ٽن |} <ref name="kharif-district-major">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 6.2}}</ref> ڪپهه سنڌ جو اهم صنعتي فصل آهي، جيڪو ٽيڪسٽائيل، ڪپهه جي جننگ ۽ برآمداتي صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪري ٿو. 1947ع ۾ سنڌ جو قومي ڪپهه پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 33 سيڪڙو هو، جيڪو 2005–06ع تائين گهٽجي 20 سيڪڙو ٿيو. هن گهٽتائي جا سبب پاڻي جي کوٽ ۽ آبادگارن جو وڌيڪ منافعي وارن فصلن ڏانهن رجحان ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="ايڪانومي" /> چانور سنڌ جي اهم خوراڪي ۽ برآمدي فصلن مان آهي. سنڌ ۾ چانورن جي پوک، پيداوار ۽ في ايڪڙ پيداوار ۾ گذريل ڏهاڪن دوران واڌ ڏٺي وئي آهي. بدين، لاڙڪاڻو، جيڪب آباد، ڪشمور ۽ قمبر شهدادڪوٽ چانورن جا اهم پيداوار وارا علائقا آهن.<ref name="kharif-district-major" /> === اناج، دالون ۽ تيلدار فصل === چانورن کان علاوه سنڌ ۾ جوئر، ٻاجهري ۽ مڪئي پڻ پوکيا وڃن ٿا. خريف 2020ع ۾ جوئر جي پوکيل ايراضي 10,605 هيڪٽر ۽ پيداوار 9,876 ٽن هئي. ٻاجهري 83,070 هيڪٽرن تي پوکي وئي ۽ 43,158 ٽن پيداوار حاصل ٿي. مڪئي جي پوکيل ايراضي 4,159 هيڪٽر ۽ پيداوار 4,215 ٽن رهي. تر جي پوکيل ايراضي 12,984 هيڪٽر ۽ پيداوار 5,876 ٽن هئي.<ref name="kharif-minor">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ ننڍا اناجي ۽ تيلدار فصل، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | [[جوئر]] | 10,605 هيڪٽر | 9,876 ٽن | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]؛ 3,694 ٽن |- | [[ٻاجھري]] | 83,070 هيڪٽر | 43,158 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]؛ 41,052 ٽن |- | [[مڪئي]] | 4,159 هيڪٽر | 4,215 ٽن | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]]؛ 1,225 ٽن |- | [[تر]] | 12,984 هيڪٽر | 5,876 ٽن | [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]]؛ 2,124 ٽن |} <ref name="kharif-minor" /> سنڌ ۾ دالين جي پوک خوراڪي پروٽين، زرعي تنوع ۽ زمين جي زرخيزي لاءِ اهم آهي. خريف 2020ع ۾ مڱ جي پوکيل ايراضي 7,388 هيڪٽر ۽ پيداوار 3,004 ٽن، ماش جي ايراضي 23 هيڪٽر ۽ پيداوار 13 ٽن، ارهر جي ايراضي 79 هيڪٽر ۽ پيداوار 31 ٽن، جڏهن ته ٻين خريف دالين جي ايراضي 20,070 هيڪٽر ۽ پيداوار 9,023 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي. ٿرپارڪر دالين جي پيداوار ۾ نمايان ضلعو رهيو.<ref name="kharif-pulses">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.2}}</ref> === باغباني: ميوا، ڀاڄيون ۽ مصالحا === سنڌ باغباني جي لحاظ کان پاڪستان جو اهم علائقو آهي. انب، ڪيلا، کارڪون، امرود، چيڪو، پپيتو، هنداڻو ۽ گرما صوبي جا نمايان ميوا آهن. پاڪستان ۾ پيدا ٿيندڙ انب جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو ۽ کجور جي قومي پيداوار جو لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو سنڌ مان حاصل ٿئي ٿو.<ref name="ايڪانومي" /> خريف 2020ع ۾ سنڌ ۾ انب جي پيداوار 386,973 ٽن، ڪيلي جي پيداوار 123,263 ٽن، کارڪن جي پيداوار 219,925 ٽن ۽ امرود جي پيداوار 55,205 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي. ميرپورخاص انب، خيرپور کارڪن، ٺٽو ڪيلي ۽ لاڙڪاڻو امرود جي پيداوار ۾ نمايان ضلعو رهيو.<ref name="kharif-fruits">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Tables 7.4–7.6}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ سنڌ جا اهم ميوا، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | ميوو ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | [[انب]] | 386,973 ٽن | [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] |- | [[ڪيلا]] | 123,263 ٽن | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] |- | [[کارڪون]] | 219,925 ٽن | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] |- | [[امرود]] | 55,205 ٽن | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] |} سنڌ ۾ ڀاڄين جي پوک هيٺ ايراضي 1950ع واري ڏهاڪي کان وڌندي 2014–15ع ۾ لڳ ڀڳ 51,769 هيڪٽر تائين پهتي، جڏهن ته ڪل پيداوار 356,879 ٽن تائين وڌي. خريف 2020ع ۾ ڀينڊي جي پيداوار 22,678 ٽن، ميھن جي 14,184 ٽن، واڱڻن جي 8,478 ٽن ۽ ڪريلن جي 3,137 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="ايڪانومي" /><ref name="kharif-veg">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.3}}</ref> سنڌ ڳاڙهي مرچ جي پيداوار لاءِ خاص شهرت رکي ٿي. خريف 2020ع ۾ ڳاڙهي مرچ جي پوکيل ايراضي 16,726 هيڪٽر ۽ پيداوار 52,484 ٽن هئي. عمرڪوٽ 15,755 ٽن پيداوار سان سڀ کان وڏو مرچ پيدا ڪندڙ ضلعو رهيو، جڏهن ته ميرپورخاص، بدين ۽ ٺٽو پڻ اهم مرچ پيدا ڪندڙ علائقا هئا.<ref name="kharif-spices">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.7}}</ref> === ٻج ۽ زرعي انپُٽس === معياري ٻج سنڌ جي زرعي پيداوار، خوراڪي تحفظ ۽ زرعي معيشت لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. سنڌ ۾ ڪپهه، چانور، سورج مُکي، گوار، مڱ ڦري، ارنڊي ۽ ٻين فصلن جا ٻج پيدا ۽ استعمال ڪيا وڃن ٿا. تصديق ٿيل ٻجن بابت انگ اکر سنڌ حڪومت جي زراعت کاتي ۽ وفاقي سيڊ سرٽيفڪيشن ۽ رجسٽريشن کاتي طرفان مرتب ڪيا ويندا آهن.<ref name="kharif2020" /> 2020ع ۾ ڪپهه جي پوک لاءِ 640,000 هيڪٽر هدف مقرر ڪيو ويو، جنهن لاءِ 9,600 ميٽرڪ ٽن تصديق ٿيل ٻج گهربل هو، جڏهن ته 2,999.83 ميٽرڪ ٽن دستياب هو. چانورن جي پوک لاءِ 770,000 هيڪٽر هدف مقرر ٿيو، جنهن لاءِ 7,700 ميٽرڪ ٽن تصديق ٿيل ٻج گهربل هو، جڏهن ته 6,642.90 ميٽرڪ ٽن دستياب هو.<ref name="kharif-seed-req">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 5.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ اهم ٻج ۽ تيلدار فصل، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | ٻج / فصل ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | مڱ ڦري | 576 هيڪٽر | 1,227 ٽن | [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] |- | ارنڊي | 1,831 هيڪٽر | 1,202 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |- | گوار ٻج | 103,827 هيڪٽر | 75,111 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |- | سورج مُکي | 39,856 هيڪٽر | 41,023 ٽن | [[بدين ضلعو|بدين]] |} <ref name="kharif-seeds">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.9}}</ref> گوار ٻج سنڌ جي اهم صنعتي فصلن مان آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان گوار گم پيدا ٿئي ٿي، جيڪا خوراڪ، تيل، ڪاغذ، ڪپڙي ۽ ٻين صنعتن ۾ استعمال ٿيندي آهي. سورج مُکي ۽ ارنڊي پڻ خوراڪي تيل ۽ صنعتي استعمال لاءِ اهم فصل آهن.<ref name="kharif-seeds" /> === مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيري === مالداري سنڌ جي زرعي معيشت جو اهم ذيلي شعبو آهي. ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون، اٺ ۽ ڪڪڙ ڳوٺاڻي معيشت، کير، گوشت، انڊن ۽ روزگار جي فراهمي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. خريف 2020ع دوران سنڌ ۾ جانورن جي خوراڪ لاءِ جوئر، ٻاجهري، مڪئي، گوار ۽ ٻين چارن وارن فصلن جي وڏي پيماني تي پوک ڪئي وئي.<ref name="kharif2020" /> خريف 2020ع ۾ جوئر چاري جي پوکيل ايراضي 19,000 هيڪٽر ۽ پيداوار 277,446 ٽن، ٻاجهري چاري جي ايراضي 10,715 هيڪٽر ۽ پيداوار 127,505 ٽن، مڪئي چاري جي پيداوار 157,267 ٽن، گوار چاري جي پيداوار 15,802 ٽن ۽ ٻين چارن جي پيداوار 76,740 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="kharif-fodder">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020}}</ref> سنڌ جي ماهيگيري پڻ صوبي جي معيشت ۾ اهم حيثيت رکي ٿي. صوبي وٽ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي ۽ مينگروو ٻيلن جو ماحولياتي نظام موجود آهي. سنڌ پاڪستان جي ڪل مڇي برآمدات جو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو حصو فراهم ڪري ٿو. پاڪستان جي سامونڊي مڇي وسيلن جو 71 سيڪڙو، تازي پاڻي جي مڇي وسيلن جو 65 سيڪڙو ۽ نيم کارن پاڻي جي مڇي وسيلن جو 100 سيڪڙو سنڌ ۾ موجود آهي.<ref name="sezmc-fish">{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === ٻيلا ۽ زمين جي ملڪيت === سنڌ ۾ ٻيلن جي ايراضي پاڻي جي گهٽ وهڪري، غيرقانوني ڪاٽ، زمينن تي قبضي ۽ ڪمزور انتظام سبب گهٽجندي وئي آهي. ٻيلن جي گهٽتائي نه رڳو ماحولياتي توازن تي اثرانداز ٿئي ٿي، پر دريائي ۽ ساحلي ماحول، مالداري، مڇيگيري ۽ مقامي آبادي جي گذر سفر تي پڻ اثر وجهي ٿي.<ref name="ايڪانومي" /> سنڌ ۾ زمين جي ملڪيت جو ڍانچو تاريخي طور غير برابر رهيو آهي. 1959ع ۾ مٿين 8 سيڪڙو زميندارن وٽ زرعي زمين جو لڳ ڀڳ 54 سيڪڙو حصو هو، جيڪو 1972ع تائين گهٽجي 32 سيڪڙو ٿيو. ان دور ۾ وچولي درجي جي آبادگارن جي حصي ۾ واڌ آئي، جڏهن ته ننڍن آبادگارن جو حصو گهٽ ٿيو. بهرحال، زمين جي ورهاست جا انگ گهڻو ڪري خانداني ورڇ سبب اصل زرعي ڍانچي کي مڪمل طور ظاهر نٿا ڪن.<ref name="ايڪانومي" /> === سنڌ ۾ پوکجندڙ فصل === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ سنڌ ۾ پوکجندڙ اهم فصل ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | موسم ! style="background:#99CCFF;" | قسم ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | پوک جو وقت ! style="background:#99CCFF;" | ڪٽائي جو وقت ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 || خريف || وڏو فصل || [[ڪپھ]] || اپريل–مئي || آڪٽوبر–ڊسمبر || ٽيڪسٽائيل ۽ جننگ صنعت جو بنياد |- | 2 || خريف || وڏو فصل || [[چانور]] || جون–جولاءِ || آڪٽوبر–نومبر || خوراڪي ۽ برآمدي فصل |- | 3 || خريف || وڏو فصل || [[ڪمند]] || فيبروري–مارچ / سيپٽمبر || نومبر–مارچ || کنڊ صنعت جو بنيادي خام مال |- | 4 || خريف || اناج || [[جوئر]] || جون–جولاءِ || سيپٽمبر–آڪٽوبر || اناج ۽ چاري ٻنهي لاءِ |- | 5 || خريف || اناج || [[ٻاجھري]] || جون–جولاءِ || سيپٽمبر || خشڪ ۽ برساتي علائقن لاءِ موزون |- | 6 || خريف || اناج || [[مڪئي]] || جولاءِ || آڪٽوبر || خوراڪ ۽ جانورن جي چاري لاءِ |- | 7 || خريف || دال || [[مڱ]] || جولاءِ || سيپٽمبر || ٿوري پاڻي ۾ پوکجندڙ فصل |- | 8 || خريف || دال || [[ماش]] || جولاءِ || سيپٽمبر || زمين جي زرخيزي لاءِ مددگار |- | 9 || خريف || تيلدار || [[تر]] || جولاءِ || سيپٽمبر || روايتي تيلدار فصل |- | 10 || خريف || تيلدار || [[سورج مُکي]] || فيبروري / جولاءِ || مئي / آڪٽوبر || خوراڪي تيل لاءِ اهم |- | 11 || ربيع || وڏو فصل || [[ڪڻڪ]] || نومبر || مارچ–اپريل || سنڌ جو بنيادي خوراڪي فصل |- | 12 || ربيع || اناج || [[جَو]] || نومبر || مارچ || خشڪ علائقن لاءِ موزون |- | 13 || ربيع || دال || [[چڻا]] || آڪٽوبر || مارچ || نيم آبپاشي ۽ برساتي علائقا |- | 14 || ربيع || تيلدار || [[سرنھن]] || آڪٽوبر || فيبروري || روايتي تيلدار فصل |- | 15 || ربيع || تيلدار || [[ڪينولا]] || آڪٽوبر || مارچ || جديد تيلدار فصل |- | 16 || ساليانو || ميوو || [[انب]] || باغ لڳائڻ: جولاءِ–آگسٽ || مئي–جولاءِ || ميرپورخاص اهم مرڪز |- | 17 || ساليانو || ميوو || [[کجور]] || باغ لڳائڻ: آگسٽ || آگسٽ–سيپٽمبر || خيرپور اهم مرڪز |- | 18 || ساليانو || ميوو || [[ڪيلو]] || سڄو سال || سڄو سال || ٺٽو ۽ هيٺين سنڌ ۾ اهم |- | 19 || ساليانو || ڀاڄي || [[بصر]] || آڪٽوبر || مارچ–اپريل || ملڪ گير فراهمي لاءِ اهم |- | 20 || ساليانو || ڀاڄي || [[ٽماٽو]] || آگسٽ / جنوري || نومبر / اپريل || تازو استعمال ۽ پروسيسنگ لاءِ |- | 21 || ساليانو || چارُو || [[برسيم]] || آڪٽوبر || مارچ || کير ڏيندڙ مال لاءِ اهم |} === زرعي ادارا === سنڌ ۾ زرعي پاليسي، تحقيق، آبپاشي، ٻج، خوراڪ جي تحفظ، مالداري، ماهيگيري ۽ ڳوٺاڻي ترقي سان لاڳاپيل ڪيترائي سرڪاري، تحقيقي ۽ غير سرڪاري ادارا ڪم ڪن ٿا. انهن ادارن جو ڪردار زرعي رٿابندي، تحقيق، آبادگارن جي رهنمائي، پاڻي جي ورڇ، ٻجن جي فراهمي، خوراڪ جي تحفظ ۽ پائيدار زراعت جي واڌاري سان لاڳاپيل آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%;" ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | ادارو ! style="background:#99CCFF;" | بنيادي مقصد ! style="background:#99CCFF;" | عملي ڪردار |- | 1 | [[سنڌ زرعي کاتو]] | زرعي پاليسي ۽ آبادگارن جي مدد | فصلن، باغباني، زرعي توسيع، ٻجن ۽ زرعي خدمتن جو مرڪزي سرڪاري ادارو |- | 2 | [[سنڌ آبپاشي کاتو]] | زرعي پاڻي جي فراهمي | واهن، بندن، بئراجن ۽ آبپاشي نظام جي سنڀال |- | 3 | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي، ٽنڊوڄام]] | زرعي تعليم ۽ تحقيق | زراعت، باغباني، جانورن ۽ فوڊ ٽيڪنالاجي ۾ تعليم ۽ تحقيق |- | 4 | [[سنڌ زرعي تحقيقاتي ادارو]] | فصلن تي سائنسي تحقيق | نون ٻجن، پيداوار، زرعي ٽيڪنالاجي ۽ موسمي اثرن تي تحقيق |- | 5 | [[نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ آف ايگريڪلچر]] | جديد زرعي تحقيق | ايٽمي ٽيڪنالاجي ذريعي فصلن ۽ ٻجن جي بهتري |- | 6 | [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]] | تصديق ٿيل ٻج جي فراهمي | آبادگارن کي معياري ۽ منظور ٿيل ٻج مهيا ڪرڻ |- | 7 | [[سنڌ فوڊ ڊپارٽمينٽ]] | خوراڪ جو تحفظ | ڪڻڪ ۽ بنيادي غذائي شين جي خريد، ذخيرو ۽ ورڇ |- | 8 | [[سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]] | مالداري ۽ مڇي صنعت جي ترقي | جانورن، کير، گوشت، پولٽري ۽ ماهيگيري جي بهتري |- | 9 | [[سنڌ آبادگار بورڊ]] | آبادگارن جي نمائندگي | زرعي حقن، پاڻي جي ورڇ ۽ پاليسين بابت آبادگارن جو آواز |- | 10 | [[سنڌ رورل سپورٽ آرگنائيزيشن]] | ڳوٺاڻي ترقي | ننڍن آبادگارن، ڪميونٽي زراعت ۽ آمدني وڌائڻ جا منصوبا |- | 11 | [[فوڊ اينڊ ايگريڪلچر آرگنائيزيشن]] | خوراڪ ۽ زرعي پاليسي | خوراڪ، زراعت ۽ موسمي تبديلي بابت فني سهڪار |} ==آبپاشي نظام== سنڌ جو آبپاشي نظام تاريخي طور روايتي طريقن جهڙوڪ کوهن، نهرن، تلائن، ٽيوب ويلن ۽ قدرتي نالن تي ٻڌل رهيو آهي. جديد دور ۾ بئراجن جي تعمير سان آبپاشي نظام کي نئين سر منظم ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي پيماني تي زرعي زمين کي پاڻي فراهم ٿيڻ لڳو. سنڌ ۾ بئراجن جي ذريعي ڪُل لڳ ڀڳ 13.5 ملين ايڪڙ زمين آبپاشي هيٺ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. سکر بئراج 1932ع ۾ تعمير ٿيو، جيڪو ست نهرن وسيلي لڳ ڀڳ 7.63 ملين ايڪڙ زمين کي سيراب ڪري ٿو. انهن نهرن ۾ نارتھ ويسٽرن ڪينال، دادو ڪينال، [[خيرپور فيڊر ويسٽ]]، [[روهڙي ڪينال]]، [[خيرپور فيڊر ايسٽ]] ۽ [[نارا ڪينال]] شامل آهن. [[ڪوٽڙي بئراج]] 1955ع ۾ تعمير ڪيو ويو، جيڪو [[ڪلري باغار فيڊر]]، [[لوئر پنياري فيڊر]] ۽ [[ڦليلي نئين]] وسيلي لڳ ڀڳ 3.0 ملين ايڪڙ زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. [[گڊو بئراج]] 1962ع ۾ مڪمل ٿيو، جيڪو بيگهاري [[سنڌ فيڊر]]، [[ڊيزرٽ پٽ فيڊر]]، [[گهوٽي فيڊر]] ۽ [[ريڻي ڪينال]] وسيلي پڻ لڳ ڀڳ 3.0 ملين ايڪڙ زمين کي آبپاشي فراهم ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ جو آبپاشي نظام دنيا جي سڀ کان وڏن واهن تي ٻڌل زرعي نظامن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو. سنڌ ۾ آبپاشي جون سهولتون [[سنڌ آبپاشي کاتو]] جي نگراني هيٺ [[درياهه سنڌ]] تي تعمير ڪيل ٽن وڏن بئراجن ــ [[سکر بئراج]]، [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] ــ ذريعي فراهم ڪيون وڃن ٿيون. صوبي جي آبپاشي تاريخ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تي پکڙيل آهي. سکر بئراج جو خاڪو 1919ع ۾ تيار ڪيو ويو، 1923ع ۾ ان جي تعمير شروع ٿي ۽ اپريل 1932ع ۾ مڪمل ٿيڻ کان پوءِ پهريون ڀيرو سنڌ ۾ منظم ۽ يقيني آبپاشي فراهم ڪئي وئي. سکر بئراج جي آبپاشي ڪمانڊ ايراضي لڳ ڀڳ 8.24 ملين ايڪڙ آهي ۽ ان مان ساڄي ڪپ تي ٽي ۽ کاٻي ڪپ تي چار وڏا واهه نڪرن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 105–106.</ref> سکر بئراج کان پوءِ ڏاکڻي سنڌ کي پاڻي جي يقيني فراهمي لاءِ 1955ع ۾ [[ڪوٽڙي بئراج]] تعمير ڪيو ويو، جنهن جي پاڻي گذارڻ جي گنجائش 875,000 ڪيوسڪ آهي ۽ اهو 30 لک ايڪڙن کان وڌيڪ زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. بعد ۾ سنڌ جي اترئين حصي ۾ [[گڊو بئراج]] جو بنياد 2 فيبروري 1957ع تي رکيو ويو ۽ 1962ع ۾ مڪمل ٿيو. گڊو بئراج جي گنجائش 12 لک ڪيوسڪ في سيڪنڊ آهي ۽ اهو سنڌ ۽ بلوچستان جي 25 لک ايڪڙن کان وڌيڪ زرعي زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. سنڌ جا آبپاشي نظام دائمي (Perennial) ۽ غير دائمي (Non-Perennial) واهن تي مشتمل آهن، جيڪي انهن ٽنهي بئراجن مان نڪرن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 106–107.</ref> سنڌ جي آبپاشي نيٽ ورڪ ۾ مجموعي طور 14 مکيه واهه، 109 شاخون (Branches)، 509 ڊسٽريبيوٽريون ۽ 902 مائنر واهه شامل آهن، جيڪي 1991ع جي پاڻي ٺاهه موجب پنهنجو حصو حاصل ڪري صوبي جي 13 ملين ايڪڙن کان وڌيڪ زرخيز زمين کي سيراب ڪن ٿا. گڊو بئراج مان گهوٽڪي فيڊر، ڊيزرٽ پيٽ فيڊر ۽ بيگاري سنڌ فيڊر نڪرن ٿا، جڏهن ته سکر بئراج مان [[روهڙي ڪينال]]، [[خيرپور ايسٽ ڪينال]]، [[خيرپور ويسٽ ڪينال]]، [[ايسٽرن نارا ڪينال]]، [[نارتھ ويسٽ ڪينال]]، [[رائيس ڪينال]] ۽ [[دادو ڪينال]] نڪرن ٿا. ڪوٽڙي بئراج مان [[اڪرم واهه]]، [[ڦليلي ڪينال]]، [[پنياري ڪينال]] ۽ [[ڪلري بگهار فيڊر]] آبپاشي جون خدمتون سرانجام ڏين ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', p. 107.</ref> سنڌ آبپاشي کاتو آبڪلاڻي پاڻي جي نيڪال لاءِ پڻ ذميوار آهي. ان مقصد لاءِ [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] (LBOD) ۽ [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] (RBOD) جهڙا وڏا نيڪالي منصوبا قائم ڪيا ويا آهن. ايل بي او ڊي جو مقصد درياهه سنڌ جي کاٻي ڪپ وارن علائقن مان کارو پاڻي ۽ سيم جي پاڻي کي عربي سمنڊ تائين پهچائڻ آهي، جڏهن ته آر بي او ڊي منصوبو سنڌ ۽ بلوچستان جي نيڪالي واري پاڻي کي غارو کاري تائين منتقل ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو. اهي منصوبا زميني پاڻي جي سطح کي ڪنٽرول ڪرڻ، سيم ۽ ٿور کي گهٽائڻ ۽ زرعي زمينن جي بحالي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 107–108.</ref> سنڌ ۾ آبپاشي جي بهتري لاءِ مختلف دورن ۾ ڪيترائي وڏا منصوبا شروع ڪيا ويا آهن، جن ۾ واهن ۽ شاخن جي ڪنڪريٽ لائيننگ، [[چوٽياريون ڊيم]]، [[ڪينجهر ڍنڍ]] نظام جي بهتري، ننڍن ڊيمن جي تعمير ۽ آبپاشي سڌارن جو پروگرام شامل آهن. [[سنڌ ايريگيشن ۽ ڊرينيج اٿارٽي]] (SIDA) جي قيام کان پوءِ پاڻي جي انتظام، آبادگارن جي شموليت ۽ آبپاشي سڌارن کي هٿي ملي. عالمي بئنڪ جي سهڪار سان سنڌ [[واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پراجيڪٽ]] (WSIP) پڻ شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد بئراجن، واهن، نيڪالي نظام، ٻوڏن جي انتظام ۽ سنڌو ڊيلٽا جي بحالي بابت ڊگهي مدي وارا سڌارا آڻڻ آهي.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 109–113.</ref> 2010ع جي تباهه ڪندڙ ٻوڏ کان پوءِ سنڌ آبپاشي کاتي واهن، بندن ۽ ريگيوليٽرن جي بحالي لاءِ هنگامي منصوبا شروع ڪيا. ان مقصد لاءِ 18.5 ارب رپين جو پروگرام تيار ڪيو ويو، جنهن تحت بندن، واهن ۽ آبپاشي ڍانچي جي مرمت ۽ بحالي جا ڪم ڪيا ويا. مستقبل جي منصوبابندي ۾ پاڻي بچائيندڙ آبپاشي طريقا جهڙوڪ ڊرپ ۽ اسپرنڪلر آبپاشي، برساتي پاڻي جي ذخيرن جي تعمير، ننڍن بندن جي واڌ ۽ واهن جي وڌيڪ لائيننگ شامل آهي، ته جيئن سنڌ جي زرعي معيشت کي پائيدار بنيادن تي مضبوط بڻائي سگهجي.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 114–116.</ref> ===پاڻيءَ بابت بين الصوبائي تڪرار ۽ معاهدا=== 1945ع ۾ سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ پاڻيءَ بابت هڪ معاهدو طئي ٿيو، پر اهو گورنر جنرل جي منظوري حاصل نه ڪري سگهيو. 1960ع ۾ پاڪستان ۽ ڀارت وچ ۾ عالمي بئنڪ جي سهڪار سان [[سنڌ طاس معاهدو]] (Indus Waters Treaty) طئي ٿيو، جنهن تحت ٽن اوڀر وارن دريائن (راوي، بياس ۽ ستلج) جو پاڻي ڀارت کي، ۽ ٽن اولهه وارن دريائن (سنڌو، جهلم ۽ چناب) جو پاڻي پاڪستان کي ڏنو ويو. هن معاهدي جي ڳالهين ۾ سنڌ جي سڌي نمائندگي شامل نه هئي<ref name=" ايڪانومي "/>. 1991ع ۾ [[پاڻي جي ورڇ بابت نئون واٽر اڪارڊ، 1991|پاڻي ورڇ بابت نئون واٽر اڪارڊ]] طئي ٿيو، جنهن تحت پاڻيءَ جي ورڇ لاءِ هي تناسب مقرر ڪيو ويو: [[پنجاب]] 37 سيڪڙو، سنڌ 37 سيڪڙو، [[بلوچستان]] 12 سيڪڙو ۽ [[خيبر پختونخواهه]] 14 سيڪڙو. ان ئي سال [[انڊس ريور سسٽم اٿارٽي]] (IRSA) قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد صوبن وچ ۾ پاڻيءَ جي ورڇ جو انتظام سنڀالڻ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ڪوٽڙي کان هيٺ وهڪري جون ضرورتون=== 2005ع ۾ ڪيل ٻن مطالعي موجب، [[ڪوٽڙي بئراج]] کان هيٺ ماحولياتي توازن برقرار رکڻ لاءِ سڄي سال گهٽ ۾ گهٽ 5,000 ڪيوسڪ پاڻيءَ جي وهڪري ۽ پنجن سالن ۾ مجموعي طور 25 ملين ايڪڙ فوٽ (MAF) پاڻي جي ضرورت ڄاڻائي وئي. بهرحال، صوبن جي وچ ۾ اختلاف سبب انهن سفارشن تي عملي اڳڀرائي نه ٿي سگهي آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===نون ڊيمن بابت صوبائي موقف=== پاڻيءَ جي کوٽ ۽ ورڇ بابت خدشن سبب سنڌ سميت ٻين صوبن نون ڊيمن جي تعمير بابت اعتراض ظاهر ڪيا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي دوران مختلف ڪاميٽيون جوڙيون ويون، پر هن مسئلي تي مڪمل اتفاق راءِ اڃا تائين حاصل نه ٿي سگهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين (LBOD)=== [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين منصوبو]] 1970ع واري ڏهاڪي ۾ وفاقي حڪومت ۽ سنڌ حڪومت طرفان [[عالمي بئنڪ]] جي سهڪار سان شروع ڪيو ويو. هن منصوبي جو مقصد نوابشاهه، [[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] ضلعن جي ٻن ملين هيڪٽرن کان وڌيڪ زمين مان نيڪال ٿيندڙ پاڻي کي [[عربي سمنڊ]] ڏانهن منتقل ڪرڻ هو. منصوبي کي مختلف فني ۽ انتظامي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو، جن ۾ سار سنڀال بابت ادارتي غير وضاحت، مالي کوٽ، [[سنڌ ۾ سمنڊ جي چارج|سمنڊ جي چاڙهه]]، نيڪال جو پوئتي وهڪرو، [[صنعتي نيڪال]] ۽ ساحلي مٽيءَ جي کاري ٿيڻ جا مسئلا شامل آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. ===رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين (RBOD)=== [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين منصوبو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]]، [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر-شهدادڪوٽ]]، دادو ضلعو|دادو]] ۽ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ضلعن لاءِ تجويز ڪيو ويو، جنهن کي ٽن مرحلن ۾ ورهايو ويو. بهرحال، هي منصوبو اڃا تائين مڪمل نه ٿي سگهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ادارياتي سڌارا ۽ جديد منصوبا=== 1996ع ۾ وفاقي حڪومت هر صوبي ۾ صوبائي آبپاشي ۽ نيڪال اٿارٽيز قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. 1997ع ۾ [[خودمختيار آبپاشي نظام]] متعارف ڪرايو ويو، جنهن تحت صوبائي آبپاشي کاتن کي PIDA ۾ تبديل ڪيو ويو، ايريا واٽر بورڊ (AWBs) ٺاهيا ويا ۽ آبادگارن کي فارمر آرگنائيزيشنز (FOs) ۾ منظم ڪيو ويو. [[سنڌ ايريگيشن اينڊ ڊرينيج اٿارٽي]] (SIDA) 1998ع ۾ قائم ڪئي وئي<ref name=" ايڪانومي "/>. 2006ع ۾ عالمي بئنڪ جي سهڪار سان سنڌ ۾ [[واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پروجيڪٽ، سنڌ|واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پروجيڪٽ]] لاڳو ڪيو ويو، جنهن جو مقصد زرعي پيداوار وڌائڻ، آبادگارن جي آمدني ۾ اضافو آڻڻ ۽ آبپاشي نظام جي ڊگهي مدي واري پائيداري کي بهتر بڻائڻ هو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ڪئنال ۽ وڏا واھ === سنڌ جي زرعي نظام جو بنياد آبپاشيءَ جي هڪ وسيع نيٽ ورڪ تي قائم آهي، جيڪو [[گڊو بئراج]]، [[سکر بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] مان نڪرندڙ واهن، شاخن ۽ ننڍن واهن تي مشتمل آهي. اهي واهه ۽ شاخون گهڻو ڪري مٽيءَ مان ٺهيل هجڻ سبب پاڻي جي رِسڻ (سيپيج)، زمين جي سم ۽ ڪلر (واٽرلاگنگ ۽ سيلنٽي) ۽ پاڻي جي ضايع ٿيڻ جا مسئلا پيدا ڪندا رهيا آهن، جنهن جو سڀ کان وڌيڪ اثر واهن جي پڇاڙيءَ وارن آبادگارن تي پوندو آهي. انهن مسئلن جي حل لاءِ سنڌ حڪومت ۽ وفاقي حڪومت جي سهڪار سان "سنڌ صوبي ۾ شاخن ۽ ننڍن واهن جي ڪنڪريٽ لائيننگ" جو منصوبو شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد آبپاشي پاڻي جي نقصان کي گهٽائڻ، سم ۽ ڪلر جي مسئلن تي ضابطو آڻڻ ۽ زرعي زمينن تائين پاڻي جي فراهمي کي بهتر بڻائڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=28 May 2026}}</ref> هن منصوبي لاءِ 13,828.322 ملين رپين جو پي سي-ون (PC-I) تيار ڪيو ويو، جنهن تحت 109 چونڊيل شاخن ۽ ننڍن واهن جي تقريباً 860 ميل ڊگهي حصي جي لائيننگ منظور ڪئي وئي. منصوبي جي نتيجي ۾ آبپاشي نظام جي ڪارڪردگي ۾ نمايان بهتري آئي. 56 مڪمل ٿيل واهن ۽ شاخن جي ڪمانڊ ايراضي 629,137 ايڪڙن مان وڌي 786,827 ايڪڙن تائين پهتي، جنهن سان 157,690 ايڪڙ اضافي زرعي زمين کي آبپاشي جون سهولتون حاصل ٿيون. ساڳئي طرح 109 چونڊيل واهن ۽ شاخن جي مجموعي ڪمانڊ ايراضي 1,438,405 ايڪڙن مان وڌي 1,747,764 ايڪڙن تائين پهتي، جنهن سان 309,359 ايڪڙ اضافي زمين زرعي استعمال هيٺ آئي. هي منصوبو سنڌ جي زرعي ترقي، پاڻي جي بچت ۽ واهن جي پڇاڙيءَ وارن آبادگارن تائين پاڻي جي بهتر رسائي لاءِ هڪ اهم قدم طور شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=28 May 2026}}</ref> ===ڍنڍون ۽ ڍورن جي فھرست=== ===برساتي نئين فھرست=== ===حفاظتي بندن جي فھرست=== === شاخن ۽ فيڊرن جي فھرست=== === ڪورن جو فھرست=== * ڪور ڏاتو === ڊيمن جي فھرست=== # [[حب ڊيم]] # [[چوٽياري ڊيم]] ===ڪلهوڙا دور جو آبپاشي نظام=== ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ جي آبپاشي نظام کي منظم ۽ وسيع بنيادن تي ترقي ڏني وئي. تاريخي ماخذن موجب، سنڌ ۾ واهن جي منظم کوٽائي جو بنياد ميان نور محمد ڪلهوڙي وڌو، جنهن سنڌو نديءَ جي ساڄي ۽ کاٻي ڪنارن تي واهن جي ذريعي زراعت کي فروغ ڏنو. 1719ع کان پوءِ خاص طور تي سنڌ جي اترين علائقن ۾ نوان واهه کوٽايا ويا، جن جو مقصد زرعي زمينن کي پاڻي فراهم ڪرڻ هو. هن دور ۾ “[[گھاڙ واھ]]” جون ٽي اهم شاخون وجود ۾ آيون، جيڪي علائقي جي آبپاشي نظام جو اهم حصو بڻيون. “[[نور واھ]]” ميان نور محمد ڪلهوڙي جي نالي سان منسوب ڪيو ويو، جڏهن ته “[[شاھ جي ڪڙ]]” سندس وزير شاهه بهاري جي نگرانيءَ ۾ کوٽايو ويو. چانڊڪي پرڳڻي ۾ پڻ ڪيترائي ننڍا وڏا واهه کوٽايا ويا، جن سان مقامي آباديءَ جي زرعي ضرورتن کي پورو ڪيو ويو. ميان نور محمد جي دور ۾ “[[ڪور ڏاتو|ڏاتي جي ڪور]]” پڻ کوٽايو ويو، جيڪو پنهنجي وقت جي دولتمند شخص ڏاتي کهڙي جي ڪوششن سان وجود ۾ آيو. اتر سنڌ ۾ “[[بيگاري واھ]]” جي مکيه شاخ “[[نور واھ]]” به ڪلهوڙا دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ هئي. نوشهري ڊويزن ۾ “[[نصرت واھ]]” [[ نصرت خان چانڊيو|نصرت خان چانڊئي]] جي سرپرستيءَ ۾ کوٽايو ويو. ان کان علاوه “[[مراد واھ]]”، “[[باگ واھ]]” ۽ “[[فيروز واھ]]” پڻ ڪلهوڙا دور ۾ کوٽايا ويا، جيڪي [[مراد ڪلھوڙو|مراد ڪلهوڙي]]، [[باگو سيال|باگي سيال]] ۽ [[فيروز ويراڙ]] جهڙن اهم درٻاري شخصيتن سان منسوب آهن. اهي واهه “[[نصرت واھ]]” سان ڳنڍيل هئا، جيڪو بعد ۾ هاڻوڪي [[روهڙي ڪئنال]] جي اهم شاخن مان هڪ بڻيو. ڪلهوڙا حڪمرانن واهن جي کوٽائي، مرمت ۽ صفائيءَ تي خاص ڌيان ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال موجب سنڌ جي خوشحالي ۽ سرڪاري ڍلن جي بروقت وصولي جو دارومدار مؤثر آبپاشي نظام تي هو. ان منظم انتظام سبب ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ زرعي لحاظ کان وڌيڪ آباد ۽ سرسبز رهي، ۽ رياستي خزاني جي حالت پڻ مضبوط رهي. حيدرآباد ضلعي ۾ واقع “[[سرفراز واھ]]” به هن دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ هو، جيڪو [[ميان سرفراز خان ڪلهوڙو|ميان سرفراز خان ڪلهوڙي]] کوٽايو هو<ref>سنڌ جا قديم سڪا سنڌ ۾ ڪلهوڙا دور جا سڪا (قسط 2) -- عبداللہ ورياهه؛ رسالو:مهراڻ؛ 1991جلد 1 ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ</ref>. ==صنعت == سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ صنعتي ۽ معاشي طور ترقي يافته صوبو آهي. صوبي جي معيشت ۾ صنعت، واپار، توانائي، زراعت، بندرگاهي خدمتون ۽ برآمداتي سرگرميون اهم حيثيت رکن ٿيون. [[ڪراچي]] ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ واپاري مرڪز هجڻ سبب سنڌ جي صنعتي ترقي ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> [[ڪراچي]] پاڪستان جو سڀ کان وڏو شهر، سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ ملڪ جو مالي مرڪز آهي. شهر ۾ وڏين بئنڪن، مالي ادارن، ڪاروباري ڪمپنين ۽ صنعتي ادارن جا هيڊڪوارٽر قائم آهن. [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] پڻ ڪراچي ۾ واقع آهي، جيڪا ملڪ جي سڀ کان وڏي ۽ فعال اسٽاڪ مارڪيٽ آهي. ڪراچي جي سامونڊي حيثيت ۽ جديد انفراسٽرڪچر ان کي پاڪستان جي اهم واپاري مرڪزن مان هڪ بڻائي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون === صوبي ۾ صنعتڪاري کي هٿي ڏيڻ لاءِ مختلف صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون قائم ڪيا ويا آهن. [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد]]، [[ڪوٽڙي]]، [[نوري آباد]]، [[شهيد بينظيرآباد]] ۽ [[سکر]] اهم صنعتي مرڪز آهن. [[بن قاسم صنعتي پارڪ]]، [[ڪورنگي صنعتي پارڪ]]، [[پورٽ قاسم صنعتي علائقو]] ۽ [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] (KEPZ) سنڌ جي اهم صنعتي ۽ برآمداتي علائقن ۾ شمار ٿين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === انساني وسيلا ۽ انفراسٽرڪچر === سنڌ پاڪستان جي مزدور قوت جو تقريباً اڌ حصو مهيا ڪري ٿي. صوبي ۾ تربيت يافته، تعليم يافته ۽ بين الاقوامي معيارن سان مطابقت رکندڙ افرادي قوت موجود آهي. جديد ٽيليڪميونيڪيشن نظام، سڙڪن ۽ ريلوي جو وسيع ڄار، هوائي اڏا ۽ بندرگاهون سنڌ جي صنعتي ۽ واپاري ترقي لاءِ بنيادي سهولتون فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ===صنعتي پيداوار=== سنڌ پاڪستان جي پيداواري معيشت جو اهم مرڪز آهي ۽ تيزيءَ سان ملڪي ۽ غير ملڪي سيڙپڪاري لاءِ هڪ پرڪشش منزل طور اڀري رهيو آهي. صوبي کي [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] جهڙين اهم سامونڊي بندرگاهن تائين سڌي رسائي حاصل آهي، جيڪا ان کي بين الاقوامي واپار ۽ برآمدات لاءِ هڪ حڪمتِ عملي واري حيثيت فراهم ڪري ٿي. سنڌ جو صنعتي بنياد وسيع ۽ متنوع آهي، جنهن ۾ ٽيڪسٽائيل، دواسازي، گاڏين جي صنعت، صارفين جي شين جي پيداوار ۽ ٻين پيداواري شعبن جون صنعتون شامل آهن. جديد انفراسٽرڪچر، سيڙپڪارن لاءِ ترغيبي پاليسيون، ڪاروبار دوست ضابطا ۽ ماهر افرادي قوت صوبي جي پيداواري شعبي جي ترقي کي هٿي ڏين ٿا. انهن سببن جي ڪري سنڌ نه رڳو پاڪستان جي معاشي مرڪز طور سڃاتي وڃي ٿي، پر عالمي واپار سان ڳانڍاپي، صنعتي توسيع ۽ منافعي بخش سيڙپڪاري لاءِ پڻ هڪ اهم مرڪز بڻجي چڪي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Manufacturing Sector (Driving Growth in Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ====اسٽيل جي صنعت==== ====ڪپڙي جي صنعت==== ڪپڙي جي صنعت سنڌ جي پيداواري شعبي جو بنيادي ستون سمجهي وڃي ٿي ۽ صوبي جي صنعتي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. هي صنعت سنڌ جي تاريخي ڪاريگري، فني مهارت ۽ ڪپهه سميت خام مال جي وافر دستيابي مان فائدو حاصل ڪري ٿي، جنهن سبب پيداوار جي اعليٰ سطح برقرار رکڻ ۾ مدد ملي ٿي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] تائين آسان رسائي، جديد صنعتي انفراسٽرڪچر ۽ سيڙپڪارن لاءِ فراهم ڪيل ترغيبي سهولتون سنڌ کي ڪپڙي جي صنعت لاءِ هڪ پرڪشش مرڪز بڻائين ٿيون. صوبي ۾ قائم ٽيڪسٽائيل ڪارخانا نه رڳو ملڪي ضرورتون پوريون ڪن ٿا پر برآمدات ذريعي پاڪستان جي معيشت ۾ پڻ نمايان حصو وجهن ٿا. ڪپڙي جي شعبي ۾ جدت، معيار ۽ مهارت جي روايت سنڌ جي صنعتي ترقي ۽ معاشي واڌ ويجهه کي مسلسل هٿي ڏئي رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Textile Industry (Excellence in Innovation and Craftsmanship) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ====آٽو موبائيل جي صنعت==== ====سافٽويئر صنعت==== ====تعميري صنعت==== ====ڪيميائي صنعت==== ====دوائن جي صنعت==== ====سيمنٽ جي صنعت==== ====پلاسٽڪ جي صنعت==== ====چمڙي جي صنعت==== ===ھنري صنعت=== ===صنعتي زون=== ===زرعي صنعت=== سنڌ زرعي پيداوار جي لحاظ کان پاڪستان جي اهم صوبن مان هڪ آهي ۽ ملڪ جي زرعي پيداوار ۾ تقريباً 23 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي. صوبي ۾ ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، ميوا ۽ ڀاڄيون وڏي پيماني تي پيدا ٿين ٿيون، جن جي بنياد تي ٽيڪسٽائيل، کنڊ، خوراڪ جي پروسيسنگ ۽ زرعي شين جي برآمد سان لاڳاپيل صنعتون قائم آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ====سارين جا ڪارخانا==== ====ڪپھ جا ڪارخانا==== ====ڀاڻ جي صنعت==== ==== کنڊ جي صنعت==== ====کاڌ خوراڪ واري صنعت==== === مڇيگيري === سنڌ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي رکي ٿو، جنهن سان گڏ گهاٽن [[مينگروو ٻيلن]] جو وسيع سلسلو موجود آهي. اهي مينگروو ٻيل نه رڳو سامونڊي ماحولياتي نظام جي حفاظت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، پر مختلف آبي جيوت لاءِ قدرتي افزائشي مرڪز پڻ آهن. سنڌ پاڪستان جي ماهيگيري واري معيشت جو مرڪزي صوبو آهي، جتان ملڪ جي ڪل مڇيءَ جي برآمدات جو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو حصو حاصل ٿئي ٿو. ان کان علاوه پاڪستان جي سامونڊي مڇيءَ جي وسيلن جو تقريباً 71 سيڪڙو، تازي پاڻيءَ جي مڇيءَ جي وسيلن جو 65 سيڪڙو ۽ کارن يا نيم کارن پاڻيءَ (brackish water) جي مڇيءَ جي وسيلن جو 100 سيڪڙو حصو سنڌ ۾ موجود آهي. اهي وسيلا صوبي ۾ ماهيگيري، آبي زراعت، خوراڪ جي صنعت ۽ برآمداتي واپار جي ترقي لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company (SEZMC) |access-date=29 May 2026}}</ref> ===ننڊي صنعت=== ==واپار == ===زرعي جنسن جو واپار=== ====واپاري ادارن جي فھرست==== ====درآمد ۽ برآمد==== ====آبي بندرگاھون==== سنڌ وٽ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي موجود آهي، جيڪا سامونڊي واپار، ماهيگيري، آبي زراعت ۽ ساحلي سياحت لاءِ اهم اهميت رکي ٿي. صوبي ۾ ٻه وڏيون هر موسم ۾ فعال بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، موجود آهن. انهن بندرگاهن ۾ ڪنٽينر ٽرمينل، تيل ٽرمينل، ڪيميائي سامان جا ٽرمينل، بلڪ ڪارگو سهولتون، جهازن جي مرمت جا مرڪز ۽ انجنيئرنگ سهولتون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ====خشڪي وارا بندر==== ===سرمائي جي سيڙپ=== ==بئنڪاري نظام== == انفارميشن ٽيڪنالاجي == معلوماتي ٽيڪنالاجي (آءِ ٽي) جو شعبو سنڌ ۾ تيزي سان ترقي ڪري رهيو آهي ۽ صوبو ٽيڪنالاجي، جدت ۽ ڊجيٽل معيشت جي هڪ اڀرندڙ مرڪز طور سڃاتو وڃي ٿو. [[ڪراچي]]، جيڪو سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر ۽ معاشي مرڪز آهي، آءِ ٽي ڪمپنين، ٽيڪنالاجي پارڪن، ڪاروباري انڪيوبيٽرن ۽ نون شروعاتي ادارن (اسٽارٽ اپس) لاءِ اهم مرڪز جي حيثيت رکي ٿو. صوبي جي يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليمي ادارن مان هر سال وڏي تعداد ۾ ماهر ۽ تربيت يافته انساني وسيلا فراهم ٿين ٿا، جيڪي آءِ ٽي صنعت جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. ڪاروبار دوست پاليسيون، سيڙپڪاري لاءِ ترغيبي سهولتون، تيز رفتار انٽرنيٽ، جديد ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪ ۽ ڊجيٽل انفراسٽرڪچر سنڌ کي ٽيڪنالاجي بنياد تي ڪاروبار قائم ڪرڻ لاءِ سازگار ماحول مهيا ڪن ٿا. آءِ ٽي شعبي جي توسيع نه رڳو روزگار جا نوان موقعا پيدا ڪري رهي آهي، پر صوبائي معيشت کي علم، جدت ۽ ٽيڪنالاجي تي ٻڌل ترقي ڏانهن پڻ اڳتي وڌائي رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Information & Technology (A Rising Hub for Innovation) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ==معدنيات ۽ قدرتي وسيلا== سنڌ قدرتي معدني وسيلن سان مالا مال آهي. صوبي ۾ ڪوئلو، گرينائيٽ، سليڪا واري، جپسم، چن جو پٿر، لوڻ ۽ ٻين معدنيات جا اهم ذخيرا موجود آهن. اهي وسيلا سيمينٽ، تعميراتي مواد، توانائي ۽ ٻين صنعتن لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ===کاڻون=== ==== سنڌ جي کاڻن جي فھرست==== ===گيس=== === سنڌ جي گيس وارن ھنڌن جي فھرست=== ===تيل=== === سنڌي جي تيل وارن ھنڌن جي فھرست=== ===گرينائيٽ=== === سنڌ ۾ معدنياتي تلاش=== ==توانائي == سنڌ پاڪستان جي توانائي پيداوار ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. صوبي ۾ تيل، قدرتي گئس، ڪوئلو، هوا ۽ شمسي توانائي جا وسيع ذخيرا موجود آهن. سنڌ پاڪستان جي تيل جي پيداوار جو تقريباً 56 سيڪڙو ۽ قدرتي گئس جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 71 سيڪڙو حصو پيدا ڪري ٿي. [[ٿر ڪوئلو]] دنيا جي وڏن ڪوئلي جي ذخيرن مان هڪ آهي، جتي اندازاً 185 ارب ٽن ڪوئلو موجود آهي. ان کان علاوه سنڌ جو هوائي ڪوريڊور لڳ ڀڳ 50,000 ميگاواٽ بجلي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو، جڏهن ته صوبي ۾ شمسي توانائي جي پيداوار لاءِ پڻ سازگار حالتون موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> توانائي جو شعبو سنڌ جي معاشي ترقي ۽ صنعتي واڌ ويجهه جو هڪ اهم محرڪ آهي. صوبو قدرتي وسيلن سان مالا مال آهي، جن ۾ [[ٿر ڪوئلو|ٿر جي ڪوئلي]] جا وسيع ذخيرا، سامونڊي پٽي سان گڏ موجود هوائي ڪوريڊور ۽ شمسي توانائي جي پيداوار لاءِ سازگار حالتون شامل آهن. اهي وسيلا سنڌ کي روايتي ۽ قابلِ تجديد ٻنهي قسمن جي توانائي جي پيداوار لاءِ هڪ منفرد حيثيت عطا ڪن ٿا. صوبي ۾ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي گهرن سان گڏ هوا ۽ سج مان توانائي حاصل ڪرڻ جا منصوبا پڻ تيزي سان ترقي ڪري رهيا آهن. انفراسٽرڪچر ۾ بهتري، ڪاروبار دوست پاليسيون، ضابطن ۾ سهولت ۽ سيڙپڪاري لاءِ ترغيبي قدمن توانائي جي شعبي جي ترقي جا نوان امڪان پيدا ڪيا آهن. توانائي جي شعبي جي واڌ نه رڳو اقتصادي سرگرمين کي هٿي ڏئي ٿي، پر پائيدار ترقي، ماحول دوست توانائي جي فروغ ۽ علائقائي توانائي جي تحفظ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Energy (Powering the Future of Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> سنڌ پاڪستان جي توانائي واري شعبي ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو ۽ مستقبل جي علائقائي توانائي مرڪز طور ڏٺو وڃي ٿو. صوبي جي [[ٿر ڪوئلو|ٿر واري علائقي]] ۾ اندازاً 185 ارب ٽن ڪوئلي جا ذخيرا موجود آهن، جيڪي دنيا جي سڀ کان وڏن ڪوئلي جي ذخيرن مان شمار ڪيا وڃن ٿا. ان کان علاوه پاڪستان جي تقريباً 60 سيڪڙو تيل جا کوهه ۽ 44 سيڪڙو گئس جا ميدان سنڌ ۾ واقع آهن. صوبو ملڪ جي روزاني تيل جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 56 سيڪڙو ۽ قدرتي گئس جي پيداوار جو 55 سيڪڙو حصو مهيا ڪري ٿو. روايتي توانائي جي وسيلن کان علاوه سنڌ قابلِ تجديد توانائي جي ميدان ۾ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو. صوبي جي سامونڊي علائقي ۾ تقريباً 60 ڪلوميٽر ويڪرو ۽ 180 ڪلوميٽر ڊگهو هوائي ڪوريڊور موجود آهي، جيڪو هوائي توانائي جي پيداوار لاءِ انتهائي سازگار سمجھيو وڃي ٿو. اهي وسيلا سنڌ کي پاڪستان جي توانائي جي تحفظ، صنعتي ترقي ۽ پائيدار معاشي واڌ ويجهه لاءِ هڪ اهم بنياد فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company (SEZMC) |access-date=29 May 2026}}</ref> ===ڪراچي اليڪٽرڪ=== ====حيسڪو==== ===سيپڪو=== ===بجلي جي پيداوار=== ===قابل تجديد توانائي=== ===ايل اين جي=== ====سي اين جي==== ===پيٽرول جي ترسيل جو نظام=== === سنڌ جو ڪوئلو=== === سنڌ جي معدنيات جي فھرست=== === سنڌ جي معدنياتي ادارن جي فھرست=== # [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] ==خدمتن وارا شعبا== ====صحت جو پيشو==== ====قانون جو پيشوئ==== ====تدريسي پيشو==== ====انجينئرنگ ۽ فني شعبو==== ====ٽرانسپورٽ==== ===پوليس=== == سنڌ جي نباتات ۽ حياتيات == ===وڻ ۽ ٻوٽا=== سنڌ جنهن نباتاتي علائقي جو ڀاڱو آهي، تنهن ۾ ذري گهٽ سڄو پنجاب، الهندو راجپوتانا، ڪاٺياواڙ ۽ ڪڇ اچي وڃن ٿا، ۽ جيتوڻيڪ هندستان جي ٻين علائقن ۾ ٿيندڙ ٻوٽا هت به ٿيندا آهن، پر گهڻي نسبت اولهه وارن ملڪن، مڪران، ايراني نار جي گرم ڀاڱن، عراق ۽، جيئن اڳيئي چيو اٿئون، مصر سان اٿس، جتان جي آبهوا ساڳي آهي. ====سنڌ جا عام وڻن==== {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ صوبي ۾ موجود اهم وڻن جي فهرست ! نمبر ! عام نالو ! بوٽنيڪل نالو ! مختصر تعارف / حيثيت |- | 1 | [[ڪنڊي|ڪَنڊي]] | ''Prosopis cineraria'' | ريگستاني علائقن جو اهم مقامي وڻ؛ ڇانوَ، ايندھن ۽ چارن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. |- | 2 | [[ٻٻر]] (بابُل) | ''Acacia nilotica'' | دريائي ۽ ميداني علائقن ۾ عام؛ ڪاٺ ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 3 | [[آسري]] | ''Tamarix aphylla'' | لوڻياتي ۽ خشڪ زمينن ۾ وڌندڙ؛ هوا روڪڻ لاءِ اهم. |- | 4 | [[ڪرڙ]] | ''Capparis decidua'' | ٿر ۽ خشڪ علائقن جو مقامي وڻ؛ چارن ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 5 | [[خوشبودار ٻٻر]] | ''Acacia farnesiana'' | خوشبودار گلن سبب سڃاتل؛ دوائن ۽ خوشبوءَ ۾ استعمال. |- | 6 | [[ٻانھن]] | ''Populus euphratica'' | سنڌو درياهه جي ڪنارن تي وڌندڙ؛ دريائي نظام لاءِ اهم. |- | 7 | [[ديوي (وڻ)]] / (ولائتي ڪَنڊي) | ''Prosopis juliflora'' | غير ملڪي وڻ؛ تيزي سان وڌندڙ، پر ماحولياتي نقصانڪار پڻ. |- | 8 | [[سراھ|سِراهه]] | ''Albizia lebbeck'' | ڇانوَ ۽ ڪاٺ لاءِ مشهور؛ شھرن ۾ لڳايو ويندو آهي. |- | 9 | [[نم]] | ''Azadirachta indica'' | دوائن ۾ تمام اهم؛ جراثيم ڪُش خاصيتون. |- | 10 | [[ٻير]] | ''Ziziphus mauritiana'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ غذائي ۽ معاشي اهميت. |- | 11 | [[ڄمون (وڻ)|ڄمون]] | ''Syzygium cumini'' | ڦر ۽ دوائن ۾ استعمال؛ شگر لاءِ فائديمند. |- | 12 | [[گدامڙي (وڻ)|گدامڙي]] | ''Tamarindus indica'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ کاڌي ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 13 | [[سھانجڻو]] | ''Moringa oleifera'' | غذائيت سان ڀرپور؛ پن ۽ ڦريون استعمال ٿين ٿيون. |- | 14 | [[اڇو تمر]] | ''Avicennia marina'' | سنڌ جي ساحلي علائقن جو اهم وڻ؛ سامونڊي ڪٽاوَ کان بچاءُ. |- | 15 | [[بڙ]] | ''Ficus benghalensis'' | وڏو ڇانوَ ڏيندڙ وڻ؛ سماجي ۽ مذهبي اهميت. |- | 16 | [[پپل]] | ''Ficus religiosa'' | مذهبي لحاظ کان اهم؛ آڪسيجن فراهمي ۾ نمايان. |- | 17 | [[ڄار (وڻ)|ڄار]] | ''Salvadora oleoides'' | خشڪ علائقن جو وڻ؛ ايندھن ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 18 | [[مسواڪ]] | ''Salvadora persica'' | ڏندن جي صفائي لاءِ مشهور؛ دوائن ۾ استعمال. |- | 19 | [[ليسڙو]] (گيدوڙو) | ''Cordia myxa'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ ڳوٺاڻن علائقن ۾ عام. |- | 20 | [[انب (وڻ)|انب]] | ''Mangifera indica'' | قومي ڦر؛ باغباني ۽ معيشت لاءِ اهم. |- | | | | |- | | | | |- | | | | |+ | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- |} ===حيوان === علم حيوانات جي جن ماھرن پھريائين سنڌ جي جانورن تي تحقيق ڪئي، سي آھن برنس (Burnes) 1830ع، گرفٿ (Griffith) 18399ع، ھيوم ۽ ڊي (Hume and Day) 1872ع، بلان فورڊ (Blanford) 1971ع کان 1977ع، بٽلر (Butler) 1879ع، مري (Murray) 1884ع، اوٽس (Oates) 1889ع، ايٽڪن (Aitken) 19077ع، ٽائيسھرسٽ (Ticehurst) 1917ع کان 1920ع ۽ ايٽس (Eates) 1920 کان 1954ع، منٽن (Minton) 19622ع ۾ سنڌ ۽ لسٻيلي جي جانورن جي ڏسڻي (Key) ٺاھي. صديقي 18699ع ۾ جانورن جي لسٽ ٺاھي تيار ڪئي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> محي الدين (71-1964ع) سنڌ جي مڇين، نانگن، پکين، ڪڪڙن، ٻڪرين، ڍڳين ۽ مينھن جي پروٽوزوان (Protozoan) ۽ ھيلمينٿي (Helminthic) فاعلن تي ڪم ڪندي نيون جنسون ۽ ڪي نوان مفعول دريافت ڪيا آھن. مجيب سنڌ جي دريائي مڇين ۽ سامونڊي مڇين جي ھيلمينٿڪ فاعلن تي ڪم پئي ڪيو آھي ۽ ڪي نيون جنسون ۽ قسم دريافت ڪيا آھن. ترمذي سنڌ جي سامونڊي ڪپر واري پٽي ۾ ڪرسٽيشيا (Crustacea) تي پئي ڪم ڪيو آھي. فصلن کي نقصان پھچائيندڙ جيتن جڻين تي بھ چڱو ڪم ڪيو آھي. جيتوڻيڪ انھن ۾ اھي جيت ۽ چچڙ شامل نھ آھن، جن جو انسانن ۽ جانورن جي بيمارين سان واسطو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === ڪرنگھي وارا جانور (vertebrates) === پنڊپھڻ (Fossils): بلئنفورڊ ۽ فيڊن پھريون ڀيرو منڇر مان سنھ 76-1874ع ۾ [[پنڊپھڻ]] جمع ڪيا. ٽيھ سال پوءِ پلگرم ۽ ان سان گڏ ڪم ڪندڙن [[ڀڳو ٺوڙهو|ڀڳي ٽوڙھي]] ويجھو تمام گھڻا پنڊپھڻ لڌا. پلگرم (1934ع) ھيٺين منڇر جي ٽن ڀاڱن کي ڪامليل (ميلوٽيشن)، چنجي (ٽارٽونيشن) ۽ ڍوڪ پٺاڻ (لوئر پلايوسين) وارين منزلن جي برابر سمجھيو ۽ ساڳئي وقت مٿئين [[منڇر ڍنڍ|منڇر]] کي سوالڪ واري بولڊر ڪانگھلومريٽ منزل (مڊل پلئسٽوسين) جي برابر تسليم ڪيو. سنڌ ۾ ھڪ گوشت کائيندڙ، اٺ سونڊ وارا، ٽي کُرن وارا، يارھن ٻڌي تعداد ۾ کُرن وارا ۽ ٽي سُرڻن يا رڙھندڙ جانورن جا ’پنڊپھڻ‘ سڃاتا ويا آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === جيئرا قسم (Living Forms) === کير ڌارائيندڙ ٿڻن وارا جانور. جيترو ڌيان پکين تي ڏنو ويو آھي، اوترو کير ڌارائيندڙ يعني ٿڻن وارن جانورن تي نہ ڏنو ويو آھي. ٿڻن وارن جانورن جا ڪل 73 قسم آھن، جيڪي سنڌ ۾ رھن ٿا. انھن ۾ 20 گوشت کائيندڙ، 20 چمڙا، 4 جيت کائيندڙ، 15 ڪئا ۽ نوريئڙا وغيرھ، 9 کُرن وارا، 4 ويل ۽ ڊالفن ۽ ھڪ ڇِلر شامل آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref><br> '''گوشت خور جانور''': ڏسڻ ۾ ائين ٿو اچي تہ چيتو ڪنھن وقت سنڌوءَ جي ڪڇي ۾ ۽ روھڙيءَ طرف رھندو ھو. روھڙي ۾ ھن جو زور ڏسڻ ۾ اچي ٿو. سنڌ ۾ چيتا سن 1886ع تائين ماريا ويا. ٻين گوشت کائيندڙن ۾ پلنگ (Panther) جيڪو ڪنھن وقت سنڌ ۾ ڪافي تعداد ۾ پکڙيل ھو، سو ھاڻي رڳو کيرٿر جبلن ۾ محدود آھي. اھو خصوصًا ھلڪي رنگ جو آھي ۽ سندس بج ھندستاني پلنگ کان ڊگھا آھن. لڌڙو جيڪو لاڙڪاڻي ۽ ميرپور ساڪري ۾ ملندو ھو، سو گھڻي قدر گھٽجي ويو آھي. جھنگ ٻلو، سنڌ جي عام جھنگلي ٻلي، بُجُر ٻلو (Caracal Lynx) جيڪا ھاڻي ٿر ۾ اڻ لڀ ٿيندي وڃي؛ مشڪ ٻلو (Civet Cat) جيڪو ڳوٺن جي چوڌاري ملندو آھي، اھي سڀ سنڌ جي جھنگلن جا ٻلا آھن. ڳور پٽ جيڪو قبرن کوٽڻ ۽ مئل ماڻھن تي تڳڻ لاءِ مشھور آھي، سو بہ سنڌ ۾ ٿئي ٿو. چراخ ۽ لڌڙو جنھن جي پٺيان سدائين کلن جا واپاري ھوندا آھن، سي آھستي آھستي اڻلڀ ٿيندا وڃن. بگھڙ، گدڙ، لومڙ ۽ نور وغيره ٻيا گوشت کائيندڙ جانور آھن. '''چمڙا''': سنڌ ۾ چمڙن جا 13 قسم آھن، جن ۾ ھڪ ميوو کائيندڙ چمڙن جو (Fruit Bat)، ٻہ ڪُئي – پُڇ چمڙن جا، ٻہ قبائي (Tomb bat) چمڙن جا ۽ چار ڄامڙن چمڙن جا قسم شامل آھن. '''جيت کائيندڙ''': جيت کائڻ وارا جانور سنڌ ۾ تمام گھٽ آھن، جن ۾ ھڪ مسڪ شُرو (Musk Shrew) ۽ ٽن قسمن جا ڄاھا شامل آھن. '''روڊنيشا''': (Rodentia):ھن قسم ۾ ھڪ قسم جو سيھڙ، جيڪو خاص ڪري پٽاٽي جي فصل کي کائيندو آھي. نوريئڙو ۽ پنڌرھن قسم جي ڪُئن جا، جن ۾ ننڍي پُڇ وارا توڙي بجر پڇ وارا، ۽ ٿلھي منھن وارا وڏا ڪئا شامل آھن. '''سيٽيشيا''': (Cetacea):ھن ۾ سنڌو درياءَ توڙي گنگا ندي واري ٻلھڻ جا ٻئي قسم سامونڊي آھن، جيڪي سنڌوءَ جي ڊيلٽا ۾ ملندا آھن. پار پوائز (Porpoise) خاص مٺي پاڻيءَ جو جانور آھي ۽ انڌو ٿيندو آھي، ڇو جو ان جون اکيون پوري طرح تيار نہ ٿينديون آھن. ھيءُ سنڌو درياءَ ۾ ملندو آھي. ھن ٻلھڻ جو تيل مھاڻا سنڌن جي سور لاءِ ۽ مشعلن ٻارڻ جي ڪم آڻيندا آھن. ھن کي پڪڙڻ لاءِ مھاڻا خاص سيکاريل لڌڙا استعمال ڪندا آھن. بِلُويل جيڪو وڏي ۾ وڏو کير ڌارائيندڙ جانور تسليم ڪيو وڃي ٿو، سو بہ سنڌ جي سامونڊي ڪنارن کان پرتي ڏٺو ويو آھي ۽ ڀٽ ميٽ تي پڻ پڪڙيو ويو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === گاھ کائيندڙ (Herbivora) === گاھ کائيندڙ جانورن ۾ شامل آھن: ھرڻ، ڪارو ھرڻ، غزال ھرڻ وغيرھ. ڦاڙھو اڃا تائين سنڌ جي دريائي ٻيلن ۾ ڪافي عام آهي (ٽوٽل اندازًا 370 ڦاڙھا). ڪارو ھرڻ جيڪو ھن سڄي اپٻيٽ جي اصلوڪن ھرڻن جو ھڪ قسم آھي، سو تمام سھڻو ٿيندو آھي، ۽ پاڪستان ۾ ھي نسل ختم ٿيڻ تي آھي. سنڌ ۾ ھن نسل جا ھرڻ باقي ڪي ٿورا وڃي کيرٿر جبل ۾ بچيا آھن. ھرڻ، جيڪو ڪنھن وقت سنڌ ۾ ھر ھنڌ ھوندو ھو، سو بہ ھاڻي تمام گھٽ آھي ۽ ٿورڙي تعداد ۾ اڃا تائين کيرٿر ۾ آھن. چنڪارا ھرڻ ۽ ڪاري ھرڻ جي آھستي آھستي گم ٿيڻ جي ڪري بنان ڪنھن شڪ شبھي جي اھو چئي سگھجي ٿو تہ ايشيائي چيتو پڻ انھن جي ڪري ختم ٿي ويو. سنڌ گھر آھي سره جو، جيڪو اڄ ڪلھ کيرٿر جبل ۾ ڪافي تعداد ۾ ملي ٿو. (سرھن جو اندازًا تعداد 1200) گڍ دادو ۾ ڪافي تعداد ۾ ملي ٿو، پر ان کي تحفظ ڏيڻ ضروري آھي. جيئن سڱن وارو ھرڻ، جيڪو سنڌ ۾ مري (Murray) سن 1884ع ۾ ڏٺو ھو، سو اڄ ڪلھ آھي ئي ڪونہ، ۽ سانڀر وانگر ختم ٿي ويو آھي. سوئر جيڪو سنڌ ۾ عام آھي، سو ڏينھون ڏينھن دريائي ٻيلن ۾ وڌندو رھي ٿو ۽ فصلن لاءِ مصيبت آھي. گورخر جيڪو ڪڇ جي رڻ ۾ تمام ٿوري تعداد ۾ وڃي بچيو آھي (اندازًا 20 يا 30) سو اڻلڀ ٿيڻ وارو آھي.<br> '''ڇلر''' (Pholidota): ڇلو مرون لاڙ ۾ ٿئي ٿو، پر آھستي آھستي گھٽبو پيو وڃي ۽ ھاڻي اڻلڀ ٿيندڙ جانورن جي فھرست ۾ شامل آھي. سنڌ ۾ مم ۽ ڀولڙي جو ڪوبہ قسم نہ ٿيندو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === پکي === سنڌ جي پکين ۾ مخصوص خاصيتون آھن، جيڪي جاگرافيائي بيھڪ ۽ طبعي حالتن جي ڪري ٿيون آھن. سنڌو ماٿري ھڪ ’رڻ‘ وسيلي ھندستان کان ڌار ٿيل آھي، جنھن ڪري ھندستان جا مشھور پکي ھتي ڪين ٿين. ٻئي طرف سنڌ ۽ بلوچستان، ٻين علائقن جھڙوڪ ڏکڻ يورپ، اتر اوڀر آفريڪا، عرب ۽ ايران جي پکين لاءِ کليل آھن. سنڌ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻون، ۽ ان طرف پکين جي لڏي اچڻ جي رستن جي موافقت ڪري سنڌ پکين لاءِ سياري جو گھر آھي. ھيوم (Hume) پنھنجي ڪتاب اسٽري فيدرس (1873ع) ۾ پکين جا 2500 قسم ڄاڻايا آھن، جن جون 25 جنسون آھن. ائٽڪن (سن 1872ع) ڪل 400 جنسون ٻڌايون ۽ ساڳئي وقت ايٽس (Eates). سورلي جي سنڌگزيٽيئر ۾ 426 جنسون ڄاڻايون، جن مان 177 مڪاني ۽ باقي لڏي ايندڙ يا سانگي پکي آھن. سنڌ جي پکين جو تفصيلي بيان ھن مقالي جي دائري کان ٻاھر آھي. مختصر طور سنڌ ۾ ٽن قسمن جا ’پيڻ‘، 2 پيٽيئر (Cormorant)، 6 ٻگھ ۽ ڪانئرا، ھڪ لاکي ڄاڃي، 11 سانھ، 26 ھنجھ ۽ بدڪون، 17 سرڻيون، عقاب ۽ ڳجھون، 6 ڪونجون، 5 تتر ۽ ڀؤنتريا، 6 ٻاٽيڀڙ، 5 باز، ٽٽيھر، پلوور (Plover)، ڦوليارو، چيھو، ڪينو، ٽرن (Tern)، بي ايٽر (Bee eater)، ڪاٺ ڪٽو، ڪنگري، سانھڙو، چنڊول، سينڊ مارٽن (Sand Martin)، وھيو، بلبل، کٽياڻي، شرائيڪ (Shrike)، ٿريش (Thrush)، سينڊ پائپر (Sand Piper) وغيره قسم طور عام ملن ٿا. ڏاڙھي واري ڳجھ کيرٿر جي مٿانھن پٽن ۾ ملي ٿي. سنڌ ۾ جيڪي 6 ٻاٽيڀڙ ملن ٿا، تن مان سواءِ ڳٽو (Largepin Tailed) ۽ امپريل (Imperial) جي سڀ مڪاني آھن. چڪور (Chukor) سنڌ جي مٿانھن پٽن جو تتر آھي. ھندستاني تلور جيڪا اڳ ٿر ۾ عام ھئي، سا ناياب آھي. ھوبارا تلور (Houbara Bustard) بہ ناياب ٿيندي وڃي. فلوريڪن (Florican) جا سن 1875ع تائين عام ھئي، سا بھ ناپيد آھي. سفيد ھنجھھ پڻ منڇر ۾ ملي ٿو. ڪومب بدڪ بہ سنڌ جي ڏکڻن اوڀر ۾ ملي ٿي. ننڍڙو ھنجھ ۽ آڙي پڻ ٿورن حصن ۾ ملن ٿا. بيڪل آڙي (Baikal of Cluckingteal) پڻ سنڌ ۾ ڪڏھن ڪڏھن اچي ٿي. گولڊن آئي (Golden Eye) ۽ چيڪلو صرف ٻن جڳھين، اوڀر ناري ۽ منڇر ۾ ملن ٿا. ڀؤنتريو ھڪ موسمي پکي آھي، جيڪو حب ندي جي آسپاس رھي ٿو. باقي عام ڀؤنتريو (Rain Quail) ڪچي جي علائقن ۾ رھي ٿو. ’مور‘ حيدرآباد ۾ ٿرپارڪر ضلعي ۾ ملي ٿو. واديءَ مھراڻ ٻگھن، سانھھ، ڪانئرن، ڪينو، پيڻ، اگريٽس (Egrets) جي جنت آھي. ھنن جي آنن لاھڻ جون جايون تباه ٿي چڪيون آھن، ۽ ان سان گڏ شڪارين جي ڪري ڪيترا پکي منتشر ٿي ويا آھن. صرف 15 قسمن مان 6 نظر اچن ٿا. اھي سڀ پکي ڌٻڻ وارن ٻوٽن ۾ ئي گذارو ڪن ٿا.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === رڙھندڙ جانور يا سرڻا === سرڻا سنڌ ۾ عام طور ملن ٿا. آبھوا جي موافق ھئڻ ڪري ڪيترا ئي قسم، خصوصًا سانڊا ملن ٿا. ڇو تہ اھي پيلياآرڪٽڪ تائين محدود آھن. واڳون جيڪي ڪنھن زماني ۾ سنڌو درياءَ ۽ ڪن پراڻن ڦاٽن ۾ ھوندا ھئا، سي بہ کلن جي واپارين ڪري ناپيد آھن. ڌٻڻ وارا واڳون (Marsh crocodile) جيڪي ڪنھن وقت ۾ سنڌو درياءَ، ڍنڍن ۽ ڦاٽن ۾ ڏٺا ويندا ھئا، سي پڻ گھڻي ڀاڱي ختم ٿي ويا آھن، سواءِ ھاليجي ڍنڍ جي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> سنڌ جي ڍنڍن ۽ تلائن ۾ مٺي پاڻي جي ڪڇئن (Turtle) جا چار نرم کلن وارا قسم ملن ٿا. اھي ۽ ساڳئي وقت سائي رنگ جي سامونڊي ڪُمين جا قسم پڻ اقتصادي حيثيت رکن ٿا. ڇاڪاڻ تہ ولايت ۾ کاڌي طور استعمال ۾ اچن ٿا ۽ سندن کلون ڳھن ۽ ھار سينگار جي بہ ڪم اچن ٿيون. سڪي جا ٻن قسمن جا ڪڇئون ۽ مٺي پاڻيءَ جا چئن قسمن جا ڪڇئون ملن ٿا. سانڊن ۾ 11 قسم ڪرڙي (چچين) جا، ھڪيو بليفريس (Eublepharis) اٺ اگامڊس (Agamids)، ٻھ مانٽر (Monitors) يعني ڳوھون، پنج خاص قسم جا سانڊا ۽ ڏھھ اسڪنڪس (Skinks). سنڌ ۾ ڪوبھ شيميلان (Chameleon) ڪون ٿئي. ٿلھي پڇ واري ڪرڙي جو قصو دلچسپ آھي. اھا سنڌ جي خطرناڪ ”ھڻ کڻ“ آھي، جيتوڻيڪ اھا نقصانڪار ناھي. ’ڳوھن‘ جا ٽي قسم سنڌ ۾ ملن ٿا، جيڪي کلن جي واپارين جي ڪري ناياب ٿيندا وڃن. سنڌ ۾ ماڻھو انھن جي کلن مان طنبورا ۽ دھل ٺاھيندا آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز، ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> نانگن جي 43 قسمن مان 21 زھر کان خالي آھن. زھريلي قسمن ۾ چئن قسمن جا ڏند پويان وريل آھن ۽ باقي قسمن جا ڏند اڳيان وريل آھن، جن ۾ زھر ڀريل رھي ٿو. ڏند اڳيان وريل 18 قسمن مان 13 سامونڊي، 2 پِيَڻ، ھڪ واسينگ ۽ ٻھ کَپر آھن. انھيءَ سلسلي ۾ ھندستاني پيڻ جا ٿر ۾ ملي ٿي، سا قابلِ ذڪر آھي. عام چوڻي مطابق اھا پيڻ رات جو سمھڻ مھل ماڻھو جي ڇاتيءَ تي چڙھي، سندس وات ۾ زھر وجھي ھلي ويندي آھي. اھو ماڻھو گلي ۾ سخت سور جي باعث صبح کان اڳ ۾ ئي ختم ٿي ويندو آھي. پيڻ خطرناڪ بلائن مان ھڪ آھي، جا ڏنگي ٿي. جيئن تہ زھر، انسان جي تنتي سرشتي تي اثر انداز ٿئي ٿو، ۽ ماڻھو جي ساه کڻڻ واري نليءَ کي نقصان ٿو رسائي، تنھنڪري ڏنگيل ماڻھو ساه جي گھٽ سبب مري وڃي ٿو. کپر جو زھر، دل ۽ رت تي اثر انداز ٿئي ٿو ۽ رت جي بيجا زبان (جسم جي اندران ۽ ٻاھران) ٿيڻ ڪري موت واقع ٿئي ٿو.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === مڇيون === سنڌ جو سامونڊي ڪنارو، جنھن تي مڇي مري ٿي، سو 120 ميل تائين پکڙيل آھي، جنھن ۾ ڪيتريون کاريون ۽ ڍوريون آھن. درياءَ جو ڇوڙ ڦرندو رھي ٿو. پراڻا واه جھڙوڪ پراڻي ڦليلي، گھارو ۽ بگھاڙ اڄ بھ موجود آھن. سال 1819ع واري زلزلي درياءَ جي ڇوڙ ۾ ڪافي ڦيرڦار آندي. ڊي (Day) 224 مڇين جا قسم ڄاڻايا آھن، جن مان 160 سامونڊي ۽ 64 مٺي پاڻي جون آھن. صوفي (1957ع) ڪينجھر ڍنڍ مان 33 قسمن جون مڇيون ظاھر ڪيون آھن، جن ۾ 14 قسم پسنديده غذا جي اھميت رکن ٿا. سامونڊي مڇين جي خاص قسمن ۾ ڀوريون ۽ ڪاريون پاپليٽ، سرمائي سالمان (Salmon)، سول (Sole)، سارڊين (Sardine) ۽ بمبئي ڊڪ (Bombay duck) مشھور آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> پلو جيتوڻيڪ سامونڊي آھي، پر آنن لاھڻ لاءِ سنڌو درياءَ جو رخ ڪري ٿو. ھن جي سمنڊ مان لڏپلاڻ فيبروري ۽ مارچ ڌاري ٿئي ٿي. اھا مڇي ذائقيدار ٿئي ٿي، جيتوڻيڪ ان ۾ تمام گھڻا ڪنڊا ٿيندا آھن. پاڻيءَ جي قلت ۽ بئراجن جي ٺھڻ سان پلي جي افزائش تي تمام گھڻو اثر پيو آھي. ان لاءِ ڪو وقتائتو قدم کڻڻ گھرجي تہ جيئن ھن لذيذ مڇيءَ کي بچائي سگھجي. سنڌ جي 64 ڍنڍن، ڍورن ۽ تلائن ۾ ملندڙ مڇين مان ڪُرڙو، موراکي، ٿيلھي، کڳو، سينگاري، ڄرڪو ۽ گندڻ تمام شوق سان کاڌيون وڃن ٿيون. وڏيون ڍنڍون جھڙوڪ ڪينجھر، منڇر ھڏيرو ۽ ھاليجي، مڇين سان ڀرپور آھن. منڇر ڍنڍ جي گھٽجندڙ ايراضي افسوسناڪ آھي، ۽ ان لاءِ ڪو تڪڙو قدم کڻجي. ان جي سڪڻ ڪري پاڪستان ۾ پروٽين جو عظيم ذريعو ناپيد ٿي ويندو. ان سان گڏوگڏ اھي ڍنڍون، لکين لاڏائو پکين جو مندائتو گھر آھن. (Amphibia) ڏيڏرن جا ٽي قسم آھن ۽ ان کان سواٰءِ ٽوڊ (Toad) جا ٻھ قسم سنڌ ۾ ملن ٿا. جانور، انسان ذات جي وايومنڊل جو ھڪ حصو آھن ۽ انسان وانگر ارتقا جو نتيجو آھ.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> == آبادي ۽ انگ اکر== سنڌ جي آبادي برطانوي دور ۾ 1891ع ۾ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 2.9 ملين هئي، جڏهن سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو هئي<ref name="ايڪانومي">The Economy Of Modern Sindh Opportunities Lost & Lessons for Future A detailed book Review by Research & Training Wing PRODUCED BY: RESEARCH & TRAINING WING PLANNING & DEVELOPMENT DEPARTMENT GOVERNMENT OF SINDH , page 5</ref>. 1911ع ۾ سنڌ جي آبادي 3.5 ملين ۽ 1941ع ۾ 4.5 ملين تائين پهتي، جيڪا واڌ معاشي بهتري ۽ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هئي. 1936ع ۾ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري الڳ صوبو بڻايو ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. برطانوي دور جي آخر تائين سنڌ ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادريون، جهڙوڪ مسلمان، هندو، عيسائي، يهودي، پارسي ۽ بهايي، گڏجي رهنديون هيون. ورهاڱي کان اڳ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آبادي لڳ ڀڳ 70٪ هئي، جيڪا ورهاڱي کان پوءِ اردو ڳالهائيندڙ لڳ ڀڳ 15 لک مهاجرن جي آمد سبب گهٽجي 58٪ تائين آئي<ref name=" ايڪانومي"/>. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ملڪ ۾ ڇهه قومي مردم شماريون ٿيون آهن. 2017ع جي مردم شماري موجب پاڪستان جي ڪل آبادي 207,774,520 هئي، جنهن سان پاڪستان دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ بڻيو. 1998ع کان 2017ع تائين پاڪستان جي سالياني سراسري آبادي واڌ جي شرح 2.4٪ رهي. 2017ع ۾ سنڌ جي ڪل آبادي 47,886,051 هئي. ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي وڌڻ جا اهم سبب بين الصوبائي لڏپلاڻ ۽ ڳوٺن مان شهرن ڏانهن منتقلي رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي واڌ جي شرح 1961–1972ع دوران 4.63٪ هئي، جيڪا 1998–2017ع ۾ گهٽجي 2.4٪ ٿي وئي. سنڌ ۾ آباديءَ جي ڪثافت 1981ع ۾ 135 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا 2017ع ۾ وڌي 339 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر ٿي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. 2017ع ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 24.9 ملين مرد ۽ 23 ملين عورتون هيون. سنڌ ۾ صنفي تناسب (Sex Ratio) 108.58 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. ڳوٺاڻن علائقن ۾: 107.8 ۽ شهري علائقن ۾: 109.31<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ 52.02٪ آبادي شهري ۽ 47.98٪ ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندڙ هئي، جنهن سبب سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي وارو صوبو آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع جي مردم شماري موجب: انحصاري آبادي: 38.3٪ ڪم ڪندڙ آبادي: 61.7٪ <ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع ۾ عورتن جي ليبر فورس ۾ شرڪت صرف 3٪ هئي، جڏهن ته مردن جي شرڪت 58.8٪ هئي<ref name=" ايڪانومي"/>. تيز شهري واڌ سبب سنڌ ۾ ثانوي ۽ نيم شهري مرڪز جهڙوڪ نوابشاهه (نوشهرو فيروز)، گهوتڪي، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ڄامشورو ترقي ڪري رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آباديءَ جي تيز واڌ شهريڪاري، معاشي دٻاءُ، وسيلن جي کوٽ ۽ انفراسٽرڪچر تي بار وڌايو آهي. 2017ع تائين سنڌ جي آبادي واڌ جي شرح پاڪستان جي قومي شرح سان برابر ٿي چڪي آهي. {{Main|سنڌ جي مردم نگاري}} آباديءَ جو مطالعو- مردم نگاري، (Demography )علم آبادي- آبادي اڀياس- مردم نگاري- ماڻهن جي آدمشماري جو اڀياس، جنهن ۾ هنڌ، گهاٽائي، عمر، پکيڙ، جنس، نسل، ڌنڌو ۽ ٻيا شمارياتي انگ اکر ڏنل هجن. <ref>{{Citation |title=Demography {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title --> |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |accessdate=2016-12-15 |archive-date=2023-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015021439/http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |dead-url=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جي ضلعي آباديءَ موجب مردم شماري (2023ع)''' |- style="background:#6FA8DC; color:black;" ! درجو ! ضلعو ! آبادي ! حصو (%) |- style="background:#EAF3FF;" | 1 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] || align="right"|3,921,742 || align="center"|7.04 |- | 2 || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو]] || align="right"|3,822,325 || align="center"|6.86 |- | 3 || [[ڪورنگي ضلعو]] || align="right"|3,128,971 || align="center"|5.62 |- | 4 || [[ڪراچي اولهه ضلعو]] || align="right"|2,679,380 || align="center"|4.81 |- | 5 || [[خيرپور ضلعو]] || align="right"|2,597,535 || align="center"|4.66 |- | 6 || [[حيدرآباد ضلعو]] || align="right"|2,432,540 || align="center"|4.37 |- | 7 || [[ملير ضلعو]] || align="right"|2,432,248 || align="center"|4.37 |- | 8 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] || align="right"|2,329,764 || align="center"|4.17 |- | 9 || [[سانگهڙ ضلعو]] || align="right"|2,308,465 || align="center"|4.14 |- | 10 || [[ڪياماڙي ضلعو]] || align="right"|2,068,451 || align="center"|3.71 |- | 11 || [[بدين ضلعو]] || align="right"|1,947,081 || align="center"|3.50 |- | 12 || [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] || align="right"|1,845,102 || align="center"|3.31 |- | 13 || [[ٿرپارڪر ضلعو]] || align="right"|1,778,407 || align="center"|3.19 |- | 14 || [[نوشھروفيروز ضلعو]] || align="right"|1,777,082 || align="center"|3.19 |- | 15 || [[گهوٽڪي ضلعو]] || align="right"|1,772,609 || align="center"|3.18 |- | 16 || [[دادو ضلعو]] || align="right"|1,742,320 || align="center"|3.13 |- | 17 || [[ميرپورخاص ضلعو]] || align="right"|1,681,386 || align="center"|3.02 |- | 18 || [[سکر ضلعو]] || align="right"|1,639,897 || align="center"|2.94 |- | 19 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,514,869 || align="center"|2.72 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || align="right"|1,784,453 || align="center"|3.20 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو]] || align="right"|1,386,330 || align="center"|2.49 |- | 22 || [[ڪشمور ضلعو]] || align="right"|1,233,957 || align="center"|2.22 |- | 23 || [[عمرڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,159,831 || align="center"|2.08 |- | 24 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || align="right"|1,174,097 || align="center"|2.11 |- | 25 || [[ڄامشورو ضلعو]] || align="right"|1,117,308 || align="center"|2.01 |- | 26 || [[ٺٽو ضلعو]] || align="right"|1,083,191 || align="center"|1.95 |- | 27 || [[ٽنڊو الھيار ضلعو]] || align="right"|922,012 || align="center"|1.66 |- | 28 || [[مٽياري ضلعو]] || align="right"|849,383 || align="center"|1.53 |- | 29 || [[سجاول ضلعو]] || align="right"|839,292 || align="center"|1.51 |- | 30 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] || align="right"|726,119 || align="center"|1.30 |- style="background:#FFD966; font-size:110%;" ! colspan="2"|[[سنڌ]] ! align="right"|55,696,147 ! 100% |} {| class="wikitable" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ بابت اهم انگ اکر (2023ع)''' |- style="background:#93C47D;" ! اشاريه ! قدر |- | style="background:#D9EAD3;" | ڪل آبادي | style="background:#D9EAD3;" | '''55,696,147''' |- | style="background:#D9EAD3;" | ايراضي | style="background:#D9EAD3;" | '''140,914 چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | آباديءَ جي ڪثافت | style="background:#D9EAD3;" | '''395.2 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | سالياني آبادي واڌ (2017ع–2023ع) | style="background:#D9EAD3;" | '''2.6٪''' |- | style="background:#D9EAD3;" | پاڪستان جي ڪل آبادي ۾ حصو | style="background:#D9EAD3;" | '''23٪''' |- | style="background:#FFF2CC;" | سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ضلعو | style="background:#FFF2CC;" | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] (3,921,742) |- | style="background:#F4CCCC;" | سڀ کان گهٽ آبادي وارو ضلعو | style="background:#F4CCCC;" | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] (726,119) |} <small>'''ذريعو:''' [https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/8__sindh/ Citypopulation.de]، [[پاڪستان شماريات بيورو]]، 2023ع مردم شماري.</small> === جنس موجب آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ جنس موجب آبادي (2023ع) |label1=مرد |value1=52.1 |color1=#3366CC |label2=عورتون |value2=47.9 |color2=#DC3912 |label3=خواجه سرا |value3=0.01 |color3=#AAAAAA }} === عمر وارا مکيه گروهه === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ عمر وارا مکيه گروهه (2023ع) |label1=0–14 سال |value1=41.8 |color1=#3366CC |label2=15–64 سال |value2=55.2 |color2=#DC3912 |label3=65 سال يا وڌيڪ |value3=3.0 |color3=#FF9900 }} === شهري ۽ ٻهراڙي آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ شهري ۽ ٻهراڙي آبادي (2023ع) |label1=شهري |value1=54 |color1=#FF9900 |label2=ٻهراڙي |value2=46 |color2=#109618 }} === خواندگي (10 سال ۽ وڌيڪ عمر) === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ خواندگي (2023ع) |label1=پڙهيل لکيل |value1=57.5 |color1=#3366CC |label2=اڻ پڙهيل |value2=42.5 |color2=#DC3912 }} === مادري ٻولي موجب آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ مادري ٻوليون (2023ع) |label1=سنڌي |value1=60.1 |color1=#FF9900 |label2=اردو |value2=22.3 |color2=#3366CC |label3=پشتو |value3=5.3 |color3=#109618 |label4=پنجابي |value4=4.1 |color4=#DC3912 |label5=بلوچي |value5=2.2 |color5=#990099 |label6=سرائڪي |value6=1.6 |color6=#0099C6 |label7=هندڪو |value7=1.5 |color7=#DD4477 |label8=براهوي |value8=0.5 |color8=#66AA00 |label9=ميواٽي |value9=0.1 |color9=#B82E2E |label10=ڪوهستاني |value10=0.03 |color10=#316395 |label11=ٻيون ٻوليون |value11=2.3 |color11=#AAAAAA }} ==سياسي نظام== ===صوبائي حڪومتي نظام=== === سنڌ جا گورنر=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ گورنري ! تقرري جو اختيار ! اهم نوٽ / خدمتون |- | 1 | [[سر غلام حسين هدایت‌الله]] | 14 آگسٽ 1947 – 4 آڪٽوبر 1948 | گورنر جنرل پاڪستان | پاڪستان کان پوءِ سنڌ جو پهريون گورنر؛ آئين ساز اسيمبلي جو ميمبر. |- | 2 | [[شيخ دين محمد]] | 4 آڪٽوبر 1948 – 7 آڪٽوبر 1949 | گورنر جنرل پاڪستان | ابتدائي صوبائي انتظام جو تسلسل. |- | 3 | [[ميان امين‌الدين]] | 7 آڪٽوبر 1949 – 1 مئي 1953 | گورنر جنرل پاڪستان | ڪراچي وفاقي گادي بڻجڻ واري دور ۾ خدمتون. |- | 4 | [[جارج باڪسينڊل ڪانسٽينٽائن]] | 2 مئي 1953 – 12 آگسٽ 1953 | گورنر جنرل پاڪستان | قائم مقام گورنر. |- | 5 | [[حبيب ابراهيم رحيمٽوولا]] | 12 آگسٽ 1953 – 23 جون 1954 | گورنر جنرل پاڪستان | سفارتي ۽ انتظامي پسمنظر. |- | 6 | [[سيد محمد علي رشدي]] | 24 جون 1954 – 14 آڪٽوبر 1955 | گورنر جنرل پاڪستان | ون يونٽ کان اڳ آخري گورنر سنڌ. |- | colspan="5" | '''ون يونٽ دور: سنڌ صوبي جو وجود ختم''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | 7 | [[رخمان گل]] | 1 جولاءِ 1970 – 20 ڊسمبر 1971 | صدر پاڪستان | ون يونٽ ٽٽڻ کان پوءِ پهريون گورنر. |- | 8 | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | 24 ڊسمبر 1971 – 20 اپريل 1972 | صدر پاڪستان | عبوري انتظامي دور. |- | 9 | [[بيگم رعنا لياقت علي خان]] | 15 فيبروري 1973 – 28 فيبروري 1976 | صدر پاڪستان | سنڌ جي پهرين عورت گورنر. |- | 10 | [[ليفتيننٽ جنرل جميل الدين حسن]] | 1 مارچ 1976 – 5 جولاءِ 1977 | صدر پاڪستان | سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 24 مارچ 1985) |- | 11 | [[ليفٽيننٽ جنرل جهان داد خان]] | 7 اپريل 1984 – 4 جنوري 1987 | صدر پاڪستان | فوجي حڪمرانيءَ جو دور. |- | 12 | [[اشرف وزير تباني]] | 5 جنوري 1987 – 23 جون 1988 | صدر پاڪستان | سول انتظام ڏانهن واپسي. |- | 13 | [[جنرل رحيم الدين خان]] | 24 جون 1988 – 12 سيپٽمبر 1988 | صدر پاڪستان | مختصر عبوري دور. |- | 14 | [[جسٽس قديرالدين احمد]] | 12 سيپٽمبر 1988 – 18 اپريل 1989 | صدر پاڪستان | عبوري ۽ آئيني بندوبست. |- | 15 | [[فخرالدين جي ابراهيم]] | 19 اپريل 1989 – 6 آگسٽ 1990 | صدر پاڪستان | آئيني بحرانن ۾ اهم ڪردار. |- | 16 | [[محمود هارون]] | 6 آگسٽ 1990 – 18 جولاءِ 1993 | صدر پاڪستان | جمهوري دور ۾ گورنري. |- | 17 | [[حڪيم محمد سعيد]] | 19 جولاءِ 1993 – 23 جنوري 1994 | صدر پاڪستان | امن ۽ سماجي خدمتون. |- | 18 | [[ڪمال‌الدين اظفر]] | 22 مئي 1995 – 16 مارچ 1997 | صدر پاڪستان | سياسي هم آهنگي. |- | 19 | [[ليفٽيننٽ جنرل معين الدين حيدر]] | 17 مارچ 1997 – 17 جون 1999 | صدر پاڪستان | شهري انتظامي سڌارا. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (12 آڪٽوبر 1999 – 23 مارچ 2002) |- | 20 | [[ڊاڪٽر عشرت العباد خان]] | 27 ڊسمبر 2002 – 9 فيبروري 2015 | صدر پاڪستان | سنڌ جو سڀ کان ڊگهو عرصو رهندڙ گورنر. |- | 21 | [[محمد زبير]] | 2 فيبروري 2017 – 3 آگسٽ 2018 | صدر پاڪستان | سول سياسي پسمنظر. |- | 22 | [[عمران اسماعيل]] | 27 آگسٽ 2018 – 17 آگسٽ 2021 | صدر پاڪستان | وفاقي–صوبائي ڇڪتاڻ جو دور. |- | 23 | [[ڪامران ٽسوري]] | 10 آڪٽوبر 2022 – موجوده | صدر پاڪستان | موجوده گورنر سنڌ. |} ===سنڌ اسيمبلي=== === سنڌ جا وزير اعليَ=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ اقتدار ! سياسي وابستگي ! اهم نوٽس / خدمتون (مختصر) |- | 1 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 16 آگسٽ 1947 – 28 اپريل 1948 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | سنڌ جو پهريون وزيراعليٰ (پاڪستان کان پوءِ). |- | 2 | [[پير الاهي بخش]] | 4 مئي 1948 – 4 فيبروري 1949 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | شروعاتي صوبائي انتظام جي سرواڻي. |- | 3 | [[يوسف هارون]] | 18 فيبروري 1949 – 7 مئي 1950 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن جي اڳواڻي. |- | 4 | [[قاضي فضل الله]] | 8 مئي 1950 – 24 مارچ 1951 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | مختصر دور. |- | 5 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 24 مارچ 1951 – 29 ڊسمبر 1951 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | ٻيو دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ / سڌي انتظام''' (29 ڊسمبر 1951 – 22 مئي 1953) |- | 6 | [[پيرزادو عبدالستار]] | 22 مئي 1953 – 8 نومبر 1954 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | گورنر راڄ کان پوءِ چونڊيل حڪومت. |- | 7 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 9 نومبر 1954 – 13 آڪٽوبر 1955 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | ٽيون دور؛ ون يونٽ کان اڳ آخري CM. |- | colspan="5" | '''ون يونٽ دور (سنڌ صوبي جو ڌار ادارتي ڍانچو ختم)''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | colspan="5" | '''مارشل لا / عبوري انتظام''' (1 جولاءِ 1970 – 1 مئي 1972) |- | 8 | [[ممتاز علي ڀٽو]] | 1 مئي 1972 – 20 ڊسمبر 1973 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ون يونٽ کان پوءِ صوبي جي بحالي واري دور ۾ حڪومت. |- | 9 | [[غلام مصطفى جتوئي]] | 20 ڊسمبر 1973 – 5 جولاءِ 1977 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 1973ع جي آئين واري دور ۾ حڪومت. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 6 اپريل 1985) |- | 10 | [[غوث علي شاهه]] | 6 اپريل 1985 – 6 اپريل 1988 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | 1985ع کان پوءِ صوبائي حڪومت. |- | 11 | [[اختر علي غلام قاضي]] | 11 اپريل 1988 – 24 جون 1988 | آزاد / غير وابسته | مختصر چونڊيل دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ''' (24 جون 1988 – 2 ڊسمبر 1988) |- | 12 | [[قائم علي شاهه]] | 2 ڊسمبر 1988 – 25 فيبروري 1990 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل حڪومت. |- | 13 | [[آفتاب شعبان ميراني]] | 25 فيبروري 1990 – 6 آگسٽ 1990 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | مختصر دور. |- | 14 | [[ڄام صادق علي]] | 6 آگسٽ 1990 – 5 مارچ 1992 | [[اسلامي جمهوري اتحاد]] | امن امان/سياسي بحران وارو دور. |- | 15 | [[مظفر حسين شاهه]] | 6 مارچ 1992 – 19 جولاءِ 1993 | [[اسلامي جمهوري اتحاد]] | مختصر سياسي دور. |- | 16 | [[سيد علي مدد شاهه]] | 19 جولاءِ 1993 – 21 آڪٽوبر 1993 | نگران | نگران وزيراعليٰ. |- | 17 | [[عبدالله شاهه]] | 21 آڪٽوبر 1993 – 6 نومبر 1996 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل دور. |- | 18 | [[ممتاز علي ڀٽو]] | 6 نومبر 1996 – 22 فيبروري 1997 | نگران | نگران دور. |- | 19 | [[لياقت علي جتوئي]] | 22 فيبروري 1997 – 30 آڪٽوبر 1998 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] | چونڊيل دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ''' (30 آڪٽوبر 1998 – 17 جون 1999) |- | colspan="5" | '''1999–2002: وفاقي/فوجي دور (صوبائي سياسي ڍانچو معطل)''' |- | 20 | [[علي محمد مهر]] | 17 ڊسمبر 2002 – 9 جون 2004 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] | 2002ع کان پوءِ حڪومت. |- | 21 | [[ارباب غلام رحيم]] | 9 جون 2004 – 19 نومبر 2007 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] | صوبائي حڪومت. |- | 22 | [[عبدالقادر هاليپوٽو]] | 19 نومبر 2007 – 6 اپريل 2008 | نگران | نگران دور. |- | 23 | [[قائم علي شاهه]] | 6 اپريل 2008 – 21 مارچ 2013 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل حڪومت. |- | 24 | [[زاهد قربان علوي]] | 21 مارچ 2013 – 30 مئي 2013 | نگران | نگران دور. |- | 25 | [[قائم علي شاهه]] | 30 مئي 2013 – 29 جولاءِ 2016 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٽيون دور. |- | 26 | [[مراد علي شاهه]] | 29 جولاءِ 2016 – 28 مئي 2018 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | پهريون دور. |- | 27 | [[فضل الرحمان]] | 2 جون 2018 – 18 آگسٽ 2018 | نگران | نگران دور. |- | 28 | [[مراد علي شاهه]] | 18 آگسٽ 2018 – 14 آگسٽ 2023 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٻيون دور. |- | 29 | [[مقبول باقر]] | 14 آگسٽ 2023 – 27 فيبروري 2024 | نگران | نگران وزيراعليٰ. |- | 30 | [[مراد علي شاهه]] | 27 فيبروري 2024 – موجوده | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٽيون دور (هاڻوڪو). |} === سنڌ اسيمبلي جا اسپيڪر=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ اسپيڪرشپ ! نوٽ / اهم وضاحت |- | 1 | [[سيد ميران محمد شاهه]] | 26 فيبروري 1938 – 3 مئي 1948 | سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر؛ آزاديءَ کان پوءِ به عهدو سنڀاليو. |- | 2 | [[آغا بدرالدين خان دراني]] | 8 مارچ 1949 – 29 ڊسمبر 1951 | آزاديءَ بعد شروعاتي پارلياماني دور جو اسپيڪر. |- | 3 | [[مير غلام علي ٽالپر]] | 14 سيپٽمبر 1953 – 21 مارچ 1955 | ون يونٽ کان اڳ وارو دور. |- | 4 | [[پير قربان علي شاهه]] | 26 مارچ 1955 – 14 آڪٽوبر 1955 | ون يونٽ لاڳو ٿيڻ کان اڳ آخري اسپيڪر. |- | colspan="4" | '''ون يونٽ دور – سنڌ اسيمبلي معطل''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | 5 | [[غلام رسول خان کيهر]] | 2 مئي 1972 – 3 مارچ 1977 | ون يونٽ ٽٽڻ کان پوءِ پهريون چونڊيل اسپيڪر. |- | 6 | [[آغا صدرالدين خان دراني]] | 13 مارچ 1977 – 4 جولاءِ 1977 | مختصر سياسي دور. |- | colspan="4" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 1985) |- | 7 | [[عبدالله حسين هارون]] | 6 اپريل 1985 – 13 مارچ 1986 | غير جماعتي چونڊن کان پوءِ اسپيڪر. |- | 8 | [[سيد مظفر حسين شاه]] | 6 اپريل 1986 – 1 ڊسمبر 1988 | اسيمبلي جي ٻيهر بحاليءَ وارو دور. |- | 9 | [[سيد عبدالله شاهه]] | 1 ڊسمبر 1988 – 5 نومبر 1990 | جمهوري دور جو اسپيڪر. |- | 10 | [[عبدالرزاق خان]] | 5 نومبر 1990 – 19 آڪٽوبر 1993 | سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 11 | [[غلام بخت خان مهر]] | 19 آڪٽوبر 1993 – 22 فيبروري 1997 | چونڊيل اسيمبلي جو اسپيڪر. |- | 12 | [[نواب مرزا (وڪيل)]] | 22 فيبروري 1997 – 26 آڪٽوبر 1998 | نواز شريف دور ۾ اسپيڪر. |- | colspan="4" | '''گورنر راڄ / اسيمبلي معطل''' (1998 – 2002) |- | 13 | [[سيد مظفر حسين شاه]] | 14 ڊسمبر 2002 – جنوري 2008 | ٻيهر اسپيڪرشپ؛ ڊگهو پارلياماني دور. |- | 14 | [[نثار احمد کهڙو]] | 18 فيبروري 2008 – 30 مئي 2013 | جمهوري تسلسل ۽ آئيني دور. |- | 15 | [[آغا سراج خان دراني]] | 30 مئي 2013 – 25 فيبروري 2024 | سنڌ جو سڀ کان ڊگهو عرصو رهندڙ اسپيڪر. |- | 16 | [[سيد اويس قادر شاهه]] | 25 فيبروري 2024 – موجوده | موجوده اسپيڪر سنڌ صوبائي اسيمبلي. |} === وفاق سان تعلق=== === عدالتي نظام=== === مڪاني حڪومتي نظام=== ====ميٽروپوليٽن ڪارپوريشنون==== ====ميونسيپل ڪارپوريشنون==== ====ترقياتي اٿارٽيون==== ===صوبائي اليڪشن ڪميشن=== ===قومي اسيمبلي جا تڪ=== ===صوبائي اسيمبلي جا تڪ=== === سياسي تنظيمون ==== ====غير سرڪاري تنظيمون==== == انتظامي ورھاست== ===ڊويزنون=== ===ضلعا=== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%; text-align:center;" | سنڌ جا ضلعا |- style="background:#6FA8DC; text-align:center;" ! نقشو ! ترتيب ! ضلعو ! ضلعي جو صدر مقام ! ايراضي (چورس ڪلوميٽر) ! آبادي (2017ع) ! آبادي جي گهاٽائي<br>(ماڻهو في چورس ڪلوميٽر) |- | rowspan="30" | [[فائل:Sindh Districts.svg|400px|سنڌ جا ضلعا]] | 1 | [[بدين ضلعو|بدين]] | [[بدين]] | 6,470 | 1,804,516 | 279 |- | 2 | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] | [[مٺي]] | 19,808 | 1,649,661 | 83 |- | 3 | [[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊو الهيار]] | [[ٽنڊو الهيار]] | 1,573 | 836,887 | 532 |- | 4 | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]] | [[ٽنڊو محمد خان]] | 1,814 | 677,228 | 373 |- | 5 | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] | [[ٺٽو]] | 7,705 | 979,817 | 127 |- | 6 | [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] | [[جيڪب آباد]] | 2,771 | 1,006,297 | 363 |- | 7 | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] | [[ڪوٽڙي]] | 11,250 | 993,142 | 88 |- | 8 | [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 1,022 | 2,201,079 | 2,155 |- | 9 | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | [[خيرپور، پاڪستان|خيرپور]] | 15,925 | 2,405,523 | 151 |- | 10 | [[دادو ضلعو|دادو]] | [[دادو، پاڪستان|دادو]] | 8,034 | 1,550,266 | 193 |- | 11 | [[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]] | [[سانگھڙ]] | 10,259 | 2,057,057 | 200 |- | 12 | [[سجاول ضلعو|سجاول]] | [[سجاول]] | 8,699 | 781,967 | 90 |- | 13 | [[سکر ضلعو|سکر]] | [[سکر]] | 5,216 | 1,487,903 | 285 |- | 14 | [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] | [[شڪارپور، پاڪستان|شڪارپور]] | 2,577 | 1,231,481 | 478 |- | 15 | [[شهيد بينظيرآباد ضلعو|شهيد بينظيرآباد]] | [[نوابشاهه]] | 4,618 | 1,612,847 | 349 |- | 16 | [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] | [[عمرڪوٽ]] | 5,503 | 1,073,146 | 195 |- | 17 | [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] | [[قمبر]] | 5,599 | 1,341,042 | 240 |- | 18 | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] | [[ڪراچي]] | 165 | 2,909,921 | 17,625 |- style="background:#FFF2CC;" | 19 | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] | [[ڪراچي]] | 85 | 1,791,751 | 21,079 |- style="background:#FFF2CC;" | 20 | [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] | [[ڪراچي]] | 62 | 2,972,639 | 48,336 |- style="background:#FFF2CC;" | 21 | [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] | [[ڪراچي]] | 630 | 3,914,757 | 6,212 |- | 22 | [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] | [[ڪنڌڪوٽ]] | 2,551 | 1,089,169 | 427 |- style="background:#FFF2CC;" | 23 | [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] | [[ڪورنگي]] | 95 | 2,457,019 | 25,918 |- style="background:#F4CCCC;" | 24 | [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] | [[ڪياماڙي]] | — | — | — |- | 25 | [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] | [[ميرپور ماٿيلو]] | 6,506 | 1,647,239 | 253 |- | 26 | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] | [[لاڙڪاڻو]] | 1,906 | 1,524,391 | 800 |- | 27 | [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] | [[مٽياري]] | 1,459 | 769,349 | 527 |- style="background:#FFF2CC;" | 28 | [[ملير ضلعو|ملير]] | [[ملير]] | 2,635 | 2,008,901 | 762 |- | 29 | [[ميرپور خاص ضلعو|ميرپور خاص]] | [[ميرپور خاص]] | 3,319 | 1,505,876 | 454 |- | 30 | [[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهرو فيروز]] | [[نوشهرو فيروز]] | 2,027 | 1,612,373 | 369 |} === سنڌ جا وڏا شھر=== {{Main|سنڌ جا شهر}} {| class="wikitable" style="width: 70%; font-size: 85%; border: #999 solid 1px; text-align: lcenter; margin-bottom: 0; margin: 1em auto 1em auto" |- ! colspan="5" style="text-align:center; background:YellowGreen;"| '''مُک شهرن جي فهرست''' |- ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| درجو ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| شهر ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| ضعا ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| آبادي ! rowspan=11 width:150| <br/>[[فائل:Mohenjodaro - view of the stupa mound.JPG|border|90px]]<br/>[[موهن جو دڙو]]<br/> |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 1 ||align=right | '''[[ڪراچي]]''' ||align=right | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|اوڀر ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي اولهه ضلعو|اولهه ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڏکڻ ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي مرڪزي ضلعو|مرڪزي ڪراچيl]]<br/>[[ملير ضلعو|ملير]]<br/>[[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] || 14,910,352 |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 2 ||align=right | '''[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]''' ||align=right | [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] || 1,732,693 |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 3 ||align=right | '''[[سکر]]''' ||align=right | [[سکر ضلعو|سکر]] || 1,400,000 |- |- | colspan="5" style="text-align:center; background:#f5f5f5;"| '''ذريعو: [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|پاڪستاني آدمشاري، 2017ع]]<ref name=census>{{cite web |url=http://www.pbscensus.gov.pk |title=Pakistan Bureau of Statistics - 6th Population and Housing Census |website=www.pbscensus.gov.pk}}</ref>''' |- | colspan="5" style="text-align:center; background:#f5f5f5;"| '''هن ۾ ضلعن جي صرف شهري آبادي ڏيکاريل آهي.''' |} == ثقافت ۽ تھذيب == ===سنڌيت=== سنڌيت هڪ وسيع، گهڻ-تہذيبي ۽ جذب ڪندڙ سماجي-ثقافتي تصور آهي، جنهن صديون گذرڻ سان مختلف تهذيبن ۽ سڀيتائن جا اثر پنهنجي اندر جذب ڪيا آهن. سنڌ جي سرزمين تي ايراني، يوناني، سٿين، هڻ، شاڪ، عربي ۽ ترڪي اثر موجود رهيا آهن، جڏهن ته ويجهي تاريخ ۾ آيل اسلام پڻ مقامي تهذيبي عنصرن سان ملي سنڌي تهذيب جو حصو بڻجي ويو. نتيجي طور سنڌ ۾ هڪ اهڙو سماجي ۽ فڪري ڍانچو تشڪيل ٿيو، جيڪو پنهنجي نوعيت ۾ ٻين علائقن کان الڳ سڃاڻپ رکي ٿو. سنڌ ۾ اسلام جو اظهار خاص طور [[تصوف]] جي صورت ۾ ٿيو، جيڪو مقامي فڪري روايتن، خاص طور [[ويدانت]]، سان فڪري ۽ روحاني لاڳاپو رکي ٿو. ان سنگم سبب سنڌي سماج ۾ مذهبي رواداري، عدم تشدد ۽ گڏيل عقيدت جا رويا مضبوط رهيا آهن. انهيءَ پس منظر ۾ سنڌي اسلام کي صوفين ۽ سنتن سان ڳنڍيل، انسان دوست ۽ سماجي هم آهنگيءَ جو مظہر سمجهيو وڃي ٿو. سنڌي روايت ۾ ڪيترائي اهڙا مثال ملن ٿا، جتي هڪ ئي روحاني شخصيت کي مختلف مذهبي سڃاڻپن سان ياد ڪيو ويو آهي. مثال طور، هندو برادري [[اڏيرو لعل]] کي مڃي ٿي، جڏهن ته مسلمان ساڳئي شخصيت کي شيخ طاهر جي نالي سان سڃاڻن ٿا. اهڙيءَ ريت هندو روايت ۾ لالو جئسراج ۽ مسلمان روايت ۾ [[منگهوپير]] ساڳئي روحاني مرڪز سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا، جنهن جي زيارت اڄ به جاري آهي. ڪجهه روايتن موجب، منگهوپير، لال شهباز قلندر ۽ ملتان جي غوث بهاءُالحق والدين جلال سرخ پاڻ ۾ روحاني ساٿي هئا، ۽ انهن سان لاڳاپيل “چوياري” جي روايت سيوهڻ سان وابسته سمجهي وڃي ٿي. جيتوڻيڪ اهڙيون روايتون تاريخي تنقيد جي دائري ۾ اچن ٿيون، پر اهي سنڌي سماج ۾ هندو ۽ مسلمان روحاني روايتن جي گڏيل قبوليت کي ظاهر ڪن ٿيون. انهيءَ تسلسل ۾، راجا ڀرتري ۽ لال شهباز قلندر جهڙيون شخصيتون مختلف مذهبي برادرين ۾ احترام سان ياد ڪيون وڃن ٿيون. اهڙيءَ ريت ستين جو آستان (روهڙي) پڻ سنڌي سماج ۾ مذهبي فرق کان مٿانهون ٿي گڏيل عقيدت جو مرڪز رهيو آهي. اهي سڀ عنصر سنڌي تهذيب کي هڪ منفرد رنگ ۽ سڃاڻپ ڏين ٿا. اگرچه صوفي روايتن جو جنم ٻين علائقن ۾ به ٿيو، پر سنڌ جي سماجي ۽ فڪري ماحول انهن روايتن کي خاص قوت ۽ قبوليت بخشي. نتيجي طور، صوفيانه سوچ سنڌ ۾ پختگي اختيار ڪئي. ساڳئي وقت، ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم پڻ سنڌ ۾ داخل ٿيا، پر مقامي تهذيبي ڍانچي ۾ مڪمل طور پنهنجو الڳ وجود قائم نه ڪري سگهيا ۽ وقت سان گڏ سنڌيت جي وسيع دائري ۾ ضم ٿي ويا. ڀڳتي ڪال دوران به سک پنٿ سنڌ ۾ پنهنجو الڳ “اڪالي روپ” قائم نه ڪري سگهيو، جيڪو سنڌي تهذيب جي جذب ڪندڙ صلاحيت کي ظاهر ڪري ٿو<ref name="autogenerated1"/>. ===لباس=== ===ڪلاسيڪل موسيقي=== ===لوڪ ورثا=== ==قديم آثار== سنڌ تاريخي لحاظ کان ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين تهذيبن جو مرڪز رهي آهي. هتي موجود آثارِ قديمه انساني آبادڪاريءَ جي شروعاتي دور، سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب، بدھ ۽ هندو دور، عرب-اسلامي حڪمراني، ۽ وچئين دور جي سياسي ۽ مذهبي ارتقا کي واضح ڪن ٿا. موهن جو دڙو جهڙا عالمي اهميت وارا شهر، بانڀور ۽ منصوره جهڙا ابتدائي اسلامي مرڪز، برهمڻ آباد جهڙا قديم هندو-بدھ شهر، مڪلي جهڙو عظيم قبرستان، ۽ ٿرپارڪر جا جين مندر سنڌ جي گهڻ تهذيبي تاريخ جا زنده شاهد آهن. ===سنڌ ۾ واقع قديم آثارن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! ماڳ جو نالو ! هنڌ / علائقو / ضلعو ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[موهن جو دڙو]] | [[ڏوڪري]] ڀرسان، [[سنڌو درياهه]] جو ساڄو ڪنارو، [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو عالمي شهرت يافته شهر (2600–1900 ق.م)، [[يونيسڪو عالمي ورثو]]. |- | 2 | [[ڀنڀور]] | ڀنڀور، [[گهارو]] [[کاري]]ءَ ڀرسان، [[ٺٽو ضلعو]] | قديم بندرگاهه؛ [[محمد بن قاسم]] جي دور سان منسوب ابتدائي اسلامي شهر. |- | 3 | [[برهمڻ آباد]] | برهمڻ آباد–[[منصوره، سنڌ|منصوره]] علائقو، مرڪزي سنڌ (سانگهڙ/نوابشاهه پٽي) | قديم هندو-ٻڌ شهري مرڪز؛ پوءِ عرب دور ۾ منصوره جي قيام سان لاڳاپيل. |- | 4 | [[منصوره]] | برهمڻ آباد ڀرسان، [[سانگھڙ ضلعو]] مرڪزي سنڌ | سنڌ جي پهرين اسلامي گادي؛ عرب دور جو اهم شهر. |- | 5 | [[چانھون جو دڙو]] | [[نوابشاھ]] ڀرسان، [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] | سنڌو تهذيب جو اهم صنعتي ۽ دستڪاري مرڪز. |- | 6 | [[آمري]] | [[منڇر ڍنڍ]] ڀرسان، [[مانجهند]]، [[ڄامشورو ضلعو]] | سنڌو تهذيب کان اڳ واري (ھڙاپا جي شروعاتي) ثقافت جو ماڳ. |- | 7 | [[ڪوٽ ڏيجي]] | ڪوٽ ڏيجي، 25 ڪلوميٽر [[خيرپور]] کان، [[خيرپور ضلعو]] | قبل از سنڌو تهذيب قلعو ۽ دڙو؛ شهري ارتقا جا شروعاتي ثبوت. |- | 8 | [[لکڻ جو دڙو]] | [[روهڙي]]–[[سکر]] ڀرسان، [[سکر ضلعو]] | وڏو قديم دڙوئ؛ سنڌو تهذيب سان لاڳاپيل. |- | 9 | [[جھڪر جو دڙو]] | [[موهن جو دڙو]] علائقو، [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | جهڪر ثقافت؛ سنڌو تهذيب کان پوءِ جو دور. |- | 10 | [[ڪاهو جو دڙو]] | [[ٺٽو]]/[[بدين]] علائقو، ڏکڻ سنڌ | ٻڌ دور جو دڙو؛ [[اسٽوپا]] ۽ مذهبي ڍانچا. |- | 11 | [[مڪلي قبرستان]] | [[مڪلي]] ٽڪري، [[ٺٽو]] شهر ڀرسان، [[ ٺٽو ضلعو]] | دنيا جو وڏو اسلامي قبرستان (14هين–18هين صدي)، [[يونيسڪو عالمي ورثو]]. |- | 12 | [[چوڪنڊي قبرستان]] | ڪراچي کان اوڀر، قومي شاهراهه ڀرسان، [[ملير ضلعو]] | پٿر تي نقاشي ٿيل اسلامي دور جا مقبرا. |- | 13 | [[ڀوڏيسر جا مندر]] | ڀوڏيسر، [[ننگرپارڪر]] ڀرسان، [[ ٿرپارڪر ضلعو]] | [[جين مت|جين]] دور جا مندر؛ ماربل جي نفيس تعمير. |- | 14 | [[نگرپارڪر جا جين مندر]] | [[ڪارونجھر جبل|ڪارونجهر]] جبلن جو علائقو، [[ٿرپارڪر ضلعو]] | 14هين–15هين صدي جا جين مذهبي ماڳ. |- | 15 | [[سرج جي ٽڪري]] | [[روهڙي]] ٽڪريون، [[سکر ضلعو]] | قديم رهائشي ۽ مذهبي ماڳن جو مجموعو. |- | 16 | [[پير شاھ جڙيو]] | [[ڪيٽي بندر]] ڀرسان، [[سنڌو ڊيلٽا]]، [[ٺٽو ضلعو]] | قديم بندرگاهه ۽ واپاري مرڪز سان لاڳاپيل ماڳ. |} ==ٻوليون== ===سنڌي ٻولي=== سنڌي ٻولي ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين، زندهه ۽ مسلسل ارتقا ڪندڙ ٻولين مان هڪ آهي. هي ٻولي بنيادي طور تي سنڌ جي تاريخي خطي سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته سنڌي ڳالهائيندڙ برادريون [[هندستان]]، وچ اوڀر، يورپ ۽ اتر آمريڪا تائين پکڙيل آهن. لسانياتي لحاظ کان سنڌي ٻولي هند-آريائي ٻولين جي اتر-اولهه شاخ سان تعلق رکي ٿي ۽ ان جو رشتو سڌو سنئون پراڪرتي ۽ اپڀرنس مرحلن سان جڙيل آهي. سنڌي ٻولي جي ارتقا جو سلسلو قديم [[انڊو يورپي ٻوليون|هند-يورپي لساني خاندان]] تائين پهچي ٿو. آثار قديمه، لساني شواهد ۽ تاريخي متن اهو ظاهر ڪن ٿا ته سنڌي ٻوليءَ جا ابتدائي روپ ويدڪ ۽ بعد ۾ پراڪرتي ٻولين سان رابطي ۾ رهيا. عرب دور (اٺين صدي عيسوي) ۾ سنڌي ٻولي اسلامي دنيا سان رابطو قائم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ عربي ۽ فارسي لفظن جو وڏو ذخيرو سنڌي ۾ شامل ٿيو. هي رابطو سنڌي ٻوليءَ کي نه صرف لغوي طور مالا مال بڻايو، پر فڪري، فقهي ۽ ادبي ميدانن ۾ به وسعت عطا ڪئي. سنڌي ٻولي جي هڪ نمايان خصوصيت ان جو گهڻ رخي رسم الخط آهي. موجوده دور ۾ پاڪستان ۾ سنڌي ٻولي بنيادي طور عربي-فارسي بنياد واري سنڌي رسم الخط ۾ لکي وڃي ٿي، جيڪو اضافي نقطن ۽ اکرن سان مقامي آوازيات کي مڪمل نموني ظاهر ڪري ٿو. جڏهن ته هندستان ۾ سنڌي ٻولي ديوناگري ۽ ڪڏهن ڪڏهن خدابادي رسم الخط ۾ به لکي وڃي ٿي. هي گهڻ رسم الخط هجڻ سنڌي ٻوليءَ کي لسانياتي مطالعي جي لحاظ کان خاص اهميت عطا ڪري ٿو. سنڌي ٻولي [[آوازيات]] جي حوالي سان ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان امير ٻولين مان هڪ آهي. سنڌي ۾ ٻهراڙي ۽ شهري لهجن سميت ڪيترائي صوتي فرق موجود آهن، جن ۾ امپلاسيو (implosive) آواز خاص طور تي نمايان آهن، جيڪي گهڻين هند-آريائي ٻولين ۾ ناياب آهن. صرفيات جي لحاظ کان سنڌي ٻولي اسم، فعل، صفت ۽ ضمير جي پيچيده پر منظم نظام تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ جنس، عدد ۽ حالت جا واضح اصول ملن ٿا. سنڌي ٻولي جو نحوي ڍانچو بنيادي طور فاعل–مفعول–فعل (SOV) ترتيب تي ٻڌل آهي، جيڪو ان کي ٻين هند-آريائي ٻولين جهڙوڪ [[اردو]] ۽ [[هندي]] سان ويجهو رکي ٿو. بهرحال، سنڌي ٻوليءَ ۾ جملن جي لچڪدار جوڙجڪ ۽ معاون فعلن جو وسيع استعمال ان کي اظهار جي لحاظ کان گهڻو وسيع بڻائي ٿو. سنڌي ٻولي جو لغوي ذخيرو مختلف تہذيبن جي گڏيل ورثي جو نتيجو آهي. ان ۾ سنسڪرتي، پراڪرتي، عربي، فارسي، ترڪي ۽ جديد دور ۾ انگريزي اثرات نمايان نظر اچن ٿا. هي گڏيل لغوي ورثو سنڌي ٻوليءَ کي نه صرف مقامي پر بين الاقوامي فڪري وهڪرن سان به ڳنڍي ٿو. سنڌي ٻوليءَ جي ادبي تاريخ انتهائي قديم ۽ وسيع آهي. صوفي شاعري، لوڪ ادب، داستانوي روايتون ۽ جديد نثر سنڌي ادب جا اهم ستون آهن. خاص طور تي صوفي شاعرن سنڌي ٻوليءَ کي فڪري اوچائي عطا ڪئي ۽ ان کي روحانيت، انسان دوستي ۽ سماجي انصاف جو ذريعو بڻايو. جديد دور ۾ ناول، افسانو، تنقيد ۽ صحافت سنڌي ادب کي نون رخن ڏانهن وڌايو آهي. اڄ سنڌي ٻولي [[سنڌ]] جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ تعليمي، عدالتي ۽ انتظامي نظام ۾ استعمال ٿئي ٿي. جديد دور ۾ ڊجيٽل ميڊيا، يونيڪوڊ معيار ۽ آن لائين مواد جي واڌ ويجهه سنڌي ٻوليءَ کي عالمي سطح تي وڌيڪ رسائي ڏني آهي. ٻوليءَ جي معياري بڻائڻ، اصطلاحي ترقي ۽ تعليمي پاليسين ۾ انضمام لاءِ مختلف علمي ۽ سرڪاري ادارا ڪم ڪري رهيا آهن. سنڌي ٻولي صرف رابطي جو ذريعو نه پر هڪ تاريخي شعور، فڪري ورثي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مظبوط مظھر آهي. ان جي لسانياتي بناوت، ادبي روايت ۽ تاريخي تسلسل سنڌي ٻوليءَ کي ڏکڻ ايشيا جي اهم ترين ٻولين مان هڪ بڻائين ٿا، جيڪا ماضي، حال ۽ مستقبل کي هڪ ئي وهڪري ۾ جوڙي ٿي. ===اردو ٻولي=== ===بلوچي ٻولي=== ===سرائيڪي ٻولي=== ===سنڌ ۾ ڳالھايون ويندڙ ٻيون ٻوليون=== ===سنڌي ٻولي اٿارٽي=== سنڌي ٻولي اٿارٽي هڪ خودمختيار ادارو آهي، جيڪو سنڌ حڪومت جي ثقافت ۽ سياحت کاتي جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ ڪم ڪري رهيو آهي. اٿارٽيءَ جو هڪ بورڊ آف گورنرس آهي، جيڪو اٿارٽيءَ جي ڪم ڪار جي نگراني ڪرڻ سان گڏ، اٿارٽيءَ جي مقصدن لاءِ پاليسيون جوڙيندو رهندو آهي. هن اداري جو پهريون بورڊ آف گورنرس، سنڌ جي نامياري عالم ۽اسڪالر ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي سربراهيءَ ۾ جوڙيو ويو هو. اٿارٽيءَ جي قيام واري وقت کان وٺي، مختلف عالم اديب هن اداري جا چيئرمئن مقرر ڪيا ويا، جن وقت بوقت پنهنجي علمي ۽ ادبي قابليت ۽ استعداد سان سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ ترويج لاءِ ڪم ڪيو<ref>[https://web.archive.org/web/20250101000000/http://sl.sindhila.org/ سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو — Web Archive]. سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو (Sindhi Language Authority) سرڪاري ويب سائيٽ. رسائي تاريخ: 7 جنوري 2026.</ref> ===موئن جو دڙو=== ===ڀنڀور=== ===ڪوٽ ڏيجي وارا آثار=== ===ڪاڻو جو دڙو=== ===ننگر پارڪر وارو جين مندر=== ===رني ڪوٽ=== ===برھمڻ آباد جا آثار=== ===بکر ۽ اروڙ وارا قلعا=== ===حيدرآباد وارا قلعا=== ===عمرڪوٽ وارو قلعو=== ===عجائب گھر=== ==مذھب== ===سنڌ ۾ عيسائيت=== اهو چوڻ غلط آهي ته عيسائيت پهريون ڀيرو سنڌ ۾ انگريزن متعارف ڪرائي. حقيقت ۾ عيسائيت سنڌ ۾ ان کان گهڻو اڳ پهتي هئي، جڏهن اها اڃا برطانيا تائين به نه پهتي هئي. اسان جي موجوده عيسوي دور جي پهرين صديءَ ۾، حضرت عيسيٰؑ جي اصحابين مان هڪ، سينٽ ٿامس، هندستان آيو ۽ ٽيڪسيلا (راولپنڊي جي ويجهو) جي بادشاهه گونڊوفرس کي عيسائيت قبول ڪرائي، جيڪو ان وقت سنڌو ماٿريءَ جو حڪمران هو. اهڙي طرح، سنڌ وٽ هڪ عيسائي بادشاهه موجود هو، ان کان گهڻو اڳ، جڏهن برطانيا وٽ اهڙو ڪو بادشاهه نه هو. ان کان پوءِ، جڏهن عراق، ايران ۽ ٻين پاڙيسري ملڪن ۾ وڌيڪ کان وڌيڪ ماڻهن عيسائيت اختيار ڪئي، ته اهي واپاري رستن ذريعي سنڌو ماٿريءَ ڏانهن سفر ڪرڻ لڳا، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ عيسائين جي هڪ برادري وجود ۾ آئي. ان بابت ڪي اشارا ۽ ثبوت موجود آهن، پر پوءِ ايندڙ حملي آورن انهن ڪتبن ۽ يادگارن کي تباهه ڪري ڇڏيو، جيڪي عيسائيت جي هن ابتدائي دور بابت وڌيڪ ڄاڻ فراهم ڪري سگهيا پئي<ref>Did the British Introduce · Christianity into Sind By Rev. Achilles Meersman, O.F.M.; SINDH OBSERVER Selection from the Jouunal of Sindh Historical Society; page 99; Edited by: Dr.Mubarak Ali; </ref>. بعد ۾ عيسائي ٻيهر سنڌ ڏانهن موٽي آيا. هي عمل ڪڏهن ٿيو، ان بابت پڪ سان ڪجهه چئي نٿو سگهجي. ايترو ضرور معلوم آهي ته عيسائين لاءِ مذهبي عبادتون ڪرائڻ خاطر وقت بوقت ڪنهن پادريءَ جو سنڌ اچڻ ضروري هوندو هو. اهو سلسلو گهٽ ۾ گهٽ انگريزن جي آمد کان ڪجهه سال اڳ تائين جاري رهيو. اهڙيءَ طرح اسان پڙهون ٿا ته گهٽ ۾ گهٽ 1810ع تائين آگسٽيني آرڊر سان تعلق رکندڙ هڪ ڪئٿولڪ پادري هن مقصد لاءِ ڪراچي ايندو رهيو. ان کان پوءِ 1840ع ۾ حيدرآباد ۾ هڪ پادري مقرر ڪيو ويو، ۽ ان وقت کان وٺي سنڌ ۾ عيسائين جي مستقل موجودگي رهي آهي، جن جون پنهنجون گرجا گهر ۽ باقاعده مذهبي عبادتون ٿينديون رهيون آهن. انهن عيسائين سنڌ جي ترقيءَ ۾ خاص طور تعليم جي ميدان ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جيڪو هنن تقريباً هڪ صدي اڳ شروع ڪيو<ref>Did the British Introduce · Christianity into Sind By Rev. Achilles Meersman, O.F.M.; SINDH OBSERVER Selection from the Jouunal of Sindh Historical Society; page 99 & 100; Edited by: Dr.Mubarak Ali; </ref>. === اسلام جو ڦهلاء === محمد بن قاسم جي سنڌ فتح ڪرڻ کان بعد هتي اسلام جي پرچار شروع ٿي وئي. [[اسلامي حڪومت]] ۾ سنڌ واسين سان سهڻو ورتاء ڪيو ويو.. هندن کي پنهنجي مذهب مطابق هلڻ جي مڪمل آزادي هئي. ساڻن هر قسم جون رعايتون ڏنيون ويون. جنهن ڪري ماڻهو مسلمانن کان متاثر ٿيندي [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳا. حضرت [[عمر بن عبدالعزيز]] پنهنجي عهد [[خلافت]] ۾ هندو سردارن ڏانهن اسلام جي دعوت موڪلي، جنهن تي ڪيترائي هندو راجا مسلمان ٿيا. انهن ۾ [[راجا ڏاهر]] جو پٽ [[راجا جيسيه]] به شامل هو.<ref>جنت السنڌ </ref> ==تعليم== تعليم جو شعبو سنڌ جي سماجي ۽ معاشي ترقي جو هڪ بنيادي جزو آهي ۽ صوبو اعليٰ تعليم، فني تربيت ۽ مهارتن جي ترقي لاءِ هڪ اهم مرڪز طور اڀري رهيو آهي. وڌندڙ آبادي، تعليم حاصل ڪرڻ جي خواهش ۽ ماهر افرادي قوت جي طلب سبب صوبي ۾ تعليمي ادارن، فني تربيت مرڪزن ۽ ڊجيٽل سکيا جي پليٽفارمن جي قيام لاءِ وسيع موقعا موجود آهن. سنڌ حڪومت تعليمي سڌارن کي ترجيح ڏني آهي، جنهن تحت تعليمي انفراسٽرڪچر جي بهتري، ڊجيٽل خواندگي جي واڌاري ۽ استادن جي تربيت لاءِ مختلف قدم کنيا ويا آهن. [[ڪراچي]] سميت صوبي جا وڏا شهري مرڪز ڪيترين ئي نامور يونيورسٽين، تحقيقي ادارن ۽ اعليٰ تعليمي مرڪزن جو گهر آهن، جتان هر سال وڏي تعداد ۾ ماهر گريجوئيٽ ۽ پيشاور افرادي قوت تيار ٿئي ٿي. روايتي تعليم کان وٺي اعليٰ تعليم، فني ۽ پيشاورانه تربيت تائين موجود موقعا سنڌ کي علم، تحقيق ۽ انساني وسيلن جي ترقي لاءِ هڪ اهم مرڪز بڻائين ٿا، جيڪو صوبي جي ڊگهي مدي واري معاشي ۽ سماجي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Education (Building the Future of Knowledge and Skills) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> سنڌ ۾ تعليم جو نظام مختلف وهڪرن تي مشتمل آهي، جنهن ۾ سرڪاري، نجي، ديني، فني، غير رسمي ۽ اعليٰ تعليم شامل آهي. سنڌ پاڪستان جو پهريون صوبو هو جنهن 18هين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ فري اينڊ ڪمپلسري ايجوڪيشن ايڪٽ 2013 نافذ ڪيو، جنهن تحت بنيادي تعليم کي قانوني حق تسليم ڪيو ويو. تعليم بابت قومي ۽ صوبائي سطح تي تاريخي طور تي پاليسيون ۽ منصوبا جوڙيا ويا آهن، پر ان جي باوجود تعليم جي ميدان ۾ وڏا چئلينج برقرار آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سن 2015 تائين سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 12.7 ملين ٻار اسڪول وڃڻ جي عمر ۾ هئا، جن مان 6.6 ملين (53٪) ٻار اسڪول کان ٻاهر هئا. سرڪاري تعليم بابت ڄاڻ ۽ تجزيو گهڻو ڪري حڪومت جي شايع ڪيل انگن اکرن تي ٻڌل آهي، جيڪي صوبي ۾ تعليم جي موجوده صورتحال کي واضح ڪن ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ سرڪاري تعليم جي ڍانچي ۾ سڀ کان وڏو حصو پرائمري تعليم جو آهي. صوبي ۾ ڪُل 45,447 اسڪول آهن، جن مان لڳ ڀڳ 90٪ پرائمري سطح جا آهن. پرائمري تعليم ۾ داخلا سڀ کان وڌيڪ آهي، ۽ 2015–16 ۾ ايڊجسٽڊ نيٽ انرولمينٽ ريٽ 77٪ هو، جڏهن ته 23٪ ٻار اسڪول کان ٻاهر هئا. 1970–71 کان 2015–16 تائين پرائمري ادارن جو تعداد 310٪ وڌيو، جڏهن ته داخلا ۾ 192٪ واڌ ٿي. سنڌ ملڪ جي ڪُل پرائمري داخلا جو لڳ ڀڳ 22٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. پرائمري کان پوءِ وچولي (مڊل) تعليم ۾ داخلا نمايان گهٽجي وڃي ٿي. 2015–16 ۾ وچولي سطح جو ايڊجسٽڊ نيٽ انرولمينٽ ريٽ 49٪ هو. صوبي ۾ لڳ ڀڳ 41,131 پرائمري اسڪولن جي مقابلي ۾ صرف 2,329 وچولي اسڪول موجود آهن، جنهن سبب پرائمري کان پوءِ شاگردن جي منتقلي ۾ وڏي رڪاوٽ سامهون اچي ٿي. 1970–71 کان 2015–16 تائين وچولي تعليم ۾ ادارن جو تعداد 327٪ ۽ داخلا 1686٪ وڌي، جڏهن ته سنڌ ملڪ جي وچولي تعليم ۾ داخلا جو 15٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ثانوي تعليم (ميٽرڪ) ۾ ادارن جو تعداد 1970–71 کان 2015–16 تائين 205٪ وڌيو، جڏهن ته داخلا ۾ 66٪ واڌ ٿي. سنڌ ملڪ جي ثانوي تعليم جي داخلا جو 17٪ حصو رکي ٿي. ڪاليجن جي سطح تي ادارن ۾ 109٪ ۽ داخلا ۾ 509٪ واڌ ٿي، جڏهن ته اعليٰ ثانوي تعليم ۾ سنڌ جو قومي حصو 27٪ آهي. يونيورسٽي تعليم ۾ نمايان واڌ ڏسڻ ۾ آئي آهي. 1970–71 کان 2015–16 تائين سنڌ ۾ يونيورسٽين جو تعداد 2 کان وڌي 17 ٿيو، جيڪا 750٪ واڌ آهي، جڏهن ته داخلا ۾ 4247٪ اضافو ٿيو. اعليٰ تعليم ۾ داخلا خاص طور سن 2000 کان پوءِ تيزيءَ سان وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سرڪاري اسڪولن ۾ سکيا جي معيار بابت انگ اکر ٻڌائن ٿا ته سنڌ ۾ 9,499 هڪ ڪمري وارا اسڪول ۽ 18,293 هڪ استاد وارا اسڪول موجود آهن، جتي هڪ استاد کي ڪيترن درجن يا جماعتن کي پڙهائڻو پوي ٿو. بنيادي سهولتن جي کوٽ پڻ نمايان آهي: لڳ ڀڳ 50٪ اسڪولن ۾ پيئڻ جو پاڻي ناهي، 46٪ ۾ ٽوائلٽ، 41٪ ۾ بائونڊري وال، ۽ 63٪ ۾ بجلي موجود ناهي<ref name=" ايڪانومي"/>. شاگرد-استاد تناسب ۾ به علائقائي فرق موجود آهي. ڳوٺاڻن علائقن ۾ اهو تناسب 1:30 آهي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ 1:20 آهي. ڪجهھ ضلعن جهڙوڪ گھوٽڪي ۾ اهو تناسب 1:37 تائين پهچي ٿو. نجي تعليم ۾ تيزي سان واڌ ٿي آهي. ملڪ جي ڪُل داخلا جو لڳ ڀڳ 40٪ نجي اسڪولن ۾ آهي، يعني هر ٽن مان هڪ ٻار نجي اسڪول ۾ پڙهي ٿو. نجي اسڪولن ۾ داخلا شهري علائقن ۾ ڳوٺاڻن علائقن کان وڌيڪ آهي، ۽ گهٽ آمدني وارا گهراڻا به نجي اسڪولن کي ترجيح ڏين ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. غير رسمي بنيادي تعليم ۽ بالغ خواندگي لاءِ ڊائريڪٽوريٽ آف لٽريسي اينڊ نان فارمل ايجوڪيشن سن 2002 ۾ قائم ڪئي وئي، پر هن شعبي لاءِ مڪمل پاليسي ۽ نئون نصاب موجود ناهي. فني ۽ ووڪيشنل تعليم ۾ ادارن جو تعداد 1970–71 کان 2015–16 تائين 1446٪ ۽ داخلا 1484٪ وڌي. سنڌ ملڪ جي فني ۽ ووڪيشنل ادارن جو 16٪ ۽ داخلا جو 25٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ديني مدرسن جو وڏو حصو رياستي ضابطن کان ٻاهر آهي. ڪيترائي والدين پنهنجن ٻارن کي مدرسن ۾ موڪلين ٿا، جتي تعليم، رهائش ۽ خوراڪ مفت مهيا ڪئي وڃي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. تعليمي پاليسين جي حوالي سان، پاڪستان ۾ 1947 کان وٺي ڪيترائي قومي تعليمي منصوبا ۽ پاليسيون جوڙيون ويون آهن، جن ۾ يونيورسل پرائمري ايجوڪيشن جا هدف بار بار مقرر ۽ تبديل ڪيا ويا. بهرحال، پاليسي عملدرآمد هميشه هڪ وڏو چئلينج رهيو آهي. تعليمي بجيٽ ۾ لڳ ڀڳ 88٪ خرچ بار بار ٿيندڙ (ريڪرنٽ) خرچن تي آهي، جڏهن ته ترقياتي خرچن لاءِ محدود وسيلا بچن ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. ===سنڌ جون سرڪاري (گورنمينٽ) يونيورسٽيون=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! يونيورسٽي ! ضلعو / ڪراچي جو ضلعو ! شهر / ٽائون ! حيثيت ! نوعيت / شعبو |- | 1 | [[اَروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊيزائن اينڊ هيريٽيج]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | آرٽ / آرڪيٽيڪچر / هيريٽيج |- | 2 | [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | عام (عورتن لاءِ) |- | 3 | [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | بزنس / آءِ ٽي |- | 4 | [[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي حيدرآباد]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[حيدرآباد]] | سرڪاري | عام |- | 5 | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[ٽنڊو ڄام]] | سرڪاري | زراعت ۽ لاڳاپيل سائنسز |- | 6 | [[يونيورسٽي آف سنڌ]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | عام |- | 7 | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 8 | [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 9 | [[شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي آف آرٽس، ڊيزائن اينڊ هيريٽيجز]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | آرٽ / ڊيزائن |- | 10 | [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اسڪِل ڊولپمينٽ]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[خيرپور]] | سرڪاري | انجنيئرنگ / مهارتن جي تربيت |- | 11 | [[گمبٽ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[گمبٽ]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 12 | [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[خيرپور]] | سرڪاري | عام |- | 13 | [[قائدِ عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 14 | [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | طبي (عورتن لاءِ) |- | 15 | [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي شهيد بينظير آباد]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | عام |- | 16 | [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[سڪرنڊ]] | سرڪاري | ويٽرنري / اينيمل سائنسز |- | 17 | [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | [[لاڙڪاڻو]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 18 | [[شيخ اياز يونيورسٽي]] | [[شڪارپور ضلعو]] | [[شڪارپور]] | سرڪاري | عام |- | 19 | [[يونيورسٽي آف صوفيزم اينڊ ماڊرن سائنسز]] | [[مٽياري ضلعو]] | [[ڀِٽ شاهه]] | سرڪاري | عام / صوفي اڀياس |- | 20 | [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي لياڙي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |- | 21 | [[دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | انجنيئرنگ / ٽيڪنالاجي |- | 22 | [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[صدر]] | سرڪاري | طب ۽ صحت سائنسز |- | 23 | [[فيڊرل اردو يونيورسٽي آف آرٽس، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[گلشن ٽائون]] | سرڪاري (وفاقي) | عام |- | 24 | [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | بزنس / پبلڪ پاليسي |- | 25 | [[جناح سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 26 | [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[گلشن ٽائون]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 27 | [[سنڌ مدرسۃ الاسلام يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |- | 28 | [[يونيورسٽي آف ڪراچي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |} === سنڌ جون خانگي يونيورسٽيون === ===سنڌ جون خانگي (پرائيويٽ) يونيورسٽيون=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! يونيورسٽي ! ضلعو / ڪراچي جو ضلعو ! شهر / ٽائون ! حيثيت ! نوعيت / شعبو |- | 1 | [[يونيورسٽي آف ماڊرن سائنسز]] | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] | [[ٽنڊو محمد خان]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 2 | [[ابنِ سينا يونيورسٽي]] | [[ميرپورخاص ضلعو]] | [[ميرپورخاص]] | خانگي | عام / صحت |- | 3 | [[يونيورسٽي آف آرٽ اينڊ ڪلچر، ڄامشورو]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | خانگي | آرٽ / ميڊيا |- | 4 | [[اسرا يونيورسٽي]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[حيدرآباد]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 5 | [[آغا خان يونيورسٽي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | طب ۽ صحت سائنسز |- | 6 | [[ال غزالي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / اسلامي اڀياس |- | 7 | [[ال ڪوثر يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / اسلامي اڀياس |- | 8 | [[باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | طبي سائنسز |- | 9 | [[ڪاميڪس انسٽيٽيوٽ آف بزنس اينڊ اي مرجنگ سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / آءِ ٽي |- | 10 | [[دادابهاءِ انسٽيٽيوٽ آف هائير ايڊيوڪيشن]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 11 | [[ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 12 | [[ايمان انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ / آءِ ٽي |- | 13 | [[گرين وِچ يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 14 | [[حبيب يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | لبرل آرٽس / انجنيئرنگ |- | 15 | [[همدرد يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 16 | [[هينڊس انسٽيٽيوٽ آف ڊيولپمينٽ اسٽڊيز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | ترقيات / پبلڪ هيلٿ |- | 17 | [[اِلما يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / ميڊيا / آءِ ٽي |- | 18 | [[انڊس يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 19 | [[انڊس ويلِي اسڪول آف آرٽ اينڊ آرڪيٽيڪچر]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[ڪلفٽن]] | خانگي | آرٽ / آرڪيٽيڪچر |- | 20 | [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ سائنسز |- | 21 | [[اقراء يونيورسٽي]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 22 | [[جناح يونيورسٽي فار وومين]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام (عورتن لاءِ) |- | 23 | [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي ڪورنگي ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 24 | [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي اينڊ انٽرپرينيوئرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪنالاجي |- | 25 | [[ڪراچي اسڪول فار بزنس اينڊ ليڊرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | بزنس / ليڊرشپ |- | 26 | [[ڪي اي ايس بي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / آءِ ٽي |- | 27 | [[ملير يونيورسٽي آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | سائنس / ٽيڪنالاجي |- | 28 | [[ميٽروپوليٽن يونيورسٽي ڪراچي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 29 | [[ملينيم انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي اينڊ انٽرپرينيوئرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪنالاجي / بزنس |- | 30 | [[محمد علي جناح يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / آءِ ٽي / بزنس |- | 31 | [[نذير حسين يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 32 | [[نيوپورٽس انسٽيٽيوٽ آف ڪميونيڪيشنز اينڊ اڪنامڪس]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ميڊيا / بزنس |- | 33 | [[سيفي برهاني يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (ڪميونٽي) | عام |- | 34 | [[سليم حبيب يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ڪمپيوٽنگ / انجنيئرنگ |- | 35 | [[شهيد بينظير ڀٽو سٽي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 36 | [[شهيد بينظير ڀٽو ديوان يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / صحت |- | 37 | [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 38 | [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | قانون |- | 39 | [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ / آءِ ٽي |- | 40 | [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ايلائيڊ هيلٿ |- | 41 | [[سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ |- | 42 | [[سهيل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | صحت سائنسز |- | 43 | [[ٽيڪسٽائل انسٽيٽيوٽ آف پاڪستان]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪسٽائل انجنيئرنگ |- | 44 | [[يو آءِ ٽي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / آءِ ٽي |- | 45 | [[ضياءُالدين يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | طب ۽ صحت سائنسز |} === اسڪول جا ڄار=== ===تحقيقي ادارا=== ===سنڌي ادبي بورڊ=== ===سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ=== === سنڌ جا فني ادارا=== ===سنڌ جا زرعي تحقيقاتي ادارا=== ===سنڌ جا تعليمي بورڊ=== ==صحت== سنڌ ۾ صحت سان لاڳاپيل اهم اشاريَ عالمي ۽ قومي هدفن جي ڀيٽ ۾ پوئتي نظر اچن ٿا. 2015ع ۾ [[سنڌ ۾ ٻارڙن جي موت جي شرح]] 1,000 زنده ڄمڻ تي 82 هئي، جڏهن ته [[ملينيم ڊولپمينٽ گول]] (MDG) جو هدف 52 هو. ساڳئي سال، [[ماءُ جي موت جي شرح]] (Maternal Mortality Ratio) 100,000 زنده ڄمڻ تي 214 هئي، جيڪا قومي سراسري 178 کان وڌيڪ ۽ پائيدار ترقي جي هدفن (SDGs) جي مقرر ڪيل حد 70 کان ڪافي مٿي هئي. پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي موت جي شرح سنڌ ۾ 1,000 ڄمڻ تي 105 رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته SDG جو هدف 25 ۽ MDG جو 40 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. صحت جي سهولتن جي لحاظ کان، سنڌ ۾ في 1,000 آبادي تي ڊاڪٽرن جو انگ 0.59، نرسن ۽ دائين جو 2.8، ۽ اسپتالن جو 1.7 هو. مڪمل حفاظتي ٽيڪنڪاري (Full Immunization) جي شرح رڳو 35 سيڪڙو هئي، جڏهن ته خانداني منصوبه بندي لاءِ ضد حمل طريقن جي استعمال جي شرح 2014ع ۾ 29 سيڪڙو هئي، جيڪا MDG جي هدف 55 کان گهڻو گهٽ هئي. پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن لاءِ مليريا جي علاج ۾ ACT استعمال جي شرح 15.9 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. ===سرڪاري صحت جو ڍانچو === سنڌ ۾ صحت جي سرڪاري نظام ۾ بنيادي، ثانوي ۽ ثالثي سطحن تي سهولتون موجود آهن. 2005–06ع کان 2015–16ع تائين صحت تي خرچ PKR 8.2 ارب مان وڌي PKR 48.4 ارب تائين پهتو، جيڪو لڳ ڀڳ 490 سيڪڙو اضافو هو. جڏهن ته 1970–71ع ۾ صحت جو ڪل بجيٽ PKR 53.425 ملين هو، جيڪو 2015–16ع ۾ وڌي PKR 66,503.90 ملين تائين پهتو<ref name=" ايڪانومي"/>. اسپتالن جي استعمال جي شرح سنڌ ۾ 22 سيڪڙو هئي، جيڪا قومي سطح تي 29 سيڪڙو سان ڀيٽ ۾ گهٽ هئي. 1970ع ۾ سنڌ ۾ رڳو 2 تدريسي اسپتالون هيون، جن ۾ 1,775 بسترا موجود هئا؛ 2015ع تائين اهي وڌي 7 ٿي ويون، جن ۾ 6,017 بسترا هئا. اهڙي طرح، اسپتالن ۽ بسترن ۾ نمايان اضافو ٿيو. ڊسپينسرين جو انگ 1970ع ۾ 44 مان وڌي 2015ع ۾ 865 ٿيو، جڏهن ته رورل هيلٿ سينٽرز 19 مان وڌي 129 ٿي ويا. ٽي بي ڪلينڪن جو انگ 9 مان وڌي 187 ٿيو. بنيادي صحت يونٽ، جيڪي 1985ع ۾ 33 هئا، 2015ع ۾ 798 تائين پهچي ويا. ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪزن جو انگ 2000ع ۾ 36 هو، جيڪو 2015ع ۾ 94 ٿي ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===صحت جي انساني وسيلا=== 2011ع کان 2016ع تائين آبادي في ڊاڪٽر جو تناسب 3,017 مان وڌي 3,159 ٿيو، جڏهن ته آبادي في نرس جو تناسب 11,413 مان وڌي 12,441 ٿيو. ساڳئي عرصي دوران، آبادي في بستر جو تناسب 1,406 مان وڌي 1,455 ٿيو. سرڪاري شعبي ۾ ڊاڪٽرن جو انگ 1975ع ۾ 926 هو، جيڪو 2015ع ۾ وڌي 7,990 ٿيو. نرسن جو انگ 415 مان وڌي 1,630 ٿيو، جڏهن ته ليڊي هيلٿ وزيٽر ٽيڪنيشن 107 مان وڌي 786 ٿي ويا. صحت ٽيڪنيشنن جو انگ 1975ع ۾ 95 هو، جيڪو 2000ع تائين وڌي 1,369 ٿيو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===نجي شعبو ۽ خيراتي ادارا=== سنڌ ۾ صحت جون گهڻيون سهولتون سرڪاري شعبي ۾ آهن، جڏهن ته شهري علائقن ۾ نجي صحت جون سهولتون پڻ موجود آهن، جيڪي عام طور مهانگيون آهن. سرڪاري نظام جي ڪمزورين سبب نجي صحت جو شعبو استعمال ڪيو وڃي ٿو. ان خال کي ڀرڻ لاءِ خيراتي ادارا ۽ غير سرڪاري تنظيمون، جهڙوڪ ايڌي، امان فائونڊيشن، SIUT، انڊس هيلٿ ۽ LRBT، صحت جون خدمتون فراهم ڪري رهيون آهن. بهرحال، انهن خدمتن کي ڊگهي مدي وارا ۽ پائيدار حل نه سمجهيو وڃي ٿو. صوبي ۾ نجي ميڊيڪل ڪاليجن جو انگ وڌيو آهي، پر تعليم ۽ تربيت جي معيار بابت خدشا برقرار آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. ===ڍانچي وارا مسئلا ۽ رسائي جون رڪاوٽون=== سرڪاري صحت جي سهولتن جي گهٽ استعمال جا اهم سبب صحت مرڪزن تائين رسائي، سهولتن جي کوٽ، دوائن جي اڻهوند ۽ عملي جو غير مناسب رويو آهن. سنڌ ۾ 25 سيڪڙو ماڻهن صحت مرڪزن جي دوري کي گهڻو پري هجڻ سبب استعمال کان پاسو ڪيو، جڏهن ته پنجاب ۾ اهو انگ 30 سيڪڙو هو. دوائن جي کوٽ بابت شڪايتون سنڌ ۾ 12 سيڪڙو ۽ پنجاب ۾ 15 سيڪڙو رڪارڊ ڪيون ويون. بنيادي صحت مرڪزن جي گهٽ استعمال سبب ثالثي سطح جي اسپتالن تي وڌيڪ بار پوي ٿو، جنهن سان انهن جي صلاحيت متاثر ٿئي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ===هيلٿ ورڪرز، عورتن جو ڪردار ۽ روڪٿام=== ليڊي هيلٿ ورڪرز پروگرام 1994ع ۾ شروع ٿيو، جنهن جو مقصد ڳوٺاڻين عورتن کي صحت، حمل، ولادت، ٻار جي سنڀال ۽ ڄمڻ جي وقفي بابت آگاهي مهيا ڪرڻ هو. 2014ع ۾ 15–49 ورهين جي عورتن مان 52.3 سيڪڙو کي گذريل ٽن مهينن دوران ليڊي هيلٿ ورڪرز جو دورو ٿيو، جڏهن ته MDG جو هدف 100 سيڪڙو هو. هن پروگرام جي ڪوريج 20 کان 43 سيڪڙو جي وچ ۾ رهي آهي. عورتن جي تعليم ۽ بااختياري کي خانداني منصوبه بندي ۽ ٻارن جي صحت سان سڌي طرح لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===بيمارين جي روڪٿام ۽ خاص علائقا=== سنڌ ۾ تپ دق (TB) جي سڃاڻپ جي شرح سراسري طور 57 سيڪڙو آهي، جيڪا قومي سراسري کان بهتر آهي. 2008–09ع کان 2011–12ع دوران هيپاٽائٽس ڪنٽرول پروگرام تحت 4.572 ملين ماڻهن کي ٽيڪا لڳايا ويا، جن مان 0.75 ملين ٻار هئا، ۽ لڳ ڀڳ 93,664 مريضن جو علاج ڪيو ويو. ان عرصي ۾ 43 خصوصي يونٽ قائم ڪيا ويا ۽ 2,800 صحت عملي کي تربيت ڏني وئي<ref name=" اڪانامي"/>. 2007ع ۾ [[پبلڪ-پرائيويٽ هيلٿ انيشيئيٽو]] (PPHI) شروع ٿيو، جيڪو 21 ضلعن ۾ 1,135 صحت مرڪزن کي منظم ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ٿر ضلعو سنڌ جو سڀ کان وڌيڪ صحت جي دٻاءَ هيٺ علائقو قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي پاڻيءَ جي کوٽ، خوراڪ جي گهٽتائي، خراب صفائي، بيمارين جي آگاهي جي کوٽ ۽ غذائي قلت جا مسئلا موجود آهن. پاڻيءَ جي کوٽ کي بنيادي سبب سمجهيو وڃي ٿو، جنهن سان ڊائريا، مليريا، ساھ جي بيمارين ۽ غذائي کوٽ ۾ اضافو ٿئي ٿو. غذائي بحران کان پوءِ، عالمي ادارن جهڙوڪ WHO، WFP ۽ UNICEF مداخلت ڪئي، جنهن سان DHQ مٺي ۾ غذائي بحالي مرڪز قائم ٿيو، جتي داخل ٿيل ٻارن مان اڪثريت صحتياب ٿي. بهرحال، انتهائي متاثر علائقن ۾ غذائي سپليمنٽس جي ضرورت تي زور ڏنو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ====صحت سھولتن جا انگ اکر==== {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #1565C0;" |+ style="background:#1565C0; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''بنيادي ۽ پرائمري صحت جون سهولتون (2021ع)'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- ! style="background:#BBDEFB;" | اداري جو قسم ! style="background:#BBDEFB;" | تعداد ! style="background:#BBDEFB;" | بستر |- | ڊسپينسريون | 1,378 | 429 |- | ايم.سي.ايڇ.سي (MCHC) | 121 | 208 |- | ٽي.بي ڪلينڪون | 262 | 590 |- | ڪوڙهه ڪلينڪون | 19 | — |- | زچگي گهر | 36 | — |- | هوميو ڊسپينسري | 1 | — |- | ٽراما ايمرجنسي سينٽر | 32 | — |- | يوناني شفاخانا | 42 | — |- | شهري صحت مرڪز | 5 | — |- | شهري صحت يونٽ | 11 | — |- | بنيادي صحت يونٽ (BHU) | 793 | 1,535 |- | ڳوٺاڻا صحت مرڪز (RHC) | 128 | 1,323 |} {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #8E24AA;" |+ style="background:#8E24AA; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''صحتي افرادي قوت (2021ع)'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- ! style="background:#E1BEE7;" | عملو ! style="background:#E1BEE7;" | تعداد |- | ڊاڪٽر / GMO | 7,063 |- | فزيشن | 41 |- | سرجن | 52 |- | گائنيڪالاجسٽ | 87 |- | ٻارن جا ماهر | 60 |- | ڏندن جا ڊاڪٽر | 198 |- | نرسون | 1,232 |- | LHV | 764 |- | دائيون | 948 |- | ميڊيڪل ٽيڪنيشن | 795 |- | ڊسپينسر / ڊريسر | 1,791 |- | ليب ٽيڪنيشن | 236 |- | ايڪس ري ٽيڪنيشن | 242 |} <ref name="HealthProfileSindh2021">{{cite book |title=Health Profile of Sindh (District Wise) 2021 |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |location=Karachi |year=2021}}</ref> <ref name="HealthProfileSindh2021">{{cite book |title=Health Profile of Sindh (District Wise) 2021 |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |location=Karachi |year=2021}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00695C;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ اسپتالن جو صحتي ڍانچو ۽ بسترن جي ورهاست، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- ! style="background:#B2DFDB;" | اداري جو قسم ! style="background:#B2DFDB;" | تعداد ! style="background:#B2DFDB;" | بسترا ! style="background:#B2DFDB;" | ڪل بسترن ۾ حصو ! style="background:#B2DFDB;" | بصري ڏيک |- | تدريسي اسپتالون | 8 | 9,086 | 35.6٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#1565C0; width:35.6%; height:18px;"></div> |- | ٻيا صحتي ادارا | 2,883 | 6,261 | 24.5٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#00897B; width:24.5%; height:18px;"></div> |- | خودمختيار ادارا | 9 | 3,794 | 14.9٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#C62828; width:14.9%; height:18px;"></div> |- | ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون | 16 | 2,128 | 8.3٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#2E7D32; width:8.3%; height:18px;"></div> |- | وڏيون اسپتالون | 18 | 1,991 | 7.8٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#EF6C00; width:7.8%; height:18px;"></div> |- | تعلقه اسپتالون | 50 | 1,477 | 5.8٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#8E24AA; width:5.8%; height:18px;"></div> |- | خصوصي اسپتالون | 5 | 650 | 2.5٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#F9A825; width:2.5%; height:18px;"></div> |- | سول اسپتالون | 2 | 120 | 0.5٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#5D6D7E; width:0.5%; height:18px;"></div> |- ! style="background:#00695C; color:white;" | ڪل ! style="background:#00695C; color:white;" | 2,991 ! style="background:#00695C; color:white;" | 25,507 ! style="background:#00695C; color:white;" | 100٪ ! style="background:#00695C; color:white;" | — |} ==محنت ۽ روزگار== ليبر فورس سروي 2014–15 مطابق، پاڪستان ۾ ڪُل ليبر فورس جو اندازو 57.42 ملين ماڻهن تي ٻڌل هو، جڏهن ته سنڌ ۾ ليبر فورس 13.65 ملين هئي. 1990ع کان 2014ع تائين پاڪستان ۾ [[ليبر فورس ۾ شرڪت جي شرح]] (Labour Force Participation Rate) رڳو معمولي طور وڌي 43.2 سيڪڙو مان 45.2 سيڪڙو تائين پهتي، جڏهن ته هن عرصي دوران سراسري شرح لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو رهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ملڪ جي ڪم ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ آبادي جو وڏو حصو معاشي سرگرمين ۾ شامل نه رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===عورتن جي محنتي شرڪت ۽ صنفي فرق=== پاڪستان ۽ سنڌ ۾ محنتي مارڪيٽ ۾ عورتن جي شرڪت گهٽ هجڻ کي مجموعي طور گهٽ ليبر فورس شرڪت جو اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو. سنڌ ۾ شهري علائقن ۾ عورتن جي محنتي شرڪت لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ اها شرح 28.8 سيڪڙو هئي. ڳوٺاڻين عورتن جو وڏو حصو خانداني زراعت ۾ بغير اجرت ڪم ڪري ٿو، جنهن جو معاشي پيداوار ۾ حصو محدود رهي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ کي پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري صوبو هجڻ باوجود عورتن جي روزگار جي گهٽ شرح سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي، جڏهن ته وقت سان گڏ مجموعي طور عورتن جي روزگار ۾ واڌ جو رجحان پڻ ڏٺو ويو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===بيروزگاري، گهٽ روزگاري ۽ نوجوان آبادي=== سنڌ ۾ گذريل لڳ ڀڳ 25 سالن دوران بيروزگاري جي شرح لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو رهي آهي. نوجوانن، خاص طور 15 کان 25 ورهين جي عمر واري گروهه ۾ بيروزگاري جي شرح سڀ کان وڌيڪ آهي، جيڪا شهري علائقن ۾ ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿي<ref name=" ايڪانومي "/>. هن عمر واري گروهه جو وڏو حصو يا ته خاندان تي دارومدار رکي ٿو يا جزوقتي ڪم ڪري ٿو، جيڪو سرڪاري بيروزگاري جي انگن ۾ مڪمل طور ظاهر نٿو ٿئي. [[گهٽ روزگاري]] (Underemployment) پڻ نمايان آهي، جتي 15 کان 44 ورهين جي آبادي جو وڏو حصو جزوقتي ڪم يا تازو تعليم مڪمل ڪندڙن تي مشتمل آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. شعبي وار روزگار ۽ پيشورانه ڍانچي ۾ تبديلي گذريل ڏهن کان پندرهن سالن دوران پاڪستان ۽ سنڌ ۾ پيشورانه ڍانچي ۾ تبديلي آئي آهي. ماهرن، مينيجرن، ٽيڪنيشنن ۽ لاڳاپيل پيشاورن جو حصو 6 سيڪڙو مان وڌي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٿيو آهي. سنڌ ۾ غير زرعي شعبي، خاص طور صنعتي ۽ خدمتي (Tertiary) سرگرمين ۾ روزگار نمايان طور وڌيو آهي. ان جي نتيجي ۾ زراعت ۾ روزگار جو حصو لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو مان گهٽجي 40 سيڪڙو تائين اچي ويو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===غير رسمي معيشت ۽ شعبي وار ورڇ=== پاڪستان ۾ غير رسمي شعبو ڪُل روزگار جو لڳ ڀڳ ٽي چوٿين حصو مهيا ڪري ٿو. سنڌ ۾ غير رسمي شعبي ۾ روزگار 17 سالن دوران 55.2 سيڪڙو مان وڌي 66.4 سيڪڙو تائين پهتو، جنهن سبب دستاويزي کوٽ ۽ سرڪاري آمدني ۾ نقصان جو خدشو وڌيو. 2015ع تائين سنڌ ۾ ٽئين نمبر تي وڏو روزگار مهيا ڪندڙ شعبو هول سيل ۽ پرچون واپار ۽ هوٽلن جو شعبو هو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 15.8 سيڪڙو ماڻهو ڪم ڪندا هئا. هي شرح 1990ع کان 2015ع تائين لڳ ڀڳ ساڳي رهي، جيتوڻيڪ عملي طور هن شعبي ۾ واڌ ڏٺي وئي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===لڏپلاڻ، اجرتون ۽ پورھئي جي عدم مساوات=== سنڌ ملڪ اندر ڳوٺاڻن کان شهري علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ۾ ٻئي نمبر تي آهي، جتي 2015ع ۾ لڳ ڀڳ 32 سيڪڙو آبادي صوبي اندر لڏي آئي. اجرتن جي حوالي سان، گذريل پنجن سالن دوران مينيجرن، ٽيڪنيڪل ماهرن ۽ ڪلارڪي عملي جي اجرتن ۾ 50 سيڪڙو کان وڌيڪ واڌ ٿي، جڏهن ته وڪري، خدمتن، ماهر زراعت، ٻيلن، مشين هلائيندڙن ۽ گهٽ پڙهيل عملي جي اجرتن ۾ واڌ 30 سيڪڙو کان گهٽ رهي. حقيقي اجرتن جي واڌ کي غربت گهٽائڻ سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===جبري پورھيو ۽ قانوني صورتحال=== جبري پورهيو پاڪستان جي مختلف صوبن ۾ موجود آهي، جڏهن ته سنڌ ۾ ان جو ڪيس وڌيڪ نمايان قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي جاگيرداري نظام جو اثر ڳوٺاڻن علائقن ۾ مضبوط رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. زمين کان محروم هاري ۽ سندن خاندان، خاص طور عورتون، سماجي ۽ معاشي استحصال جو شڪار ٿين ٿيون. سنڌ اسيمبلي 2015ع ۾ بندهه محنت خلاف خاص قانون منظور ڪيو، پر ان جي عملدرآمد بابت چئلينجز برقرار آهن. تعليم، مهارتون ۽ روزگار سان لاڳاپيل رجحان نوجوان بيروزگاري گهٽائڻ لاءِ تعليمي نصاب کي روزگار ڏيندڙن جي ضرورتن سان هم آهنگ ڪرڻ جي ڳالهه ڪئي وئي آهي، ته جيئن مارڪيٽ لاءِ قابلِ استعمال مهارتون پيدا ٿين<ref name=" ايڪانومي "/>. ان سان گڏ، عورتن جي محنتي شرڪت بابت جامع حڪمتِ عملي ۽ صنفي لحاظ کان مخصوص پروگرامنگ جي کوٽ کي نمايان ڪيو ويو آهي. سرڪاري شعبي ۾ عورتن جي ڪوٽا 5 سيڪڙو مان وڌائي 15 سيڪڙو ڪرڻ جهڙن قدمن جي امڪاني اثرن بابت به محدود شمارياتي جائزو موجود آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===سنڌ جون ٽريڊ يونين تنظيمون=== ===سنڌ جي ليبر قانونن جي فھرست=== ===سنڌ جون ايمپلائير تنظيمون=== === سنڌ جي سوشل سيڪيورٽي ادارن جي فھرست=== ==غربت ۽ عدم مساوات== سنڌ کي پاڪستان جي غريب ترين صوبن مان هڪ قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي لڳ ڀڳ هر ڏهن مان چار ماڻهو ملٽي ڊائيمينشنل پوورٽي انڊيڪس (MPI) تحت محروميءَ جو شڪار آهن. پاڪستان جي اٺن ملينيم ڊولپمينٽ گولز مان غربت گهٽائڻ اهو واحد هدف هو، جنهن ۾ ڪجهه حد تائين ڪاميابي حاصل ٿي، پر رفتار سست رهي. 1960ع کان 2000ع تائين شهري غربت ۾ گهٽتائي ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هئي، جڏهن ته 1980ع واري ڏهاڪي ۾ تيز معاشي واڌ سبب غربت ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي. غربت جي ماپ جا طريقا وقت سان گڏ تبديل ٿيا آهن، ڇو ته انساني ضرورتن جا نمونا به بدلجندا رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. عالمي بينڪ ۽ گڏيل قومن جي ترقياتي اداري (UNDP) غربت جي اهڙي لڪير متعارف ڪرائي آهي، جيڪا بنيادي خوراڪ (ڪيلوري) ۽ بنيادي سهولتن جي قيمت تي ٻڌل آهي ۽ مهانگائي کي به حساب ۾ آڻي ٿي. انهن اندازن موجب، 2013ع ۾ پاڪستان جي لڳ ڀڳ 29.5 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ هئي، جيڪا 2017–18ع ۾ گهٽجي 24.3 سيڪڙو تائين پهتي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===سنڌ ۾ غربت جي سطح ۽ علائقائي تفاوت=== اندازن موجب سنڌ جي لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ رهي ٿي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ شديد غربت جي شرح گهڻي وڌيڪ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. گذريل ڏهاڪي دوران سنڌ ۾ غربت جي هيڊ ڪائونٽ ريشو لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو مان گهٽجي 43 سيڪڙو تائين آيو آهي، پر ان جي باوجود عدم مساوات هڪ وڏو چئلينج بڻيل آهي. جني (Gini) ڪوئفشنٽ سنڌ ۾ غريب ۽ غير غريب آبادي وچ ۾ وڏي فرق جي نشاندهي ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. صوبي جي ڏاکڻين ضلعن، خاص طور ٿرپارڪر، سجاول ۽ عمرڪوٽ ۾ غربت جي شرح انتهائي بلند رهي آهي، جڏهن ته ڪراچي ۽ حيدرآباد نسبتاً بهتر صورتحال رکن ٿا. انهن علائقن ۾ تعليم ۽ صحت جهڙين بنيادي خدمتن جي گهٽ فراهمي کي انساني ترقي جي گهٽ سطح سان ڳنڍيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===انساني ترقي (HDI) ۽ صوبائي ڀيٽ=== انساني ترقياتي انڊيڪس (HDI) جي حوالي سان سنڌ جي ڪارڪردگي پنجاب جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي. سنڌ جو HDI لڳ ڀڳ 0.64 رڪارڊ ڪيو ويو آهي، جڏهن ته پنجاب جو HDI لڳ ڀڳ 0.73 آهي. رپورٽن موجب، 2001ع کان 2014ع تائين سنڌ ۾ HDI جي واڌ جي رفتار گهٽ رهي، جنهن جا سبب قانون ۽ امن جي صورتحال، ڪمزور حڪمراني ۽ وسيلا ورڇ جي ترجيحن سان لاڳاپيل بيان ڪيا ويا آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. ===آمدني ۽ واپرائڻ ۾ عدم مساوات=== پاڪستان ۾ آمدني جي عدم مساوات نمايان رهي آهي. 2013ع ۾ ملڪ جي مٿين 20 سيڪڙو آبادي ڪُل آمدني جو لڳ ڀڳ 40.3 سيڪڙو حاصل ڪيو، جڏهن ته هيٺين 20 سيڪڙو آبادي جو حصو رڳو 9.3 سيڪڙو هو. آمدني جي ورڇ وقت سان گڏ بدلجندي رهي آهي، ۽ 1969–70ع ۾ جني انڊيڪس ۽ آمدني جي فرق نسبتاً گهٽ سطح تي رهيا، جيتوڻيڪ ان دور ۾ معاشي واڌ تيز هئي. سنڌ ۾ آمدني جي ورڇ پنجاب جي ڀيٽ ۾ ڪجهه مختلف رهي آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 37 سيڪڙو آبادي مٿين 20 سيڪڙو آمدني واري گروهه ۾ شامل آهي، جڏهن ته پنجاب ۾ اهو حصو 50 سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. ان جي ابتڙ، سنڌ ۾ هيٺين 20 سيڪڙو گروهه جو حصو لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو آهي، جيڪو ملڪ جي ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محرومي ڏيکاري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===واپرائڻ جا نمونا ۽ شهري-ڳوٺاڻو فرق=== 2011–12ع ۾ سنڌ ۾ واپرائڻ جي عدم مساوات پنهنجي بلند ترين سطح تي پهتي، جتي مٿين 20 سيڪڙو آبادي ڪُل واپرائڻ جو لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو خرچ ڪيو، جڏهن ته هيٺين 20 سيڪڙو آبادي جو حصو لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو رهيو<ref name=" ايڪانومي "/>. هڪ اهم مشاهدو اهو به آهي ته سنڌ جي هيٺين آمدني وارن طبقن جو واپرائڻ ڪڏهن ڪڏهن سندن آمدني کان وڌيڪ رهيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي روزمره ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ قرض تي ڀاڙين ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. شهري علائقن ۾، جتي رهائش ۽ بنيادي ضرورتن جي قيمت وڌيڪ آهي، آمدني ۽ واپرائڻ وچ ۾ فرق ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===في فرد آمدني ۽ علائقائي فرق=== 2011–12ع ۾ سنڌ جي في فرد سالياني آمدني جو اندازو لڳ ڀڳ 119,724 رپيا لڳايو ويو، جيڪو قومي سراسري ۽ پنجاب جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هو. ان جو وڏو سبب ڪراچي جي معاشي حيثيت آهي، ڇو ته اهو ملڪ جو وڏو واپاري ۽ بندرگاهي مرڪز آهي. ڪراچي جي في فرد آمدني قومي سراسري جي ڀيٽ ۾ ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ بيان ڪئي وئي آهي. البت، مختلف سرڪاري ۽ نيم سرڪاري ذريعن ۾ في فرد آمدني جي انگن ۾ فرق پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===گهريلو جوڙجڪ، پاڻي ۽ وسيلن تائين رسائي=== سنڌ ۾ سراسري طور هڪ گهر ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ماڻهو رهن ٿا، جڏهن ته آمدني حاصل ڪندڙ فردن جو تعداد عام طور ٻن جي لڳ ڀڳ آهي. وڌيڪ انحصار ڪندڙن ۽ گهٽ آمدني سبب غربت جا اشاري وڌيل رهن ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. ملڪ جي تازي سروي موجب پاڪستان جي رڳو چوٿين آبادي کي نلڪي جو پاڻي ميسر آهي. سنڌ جي شهري علائقن ۾ لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو آبادي کي نلڪي جو پاڻي حاصل آهي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ 63 سيڪڙو آبادي هٿ پمپن تان پاڻي حاصل ڪري ٿي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===زرعي شعبي ۽ سماجي خرچن سان لاڳاپيل رجحان=== زرعي شعبي سان لاڳاپيل گروهن ۾ غربت جي شرح ٻين پيشاورانه گروهن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رهي آهي، ۽ 1980ع کان 2005ع تائين هن شعبي ۾ غربت هيڊ ڪائونٽ ريشو وڌيو. پاڪستان ۽ سنڌ ۾ سماجي شعبي، جهڙوڪ تعليم، صحت ۽ پاڻي و صفائي تي سرڪاري خرچن جا انگ موجود آهن، پر انهن خرچن جي اثرن بابت مختلف تجزيا ڪيا ويا آهن. مجموعي طور، سنڌ ۾ غربت ۽ عدم مساوات جا اشاري علائقائي تفاوت، آمدني جي غيربرابري ۽ انساني ترقي جي گهٽ سطح کي ظاهر ڪن ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. ==آمدورفت جا ذريعا== ===سنڌ جي قومي شاھراھن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور روڊن جي فھرست=== ===سنڌ جون ريلوي نظام=== === سنڌ جي ريلوي اسٽيشنن فھرست=== === سنڌ جي سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جي فھرست=== === سنڌ جي نجي شعبي واري روڊ ٽرانسپورٽ جي فھرست=== === سنڌ جا ٽرانسپورٽ وارا سرڪاري ادارا=== ===سنڌ جون ايئرلائينز=== ===سنڌ جا آبي رستا=== ===سنڌ جي ھوائي اڏن جي فھرست ا=== === سنڌ ۾ گاڏين جي رجسٽريشن=== ===سنڌ ۾ ٻيڙين جي رجسٽريشن=== === سنڌ ۾ ھلندڙ ٽرينن جي فھرست=== === سنڌ ۾ مال جي ٽرانسپورٽ=== ==سياحت== سنڌ پنهنجي ثقافتي، تاريخي ۽ قدرتي ورثي جي ڪري پاڪستان جي اهم سياحتي علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ موجود [[موئن جو دڙو]]، جيڪو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳن ۾ شامل آهي، قديم [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي شاندار تاريخ جو عڪاس آهي. ان کان علاوه [[ڪراچي]] جا سامونڊي ڪنارا، روايتي بازارون، تاريخي عمارتون ۽ تفريحي مرڪز ملڪي توڙي غير ملڪي سياحن لاءِ خاص دلچسپي جو باعث آهن. سنڌ ۾ [[لال شهباز قلندر]] جي سالياني عرس سميت ڪيترائي ثقافتي ۽ مذهبي ميلا پڻ منعقد ٿين ٿا، جيڪي صوبي جي ثقافتي سڃاڻپ ۽ روايتن کي اجاگر ڪن ٿا. تاريخي ماڳن، ثقافتي ورثي، سامونڊي علائقن ۽ ماحولياتي سياحت جي وڌندڙ اهميت سبب سنڌ ۾ هوٽلن، تفريحي مرڪزن، ماحول دوست رهائشگاهن ۽ ثقافتي سياحتي خدمتن جي ترقي جا وسيع امڪان موجود آهن. حڪومت سياحتي انفراسٽرڪچر جي بهتري، سياحت سان لاڳاپيل خدمتن جي سهولت ۽ سيڙپڪاري جي حوصلا افزائي لاءِ مختلف قدم کنيا آهن، جنهن سان سياحت جو شعبو صوبي جي معاشي ترقي ۽ ثقافتي ورثي جي تحفظ لاءِ هڪ اهم وسيلو بڻجي رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Tourism (Unveiling the Cultural and Historical Riches of Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ===سنڌ جي تاريخي ماڳن جي فھرست=== ===سنڌ جي تفريحي ماڳن جي فھرست=== ===سنڌ جا سامونڊي بيچ=== ===سنڌ جي تفريحي ريزارٽن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور ھوٽلن جي فھرست=== === سنڌ جي ريسٽ ھائوسن جي فھرست=== ===سنڌ جي سرڪٽ ھائوسن جي فھرست=== === سنڌ جي ثقافتي مرڪزن جي فھرست=== === سنڌ جي شڪارگاھن جي فھرست=== === سنڌ جي واٽر پارڪن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور مسجدن جي فھرست=== === سنڌ جي شاھي محلن جي فھرست=== ==رانديون== ===ڪرڪيٽ=== ===فٽ بال=== ===باڪسنگ=== ===ھاڪي=== ===ملھ=== ===والي بال=== ===سنوڪر=== ===ٻيون رانديون=== ===سنڌ جي راندين واري اسٽيڊيمن جي فھرست=== ===سنڌ جا راندين جا ڪامپليڪس=== === سنڌ گيمز === === سنڌ جي راندين جون صوبائي ٽيمون === ===سنڌ جي رانديگرن جي فھرست=== ==سنڌ جا کاڌا == ===سنڌ جا روايتي کاڌا=== ===سنڌ جون مٺايون=== ===سنڌ جا مشروب=== === سنڌ ۾ پلي جا ڊش=== === سنڌ جي کاڌن جي فھرست=== ==فوجي ڇانوڻيون== === سنڌ جي فوجي ڇانوڻين جي فھرست=== #ڪراچي جي صدر ڇانوڻي #ٻولھڙي ايئر بيس ۽ ڇانوڻي #فيصل ايئر بيس ڇانوڻي #ڪورنگي واري ڇانوڻي #پنوعاقل فوجي ڇانوڻي #حيدرآباد صدر ڇانوڻي === سنڌ جون منسوخ ٿيل فوجي ڇانوڻيون=== #سکر جي صدر ڇانوڻي #شڪارپور جي صدر ڇانوڻي == نشرياتي ادارا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن== ==مشھور شخصيتون== ===سياستدانن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر 1 !! نالو 1 !! پارٽي 1 ! نمبر 2 !! نالو 2 !! پارٽي 2 ! نمبر 3 !! نالو 3 !! پارٽي 3 |- | 1 || [[محمد علي جناح]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 2 || [[ذوالفقار علي ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 3 || [[بي نظير ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 4 || [[جي. ايم سيد]] ||[[جيئي سنڌ تحريڪ]] | 5 || [[رسول بخش پليجو]] ||[[سنڌ عوامي تحريڪ]] | 6 || [[حيدر بخش جتوئي]] ||[[سنڌ جاري ڪميٽي]] |- | 7 || [[پير علي محمد راشدي]] ||[[مسلم ليگ]] | 8 || [[خانبھادر الله بخش سومرو]] ||[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | 9 || [[محمد ايوب کھڙو]] ||[[مسلم ليگ]] |- | 10 || [[سر عبدالله هارون]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 11 || [[پير الاھي بخش]] ||[[مسلم ليگ]] | 12 || [[مير رسول بخش ٽالپر]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 13 || [[علامه شاھ احمد نوراني]] ||[[جمعيت علماء پاڪستان (نوراني گروپ)]] | 14 || [[سر غلام حسين ھدايت الله]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 15 || [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | 16 || [[مولانا عبيدالله سنڌي]] ||[[جمعيت علماء ھندئ]] | 17 || [[آصف علي زرداري]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 18 || [[بلاول ڀٽو]] || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 19 || [[مير مرتضي ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي (شھيد ڀٽو)]] | 20 || [[ممتاز علي ڀٽو]] ||[[نواز ليگ]] | 21 || [[عبدالواحد آريسر]] ||[[جيئي سنڌ محاذ]] |- | 22 || [[فاضل راھو]] ||[[نيشنل عوامي پارٽي]] | 23 || [[شھيد نذير عباسي]] ||[[ڊيموڪريٽڪ اسٽوڊنٽس فيڊريشن]] | 24 || [[مولانا جان محمد عباسي]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] |- | 25 || [[مولانا جان محمد ڀٽو]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 26 || [[پروفيسر غفور احمد]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 27 || [[الطاف حسين]] ||[[متحده قومي موومينٽ]] |- | 28 || [[بشير خان قريشي]] ||[[جيئي سنڌ متحده محاذ]] | 29 || [[غلام مصطفي جتوئي]] ||[[نيشنل پيپلز پارٽي]] | 30 || [[محمد خان جوڻيجو]] ||[[ مسلم ليگ]] |- | 31 || [[پير پاڳارو]] ||[[مسلم ليگ]] | 32 || [[پير صبغت الله پاڳارو]] ||[[حر جماعت]] | 33 || [[عظيم طارق]] ||[[مھاجر قومي موومينٽ]] |- | 34 || [[قائم علي شاھ]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 35 || [[ارباب رحيم]] ||[[مسلم ليگ فنڪشنل]] | 36 || [[اياز لطيف پليجو]] ||[[سنڌ عوامي تحريڪ]] |- | 37 || || | 38 || || | 39 || || |- | 40 || || | 41 || || | 42 || || |- | 43 || || | 44 || || | 45 || || |- | 46 || || | 47 || || | 48 || || |- | 49 || || | 50 || || | 51 || || |- | 52 || || | 53 || || | 54 || || |- | 55 || || | 56 || || | 57 || || |- | 58 || || | 59 || || | 60 || || |- | 61 || || | 62 || || | 63 || || |- | 64 || || | 65 || || | 66 || || |- | 67 || || | 68 || || | 69 || || |- | 70 || || | 71 || || | 72 || || |- | 73 || || | 74 || || | 75 || || |- | 76 || || | 77 || || | 78 || || |- | 79 || || | 80 || || | 81 || || |- | 82 || || | 83 || || | 84 || || |- | 85 || || | 86 || || | 87 || || |- | 88 || || | 89 || || | 90 || || |- | 91 || || | 92 || || | 93 || || |- | 94 || || | 95 || || | 96 || || |- | 97 || || | 98 || || | 99 || || |- | 100 || || |} ===مؤرخن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر !! نالو !! سرگرميءَ جا سال !! نمايان تصنيف |- | 1 || [[جي ايم سيد]] || 1940–1990 || سنڌوءَ جي ساڃاهه (ٻه جلد) |- | 2 || [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]] || 1930– || قديم سنڌ؛ سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |- | 3 || || || |- | 4 || || || |- | 5 || || || |- | 6 || || || |- | 7 || || || |- | 8 || || || |- | 9 || || || |- | 10 || || || |- | 11 || || || |- | 12 || || || |- | 13 || || || |- | 14 || || || |- | 15 || || || |} ===سائنسدانن جي فھرست=== ===اديبن جي فھرست=== ===ڳائڻن جي فھرست=== ===اداڪارن جي فھرست=== === موسيقارن جي فھرست=== === عالمن جي فھرست=== ===رانديگرن جي فھرست=== === تعليمي ماھرن جي فھرست=== == وڌيڪ ڏسو == {{div col}} * [[سنڌ (سلجھائپ)]] * [[حڪومت سنڌ]] * [[سنڌ جا شهر]] * [[سنڌ صوبو (1936-55)]] * [[سنڌ ڊويزن]] * [[سنڌوديش]] * [[سنڌو درياھ]] * [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي]] * [[سنڌو رياست]] * [[سنڌي ماڻھن جي فهرست|سنڌي ماڻهن جي فهرست]] * [[سنڌ ۾ صوفي ازم]] * [[منصوره]] * [[موهن جو دڙو]] * [[سنڌ جي مقبرن تي چٽسالي]] * [[ديبل]] * [[سنڌ ۾ جبلن تي قديم نقش نگاري]] * [[سنڌو لکت]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌباد ناکئا]] * [[مهاجر صوبو]] * [[ميرپور خاص جو برهما]] * [[سنڌي لباس]] * [[سنڌ جا ضلعا]]{{div col end}} {{portal bar|جاگرافي|ايشيا|ڏکڻ ايشيا|پاڪستان|سنڌ|ڪراچي}} == ويب لنڪون== * [https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ انڊيا جو امپيريل گزيٽيئر سڀئي جلد ريسرچ لاء ھتان پڙھي سگھجن ٿا == خارجي ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Sindh}} * [https://web.archive.org/web/20121119234920/http://www.transport.gos.pk/ سنڌ ٽرانسپورٽ کاتو] * [http://www.sindh.gov.pk حڪومت سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531075317/http://www.sindh.gov.pk/ |date=2013-05-31 }} * [http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ سنڌ بابت معلومات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120405093443/http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ |date=2012-04-05 }} * [https://web.archive.org/web/20091126053250/http://www.lgdsindh.com.pk/districts1.htm سنڌ جي ضلعن جا نقشا] * {{dmoz|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh}} * [http://www.worldstatesmen.org/Pakistan_states.html#Sind ورلڊ اسٽيٽمين – پاڪستان – صوبو : سنڌ] {{سنڌ جي تاريخ}} {{سنڌ}} {{پاڪستان جا صوبا}} {{باب السلام}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جا صوبا]] [[زمرو:پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ ست ھزار ق.م جون قائمون]] [[زمرو:ست ھزار ق.م جون گھڻ آباديءَ واريون جڳھون]] 3p6s4m93krqi3ks021sr0j4ngw71lsx 388163 388161 2026-06-23T19:44:11Z Intisar Ali 8681 388163 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون}} {{Infobox settlement | name = سنڌ | native_name = {{hlist|{{resize|{{lang|sd|{{Naskh|سنڌ}}}}}}|{{lang|ur|{{nq|سندھ}}}}}} | etymology = <br />''سنڌو'' ([[سنڌو درياهه]]) مان نڪتل، جنهن جي لفظي معنيٰ "درياهه" آهي | type = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Jinnah Mausoleum.JPG | caption1 = [[مزارِ قائد]] | image2 = Rohri.jpg | caption2 = [[ايوب پل]] | image3 = Karachi sky line.jpg | caption3 = [[ڪراچي جو افق]] | image4 = Ranikot fort 2 (asad aman).jpg | caption4 = [[رني ڪوٽ قلعو]] | image5 = Other side of Moenjodaro by Usman Ghani.jpg | caption5 = [[موهن جو دڙو]] | image6 = | image7 = Shah jahan mosque -Thatta 7(asad aman).jpg | caption7 = [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] }} | image_flag = Flag of Sindh.svg | image_seal = Coat of arms of Sindh Province.svg | nicknames = {{hlist|''مهراڻ'' (دروازو)|''باب الاسلام'' (اسلام جو دروازو)}} | image_map = Sindh in Pakistan (claims hatched).svg | map_caption = پاڪستان ۾ سنڌ جو مقام | coor_pinpoint = | coordinates = {{coord|26|21|N|68|51|E|region:PK|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = [[انڊين گورنمينٽ ايڪٽ، 1935ع|{{Start date and age|1936|4|1|df=y}}]] (موجوده شڪل) | established_title1 = اڳ ۾ | established_date1 = [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو | seat_type = [[پاڪستان جي گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|گاديءَ جو هنڌ]]<br />{{nobold|[[سنڌ جا شهر آبادي موجب|۽ سڀ کان وڏو شهر]]}} | seat = [[ڪراچي]] | parts_type = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | parts_style = coll,para | parts = [[سنڌ جون ڊويزنون|06]] | p1 = [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]<br />[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]<br />[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]<br />[[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]]<br />[[سکر ڊويزن|سکر]]<br />[[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاري موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|انساني ترقياتي اشاري (HDI)]] (2021ع) | blank2_info_sec1 = 0.517 {{increase}}<ref name="GlobalDataLab">{{cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/PAK/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&colour_scales=global|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab|website=Globaldatalab.org|access-date=5 June 2022}}</ref><br />{{color|#FF0000|گهٽ}} | blank3_name_sec1 = [[پاڪستان ۾ تعليم|شرح خواندگي]] (2023ع) <ref>{{cite web | url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_province.pdf | title=Sindh Achieves Highest Literacy Growth Rate Among All Provinces | date=9 June 2025 }}</ref> | blank3_info_sec1 = {{bulleted list|'''ڪل:'''<br />(57.54%) |'''مرد:'''<br />(64.23%) |'''عورتون:'''<br />(50.21%)}} | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank_info_sec2 = 75 | blank1_name_sec2 = [[صوبائي اسيمبلي سنڌ|صوبائي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank1_info_sec2 = 168<ref>{{cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh|website=www.pas.gov.pk|access-date=24 July 2009|archive-date=14 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141214183543/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|url-status=dead}}</ref> | blank2_name_sec2 = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | blank2_info_sec2 = 6 | blank3_name_sec2 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعا]] | blank3_info_sec2 = 30 | blank4_name_sec2 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقا]] | blank4_info_sec2 = 138 | blank5_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]] | blank5_info_sec2 = 1108<ref>{{cite web|url=http://www.lgdsindh.com.pk/|title=LgdSindh - News Blog|website=LgdSindh|access-date=5 September 2006|archive-date=16 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616174048/http://www.lgdsindh.com.pk/|url-status=dead}}</ref> | government_footnotes = | government_type = [[وفاقي رياست|وفاقي]] پارلياماني حڪومت | governing_body = [[حڪومت سنڌ]] | leader_party = | leader_title = [[سنڌ جو گورنر|گورنر]] | leader_name = [[نھال ھاشمي]] ([[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|پي ايم ايل-ن]]) | leader_title1 = [[سنڌ جو وزيراعليٰ|وزيراعليٰ]] | leader_name1 = [[سيد مراد علي شاهہ|سيد مراد علي شاھ]] ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|پي پي پي]]) | leader_title2 = [[سنڌ جو چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = سيد آصف حيدر شاهه | leader_title3 = [[مقننہ]] | leader_name3 = [[ سنڌ اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]] | leader_title4 = [[پاڪستان جون هاء ڪورٽون|هاءِ ڪورٽ]] | leader_name4 = [[سنڌ هاء ڪورٽ]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 140,914 | area_rank = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]] | elevation_footnotes = | elevation_m = 173 | population_footnotes = <ref name="2023 Census">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Sindh.pdf |title = Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 (Sindh province) |date= 5 August 2023 |website = Pakistan Bureau of Statistics (www.pbs.gov.pk) |access-date = 25 November 2023}}</ref> | population_total = 55,696,147 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] | population_rank = [[پاڪستان جي آبادي|ٻيون]] | population_density_km2 = 395 | population_demonym = سنڌي | population_note = | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پاڪ ٽائيم]] | utc_offset1 = +05:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[آء ايس او 3166-2:پاڪ|پاڪ-ايس ڊي]] | website = [http://www.sindh.gov.pk sindh.gov.pk] | footnotes = | official_name = سنڌ صوبو | translit_lang1_info1 = | blank_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank_info_sec1 = {{Hlist|[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]|[[اردو]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{efn| *سنڌي واحد سرڪاري ٻولي آهي جيڪا صوبائي سطح تي تسليم ٿيل ۽ ضابطي هيٺ آهي۔ *اردو ۽ انگريزي جي سرڪاري حيثيت [[پاڪستان جو آئين|قومي آئين]] ۾ تسليم ٿيل آهي۔}}}} | demographics1_info1 = $86 ارب ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g}} | demographics_type1 = جي ڊي پي (نالي ماتر) | demographics1_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics1_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics1_info2 = $1,997 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) | demographics_type2 = جي ڊي پي (خريداري قوت برابري) | demographics2_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics2_info1 = $345 ارب ڊالر ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g|سنڌ جو قومي معيشت ۾ حصو 23.7٪، يا 2022ع ۾ 345 ارب آمريڪي ڊالر (PPP) ۽ 86 ارب آمريڪي ڊالر (نالي ماتر) هو.<ref name=kp>{{Cite web|url=https://kpbos.gov.pk/assets/docs/reports/NTL-PolicyBrief-Aug-1.pdf|title= GDP OF KHYBER PUKHTUNKHWA'S DISTRICTS|website=kpbos.gov.pk}}</ref><ref name="imf.org">{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=564,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIEPCH,&sy=2020&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 | title=Report for Selected Countries and Subjects }}</ref>}} | demographics2_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics2_info2 = $7,209 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) }} '''سنڌ''' ({{lang-en|'''Sindh'''}}، [[اردو]]: {{Nastaliq|'''سندھ'''}})، [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان هڪ صوبو آهي، جيڪو ملڪ جي ڏاکڻي اوڀر طرف واقع آهي. سنڌ، [[سنڌي ماڻھو|سنڌي قوم]] جو تاريخي وطن آهي، جنهن کي عام طور واديءَ مهراڻ پڻ چيو ويندو آهي. ايراضي جي لحاظ کان سنڌ ٽيون نمبر وڏو صوبو، ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] کان پوءِ آبادي جي لحاظ کان ٻيون نمبر وڏو صوبو آهي. اولهه طرف سنڌ جا حدون [[بلوچستان]]، اتر طرف [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اوڀر طرف [[هندوستان]] جي [[راجستان]] ۽ [[گجرات]] سان لڳن ٿيون. سنڌ جي ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهي. سنڌ جي سر زمين گهڻو ڪري [[سنڌو درياھ]] جي وهڪري سبب آباد آهي، جڏهن ان جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ٿر|ٿر رڻپٽ]] واقع آهي جيڪو انڊيا جي رياست گجرات ۽ [[رڻ ڪڇ]] [[ريگستان]] سان ملي وڃي ٿو. سنڌ جي اولھ ۾ [[کيرٿر|کيرٿر جبل]] واقع آهي. سنڌ جي [[آبهوا]] [[اونھارو|اونهاري]] جو سخت گرم ۽ [[سيارو|سياري]] جو سخت ٿڌي رهندي آهي. سنڌ صوبي جي [[گادي جو هنڌ]] [[ڪراچي]] [[پاڪستان]] جو سڀ کان وڏو واپاري مرڪز آهي. ڪراچي پاڪستان جو ٻيو سڀ کان وڏو صنعتي شهر آهي جيڪو صوبي جي گادي جو هنڌ پڻ آهي جتي لاتعداد ملڪي ۽ بين الاقوامي بينڪن جو سسٽم موجود آهي، پاڪستان جا ٻه اهم [[بندرگاھ]] [[پورٽ قاسم]] ۽ [[ڪراچي بندرگاھ]] پڻ سنڌ ۾ آهن. باقي سنڌ [[زراعت]] واري [[صنعت]] تي مشتمل آهي، جيڪي لاتعداد [[ميوو|ميوا]]، [[ڀاڄي|ڀاڄيون]]، ۽ [[فصل]] پيدا ڪري ٿي جيڪي سموري ملڪ استعمال ۾ ڪيا وڃن ٿا.<ref name="The Nation, 2014">{{cite news|last1=Staff reporter|title=Sindh must exploit potential for fruit production|url=http://nation.com.pk/business/09-Mar-2014/sindh-must-exploit-potential-for-fruit-production|accessdate=29 May 2015|agency=The Nation|publisher=The Nation, 2014|date=9 March 2014}}</ref><ref name="SALU Press">{{cite web|url=https://www.academia.edu/1934949/Dates_in_Sindh_Facts_and_Figures|title=Dates in Sindh|last2=Saud|first2=Adila A.|date=|website=|publisher=SALU Press|last1=Markhand, PhD|first1=Ghulam Sarwar|accessdate=29 May 2015}}</ref><ref name="Dawn News,2007">{{cite news|last1=Editorial|title=How to grow Bananas|url=http://www.dawn.com/news/264225/how-to-grow-bananas|accessdate=29 May 2015|agency=Dawn News,|publisher=Dawn News, 2007|date=3 September 2007}}</ref> سنڌ صوبو پاڪستان جي [[دوا ساز صنعت]] جو پڻ مرڪز آهي. سنڌ پنهنجي مختلف [[ثقافت]] جي ڪري مشهور آهي، جنهن تي گهڻو تڻو اثر [[تصوف|صوفي ازم]] جو آهي، ڪيتريون ئي اهم [[صوفي]] [[مزار|مزارون]] سڄي سنڌ ۾ موجود آهن جيڪي لاتعداد عقيدتمند کي پنهنجي طرف ڇڪن ٿيون. سنڌ پاڪستان جو اڪيلو صوبو آهي جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ [[هندو]] رهن ٿا<ref name="tharparkar.gos.pk">[http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88 Tharparkar District Official Website – District Profile – Demography] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321200415/http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88|date=March 21, 2012}}</ref> ان کان علاوه [[ڪراچي]] به پاڪستان جو واحد شهر آهي جتي جدا جدا قومون آباد آهن جن ۾ [[مھاجر]] (جيڪي 1947ع ۾ [[انڊيا]] مان هجرت ڪري آيا هئا)<ref name=":0">{{Cite journal|last=KHALIDI|first=OMAR|date=1998-01-01|title=FROM TORRENT TO TRICKLE: INDIAN MUSLIM MIGRATION TO PAKISTAN, 1947—97|jstor=20837002|journal=Islamic Studies|volume=37|issue=3|pages=339–352}}</ref> برمي، ملباري، بنگالي، وغيره جنهن جي نتيجي ۾ ڪراچي ۾ ڪيترائي ڀيرا نسلي جهيڙا پڻ ٿيا آهن.<ref name=Minahan>{{cite book |last=Minahan |first=James |title=Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World |volume=3 |year=2002 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-32111-5 |pages=1277–78}}</ref> سنڌ ۾ [[يونيسڪو]](UNESCO) طرفان ٻه مقام عالمي ورثو قرار ڏئي پنهنجي نگرانيءَ ۾ آندا ويا آهن جنهن ۾ هڪ [[مڪلي|مڪلي جون ٽڪريون]] ([[ٺٽو]]) ۽ ٻيو [[موهن جو دڙو]] ([[لاڙڪاڻو]]) شامل آهن.<ref>{{cite web|title=Properties inscribed on the World Heritage List (Pakistan)|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/pk|website=UNESCO|publisher=UNESCO|accessdate=14 July 2016}}</ref> انگريزن اگسٽ 1935 ۾ گورنمنٽ آف انڊيا ايڪٽ پاس ڪيو. جنهن موجب برما ۽ عدن کي انڊيا مان ٽوڙي واپس پراڻي فتح ڪيل ملڪ/ڪالوني جي جدا حيثيت ۾ بحال ڪيائون. جڏهن ته سنڌ ۽ بلوچستان کي فتح ڪيل جدا ملڪ واري حيثيت ۾ بحال نه ڪيائون. سنڌ کي انڊيا جي هڪ صوبي جي حيثيت ۾ بحال ڪيائون. جڏهن ته بلوچستان کي قلات شاهي رياست طور انڊيا ۾ شامل رکيائون. == نالي جي معني == سنڌ تي [[سنڌوندي]]ءَ تان نالو پيو آهي. [[سنسڪرت]] ۾ ”سنڌو“ معنيٰ [[سمنڊ]] يا [[درياھ|وڏو درياءُ]] آهي،{{sfn|Phiroze Vasunia|2013|p=6}} اڳي [[ڪابل ندي]]، گومتي (گومال) وغيره سنڌونديءَ جون ڀرتي ڪندڙ شاخون هونديون هيون، تنهنڪري سنڌو رواجي ندين کان تمام گهڻو وڏي هوندي هئي ۽ سمنڊ سان ڪلهو پئي هڻندي هئي. انهيءَ سبب [[آريا|آڳاٽن آرين]] اهو نالو رکيس. اڄ به سنڌونديءَ جو پيٽ [[ڊيرا اسماعيل خان ضلعو|ديري اسماعيل]] کان وٺي [[ڪالاباغ]] تائين ايڏو وڏو آهي، جو ڪا ٻيڙي وچ سير ۾ هوندي، ته نڪي اورينءَ ڀر نڪي پرينءَ ڀر کان ڏسڻ ۾ ايندي.<ref>ڪتاب: [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html قديم سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180518034947/http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book46/Book_page2.html |date=2018-05-18 }} از ڀيرومل مهرچند آڏواڻي؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ|سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو]]</ref> اڳي سنڌ کي [[انگريزي ٻولي|انگريزي ٻوليءَ]] ۾ '''Sind''' ڪري لکيو ويندو هو، پر 1988ع تي [[سنڌ اسيمبلي]] پاران پيش ڪيل هڪ بل ذريعي ان کي '''Sindh''' ڪوٺيو ويو. 325 قبل مسيع ۾ [[يوناني|يونانين]] جڏهن [[سڪندر اعظم]] جي اڳواڻي ۾ سنڌ فتح ڪئي، ان وقت سنڌ کي انهن '''انڊُوس''' جو نالو ڏنو، جنهن مان بعد ۾ لفظ '''انڊس''' جنم ورتو. آڳاٽي ايرانين پاران [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي اوڀر طرف سموري علائقي کي هند چيو ويندو هو. جڏهن 17هين صدي تي انگريز برصغير ۾ آيا ته هن سموري [[ڏکڻ ايشيا]] کي سنڌ جو نالو ڏئي ان کي [[انڊيا]] ڪوٺيو. پاڪستان جي نالي ۾ [[س]] جو لفظ پڻ سنڌ مان کنيل آهي.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever?}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref>پروفيسر منگهارام ملڪاڻي ”سنڌ“ لفظ کي صاف طور دراوڙي الاصل قرار ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته آرين اهو لفظ دراوڙن کان اڌارو ورتو. هو لکي ٿو ته: {{quote|”بمبئي جي ڀارت وگيانيءَ (Indologist) پادري هيرس جي سَنَد موجب سندونديءَ کي اهو نالو آرين کان آڳاٽن رهاڪن دراوڙن ڏنو هو. جن جي ٻوليءَ ۾ ’سند‘ يا ’سِندو‘ لفظ جي معنيٰ هئي ندي يا درياءُ. آرين ان اکر کي ڦيرائي ”سنڌ“ يا ”سنڌو“ ڪيو، جنهن پٺيان سمورو ملڪ جنهن مان اُها ندي لنگهي ٿي، تنهن تي ’سنڌ‘ ديس جو نالو پئجي ويو......“<ref>{ملڪاڻي، منگهارام، پروفيسر، ”سنڌ، هندستان جو دروازو ۽ ان جي ادبي قدامت“ (مضمون)، ٽماهي ”مهراڻ“، جلد 11، نمبر- 3، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع، ص. 125}</ref>|}}يورپي لوڪن ”سنڌ“ لفظ جي بنياد متعلق اِها دعويٰ ڪئي ته اهو لفظ سنڪرت ٻوليءَ جو آهي، جنهن جو بنياد ”سڌ“ (sidh) ۽ ان جي معنيٰ نَهر يا نَدي آهي<ref>{williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.}</ref>ايڊورڊ ٿارنٽن (1844ع) ”سِنڌ“ يا ”سِنڌو“ لفظ کي سنسڪرت بنياد جو قرار ڏئي ٿو. هو لکي ٿو ته: "Sind or Sindh sanscrit for sea or collection of water......."<ref>{) Thornton, edward, op. cit. p. 199}</ref>مونيئروليمز ”سنڌو“ لفظ جي معنيٰ نهر،ندي ۽ سنڌ جا ماڻهو ڏنا آهن<ref>{williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.}</ref>اليگزينڊر ڪننگهام، سنڌ لفظ جي بنياد متعلق لکي ٿو ته: ”يونان وارن هن علائقي کي سِنڊو (Sindo) ۽ عربن سَدُو (Sadu) لکيو آهي. جيڪي هن علائقي جي سنسڪرتي نالي سِنڌو (Sindhu) ڏانهن اشارو ڪن ٿا. هن ٻوليءَ ۾ هتان جي رهاڪن کي سئنڌاوا (Saindhava) يا سئنڌو، (Saindhu) چيو ويو آهي ۽ عام مشهور اُچار به اهو آهي.“<ref>{ڪننگهام اليگزنڊر، ”سنڌ- هند جي قديم جاگرافي“، سنڌي ترجمو: عطامحمد ڀنڀرو، ڄام شورو/ حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 2007ع، ص. 266.}</ref>اليگزينڊر ڪننگهام واري ڳالهه کي ”انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا“ جا مرتبين تسليم ڪندي نقل ڪيو آهي. ڪاڪو ڀيرومل ان انسائيڪلو پيڊيا جي حوالي سان ڪننگهام واري ڳالهه ورجائيندي لکي ٿو ته: ”سنسڪرت ۾ ان کي ”سَئندَو (Saindhava) چوندا هئا، جنهن جي معنيٰ سنڌو ڪناري تي رهندڙ لوڪ......“<ref>{آڏواڻي، مهرچند، ڀيرومل، ”قديم سنڌ“، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، ڇاپو ٻيو 1980ع، ص.46}</ref>”رگويد واري زماني ۾ سنڌو ماٿر جي قديم لوڪن (رهواسين) کي سَئندو (Saindhava) جي نالي سان سڏيندا هئا، جنهن جي مراد هئي- سنڌو ڪناري يا سنڌوماٿر ۾ رهندڙ لوڪ آرين، يا هنن لوڪن (سنڌو ماٿر جي اصلوڪن رهاڪن) کي انهيءَ نالي (سَئنڌو/ سئندوئي) سڏيائون. هونئن به ته سنڌي ويا ڪرڻ جي اصولن موجب ’سنڌو‘ لفظ جي صفتي صورت ’سِئنڌوئي/ سئنڌو ئي ٿيندي. اها صورت (سئنڌو ئي)، اڳتي هلي پهرين ’سنڌ ئي‘ بڻي هوندي ۽ پوءِ ’سنڌي‘ بڻجي وئي ۽ وچ واري سُر [اَو]کي [اُ] سُر ۾ تبديل ڪيو ويو......... اهڙي طرح ’سنڌ ئي‘ جا اڳتي هلي ’سِنڌي‘ بنجي وئي آهي........“<ref>{الانا، غلام علي، ڊاڪٽر، ”سنڌي ٻوليءَ جو بڻ بنياد“، ڪراچي، سنڌيڪا اڪيڊمي، نئون ڇاپو 2004ع، ص. 127.}</ref><ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>”جڏهن به سنسڪرت مان نَوَن لفظن ٺاهڻ لاءِ ڪنهن ڌاتوءَ سان اڳياڙيون ۽ پڇاڙيون ڳنڍيون وينديون هيون ته ان عمل کي سڏيندا ئي هئا ”سَنڌي“، جو پوءِ ڦري ”سنڌي“ اچارجڻ لڳو ۽ اڄ خود يورپي ماهرن ان لفظ ”سَندي“ (Sandhi)کي هڪ ٽيڪنيڪل لفظ تور انگريزي ۽ ٻين ٻولين ۾ استعمال ڪرڻ شروع ڪيو آهي. ان لفظ ۾ ڪافي وقت اندر ( اِ ) حرف علت جو ( اَ ) حرف علت ۾ مٽجڻ ڪا وڏي ڳالهه ڪانهي. خود اسان وٽ ان جون ڪي صورتون انهي طريقي سان بدلجي چڪيون آهن. هن لفظ جو ڌاتو آهي سُڌ> سِد (سنسڪرت- سيند) = وهڻ، ڳنڍڻ، ڳنڻ، ڌڪ هڻڻ، آباد ٿيڻ، محدود ٿيڻ وغيره. جنهن مان سنڌ، سنڌو، سِڌو، سِنڌ، حرف علتِ (اِ) سان موجود آهن. ته ٻئي پاسي سَنڌڻ، سَند، سنداڻ، سَنڌ وغيره موجود آهن.......<ref>{ميمڻ سراج، ”سنڌي ٻولي“، حيدرآباد، سنڌ لئنگويج اٿارٽي، ٻيو ڇاپو 2009ع، ص. 63، 64.}</ref> <ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>.“دين محمد ڪلهوڙو، سنڌ لفظ کي دراوڙي ٻوليءَ جو آريائي روپ قرار ڏئي ٿو. هو لکي ٿو ته: ”منهنجي اڀياس ۽ سمجهه موجب: سنڌو/سنڌ لفظ جو بنياد سنسڪرت جو لفظ ”ند“ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ’طرف‘ ۽ ’س‘ ان جي اڳياڙي (Prefix) آهي. ’ند‘ جي اڳيان ’س‘ ۽ پٺيان ’و‘ اضافي صورتن ملائڻ سان لفظ ٺهيو- ’سنڌو‘ جنهن جي معنيٰ نڪري ٿي- سامهون وارو درياءُ. جڏهن قديم آريا درياء ڏيئي سنڌ ۾ گهڙيا هئا، تڏهن هنن درياءَ جي ٻنهي ڪنارن تي آباد دراوڙن لوڪن کي ’سنڌي‘ ۽ سندن ملڪ کي ’سنڌ‘ سڏيو، ڇاڪاڻ ته دراوڙن جو هي ملڪ هنن آرين کي سامهون واري طرف کان ٿي نظر آيو. اهڙي ريت هيءُ درياء منهنجي نظر ۾ قديم آرين جي آمد کان پوءِ ”سنڌو“ جي نالي سان مشهور ٿيو.“<ref>{سولنگي، محمد عرس ’اظهر‘، ”دادو ضلعو- هڪ اڀياس“ واڌارا، سڌارا، تصحيح ۽ مقدمو: دين محمد ڪلهوڙو، ڄام شورو، سنڌي ادبي بورڊ، 2013ع، ص ٽ.}</ref>ايڊون برائنٽ ۽ ايڊون فرانسيس برائنٽ ’سنڌ‘ لفظ کي جديد دراوڙي نه بلڪ قديم دراوڙي (Proto- Dravidian) زبان جو لفظ قرار ڏنو آهي.<ref>{Bryant, edwin and francis bryant, Edwin, "the quest for the origin of vedic-culture, the indo- Aryan migration debate", Newyork, Oxford university press, 2001, p. 320}</ref><ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>هندستان جي ڪرناٽڪ رياست جي دراوڙي قبيلن جي ڪلاسيڪي موسيقيءَ ۾ هڪ راڳ جو نالو ”سنڌ ڀيروي“ (Sindh Bhairavi) آهي. جيڪو اساوري ٺاٺ سُر سان تعلق رکي ٿو. دراوڙي ٻولي ”تامل“ جي ڳالهائيندڙن ۾ هڪ طبي علاج جو سائنسي طريقو ”سنڌا“ (Sidha) جي نالي سان مروج آهي، ان جا خالق قديم دراوڙ (قديم سنڌين جا ابا ڏاڏا) هئا ۽ اهو طريقو سنڌ ڌرتيءَ تي ڄميو ۽ عروج تي پهتو. آرين کان پوءِ هندستان جا دراوڙ قبيلا ڏورانهين علائقن ۾ رهڻ جي باوجود پنهنجي اصل ماتر ڀوميءَ جي سِڪَ کي ساهه ۾ هنڊائڻ لاءِ ان طريقي تي ”سنڌ“ نالو رکيائون.<ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref> ==== سنڌ بابت محققن ۽ مورخن جي راءِ ==== سنڌ جي سرزمين قديم زماني کان علم، فن، حڪمت ۽ فڪري روايتن جو اهم مرڪز رهي آهي. تاريخي ذريعن موجب هتي اهڙا عالم، فقيهه ۽ مفڪر پيدا ٿيا، جن جي علمي حيثيت ۽ فڪري اثرات پري پري تائين تسليم ڪيا ويا. سنڌ جي علمي عظمت بابت ڪيترن معروف محققن ۽ مورخن پنهنجا خيال قلمبند ڪيا آهن<ref name=" گرامي"/>. [[ابن صبعيه]] (Abu Sabeeya) پنهنجي تحريرن ۾ لکي ٿو ته سنڌ وارن وٽ علم ۽ حڪمت جو وڏو ذخيرو موجود هو، ۽ اهو به بيان ڪري ٿو ته يونان ۾ موجود علم جو وڏو حصو سنڌ مان منتقل ٿيو. [[ابو معشر]] سنڌ جي علمي حيثيت بابت لکي ٿو ته حڪمت، فلسفي ۽ علم سان سنڌين جي رغبت کي دنيا جي ٻين قومن به تسليم ڪيو آهي، ۽ علم جي طلب ۾ سنڌين کي نمايان مقام حاصل رهيو آهي<ref name=" گرامي"/>. تاريخي ڪتاب [[اخبار الحڪماءِ]] ۾ بيان ٿيل آهي ته دنيا جي قومن ۾ سنڌ علم ۽ حڪمت جو سرچشمو رهي آهي ۽ عدل ۽ سياست جي پهرين مرڪزن مان هڪ سمجهي ويندي هئي. ان ڪتاب موجب، جغرافيائي دوري سبب سنڌ جا ڪيترائي علمي ڪتاب ٻين علائقن تائين محدود مقدار ۾ پهتا، تنهن هوندي به جيڪي علمي آثار دستياب ٿيا، سي وڏي اهميت جا حامل هئا<ref name=" گرامي"/>. اسلامي روايتن موجب حضرت عليؓ به سنڌ جي سرزمين کي علم ۽ برڪت واري زمين قرار ڏنو آهي، جتان علم ۽ عرفان جو ظهور ٿيو. انهن بيانن مان سنڌ جي علمي ۽ فڪري حيثيت جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو<ref name=" گرامي">مولانا گرامي صاحب سه ماھي مھراڻ 2- 1975 ص نمبر 210</ref>. تاريخي حوالن موجب، پرتگالين جي سنڌ تي ڪاهه کان پوءِ مڪلي ۽ ٺٽي جهڙن علمي مرڪزن ۾ موجود ڪيترائي ڪتب خانا (لائبريريون) ۽ درسگاهون (مدرسا) تباهه ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ جي علمي ورثي کي وڏو نقصان رسيو<ref name=" دادا">ڪتاب؛ سنڌ جي عالمن جا سونھري ڪارناما، ليکڪ؛ دادا سنڌي</ref>. تاريخي ۽ تحقيقي لکتن موجب، موجوده بلوچستان جي سرزمين قديم زماني ۾ سنڌ جي وسيع جغرافيائي ۽ تهذيبي دائري سان ڳنڍيل رهي آهي. ڪجهه محققن جو خيال آهي ته بلوچستان جا ابتدائي رهاڪو سنڌي نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته بلوچ قبيلن جي آمد بعد جي تاريخي دورن ۾ ٿي. ڊاڪٽر الهه رکيو ٻُٽ لکي ٿو ته بلوچ قبيلا بلوچستان جا اصلوڪا رهاڪو نه هئا، پر انهن جي مڪران ۽ بلوچستان ۾ آمد چوٿين صدي عيسوي کان شروع ٿي. هن جي مطابق، بلوچ قبيلن کان اڳ هن خطي ۾ دراوڙ، عرب، ايراني، بروهي، راجپوت ۽ جت وڏي انگ ۾ آباد هئا<ref> ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref>. مير رحيم داد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ ۾ بيان ڪري ٿو ته سنڌ ماٿري ۾ بلوچن جي موجودگي کي ٽالپر دور کان اڳ تسليم ڪرڻ تاريخي طور درست ناهي، ۽ سندس خيال موجب بلوچستان تاريخي طور سنڌ جو حصو رهيو آهي.ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579 ساڳئي محقق هڪ ٻي جڳهه تي لکي ٿو ته بلوچستان ۽ خراسان، اقليم سنڌ جا صوبا رهيا آهن<ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع </ref>. بلوچن جي نسلي ۽ جغرافيائي پس منظر بابت احمد يار بلوچ لکي ٿو ته بلوچن جي آمد بلوچستان ۾ مرحليوار ٿي ۽ انهن جي هجرت قديم مسڪن حلب ۽ شام مان تقريبن چوٿين صدي عيسوي ۾ شروع ٿي.ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38 صادق علي بلوچ مطابق، زابلستان بلوچن جو قديم وطن هو، جنهن مان پوءِ اهي مختلف علائقن ڏانهن منتقل ٿيا<ref> تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref>. موسيٰ خان جلال زئي تاريخ بلوچستان ۾ بيان ڪري ٿو ته جڏهن بلوچ قوم ڪرمان مان مڪران طرف لڏي آئي، تڏهن انهن جو سردار جلال خان هو، جيڪو هن مهاجرت جي اڳواڻي ڪري رهيو هو.تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16 يورپي محقق پيڪولين لکي ٿو ته گهڻا بلوچ پاڻ کي عرب نسل سان ڳنڍين ٿا ۽ حلب (شام) کي پنهنجو ابتدائي وطن قرار ڏين ٿا<ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري </ref>. ڪامران اعظم جنجوعه لکي ٿو ته بلوچ قوم قديم دور ۾ عربستان، دجله ۽ فرات جي وادين، حلب جي علائقن ۽ ايراني سرحدن ڀرسان آباد هئي. هن وڌيڪ بيان ڪيو آهي ته هڪ روايت موجب، جڏهن بلوچ حلب مان لڏپلاڻ ڪري ڪرمان پهتا، ته اهي 44 گروهن ۾ ورهايل هئا، جن مان اعلمش رومي وڏو سردار هو<ref> ڪتاب بگٽي قبيلا ص نمبر 48ساڳيو ڪتاب ص نمبر 55</ref>. تاريخي بيانن موجب، موجوده بلوچستان جو علائقو اڳ ڪيچ مڪران، لسٻيلا، قلات، ۽ سيوي (سبي) جهڙن نالن سان سڃاتو ويندو هو. مهر ڳڙهه جي تهذيب، جيڪا لڳ ڀڳ 9 هزار سال پراڻي آهي، پڻ هن ئي خطي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. ڪجهه محققن موجب، لسٻيلي جا حڪمران سما (سماٽ) هئا، جڏهن ته قلات جا حڪمران بروهي هئا، جن کي دراوڙي نسل سان وابسته ڪيو وڃي ٿو. بروهي قوم بابت اهو به لکيو ويو آهي ته انهن جو بلوچن سان نسلي ۽ لساني تعلق ناهي . پاڪستان جي قيام کان پوءِ، 1964ع ۾ مرڪزي حڪومت طرفان سنڌ جا ڪجهه علائقا—جهڙوڪ جهٽ پٽ، نصيرآباد، اوستو، جعفرآباد، جهل مگسي، ڊيرا الهيار ۽ مراد جمالي—انتظامي طور بلوچستان ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{Citation |title=گريٽر بلوچستان ۽ تاريخي حقيقتون! {{!}} Affair - افيئر<!-- Bot generated title --> |url=http://affairnews.com/2015/07/%DA%AF%D8%B1%D9%8A%D9%BD%D8%B1-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DB%BD-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%D8%AA%D9%88%D9%86/ |accessdate=2019-12-17 |archive-date=2020-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018185800/http://affairnews.com/2015/07/%da%af%d8%b1%d9%8a%d9%bd%d8%b1-%d8%a8%d9%84%d9%88%da%86%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%db%bd-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d8%ae%d9%8a-%d8%ad%d9%82%d9%8a%d9%82%d8%aa%d9%88%d9%86/ |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> <ref>ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579</ref><ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع</ref><ref>ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38</ref><ref>تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref><ref>تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16</ref><ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري</ref> == تاريخ == {{Main|سنڌ جي تاريخ}} ===قبل از تاريخي دور === (تقريباً 7000 ق.م. کان 3000 ق.م.) سنڌو ماٿر واري علائقي (Greater Indus Region) ۾ انساني آبادي جا سڀ کان پراڻا آثار تقريباً 7000 قبل مسيح جا ملن ٿا، خاص طور تي [[مھرڳڙھ]] مان. جيڪو جيڪو اڄ بلوچستان ۾ واقع آهي، قديم دور ۾ سنڌو ماٿر جي تهذيبي دائري ۾ شامل هو، ۽ سنڌ جي تهذيبي اثرن جو اولين مرڪز سمجهيو وڃي ٿو<ref>UNESCO World Heritage Centre – Mehrgarh (Tentative List)</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I, Oxford University Press</ref>. ===سنڌو تهذيب جو دور === (تقريباً 3000 ق.م. کان 1700 ق.م.) تقريباً 3000 ق.م. ۾ سنڌو تهذيب پنهنجي پختي شهري شڪل اختيار ڪئي، جنهن جا وڏا مرڪز موهن جو دڙو ۽ هڙاپا هئا<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, Ancient Cities of the Indus Valley Civilization, Oxford, 1998</ref><ref>Britannica, entry: Indus Valley Civilization</ref>. [[فائل:IVC Map.png|thumb|150px|کاٻو|[[وادي سنڌ جي تهذيب|سنڌو تهذيب]] جا نمايان شهر]] [[فائل:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|100px|کاٻو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل ڪنگ پريسٽ جو مجسمو]] [[فائل:Mohenjodaro Sindh.jpeg|thumb|[[موهن جو دڙو|موهن دڙي]] جا آثار]] سنڌو تهذيب جي آبادي بابت جديد آثار قديمه جي تحقيق موجب مجموعي آبادي 4 کان 5 لک جي وچ ۾ هئي، جيڪا ان دور لاءِ انتهائي وڏي هئي<ref>Possehl, Gregory L., The Indus Civilization, Chapter on Demography</ref><ref>Wright, Rita P., The Ancient Indus, Cambridge University Press, 2010</ref>. سنڌو تهذيب جا شهر: گرڊ سسٽم تحت رٿيل؛ ڍڪيل نيڪالي نظام؛ پڪين سرن جا گهر؛ ۽ عوامي غسل خانن تي مشتمل هئا<ref>Marshall, Sir John, Mohenjo-daro and the Indus Civilization, 1931</ref><ref>UNESCO – Mohenjo-daro World Heritage Site</ref>. سنڌو تهذيب پنهنجي عظمت ۾ قديم مصري ۽ ميسوپوٽيميا تهذيبن جي برابر هئي. موهن جو دڙو، هڙاپا ۽ [[ڪوٽڏجي|ڪوٽ ڏيجي]] جهڙا شهر اعليٰ شهري منصوبابندي، پڪين سرن جي عمارتن، ڍڪيل نيڪالي نظام، عوامي غسل خانن ۽ منظم رستن جي شاهدي ڏين ٿا. [[بلوچستان]] خشڪ هجڻ ڪري اتي جي رهواسين کي مشڪلاتون پيدا ٿيون، جتان ڪيترائي ماڻهو ڪوٽ ڏجي جي علائقن طرف ھجرت ڪري آيا. پنهنجي دور ۾ ڪوٽ ڏجي وارو علائقو شهري علائقن جو مثال هو<ref>Britannica, entry: Kot Diji Culture</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I (OUP)</ref><ref>Wright, Rita P., The Ancient Indus, Cambridge University Press</ref><ref>Possehl, Gregory L., The Indus Civilization, AltaMira Press</ref>. ان کان سواءِ [[موهن جو دڙو]] ۽ [[هڙاپا]] پڻ انساني زندگي لاءِ شهڪار شهر هئا. هتي ماڻهو کي [[فنون لطيفہ]] تي عبور حاصل هو، ۽ هنن پنهنجي [[سنڌو لکت| لکت]] جو نظام تيار ڪيو، جيڪو اڄ تائين مڪمل طور پڙهي نه سگهيو آهي<ref>Parpola, Asko, Deciphering the Indus Script</ref><ref>Britannica, entry: Indus Script</ref>. اتي موجود ترتيب سان جوڙهيل شهر، پڪين سرن سان عام ماڻهن جا گھر، رستا، عوامي غسل خانا، ۽ ڍڪيل نيڪالي جو نظام ان شهر جي عظمت جو داستان آهي<ref>{{cite web |url= http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moanjodaro|author= |date= |work= The United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) website |publisher= |accessdate=September 6, 2014}}</ref><ref>Suhail Zaheer Lari, ''An Illustrated History of Sindh'' (1994, Karachi) p. 16, 17</ref>. هي تهذيب تقريباً 1700 ق.م. ۾ اوچتي تباهي جو شڪار ٿي، جنهن جا امڪاني سبب قدرتي آفتون يا زلزلا سمجهيا وڃن ٿا<ref>Edwin Bryant (2001). The Quest for the Origins of Vedic Culture. pp. 159–60.</ref>. ===ابتدائي تاريخي ۽ ويدڪ دور=== (1700 ق.م. کان 600 ق.م.) قديم شهر رورڪا، جنهن کي هاڻ روهڙي يا اروڙ چيو وڃي ٿو، [[سئوويرا بادشاهت]](Sauvīra) جي گادي جو هنڌ هو. سئوويرا هڪ قدرتي-تاريخي بادشاهت هئي<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind, p.63</ref><ref>Raychaudhuri, Political History of Ancient India</ref>. جنهن جو ذڪر شروعاتي ٻڌ ڌرم جي ادب ۾ مُک واپاري مرڪز طور ٿيل آهي<ref>Derryl N. MacLean (1989)، [https://books.google.com/books?id=xxAVAAAAIAAJ&pg=PA63 ''Religion and Society in Arab Sind''], ص.63</ref>. رگويد واري زماني ۾ سنڌ کي سپت سنڌو سڏيو ويندو هو. “سپت سنڌو” مان مراد سنڌو ۽ ان سان لاڳاپيل اهم نديون هيون. ان مان مکيه نديون شتدرو ([[ستلج]])، پرشڻي ([[راوي]])، اسڪني ([[چناب]])، وتستا ([[جهلم]])، ارجڪئا ([[بياس ندي|بياس]])، ۽ [[سنڌوندي|سنڌو ندي]] وهندڙ هيون. ھڪ لفظ سوما کي ندي سمجھي سپت سنڌو جو مطلب ست نديون سمجھيو ويو پر علمن ان کي علائقي جو نالو يا ڏند ڪٿائي ندي سمجھن ٿا. [[مھاڀارت]] ۾ سنڌ جو ذڪر [[هندوستان جا نالا|ڀارت ورشا]] جي حصي طور ملي ٿو. ===ھخامنشي (فارسي) دور=== (600 ق.م. کان 400 ق.م.) سنڌ 519 ق.م. ۾ فارسي [[هخامنشي سلطنت| ھخامنشي]] (اڪئمنيڊ) شهنشاهت جو باقاعده حصو بڻجي. دارا اعظم (اول) سنڌ فتح ڪري ان کي پنهنجي سلطنت جي ھندش جي نالي سان 29هين ساتراپي (ولايت) قرار ڏنو. فارسي دور ۾ سنڌ مان فوجي ڀرتيون ڪيون ويون، ۽ سنڌي سپاهي ايراني لشڪر جو حصو بڻجي يونان خلاف ٿيندڙ فارسي–يوناني جنگين ۾ شامل ٿيا<ref>Briant, Pierre, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Herodotus, Book III, Satrapy List</ref><ref name = " سيلاني "/>. اعظم (اول) جي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ فارسي منتظمين، فوجي ۽ واپاري اچڻ لڳا، جنهن سبب ايراني اثر وڌي ويو. بعد وارن ايراني ۽ مقامي روايتن ۾ بهمن بن اسفنديار سان منسوب ڪجهه شهرن جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تاريخي تحقيق موجب اهي بيان اسطوري آهن ۽ [[هخامنشي سلطنت|ھخامنشي]] (اڪئمنيڊ) دور سان سڌي طرح ثابت ناهن<ref>Behistun Inscription</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Briant, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Herodotus, Histories, Book III</ref><ref>Bosworth, The Persian Empire</ref><ref>Yarshater, Iranian National History</ref><ref>Encyclopaedia Iranica – Bahman</ref>. فردوسي جي شاهنامي جهڙين ايراني رزميه روايتن موجب، هند، سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جا ڪجهه راجا ايران جي بالادستي مڃيندا ۽ خراج ادا ڪندا هئا؛ بهرحال، جديد تاريخي تحقيق موجب اهي بيان ڪنھن تاريخي دستاويز جو نه پر ادبي ۽ رزميه روايتن جو حصو آهن. ايراني [[هخامنشي سلطنت|ھخامنشي]] اڪئمنيڊ سلطنت جي اوڀر وارن علائقن، جن ۾ سنڌ (ھندش) پڻ شامل هئي، جا نالا اسان تائين يوناني مؤرخن، خاص طور هيروڊوٽس، وسيلي پهتا آهن. انهن علائقن ۾ ساڪا، ماڪا (مڪران)، ستگيدائي، گنداروئي ([[گنڌارا]])، [[داديڪائي]] ۽ [[پڪٽائي]] جهڙا قبيلائي ۽ علائقائي نالا شامل هئا. دارا اعظم (اول) جي دور ۾ سنڌ مان پڻ سپاهي ايراني فوج ۾ ڀرتي ڪيا ويا. بعد ۾، جڏهن [[خشايارشا]] (Xerxes) يونان خلاف مهم هلائي، تڏهن ايراني لشڪر ۾ هندستاني ۽ سنڌي سپاهي به شامل هئا؛ [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي]] مطابق ايرانين جنگ ۾ ھاٿين جو پڻ استعمال ڪيو<ref name="سيلاني "> [ ڪتاب: سنڌ گهمندڙ سيلاني، سنڌي ادبي بورڊ] </ref>. 400 بهرحال، جديد تاريخي ذريعن موجب انهن جنگين ۾ سنڌي هاٿين جي استعمال بابت ڪو مستند ثبوت موجود ناهي<ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Cambridge History of Iran, Vol. II</ref><ref>Pierre Briant, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Achaemenid Empire”</ref><ref>Herodotus, Histories, Book III & VII</ref>. ===يوناني ۽ سلوقي دور=== (400 ق.م. کان 305 ق.م.) 327 کان 325 قبل مسيح جي وچ ۾ يوناني فاتح سڪندر اعظم سنڌو وادي ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن ۾ داخل ٿيو<ref>Arrian, Anabasis of Alexander, Books IV–VI </ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Alexander the Great”</ref>. سڪندر جي وفات کان پوءِ سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان ڪجهه عرصي لاءِ سلوقي سلطنت جي سياسي اثر هيٺ رهيا <ref>Cambridge History of Iran</ref> <ref>Britannica, “Seleucid Empire”</ref>. ===موريا سلطنت جو دور=== (305 ق.م. کان 185 ق.م.) 305 قبل مسيح ۾ چندر گپت موريا، سلوقس نيڪيٽر سان معاهدي کان پوءِ، سنڌ کي موريا شهنشاهت ۾ شامل ڪيو<ref>Britannica, “Chandragupta Maurya”</ref><ref>Justin, Epitome of Pompeius Trogus</ref><ref>Strabo, Geography</ref>. موريا دور، خاص طور اشوڪا جي حڪومت دوران، سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ٻڌ ڌرم کي وڏي هٿي ملي ۽ ان جي تبليغ ٿي<ref>Romila Thapar, Ashoka and the Decline of the Mauryas</ref><ref>Ashokan Rock Edicts</ref>. 185 قبل مسيح ۾ موريا حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو جڏهن ان جي آخري حڪمران برهدرتھ کي پُشيمتر سنگا هٿان قتل ڪيو ويو ۽ سنگا شهنشاهت قائم ٿي<ref>Encyclopaedia Britannica, “Sunga dynasty”</ref><ref>Romila Thapar, The Mauryas Revisited</ref><ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref>. ===هند-يوناني ۽ باختري دور=== (185 ق.م. کان 130 ق.م.) مورين جي زوال کان پوءِ اتر اولهه هندستان ۾ يوناني اثر ٻيهر وڌيو. هن دور ۾ ڊيمٽرس اول جي قيادت هيٺ يوناني–باختري حڪمرانن تقريباً 200–180 قبل مسيح جي وچ ۾ گندھارا، پنجاب ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو. سنڌ بابت، خاص طور اترين حصن ۾، هند–يوناني اثر جا آثار ملن ٿا؛ بهرحال، سڄي سنڌ تي سندن سڌي ۽ مستقل حڪومت بابت جديد تحقيق ۾ اختلاف موجود آهي<ref>Dani, History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Bopearachchi, Monnaies Gréco-Bactriennes</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Demetrius I”</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Indo-Greek Kingdoms”</ref><ref>A. K. Narain, The Indo-Greeks</ref>. ميناندر (ميلندا) جهڙا حڪمران به هن دور ۾ ٿيا. ===سڪوٿي (انڊو-سڪوٿي) دور=== (2 صدي ق.م.) ٻي صدي قبل مسيح ۾ هند–يوناني علائقن ۾ ساڪا (سڪوٿي) قبيلن جي حڪمراني قائم ٿي، جنهن سان هند–يوناني اقتدار جو خاتمو ٿيو. ساڪا حڪمرانن سنڌ، پنجاب، راجستان ۽ اولهه هندستان جي وسيع علائقن تي حڪومت ڪئي، ۽ جديد تاريخنويسي ۾ هن دور کي انڊو–سڪوٿي (Indo-Scythian) دور سڏيو وڃي ٿو<ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Indo-Scythian”</ref><ref>A. K. Narain, The Indo-Greeks</ref>. ===ڪوشان سلطنت=== (1 صدي عيسوي کان 3 صدي عيسوي) پهرين صدي عيسوي ۾ سنڌ [[ڪوشان ايمپائر]] جي قبضي هيٺ آئي. سنڌ, گندھارا ۽ اتر هندستان تي انھن جي حڪومت قائم ٿي<ref>Encyclopaedia Britannica, “Kushan Dynasty”</ref><ref>Cambridge History of India</ref>. [[ڪنشڪ]] جي حڪمراني دوران ٻڌ ڌرم کي وڏي سرپرستي ملي ۽ ڪيترائي مذهبي مرڪز قائم ڪيا ويا. هن دور ۾ ڪجهه قبيلن، جن ۾ آهير پڻ شامل هئا<ref name="Beames1970">{{cite book|author=John Beames|title=A comparative grammar of the modern Aryan languages of India: to wit, Hindi, Panjabi, Sindhi, Gujarati, Marathi, Oriya and Bengali |url=https://books.google.com/books?id=wIddAAAAIAAJ|accessdate=22 March 2011|year=1970|publisher=Munshiram Manoharlal}}</ref>، سنڌ ۾ موجود هئا. ٽين صدي عيسوي جي وچ ڌاري ڪوشان سلطنت جي زوال کان پوءِ سنڌ ساساني شهنشاهت جي سياسي اثر هيٺ اچي وئي<ref>which began about 127 CE. "Falk 2001, pp. 121–136", Falk (2001), pp. 121–136, Falk, Harry (2004), ص. 167–176 and Hill (2009), ص. 29, 33, 368–371.</ref> ===ساساني (فارسي) دور=== (3 صدي عيسوي) ڪوشان سلطنت جي زوال کان پوءِ، ٽين صدي عيسوي جي وچ ڌاري سنڌ ساساني شهنشاهت جي سياسي بالادستي هيٺ اچي وئي. ساساني حڪمرانن سنڌ کي سڌي صوبي بدران اوڀر سرحدي علائقي طور سنڀاليو، جتي مقامي حڪمران برقرار رهيا پر فارسي اقتدار کي خراج ادا ڪندا هئا. سنڌ هن دور ۾ ايران ۽ هندستان جي وچ ۾ واپاري دروازي جي حيثيت رکي ٿي. پنجين صدي عيسوي ۾ هيفتالي حملن سبب ساساني اثر ڪمزور ٿيو، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ مقامي گهراڻن جي حڪمراني جو آغاز ٿيو<ref>Encyclopaedia Iranica</ref><ref>Romila Thapar, Early India</ref><ref>. O. Skjærvø, Sasanian Coins in the Indus Region</ref><ref>Dani, History of Pakistan</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, Hephthalites</ref>. ===گپتا گھراڻي جو دؤر=== (4 صدي عيسوي کان 478ع تائين) ساساني اثر جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ سنڌ ڪجهه عرصي لاءِ گپتا سلطنت جي سياسي اثر هيٺ آئي. پنجين صدي عيسوي جي آخر ۾ هيفتالي (سفيد ھُن) قبيلن جي حملن سبب گپتا اقتدار اتر اولهه هندستان مان ختم ٿيڻ لڳو. ان کان پوءِ سنڌ ۾ مقامي حڪمرانن جو دور شروع ٿيو، جيڪو روايتي طور [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. ڪجهه وقت لاءِ اتر هندستان جي حڪمران شهنشاهه [[هرشاوردن]] جو سنڌ تي سياسي اثر پڻ ذڪر هيٺ اچي ٿو، پر سڌي صوبائي حڪومت جا پڪا ثبوت موجود ناهن<ref>Romila Thapar, Early India</ref><ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref>. ==== قديم سنڌ جون مشهور سياسي شخصيتون ==== قديم سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ مقامي حڪمرانن، ايراني ۽ مقدونيائي فاتحن، موريا شهنشاهن ۽ وچ ايشيائي قبيلائي سلطنتن جو اهم ڪردار رهيو. رائي گهراڻي کان اڳ سنڌو ماٿري مختلف دورن ۾ مقامي راجائن، اخيميني، مقدونيائي، سليوسي، موريا، سڪا، پارٿين، ڪوشان ۽ اڇن هنن جي سياسي اثر هيٺ رهي. انهن حڪمرانن ۽ قبيلائي قوتن جو ذڪر گهڻو ڪري يوناني، ايراني، هندستاني ۽ بعد وارن تاريخي ذريعن ۾ ملي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ رائي گهراڻي کان اڳ سنڌ سان لاڳاپيل قديم حڪمران ۽ سياسي قوتون ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | شخصيت / قوت ! style="background:#99CCFF;" | درجو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي سڃاڻپ ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ سان لاڳاپو ! style="background:#99CCFF;" | مختصر تعارف |- | 1 | [[ميوسيڪانس|راجا ميوسيڪانس]] (Musicanus) | مقامي حڪمران | سنڌو ماٿري جو راجا | هيٺين سنڌ / سنڌو درياهه جو علائقو | يوناني ذريعن موجب ميوسيڪانس سنڌو ماٿري جو هڪ خودمختيار مقامي حڪمران هو، جنهن سڪندر اعظم جي آمد وقت پنهنجي سياسي حيثيت برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 2 | [[راجا سامبس]] (Sambus) | مقامي حڪمران | اتر سنڌ جو سردار | اتر سنڌ | سامبس قديم سنڌ جو هڪ مقامي حڪمران يا سردار هو، جنهن جو ذڪر مقدونيائي لشڪر جي سنڌ ۾ اچڻ واري دور سان لاڳاپيل بيانن ۾ ملي ٿو. |- | 3 | [[راجا آڪسيڪانس|راجا آڪسِي ڪانس]] (Oxycanus) | مقامي حڪمران | سنڌو ڪناري جو حڪمران | سنڌو درياهه جو علائقو | آڪسيڪانس سنڌو درياهه جي ڀرپاسي آباد علائقي جو مقامي حڪمران هو، جنهن بابت يوناني تاريخدانن سڪندر اعظم جي سنڌي مهم جي حوالي سان ذڪر ڪيو آهي. |- | 4 | [[سوفيٿس]] يا سوفيٽس | مقامي حڪمران | منظم مقامي رياست جو حڪمران | قديم سنڌ / اتر اولهه هندستاني علائقو | سوفيٿس کي قديم ذريعن ۾ هڪ منظم، طاقتور ۽ فوجي لحاظ کان مضبوط حڪمران طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن وٽ انتظامي ۽ فوجي ڍانچو موجود هو. |- | 5 | [[دارا اعظم|دارا اوّل]] | غير ملڪي حڪمران | [[اخيميني سلطنت]] جو شهنشاهه | هندوش / سنڌو ماٿري | دارا اوّل اخيميني ايران جو شهنشاهه هو، جنهن سنڌو ماٿري جي ڪجهه حصن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو ۽ انهن علائقن کي اخيميني انتظامي نظام جو حصو بڻايو. |- | 6 | [[سڪندر اعظم]] | غير ملڪي فاتح | [[مقدونيائي سلطنت]] | سنڌو درياهه ۽ هيٺين سنڌ | سڪندر اعظم 326 ق.م ۾ سنڌو ماٿري ۾ داخل ٿيو ۽ هتان جي مختلف مقامي حڪمرانن سان جنگيون، معاهدا ۽ سياسي رابطا ڪيا. |- | 7 | [[سليوڪس اوّل نيڪيٽر]] | غير ملڪي حڪمران | [[سليوسي سلطنت]] | سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان جا سرحدي علائقا | سليوڪس اوّل سڪندر اعظم جي جانشينن مان هو، جنهن سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي سياسي دعويٰ ڪئي، پر بعد ۾ موريا سلطنت سان معاهدي ذريعي سرحدي بندوبست ٿيو. |- | 8 | [[چندرگپت موريا]] | سلطنتي حڪمران | [[موريا سلطنت]] | سنڌ سميت اتر هندستان | چندرگپت موريا اتر هندستان ۾ هڪ مضبوط مرڪزي سلطنت قائم ڪئي، جنهن جي سياسي اثر هيٺ سنڌ جا علائقا به آيا. |- | 9 | [[اشوڪ اعظم]] | سلطنتي حڪمران | موريا سلطنت | سنڌو ماٿري جا علائقا | اشوڪ اعظم موريا سلطنت جو مشهور شهنشاهه هو، جنهن بدھ مت جي سرپرستي ڪئي ۽ سلطنت جي مختلف علائقن ۾ اخلاقي، انتظامي ۽ مذهبي پاليسيون نافذ ڪيون. |- | 10 | [[سڪا]] / [[اسڪٿي]] | قبائلي / سلطنتي قوت | وچ ايشيائي قبيلائي حڪمران | سنڌ ۽ ڀرپاسي وارا علائقا | سڪا يا اسڪٿي وچ ايشيا مان آيل قبيلائي قوتون هيون، جن اتر اولهه هندستان ۽ سنڌ جي سياسي تاريخ تي اثر وڌو. |- | 11 | [[پارٿين]] / [[پھلاوا]] | قبائلي / سلطنتي قوت | ايراني نسل جي سياسي قوت | سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان | پارتھين يا پھلاوا ايراني نسل سان لاڳاپيل حڪمران هئا، جن مختلف دورن ۾ سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي سياسي اثر قائم رکيو. |- | 12 | [[ڪوشان]] | سلطنتي قوت | وچ ايشيائي سلطنت | سنڌو ماٿري ۽ اتر اولهه هندستان | ڪوشان سلطنت واپار، سڪن، بدھ مت ۽ بين العلاقائي رابطن لاءِ مشهور هئي. ان جو اثر سنڌو ماٿري تائين پکڙيل هو. |- | 13 | [[اڇا ھن]] | قبائلي / حملي آور قوت | وچ ايشيائي خانه بدوش | سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جا علائقا | اڇا هن وچ ايشيا جا خانه بدوش حملي آور هئا، جن ڏکڻ ايشيا جي سياسي ڍانچي تي اثر وڌو ۽ سنڌ سميت ڪيترن علائقن ۾ سياسي بيچيني پيدا ڪئي. |} === راء گھراڻي جو دؤر=== {{Main|راءِ گهراڻو}} ''(تقريباً 478ع – 632ع)'' پنجين صدي عيسوي جي آخر ڌاري سنڌ ۾ مقامي حڪمراني جي هڪ نئين مرحلي جو آغاز ٿيو، جنهن کي تاريخ ۾ '''[[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]]''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. راءِ گهراڻو سنڌ جو پهريون چڱيءَ طرح دستاويزي مقامي حڪمران گهراڻو سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ساساني، ڪوشاني ۽ ٻين خارجي سياسي اثرن جي خاتمي کان پوءِ سنڌ ۾ هڪ مضبوط ۽ خودمختيار رياست قائم ڪئي. هن گهراڻي جي گاديءَ جو هنڌ [[اروڙ]] (الور) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم سياسي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. راءِ گهراڻي بابت بنيادي معلومات ''[[چچ نامو]]''، عرب مؤرخن جي بيانن ۽ بعد وارن تاريخي ماخذن مان ملي ٿي. انهن ذريعن موجب راءِ حڪمرانن جي اقتدار هيٺ سنڌ جي حدن ۾ موجوده سنڌ سان گڏ [[مڪران]]، [[سيوھڻ |سيوستان]] (سيوھڻ)، [[ملتان]] ۽ اتر اولهه وارا ڪجهه سرحدي علائقا پڻ شامل هئا. ان دور ۾ سنڌ ڏکڻ ايشيا، ايران ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ واپار جو اهم مرڪز هئي، جنهن سبب رياست کي اقتصادي استحڪام حاصل رهيو. راءِ گهراڻي جي دور ۾ انتظامي ڍانچي، فوجي تنظيم، زميني محصولن ۽ واپاري رستن تي خاص ڌيان ڏنو ويو. عرب مؤرخن جي بيانن موجب سنڌ هڪ خوشحال ۽ منظم سلطنت هئي، جتي زراعت، واپار ۽ دريائي آمدرفت معاشي زندگي جا اهم بنياد هئا. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ مختلف مذهبي برادرين، خاص طور ٻڌ ڌرم ۽ هندومت جي پوئلڳن، کي پنهنجن مذهبي معاملن ۾ خاصي آزادي حاصل هئي. 632ع ۾ [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] جي وفات کان پوءِ راءِ گهراڻي جو خاتمو ٿيو. ان کان پوءِ سندس درٻار جي برهمڻ وزير [[راجا چچ|چچ]] اقتدار حاصل ڪري [[برهمڻ آباد]] قائم ڪيو، جنهن سان سنڌ جي سياسي تاريخ جي هڪ نئين دور جي شروعات ٿي. ====راءِ گهراڻي جا حڪمران==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ راءِ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | ترتيب ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | اندازي مطابق دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راء ديواجي|راءِ ڏيوَاجي]] | تقريباً 489ع کان اڳ | راءِ گهراڻي جو باني حڪمران؛ سنڌ ۾ منظم سياسي اقتدار جو بنياد وڌائيندڙ |- | 2 | [[راء سھارس پھريون|راءِ ساهيرس اوّل]] | 489ع – 510ع | سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي استحڪام |- | 3 | [[راء سھاسي پھريون|راءِ ساهسي اوّل]] | 510ع – 524ع | امن، واپار ۽ فوجي تنظيم جي مضبوطي |- | 4 |[[راء سھارس ٻيون|راءِ ساهيرس ٻيو]] | 524ع – 600ع | راءِ گهراڻي جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ سياسي ۽ فوجي عروج جو دور |- | 5 | [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] | 600ع – 632ع | راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ برهمڻ گهراڻي جو آغاز ٿيو |} ==== راءِ سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي بناوت ==== {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ راءِ دور جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] (الور) |- | حڪومتي نوعيت | موروثي بادشاهت |- | اهم علائقا | سنڌ، سيوستان، ملتان، مڪران ۽ سرحدي علائقا |- | معيشت | زراعت، دريائي واپار، زميني محصول |- | فوج | منظم مقامي فوج ۽ سرحدي دفاعي نظام |- | مذهب | هندومت ۽ ٻڌ ڌرم جي گڏيل موجودگي |- | واپار | هندستان، ايران ۽ وچ ايشيا سان واپاري رابطا |- | جانشين رياست | [[برھمڻ گھراڻو]] |} ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻي کي سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هڪ عبوري ۽ بنيادي اهميت وارو دور سمجهيو وڃي ٿو. هي دور هڪ طرف قديم هند-ايراني ۽ ڪوشاني سياسي روايتن جي پڄاڻي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته ٻي طرف سنڌ جي مقامي رياستي سڃاڻپ جي مضبوط ٿيڻ جو آغاز پڻ سمجهيو وڃي ٿو. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم سياسي وحدت طور سامهون آئي، جنهن جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي تي بعد ۾ [[برهمڻ آباد]] ۽ پوءِ عرب دور جي حڪمراني جا ڪيترائي عنصر قائم رهيا. ===برهمڻ گهراڻي جو دور=== {{Main|برھمڻ گهراڻو}} ''(632ع – 712ع)'' [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي خاتمي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون سياسي دور شروع ٿيو، جيڪو '''[[برھمڻ گھراڻو|برهمڻ گهراڻي]]''' يا '''چچ گهراڻي''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هن گهراڻي جو بنياد [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] وڌو، جيڪو اصل ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار ۾ هڪ برهمڻ وزير ۽ منتظم هو. راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ چچ اقتدار حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ هڪ نئين مقامي بادشاهت قائم ڪئي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> برهمڻ گهراڻي جو گاديءَ جو هنڌ [[اروڙ]] (الور) رهيو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم سياسي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. عرب، فارسي ۽ مقامي تاريخي ماخذن موجب هن دور ۾ سنڌ جون حدون اتر ۾ [[ملتان]] تائين، اولهه ۾ [[مڪران]] تائين ۽ ڏکڻ ۾ [[رڻ ڪڇ]] جي علائقن تائين پکڙيل هيون.<ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref><ref>{{cite book |last=Dani |first=A. H. |title=History of Pakistan, Volume I |publisher=Oxford University Press}}</ref> برهمڻ گهراڻي جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم ۽ خوشحال رياست طور موجود هئي، جتي زراعت، دريائي واپار، بندرگاهي سرگرميون ۽ زميني محصول رياست جي آمدني جا اهم ذريعا هئا. [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[سيوستان]] ۽ [[برهمڻ آباد]] جهڙا شهر واپار ۽ انتظام جا اهم مرڪز هئا. عرب مؤرخن جي بيانن موجب سنڌ هندستان، ايران، عربستان ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ واپاري رابطن جو اهم دروازو هئي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ==== چچ برهمڻ جو اقتدار ==== [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] اصل ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار جو اعليٰ عملدار هو. ''چچ نامي'' موجب راءِ ساهسي جي وفات کان پوءِ چچ راڻي سوهندي سان شادي ڪئي ۽ اقتدار سنڀاليو. بعد ۾ هن مخالف دعويدارن کي شڪست ڏئي پنهنجي حڪومت کي مستحڪم ڪيو. چچ سنڌ جي سرحدن کي وڌايو ۽ ڪيترن ئي سرحدي علائقن تي سياسي اثر قائم ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref> تاريخي روايتن موجب چچ نه رڳو سنڌ جي مرڪزي علائقن تي پنهنجو اقتدار مضبوط ڪيو، پر مڪران، سيوستان ۽ اترين علائقن ۾ پڻ مهمون هلائيون. سندس دور ۾ سنڌ هڪ مضبوط مقامي بادشاهت طور اڀري آئي، جنهن جو سياسي اثر سنڌو ماٿريءَ جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> ==== برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] | 632ع – 671ع | برهمڻ گهراڻي جو باني؛ راءِ گهراڻي کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ کي سياسي طور متحد ڪيو |- | 2 | [[راجا چندر|راجا چندر]] | 671ع – 679ع | چچ جو ڀاءُ؛ حڪومت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل برقرار رکيو |- | 3 | [[راجا ڏاهر|راجا ڏاهر]] | 679ع – 712ع | برهمڻ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ عرب حملي خلاف مزاحمت لاءِ مشهور |} <ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ==== راجا ڏاهر جو دور ==== [[راجا ڏاهر]] برهمڻ گهراڻي جو آخري ۽ سڀ کان مشهور حڪمران هو. هن پنهنجي والد [[راجا چچ]] ۽ چاچي [[راجا چندر]] کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. سندس دور ۾ سنڌ سياسي طور مضبوط رياست هئي، پر ساڳئي وقت عرب خلافت سان لاڳاپا ڇڪتاڻ جو شڪار ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> 711ع–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻي ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجن سنڌ تي حملو ڪيو. عرب فوجن پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان ۽ ٻين علائقن ڏانهن وڌيون. آخرڪار [[اروڙ]] جي ويجهو ٿيل جنگ ۾ راجا ڏاهر مارجي ويو، جنهن سان برهمڻ گهراڻي جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ اموي خلافت جي سياسي اثر هيٺ اچي وئي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ برهمڻ گهراڻي جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] |- | حڪومتي نظام | موروثي بادشاهت |- | حڪمران گهراڻو | برهمڻ (چچ) گهراڻو |- | اهم شهر | اروڙ، ديبل، نيرون ڪوٽ، برهمڻ آباد، سيوستان |- | اهم معاشي بنياد | زراعت، دريائي واپار، بندرگاهون، محصول |- | مذهبي صورتحال | هندومت، ٻڌ ڌرم ۽ مقامي مذهبي روايتون |- | واپاري رابطا | ايران، عربستان، مڪران، هندستان |- | خاتمو | 712ع ۾ اموي خلافت جي فتح کان پوءِ |} ==== تاريخي اهميت ==== برهمڻ گهراڻي جو دور سنڌ جي تاريخ ۾ قديم ۽ اوائلي اسلامي دور جي وچ واري اهم عبوري مرحلي طور ڏٺو وڃي ٿو. هن دور ۾ سنڌ هڪ مضبوط مقامي رياست جي صورت ۾ موجود هئي، جنهن جا سياسي، فوجي ۽ واپاري رابطا ايران، عربستان ۽ هندستان سان قائم هئا. [[چچ نامو]]، جيڪو هن دور بابت بنيادي تاريخي ماخذن مان هڪ آهي، سنڌ جي سياسي ڍانچي، حڪمرانن، فوجي مهمن ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite book |title=Chach Nama |publisher=Brill}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> 712ع ۾ برهمڻ گهراڻي جي خاتمي سان سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون باب شروع ٿيو، جنهن سان عرب-اسلامي سياسي ۽ ثقافتي اثرن جو دور آغاز ٿيو. ان ڪري برهمڻ گهراڻي کي قديم سنڌ جي آخري وڏي مقامي بادشاهت طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. === عربن جو دور === {{Main|سنڌ تي عربن جي فتح|سنڌ ۾ عرب دور}} ''(712ع کان 11هين صدي عيسوي تائين)'' سنڌ ۾ عربن جو دور 8هين صدي عيسويءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح کان شروع ٿيو ۽ پوءِ اموي، عباسي ۽ هباري حڪمراني جي مرحلن مان گذريو. هن دور ۾ سنڌ پهرين خلافت جي صوبي طور هلي، پوءِ عباسي خلافت جي ڪمزور ٿيڻ سان مقامي عرب نسل جي [[ھباري گھراڻو|هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت هيٺ آئي. سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرڪز [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]]، [[منصوره]] ۽ [[ملتان]] هئا. هن دور ۾ سنڌ عرب دنيا، ايران، مڪران، هندستان ۽ هند (महासागर) جي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍجي وئي. [[فائل:ManuscriptAbbasid.jpg|thumb|کاٻو|عباسي دور ۾ لکيل هڪ دستاويز]] [[فائل:Arabsumf1.png|thumb|220px|کاٻو|عربن پاران پاڪستان ۽ هندوستان جي علائقن ۾ ڪيل حڪومت]] [[فائل:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|اموين پاران فتح ڪيل سنڌ: {{legend|#a1584e|[[محمد]] جي وقت ڪيل فتحون 622–632}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده|راشديا خلافت]] دوران ڪيل فتحون ، 632–661}} {{legend|#fad07d|[[خلافت اموي]] دوران فتحون 661–750}}]] ==== فتح کان اڳ اسلامي رابطا ==== سنڌ ۾ اسلام جي شروعات صرف فوجي فتح سان نه ٿي، پر عرب واپارين، ملاحن ۽ ساحلي رابطن وسيلي اسلام سنڌ جي سامونڊي علائقن تائين اڳ ئي پهچي چڪو هو. [[ديبل]] ۽ ٻين بندرگاهن وسيلي سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، بصره ۽ هند महासागर جي ٻين ساحلي علائقن سان لاڳاپيل هئا. جديد مؤرخن موجب سنڌ ۾ اسلام جي اوائلي موجودگيءَ کي ساحلي واپار، ملاح برادرين ۽ عرب-سنڌي تجارتي لاڳاپن جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.<ref>Richard Eaton, ''The Rise of Islam and the Bengal Frontier''</ref><ref>Romila Thapar, ''Early India''</ref><ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ديبل جي بندرگاهه سان لاڳاپيل باوراجن يا ملاحن بابت ڪجهه روايتن ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تحقيق ان ڳالهه کي احتياط سان ڏسي ٿي. مؤرخن جي راءِ ۾ ڪجهه ملاحن ۽ واپاري حلقن اسلام قبول ڪيو، پر “گهڻي ڀاڱي سمورن” جي اسلام قبول ڪرڻ واري روايت کي پڪ سان ثابت ٿيل تاريخي حقيقت نٿو چئي سگهجي.<ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ==== محمد بن قاسم جي فتح ==== 711ع ۾ [[اموي خلافت]] جي نوجوان سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] سنڌ تي فوجي مهم شروع ڪئي. هن مهم جو تعلق اموي خلافت جي اوڀر واري سرحدي پاليسي، مڪران ۽ سنڌ جي سياسي حالتن، ديبل جي بندرگاهه ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن سان هو. محمد بن قاسم پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، جتي منجنيقن جو استعمال روايتي ماخذن ۾ ذڪر هيٺ اچي ٿو. ان کان پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان، برهمڻ آباد، اروڙ ۽ آخرڪار ملتان تائين عرب فوجي پيش قدمي ٿي.<ref>Al-Baladhuri, ''Futūḥ al-Buldān''</ref><ref>''Chachnama''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Muhammad ibn Qasim”</ref> 712ع ۾ [[راجا ڏاهر]] عرب فوجن سان جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان [[برھمڻ گھراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ خلافت جي سياسي اقتدار جو آغاز ٿيو. راجا ڏاهر کي عرب تاريخنويسيءَ ۾ اڪثر منفي يا غير مقبول حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، پر جديد مؤرخن اهڙن بيانن کي فاتحن جي سياسي بيانيي ۽ فتح نامن جي ادبي روايتن جي تناظر ۾ پڙهڻ تي زور ڏنو آهي.<ref name="Gier">Nicholas F. Gier, ''From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries'', Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion, Gonzaga University, May 2006.</ref><ref name="Naik">{{cite book |last=Naik |first=C.D. |title=Buddhism and Dalits: Social Philosophy and Traditions |year=2010 |publisher=Kalpaz Publications |location=Delhi |isbn=978-81-7835-792-8 |page=32}}</ref> فتح کان پوءِ سنڌو ماٿري جا اهم علائقا، خاص طور ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان، اسلامي حڪمراني هيٺ آيا. عرب جاگرافيائي ۽ تاريخي ماخذن ۾ سنڌ کي اڪثر “سند” سڏيو ويو، جڏهن ته ان کان اوڀر يا اڳتي وارن علائقن لاءِ “هند” جو نالو استعمال ڪيو ويو. ==== انتظامي ۽ شهري تبديليون ==== فتح کان پوءِ سنڌ کي خلافت جي هڪ سرحدي صوبي طور منظم ڪيو ويو. شروعاتي دور ۾ عرب گورنرن فوجي ڇانوڻين، محصولي نظام، امن امان، بندرگاهي واپار ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ديبل عرب سامونڊي واپار جو اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته ملتان اترين سنڌ ۽ پنجاب سان لاڳاپيل مذهبي، تجارتي ۽ فوجي مرڪز بڻيو. [[منصوره]] عرب دور جو سڀ کان اهم شهر بڻجي اڀريو. روايتن موجب اهو شهر برهمڻ آباد جي علائقي ۾ يا ان جي ويجهو آباد ٿيو ۽ بعد ۾ عباسي ۽ هباري دور ۾ سنڌ جي سياسي، علمي ۽ واپاري زندگي جو مرڪز بڻيو. منصوره مان ڪيترائي عالم، شاعر، فقيه، قاضي ۽ رياضي دان پيدا ٿيا، جن ۾ [[ابو مشعر السندي]]، [[ابو عطا سنڌي]]، ابو راجا سنڌي ۽ [[سند بن علي]] جهڙا نالا ذڪر هيٺ اچن ٿا.<ref>{{cite web |author=Seidensticker, Tilman |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/abu-ata-al-sindi-COM_26286 |title=Abū ʿAṭāʾ al-Sindī – Brill Reference |publisher=Brill Reference |accessdate=2012-08-03}}</ref> [[ابو راجا سنڌي]] ۽ [[سند بن علي]] ابتدائي اسلامي دور ۾ “السندي” نسبت سان سڃاتل شخصيتون آهن. عرب تذڪرن موجب انهن جو تعلق سنڌ سان ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ اهي اسلامي علمي، ادبي يا انتظامي حلقن سان وابسته رهيا، پر سندن حياتي بابت تفصيلي ۽ متفقه سوانحي ڄاڻ محدود آهي. ==== عرب دور جي سياسي مرحلن جو خلاصو ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرحلا ! style="background:#99CCFF;" | مرحلو ! style="background:#99CCFF;" | لڳ ڀڳ عرصو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم مرڪز ! style="background:#99CCFF;" | نمايان خصوصيت |- | اموي دور | 712ع – 750ع | خلافت جو صوبو | ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد، ملتان | محمد بن قاسم جي فتح، عرب فوجي ۽ انتظامي نظام جو قيام |- | عباسي دور | 750ع – 9هين صدي | عباسي خلافت جو صوبو | منصوره، ملتان، ديبل | گورنرن جي مقرري، قبائلي ڇڪتاڻ، منصوره جي اهميت |- | هباري دور | 9هين صدي – 11هين صدي | نيم خودمختيار عرب امارت | منصوره | خلافت جي رسمي اطاعت، عملي خودمختياري، مقامي عرب حڪومت |- | غزنوي مداخلت | 11هين صدي | غزنوي اثر | منصوره، ملتان | محمود غزنوي جا حملا ۽ هباري طاقت جو خاتمو |} ==== اموي دور جا گورنر ==== اموي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ گورنرن جي مقرري عراق جي والي ۽ خلافت جي مرڪزي اختيار سان لاڳاپيل هئي. شروعاتي گورنرن جو ڪم فوجي قبضو برقرار رکڻ، محصول گڏ ڪرڻ، مقامي بغاوتن کي روڪڻ ۽ سنڌ کي خلافت جي اوڀر واري سرحدي نظام ۾ شامل ڪرڻ هو. هي فهرست روايتي تاريخي ماخذن ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ ڏنل نالن تي ٻڌل آهي؛ مختلف ماخذن ۾ ڪن گورنرن جي نالن، ترتيب ۽ دورن بابت اختلاف ملي سگهن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ اموي دور جا گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت / ڪردار ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[محمد بن قاسم]] | 712ع – 715ع | اموي سپهه سالار ۽ پهريون عرب گورنر | سنڌ فتح ڪئي، ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان کي عرب اقتدار هيٺ آندو ۽ اسلامي حڪمراني جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[يزيد بن ابي ڪبشه]] | 715ع | اموي گورنر | محمد بن قاسم کان پوءِ مختصر عرصي لاءِ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو. |- | 3 | [[حبيب بن مھلب]] | 715ع – 717ع | اموي گورنر | فوجي ۽ مالي انتظام سنڀاليو ۽ شروعاتي عرب انتظام کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 4 | [[عمر بن مسلم باھلي]] | 717ع – 724ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي سرحدي علائقن ۾ عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. |- | 5 | [[بلال بن احوز تميمي]] | 724ع ۾ ڪجهه ڏينهن | خاص فوجي ذميواري | حبيب بن مهلب جي جيل مان ڀڄي وڃڻ کان پوءِ کيس گرفتار ڪرڻ لاءِ سنڌ موڪليو ويو. |- | 6 | [[جنيد بن عبدالرحمان]] | 724ع – 729ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي اوڀر وارن علائقن ۾ فوجي واڌارن لاءِ مشهور. |- | 7 | [[تميم بن زيد عتبي]] | 729ع – 730ع | اموي گورنر | روايتن ۾ سخاوت جي ڪري مشهور ڄاڻايو ويو آهي. |- | 8 | [[حڪم بن عوانا ڪلبي]] | 730ع – 738ع | اموي گورنر | سياسي بيچيني ۽ سرحدي دفاع جي دور ۾ مقرر ٿيو. |- | 9 | [[عمرو بن محمد بن قاسم]] | 738ع – 743ع | اموي گورنر | باغين ۽ سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون. |- | 10 | [[يزيد بن عرار]] | 743ع – 744ع | اموي گورنر | سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون ۽ اموي اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 11 | [[منصور بن جمھور ڪلبي]] | 744ع – 750ع | اموي دور جو آخري اثرائتو حاڪم | اموي گورنر کان حڪومت کسي حاڪم ٿيو. عباسي انقلاب کان پوءِ عباسي خلافت سان ٽڪراءُ ۾ آيو؛ ان کان پوءِ سنڌ ۾ عباسي گورنرن جو دور شروع ٿيو. |} ==== اموي دور جي تاريخي اهميت ==== اموي دور سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ بنيادي تبديلي جو دور هو. هن دور ۾ سنڌ پہلی ڀيرو اسلامي خلافت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي، عرب فوجي ڇانوڻيون قائم ٿيون، بندرگاهن ۽ واپاري رستن کي نئين اهميت ملي، ۽ عربي ٻولي، اسلامي قانون، محصولي انتظام ۽ خلافت سان لاڳاپيل ادارياتي اثر سنڌ ۾ داخل ٿيا. ساڳئي وقت مقامي سماج، ٻڌ ڌرم، هندومت، جٽ، ميد، واپاري طبقن ۽ عرب حڪمرانن جي وچ ۾ لاڳاپا هڪجهڙا نه هئا، پر مختلف علائقن ۾ مختلف سياسي ۽ سماجي صورتون اختيار ڪندا رهيا. ==== عباسي دور ==== ''(750ع کان 9هين صدي عيسوي تائين)'' 750ع ۾ [[عباسي خلافت]] جي قيام سان سنڌ پڻ اموي اقتدار کان نڪري عباسي خلافت جو صوبو بڻجي وئي. عباسي دور ۾ سنڌ جي سياسي مرڪز طور [[منصوره]] جي اهميت وڌي وئي، جيڪو اسلامي دنيا جي اوڀرئين سرحد تي واقع هڪ اهم انتظامي، واپاري ۽ علمي شهر بڻجي اڀريو. عباسي دور ۾ سنڌ بغداد سان سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي طور ڳنڍيل رهي، جيتوڻيڪ جغرافيائي فاصلي ۽ مقامي قبائلي حالتن سبب مرڪزي حڪومت جي گرفت وقت سان ڪمزور ٿيندي وئي. عباسي دور جي شروعاتي گورنرن کي سنڌ ۾ قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، مالي انتظام ۽ سرحدي دفاع جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. خاص طور عرب قبيلن جي يمني ۽ مضري (حجازي) ڌرين جي وچ ۾ اختلاف ڪيترن ئي سياسي بحرانن جو سبب بڻيا. ان باوجود عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا جي واپاري ۽ علمي نيٽ ورڪن سان وڌيڪ مضبوط نموني ڳنڍجي وئي. ==== منصوره: عباسي سنڌ جو مرڪز ==== [[منصوره]] عباسي دور ۾ سنڌ جو سڀ کان اهم شهر بڻجي ويو. مؤرخ [[ابن حوقل]]، [[اصطخري]] ۽ [[المسعودي]] منصوره کي هڪ خوشحال، آباد ۽ واپاري مرڪز طور بيان ڪيو آهي. شهر ۾ مسجدون، بازارون، سرڪاري عمارتون ۽ رهائشي پاڙا موجود هئا، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واپار لاءِ اهو اهم مرڪز هو.<ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Masudi, ''Muruj al-Dhahab''</ref> ڪيترا محقق منصوره کي پاڪستان جي سرزمين تي پهرين مڪمل اسلامي منصوبابنديءَ سان آباد ٿيل شهرن مان هڪ قرار ڏين ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== بنو عباس دور جا گورنر ==== عباسي خلافت جي قيام (750ع) کان پوءِ سنڌ اموي اقتدار مان نڪري عباسي خلافت جو اوڀرئين سرحدي صوبو بڻجي وئي. هن دور ۾ [[منصوره]] سنڌ جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. عباسي گورنرن کي قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، جاٽن ۽ ميدن جي مزاحمت، مالي انتظام ۽ خلافت جي مرڪزي پاليسين کي لاڳو ڪرڻ جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. نائين صدي عيسوي تائين عباسي اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ مقامي عرب اشرافيا طاقت حاصل ڪئي ۽ آخرڪار [[هباري خاندان]] نيم خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ ۾ عباسي دور جا عرب گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت (هجري/عيسوي) ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[موسي بن ڪعب تميمي]] | 124ھ–140ھ<br>(758ع تائين) | سنڌ جو پهريون عباسي گورنر. [[منصوره]] جي مرمت ڪرائي ۽ ان کي انتظامي مرڪز طور مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[عينيہ بن موسي]] | 140ھ | سندس دور ۾ خليفي [[ابو جعفر منصور]] سان اختلاف پيدا ٿيا ۽ مرڪزي حڪومت سندس ڪارڪردگيءَ کان ناراض رهي. |- | 3 | [[عمر بن حفص عتڪي]] | 140ھ–151ھ<br>(768ع تائين) | سندس دور ۾ شيعي اثرن جي واڌ ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو. |- | 4 | [[ھشام بن عمرو تغلبي]] | 151ھ–156ھ<br>(768/769ع–772/773ع) | محمد الاشتر ۽ سندس حامين خلاف مهم هلائي؛ عباسي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[معيد بن خليل تميمي]] | | سندس دور ۾ خليفي منصور وفات ڪئي ۽ [[المهدي بالله]] خلافت سنڀالي. |- | 6 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 159ھ لڳ ڀڳ | سندس دور ۾ گجرات جي سامونڊي پاسي کان حملي جو ذڪر ملي ٿو. |- | 7 | [[بسطام بن عمر]] | 159ھ–161ھ | سياسي اختلافن سبب عباسي خلافت طرفان معزول ڪيو ويو. |- | 8 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 161ھ | ٻيهر سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. |- | 9 | [[نصر بن محمد اشعث]] | 161ھ | مختصر عرصي لاءِ مقرر ٿيو، پر ساڳئي سال خليفي المهدي کيس هٽائي ڇڏيو. |- | 10 | [[محمد بن سليمان ھاشمي]] | 161ھ | لڳ ڀڳ ويهه ڏينهن حڪومت ڪئي؛ پوءِ ٻيهر انتظامي تبديليون آنديون ويون. |- | 11 | [[زبير بن عباس]] | 161ھ–162ھ | عباسي مرڪز جو نمائندو؛ هڪ سال کان پوءِ واپس گهرايو ويو. |- | 12 | [[مصباح بن عمرو تغلبي]] | 161ھ–163ھ | سندس دور ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني وڌي وئي. |- | 13 | [[ليث ظريف]] | 164ھ–170ھ<br>(782ع–787ع) | جاٽن جي بغاوت کي بصري کان آيل فوجي مدد سان ڪچليو ويو؛ وبائي صورتحال پڻ پيدا ٿي. |- | 14 | [[سالم يونسي]] | 170ھ–174ھ<br>(787ع–790/791ع) | هارون الرشيد طرفان مقرر ٿيو؛ اصل ۾ اسماعيل بن علي جو غلام هو. |- | 15 | [[اسحاق بن سليمان]] | 174ھ–175ھ | تقريباً هڪ سال حڪومت ڪرڻ بعد وفات ڪري ويو. |- | 16 | [[طيفور بن عبدالله]] | 175ھ | عرب قبيلن جي خونريز جهيڙن سبب معزول ڪيو ويو. |- | 17 | [[جابر بن اسعث طائي]] | مختصر عرصو | قبائلي تڪرارن کي ختم ڪرائڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 18 | [[سعيد بن مسلم]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ پنهنجي ڀاءُ [[ڪثير بن مسلم]] کي نائب مقرر ڪيو. |- | 19 | [[عيسي بن جعفر]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ [[محمد بن عدي]] کي نائب مقرر ڪيو، جنهن جي دور ۾ قبائلي اختلاف وڌيڪ وڌيا. |- | 20 | [[عبدالرحمان]] | مختصر عرصو | حالتن تي ضابطو آڻڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 21 | [[ايوب بن جعفر]] | مختصر عرصو | قبائلي ڇڪتاڻ ختم نه ڪري سگهيو؛ حجازي ۽ يمني عربن جا اختلاف وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. |- | 22 | [[دائود بن يزيد]] | 220ھ تائين<br>(820ع لڳ ڀڳ) | عرب قبيلن جي اختلافن کي فوجي طاقت سان قابو ڪيو. |- | 23 | [[بشر بن دائود]] | 820ع کان پوءِ | مامون جي دور ۾ بغاوت جو الزام لڳو؛ بعد ۾ پنهنجي وفاداري ثابت ڪئي. |- | 24 | [[غسان بن عباد]] | 213ھ–216ھ | بشر بن دائود خلاف ڪارروائي ڪري کيس مامون جي درٻار ۾ پيش ڪيو. |- | 25 | [[موسي بن يحيٰ برمڪي]] | 221ھ تائين<br>(835ع) | ڪامياب عباسي گورنرن مان شمار ٿئي ٿو؛ سنڌ مان بغداد ويندڙ آمدني جو ذڪر ملي ٿو. |- | 26 | [[عمران بن موسي برمڪي]] | 221ھ–226ھ | جاٽن ۽ ميدن جي بغاوتن کي ڪچليو؛ بعد ۾ هباري عربن هٿان قتل ٿيو. |- | 27 | [[عنبسا بن اسحاق]] | 226ھ–240ھ | [[ديبل]] ۾ تعميراتي ۽ انتظامي سڌارا آندا. |- | 28 | [[هارون بن ابي خالد مروزي]] | 240ھ تائين<br>(854ع/855ع) | سنڌ ۾ عباسي اقتدار جو آخري نمايان نمائندو؛ سندس دور کان پوءِ [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت جو آغاز ٿيو. |} ===== عباسي دور جي مجموعي اهميت ===== {| class="wikitable" |+ سنڌ تي عباسي دور جا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | انتظام | منصوره سنڌ جو مستقل سياسي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو. |- | معيشت | بغداد، بصره ۽ عربي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن سان لاڳاپا مضبوط ٿيا. |- | سماج | عرب، مقامي سنڌي ۽ نو مسلم آباديءَ جو گڏيل سماجي ڍانچو وجود ۾ آيو. |- | مذهب | اسلامي ادارن، مسجدن ۽ علمي مرڪزن ۾ واڌ ٿي. |- | سياست | مرڪزي عباسي طاقت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ مقامي عرب اشرافيا مضبوط ٿي. |- | تاريخي اهميت | هباري خاندان جي اڀار ۽ سنڌ جي نيم خودمختيار اسلامي رياست جي قيام لاءِ بنياد فراهم ٿيو. |} ==== سنڌ ۾ علمي ۽ ثقافتي ترقي ==== عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي علمي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترائي سنڌي عالم، شاعر، رياضي دان، محدث ۽ فقيه اسلامي دنيا جي مختلف مرڪزن تائين پهتا. عربي ماخذن ۾ "السندي" نسبت رکندڙ ڪيترن عالمن جو ذڪر ملي ٿو. [[ابو عطا السندي]] ابتدائي عربي شاعريءَ ۾ مشهور نالو آهي، جڏهن ته [[ابو مشعر السندي]] حديث ۽ علمي حلقن سان لاڳاپيل شخصيت طور سڃاتو وڃي ٿو. اهڙي طرح [[سند بن علي]] رياضي ۽ فلڪيات جي ميدان ۾ عباسي دور جي مشهور عالمن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Encyclopaedia of Islam</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> سنڌ مان بغداد، بصره ۽ ٻين اسلامي مرڪزن تائين علمي رابطن جي موجودگي ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿي ته سنڌ صرف هڪ سرحدي صوبو نه رهي، پر اسلامي علمي تمدن جو سرگرم حصو بڻجي وئي هئي. ==== واپار ۽ بحري رابطا ==== عرب دور ۾ [[ديبل]]، [[لاهري بندر]] ۽ سنڌ جي ٻين سامونڊي مرڪزن جي اهميت وڌي. سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، فارس، اوڀر آفريقا، سري لنڪا، ملائي دنيا ۽ چين تائين واپار ڪندا هئا. [[ابن حوقل]] ۽ [[اصطخري]] سنڌ جي بندرگاهن کي هند महासागर جي اهم واپاري مرڪزن مان شمار ڪيو آهي. سنڌ مان اناج، ڪپهه، ڪپڙو، نير، مصالحا، قيمتي ڪاٺ، جانور ۽ ٻيون شيون برآمد ٿينديون هيون، جڏهن ته عرب دنيا مان ڌاتو، خوشبو، ڪپڙا ۽ ٻيون تجارتي شيون درآمد ٿينديون هيون.<ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref> . ==== هباري خاندان جو دور ==== ''(تقريباً 854ع کان 1025ع تائين)'' نائين صدي عيسويءَ ۾، جڏهن [[عباسي خلافت]] جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي عرب قبيلن ۽ اشرافيه جو اثر وڌيو، تڏهن [[ھباري گھراڻو|هباري خاندان]] سنڌ ۾ هڪ نيم خودمختيار عرب حڪومت قائم ڪئي. هباري حڪمرانن عباسي خليفي جي رسمي بالادستي برقرار رکي؛ خطبن ۽ سڪن تي خليفي جو نالو جاري رکندا رهيا، پر عملي طور انتظامي، فوجي ۽ مالي اختيار سندن پنهنجي هٿن ۾ هئا. ان ڪري تاريخدان هباري رياست کي عباسي دنيا سان وابسته هڪ خودمختيار يا نيم خودمختيار عرب امارت طور بيان ڪن ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref><ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري حڪومت جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز [[منصوره]] (المنصوره) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم گاديءَ وارو شهر، علمي مرڪز ۽ واپاري شهر بڻجي ويو. نائين صدي عيسويءَ دوران [[عمر بن عبدالعزيز ھباري]] مقامي عرب سردارن مان طاقت حاصل ڪري سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي مستحڪم ڪيو. ڪجهه جديد محققن موجب هن عباسي خليفي کان سنڌ جي واڳ پنهنجي حوالي ڪرڻ جي درخواست ڪئي، جيڪا ان وقت جي سياسي حالتن سبب قبول ڪئي وئي، ۽ اهڙيءَ طرح هباري اقتدار کي قانوني جواز حاصل ٿيو.<ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ واپار، علم ۽ ثقافتي رابطن جو اهم مرڪز بڻجي وئي. [[ديبل]] [[عربي سمنڊ]] جي هڪ اهم بندرگاهه طور ترقي ڪئي، جتان سنڌي ۽ عربي واپاري ۽ ملاح [[بصره]]، [[عمان]]، [[يمن]]، اوڀر آفريقا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي سامونڊي واپاري مرڪزن تائين سفر ڪندا هئا. هن سامونڊي واپار سنڌ کي [[هندي سمنڊ]] جي واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان مقامي معيشت ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي.<ref>{{cite book|last=Bose|first=Sugata|title=A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire|year=2006|publisher=Harvard University Press|pages=198–201}}</ref> هباري حڪمرانن جي دور ۾ منصوره اسلامي علم، فقه، حديث، نجوم ۽ رياضي جي مطالعي جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. سنڌ مان ڪيترائي عالم ۽ اديب اسلامي دنيا جي مختلف علمي مرڪزن سان لاڳاپيل رهيا. هن دور ۾ عربي ۽ مقامي سنڌي ثقافتن جي وچ ۾ رابطن ۾ واڌ آئي، جنهن سان سنڌ ۾ هڪ منفرد اسلامي-سنڌي تمدني ماحول وجود ۾ آيو.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== هباري حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ هباري خاندان جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گادي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيت |- | [[عمر بن عبدالعزيز هباري]] | تقريباً 854ع – 914ع | منصوره | هباري اقتدار جو باني؛ عباسي خلافت جي رسمي اطاعت سان عملي خودمختياري حاصل ڪئي. |- | [[عبدالله بن عمر هباري]] | 10هين صدي | منصوره | علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو دور؛ ڪجهه روايتن موجب قرآن جو سنڌي ترجمو هن دور سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. |- | [[عمر بن عبدالله ھباري]] | 11هين صدي جي شروعات | منصوره | هباري دور جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ اسماعيلي اثر وڌيا. |} ==== قرآن جو سنڌي ترجمو ==== سنڌ جي اسلامي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ مشهور روايت موجب هباري دور ۾ هڪ مقامي هندو حڪمران جي درخواست تي قرآن پاڪ جو سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو تيار ڪيو ويو. جيڪڏهن اها روايت درست مڃجي ته اهو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ ۾ قرآن جي سڀ کان پراڻن ترجمن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. البت مؤرخن ۾ ان واقعي جي تفصيل ۽ نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جو خاتمو ==== 11هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سلطان محمود غزنوي]] ملتان ۽ سنڌ تي فوجي مهمون هلائيون. مختلف تاريخي ماخذن موجب 1024ع کان 1026ع جي وچ واري عرصي ۾ منصوره تي غزنوي اثر قائم ٿيو ۽ هباري خاندان جي سياسي طاقت ختم ٿي وئي. ان سان سنڌ ۾ تقريباً ٽن صدين تي پکڙيل عرب حڪمراني جو باب بند ٿيو ۽ سنڌ غزنوي سياسي دائري جو حصو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, “Mahmud of Ghazni”</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جي تاريخي اهميت ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ عرب دور جا ڊگهي مدي وارا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبي ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | مذهب | اسلام جو مستقل قيام ۽ مسلم آباديءَ جي شروعات |- | ٻولي | عربي لفظن ۽ اسلامي اصطلاحن جو سنڌي ٻوليءَ ۾ دخول |- | شهرسازي | منصوره جهڙن اسلامي شهرن جو قيام |- | واپار | عرب دنيا، اوڀر آفريقا ۽ هند महासागर سان واپاري رابطن ۾ واڌ |- | علم | سنڌي عالمن جو اسلامي علمي دنيا سان ڳانڍاپو |- | انتظام | اسلامي مالياتي، عدالتي ۽ انتظامي ادارن جو تعارف |- | ثقافت | سنڌي ۽ عربي ثقافتي عنصرن جي ميلاپ سان نئين سماجي روايتن جو جنم |} ===عربن کان پوء=== [[محمود غزنوي]] (998ع–1030ع) جي دور ۾ سنڌ تي اسماعيلي حڪمران خاندانن جي حڪومت هئي. محمود غزنوي، جيڪو سني عقيدي جو وڏو حامي هو، 1025ع ۾ [[ملتان]] ۽ [[اوچ]] تي حملو ڪري اتان جي اسماعيلي حڪمران کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ هن 1026ع ۾ بکر ۽ سيوستان (سيوهڻ) تي قبضي لاءِ پڻ فوج موڪلي. [[سومنات]] جي فتح کان پوءِ هن ڪڇ جي ريگستان مان گذرندي هباري خاندان جي گاديءَ واري هنڌ منصوره جو گهيرو ڪيو ۽ شهر کي ڦري لٽي باهه ڏئي ساڙي ڇڏيو.<ref name="Masumi32-37">{{cite book |last=معصوم بکري |first=مير |title=تاريخ معصومي |location=بمبئي |year=1938 |pages=32–37 }}</ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> غزنوين کان پوءِ جڏهن غوري اقتدار ۾ آيا ته [[معزالدين غوري]] پنهنجي غلام [[ناصرالدين قباچه]] کي ملتان ۽ اوچ جو حاڪم مقرر ڪيو (1206ع–1228ع). معزالدين جي وفات کان پوءِ ناصرالدين قباچه عملي طور خودمختيار حڪمران بڻجي ويو ۽ سيوستان ۽ ديبل تي به قبضو ڪري ورتائين. هن سنڌ جي سامونڊي علائقن وارن تقريباً سڀني شهرن کي پنهنجي حڪومت هيٺ آندو. سنڌ جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندڙ ستن راجائن قباچه جي بالادستي تسليم ڪئي ۽ کيس خراج ڏيڻ لڳا.<ref name="MubarakAliQubacha78-79">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |pages=78–79 }}</ref><ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—120-121 }}</ref> قباچه جي دورِ حڪومت ۾ سنڌ تي هڪ وڏي آفت نازل ٿي. [[جلال الدين خوارزم شاهه]] (1220ع–1231ع)، جيڪو [[چنگيز خان]] کان لڳاتار شڪستن کائڻ کان پوءِ سنڌو درياهه پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو، پاڻ ته منگولن هٿان شڪست کاڌل، پنهنجي ملڪ جي تباهي ڏٺل ۽ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاريندڙ شخص هو، پر سنڌ لاءِ به مصيبت بڻجي آيو. پناهه ۽ امن جي تلاش ڪرڻ بدران هن سنڌ جي شهرن ۽ ڳوٺن تي حملا شروع ڪيا. هن شهرن تي قبضو ڪيو، ماڻهن کي قتل ڪرايو، ديهاتن کي ڦريو، ڳوٺن ۽ شهرن کي باهيون ڏنيون. ٿوري ئي عرصي، يعني 1221ع کان 1223ع تائين، هن سنڌ جي وڏي حصي کي تباهي ۽ برباديءَ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.<ref name="MubarakAliQubacha82">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |page=82 }}</ref></ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> === سومرن جو دور === {{Main|سومرن جي سنڌ تي حڪومت}} تقريباً 11هين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[حباري خاندان]] جي زوال ۽ [[غزنوي سلطنت]] جي سنڌ ۾ مداخلت کان پوءِ سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو، جيڪو تاريخ ۾ '''سومرن جي دور''' جي نالي سان مشهور آهي. سومرا گهراڻو اسلامي دور کان پوءِ سنڌ ۾ اُڀرندڙ پهريون وڏو مقامي حڪمران خاندان هو، جنهن ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جي وسيع علائقن تي حڪومت قائم ڪئي. سندن حڪمراني لڳ ڀڳ ٽي صديون جاري رهي ۽ ان کي سنڌ جي مقامي سياسي خودمختياري جي بحاليءَ جي علامت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uok.edu.pk/faculties/sindhi/docs/soomroEng.pdf|title=The Soomras of Sindh|publisher=University of Karachi}}</ref> سومرن جي ابتدا ۽ نسب بابت مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهن. ڪجهه روايتي بيانن موجب سومرا عرب نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته جديد محققن جي اڪثريت کين سنڌ جي مقامي قبيلائي ۽ سماجي ڍانچي سان ڳنڍي ٿي. سومرن جي اوائلي تاريخ بابت دستاويزي مواد محدود هجڻ ڪري سندن شروعاتي حڪمرانن ۽ حڪومتي ارتقا بابت ڪيترائي سوال اڃا تائين علمي بحث جو موضوع آهن. خاص طور تي [[خفيف سومرو]] جي شخصيت بابت اهو واضح ناهي ته هو حباري دور جو آخري حڪمران هو يا سومرا اقتدار جو ابتدائي نمائندو.<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind</ref> حباري اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ ۽ [[محمود غزنوي]] جي [[منصوره]] تي حملي کان پوءِ سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن گڏجي هڪ نئين سياسي قوت طور اُڀريا. روايتي بيانن موجب 1025ع ڌاري ماتلي تعلقي جي ٿري نالي علائقي ۾ مقامي سردارن جي هڪ گڏجاڻي ٿي، جنهن ۾ سومرا سردار کي ڏکڻ سنڌ جو حڪمران تسليم ڪيو ويو. ان واقعي کي سنڌ ۾ مقامي اقتدار جي بحاليءَ جي شروعات تصور ڪيو ويندو آهي.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref> سومرا دور رڳو هڪ حڪمران خاندان جي تاريخ نه پر سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن جي سياسي اتحاد جي تاريخ پڻ آهي. ان دور ۾ [[سما]]، [[سهتا]]، [[ابڙا]]، [[سوڍا]]، [[چنا]]، [[پنھور]]، [[پھوڙ]]، [[گجر]]، [[ڀٽي]]، [[جاڙيجا]]، [[ٿھيم]]، [[ڳاها]]، [[جوڻيجا]]، [[راجپر]] ۽ ٻين قبيلن سنڌ جي سياسي ۽ فوجي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اهي قبيله [[ميرپور ماٺو]] کان وٺي ڪڇ ۽ ڀوڄ تائين مختلف علائقن ۾ آباد هئا ۽ مقامي خودمختياري برقرار رکندي سومرا حڪمرانن کي فوجي ۽ مالي سهڪار فراهم ڪندا هئا. سومرا دور ۾ [[محمد طور]]، [[ٺٽو]]، [[ڌرڪ]] ۽ ٻين شهرن کي سياسي اهميت حاصل رهي. سنڌ جي زرعي معيشت، دريائي واپار ۽ مقامي ثقافت کي پڻ هن دور ۾ استحڪام حاصل ٿيو. ان دور جي لوڪ روايتن ۽ رزميه داستانن، خاص طور [[دودو چنيسر]] جي ڪهاڻي، سومرا حڪمرانن کي سنڌي قومي يادگيريءَ جو اهم حصو بڻائي ڇڏيو. تاريخي ذريعن موجب سومرا حڪمرانن گهڻو ڪري مقامي خودمختياري برقرار رکي، جيتوڻيڪ وقت بوقت غزنوي، غوري ۽ دهلي سلطنتن جي سياسي اثر هيٺ به رهيا. 14هين صديءَ جي شروعات تائين سندن اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو ۽ آخرڪار [[ھمير سومرو]] جي دور کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو.<ref>Baloch, N. A., Soomran-jo-Daur</ref><ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ==== سومرا گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | سومرا گهراڻي جا حڪمران |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | تعلق / جانشيني ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سومرو (امير)|سومرو سردار]] | تقريباً 1053ع کان | باني حڪمران | ڏکڻ سنڌ ۾ سومرا اقتدار جو بنياد وڌو؛ گادي [[محمد طور]] ۾ قائم ڪئي. |- | 2 | [[ڀونگر سومرو|ڀونگر بن سومرو]] | وفات 1068ع (461ھ) | سومرو سردار جو پٽ | ابتدائي سومرا حڪومت کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[دودو سومرو|دودو اول]] | تقريباً 1068ع–1098ع | ڀونگر جو جانشين | لاڙ کان [[نصرپور]] تائين اقتدار وڌايو. |- | 4 | [[تاراٻائي]] | 491ھ کان پوءِ | سنگھار جي سرپرست | نابالغ وارث جي نالي ۾ حڪومت هلائي. |- | 5 | [[سنگھار سومرو]] | تقريباً 1120ع تائين | دودو خاندان | سندس وفات کان پوءِ جانشيني جو مسئلو پيدا ٿيو. |- | 6 | [[راڻي ھمو ٻائي]] | | سنگھار جي زال | گادي [[ڌرڪ]] منتقل ڪئي. |- | 7 | [[خفيف سومرو]] | وفات 536ھ | هِمو ٻائي جو ڀاءُ | اقتدار جي منتقلي واري مرحلي جو حڪمران. |- | 8 | [[عمر سومرو پھريون]] | تقريباً 40 سال | جانشين | وفات 576ھ. |- | 9 | [[دودو سومرو ٻيون]] | وفات 590ھ | دودو خاندان | خانداني اقتدار جي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 10 | [[ڀونگر سومرو ٻيون]] | 33 سال | دودو اول جي نسل مان | وفات 623ھ. |- | 11 | [[خيرو سومرو]] | 16 سال | جانشين | سومرا اقتدار کي برقرار رکيو. |- | 12 | [[محمد طور سومرو]] | 15 سال | جانشين | محمد طور سان منسوب روايتون ملن ٿيون. |- | 13 | [[خيرو بن محمد]] | 15 سال | محمد طور جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 14 | [[دودو سومرو ٽيون]] | 14 سال | خيرو جو پٽ | سومرا خاندان جي وچئين دور جو حڪمران. |- | 15 | [[طائي سومرو]] | 14 سال | دودو ٽيون جو پٽ | اقتدار جي وراثتي تسلسل جو حصو. |- | 16 | [[چنيسر سومرو]] | 18 سال | طائي جو پٽ | ليلان-چنيسر جي مشهور لوڪ روايت سان لاڳاپيل. |- | 17 | [[ڀونگر سومرو ٽيون]] | 15 سال | چنيسر جو پٽ | پيءُ کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. |- | 18 | [[خفيف سومرو ٻيون]] | 18 سال | ڀونگر ٽيون جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 19 | [[دودو سومرو چوٿون]] | 25 سال | خفيف ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي آخري مضبوط مرحلي جو حڪمران. |- | 20 | [[عمر سومرو ٻيون]] | 35 سال | دودو چوٿون جو پٽ | ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪئي. |- | 21 | [[ڀونگر سومرو چوٿون]] | 10 سال | عمر ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي زوال واري دور جو حڪمران. |- | 22 | [[ھمير سومرو]] | وفات 1403ع / 843ھ | آخري حڪمران | سومرا خاندان جو آخري حڪمران؛ ان کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جو حڪمران بڻيو. |} === سمن جو دور === {{Main|سمن جي سنڌ تي حڪومت}} [[فائل:View of Makli by Usman Ghani.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] جو هڪ نظارو]] چوڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سومرا خاندان]] جي زوال کان پوءِ [[سما گھراڻو|سمن خاندان]] سنڌ جي غالب سياسي قوت طور اُڀريو ۽ تقريباً 1351ع کان 1524ع تائين سنڌ جي وڏن حصن تي حڪومت ڪئي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref> سمن جو تعلق [[سما]] قبيلائي گروهه سان هو، جيڪو سنڌ، ڪڇ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ اثرائتو هو. [[ڄام انڙ]] (ڄام انڙ فيروزالدين) کي سمن اقتدار جي شروعاتي اهم حڪمرانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو، جنهن [[دهلي سلطنت]] جي اثر کي چئلينج ڪندي سنڌ ۾ مقامي اقتدار کي مستحڪم بڻايو ۽ خودمختيار حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref> سمن حڪمرانن مقامي سياسي ادارن کي مضبوط ڪندي سنڌ ۾ هڪ نسبتاً مستحڪم حڪومت قائم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ زراعت، واپار، دستڪاري ۽ شهري زندگيءَ کي ترقي حاصل ٿي. سندن دور ۾ سنڌ عربي سمنڊ وسيلي [[فارس]]، [[عرب دنيا]]، اوڀر آفريقا، [[گجرات]] ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان واپاري رابطن جو اهم مرڪز رهي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire''</ref> هن واپاري سرگرميءَ جي نتيجي ۾ سنڌ جي بندرگاهن، خاص طور [[ٺٽو]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن سامونڊي مرڪزن، کي وڏي اقتصادي اهميت حاصل ٿي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ سياسي، تجارتي، علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو مرڪز بڻجي اُڀريو. وقت سان گڏ ٺٽو قديم [[ديبل]] جي جاءِ تي سنڌ جو سڀ کان اهم واپاري شهر بڻجي ويو. سمن حڪمرانن جي سرپرستيءَ هيٺ [[سنڌي ادب]]، فن تعمير، موسيقي ۽ ٻين فنون لطيفه کي نمايان ترقي حاصل ٿي. هن دور جي مشهور شخصيتن ۾ [[قاضي قاضن]]، [[دريا خان]] ۽ [[مخدوم بلاول]] شامل آهن، جن سنڌ جي علمي، سياسي ۽ روحاني زندگيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>Nabi Bakhsh Baloch, ''History of Sindhi Literature''</ref> سمن سلطنت پنهنجي عروج تي [[ڄام نظام الدين ثاني]] (ڄام نندو) جي دورِ حڪومت (1461ع–1509ع) ۾ پهتي، جنهن کي سمن دور جو سنهري زمانو سڏيو وڃي ٿو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Dawn, "Jam Nizamuddin II: The Sultan of the Samma Dynasty"</ref> سندس دور ۾ سياسي استحڪام، زرعي خوشحالي، واپار، فن تعمير ۽ ثقافتي سرگرمين کي غيرمعمولي ترقي ملي. وطن سان وابستگي، عوامي ڀلائي ۽ تعميري منصوبن کي هٿي ڏني وئي، جنهن سبب سمن حڪمراني سنڌ جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ مستحڪم مقامي حڪومتن مان هڪ طور سڃاتي وڃي ٿي. هن دور جو سڀ کان مشهور يادگار [[مڪلي]] جو قبرستان آهي، جتي سمن حڪمرانن، اميرن، عالمن ۽ صوفين جا مقبرا موجود آهن. مڪلي جي تاريخي يادگارن کي سندن فن تعمير، سنگتراشي ۽ ثقافتي اهميت سبب [[يونيسڪو]] 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>UNESCO World Heritage Centre, Makli, Thatta</ref> مڪلي ۽ ٺٽو گڏجي سمن دور جي سياسي طاقت، ثقافتي عظمت ۽ فني مهارت جا نمايان نشان بڻيا. سمن سلطنت جي آخري دور ۾ اندروني سياسي اختلافن ۽ جانشيني جي تڪرارن سبب مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو. جيتوڻيڪ ٺٽو هڪ وڏو ۽ خوشحال شهر هو، پر حڪومت وٽ اهڙي مضبوط فوج موجود نه هئي، جيڪا [[ارغون]] ۽ [[ترخان]] حڪمرانن جي وڌندڙ فوجي دٻاءَ جو مقابلو ڪري سگهي. نتيجي طور ڪيترائي سما امير ۽ حڪمران جنگين ۾ مارجي ويا ۽ آخرڪار [[ڄام فيروز]] جي دور ۾ ٺٽو [[ارغون|ارغونن]] جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان سان سمن حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ارغون دور جو آغاز ٿيو.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia of Islam, "Samma Dynasty"</ref> ==== سمن گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سمن خاندان جا حڪمران (1339ع–1527ع) ! style="background:#99CCFF; width:6%;" | نمبر ! style="background:#99CCFF; width:28%;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF; width:18%;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF; width:48%;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ڄام انڙ]] | 1339ع–1352ع | سمن اقتدار جو باني حڪمران؛ دهلي سلطنت جي اثر کان نجات حاصل ڪري سنڌ ۾ سما حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[ڄام جوڻو]] | 1352ع–1367ع | رياست کي مستحڪم ڪيو ۽ سما اقتدار کي سنڌ جي مختلف علائقن تائين وڌايو. |- | 3 | [[ڄام بابينو]] | 1367ع–1379ع | سمن سلطنت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 4 | [[ڄام تماچي]] | 1379ع–1389ع | سنڌي لوڪ ادب ۾ نوري ڄام تماچي جي داستان سبب مشهور؛ سندس دور کي ثقافتي اهميت حاصل آهي. |- | 5 | [[ڄام صلاح الدين]] | 1389ع–1391ع | مختصر عرصي تائين حڪومت ڪئي ۽ اندروني سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 6 | [[ڄام نظام الدين ڀمڀرو]] | 1391ع–1398ع | سمن سلطنت جي سياسي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 7 | [[ڄام علي شير]] | 1398ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ جانشيني جي تڪرارن واري دور سان لاڳاپيل. |- | 8 | [[ڄام ڪرن]] | 1398ع | مختصر مدت لاءِ اقتدار سنڀاليو؛ سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 9 | [[ڄام فتح خان]] | 1398ع–1414ع | سمن اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪيو ۽ رياست جي مرڪزي اختيار کي مضبوط ڪيو. |- | 10 | [[ڄام جوڻو ٻيون]] | 1414ع–1442ع | ڊگهي حڪمراني دوران سنڌ ۾ سياسي استحڪام برقرار رهيو. |- | 11 | [[ڄام مبارڪ]] | 1442ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو. |- | 12 | [[ڄام سڪندر شاهه]] | 1442ع–1444ع | جانشيني جي دور ۾ اقتدار سنڀاليو. |- | 13 | [[ڄام راءِ ڏنو]] | 1444ع–1453ع | سلطنت جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي کي برقرار رکيو. |- | 14 | [[ڄام سنجر]] | 1453ع–1461ع | ڄام نندي جي اقتدار لاءِ سياسي بنياد فراهم ڪيا. |- | 15 | [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين سمو (ڄام نندو)]] | 1461ع–1508ع | سمن سلطنت جو سڀ کان مشهور ۽ طاقتور حڪمران. سندس دور کي سمن راڄ جو سنهري دور سڏيو وڃي ٿو. [[ٺٽو]] علم، واپار ۽ ثقافت جو وڏو مرڪز بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جي تعميراتي ترقي عروج تي پهتي. |- | 16 | [[ڄام فيروز]] | 1508ع–1527ع | سمن خاندان جو آخري حڪمران. سندس دور ۾ ارغونن سان جنگيون ٿيون ۽ آخرڪار سمن سلطنت جو خاتمو ٿيو. |} سمن خاندان سنڌ جي وچئين دور جي سڀ کان اهم مقامي مسلمان سلطنتن مان هڪ هو، جنهن تقريباً ٻه صديون سنڌ تي حڪومت ڪئي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، علمي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جو عظيم قبرستان هن دور جي فن تعمير ۽ ثقافتي ورثي جي نمايان علامت طور اڄ به موجود آهي. === ارغون ۽ ترخان دور === {{Main|ارغون خاندان|ترخان خاندان}} [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ ارغون ۽ ترخان دور جا مقبرا]] [[سمن خاندان]] جي زوال کان پوءِ سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ تي [[ارغون خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي. 1519ع کان 1521ع جي وچ ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي فوجي مهمون هلائي سمن اقتدار جو خاتمو ڪيو ۽ هيٺين سنڌ تي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Nabi Bakhsh Khan Baloch, ''History of Sindh''</ref> ارغون حڪمران اصل ۾ وچ ايشيا جي ترڪ-مغل نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ [[قنڌار]] مان سنڌ ڏانهن منتقل ٿيا هئا. سندن اقتدار سان سنڌ ۾ هڪ نئين سياسي دور جو آغاز ٿيو، جنهن دوران سنڌ جا لاڳاپا وچ ايشيا، قنڌار ۽ مغل دنيا سان وڌيڪ مضبوط ٿيا. [[شاھ بيگ ارغون]] 1522ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس پٽ [[شاھ حسين ارغون]] اقتدار سنڀاليو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> شاهه حسين کي ارغون دور جو سڀ کان بااثر حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. سندس حڪومت دوران سنڌ ۾ نسبي سياسي استحڪام قائم رهيو ۽ [[ٺٽو]] هڪ اهم تجارتي مرڪز طور ترقي ڪندو رهيو. هن ئي دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهه]] [[همايون]] شير شاهه سوري هٿان شڪست کان پوءِ سنڌ پهتو ۽ ڪجهه عرصو سنڌ جي مختلف علائقن ۾ رهيو. تاريخي ذريعن موجب همايون ۽ شاهه حسين ارغون جي لاڳاپن ۾ سياسي بي اعتمادي موجود رهي، جنهن سبب همايون کي سنڌ ۾ گهڻيون ڏکيائون پيش آيون.<ref>Ghulam Muhammad Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref> شاهه حسين ارغون 1555ع ۾ وفات ڪئي. سندس ڪو سڌو وارث موجود نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس اڪيلو پٽ اڳ ئي وفات ڪري چڪو هو. سندس حڪومت جي آخري دور ۾ سنڌ عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايل هئي. [[بکر]] کان [[سيوهڻ]] تائين مٿيون سنڌ [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جي قبضي هيٺ هئي، جڏهن ته هيٺين سنڌ تي شاهه حسين جو سڌو اقتدار برقرار هو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ارغونن کان پوءِ ترخان اقتدار ۾ آيا، جن جي دور ۾ سنڌ ٻن حصن ۾ ورهائجي وئي. هيٺين سنڌ، جنهن جي گادي [[ٺٽو]] هئي، عيسيٰ خان ترخان (1555ع–1566ع) جي حڪمراني هيٺ هئي، جڏهن⁠تہ مٿين سنڌ، جنهن جي گادي [[بکر]] هئي، سلطان محمود خان (1555ع–1574ع) جي قبضي هيٺ هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. سلطان محمود خان، هندستان جي مغل شهنشاهن جي اثر کي متوازن رکڻ لاءِ، [[صفوي سلطنت|ايران جي صفوي بادشاهن]] سان سٺا لاڳاپا قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن قيمتي تحفن سان گڏ ڪيترائي سفارتي وفد ايران ڏانهن موڪليا، ۽ بدلي ۾ کيس پڻ صفوي بادشاهه طرفان قيمتي تحفا حاصل ٿيا.<ref>{{cite book |title=تحفة الڪرام |page=196 }}</ref><ref name="MubarakAli"></ref> شاهه حسين جي وفات کان پوءِ [[مرزا عيسيٰ ترخان]] اقتدار حاصل ڪيو، جيڪو اڳ ۾ شاهه بيگ ارغون سان گڏ سنڌ آيو هو. جيتوڻيڪ ڪجهه روايتن موجب مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ سنڌ جي ورهاست بابت هڪ سمجھوتو موجود هو، پر شاهه حسين جي وفات کان پوءِ مرزا عيسيٰ سڄي سنڌ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان وقت ملڪ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني پيدا ٿي وئي ۽ مقامي سردارن [[سيوهڻ]] تي قبضو ڪري ورتو. مرزا عيسيٰ فوجي طاقت سان اڳتي وڌي سيوهڻ تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ پوءِ اتر طرف [[بکر]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, Journal of Sindh Historical Society, pp. 71–72</ref> انهيءَ سياسي تڪرار دوران مرزا عيسيٰ ترخان [[پورچوگال]] جي نوآبادياتي قوت کان فوجي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن [[باسين]] (Bassein) ۾ موجود پورچوگالي گورنر ڏانهن سفير موڪلي فوجي امداد گهري ۽ بدلي ۾ مالي معاوضي ۽ واپاري سهولتن جو واعدو ڪيو. پورچوگالي حڪومت [[پيڊرو باريٽو رولن]] (Pedro Barreto Rolim) جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ 700 سپاهي موڪليا، جيڪي جهازن ذريعي ٺٽي پهتا.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> بهرحال، ان وقت تائين مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ صلح ٿي چڪي هئي، جنهن سبب پورچوگالي فوج جي ضرورت ختم ٿي وئي. جڏهن پورچوگالي ڪمانڊر پنهنجي مهم جي خرچن جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو ته ٺٽي جي انتظاميا طرفان کيس اطمينان بخش جواب نه مليو. نتيجي طور پورچوگالي فوجن ٺٽي تي حملو ڪيو، جنهن دوران شهر کي وڏي تباهي ۽ نقصان پهتو. هي واقعو سنڌ جي تاريخ ۾ يورپي سامونڊي طاقتن جي ابتدائي فوجي مداخلتن مان هڪ اهم مثال شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> ترخان خاندان بعد ۾ ارغونن جي جانشين طور سنڌ تي حڪومت ڪندو رهيو. ترخان دور ۾ [[ٺٽو]] پنهنجي سياسي ۽ واپاري اهميت برقرار رکي، جڏهن ته [[مڪلي]] ۾ ڪيترائي شاندار مقبرا ۽ يادگار تعمير ڪيا ويا، جيڪي اڄ به سنڌ جي اسلامي فن تعمير جي اهم ترين ورثن مان شمار ٿين ٿا.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Historical Monuments at Makli, Thatta</ref> آخرڪار 1592ع ۾ [[مغل سلطنت]] جي شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جنهن سان ارغون ۽ ترخان دور جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ مغل سلطنت جو صوبو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> ==== ارغون گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون خاندان جا حڪمران، سنڌ ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[شاھ بيگ ارغون]] | 1520ع – 1524ع | [[ٺٽو]] / [[بکر]] | باني حڪمران | [[سما گھراڻو|سمن سلطنت]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز]] کي شڪست ڏئي سنڌ ۾ ارغون اقتدار قائم ڪيو؛ سنڌ ۾ ارغون خاندان جو باني حڪمران شمار ٿئي ٿو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> |- | 2 | [[شاھ حسين ارغون]] | 1524ع – 1554ع | [[ٺٽو]] | آخري ارغون حڪمران | ارغون خاندان جو سڀ کان اهم ۽ ڊگهي عرصي تائين حڪمراني ڪندڙ حڪمران هو. سندس دور ۾ [[همايون]] سنڌ آيو. حڪومت جي آخري مرحلي ۾ سنڌ عملي طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهائجي وئي.<ref>G. M. Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref><ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون دور سان لاڳاپيل اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور جا اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | علائقو ! style="background:#99CCFF;" | ارغون حڪمران سان تعلق ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[فاضل ڪوڪلتاش]] | ارغون امير | مٿيون سنڌ | [[شاھ بيگ ارغون]] جو ويجهو ساٿي | شاهه بيگ ارغون جو اهم فوجي امير ۽ اعتماد وارو ساٿي هو. |- | 2 | [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] | علائقائي حاڪم / امير | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ مٿيون سنڌ | [[فاضل ڪوڪلتاش]] جو پٽ | شاهه حسين ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو عملي حڪمران رهيو؛ بکر ۽ سيوهڻ جي علائقن ۾ سندس اثر نمايان هو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور کان پوءِ ترخان اقتدار جو آغاز ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گهراڻو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[مرزا عيسيٰ ترخان]] | 1554ع – 1567ع | [[ترخان خاندان]] | ارغون اقتدار کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي | [[شاھ حسين ارغون]] جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ ۾ ترخان خاندان جي حڪومت قائم ڪئي.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh</ref> |} جديد تاريخي تحقيق ۽ مستند ماخذن مطابق سنڌ ۾ ارغون خاندان جا اصل خودمختيار حڪمران فقط ٻه هئا: [[شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[شاھ حسين ارغون]]. 1554ع کان پوءِ اقتدار [[ترخان خاندان]] ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کي ڪيترائي مؤرخ ارغون دور جي جانشين شاخ تصور ڪن ٿا، پر سياسي لحاظ کان اهو الڳ حڪمران گهراڻو شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Arghun dynasty</ref><ref>Tarkhan dynasty</ref> ترخانن جي حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو، جڏهن سنڌ [[مغل سلطنت]] جي قبضي ۾ آئي. ترخان خاندان جو آخري حڪمران، [[جاني بيگ ترخان]] (1585ع–1592ع)، مغل درٻار ۾ منصبدار مقرر ٿيو. سندس پٽ [[غازي بيگ ترخان]] [[جهانگير]] جو منظورِ نظر بڻجي ويو ۽ کيس [[قنڌار]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن انهيءَ حيثيت ۾ 1608ع کان 1612ع تائين قنڌار جي حڪومت سنڀالي.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—122 }}</ref> . === مغلن جو دور === {{Main|ٺٽو صوبو|مغل سلطنت}} 1524ع ۾، توڙي جو مغل شهنشاهت جو دارومدار ارغون ۽ ترخان فوجين تي هو، تنهن باوجود سنڌ جي ڪجهه بادشاهن انهن جو استقبال ڪيو. اڳتي ايندڙ وقت ۾ سنڌي مغلن جي اثر هيٺ رهيا. [[فائل:Shah Jahan Mosque Thatta.jpg|thumb|کاٻو|[[شاھجھان مسجد، ٺٽو]]، جيڪا مغل دور جي اهم تعميري يادگارن مان هڪ آهي]] [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|مغل دور ۾ [[مڪلي]] سنڌ جو اهم علمي ۽ ثقافتي مرڪز رهيو]] 1592ع ۾ [[اڪبر اعظم]] جي فوجن ارغون ۽ ترخان حڪمرانن کي شڪست ڏئي سنڌ کي [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ مغلن جي انتظامي نظام جو حصو بڻجي وئي.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> شروعاتي طور سنڌ کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي ماتحت رکيو ويو، پر بعد ۾ [[ٺٽو]] کي مرڪز بڻائي الڳ انتظامي وحدت قائم ڪئي وئي، جيڪا تاريخ ۾ ''ٺٽو صوبو'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref>Thatta Subah, Mughal Province</ref><ref>Irfan Habib, ''Atlas of the Mughal Empire''</ref> مغل دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، بندرگاهي ۽ صنعتي شهرن مان هڪ بڻجي ويو. هتي ڪپڙي جي صنعت، خاص طور سنڌي سوٽي ڪپڙي ۽ ريشمي شين جي پيداوار، وڏي پيماني تي ٿيندي هئي. ٺٽي جا واپاري رابطا [[فارس]]، [[عربستان]]، [[عمان]]، اوڀر آفريقا ۽ يورپي واپاري ڪمپنين سان قائم هئا.<ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref><ref>Thatta, Mughal Trade Networks</ref> مغل دور ۾ سنڌ جي زرعي آمدني، واپاري محصولن ۽ سامونڊي تجارت سلطنت لاءِ اهم اقتصادي حيثيت رکي ٿي. [[شاھجھان]] جي دور ۾ سنڌ خاص ترقي حاصل ڪئي. ٺٽي ۾ شاندار [[شاھجھان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] تعمير ڪئي وئي، جيڪا مغل فن تعمير جو هڪ اهم شاهڪار سمجهي وڃي ٿي.<ref>UNESCO – Shah Jahan Mosque, Thatta</ref><ref>Catherine Asher, ''Architecture of Mughal India''</ref> ان دور ۾ ٺٽو علم، ادب، تصوف ۽ اسلامي تعليم جو پڻ اهم مرڪز بڻيو، جتي ڪيترائي عالم، صوفي ۽ مؤرخ سرگرم رهيا. سترهين صديءَ دوران مغل حڪمرانن سنڌ تي ''صوبيدارن'' يا ''نوابن'' جي ذريعي حڪومت ڪئي. انهن جو بنيادي ڪم انتظامي ڪنٽرول، ماليات جي وصولي، فوجي تحفظ ۽ سامونڊي واپار جي نگراني هو.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Mughals''</ref><ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire''</ref> وقت سان گڏ مغل مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي طاقتور خاندانن، خاص طور [[ڪلھوڙا خاندان]]، جو اثر وڌڻ لڳو. ارڙهين صديءَ جي شروعات تائين مغل اقتدار عملي طور ڪمزور ٿي ويو ۽ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جهڙن مقامي حڪمرانن سنڌ ۾ خودمختيار اقتدار قائم ڪرڻ شروع ڪيو. آخرڪار 1737ع–1740ع جي وچ ۾ مغل سياسي ڪنٽرول تقريباً ختم ٿي ويو ۽ سنڌ تي [[ڪلھوڙا خاندان]] جي مستقل حڪومت قائم ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== مغل دور جي اهم صوبيدارن ۽ نوابن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ (ٺٽو صوبو) جا اهم مغل صوبيدار / نواب ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | عهدو ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 | [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | مغل ماتحت حڪمران | 1592ع–1593ع | مغلن اڳيان شڪست بعد اڪبر اعظم جي ماتحت رهيو؛ ارغون-ترخان اقتدار جي خاتمي ۽ مغل دور جي شروعات سان لاڳاپيل.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 2 | [[مرزا رستم صفوي]] | صوبيدار | 1593ع | سنڌ ۾ مغل انتظامي نظام جي شروعاتي عملدرآمد سان لاڳاپيل پهرين اهم مقررين مان هڪ.<ref>Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 3 | [[امير خان اول]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1629ع–1647ع | [[شاھجھان]] جي دور جو مشهور مغل گورنر؛ سندس دور ۾ سنڌ ۾ سياسي استحڪام ۽ اقتصادي سرگرمين ۾ واڌ ٿي. |- | 4 | [[دولت خان مائي]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1635ع–1640ع | مغل انتظاميا جو اهم امير؛ بعد ۾ قنڌار جو گورنر پڻ مقرر ٿيو. |- | 5 | [[خواجه ڪمگار غيـرت خان]] | صوبيدار | 1640ع–1641ع | شاهجهاني دور ۾ ٺٽي جي انتظامي نگراني سنڀالي.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 6 | [[شاد خان]] | صوبيدار | 1641ع–1642ع | مغل صوبائي انتظام جي تسلسل کي برقرار رکيو.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 7 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | مغل ماتحت نواب / صوبيدار | 1701ع–1719ع | [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ''نواب'' جو لقب حاصل ڪيو؛ بعد ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |} مغل دور ۾ سنڌ کي گهڻو ڪري ''ٺٽو صوبو'' سڏيو ويندو هو. مغلن جي سياسي اقتدار سان گڏ سنڌ ۾ واپار، تعمير، سڪن جي ضرب، بندرگاهي سرگرمين ۽ اسلامي علمي ادارن کي ترقي ملي، جڏهن ته [[ٺٽو]]، [[سيوهڻ]]، [[بکر]] ۽ [[لاھري بندر]] اهم انتظامي ۽ تجارتي مرڪز بڻيا.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Thatta Subah</ref> === ڪلهوڙن جو دور === {{Main|ڪلهوڙا خاندان}} [[فائل:Tomb of Mian Yar Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي مقبري جو منظر]] [[فائل:Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جو مقبرو]] مغل سلطنت جي زوال پذير دور ۾ سنڌ اندر مقامي سياسي قوتن جو اثر وڌڻ لڳو ۽ انهيءَ پسمنظر ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] سنڌ جي حڪمران گهراڻي طور اُڀريو. ڪلهوڙن جو تعلق هڪ مذهبي ۽ صوفي روايت سان وابسته خاندان سان هو، جنهن جو سياسي عروج [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ شروع ٿيو. 1701ع ۾ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ميان يار محمد کي ''خدايار خان'' جو لقب ڏنو ويو ۽ کيس مٿئين سنڌ جو انتظام سونپيو ويو، جنهن سان سنڌ ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي باقاعده شروعات ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>Sarah F. D. Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> ڪلهوڙن تدريجي طور سنڌ جي مختلف علائقن کي پنهنجي اقتدار هيٺ آندو ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ تقريباً سڄي سنڌ هڪ مرڪزي حڪومت هيٺ متحد ٿي وئي. 1736ع ۾ مغل درٻار عملي طور ڪلهوڙن جي خودمختيار حيثيت کي تسليم ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ هڪ نيم آزاد رياست جي صورت اختيار ڪئي.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> بهرحال، سنڌ کي [[نادر شاھ افشار]] ۽ پوءِ [[احمد شاھ دراني]] جي حملي آورن سان به واسطو پيو، جنهن سبب ڪلهوڙا حڪمرانن کي وقت بوقت فارسي ۽ افغاني بالادستي قبول ڪرڻي پئي.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> [[نادر شاهه افشار]] هندستان تي حملو ڪري [[محمد شاهه مغل]] (1719ع–1748ع) کي شڪست ڏني. شڪست کان پوءِ محمد شاهه، درياءِ اٽڪ جي اولهه وارا پنهنجا علائقا ــ دراجات، شڪارپور، بکر، سيوستان (سيوهڻ)، نصرپور ۽ ٺٽو ــ نادر شاهه جي حوالي ڪري ڇڏيا..<ref name="MubarakAli"></ref> ان کان پوءِ نادر شاهه سنڌ جي ڪلهوڙا حڪمران ميان نور محمد ڪلهوڙي (1719ع–1753ع) کان خراج طلب ڪيو ۽ کيس ڪابل اچي پنهنجي وفاداريءَ جو اظهار ڪرڻ جو حڪم ڏنو. جڏهن ميان نور محمد ان حڪم جي تعميل نه ڪئي ته نادر شاهه 1740ع ۾ سنڌ تي ڪاهه ڪئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ميان نور محمد عمرڪوٽ جي قلعي ۾ پناهه ورتي، پر نادر شاهه سندس پٺيان عمرڪوٽ پهچي قلعي جو گهيرو ڪري ڇڏيو. جڏهن ميان نور محمد کي بچاءَ جي ڪا اميد نه رهي ته هن هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. هن نادر شاهه کي هڪ ڪروڙ رپيا، قيمتي تحفا ۽ ساليانو ويهه لک رپيا خراج ڏيڻ جو واعدو ڪيو. ان کان علاوه ميان نور محمد جا ٽي پٽ يرغمال طور نادر شاهه جي حوالي ڪيا ويا.<ref name="MubarakAli"></ref> نادر شاهه سنڌ کي وڌيڪ ڪمزور ڪرڻ لاءِ ان کي ٽن حصن ۾ ورهائي ڇڏيو. سبي قلات جي حڪمران محبت خان بروهي کي ڏني وئي، شڪارپور صادق محمد خان دائودپوٽي جي حوالي ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ باقي سنڌ ميان نور محمد ڪلهوڙي وٽ رهي<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح نادر شاهه جي حملي کان پوءِ سنڌ کي تمام وڏو نقصان پهتو. هن سنڌ جو گڏ ٿيل خزانو کڻي ويو ۽ ملڪ کي سياسي ۽ مالي طور ڪمزور ڪري ڇڏيو<ref name="MubarakAli"></ref>. 1747ع ۾ نادر شاهه قتل ٿي ويو ۽ [[احمد شاهه ابدالي|احمد شاهه دراني]] افغانستان ۽ هندستان ۾ سندس قبضي هيٺ آيل علائقن جو وارث بڻيو. 1753ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] (احمد شاهه ابدالي) سنڌ تي ان بهاني سان ڪاهه ڪئي ته مقرر ڪيل خراج ادا نه ڪيو ويو هو. سنڌ جو حڪمران، جيڪو پاڻ کي ملڪ جي دفاع لاءِ ڪمزور محسوس ڪري رهيو هو، ديوان گدومل جي سربراهيءَ ۾ هڪ سفارتي وفد احمد شاهه وٽ موڪليو<ref name="MubarakAli"></ref>. گدومل افغان بادشاهه سان ڳالهيون ڪري اهو واعدو ڪيو ته سنڌ طرفان خراج باقاعدي ادا ڪيو ويندو. بهرحال، معلوم ائين ٿئي ٿو ته اهو خراج نه ته مڪمل طور ادا ڪيو ويو ۽ نه ئي مقرر وقت تي ادا ڪيو ويندو رهيو<ref name="MubarakAli"></ref>. [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] (1757ع–1772ع) کي عام طور ڪلهوڙا خاندان جو سڀ کان طاقتور ۽ ڪامياب حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. هن سنڌ ۾ سياسي استحڪام پيدا ڪيو، فوجي نظام کي منظم ڪيو ۽ 1768ع ڌاري [[حيدرآباد]] شهر جو بنياد رکيو، جيڪو بعد ۾ سنڌ جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> سندس دور ۾ سنڌ جي سرحدن، واپار، آبپاشي نظام ۽ ثقافتي سرگرمين کي به ترقي حاصل ٿي. ڪلهوڙا دور ۾ [[سنڌي ٻولي]]، تصوف، شاعري ۽ فن تعمير کي خاص هٿي ملي، ۽ [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي]] جهڙيون عظيم شخصيتون انهيءَ دور سان وابسته آهن.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> ارڙهين صديءَ جي آخري حصي ۾ ڪلهوڙا حڪومت اندروني سياسي تڪرارن، دراني مداخلتن ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] سردارن جي وڌندڙ طاقت سبب ڪمزور ٿيڻ لڳي. آخرڪار 1783ع ۾ [[هلاني جي جنگ]] ۾ ٽالپرن ڪلهوڙن کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ ٽالپر حڪمراني جو آغاز ٿيو ۽ ڪلهوڙا سياسي اقتدار جو خاتمو ٿي ويو.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== ڪلهوڙا خاندان جي حڪمرانن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪلهوڙا خاندان جا حڪمران (1701ع–1783ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | 1701ع – 1719ع | [[خداآباد]] | ڪلهوڙا اقتدار جو باني حڪمران؛ مغلن طرفان ''خدايار خان'' جو لقب حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪومت جا بنياد وڌا.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref> |- | 2 | [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] | 1719ع – 1753ع | [[خداآباد]] | سنڌ کي وڏي حد تائين متحد ڪيو؛ 1736ع ۾ مغل درٻار طرفان خودمختيار حيثيت تسليم ڪئي وئي.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 3 | [[ميان مرادياب ڪلهوڙو]] | 1753ع – 1757ع | [[خداآباد]] | نور محمد جو پٽ؛ اندروني اختلافن سبب اقتدار وڃائي ويٺو.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 4 | [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] | 1757ع – 1772ع | [[خداآباد]] / [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙن جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ [[حيدرآباد]] جو بنياد وڌو ۽ سنڌ ۾ استحڪام آندو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref> |- | 5 | [[ميان سرفراز ڪلهوڙو]] | 1772ع – 1775ع | [[حيدرآباد]] | غلام شاھ جو جانشين؛ سندس دور ۾ ٽالپرن جو سياسي اثر وڌڻ لڳو.<ref>Mian Sarfraz Kalhoro</ref> |- | 6 | [[ميان غلام نبي ڪلهوڙو]] | 1775ع – 1776ع | [[حيدرآباد]] | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ اندروني سياسي بحرانن جو شڪار ٿيو.<ref>Tomb of Mian Ghulam Nabi Kalhoro</ref> |- | 7 | [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] | 1776ع – 1783ع | [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙا خاندان جو آخري مؤثر حڪمران؛ [[هلاني جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ اقتدار ختم ٿي ويو.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> |} ==== تاريخي اهميت ==== ڪلهوڙا دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي مسلم حڪمراني، سياسي اتحاد، آبپاشي نظام جي توسيع، سنڌي ثقافت جي واڌ ويجهه ۽ شهري ترقيءَ جي لحاظ کان هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. [[خدا آباد]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙا شهر ڪلهوڙن جي دور ۾ سياسي مرڪزن طور اُڀريا، جڏهن ته سنڌي ادب، تصوف ۽ فن تعمير کي به غيرمعمولي فروغ حاصل ٿيو. ڪيترائي مؤرخ ڪلهوڙا دور کي مغل اقتدار ۽ ٽالپر حڪمراني جي وچ واري عبوري پر اهم قومي دور طور بيان ڪن ٿا.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> ڪلهوڙا حڪمرانن جي اها پاليسي، جنهن تحت هو افغان درٻار جي تابعداري قبول ڪندا رهيا ۽ پرڏيهي حملي آورن جي مقابلي ۾ ملڪ جو دفاع ڪرڻ کان پاسو ڪندا رهيا، واضح طور تي ڪلهوڙا خاندان جي اندروني ڪمزوريءَ کي ظاهر ڪري ٿي. هي خاندان عوامي حمايت جي بنياد تي اقتدار ۾ نه آيو هو، بلڪه ان جي حڪومت يا ته [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهن]] جي سرپرستيءَ تي يا [[دراني سلطنت|افغان بادشاهن]] جي مهربانيءَ تي قائم رهي. بار بار ٿيندڙ ذلت ۽ سياسي تذليل جي باوجود ڪلهوڙن نه پنهنجي وسيلن کي منظم ڪرڻ جي سنجيده ڪوشش ڪئي، نه ئي اهڙي فوج تيار ڪئي جيڪا پرڏيهي بالادستيءَ جي خلاف مؤثر مزاحمت ڪري سگهي. بعد ۾ ٽالپرن به گهڻي حد تائين ساڳي مفاهمتي ۽ تابعداريءَ واري پاليسي ورثي ۾ حاصل ڪئي<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—124 }}</ref> . === ٽالپر دور === {{Main|ٽالپر دور}} [[فائل:PK Hyderabad asv2020-02 img03 Talpur Tombs.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ٽالپر ميرن جا مقبرا]]، [[حيدرآباد]]]] [[فائل:Faiz Mahal Khairpur Miras.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[فيض محل]]، [[خيرپور]] ۾ واقع ٽالپر دور جو شاهي محلات]] 1783ع ۾ [[هالاڻي جي جنگ]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان]] [[ڪلهوڙا خاندان]] کي شڪست ڏئي سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو. ٽالپرن جو تعلق [[بلوچ]] قبيلائي پسمنظر سان هو، ۽ سندن مختلف شاخون اڳ ئي سنڌ ۾ آباد ٿي چڪيون هيون. ڪلهوڙا دور ۾ ٽالپر سردار فوجي ۽ انتظامي عهدن تي فائز رهيا، پر [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] ۽ ٽالپر سردارن جي وچ ۾ وڌندڙ تڪرارن، خاص طور [[مير بهرام خان ٽالپر]] ۽ سندس پٽ [[مير صوبدار خان]] جي قتل، سياسي صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ [[مير فتح علي خان ٽالپر]] ٽالپر قوتن کي منظم ڪري ڪلهوڙا اقتدار جو خاتمو آندو ۽ سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ٽالپرن سنڌ کي مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايو. [[حيدرآباد]] ۾ شاهداداڻي شاخ، [[خيرپور]] ۾ سهراباڻي شاخ، ۽ [[ميرپورخاص]] ۾ ماڻڪاڻي شاخ حڪمران بڻيون. باوجود ان جي، حيدرآباد وارا مير سياسي طور سڀ کان وڌيڪ طاقتور سمجهيا ويندا هئا. مير فتح علي خان پنهنجي ڀائرن [[مير غلام علي خان]]، [[مير ڪرم علي خان]] ۽ [[مير مراد علي خان]] سان گڏيل حڪمراني جو هڪ منفرد نظام قائم ڪيو، جنهن سبب اهي “'''چار يار'''” يا “'''چهارياري'''” جي نالي سان مشهور ٿيا.<ref>Mir Fateh Ali Khan Talpur</ref><ref>Mir Karam Ali Khan Talpur's Tomb Complex Hyderabad</ref> سنڌ تي پوندڙ سخت ترين آفتن مان هڪ مدد خان جو حملو هو، جيڪو آخري ڪلهوڙا حڪمران [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] (وفات 1805ع) جي ٽالپرن خلاف دعويٰ جي حمايت لاءِ آيو هو. هن بي رحميءَ سان سنڌ ۾ قتلِ عام ۽ ڦرلٽ ڪئي. سندس ظلم ۽ بربريت جا اثر ايترا گهرا هئا جو اڄ تائين سنڌي لوڪ روايتن ۽ لوڪ گيتن ۾ سندس ظلم جي ياد باقي آهي<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—124, 125 }}</ref>. افغانستان کان ايندڙ آخري وڏي آفت [[شاهه شجاع دراني]] جي صورت ۾ ظاهر ٿي، جيڪو 1803ع ۾ شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو. هن [[شڪارپور]] ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي وڃايل تخت جي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ تياريون شروع ڪيون. شڪارپور ۾ سندس قيام شهر واسين لاءِ نهايت نقصانڪار ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لالچ ۽ عياشيءَ سبب مقامي ماڻهن کي وڏيون تڪليفون برداشت ڪرڻيون پيون.<ref name="MubarakAli"></ref>. سنڌ جي ميرن افغانستان جي ان وقت جي حڪمران سردار اعظم خان سان هڪ معاهدو ڪيو ته شاهه شجاع کي سنڌ مان نيڪالي ڏني وڃي. 1820ع–1821ع ۾ اعظم خان سنڌ ۾ آيو ۽ سنڌ جي ميرن کان رهيل خراج جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو. اها رقم ايتري وڏي هئي جو مير ان جي ادائيگي نه ڪري سگهيا، تنهن ڪري هڪ نئين معاهدي تحت [[شڪارپور]] جو شهر افغان حڪمران جي حوالي ڪيو ويو<ref name="MubarakAli"></ref>. شاهه شجاع پنجاب ڏانهن ڀڄي ويو، پر 1832ع–1833ع ۾ هو ٻيهر انگريزن جي مدد سان واپس آيو، جيڪي کيس ٻيهر افغانستان جي تخت تي ويهارڻ ۾ دلچسپي رکندا هئا. انگريزن سنڌ جي ميرن تي دٻاءُ وڌو ته هو شاهه شجاع جي رهيل خراج جي رقم ادا ڪن ته جيئن سندس فوجي مهم جا خرچ پورا ٿي سگهن<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح سنڌ جي سرزمين تي انگريزن جي مداخلت سان افغانستان ۽ سنڌ جي پراڻن سياسي لاڳاپن جو خاتمو ٿيو، ۽ آخرڪار سنڌ برطانوي اقتدار جو شڪار بڻجي وئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ٽالپر دور ۾ سنڌ جي واپار، سفارتڪاري ۽ بين الاقوامي لاڳاپن ۾ نئون مرحلو شروع ٿيو. 1808ع، 1809ع ۽ 1820ع دوران [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا سفارتي مشن سنڌ آيا، جن جو مقصد واپاري لاڳاپن جي بحالي ۽ افغانستان، ايران ۽ فرانس جي سياسي اثرن کي روڪڻ هو.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> ميرن ۽ برطانوي حڪومت جي وچ ۾ ڪيترائي معاهدا ٿيا، پر وقت سان گڏ برطانوي مداخلت وڌندي وئي. آخرڪار 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] ۾ [[چارلس نيپيئر]] جي اڳواڻي هيٺ برطانوي فوجن ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ کي برطانوي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو. ٽالپر دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي حڪمراني، فوجي تنظيم، سفارتي لاڳاپن، فن تعمير ۽ ثقافتي سرپرستي جي لحاظ کان اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ [[حيدرآباد]]، [[خيرپور]] ۽ [[ميرپورخاص]] سياسي مرڪزن طور ترقي ڪئي، جڏهن ته ڪيترائي مقبرا، قلعا ۽ محلات پڻ تعمير ڪيا ويا، جن مان [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[فيض محل]] ۽ [[ٽالپر ميرن جا مقبرا]] نمايان آهن. ==== حيدرآباد جي ٽالپر ميرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | حيدرآباد جي شاهداداڻي ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير فتح علي خان ٽالپر]] | 1783ع – 1801ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر خاندان جو باني حڪمران؛ ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي سنڌ تي اقتدار قائم ڪيو. |- | 2 | [[مير غلام علي خان ٽالپر]] | 1801ع – 1811ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سفارتي لاڳاپن جي شروعات سندس دور ۾ ٿي.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> |- | 3 | [[مير ڪرم علي خان ٽالپر]] | 1811ع – 1828ع | [[حيدرآباد]] | ادب، شاعري ۽ ثقافتي سرگرمين جي سرپرستي ڪئي. |- | 4 | [[مير مراد علي خان ٽالپر]] | 1828ع – 1833ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر حڪمراني جي گڏيل نظام کي جاري رکيو. |- | 5 | [[مير نور محمد خان ٽالپر]] | 1833ع – 1840ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سياسي اثر جي وڌندڙ دور ۾ حڪمران رهيو. |- | 6 | [[مير نصير خان ٽالپر]] | 1840ع – 1843ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپرن جو آخري حيدرآبادي حڪمران؛ 1843ع ۾ برطانوي فتح کان پوءِ اقتدار ختم ٿيو. |} ==== خيرپور جي سهراباڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-size:120%; font-weight:bold;" | خيرپور رياست جي سهراباڻي ٽالپر حڪمرانن جي فهرست (1783ع–1947ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير سهراب خان ٽالپر]] | 1783ع – 1830ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست ۽ سهراباڻي ٽالپر شاخ جو باني حڪمران. مٿئين سنڌ ۾ ٽالپر اقتدار کي منظم ڪيو. |- | 2 | [[مير رستم علي خان ٽالپر]] | 1830ع – 1842ع | [[خيرپور]] | مير سهراب خان جو جانشين. سندس دور ۾ برطانوي اثر وڌڻ لڳو ۽ اندروني جانشيني جا تڪرار پيدا ٿيا. |- | 3 | [[مير علي مراد خان ٽالپر]] | 1842ع – 1894ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو سڀ کان مشهور مير. برطانوي حڪومت سان معاهدا ڪيا؛ 1857ع جي بغاوت دوران برطانوي حڪومت جي مدد ڪئي. |- | 4 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر]] | 1894ع – 1909ع | [[خيرپور]] | مير علي مراد خان جو جانشين. سندس دور ۾ خيرپور رياست ۾ انتظامي سڌارا جاري رهيا. |- | 5 | [[مير امام بخش خان ٽالپر]] | 1909ع – 1921ع | [[خيرپور]] | تعليم جي واڌاري لاءِ مشهور. سندس دور ۾ رياست اندر ڪيترائي تعليمي ادارا قائم ٿيا. |- | 6 | [[مير علي نواز خان ٽالپر]] | 1921ع – 1935ع | [[خيرپور]] | جديد انتظامي ۽ ترقياتي منصوبن کي هٿي ڏني. خيرپور رياست جي سياسي حيثيت کي مستحڪم رکيو. |- | 7 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر ٻيون]] | 1935ع – 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو حڪمران رهيو، پر صحت جي مسئلن سبب حڪومت گهڻو ڪري ريجنسي ڪائونسل وسيلي هلندي رهي. |- | 8 | [[مير جارج علي مراد خان ٽالپر]] | 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست جو آخري خودمختيار مير. سندس دور ۾ خيرپور 3 آڪٽوبر 1947ع تي [[پاڪستان]] سان الحاق ڪيو. |} خيرپور رياست 1783ع ۾ قائم ٿي ۽ 1843ع ۾ سنڌ جي ٻين ٽالپر رياستن جي برطانوي فتح باوجود پنهنجي نيم خودمختيار حيثيت برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهي. 3 آڪٽوبر 1947ع تي خيرپور رياست پاڪستان سان الحاق ڪيو، جڏهن ته 1955ع ۾ ون يونٽ نظام تحت ان جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪئي وئي. ==== ميرپورخاص جي ماڻڪاڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ميرپورخاص جا ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم نوٽ |- | 1 | [[مير ٺارو خان ٽالپر]] | 1783ع – 1806ع | [[ميرپورخاص]] | ماڻڪاڻي شاخ جو باني حڪمران.<ref>List of monarchs of Sindh</ref> |- | 2 | [[مير علي مراد ٽالپر]] | 1806ع – 1829ع | [[ميرپورخاص]] | [[ميرپورخاص]] شهر کي ترقي ڏني.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |- | 3 | [[مير شير محمد خان ٽالپر]] | 1829ع – 1843ع | [[ميرپورخاص]] | “'''شيرِ سنڌ'''” جي لقب سان مشهور؛ برطانوي فوجن خلاف مزاحمت جاري رکي.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |} === برٽش دور === '''پاڪستان ٺاهڻ ۾ سنڌ جو ڪردار:'''سنڌ جي مسلمان ليڊرن جي ڪوشش سان اپريل يا مئي 1938ع ۾ سنڌ جي صوبائي مسلم ليگ جو قيام عمل ۾ آيو. 10، 11 ۽ 12 آڪٽوبر 1938ع تي سنڌ مسلم ليگ پاران، ڪراچيءَ ۾ مسلم ليگ جي هڪ وڏي ڪانفرنس سڏائي ويئي، جنهن جي صدارت قائداعظم مرحوم ڪئي. هن ڪانفرس جي موقعي تي گڏيل هندستان جي سمورن مسلم ليڊرن شرڪت ڪئي. ان ڪانفرنس کي پوءِ ”ڪراچي ڪانفرنس“ جي نالي سان سڏيو ويو. ڪانفرنس ۾ [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] مرحوم ٺهراءُ پيش ڪيو، جنهن ۾ واضح طور مطالبو ڪيو ويو، ته جن صوبن ۾ مسلمانن جي اڪثريت آهي، اتي مسلمانن جي حڪومت بنائي وڃي، ته جيئن ٻئي قومون جدا جدا ۽ آزاد آزاد حڪومتون قائم ڪري سگهن. ان موقعي تي قائداعظم مرحوم تقرير ڪندي چيو: ”مون کي يقين آهي، ته سنڌ جو صوبو، [[هندستان]] جي مسلمانن لاءِ هڪ نمونو ٿيندو، ڇاڪاڻ ته هتي جي مسلمانن وڏي بيداري جو ثبوت ڏنو آهي.“ ان کان پوءِ سنڌ جي مسلمانن پاڪستان جي تحريڪ ۾ وڏي جوش، جذبي ۽ ولولي سان حصو ورتو. سڄي هندستان ۾ پهريون ڀيرو [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ جي صوبائيءَ اسيمبلي]]ءَ سن 1943ع ۾ پاڪستان جي قيام جي ٺهراءُ پاس ڪيو، جيڪو محترم. [[جي ايم سيد|جي ايم.سيد]] پيس ڪيو. ٻئي ڪنهن به صوبي جي اسيمبليءَ اهڙو ٺهراءُ نه اڳ ئي پاس ڪيو هو، ۽ نه پوءِ ئي ڪا اسيمبلي پاس ڪري سگهي.<ref>آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌي شاعري ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛آڪٽوبر نومبر، ڊسمبر 1985ع</ref> === برطانوي دور === {{Main|سنڌ تي برطانوي راڄ}} 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوجن، جنرل [[سر چارلس نيپئر]] جي قيادت هيٺ، [[ٽالپر دور|ٽالپر حڪومت]] کي شڪست ڏئي سنڌ تي قبضو ڪيو.<ref>Charles Napier, ''Conquest of Sindh''</ref><ref>A. W. Hughes, ''A Gazetteer of the Province of Sind''</ref> قبضي کان پوءِ سنڌ کي برطانوي انتظام هيٺ آندو ويو ۽ شروعاتي طور الڳ انتظامي يونٽ طور هلايو ويو، پر 1847ع ۾ ان کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] ۾ ضم ڪيو ويو. ايندڙ لڳ ڀڳ نو ڏهاڪن تائين سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي. هن دور ۾ ريلوي، آبپاشي، بندرگاهن، عدالتي نظام ۽ جديد بيوروڪريسي جو بنياد وڌو ويو، پر ساڳئي وقت نوآبادياتي مالياتي پاليسين ۽ زمينداري ڍانچي سبب مقامي آباديءَ کي مختلف معاشي ۽ سياسي مسئلن کي به منهن ڏيڻو پيو.<ref>Sarah Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> سنڌ جي مسلمان، هندو، واپاري ۽ زميندار حلقن طرفان ڊگهي سياسي جدوجهد کان پوءِ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري 1 اپريل 1936ع تي هڪ الڳ صوبو بڻايو ويو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> ==== بمبئي پريزيڊنسي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جا انتظامي مرحلا |- ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | انتظامي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | 1843ع – 1847ع | برطانوي فوجي ۽ ڪمشنري انتظام | سنڌ تي قبضي کان پوءِ سر چارلس نيپئر جي سربراهي ۾ الڳ انتظامي يونٽ طور حڪومت ڪئي وئي. |- | 1847ع – 1936ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] | سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي ۽ بمبئي جي گورنرن جي ماتحت انتظام هلندو رهيو. |- | 1936ع – 1947ع | الڳ صوبو | [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي الڳ صوبو بڻايو ويو. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي دوران گورنر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل برطانوي منتظم ۽ گورنر (1843ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دور (مدت) ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ لاءِ مختصر ڪردار |- | 1 | [[چارلس نيپئر|سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | سنڌ جو فوجي ۽ سول منتظم | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ تي برطانوي قبضو مستحڪم ڪيو؛ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو ۽ جديد نوآبادياتي انتظام جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[سر جارج آرٿر]] | 1847ع – 1852ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو گورنر | سنڌ جي برطانوي انتظام کي بمبئي پريزيڊنسي جي نظام سان وڌيڪ مربوط ڪيو. |- | 3 | [[لارڊ ايلفنسٽن]] | 1853ع – 1860ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | عدالتي، مالي ۽ روينيو سڌارن وسيلي سنڌ کي نوآبادياتي انتظامي ڍانچي سان وڌيڪ ڳنڍيو. |- | 4 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | سنڌ جو ڪمشنر | سنڌ ۾ ريلوي، ٽيليگراف، تعليم ۽ جديد شهري انتظام جي شروعات ڪندڙ اهم برطانوي منتظم. |- | 5 | [[سر سيمور فٽزجيرالڊ]] | 1867ع – 1872ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | انتظامي توسيع ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪيو. |- | 6 | [[سر رچرڊ ٽيمپل]] | 1877ع – 1880ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | ڏڪار جي دور ۾ امدادي ۽ مالياتي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 7 | [[لارڊ ري]] | 1885ع – 1890ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | تعليم، مڪاني خوداختياري ۽ ميونسپل ادارن جي ترقيءَ جي حمايت ڪئي. |- | 8 | [[لارڊ ليمينگٽن]] | 1903ع – 1907ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | قانوني ۽ ميونسپل ادارن جي واڌ ويجهه لاءِ قدم کنيا. |- | 9 | [[سر جارج لائيڊ]] | 1918ع – 1923ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | پهرين عالمي جنگ کان پوءِ سياسي تحريڪن ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪئي. |- | 10 | [[سر فريڊرڪ سائيڪس]] | 1928ع – 1933ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | سنڌ جي علحده صوبي واري مطالبي تي ٿيندڙ آئيني بحثن دوران انتظام سنڀاليو. |- | 11 | [[سر ليزلي ولسن]] | 1923ع – 1928ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | آئيني سڌارن ۽ سنڌ جي سياسي تحريڪن واري دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 12 | [[سر جان بيومونٽ]] | 1933ع – 1936ع | بمبئي هاءِ ڪورٽ جو چيف جسٽس / عبوري انتظامي ڪردار | سنڌ جي بمبئي کان علحدگي واري آئيني عمل سان لاڳاپيل دور ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي ۾ شموليت بعد سنڌ جا ڪمشنر ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي ڪمشنر (1843ع–1936ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ خدمت ! style="background:#99CCFF;" | عهدي جي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | پهريون ڪمشنر | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ ۾ برطانوي انتظام جو بنياد وڌو، فوجي ۽ سول حڪومت کي منظم ڪيو ۽ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو. |- | 2 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | ڪمشنر | سنڌ جي جديد انتظامي ڍانچي جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو؛ رستن، تعليم، ميونسپل ادارن، مواصلات ۽ واپار جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. |- | 3 | [[وليم لوئس ميري ويدر]] | 1860ع – 1867ع | ڪمشنر | ڪراچي جي بندرگاهه جي ترقي، سرحدي امن امان ۽ مواصلاتي نظام جي بهتري لاءِ ڪم ڪيو. |- | 4 | [[سر وليم ميري ويدر]] | 1867ع – 1877ع | ڪمشنر | ريلوي، واپار ۽ انتظامي ادارن جي توسيع سان سنڌ جي معاشي ترقيءَ ۾ حصو ورتو. |- | 5 | [[سر جيمس فرگوسن]] | 1877ع – 1880ع | ڪمشنر | زمينداري ۽ روينيو نظام ۾ سڌارا آندا ۽ آبپاشي منصوبن کي هٿي ڏني. |- | 6 | [[جيمس گائلز]] | 1880ع – 1887ع | ڪمشنر | شهري انتظام، ميونسپل ادارن ۽ مقامي حڪومتن جي ڪارڪردگي کي مضبوط ڪيو. |- | 7 | [[چارلس پرچاس]] | 1887ع – 1891ع | ڪمشنر | واپار، مواصلات ۽ بندرگاهي سرگرمين جي واڌاري تي ڌيان ڏنو. |- | 8 | [[اي. ڊبليو. هيوز]] | 1891ع – 1897ع | ڪمشنر | زرعي ترقي، آبپاشي ۽ سنڌ بابت تاريخي ۽ انتظامي مطالعي ۾ نمايان خدمتون سرانجام ڏنيون. |- | 9 | [[ايڇ. ايم. جيمس]] | 1897ع – 1901ع | ڪمشنر | روينيو رڪارڊ، زمينن جي سروي ۽ مردم شماريءَ جي عمل کي وڌيڪ منظم بڻايو. |- | 10 | [[اي. ايڇ. ايس. ڪيلي]] | 1901ع – 1906ع | ڪمشنر | تعليم، مقامي ادارن ۽ انتظامي رابطن جي توسيع لاءِ قدم کنيا. |- | 11 | [[سي. اي. فيرگوسن]] | 1906ع – 1911ع | ڪمشنر | سياسي بيداريءَ جي شروعاتي دور ۾ انتظامي استحڪام برقرار رکيو. |- | 12 | [[ايڇ. اي. ايل. هيلي]] | 1911ع – 1916ع | ڪمشنر | پهرين عالمي جنگ دوران سنڌ جي سول انتظام ۽ امن امان جي نگراني ڪئي. |- | 13 | [[اي. ڊبليو. پي. ڪيري]] | 1916ع – 1921ع | ڪمشنر | خلافت تحريڪ ۽ ٻين سياسي تحريڪن واري دور ۾ انتظامي ذميواريون سنڀاليون. |- | 14 | [[ايڇ. ٽي. سورلي]] | 1921ع – 1925ع | ڪمشنر | مقامي نمائندگي، تعليمي ترقي ۽ سياسي سڌارن جي دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 15 | [[اي. ايل. ايڇ. ايٽڪن]] | 1925ع – 1930ع | ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي کان علحدگيءَ بابت آئيني بحثن واري مرحلي ۾ انتظامي ذميواريون نڀايون. |- | 16 | [[ايڇ. ٽي. ليمبرٽ]] | 1930ع – 1936ع | آخري ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان علحدگي ۽ 1 اپريل 1936ع تي الڳ صوبي جي قيام تائين انتظام سنڀاليو. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪمشنر دور جون اهم خصوصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ترقيون |- | انتظام | جديد ضلعي، روينيو ۽ عدالتي نظام جو قيام |- | آمدورفت | ريلوي، سڙڪن ۽ ڪراچي بندرگاهه جي توسيع |- | آبپاشي | ڪئنالن ۽ زرعي آبادڪاريءَ جي منصوبن جي شروعات |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ تعليمي ادارن جو قيام |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي شعور ۽ آئيني جدوجهد |} 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ جو انتظام بنيادي طور "ڪمشنر سنڌ" جي عهدي هيٺ هلندو رهيو،م ۽ سندن آفيس ڪراچيءَ ۾ ھئي. جڏهن ته بمبئي پريزيڊنسي جا گورنر سڄي پريزيڊنسي (جنھن ۾ بمبئي ، گجرات ۽ سنڌ جا علائقا شامل ھيا) جا اعليٰ انتظامي سربراهه هوندا هئا ۽ انھن جي آفيس بمبئي شھر ۾ واقع ھئي. ==== سنڌ جي الڳ صوبي جا برطانوي گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي گورنر (1936ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[سر لينسلٽ گراهم]] | 1936ع – 1941ع | سنڌ جو پهريون گورنر؛ الڳ صوبي جي انتظامي ڍانچي ۽ صوبائي اسيمبلي جي قيام جي نگراني ڪئي. |- | 2 | [[سر هيو ڊائو]] | 1941ع – 1946ع | ٻي عالمي جنگ دوران سنڌ جو انتظام سنڀاليو؛ جنگي ۽ معاشي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 3 | [[سر فرانسس موڊي]] | 1946ع – 14 آگسٽ 1947ع | برطانوي دور جو آخري گورنر؛ پاڪستان جي قيام تائين سنڌ جي انتظام جو ذميوار رهيو. |} ==== برطانوي دور جون نمايان خاصيتون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور ۾ سنڌ ۾ اهم تبديليون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اهم ترقيون |- | آمدورفت | ريلوي لائينن، سڙڪن ۽ بندرگاهن جي تعمير |- | آبپاشي | [[سکر بئراج]] سميت جديد آبپاشي منصوبن جو آغاز |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ سرڪاري تعليمي نظام جو قيام |- | انتظام | جديد عدالتي، روينيو ۽ سول سروس نظام جو نفاذ |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي تحريڪ ۽ 1936ع ۾ صوبائي حيثيت جو حصول |} === برطانوي دور جي وزيراعظمن (پريميئرن) جي فهرست === 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي، تنهن ڪري ان عرصي دوران سنڌ ۾ وزيراعظم (Premier) يا وزيراعليٰ (Chief Minister) جو ڪو الڳ عهدو موجود نه هو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935]] تحت صوبائي خودمختياري لاڳو ٿيڻ کان پوءِ 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو چونڊيل وزارت قائم ٿي، جنهن جي سربراهه کي ''پريميئر آف سنڌ'' چيو ويندو هو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي سنڌ جا پريميئر (1937ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | سياسي وابستگي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[الله بخش سومرو]] | 1 اپريل 1937ع – 18 اپريل 1938ع | [[سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي]] | سنڌ جي پهرين چونڊيل وزارت جو سربراهه. صوبائي خودمختياري جي شروعاتي مرحلي ۾ انتظامي ڍانچي کي مستحڪم بڻايو ۽ بين المذاهب هم آهنگيءَ کي فروغ ڏنو. |- | 2 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 18 اپريل 1938ع – 23 مارچ 1940ع | آزاد اتحاد / بعد ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[الله بخش سومرو]] | 23 مارچ 1940ع – 14 آڪٽوبر 1942ع | آزاد اتحاد | برطانوي پاليسين تي تنقيد ڪئي؛ هندستان جي ورهاڱي ۽ فرقيواريت جي مخالفت ڪئي؛ آخرڪار گورنر طرفان برطرف ڪيو ويو. |- | 4 | [[علي محمد راشد]] | 14 آڪٽوبر 1942ع – 7 جنوري 1944ع | مسلم ليگ حامي اتحاد | ٻي عالمي جنگ جي دور ۾ سنڌ جو انتظام سنڀاليو ۽ سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 7 جنوري 1944ع – 26 اپريل 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | [[پاڪستان تحريڪ]] دوران مسلم ليگ جي سياسي اثر کي مضبوط ڪيو ۽ سنڌ اسيمبليءَ ۾ پاڪستان جي حمايت واري قرارداد جي حمايت ڪئي. |- | 6 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 26 اپريل 1947ع – 14 آگسٽ 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | برطانوي دور جو آخري پريميئر؛ پاڪستان جي قيام کان اڳ انتظامي منتقلي ۽ نئين رياستي ڍانچي جي تيارين جي نگراني ڪئي. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جي سنڌي وزارتن جون نمايان خاصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان پيش رفت |- | صوبائي خودمختياري | 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو ذميوار ۽ چونڊيل حڪومت جو قيام |- | قانون سازي | سنڌ اسيمبليءَ وسيلي مقامي قانون سازي ۽ انتظامي پاليسين جي شروعات |- | سياست | مسلم ليگ، سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي ۽ آزاد گروپن جي وچ ۾ سياسي مقابلو |- | پاڪستان تحريڪ | سنڌ اسيمبلي هندستان جي پهرين صوبائي اسيمبلي هئي جنهن پاڪستان جي حمايت ۾ قرارداد منظور ڪئي |- | انتظام | بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور مستقل انتظامي ادارن جي ترقي |} 1937ع کان 1947ع تائين سنڌ جي حڪومت جي سربراهه لاءِ سرڪاري اصطلاح ''پرميئر آف سنڌ'' (پريميئر آف سنڌ) استعمال ٿيندو هو. "وزيراعليٰ" (چيف منسٽر) جو اصطلاح پاڪستان جي قيام کان پوءِ وڌيڪ عام ٿيو. ===پاڪستان جي قيام بعد=== ====ون يونٽ کان اڳ جو دؤر==== ==== ون يونٽ وارو دور==== ==== ون يونٽ کان پوء وارو دور==== ====1988ع کان پوءِ جو نئون دؤر==== == سنڌ جي جاگرافي، آبھوا ۽ قدرتي وسيلا== {{Main|سنڌ جي جاگرافي}} ===جاگرافي=== [[فائل:Sindh 2.jpg|220px|thumb|کاٻو|سنڌ]] سنڌ پاڪستان جي چئن صوبن مان رقبي جي لحاظ کان ٽيون وڏو صوبو آهي، جنهن جو ڪل رقبو لڳ ڀڳ 54,407.2 چورس ميل آهي. هي صوبو هيٺين سنڌو طاس (لوئر انڊس بيسن) جو اهم حصو آهي ۽ جغرافيائي طور 23°40′ کان 28°30′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 66°40′ کان 71°05′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. سنڌ اتر کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 540 ڪلوميٽر ڊگهي ۽ اوڀر کان اولهه طرف سراسري طور تقريباً 281 ڪلوميٽر ويڪري آهي، جڏهن ته ان جي وڌ ۾ وڌ ويڪر لڳ ڀڳ 250 ڪلوميٽر آهي. [[فائل:Sindh-Map.PNG|thumb|220px|کاٻو|سنڌ جو نقشو]] ==== طبعي بناوت ==== جغرافيائي بناوت جي لحاظ کان سنڌ جو گهڻو حصو هموار ميداني علائقو آهي. صوبي جي اولهه پاسي ڪوهستاني خطو واقع آهي، جتي ڪيرٿر جبلن جو بنجر سلسلو موجود آهي، جڏهن ته اوڀر طرف بهاولپور جي سرحدن کان وٺي رن آف ڪڇ تائين ريتيلي پٽي پکڙيل آهي. انهن ٻنهي علائقن جي وچ ۾ سنڌو ماٿري واقع آهي، جيڪا ڏکڻ اولھه طرف وڃي ڊيلٽائي علائقي ۾ ختم ٿئي ٿي. هي علائقو زرخيز اليويل مٽيءَ سبب زراعت لاءِ نهايت موزون آهي. صوبي جي وچئين حصي ۾ سکر بئراج ذريعي مستقل پاڻيءَ جي فراهمي موجود آهي، جيڪا سنڌ کي زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل معاشي سرگرمين لاءِ وڏي صلاحيت فراهم ڪري ٿي<ref name="گدواڻي"></ref>. طبعي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ جا اوڀر وارا ريگستاني علائقا [[راجپوتانا]] سان ۽ اولهه وارا جابلو علائقا بلوچستان سان ملن آهن. جڏهن ته “سنڌ” جو بنيادي تصور انهيءَ زرخيز ميداني علائقي سان جڙيل آهي، جيڪو سنڌو درياهه جي وهڪري سان وجود ۾ آيو آهي<ref name="گدواڻي"></ref>.. پنهنجين موجوده حدن اندر، پاڪستان جي هڪ صوبي طور سنڌ 23°35' کان 28°30' اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 66°42' کان 71°10' اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي ايراضي 34.86 ملين ايڪڙ آهي ۽ 1972ع جي آدمشماري موجب ان جي آبادي 1 ڪروڙ 40 لک هئي<ref name="ArshadIslam1990">{{cite thesis |last=Islam |first=Arshad |title=History of Sindh During Pre-Mughal Period |degree=Doctor of Philosophy (History) |publisher=Centre of Advanced Study, Department of History, Aligarh Muslim University |location=Aligarh, India |year=1990 |note=Reproduced by Sani H. Panhwar, 2019|Page=6}}</ref>. انگريزن جي شروعاتي دور ۾ سنڌ کي “ننڍو مصر” سڏيو ويو، ڇاڪاڻ ته سنڌو ۽ نيل درياهن جي هيٺانهين ماٿرين ۾ نمايان جغرافيائي مشابهت موجود آهي. ٻنهي علائقن ۾ ٽن مکيه طبعي حصن، جابلو، ڪچو ميداني علائقو ۽ ريگستان، ساڳي ترتيب سان نظر اچن ٿا. ٻنهي ماٿرين جي زرخيزي برسات بدران سالياني ٻوڏ تي دارومدار رکي ٿي، ۽ ٻنهي علائقن ۾ نباتات ۽ حيوانات ۾ به نمايان هڪجهڙائي ملي ٿي<ref name="گدواڻي"></ref>. سنڌ کي عام طور پنج مکيه طبعي ڀاڱن ۾ ورهايو وڃي ٿو<ref name="گدواڻي"></ref>: *[[سرو، (سنڌ)|سرو]]، *[[سنڌ جو وچولو|وچولو]]، *[[لاڙ(سنڌ)|لاڙ]]، *[[سنڌ جو ڪوهستان|ڪوهستان]] ۽ *[[سنڌ جا رڻپٽ|ريگستان]]. تفصيلي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ ۾ جابلو، ٽاڪراڻي، پڪي، ڪچي، ڪلراٺي، چيڪي، وارياسي ۽ بياباني زمين جا سڀئي قسم موجود آهن. اهڙيءَ ريت سنڌ جي آبهوا ٿڌي کان معتدل ۽ گرم تائين مختلف صورتن ۾ ملي ٿي، جنهن سبب هتي نباتاتي تنوع تمام گهڻو آهي ۽ دنيا جي ڪيترن علائقن جا وڻ ٻوٽا سنڌ جي مختلف حصن ۾ پوکڻ جي صلاحيت رکن ٿا<ref name="گدواڻي">{{cite journal |last=گدواڻي |first=منو تولارام |title=سنڌيت |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1962 |language=sd}}</ref>. ==== سنڌ جا ريگستان ==== سنڌ جي زمين جو وڏو حصو ريگستاني نوعيت جو آهي. صوبي جي اوڀر سرحد تي ٿرپارڪر واقع آهي، جتي وڏا ريتيلا ٽڪرا موجود آهن. هي ريگستان راجستان ريگستان جي تسلسل طور سڃاتو وڃي ٿو ۽ ان جو ڪل رقبو لڳ ڀڳ 13,100 چورس ميل آهي. سنڌو ماٿريءَ جي اوڀر پاسي ٿر جو وسيع ريگستان واقع آهي، جيڪو هندستان جي راجپوتانا علائقي تائين پکڙيل آهي. هي ريگستان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ميلن تائين لڳاتار وارياسي علائقو آهي، جيڪو ڏکڻ طرف ڪڇ جي رڻ تائين وڃي ٿو. ٿر ۽ سنڌو ڪچي جي وچ ۾ حدون ڪجهه علائقن ۾ واضح آهن، جڏهن ته اتر طرف وارياسي ڀٽون ڪچي جي ميداني علائقن اندر گهڻي حد تائين داخل ٿين ٿيون. موسمي تبديليون، خاص طور ڏکڻ اولهه واري چوماسي جي شدت، انهن حدن کي وقت بوقت تبديل ڪنديون رهن ٿيون. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#E75480; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ريگستان |- style="background:#F7A8C4; text-align:center;" ! نمبر ! ريگستان جو نالو ! ايراضي ! جغرافيائي هنڌ (ضلعا / تعلقا) ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[ٿر ريگستان]] | تقريباً 200,000 چورس ڪلوميٽر (مجموعي ٿر؛ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 15٪) | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] | [[ڏکڻ ايشيا]] جو وڏو ريگستان، سنڌ جي اوڀر حصي ۾ واقع آهي، زراعت، مالداري ۽ ثقافتي لحاظ کان اهم علائقو آهي۔ |- | 2 | [[نارا ريگستان]] | تقريباً 23,000 چورس ڪلوميٽر | [[خيرپور ضلعو]]، [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[نارا ڪئنال]] ڀرسان علائقا) | ٿر ريگستان جو اتر-اولهه طرف وڌايل حصو، نارا ڪئنال سبب هتي انساني آبادين ۽ مالداري موجود آهي۔ |- | 3 | [[اڇڙو ٿر]] | ٿر ريگستان جو حصو (مخصوص ايراضي واضح ناهي) | [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[کپرو تعلقو]]) | اڇي واري ۽ لوڻياٺ زمين سبب “اڇرو ٿر” سڏجي ٿو، ٿر جو منفرد قدرتي خطو آهي۔ |} {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! ريگستان جو نالو ! ايراضي ! جغرافيائي هنڌ (ضلعا / تعلقا) ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[ٿر ريگستان]] (ٿر ڊيزرٽ) | تقريباً 200,000 چورس ڪلوميٽر (مجموعي ٿر؛ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 15٪) | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] [[ڏکڻ ايشيا]] جو وڏو ريگستان، سنڌ جي اوڀر حصي ۾ واقع آهي، زراعت، مالداري ۽ ثقافتي لحاظ کان اهم علائقو آهي۔ 2 [[نارا ريگستان]] (نارا ڊيزرٽ) تقريباً 23,000 چورس ڪلوميٽر [[خيرپور ضلعو]]، [[ساگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[نارا ڪئنال]] ڀرسان علائقا) ٿر ريگستان جو اتر-اولهه طرف وڌايل حصو، نارا ڪئنال سبب هتي انساني آبادين ۽ مالداري موجود آهي۔ - 3 [[اڇڙو ٿر]] (وائيٽ ڊيزرٽ) ٿر ريگستان جو حصو (مخصوص ايراضي واضح ناهي) [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[کپرو تعلقو]]) اڇي واري ۽ لوڻياٺ زمين سبب “اڇرو ٿر” سڏجي ٿو، ٿر جو منفرد قدرتي خطو آهي۔ } ==== سنڌ جا جبل ==== سنڌ ۾ اهم جابلو يا پھاڙي سلسلا عام طور ٽن قسمن ۾ بيان ڪيا وڃن ٿا: (1) [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو سلسلو، (2) [[ڪارونجهر]] (ننگرپارڪر) جون ٽڪريون/سلسلو، ۽ (3) [[گنجو ٽڪر]] (حيدرآباد) وارو پٿريلو سلسلو/ريج، جڏهن ته سنڌ ۾ ٻيا پٿريلا اُڀار (outcrops) به ملن ٿا، پر سڀني کي “مڪمل جبلن جا سلسلا” قرار ڏيڻ تي ماخذن ۾ يڪسانيت ناهي<ref name=" وڪي"> {{Cite news |title= Wikipedia English|url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_ }}</ref><ref name=" برٽنيڪا"> {{Cite news |title= Wikipedia English|url=Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Sind }}</ref>. ==== کيرٿر جبلن جو سلسلو ==== [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو سلسلو (کيرٿر رينج) سنڌ جو سڀ کان وڏو جبلِي نظام آهي، جيڪو سنڌ–بلوچستان سرحد سان گڏ اتر کان ڏکڻ طرف پکڙيل آهي<ref name=" وڪي"></ref>. ڪيترا عام حوالا هن سلسلي جي ڊگھائي لڳ ڀڳ 300 ڪلوميٽر بيان ڪن ٿا<ref name=" وڪي"></ref>. هن سلسلي ۾ سنڌ اندر اهم جبلِي علائقا خاص طور دادو ۽ ڀرپاسي جي پهاڙي پٽي (ڪوھستان) ۾ ايندا آهن<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. ===== اهم چوٽيون ۽ اوچايون ===== ڪيرٿر جي بلند ترين چوٽي طور ڪيترن حوالن ۾ زرڊڪ چوٽي (زَرڊَڪ پِيڪ) لڳ ڀڳ 2,134 ميٽر ڄاڻايل آهي<ref name=" وڪي"></ref>. سنڌ اندر ڪيرٿر سان وابسته هڪ مشهور بلند مقام [[گورک هل]] آهي، جنهن کي علمي مطالعي ۾ لڳ ڀڳ 5,688 فُٽ (تقريباً 1,734 ميٽر) اوچو بيان ڪيو ويو آهي<ref name="pakbs"></ref>. ===== اهم لنگهه ===== سنڌ جي تاريخي آمدرفت ۾ [[لڪي لنگھ|لڪي پاس]] (لڪ پاس) کي کيرٿر واري پهاڙي پٽي جو اهم قدرتي لنگهه سمجھيو وڃي ٿو<ref name=" وڪي"></ref>. ==== ڪارونجهر ==== [[ڪارونجهر]] ڏکڻ اوڀر سنڌ ۾ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ننگرپارڪر]] ڀرسان واقع هڪ اهم ٽڪريلو سلسلو آهي<ref name=" وڪي"></ref>. هن علائقي بابت ڪيترن عوامي ۽ دستاويزي حوالن ۾ ڊگھائي لڳ ڀڳ 19 ڪلوميٽر ۽ وڌ ۾ وڌ اوچائي لڳ ڀڳ 305 ميٽر بيان ٿيل ملي ٿي<ref name="اٽلس">{{Cite news|title=https://ejatlas.org/conflict/karoonjhar-mountains-a-potential-granite-mine-by-al-sami-group }}</ref>. ڪارونجهر کي سنڌ جي گرينائيٽ، پٿريلي بناوٽ ۽ قدرتي منظرنامي جي ڪري به سڃاتو وڃي ٿو<ref name="اٽلس"></ref>. ==== گنجو ٽڪر ==== [[گنجو ٽڪر]] حيدرآباد وارو پٿريلو سلسلو/ريج آهي. گنجو ٽڪر [[حيدرآباد]] جي جغرافيائي سڃاڻپ ۾ ذڪر ٿيندڙ هڪ پٿريلو ريج يا ٽڪريلو علائقو آهي، جنهن کي حيدرآباد جي مقامي زميني بناوٽ سان جوڙيو وڃي ٿو<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. هي علائقو کيرٿر جهڙي ڊگهي جبلِي قطار نه، پر [[سنڌو درياھ]] جي ڀرسان پٿريلي اُڀارن جي صورت ۾ سڃاتو وڃي ٿو<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. === ميداني علائقا === سنڌ جو وڏو حصو [[سنڌو درياھ]] جي آندل زرخيز لٽ سان ٺهيل ميداني علائقن تي مشتمل آهي. سنڌو ماٿري صوبي جو بنيادي زرعي ۽ آبادي وارو خطو آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين پکڙيل آهي. هي علائقو زرخيز اليويل مٽي، آبپاشي نظام ۽ زرعي پيداوار جي ڪري سنڌ جي معاشي زندگيءَ جو مرڪز رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي"></ref>. سنڌو ماٿريءَ ۽ اولهه وارن جبلستاني علائقن جي وچ ۾ هڪ سوڙهو ميداني خطو واقع آهي، جنهن کي مقامي طور [[ڪاڇو]] چيو وڃي ٿو. ڪاڇو جبلن مان وهندڙ نين ۽ نالن جي آندل لٽ سان ٺهيل آهي، جنهن جي مٽي [[سنڌو درياھ]] جي لٽ کان مختلف آهي. هي علائقو قدرتي طور خشڪ، گهٽ زرخيزي وارو ۽ گهٽ آباديءَ وارو آهي، جنهن سبب اهو تاريخي طور سنڌ جي مکيه ميداني علائقن کان جدا سڃاتو ويو آهي<ref name="autogenerated1"></ref>. ڪاڇي جي اولهه طرف ڪوهستاني ٽڪرن جو سلسلو [[منڇر ڍنڍ]] تائين نسبتاً مسلسل نظر اچي ٿو، جڏهن ته منڇر کان ڏکڻ طرف جبل ٽٽل صورت ۾ موجود آهن ۽ انهن جي وچ ۾ هموار ميداني علائقا ملن ٿا. ڏکڻ طرف ويندي هي علائقو آهستي آهستي ويڪر ۾ وڌي ٿو ۽ واضح اولهه سرحد ختم ٿيندي نظر اچي ٿي. هن پاسي [[حب درياهه]] کان اڳتي لس جو ميدان واقع آهي، جيڪو عربي سمنڊ جي ڪناري کان لڳ ڀڳ ساٺ ميل اتر طرف پکڙيل آهي. لس جو ميدان پورالي ندي ۽ ٻين ننڍين نين جي آندل لٽ سان ٺهيل آهي ۽ جغرافيائي لحاظ کان ڪاڇي سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيتوڻيڪ سياسي طور گهڻو ڪري سنڌ کان ڌار رهيو آهي<ref name="autogenerated1"></ref>. === ٻيلا === سنڌ جي نباتاتي تنوع تي ان جي مختلف زميني بناوتن، آبهوا ۽ آبپاشي نظام جو گهرو اثر آهي. سنڌ ۾ دريائي، سامونڊي، آبپاشي ۽ قدرتي ٻيلن جا مختلف قسم ملن ٿا. صوبي ۾ جابلو، ٽاڪراڻي، پڪي، ڪچي، ڪلراٺي، چيڪي، وارياسي ۽ بياباني زمين جا سڀئي قسم موجود آهن. اهڙيءَ ريت سنڌ جي آبهوا ٿڌي کان معتدل ۽ گرم تائين مختلف صورتن ۾ ملي ٿي، جنهن سبب هتي نباتاتي تنوع تمام گهڻو آهي ۽ دنيا جي ڪيترن علائقن جا وڻ ٻوٽا سنڌ جي مختلف حصن ۾ پوکڻ جي صلاحيت رکن ٿا<ref name="autogenerated1"></ref>. ==== سامونڊي پٽي ==== سنڌ جو ساحلي علائقو ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهي، جيڪو اوڀر ۾ [[سر ڪريڪ]] (ڀارت سان سرحد) کان وٺي اولهه ۾ [[حب درياهه]] (بلوچستان سان سرحد) تائين پکڙيل آهي. هي ساحلي پٽي لڳ ڀڳ 350 ڪلوميٽر ڊگهي آهي ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لڳل آهي. سامونڊي علائقو بنيادي طور ٻن حصن ۾ ورهايل آهي: [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ ڪريڪ علائقو، ۽ [[ڪراچي]] جو ساحلي حصو<ref name=" ايڪانومي"></ref>. ==== ٻيٽ ==== سنڌ جي سامونڊي پٽي ۽ سنڌو ڊيلٽا واري علائقي ۾ ڪيترائي قدرتي ٻيٽ موجود آهن، جيڪي سامونڊي حياتيات، مڇيگيري، آبي پکين ۽ مينگروو ٻيلن جي لحاظ کان وڏي اهميت رکن ٿا. سنڌ جي ساحلي ٻيٽن جو وڏو حصو سنڌو ڊيلٽا ۽ ڪريڪ نظام سان لاڳاپيل آهي<ref name=" ايڪانومي"></ref>. === قدرتي وسيلا === قدرتي وسيلن جي حوالي سان سنڌ معدنيات سان مالا مال صوبو آهي. هتي ڪوئلي جا وڏا ذخيرا خاص طور تي [[ٿرپارڪر]] ۽ [[لاکهرا]] علائقن ۾ موجود آهن، جن مان ٿر جو ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ حڪومت طرفان ڪڍيو پيو وڃي. ان کان علاوه لوهه، چونا پٿر ۽ لوڻ جا ذخيرا پڻ ملن ٿا. جپسم وڏي مقدار ۾ ماري پور ۽ نئن گج جي ڪنارن تي، ڀاڳي ٿورو جبل ڀرسان ملي ٿي. سنڌ ۾ تيل، گئس ۽ پيٽروليم جا وسيع ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي سڄي ملڪ جي توانائي ضرورتن لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. ٿر ريگستان ۾ نفيس واري، چائنا ڪلي ۽ گرينائيٽ پٿر پڻ ملن ٿا<ref name=" ايڪانومي"></ref>. === سنڌ جي آبهوا === {{Main|سنڌ جي آبهوا}} سنڌ جي آبهوا بنيادي طور تي خشڪ ۽ انتهائي درجا حرارت واري آهي، جنهن ۾ گرمي ۽ ٿڌ ٻنهي جون شدت واريون حالتون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. برسات غير يقيني ۽ گهٽ مقدار ۾ ٿئي ٿي، جڏهن ته گرمي جو دور گهڻو ڊگهو هوندو آهي. سامونڊي ڪناري سان لڳ علائقن ۾ آبهوا نسبتاً گهميل رهي ٿي، ڇاڪاڻ ⁠تہ اهي علائقا عربي سمنڊ مان ايندڙ سامونڊي هيرن جي اثر هيٺ آهن. اهي هيرون عام طور سال جا لڳ ڀڳ چار مهينا لڳنديون آهن ۽ انهن جي ڪري ساحلي ۽ ويجهن اندرين علائقن ۾ ٿڌڪار ۽ نمي پيدا ٿئي ٿي. ڏکڻ اولهه وارو چوماسو جون کان سيپٽمبر تائين سنڌ مٿان گذري ٿو، پر اڪثر حالتن ۾ ان مان گھڻي برسات نٿي پوي. [[چوماسو|چوماسي]] جا ڪڪر گهڻو ڪري تپيل زمين مٿان گذرڻ دوران ٻاڦ بڻجي وڃن ٿا، جنهن سبب مينهن جي مقدار تمام محدود رهي ٿي. البت، چوماسي جي موجودگي هوا جي گرمي گهٽائي ٿي ۽ ڪجهه وقت لاءِ ٿڌاڻ پيدا ٿئي ٿي، خاص ڪري ڏکڻ سنڌ ۽ ٿر جي ڏاکڻي حصن ۾، جتي اها گرم ريگستاني هوا جي جاءِ وٺي ٿي. سنڌوءَ جي ميداني علائقي ۾ [[سامونڊي هير]] جو اثر اتر طرف محدود آهي ۽ عام طور حيدرآباد کان اڳتي پڊعيدن تائين پهچي ٿو. ان کان اتر طرف، خاص طور لڪي ٽڪرين جي ڏکڻي ڇيڙي کان اڳتي، سامونڊي هير جو اثر تقريباً ختم ٿي وڃي ٿو. اهڙا علائقا مٿين سنڌ جي سخت آبهوا هيٺ اچن ٿا، جتي گرمي جو دور ست مهينا يا ان کان وڌيڪ رهي ٿو. مٿين سنڌ ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. اپريل کان پوءِ راتيون به ٻوسٽ واريون ٿين ٿيون ۽ گرمي پد گهڻو ڪري پرهه کان اڳ به 100°F کان هيٺ نٿو لهي. مئي ۽ جون جي مهينن ۾ ڇانوَ ۾ گرمي پد 120°F کان 125°F تائين پهچي سگهي ٿو. هي علائقو انتهائي خشڪ هوندو آهي ۽ گرم، خشڪ هوائون (لُڪ) عام آهن. برسات جيڪڏهن پوي به ٿي ته اها اڪثر ٿوري وقت لاءِ ۽ تيز وسڪاري جي صورت ۾ ٿئي ٿي. آبهوا جي بنياد تي سنڌ کي مقامي طور ٽي حصا سمجهيو وڃي ٿو: سرو (مٿين سنڌ)، وچولو (وچ سنڌ)، ۽ لاڙ (هيٺين سنڌ). غير مقامي ورهاست ۾ سنڌ کي عام طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهايو ويندو آهي، ۽ سياسي ۽ انتظامي ورڇ به گهڻو ڪري انهيءَ بنياد تي رهي آهي. آبهوا جي هن تفاوت جي باوجود، سنڌ جي نباتات ۾ وڏو بنيادي فرق نظر نٿو اچي. سنڌ جي قدرتي نباتات خشڪ، گهٽ برساتي، وارياسي ۽ [[ڪلراٺي زمين]] سان هم آهنگ آهي. هتي اهڙا وڻ ۽ ٻوٽا گهڻا آهن، جن ۾ پن تمام ٿورا هوندا آهن يا بلڪل نه هوندا آهن. ڪنڊيدار وڻڪار، جهڙوڪ [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]] ۽ ٻير، سنڌ جي گهڻن علائقن ۾ عام آهي. ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ نباتات نسبتاً گهڻي ۽ وڌيڪ ورڇيل آهي، جڏهن ته ٽاڪرو ۽ وارياسي علائقن ۾ ساڳي نباتات گهٽ مقدار ۾ ملي ٿي. ٻٻر جهڙا وڻ ٽاڪرن ۾ وڌيڪ بندرا ۽ ننڍا ٿين ٿا. وارياسي علائقن جا مخصوص بي⁠پن ٻوٽا، جهڙوڪ [[کپ]] ۽ [[ڦوڳ]]، ڪڏهن ڪڏهن زرعي ۽ آبپاشي علائقن ۾ به واريءَ جي ٽڪرن تي ملي وڃن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته نباتات جو تعلق بنيادي طور زمين جي بناوت ۽ پاڻي جي دستيابي سان آهي. ====موسمياتي کاتو==== ====سنڌ جون موسمون==== ====سنڌ جو چوماسو==== === قدرتي وسيلا === قدرتي وسيلن جي حوالي سان سنڌ معدنيات سان مالا مال صوبو آهي. هتي ڪوئلي جا وڏا ذخيرا خاص طور تي [[ٿرپارڪر]] ۽ [[لاکهرا]] علائقن ۾ موجود آهن، جن مان ٿر جو ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ حڪومت طرفان ڪڍيو پيو وڃي. ان کان علاوه لوهه، چونا پٿر ۽ لوڻ جا ذخيرا پڻ ملن ٿا. جپسم وڏي مقدار ۾ ماري پور ۽ نئن گج جي ڪنارن تي، ڀاڳي ٿورو جبل ڀرسان ملي ٿي. سنڌ ۾ تيل، گئس ۽ پيٽروليم جا وسيع ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي سڄي ملڪ جي توانائي ضرورتن لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. ٿر ريگستان ۾ نفيس واري، چائنا ڪلي ۽ گرينائيٽ پٿر پڻ ملن ٿا<ref name=" ايڪانومي"></ref>. == زرعي معيشت == سنڌ جي زرعي معيشت صوبي جي تاريخي، سماجي ۽ معاشي ڍانچي جو بنيادي حصو آهي. [[سنڌو درياهه]] جي آبپاشي نظام، زرخيز ميداني علائقن، موسمي تنوع ۽ ساحلي توڙي ريگستاني جاگرافي سبب سنڌ پاڪستان جي اهم زرعي صوبن مان شمار ٿئي ٿو. صوبي ۾ خريف ۽ ربيع ٻئي زرعي موسمون موجود آهن، جن ۾ ڪپهه، چانور، ڪمند، ڪڻڪ، جوئر، ٻاجهري، مڪئي، دالون، تيلدار فصل، ميوا، ڀاڄيون، مصالحا ۽ چارا پوکيا وڃن ٿا. زراعت سان گڏ مالداري، پولٽري، ماهيگيري، ٻيلن ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ پڻ سنڌ جي ڳوٺاڻي معيشت ۽ روزگار جا اهم ذيلي شعبا آهن.<ref name="kharif2020">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020}}</ref> پاڪستان جي قومي معيشت ۾ زراعت جو حصو وقت سان گهٽجندو ويو آهي. 1949ع ۾ پاڪستان جي مجموعي قومي پيداوار ۾ زراعت جو حصو لڳ ڀڳ 53 سيڪڙو هو، جيڪو 2017–18ع تائين 20 سيڪڙو کان هيٺ اچي ويو. سنڌ ۾ به زراعت جو حصو مجموعي صوبائي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 17 سيڪڙو رهيو آهي.<ref name="ايڪانومي" /> ان جي باوجود زراعت سنڌ جي خوراڪي تحفظ، ڳوٺاڻي روزگار، خام مال جي فراهمي ۽ زرعي بنيادن واري صنعت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. === زرعي ڍانچي ۾ تبديلي === زرعي شعبي جي اندروني بناوت ۾ وقت سان نمايان تبديلي آئي آهي. 1949–50ع ۾ وڏن فصلن جو حصو 52 سيڪڙو، ننڍن فصلن جو 12.5 سيڪڙو، مال مويشي جو 34.4 سيڪڙو ۽ ٻيلن ۽ ماهيگيري جو 1.2 سيڪڙو هو. 2015–16ع تائين وڏن فصلن جو حصو گهٽجي 26.2 سيڪڙو ٿيو، ننڍا فصل 11.1 سيڪڙو رهيا، جڏهن ته مال مويشي جو حصو وڌي 58.3 سيڪڙو ۽ ٻيلن ۽ ماهيگيري جو حصو 4.4 سيڪڙو ٿي ويو.<ref name="ايڪانومي" /> هي تبديلي ظاهر ڪري ٿي ته سنڌ جي زرعي معيشت صرف فصلن تائين محدود نه رهي، پر مالداري، پولٽري، ماهيگيري ۽ ٻين لاڳاپيل شعبن ڏانهن به وڌي آهي. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ زرعي شعبي جي اندروني بناوت ۾ تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | وڏا فصل ! style="background:#99CCFF;" | ننڍا فصل ! style="background:#99CCFF;" | مال مويشي ! style="background:#99CCFF;" | ٻيلا ۽ ماهيگيري |- | 1949–50ع | 52% | 12.5% | 34.4% | 1.2% |- | 2015–16ع | 26.2% | 11.1% | 58.3% | 4.4% |} === زرعي پيداوار ۽ رجحان === 1980–81ع کان 2010–11ع تائين زرعي پيداوار جي سراسري واڌ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 3.6 سيڪڙو رهي، جڏهن ته سنڌ ۾ اها واڌ 4.4 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي. ان عرصي دوران سنڌ ۾ زرعي واڌ جو وڏو حصو نقدآور فصلن، خاص طور تي ڪپهه، چانورن ۽ ڪمند، سان لاڳاپيل رهيو. بهرحال، خوراڪ جي پيداوار ۾ واڌ قومي سطح جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي؛ سنڌ چاليهن سالن ۾ خوراڪ جي پيداوار کي ٻيڻو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي، جڏهن ته قومي سطح تي خوراڪ جي پيداوار ٽن ڀيرا کان وڌيڪ وڌي.<ref name="ايڪانومي" /> في هيڪٽر پيداوار ۾ پڻ ڊگهي عرصي دوران اضافو ٿيو. 1957–58ع کان 1995–96ع تائين في هيڪٽر پيداوار 811 ڪلوگرام مان وڌي 2,119 ڪلوگرام تائين پهتي. 1995–96ع کان 2010–11ع تائين پيداوار ۾ واڌ جي رفتار سست رهي، جنهن جا سبب پوکيل ايراضي ۾ محدود واڌ، پاڻي جي کوٽ، برسات جي غير يقيني صورتحال، زرعي انپُٽس جي وڌندڙ قيمتن ۽ زمين جي معيار سان لاڳاپيل هئا.<ref name="ايڪانومي" /> === سبز انقلاب، قرض ۽ سرمايو === 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سبز انقلاب تحت ڪڻڪ ۽ چانورن جون اعليٰ پيداوار ڏيندڙ جنسون، ڪيميائي ڀاڻ، زرعي دوائون، آبپاشي جي توسيع ۽ مشيني زراعت متعارف ٿي. ان دور ۾ پاڪستان ۾ خوراڪ جي پيداوار ۾ ٽي ڀيرا واڌ آئي ۽ زرعي شعبي مجموعي معاشي واڌ کي هٿي ڏني. تنهن هوندي به سبز انقلاب جا فائدا سڀني آبادگارن تائين هڪجهڙي نموني نه پهتا، ڇاڪاڻ⁠تہ وڏن زميندارن کي جديد ٻج، قرض، ڀاڻ ۽ مشينري تائين ننڍن آبادگارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رسائي حاصل هئي.<ref name="ايڪانومي" /> زرعي سرمائي ۽ قرضن جي اهميت به وقت سان وڌي. 2000–01ع ۾ پاڪستان ۾ زرعي شعبي لاءِ مجموعي قرضن جي رقم لڳ ڀڳ 45 ارب رپيا هئي، جيڪا 2015–16ع تائين وڌي 600 ارب رپين تائين پهچي وئي. سنڌ ۾ زرعي قرضن جي ورڇ پنجاب جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي، جنهن کي انتظامي، ادارتي ۽ زميني ملڪيت جي ڍانچي سان لاڳاپيل سببن سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="ايڪانومي" /> === آبپاشي، برسات ۽ موسمي حالتون === سنڌ جي زراعت جو وڏو دارومدار سنڌو درياهه ۽ ان جي آبپاشي نظام تي آهي. 2020ع جي خريف موسم دوران سنڌ ۾ مجموعي طور 28.724 ملين ايڪڙ فوٽ پاڻي استعمال ٿيو، جيڪو 2019ع جي ڀيٽ ۾ 3.81 سيڪڙو وڌيڪ هو. ان مان [[سکر بئراج]] جو حصو 14.305 ملين ايڪڙ فوٽ، [[گڊو بئراج]] جو 5.988 ملين ايڪڙ فوٽ ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] جو 8.431 ملين ايڪڙ فوٽ هو.<ref name="kharif-water">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 1.1}}</ref> 2020ع جي خريف موسم دوران سنڌ ۾ سراسري برسات 302.72 ملي ميٽر رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2019ع جي 183.19 ملي ميٽر جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 65.2 سيڪڙو وڌيڪ هئي. ساڳئي موسم ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد 39.53 °C ۽ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد 27.15 °C رهيو.<ref name="kharif-rain">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Tables 2.2, 2.4–2.5}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ خريف 2020ع: آبپاشي ۽ موسمي انگ اکر ! style="background:#99CCFF;" | عنصر ! style="background:#99CCFF;" | انگ ! style="background:#99CCFF;" | وضاحت |- | ڪل استعمال ٿيل پاڻي | 28.724 MAF | گڊو، سکر ۽ ڪوٽڙي بئراجن مان |- | سکر بئراج | 14.305 MAF | سڀ کان وڏو حصو |- | گڊو بئراج | 5.988 MAF | مٿئين سنڌ لاءِ اهم |- | ڪوٽڙي بئراج | 8.431 MAF | هيٺين سنڌ لاءِ اهم |- | سراسري برسات | 302.72 ملي ميٽر | 2019ع کان 65.2% وڌيڪ |- | وڌ ۾ وڌ سراسري گرمي پد | 39.53 °C | خريف موسم |- | گهٽ ۾ گهٽ سراسري گرمي پد | 27.15 °C | خريف موسم |} === اهم فصل === سنڌ پاڪستان جي وڏن زرعي پيداوار ڪندڙ صوبن مان هڪ آهي. صوبي مان پاڪستان جي چانورن جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو، ڪمند جو 28 سيڪڙو، ڪپهه جو 20 سيڪڙو ۽ ڪڻڪ جو 12 سيڪڙو حاصل ٿئي ٿو. ملڪ جي 30 کان 50 سيڪڙو ڀاڄين ۽ 12 کان 50 سيڪڙو ميون جي پيداوار به سنڌ مان اچي ٿي. بصر، مرچ ۽ ٽماٽن جي پيداوار ۾ پڻ سنڌ جو حصو نمايان آهي.<ref name="pakalmanac">{{cite web |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-economic-activity/ |title=Economic Activity; Sindh Province |publisher=Pakistan Almanac |access-date=29 May 2026}}</ref> 2020ع جي خريف موسم ۾ سنڌ جا ٽي وڏا فصل ڪپهه، چانور ۽ ڪمند هئا. ڪپهه 474,818 هيڪٽرن تي پوکي وئي ۽ 1,861,785 ڳٺا پيدا ٿيا. چانورن جي پوکيل ايراضي 708,983 هيڪٽر ۽ پيداوار 2,416,068 ٽن رهي، جڏهن ته ڪمند 279,694 هيڪٽرن تي پوکيو ويو ۽ 18,335,533 ٽن پيداوار رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="kharif-major">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 6.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ خريف 2020ع ۾ سنڌ جا وڏا فصل ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | پوکيل ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | اهم ضلعو |- | [[ڪپھ]] | 474,818 هيڪٽر | 1,861,785 ڳٺا | [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]]؛ 487,679 ڳٺا |- | [[چانور]] | 708,983 هيڪٽر | 2,416,068 ٽن | [[بدين ضلعو|بدين]]؛ 387,067 ٽن |- | [[ڪمند]] | 279,694 هيڪٽر | 18,335,533 ٽن | [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]؛ 4,073,839 ٽن |} <ref name="kharif-district-major">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 6.2}}</ref> ڪپهه سنڌ جو اهم صنعتي فصل آهي، جيڪو ٽيڪسٽائيل، ڪپهه جي جننگ ۽ برآمداتي صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪري ٿو. 1947ع ۾ سنڌ جو قومي ڪپهه پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 33 سيڪڙو هو، جيڪو 2005–06ع تائين گهٽجي 20 سيڪڙو ٿيو. هن گهٽتائي جا سبب پاڻي جي کوٽ ۽ آبادگارن جو وڌيڪ منافعي وارن فصلن ڏانهن رجحان ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="ايڪانومي" /> چانور سنڌ جي اهم خوراڪي ۽ برآمدي فصلن مان آهي. سنڌ ۾ چانورن جي پوک، پيداوار ۽ في ايڪڙ پيداوار ۾ گذريل ڏهاڪن دوران واڌ ڏٺي وئي آهي. بدين، لاڙڪاڻو، جيڪب آباد، ڪشمور ۽ قمبر شهدادڪوٽ چانورن جا اهم پيداوار وارا علائقا آهن.<ref name="kharif-district-major" /> === اناج، دالون ۽ تيلدار فصل === چانورن کان علاوه سنڌ ۾ جوئر، ٻاجهري ۽ مڪئي پڻ پوکيا وڃن ٿا. خريف 2020ع ۾ جوئر جي پوکيل ايراضي 10,605 هيڪٽر ۽ پيداوار 9,876 ٽن هئي. ٻاجهري 83,070 هيڪٽرن تي پوکي وئي ۽ 43,158 ٽن پيداوار حاصل ٿي. مڪئي جي پوکيل ايراضي 4,159 هيڪٽر ۽ پيداوار 4,215 ٽن رهي. تر جي پوکيل ايراضي 12,984 هيڪٽر ۽ پيداوار 5,876 ٽن هئي.<ref name="kharif-minor">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ ننڍا اناجي ۽ تيلدار فصل، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | [[جوئر]] | 10,605 هيڪٽر | 9,876 ٽن | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]؛ 3,694 ٽن |- | [[ٻاجھري]] | 83,070 هيڪٽر | 43,158 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]؛ 41,052 ٽن |- | [[مڪئي]] | 4,159 هيڪٽر | 4,215 ٽن | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]]؛ 1,225 ٽن |- | [[تر]] | 12,984 هيڪٽر | 5,876 ٽن | [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]]؛ 2,124 ٽن |} <ref name="kharif-minor" /> سنڌ ۾ دالين جي پوک خوراڪي پروٽين، زرعي تنوع ۽ زمين جي زرخيزي لاءِ اهم آهي. خريف 2020ع ۾ مڱ جي پوکيل ايراضي 7,388 هيڪٽر ۽ پيداوار 3,004 ٽن، ماش جي ايراضي 23 هيڪٽر ۽ پيداوار 13 ٽن، ارهر جي ايراضي 79 هيڪٽر ۽ پيداوار 31 ٽن، جڏهن ته ٻين خريف دالين جي ايراضي 20,070 هيڪٽر ۽ پيداوار 9,023 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي. ٿرپارڪر دالين جي پيداوار ۾ نمايان ضلعو رهيو.<ref name="kharif-pulses">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.2}}</ref> === باغباني: ميوا، ڀاڄيون ۽ مصالحا === سنڌ باغباني جي لحاظ کان پاڪستان جو اهم علائقو آهي. انب، ڪيلا، کارڪون، امرود، چيڪو، پپيتو، هنداڻو ۽ گرما صوبي جا نمايان ميوا آهن. پاڪستان ۾ پيدا ٿيندڙ انب جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو ۽ کجور جي قومي پيداوار جو لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو سنڌ مان حاصل ٿئي ٿو.<ref name="ايڪانومي" /> خريف 2020ع ۾ سنڌ ۾ انب جي پيداوار 386,973 ٽن، ڪيلي جي پيداوار 123,263 ٽن، کارڪن جي پيداوار 219,925 ٽن ۽ امرود جي پيداوار 55,205 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي. ميرپورخاص انب، خيرپور کارڪن، ٺٽو ڪيلي ۽ لاڙڪاڻو امرود جي پيداوار ۾ نمايان ضلعو رهيو.<ref name="kharif-fruits">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Tables 7.4–7.6}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ سنڌ جا اهم ميوا، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | ميوو ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | [[انب]] | 386,973 ٽن | [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] |- | [[ڪيلا]] | 123,263 ٽن | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] |- | [[کارڪون]] | 219,925 ٽن | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] |- | [[امرود]] | 55,205 ٽن | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] |} سنڌ ۾ ڀاڄين جي پوک هيٺ ايراضي 1950ع واري ڏهاڪي کان وڌندي 2014–15ع ۾ لڳ ڀڳ 51,769 هيڪٽر تائين پهتي، جڏهن ته ڪل پيداوار 356,879 ٽن تائين وڌي. خريف 2020ع ۾ ڀينڊي جي پيداوار 22,678 ٽن، ميھن جي 14,184 ٽن، واڱڻن جي 8,478 ٽن ۽ ڪريلن جي 3,137 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="ايڪانومي" /><ref name="kharif-veg">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.3}}</ref> سنڌ ڳاڙهي مرچ جي پيداوار لاءِ خاص شهرت رکي ٿي. خريف 2020ع ۾ ڳاڙهي مرچ جي پوکيل ايراضي 16,726 هيڪٽر ۽ پيداوار 52,484 ٽن هئي. عمرڪوٽ 15,755 ٽن پيداوار سان سڀ کان وڏو مرچ پيدا ڪندڙ ضلعو رهيو، جڏهن ته ميرپورخاص، بدين ۽ ٺٽو پڻ اهم مرچ پيدا ڪندڙ علائقا هئا.<ref name="kharif-spices">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.7}}</ref> === ٻج ۽ زرعي انپُٽس === معياري ٻج سنڌ جي زرعي پيداوار، خوراڪي تحفظ ۽ زرعي معيشت لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. سنڌ ۾ ڪپهه، چانور، سورج مُکي، گوار، مڱ ڦري، ارنڊي ۽ ٻين فصلن جا ٻج پيدا ۽ استعمال ڪيا وڃن ٿا. تصديق ٿيل ٻجن بابت انگ اکر سنڌ حڪومت جي زراعت کاتي ۽ وفاقي سيڊ سرٽيفڪيشن ۽ رجسٽريشن کاتي طرفان مرتب ڪيا ويندا آهن.<ref name="kharif2020" /> 2020ع ۾ ڪپهه جي پوک لاءِ 640,000 هيڪٽر هدف مقرر ڪيو ويو، جنهن لاءِ 9,600 ميٽرڪ ٽن تصديق ٿيل ٻج گهربل هو، جڏهن ته 2,999.83 ميٽرڪ ٽن دستياب هو. چانورن جي پوک لاءِ 770,000 هيڪٽر هدف مقرر ٿيو، جنهن لاءِ 7,700 ميٽرڪ ٽن تصديق ٿيل ٻج گهربل هو، جڏهن ته 6,642.90 ميٽرڪ ٽن دستياب هو.<ref name="kharif-seed-req">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 5.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ اهم ٻج ۽ تيلدار فصل، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | ٻج / فصل ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | مڱ ڦري | 576 هيڪٽر | 1,227 ٽن | [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] |- | ارنڊي | 1,831 هيڪٽر | 1,202 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |- | گوار ٻج | 103,827 هيڪٽر | 75,111 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |- | سورج مُکي | 39,856 هيڪٽر | 41,023 ٽن | [[بدين ضلعو|بدين]] |} <ref name="kharif-seeds">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.9}}</ref> گوار ٻج سنڌ جي اهم صنعتي فصلن مان آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان گوار گم پيدا ٿئي ٿي، جيڪا خوراڪ، تيل، ڪاغذ، ڪپڙي ۽ ٻين صنعتن ۾ استعمال ٿيندي آهي. سورج مُکي ۽ ارنڊي پڻ خوراڪي تيل ۽ صنعتي استعمال لاءِ اهم فصل آهن.<ref name="kharif-seeds" /> === مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيري === مالداري سنڌ جي زرعي معيشت جو اهم ذيلي شعبو آهي. ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون، اٺ ۽ ڪڪڙ ڳوٺاڻي معيشت، کير، گوشت، انڊن ۽ روزگار جي فراهمي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. خريف 2020ع دوران سنڌ ۾ جانورن جي خوراڪ لاءِ جوئر، ٻاجهري، مڪئي، گوار ۽ ٻين چارن وارن فصلن جي وڏي پيماني تي پوک ڪئي وئي.<ref name="kharif2020" /> خريف 2020ع ۾ جوئر چاري جي پوکيل ايراضي 19,000 هيڪٽر ۽ پيداوار 277,446 ٽن، ٻاجهري چاري جي ايراضي 10,715 هيڪٽر ۽ پيداوار 127,505 ٽن، مڪئي چاري جي پيداوار 157,267 ٽن، گوار چاري جي پيداوار 15,802 ٽن ۽ ٻين چارن جي پيداوار 76,740 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="kharif-fodder">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020}}</ref> سنڌ جي ماهيگيري پڻ صوبي جي معيشت ۾ اهم حيثيت رکي ٿي. صوبي وٽ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي ۽ مينگروو ٻيلن جو ماحولياتي نظام موجود آهي. سنڌ پاڪستان جي ڪل مڇي برآمدات جو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو حصو فراهم ڪري ٿو. پاڪستان جي سامونڊي مڇي وسيلن جو 71 سيڪڙو، تازي پاڻي جي مڇي وسيلن جو 65 سيڪڙو ۽ نيم کارن پاڻي جي مڇي وسيلن جو 100 سيڪڙو سنڌ ۾ موجود آهي.<ref name="sezmc-fish">{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === ٻيلا ۽ زمين جي ملڪيت === سنڌ ۾ ٻيلن جي ايراضي پاڻي جي گهٽ وهڪري، غيرقانوني ڪاٽ، زمينن تي قبضي ۽ ڪمزور انتظام سبب گهٽجندي وئي آهي. ٻيلن جي گهٽتائي نه رڳو ماحولياتي توازن تي اثرانداز ٿئي ٿي، پر دريائي ۽ ساحلي ماحول، مالداري، مڇيگيري ۽ مقامي آبادي جي گذر سفر تي پڻ اثر وجهي ٿي.<ref name="ايڪانومي" /> سنڌ ۾ زمين جي ملڪيت جو ڍانچو تاريخي طور غير برابر رهيو آهي. 1959ع ۾ مٿين 8 سيڪڙو زميندارن وٽ زرعي زمين جو لڳ ڀڳ 54 سيڪڙو حصو هو، جيڪو 1972ع تائين گهٽجي 32 سيڪڙو ٿيو. ان دور ۾ وچولي درجي جي آبادگارن جي حصي ۾ واڌ آئي، جڏهن ته ننڍن آبادگارن جو حصو گهٽ ٿيو. بهرحال، زمين جي ورهاست جا انگ گهڻو ڪري خانداني ورڇ سبب اصل زرعي ڍانچي کي مڪمل طور ظاهر نٿا ڪن.<ref name="ايڪانومي" /> === سنڌ ۾ پوکجندڙ فصل === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ سنڌ ۾ پوکجندڙ اهم فصل ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | موسم ! style="background:#99CCFF;" | قسم ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | پوک جو وقت ! style="background:#99CCFF;" | ڪٽائي جو وقت ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 || خريف || وڏو فصل || [[ڪپھ]] || اپريل–مئي || آڪٽوبر–ڊسمبر || ٽيڪسٽائيل ۽ جننگ صنعت جو بنياد |- | 2 || خريف || وڏو فصل || [[چانور]] || جون–جولاءِ || آڪٽوبر–نومبر || خوراڪي ۽ برآمدي فصل |- | 3 || خريف || وڏو فصل || [[ڪمند]] || فيبروري–مارچ / سيپٽمبر || نومبر–مارچ || کنڊ صنعت جو بنيادي خام مال |- | 4 || خريف || اناج || [[جوئر]] || جون–جولاءِ || سيپٽمبر–آڪٽوبر || اناج ۽ چاري ٻنهي لاءِ |- | 5 || خريف || اناج || [[ٻاجھري]] || جون–جولاءِ || سيپٽمبر || خشڪ ۽ برساتي علائقن لاءِ موزون |- | 6 || خريف || اناج || [[مڪئي]] || جولاءِ || آڪٽوبر || خوراڪ ۽ جانورن جي چاري لاءِ |- | 7 || خريف || دال || [[مڱ]] || جولاءِ || سيپٽمبر || ٿوري پاڻي ۾ پوکجندڙ فصل |- | 8 || خريف || دال || [[ماش]] || جولاءِ || سيپٽمبر || زمين جي زرخيزي لاءِ مددگار |- | 9 || خريف || تيلدار || [[تر]] || جولاءِ || سيپٽمبر || روايتي تيلدار فصل |- | 10 || خريف || تيلدار || [[سورج مُکي]] || فيبروري / جولاءِ || مئي / آڪٽوبر || خوراڪي تيل لاءِ اهم |- | 11 || ربيع || وڏو فصل || [[ڪڻڪ]] || نومبر || مارچ–اپريل || سنڌ جو بنيادي خوراڪي فصل |- | 12 || ربيع || اناج || [[جَو]] || نومبر || مارچ || خشڪ علائقن لاءِ موزون |- | 13 || ربيع || دال || [[چڻا]] || آڪٽوبر || مارچ || نيم آبپاشي ۽ برساتي علائقا |- | 14 || ربيع || تيلدار || [[سرنھن]] || آڪٽوبر || فيبروري || روايتي تيلدار فصل |- | 15 || ربيع || تيلدار || [[ڪينولا]] || آڪٽوبر || مارچ || جديد تيلدار فصل |- | 16 || ساليانو || ميوو || [[انب]] || باغ لڳائڻ: جولاءِ–آگسٽ || مئي–جولاءِ || ميرپورخاص اهم مرڪز |- | 17 || ساليانو || ميوو || [[کجور]] || باغ لڳائڻ: آگسٽ || آگسٽ–سيپٽمبر || خيرپور اهم مرڪز |- | 18 || ساليانو || ميوو || [[ڪيلو]] || سڄو سال || سڄو سال || ٺٽو ۽ هيٺين سنڌ ۾ اهم |- | 19 || ساليانو || ڀاڄي || [[بصر]] || آڪٽوبر || مارچ–اپريل || ملڪ گير فراهمي لاءِ اهم |- | 20 || ساليانو || ڀاڄي || [[ٽماٽو]] || آگسٽ / جنوري || نومبر / اپريل || تازو استعمال ۽ پروسيسنگ لاءِ |- | 21 || ساليانو || چارُو || [[برسيم]] || آڪٽوبر || مارچ || کير ڏيندڙ مال لاءِ اهم |} === زرعي ادارا === سنڌ ۾ زرعي پاليسي، تحقيق، آبپاشي، ٻج، خوراڪ جي تحفظ، مالداري، ماهيگيري ۽ ڳوٺاڻي ترقي سان لاڳاپيل ڪيترائي سرڪاري، تحقيقي ۽ غير سرڪاري ادارا ڪم ڪن ٿا. انهن ادارن جو ڪردار زرعي رٿابندي، تحقيق، آبادگارن جي رهنمائي، پاڻي جي ورڇ، ٻجن جي فراهمي، خوراڪ جي تحفظ ۽ پائيدار زراعت جي واڌاري سان لاڳاپيل آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%;" ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | ادارو ! style="background:#99CCFF;" | بنيادي مقصد ! style="background:#99CCFF;" | عملي ڪردار |- | 1 | [[سنڌ زرعي کاتو]] | زرعي پاليسي ۽ آبادگارن جي مدد | فصلن، باغباني، زرعي توسيع، ٻجن ۽ زرعي خدمتن جو مرڪزي سرڪاري ادارو |- | 2 | [[سنڌ آبپاشي کاتو]] | زرعي پاڻي جي فراهمي | واهن، بندن، بئراجن ۽ آبپاشي نظام جي سنڀال |- | 3 | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي، ٽنڊوڄام]] | زرعي تعليم ۽ تحقيق | زراعت، باغباني، جانورن ۽ فوڊ ٽيڪنالاجي ۾ تعليم ۽ تحقيق |- | 4 | [[سنڌ زرعي تحقيقاتي ادارو]] | فصلن تي سائنسي تحقيق | نون ٻجن، پيداوار، زرعي ٽيڪنالاجي ۽ موسمي اثرن تي تحقيق |- | 5 | [[نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ آف ايگريڪلچر]] | جديد زرعي تحقيق | ايٽمي ٽيڪنالاجي ذريعي فصلن ۽ ٻجن جي بهتري |- | 6 | [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]] | تصديق ٿيل ٻج جي فراهمي | آبادگارن کي معياري ۽ منظور ٿيل ٻج مهيا ڪرڻ |- | 7 | [[سنڌ فوڊ ڊپارٽمينٽ]] | خوراڪ جو تحفظ | ڪڻڪ ۽ بنيادي غذائي شين جي خريد، ذخيرو ۽ ورڇ |- | 8 | [[سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]] | مالداري ۽ مڇي صنعت جي ترقي | جانورن، کير، گوشت، پولٽري ۽ ماهيگيري جي بهتري |- | 9 | [[سنڌ آبادگار بورڊ]] | آبادگارن جي نمائندگي | زرعي حقن، پاڻي جي ورڇ ۽ پاليسين بابت آبادگارن جو آواز |- | 10 | [[سنڌ رورل سپورٽ آرگنائيزيشن]] | ڳوٺاڻي ترقي | ننڍن آبادگارن، ڪميونٽي زراعت ۽ آمدني وڌائڻ جا منصوبا |- | 11 | [[فوڊ اينڊ ايگريڪلچر آرگنائيزيشن]] | خوراڪ ۽ زرعي پاليسي | خوراڪ، زراعت ۽ موسمي تبديلي بابت فني سهڪار |} ==آبپاشي نظام== سنڌ جو آبپاشي نظام تاريخي طور روايتي طريقن جهڙوڪ کوهن، نهرن، تلائن، ٽيوب ويلن ۽ قدرتي نالن تي ٻڌل رهيو آهي. جديد دور ۾ بئراجن جي تعمير سان آبپاشي نظام کي نئين سر منظم ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي پيماني تي زرعي زمين کي پاڻي فراهم ٿيڻ لڳو. سنڌ ۾ بئراجن جي ذريعي ڪُل لڳ ڀڳ 13.5 ملين ايڪڙ زمين آبپاشي هيٺ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. سکر بئراج 1932ع ۾ تعمير ٿيو، جيڪو ست نهرن وسيلي لڳ ڀڳ 7.63 ملين ايڪڙ زمين کي سيراب ڪري ٿو. انهن نهرن ۾ نارتھ ويسٽرن ڪينال، دادو ڪينال، [[خيرپور فيڊر ويسٽ]]، [[روهڙي ڪينال]]، [[خيرپور فيڊر ايسٽ]] ۽ [[نارا ڪينال]] شامل آهن. [[ڪوٽڙي بئراج]] 1955ع ۾ تعمير ڪيو ويو، جيڪو [[ڪلري باغار فيڊر]]، [[لوئر پنياري فيڊر]] ۽ [[ڦليلي نئين]] وسيلي لڳ ڀڳ 3.0 ملين ايڪڙ زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. [[گڊو بئراج]] 1962ع ۾ مڪمل ٿيو، جيڪو بيگهاري [[سنڌ فيڊر]]، [[ڊيزرٽ پٽ فيڊر]]، [[گهوٽي فيڊر]] ۽ [[ريڻي ڪينال]] وسيلي پڻ لڳ ڀڳ 3.0 ملين ايڪڙ زمين کي آبپاشي فراهم ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ جو آبپاشي نظام دنيا جي سڀ کان وڏن واهن تي ٻڌل زرعي نظامن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو. سنڌ ۾ آبپاشي جون سهولتون [[سنڌ آبپاشي کاتو]] جي نگراني هيٺ [[درياهه سنڌ]] تي تعمير ڪيل ٽن وڏن بئراجن ــ [[سکر بئراج]]، [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] ــ ذريعي فراهم ڪيون وڃن ٿيون. صوبي جي آبپاشي تاريخ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تي پکڙيل آهي. سکر بئراج جو خاڪو 1919ع ۾ تيار ڪيو ويو، 1923ع ۾ ان جي تعمير شروع ٿي ۽ اپريل 1932ع ۾ مڪمل ٿيڻ کان پوءِ پهريون ڀيرو سنڌ ۾ منظم ۽ يقيني آبپاشي فراهم ڪئي وئي. سکر بئراج جي آبپاشي ڪمانڊ ايراضي لڳ ڀڳ 8.24 ملين ايڪڙ آهي ۽ ان مان ساڄي ڪپ تي ٽي ۽ کاٻي ڪپ تي چار وڏا واهه نڪرن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 105–106.</ref> سکر بئراج کان پوءِ ڏاکڻي سنڌ کي پاڻي جي يقيني فراهمي لاءِ 1955ع ۾ [[ڪوٽڙي بئراج]] تعمير ڪيو ويو، جنهن جي پاڻي گذارڻ جي گنجائش 875,000 ڪيوسڪ آهي ۽ اهو 30 لک ايڪڙن کان وڌيڪ زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. بعد ۾ سنڌ جي اترئين حصي ۾ [[گڊو بئراج]] جو بنياد 2 فيبروري 1957ع تي رکيو ويو ۽ 1962ع ۾ مڪمل ٿيو. گڊو بئراج جي گنجائش 12 لک ڪيوسڪ في سيڪنڊ آهي ۽ اهو سنڌ ۽ بلوچستان جي 25 لک ايڪڙن کان وڌيڪ زرعي زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. سنڌ جا آبپاشي نظام دائمي (Perennial) ۽ غير دائمي (Non-Perennial) واهن تي مشتمل آهن، جيڪي انهن ٽنهي بئراجن مان نڪرن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 106–107.</ref> سنڌ جي آبپاشي نيٽ ورڪ ۾ مجموعي طور 14 مکيه واهه، 109 شاخون (Branches)، 509 ڊسٽريبيوٽريون ۽ 902 مائنر واهه شامل آهن، جيڪي 1991ع جي پاڻي ٺاهه موجب پنهنجو حصو حاصل ڪري صوبي جي 13 ملين ايڪڙن کان وڌيڪ زرخيز زمين کي سيراب ڪن ٿا. گڊو بئراج مان گهوٽڪي فيڊر، ڊيزرٽ پيٽ فيڊر ۽ بيگاري سنڌ فيڊر نڪرن ٿا، جڏهن ته سکر بئراج مان [[روهڙي ڪينال]]، [[خيرپور ايسٽ ڪينال]]، [[خيرپور ويسٽ ڪينال]]، [[ايسٽرن نارا ڪينال]]، [[نارتھ ويسٽ ڪينال]]، [[رائيس ڪينال]] ۽ [[دادو ڪينال]] نڪرن ٿا. ڪوٽڙي بئراج مان [[اڪرم واهه]]، [[ڦليلي ڪينال]]، [[پنياري ڪينال]] ۽ [[ڪلري بگهار فيڊر]] آبپاشي جون خدمتون سرانجام ڏين ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', p. 107.</ref> سنڌ آبپاشي کاتو آبڪلاڻي پاڻي جي نيڪال لاءِ پڻ ذميوار آهي. ان مقصد لاءِ [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] (LBOD) ۽ [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] (RBOD) جهڙا وڏا نيڪالي منصوبا قائم ڪيا ويا آهن. ايل بي او ڊي جو مقصد درياهه سنڌ جي کاٻي ڪپ وارن علائقن مان کارو پاڻي ۽ سيم جي پاڻي کي عربي سمنڊ تائين پهچائڻ آهي، جڏهن ته آر بي او ڊي منصوبو سنڌ ۽ بلوچستان جي نيڪالي واري پاڻي کي غارو کاري تائين منتقل ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو. اهي منصوبا زميني پاڻي جي سطح کي ڪنٽرول ڪرڻ، سيم ۽ ٿور کي گهٽائڻ ۽ زرعي زمينن جي بحالي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 107–108.</ref> سنڌ ۾ آبپاشي جي بهتري لاءِ مختلف دورن ۾ ڪيترائي وڏا منصوبا شروع ڪيا ويا آهن، جن ۾ واهن ۽ شاخن جي ڪنڪريٽ لائيننگ، [[چوٽياريون ڊيم]]، [[ڪينجهر ڍنڍ]] نظام جي بهتري، ننڍن ڊيمن جي تعمير ۽ آبپاشي سڌارن جو پروگرام شامل آهن. [[سنڌ ايريگيشن ۽ ڊرينيج اٿارٽي]] (SIDA) جي قيام کان پوءِ پاڻي جي انتظام، آبادگارن جي شموليت ۽ آبپاشي سڌارن کي هٿي ملي. عالمي بئنڪ جي سهڪار سان سنڌ [[واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پراجيڪٽ]] (WSIP) پڻ شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد بئراجن، واهن، نيڪالي نظام، ٻوڏن جي انتظام ۽ سنڌو ڊيلٽا جي بحالي بابت ڊگهي مدي وارا سڌارا آڻڻ آهي.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 109–113.</ref> 2010ع جي تباهه ڪندڙ ٻوڏ کان پوءِ سنڌ آبپاشي کاتي واهن، بندن ۽ ريگيوليٽرن جي بحالي لاءِ هنگامي منصوبا شروع ڪيا. ان مقصد لاءِ 18.5 ارب رپين جو پروگرام تيار ڪيو ويو، جنهن تحت بندن، واهن ۽ آبپاشي ڍانچي جي مرمت ۽ بحالي جا ڪم ڪيا ويا. مستقبل جي منصوبابندي ۾ پاڻي بچائيندڙ آبپاشي طريقا جهڙوڪ ڊرپ ۽ اسپرنڪلر آبپاشي، برساتي پاڻي جي ذخيرن جي تعمير، ننڍن بندن جي واڌ ۽ واهن جي وڌيڪ لائيننگ شامل آهي، ته جيئن سنڌ جي زرعي معيشت کي پائيدار بنيادن تي مضبوط بڻائي سگهجي.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 114–116.</ref> ===پاڻيءَ بابت بين الصوبائي تڪرار ۽ معاهدا=== 1945ع ۾ سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ پاڻيءَ بابت هڪ معاهدو طئي ٿيو، پر اهو گورنر جنرل جي منظوري حاصل نه ڪري سگهيو. 1960ع ۾ پاڪستان ۽ ڀارت وچ ۾ عالمي بئنڪ جي سهڪار سان [[سنڌ طاس معاهدو]] (Indus Waters Treaty) طئي ٿيو، جنهن تحت ٽن اوڀر وارن دريائن (راوي، بياس ۽ ستلج) جو پاڻي ڀارت کي، ۽ ٽن اولهه وارن دريائن (سنڌو، جهلم ۽ چناب) جو پاڻي پاڪستان کي ڏنو ويو. هن معاهدي جي ڳالهين ۾ سنڌ جي سڌي نمائندگي شامل نه هئي<ref name=" ايڪانومي "/>. 1991ع ۾ [[پاڻي جي ورڇ بابت نئون واٽر اڪارڊ، 1991|پاڻي ورڇ بابت نئون واٽر اڪارڊ]] طئي ٿيو، جنهن تحت پاڻيءَ جي ورڇ لاءِ هي تناسب مقرر ڪيو ويو: [[پنجاب]] 37 سيڪڙو، سنڌ 37 سيڪڙو، [[بلوچستان]] 12 سيڪڙو ۽ [[خيبر پختونخواهه]] 14 سيڪڙو. ان ئي سال [[انڊس ريور سسٽم اٿارٽي]] (IRSA) قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد صوبن وچ ۾ پاڻيءَ جي ورڇ جو انتظام سنڀالڻ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ڪوٽڙي کان هيٺ وهڪري جون ضرورتون=== 2005ع ۾ ڪيل ٻن مطالعي موجب، [[ڪوٽڙي بئراج]] کان هيٺ ماحولياتي توازن برقرار رکڻ لاءِ سڄي سال گهٽ ۾ گهٽ 5,000 ڪيوسڪ پاڻيءَ جي وهڪري ۽ پنجن سالن ۾ مجموعي طور 25 ملين ايڪڙ فوٽ (MAF) پاڻي جي ضرورت ڄاڻائي وئي. بهرحال، صوبن جي وچ ۾ اختلاف سبب انهن سفارشن تي عملي اڳڀرائي نه ٿي سگهي آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===نون ڊيمن بابت صوبائي موقف=== پاڻيءَ جي کوٽ ۽ ورڇ بابت خدشن سبب سنڌ سميت ٻين صوبن نون ڊيمن جي تعمير بابت اعتراض ظاهر ڪيا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي دوران مختلف ڪاميٽيون جوڙيون ويون، پر هن مسئلي تي مڪمل اتفاق راءِ اڃا تائين حاصل نه ٿي سگهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين (LBOD)=== [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين منصوبو]] 1970ع واري ڏهاڪي ۾ وفاقي حڪومت ۽ سنڌ حڪومت طرفان [[عالمي بئنڪ]] جي سهڪار سان شروع ڪيو ويو. هن منصوبي جو مقصد نوابشاهه، [[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] ضلعن جي ٻن ملين هيڪٽرن کان وڌيڪ زمين مان نيڪال ٿيندڙ پاڻي کي [[عربي سمنڊ]] ڏانهن منتقل ڪرڻ هو. منصوبي کي مختلف فني ۽ انتظامي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو، جن ۾ سار سنڀال بابت ادارتي غير وضاحت، مالي کوٽ، [[سنڌ ۾ سمنڊ جي چارج|سمنڊ جي چاڙهه]]، نيڪال جو پوئتي وهڪرو، [[صنعتي نيڪال]] ۽ ساحلي مٽيءَ جي کاري ٿيڻ جا مسئلا شامل آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. ===رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين (RBOD)=== [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين منصوبو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]]، [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر-شهدادڪوٽ]]، دادو ضلعو|دادو]] ۽ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ضلعن لاءِ تجويز ڪيو ويو، جنهن کي ٽن مرحلن ۾ ورهايو ويو. بهرحال، هي منصوبو اڃا تائين مڪمل نه ٿي سگهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ادارياتي سڌارا ۽ جديد منصوبا=== 1996ع ۾ وفاقي حڪومت هر صوبي ۾ صوبائي آبپاشي ۽ نيڪال اٿارٽيز قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. 1997ع ۾ [[خودمختيار آبپاشي نظام]] متعارف ڪرايو ويو، جنهن تحت صوبائي آبپاشي کاتن کي PIDA ۾ تبديل ڪيو ويو، ايريا واٽر بورڊ (AWBs) ٺاهيا ويا ۽ آبادگارن کي فارمر آرگنائيزيشنز (FOs) ۾ منظم ڪيو ويو. [[سنڌ ايريگيشن اينڊ ڊرينيج اٿارٽي]] (SIDA) 1998ع ۾ قائم ڪئي وئي<ref name=" ايڪانومي "/>. 2006ع ۾ عالمي بئنڪ جي سهڪار سان سنڌ ۾ [[واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پروجيڪٽ، سنڌ|واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پروجيڪٽ]] لاڳو ڪيو ويو، جنهن جو مقصد زرعي پيداوار وڌائڻ، آبادگارن جي آمدني ۾ اضافو آڻڻ ۽ آبپاشي نظام جي ڊگهي مدي واري پائيداري کي بهتر بڻائڻ هو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ڪئنال ۽ وڏا واھ === سنڌ جي زرعي نظام جو بنياد آبپاشيءَ جي هڪ وسيع نيٽ ورڪ تي قائم آهي، جيڪو [[گڊو بئراج]]، [[سکر بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] مان نڪرندڙ واهن، شاخن ۽ ننڍن واهن تي مشتمل آهي. اهي واهه ۽ شاخون گهڻو ڪري مٽيءَ مان ٺهيل هجڻ سبب پاڻي جي رِسڻ (سيپيج)، زمين جي سم ۽ ڪلر (واٽرلاگنگ ۽ سيلنٽي) ۽ پاڻي جي ضايع ٿيڻ جا مسئلا پيدا ڪندا رهيا آهن، جنهن جو سڀ کان وڌيڪ اثر واهن جي پڇاڙيءَ وارن آبادگارن تي پوندو آهي. انهن مسئلن جي حل لاءِ سنڌ حڪومت ۽ وفاقي حڪومت جي سهڪار سان "سنڌ صوبي ۾ شاخن ۽ ننڍن واهن جي ڪنڪريٽ لائيننگ" جو منصوبو شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد آبپاشي پاڻي جي نقصان کي گهٽائڻ، سم ۽ ڪلر جي مسئلن تي ضابطو آڻڻ ۽ زرعي زمينن تائين پاڻي جي فراهمي کي بهتر بڻائڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=28 May 2026}}</ref> هن منصوبي لاءِ 13,828.322 ملين رپين جو پي سي-ون (PC-I) تيار ڪيو ويو، جنهن تحت 109 چونڊيل شاخن ۽ ننڍن واهن جي تقريباً 860 ميل ڊگهي حصي جي لائيننگ منظور ڪئي وئي. منصوبي جي نتيجي ۾ آبپاشي نظام جي ڪارڪردگي ۾ نمايان بهتري آئي. 56 مڪمل ٿيل واهن ۽ شاخن جي ڪمانڊ ايراضي 629,137 ايڪڙن مان وڌي 786,827 ايڪڙن تائين پهتي، جنهن سان 157,690 ايڪڙ اضافي زرعي زمين کي آبپاشي جون سهولتون حاصل ٿيون. ساڳئي طرح 109 چونڊيل واهن ۽ شاخن جي مجموعي ڪمانڊ ايراضي 1,438,405 ايڪڙن مان وڌي 1,747,764 ايڪڙن تائين پهتي، جنهن سان 309,359 ايڪڙ اضافي زمين زرعي استعمال هيٺ آئي. هي منصوبو سنڌ جي زرعي ترقي، پاڻي جي بچت ۽ واهن جي پڇاڙيءَ وارن آبادگارن تائين پاڻي جي بهتر رسائي لاءِ هڪ اهم قدم طور شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=28 May 2026}}</ref> ===ڍنڍون ۽ ڍورن جي فھرست=== ===برساتي نئين فھرست=== ===حفاظتي بندن جي فھرست=== === شاخن ۽ فيڊرن جي فھرست=== === ڪورن جو فھرست=== * ڪور ڏاتو === ڊيمن جي فھرست=== # [[حب ڊيم]] # [[چوٽياري ڊيم]] ===ڪلهوڙا دور جو آبپاشي نظام=== ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ جي آبپاشي نظام کي منظم ۽ وسيع بنيادن تي ترقي ڏني وئي. تاريخي ماخذن موجب، سنڌ ۾ واهن جي منظم کوٽائي جو بنياد ميان نور محمد ڪلهوڙي وڌو، جنهن سنڌو نديءَ جي ساڄي ۽ کاٻي ڪنارن تي واهن جي ذريعي زراعت کي فروغ ڏنو. 1719ع کان پوءِ خاص طور تي سنڌ جي اترين علائقن ۾ نوان واهه کوٽايا ويا، جن جو مقصد زرعي زمينن کي پاڻي فراهم ڪرڻ هو. هن دور ۾ “[[گھاڙ واھ]]” جون ٽي اهم شاخون وجود ۾ آيون، جيڪي علائقي جي آبپاشي نظام جو اهم حصو بڻيون. “[[نور واھ]]” ميان نور محمد ڪلهوڙي جي نالي سان منسوب ڪيو ويو، جڏهن ته “[[شاھ جي ڪڙ]]” سندس وزير شاهه بهاري جي نگرانيءَ ۾ کوٽايو ويو. چانڊڪي پرڳڻي ۾ پڻ ڪيترائي ننڍا وڏا واهه کوٽايا ويا، جن سان مقامي آباديءَ جي زرعي ضرورتن کي پورو ڪيو ويو. ميان نور محمد جي دور ۾ “[[ڪور ڏاتو|ڏاتي جي ڪور]]” پڻ کوٽايو ويو، جيڪو پنهنجي وقت جي دولتمند شخص ڏاتي کهڙي جي ڪوششن سان وجود ۾ آيو. اتر سنڌ ۾ “[[بيگاري واھ]]” جي مکيه شاخ “[[نور واھ]]” به ڪلهوڙا دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ هئي. نوشهري ڊويزن ۾ “[[نصرت واھ]]” [[ نصرت خان چانڊيو|نصرت خان چانڊئي]] جي سرپرستيءَ ۾ کوٽايو ويو. ان کان علاوه “[[مراد واھ]]”، “[[باگ واھ]]” ۽ “[[فيروز واھ]]” پڻ ڪلهوڙا دور ۾ کوٽايا ويا، جيڪي [[مراد ڪلھوڙو|مراد ڪلهوڙي]]، [[باگو سيال|باگي سيال]] ۽ [[فيروز ويراڙ]] جهڙن اهم درٻاري شخصيتن سان منسوب آهن. اهي واهه “[[نصرت واھ]]” سان ڳنڍيل هئا، جيڪو بعد ۾ هاڻوڪي [[روهڙي ڪئنال]] جي اهم شاخن مان هڪ بڻيو. ڪلهوڙا حڪمرانن واهن جي کوٽائي، مرمت ۽ صفائيءَ تي خاص ڌيان ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال موجب سنڌ جي خوشحالي ۽ سرڪاري ڍلن جي بروقت وصولي جو دارومدار مؤثر آبپاشي نظام تي هو. ان منظم انتظام سبب ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ زرعي لحاظ کان وڌيڪ آباد ۽ سرسبز رهي، ۽ رياستي خزاني جي حالت پڻ مضبوط رهي. حيدرآباد ضلعي ۾ واقع “[[سرفراز واھ]]” به هن دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ هو، جيڪو [[ميان سرفراز خان ڪلهوڙو|ميان سرفراز خان ڪلهوڙي]] کوٽايو هو<ref>سنڌ جا قديم سڪا سنڌ ۾ ڪلهوڙا دور جا سڪا (قسط 2) -- عبداللہ ورياهه؛ رسالو:مهراڻ؛ 1991جلد 1 ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ</ref>. ==صنعت == سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ صنعتي ۽ معاشي طور ترقي يافته صوبو آهي. صوبي جي معيشت ۾ صنعت، واپار، توانائي، زراعت، بندرگاهي خدمتون ۽ برآمداتي سرگرميون اهم حيثيت رکن ٿيون. [[ڪراچي]] ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ واپاري مرڪز هجڻ سبب سنڌ جي صنعتي ترقي ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> [[ڪراچي]] پاڪستان جو سڀ کان وڏو شهر، سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ ملڪ جو مالي مرڪز آهي. شهر ۾ وڏين بئنڪن، مالي ادارن، ڪاروباري ڪمپنين ۽ صنعتي ادارن جا هيڊڪوارٽر قائم آهن. [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] پڻ ڪراچي ۾ واقع آهي، جيڪا ملڪ جي سڀ کان وڏي ۽ فعال اسٽاڪ مارڪيٽ آهي. ڪراچي جي سامونڊي حيثيت ۽ جديد انفراسٽرڪچر ان کي پاڪستان جي اهم واپاري مرڪزن مان هڪ بڻائي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون === صوبي ۾ صنعتڪاري کي هٿي ڏيڻ لاءِ مختلف صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون قائم ڪيا ويا آهن. [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد]]، [[ڪوٽڙي]]، [[نوري آباد]]، [[شهيد بينظيرآباد]] ۽ [[سکر]] اهم صنعتي مرڪز آهن. [[بن قاسم صنعتي پارڪ]]، [[ڪورنگي صنعتي پارڪ]]، [[پورٽ قاسم صنعتي علائقو]] ۽ [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] (KEPZ) سنڌ جي اهم صنعتي ۽ برآمداتي علائقن ۾ شمار ٿين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === انساني وسيلا ۽ انفراسٽرڪچر === سنڌ پاڪستان جي مزدور قوت جو تقريباً اڌ حصو مهيا ڪري ٿي. صوبي ۾ تربيت يافته، تعليم يافته ۽ بين الاقوامي معيارن سان مطابقت رکندڙ افرادي قوت موجود آهي. جديد ٽيليڪميونيڪيشن نظام، سڙڪن ۽ ريلوي جو وسيع ڄار، هوائي اڏا ۽ بندرگاهون سنڌ جي صنعتي ۽ واپاري ترقي لاءِ بنيادي سهولتون فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ===صنعتي پيداوار=== سنڌ پاڪستان جي پيداواري معيشت جو اهم مرڪز آهي ۽ تيزيءَ سان ملڪي ۽ غير ملڪي سيڙپڪاري لاءِ هڪ پرڪشش منزل طور اڀري رهيو آهي. صوبي کي [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] جهڙين اهم سامونڊي بندرگاهن تائين سڌي رسائي حاصل آهي، جيڪا ان کي بين الاقوامي واپار ۽ برآمدات لاءِ هڪ حڪمتِ عملي واري حيثيت فراهم ڪري ٿي. سنڌ جو صنعتي بنياد وسيع ۽ متنوع آهي، جنهن ۾ ٽيڪسٽائيل، دواسازي، گاڏين جي صنعت، صارفين جي شين جي پيداوار ۽ ٻين پيداواري شعبن جون صنعتون شامل آهن. جديد انفراسٽرڪچر، سيڙپڪارن لاءِ ترغيبي پاليسيون، ڪاروبار دوست ضابطا ۽ ماهر افرادي قوت صوبي جي پيداواري شعبي جي ترقي کي هٿي ڏين ٿا. انهن سببن جي ڪري سنڌ نه رڳو پاڪستان جي معاشي مرڪز طور سڃاتي وڃي ٿي، پر عالمي واپار سان ڳانڍاپي، صنعتي توسيع ۽ منافعي بخش سيڙپڪاري لاءِ پڻ هڪ اهم مرڪز بڻجي چڪي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Manufacturing Sector (Driving Growth in Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ====اسٽيل جي صنعت==== ====ڪپڙي جي صنعت==== ڪپڙي جي صنعت سنڌ جي پيداواري شعبي جو بنيادي ستون سمجهي وڃي ٿي ۽ صوبي جي صنعتي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. هي صنعت سنڌ جي تاريخي ڪاريگري، فني مهارت ۽ ڪپهه سميت خام مال جي وافر دستيابي مان فائدو حاصل ڪري ٿي، جنهن سبب پيداوار جي اعليٰ سطح برقرار رکڻ ۾ مدد ملي ٿي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] تائين آسان رسائي، جديد صنعتي انفراسٽرڪچر ۽ سيڙپڪارن لاءِ فراهم ڪيل ترغيبي سهولتون سنڌ کي ڪپڙي جي صنعت لاءِ هڪ پرڪشش مرڪز بڻائين ٿيون. صوبي ۾ قائم ٽيڪسٽائيل ڪارخانا نه رڳو ملڪي ضرورتون پوريون ڪن ٿا پر برآمدات ذريعي پاڪستان جي معيشت ۾ پڻ نمايان حصو وجهن ٿا. ڪپڙي جي شعبي ۾ جدت، معيار ۽ مهارت جي روايت سنڌ جي صنعتي ترقي ۽ معاشي واڌ ويجهه کي مسلسل هٿي ڏئي رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Textile Industry (Excellence in Innovation and Craftsmanship) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ====آٽو موبائيل جي صنعت==== ====سافٽويئر صنعت==== ====تعميري صنعت==== ====ڪيميائي صنعت==== ====دوائن جي صنعت==== ====سيمنٽ جي صنعت==== ====پلاسٽڪ جي صنعت==== ====چمڙي جي صنعت==== ===ھنري صنعت=== ===صنعتي زون=== ===زرعي صنعت=== سنڌ زرعي پيداوار جي لحاظ کان پاڪستان جي اهم صوبن مان هڪ آهي ۽ ملڪ جي زرعي پيداوار ۾ تقريباً 23 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي. صوبي ۾ ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، ميوا ۽ ڀاڄيون وڏي پيماني تي پيدا ٿين ٿيون، جن جي بنياد تي ٽيڪسٽائيل، کنڊ، خوراڪ جي پروسيسنگ ۽ زرعي شين جي برآمد سان لاڳاپيل صنعتون قائم آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ====سارين جا ڪارخانا==== ====ڪپھ جا ڪارخانا==== ====ڀاڻ جي صنعت==== ==== کنڊ جي صنعت==== ====کاڌ خوراڪ واري صنعت==== === مڇيگيري === سنڌ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي رکي ٿو، جنهن سان گڏ گهاٽن [[مينگروو ٻيلن]] جو وسيع سلسلو موجود آهي. اهي مينگروو ٻيل نه رڳو سامونڊي ماحولياتي نظام جي حفاظت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، پر مختلف آبي جيوت لاءِ قدرتي افزائشي مرڪز پڻ آهن. سنڌ پاڪستان جي ماهيگيري واري معيشت جو مرڪزي صوبو آهي، جتان ملڪ جي ڪل مڇيءَ جي برآمدات جو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو حصو حاصل ٿئي ٿو. ان کان علاوه پاڪستان جي سامونڊي مڇيءَ جي وسيلن جو تقريباً 71 سيڪڙو، تازي پاڻيءَ جي مڇيءَ جي وسيلن جو 65 سيڪڙو ۽ کارن يا نيم کارن پاڻيءَ (brackish water) جي مڇيءَ جي وسيلن جو 100 سيڪڙو حصو سنڌ ۾ موجود آهي. اهي وسيلا صوبي ۾ ماهيگيري، آبي زراعت، خوراڪ جي صنعت ۽ برآمداتي واپار جي ترقي لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company (SEZMC) |access-date=29 May 2026}}</ref> ===ننڊي صنعت=== ==واپار == ===زرعي جنسن جو واپار=== ====واپاري ادارن جي فھرست==== ====درآمد ۽ برآمد==== ====آبي بندرگاھون==== سنڌ وٽ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي موجود آهي، جيڪا سامونڊي واپار، ماهيگيري، آبي زراعت ۽ ساحلي سياحت لاءِ اهم اهميت رکي ٿي. صوبي ۾ ٻه وڏيون هر موسم ۾ فعال بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، موجود آهن. انهن بندرگاهن ۾ ڪنٽينر ٽرمينل، تيل ٽرمينل، ڪيميائي سامان جا ٽرمينل، بلڪ ڪارگو سهولتون، جهازن جي مرمت جا مرڪز ۽ انجنيئرنگ سهولتون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ====خشڪي وارا بندر==== ===سرمائي جي سيڙپ=== ==بئنڪاري نظام== == انفارميشن ٽيڪنالاجي == معلوماتي ٽيڪنالاجي (آءِ ٽي) جو شعبو سنڌ ۾ تيزي سان ترقي ڪري رهيو آهي ۽ صوبو ٽيڪنالاجي، جدت ۽ ڊجيٽل معيشت جي هڪ اڀرندڙ مرڪز طور سڃاتو وڃي ٿو. [[ڪراچي]]، جيڪو سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر ۽ معاشي مرڪز آهي، آءِ ٽي ڪمپنين، ٽيڪنالاجي پارڪن، ڪاروباري انڪيوبيٽرن ۽ نون شروعاتي ادارن (اسٽارٽ اپس) لاءِ اهم مرڪز جي حيثيت رکي ٿو. صوبي جي يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليمي ادارن مان هر سال وڏي تعداد ۾ ماهر ۽ تربيت يافته انساني وسيلا فراهم ٿين ٿا، جيڪي آءِ ٽي صنعت جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. ڪاروبار دوست پاليسيون، سيڙپڪاري لاءِ ترغيبي سهولتون، تيز رفتار انٽرنيٽ، جديد ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪ ۽ ڊجيٽل انفراسٽرڪچر سنڌ کي ٽيڪنالاجي بنياد تي ڪاروبار قائم ڪرڻ لاءِ سازگار ماحول مهيا ڪن ٿا. آءِ ٽي شعبي جي توسيع نه رڳو روزگار جا نوان موقعا پيدا ڪري رهي آهي، پر صوبائي معيشت کي علم، جدت ۽ ٽيڪنالاجي تي ٻڌل ترقي ڏانهن پڻ اڳتي وڌائي رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Information & Technology (A Rising Hub for Innovation) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ==معدنيات ۽ قدرتي وسيلا== سنڌ قدرتي معدني وسيلن سان مالا مال آهي. صوبي ۾ ڪوئلو، گرينائيٽ، سليڪا واري، جپسم، چن جو پٿر، لوڻ ۽ ٻين معدنيات جا اهم ذخيرا موجود آهن. اهي وسيلا سيمينٽ، تعميراتي مواد، توانائي ۽ ٻين صنعتن لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ===کاڻون=== ==== سنڌ جي کاڻن جي فھرست==== ===گيس=== === سنڌ جي گيس وارن ھنڌن جي فھرست=== ===تيل=== === سنڌي جي تيل وارن ھنڌن جي فھرست=== ===گرينائيٽ=== === سنڌ ۾ معدنياتي تلاش=== ==توانائي == سنڌ پاڪستان جي توانائي پيداوار ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. صوبي ۾ تيل، قدرتي گئس، ڪوئلو، هوا ۽ شمسي توانائي جا وسيع ذخيرا موجود آهن. سنڌ پاڪستان جي تيل جي پيداوار جو تقريباً 56 سيڪڙو ۽ قدرتي گئس جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 71 سيڪڙو حصو پيدا ڪري ٿي. [[ٿر ڪوئلو]] دنيا جي وڏن ڪوئلي جي ذخيرن مان هڪ آهي، جتي اندازاً 185 ارب ٽن ڪوئلو موجود آهي. ان کان علاوه سنڌ جو هوائي ڪوريڊور لڳ ڀڳ 50,000 ميگاواٽ بجلي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو، جڏهن ته صوبي ۾ شمسي توانائي جي پيداوار لاءِ پڻ سازگار حالتون موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> توانائي جو شعبو سنڌ جي معاشي ترقي ۽ صنعتي واڌ ويجهه جو هڪ اهم محرڪ آهي. صوبو قدرتي وسيلن سان مالا مال آهي، جن ۾ [[ٿر ڪوئلو|ٿر جي ڪوئلي]] جا وسيع ذخيرا، سامونڊي پٽي سان گڏ موجود هوائي ڪوريڊور ۽ شمسي توانائي جي پيداوار لاءِ سازگار حالتون شامل آهن. اهي وسيلا سنڌ کي روايتي ۽ قابلِ تجديد ٻنهي قسمن جي توانائي جي پيداوار لاءِ هڪ منفرد حيثيت عطا ڪن ٿا. صوبي ۾ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي گهرن سان گڏ هوا ۽ سج مان توانائي حاصل ڪرڻ جا منصوبا پڻ تيزي سان ترقي ڪري رهيا آهن. انفراسٽرڪچر ۾ بهتري، ڪاروبار دوست پاليسيون، ضابطن ۾ سهولت ۽ سيڙپڪاري لاءِ ترغيبي قدمن توانائي جي شعبي جي ترقي جا نوان امڪان پيدا ڪيا آهن. توانائي جي شعبي جي واڌ نه رڳو اقتصادي سرگرمين کي هٿي ڏئي ٿي، پر پائيدار ترقي، ماحول دوست توانائي جي فروغ ۽ علائقائي توانائي جي تحفظ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Energy (Powering the Future of Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> سنڌ پاڪستان جي توانائي واري شعبي ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو ۽ مستقبل جي علائقائي توانائي مرڪز طور ڏٺو وڃي ٿو. صوبي جي [[ٿر ڪوئلو|ٿر واري علائقي]] ۾ اندازاً 185 ارب ٽن ڪوئلي جا ذخيرا موجود آهن، جيڪي دنيا جي سڀ کان وڏن ڪوئلي جي ذخيرن مان شمار ڪيا وڃن ٿا. ان کان علاوه پاڪستان جي تقريباً 60 سيڪڙو تيل جا کوهه ۽ 44 سيڪڙو گئس جا ميدان سنڌ ۾ واقع آهن. صوبو ملڪ جي روزاني تيل جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 56 سيڪڙو ۽ قدرتي گئس جي پيداوار جو 55 سيڪڙو حصو مهيا ڪري ٿو. روايتي توانائي جي وسيلن کان علاوه سنڌ قابلِ تجديد توانائي جي ميدان ۾ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو. صوبي جي سامونڊي علائقي ۾ تقريباً 60 ڪلوميٽر ويڪرو ۽ 180 ڪلوميٽر ڊگهو هوائي ڪوريڊور موجود آهي، جيڪو هوائي توانائي جي پيداوار لاءِ انتهائي سازگار سمجھيو وڃي ٿو. اهي وسيلا سنڌ کي پاڪستان جي توانائي جي تحفظ، صنعتي ترقي ۽ پائيدار معاشي واڌ ويجهه لاءِ هڪ اهم بنياد فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company (SEZMC) |access-date=29 May 2026}}</ref> ===ڪراچي اليڪٽرڪ=== ====حيسڪو==== ===سيپڪو=== ===بجلي جي پيداوار=== ===قابل تجديد توانائي=== ===ايل اين جي=== ====سي اين جي==== ===پيٽرول جي ترسيل جو نظام=== === سنڌ جو ڪوئلو=== === سنڌ جي معدنيات جي فھرست=== === سنڌ جي معدنياتي ادارن جي فھرست=== # [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] ==خدمتن وارا شعبا== ====صحت جو پيشو==== ====قانون جو پيشوئ==== ====تدريسي پيشو==== ====انجينئرنگ ۽ فني شعبو==== ====ٽرانسپورٽ==== ===پوليس=== == سنڌ جي نباتات ۽ حياتيات == ===وڻ ۽ ٻوٽا=== سنڌ جنهن نباتاتي علائقي جو ڀاڱو آهي، تنهن ۾ ذري گهٽ سڄو پنجاب، الهندو راجپوتانا، ڪاٺياواڙ ۽ ڪڇ اچي وڃن ٿا، ۽ جيتوڻيڪ هندستان جي ٻين علائقن ۾ ٿيندڙ ٻوٽا هت به ٿيندا آهن، پر گهڻي نسبت اولهه وارن ملڪن، مڪران، ايراني نار جي گرم ڀاڱن، عراق ۽، جيئن اڳيئي چيو اٿئون، مصر سان اٿس، جتان جي آبهوا ساڳي آهي. ====سنڌ جا عام وڻن==== {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ صوبي ۾ موجود اهم وڻن جي فهرست ! نمبر ! عام نالو ! بوٽنيڪل نالو ! مختصر تعارف / حيثيت |- | 1 | [[ڪنڊي|ڪَنڊي]] | ''Prosopis cineraria'' | ريگستاني علائقن جو اهم مقامي وڻ؛ ڇانوَ، ايندھن ۽ چارن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. |- | 2 | [[ٻٻر]] (بابُل) | ''Acacia nilotica'' | دريائي ۽ ميداني علائقن ۾ عام؛ ڪاٺ ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 3 | [[آسري]] | ''Tamarix aphylla'' | لوڻياتي ۽ خشڪ زمينن ۾ وڌندڙ؛ هوا روڪڻ لاءِ اهم. |- | 4 | [[ڪرڙ]] | ''Capparis decidua'' | ٿر ۽ خشڪ علائقن جو مقامي وڻ؛ چارن ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 5 | [[خوشبودار ٻٻر]] | ''Acacia farnesiana'' | خوشبودار گلن سبب سڃاتل؛ دوائن ۽ خوشبوءَ ۾ استعمال. |- | 6 | [[ٻانھن]] | ''Populus euphratica'' | سنڌو درياهه جي ڪنارن تي وڌندڙ؛ دريائي نظام لاءِ اهم. |- | 7 | [[ديوي (وڻ)]] / (ولائتي ڪَنڊي) | ''Prosopis juliflora'' | غير ملڪي وڻ؛ تيزي سان وڌندڙ، پر ماحولياتي نقصانڪار پڻ. |- | 8 | [[سراھ|سِراهه]] | ''Albizia lebbeck'' | ڇانوَ ۽ ڪاٺ لاءِ مشهور؛ شھرن ۾ لڳايو ويندو آهي. |- | 9 | [[نم]] | ''Azadirachta indica'' | دوائن ۾ تمام اهم؛ جراثيم ڪُش خاصيتون. |- | 10 | [[ٻير]] | ''Ziziphus mauritiana'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ غذائي ۽ معاشي اهميت. |- | 11 | [[ڄمون (وڻ)|ڄمون]] | ''Syzygium cumini'' | ڦر ۽ دوائن ۾ استعمال؛ شگر لاءِ فائديمند. |- | 12 | [[گدامڙي (وڻ)|گدامڙي]] | ''Tamarindus indica'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ کاڌي ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 13 | [[سھانجڻو]] | ''Moringa oleifera'' | غذائيت سان ڀرپور؛ پن ۽ ڦريون استعمال ٿين ٿيون. |- | 14 | [[اڇو تمر]] | ''Avicennia marina'' | سنڌ جي ساحلي علائقن جو اهم وڻ؛ سامونڊي ڪٽاوَ کان بچاءُ. |- | 15 | [[بڙ]] | ''Ficus benghalensis'' | وڏو ڇانوَ ڏيندڙ وڻ؛ سماجي ۽ مذهبي اهميت. |- | 16 | [[پپل]] | ''Ficus religiosa'' | مذهبي لحاظ کان اهم؛ آڪسيجن فراهمي ۾ نمايان. |- | 17 | [[ڄار (وڻ)|ڄار]] | ''Salvadora oleoides'' | خشڪ علائقن جو وڻ؛ ايندھن ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 18 | [[مسواڪ]] | ''Salvadora persica'' | ڏندن جي صفائي لاءِ مشهور؛ دوائن ۾ استعمال. |- | 19 | [[ليسڙو]] (گيدوڙو) | ''Cordia myxa'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ ڳوٺاڻن علائقن ۾ عام. |- | 20 | [[انب (وڻ)|انب]] | ''Mangifera indica'' | قومي ڦر؛ باغباني ۽ معيشت لاءِ اهم. |- | | | | |- | | | | |- | | | | |+ | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- |} ===حيوان === علم حيوانات جي جن ماھرن پھريائين سنڌ جي جانورن تي تحقيق ڪئي، سي آھن برنس (Burnes) 1830ع، گرفٿ (Griffith) 18399ع، ھيوم ۽ ڊي (Hume and Day) 1872ع، بلان فورڊ (Blanford) 1971ع کان 1977ع، بٽلر (Butler) 1879ع، مري (Murray) 1884ع، اوٽس (Oates) 1889ع، ايٽڪن (Aitken) 19077ع، ٽائيسھرسٽ (Ticehurst) 1917ع کان 1920ع ۽ ايٽس (Eates) 1920 کان 1954ع، منٽن (Minton) 19622ع ۾ سنڌ ۽ لسٻيلي جي جانورن جي ڏسڻي (Key) ٺاھي. صديقي 18699ع ۾ جانورن جي لسٽ ٺاھي تيار ڪئي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> محي الدين (71-1964ع) سنڌ جي مڇين، نانگن، پکين، ڪڪڙن، ٻڪرين، ڍڳين ۽ مينھن جي پروٽوزوان (Protozoan) ۽ ھيلمينٿي (Helminthic) فاعلن تي ڪم ڪندي نيون جنسون ۽ ڪي نوان مفعول دريافت ڪيا آھن. مجيب سنڌ جي دريائي مڇين ۽ سامونڊي مڇين جي ھيلمينٿڪ فاعلن تي ڪم پئي ڪيو آھي ۽ ڪي نيون جنسون ۽ قسم دريافت ڪيا آھن. ترمذي سنڌ جي سامونڊي ڪپر واري پٽي ۾ ڪرسٽيشيا (Crustacea) تي پئي ڪم ڪيو آھي. فصلن کي نقصان پھچائيندڙ جيتن جڻين تي بھ چڱو ڪم ڪيو آھي. جيتوڻيڪ انھن ۾ اھي جيت ۽ چچڙ شامل نھ آھن، جن جو انسانن ۽ جانورن جي بيمارين سان واسطو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === ڪرنگھي وارا جانور (vertebrates) === پنڊپھڻ (Fossils): بلئنفورڊ ۽ فيڊن پھريون ڀيرو منڇر مان سنھ 76-1874ع ۾ [[پنڊپھڻ]] جمع ڪيا. ٽيھ سال پوءِ پلگرم ۽ ان سان گڏ ڪم ڪندڙن [[ڀڳو ٺوڙهو|ڀڳي ٽوڙھي]] ويجھو تمام گھڻا پنڊپھڻ لڌا. پلگرم (1934ع) ھيٺين منڇر جي ٽن ڀاڱن کي ڪامليل (ميلوٽيشن)، چنجي (ٽارٽونيشن) ۽ ڍوڪ پٺاڻ (لوئر پلايوسين) وارين منزلن جي برابر سمجھيو ۽ ساڳئي وقت مٿئين [[منڇر ڍنڍ|منڇر]] کي سوالڪ واري بولڊر ڪانگھلومريٽ منزل (مڊل پلئسٽوسين) جي برابر تسليم ڪيو. سنڌ ۾ ھڪ گوشت کائيندڙ، اٺ سونڊ وارا، ٽي کُرن وارا، يارھن ٻڌي تعداد ۾ کُرن وارا ۽ ٽي سُرڻن يا رڙھندڙ جانورن جا ’پنڊپھڻ‘ سڃاتا ويا آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === جيئرا قسم (Living Forms) === کير ڌارائيندڙ ٿڻن وارا جانور. جيترو ڌيان پکين تي ڏنو ويو آھي، اوترو کير ڌارائيندڙ يعني ٿڻن وارن جانورن تي نہ ڏنو ويو آھي. ٿڻن وارن جانورن جا ڪل 73 قسم آھن، جيڪي سنڌ ۾ رھن ٿا. انھن ۾ 20 گوشت کائيندڙ، 20 چمڙا، 4 جيت کائيندڙ، 15 ڪئا ۽ نوريئڙا وغيرھ، 9 کُرن وارا، 4 ويل ۽ ڊالفن ۽ ھڪ ڇِلر شامل آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref><br> '''گوشت خور جانور''': ڏسڻ ۾ ائين ٿو اچي تہ چيتو ڪنھن وقت سنڌوءَ جي ڪڇي ۾ ۽ روھڙيءَ طرف رھندو ھو. روھڙي ۾ ھن جو زور ڏسڻ ۾ اچي ٿو. سنڌ ۾ چيتا سن 1886ع تائين ماريا ويا. ٻين گوشت کائيندڙن ۾ پلنگ (Panther) جيڪو ڪنھن وقت سنڌ ۾ ڪافي تعداد ۾ پکڙيل ھو، سو ھاڻي رڳو کيرٿر جبلن ۾ محدود آھي. اھو خصوصًا ھلڪي رنگ جو آھي ۽ سندس بج ھندستاني پلنگ کان ڊگھا آھن. لڌڙو جيڪو لاڙڪاڻي ۽ ميرپور ساڪري ۾ ملندو ھو، سو گھڻي قدر گھٽجي ويو آھي. جھنگ ٻلو، سنڌ جي عام جھنگلي ٻلي، بُجُر ٻلو (Caracal Lynx) جيڪا ھاڻي ٿر ۾ اڻ لڀ ٿيندي وڃي؛ مشڪ ٻلو (Civet Cat) جيڪو ڳوٺن جي چوڌاري ملندو آھي، اھي سڀ سنڌ جي جھنگلن جا ٻلا آھن. ڳور پٽ جيڪو قبرن کوٽڻ ۽ مئل ماڻھن تي تڳڻ لاءِ مشھور آھي، سو بہ سنڌ ۾ ٿئي ٿو. چراخ ۽ لڌڙو جنھن جي پٺيان سدائين کلن جا واپاري ھوندا آھن، سي آھستي آھستي اڻلڀ ٿيندا وڃن. بگھڙ، گدڙ، لومڙ ۽ نور وغيره ٻيا گوشت کائيندڙ جانور آھن. '''چمڙا''': سنڌ ۾ چمڙن جا 13 قسم آھن، جن ۾ ھڪ ميوو کائيندڙ چمڙن جو (Fruit Bat)، ٻہ ڪُئي – پُڇ چمڙن جا، ٻہ قبائي (Tomb bat) چمڙن جا ۽ چار ڄامڙن چمڙن جا قسم شامل آھن. '''جيت کائيندڙ''': جيت کائڻ وارا جانور سنڌ ۾ تمام گھٽ آھن، جن ۾ ھڪ مسڪ شُرو (Musk Shrew) ۽ ٽن قسمن جا ڄاھا شامل آھن. '''روڊنيشا''': (Rodentia):ھن قسم ۾ ھڪ قسم جو سيھڙ، جيڪو خاص ڪري پٽاٽي جي فصل کي کائيندو آھي. نوريئڙو ۽ پنڌرھن قسم جي ڪُئن جا، جن ۾ ننڍي پُڇ وارا توڙي بجر پڇ وارا، ۽ ٿلھي منھن وارا وڏا ڪئا شامل آھن. '''سيٽيشيا''': (Cetacea):ھن ۾ سنڌو درياءَ توڙي گنگا ندي واري ٻلھڻ جا ٻئي قسم سامونڊي آھن، جيڪي سنڌوءَ جي ڊيلٽا ۾ ملندا آھن. پار پوائز (Porpoise) خاص مٺي پاڻيءَ جو جانور آھي ۽ انڌو ٿيندو آھي، ڇو جو ان جون اکيون پوري طرح تيار نہ ٿينديون آھن. ھيءُ سنڌو درياءَ ۾ ملندو آھي. ھن ٻلھڻ جو تيل مھاڻا سنڌن جي سور لاءِ ۽ مشعلن ٻارڻ جي ڪم آڻيندا آھن. ھن کي پڪڙڻ لاءِ مھاڻا خاص سيکاريل لڌڙا استعمال ڪندا آھن. بِلُويل جيڪو وڏي ۾ وڏو کير ڌارائيندڙ جانور تسليم ڪيو وڃي ٿو، سو بہ سنڌ جي سامونڊي ڪنارن کان پرتي ڏٺو ويو آھي ۽ ڀٽ ميٽ تي پڻ پڪڙيو ويو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === گاھ کائيندڙ (Herbivora) === گاھ کائيندڙ جانورن ۾ شامل آھن: ھرڻ، ڪارو ھرڻ، غزال ھرڻ وغيرھ. ڦاڙھو اڃا تائين سنڌ جي دريائي ٻيلن ۾ ڪافي عام آهي (ٽوٽل اندازًا 370 ڦاڙھا). ڪارو ھرڻ جيڪو ھن سڄي اپٻيٽ جي اصلوڪن ھرڻن جو ھڪ قسم آھي، سو تمام سھڻو ٿيندو آھي، ۽ پاڪستان ۾ ھي نسل ختم ٿيڻ تي آھي. سنڌ ۾ ھن نسل جا ھرڻ باقي ڪي ٿورا وڃي کيرٿر جبل ۾ بچيا آھن. ھرڻ، جيڪو ڪنھن وقت سنڌ ۾ ھر ھنڌ ھوندو ھو، سو بہ ھاڻي تمام گھٽ آھي ۽ ٿورڙي تعداد ۾ اڃا تائين کيرٿر ۾ آھن. چنڪارا ھرڻ ۽ ڪاري ھرڻ جي آھستي آھستي گم ٿيڻ جي ڪري بنان ڪنھن شڪ شبھي جي اھو چئي سگھجي ٿو تہ ايشيائي چيتو پڻ انھن جي ڪري ختم ٿي ويو. سنڌ گھر آھي سره جو، جيڪو اڄ ڪلھ کيرٿر جبل ۾ ڪافي تعداد ۾ ملي ٿو. (سرھن جو اندازًا تعداد 1200) گڍ دادو ۾ ڪافي تعداد ۾ ملي ٿو، پر ان کي تحفظ ڏيڻ ضروري آھي. جيئن سڱن وارو ھرڻ، جيڪو سنڌ ۾ مري (Murray) سن 1884ع ۾ ڏٺو ھو، سو اڄ ڪلھ آھي ئي ڪونہ، ۽ سانڀر وانگر ختم ٿي ويو آھي. سوئر جيڪو سنڌ ۾ عام آھي، سو ڏينھون ڏينھن دريائي ٻيلن ۾ وڌندو رھي ٿو ۽ فصلن لاءِ مصيبت آھي. گورخر جيڪو ڪڇ جي رڻ ۾ تمام ٿوري تعداد ۾ وڃي بچيو آھي (اندازًا 20 يا 30) سو اڻلڀ ٿيڻ وارو آھي.<br> '''ڇلر''' (Pholidota): ڇلو مرون لاڙ ۾ ٿئي ٿو، پر آھستي آھستي گھٽبو پيو وڃي ۽ ھاڻي اڻلڀ ٿيندڙ جانورن جي فھرست ۾ شامل آھي. سنڌ ۾ مم ۽ ڀولڙي جو ڪوبہ قسم نہ ٿيندو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === پکي === سنڌ جي پکين ۾ مخصوص خاصيتون آھن، جيڪي جاگرافيائي بيھڪ ۽ طبعي حالتن جي ڪري ٿيون آھن. سنڌو ماٿري ھڪ ’رڻ‘ وسيلي ھندستان کان ڌار ٿيل آھي، جنھن ڪري ھندستان جا مشھور پکي ھتي ڪين ٿين. ٻئي طرف سنڌ ۽ بلوچستان، ٻين علائقن جھڙوڪ ڏکڻ يورپ، اتر اوڀر آفريڪا، عرب ۽ ايران جي پکين لاءِ کليل آھن. سنڌ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻون، ۽ ان طرف پکين جي لڏي اچڻ جي رستن جي موافقت ڪري سنڌ پکين لاءِ سياري جو گھر آھي. ھيوم (Hume) پنھنجي ڪتاب اسٽري فيدرس (1873ع) ۾ پکين جا 2500 قسم ڄاڻايا آھن، جن جون 25 جنسون آھن. ائٽڪن (سن 1872ع) ڪل 400 جنسون ٻڌايون ۽ ساڳئي وقت ايٽس (Eates). سورلي جي سنڌگزيٽيئر ۾ 426 جنسون ڄاڻايون، جن مان 177 مڪاني ۽ باقي لڏي ايندڙ يا سانگي پکي آھن. سنڌ جي پکين جو تفصيلي بيان ھن مقالي جي دائري کان ٻاھر آھي. مختصر طور سنڌ ۾ ٽن قسمن جا ’پيڻ‘، 2 پيٽيئر (Cormorant)، 6 ٻگھ ۽ ڪانئرا، ھڪ لاکي ڄاڃي، 11 سانھ، 26 ھنجھ ۽ بدڪون، 17 سرڻيون، عقاب ۽ ڳجھون، 6 ڪونجون، 5 تتر ۽ ڀؤنتريا، 6 ٻاٽيڀڙ، 5 باز، ٽٽيھر، پلوور (Plover)، ڦوليارو، چيھو، ڪينو، ٽرن (Tern)، بي ايٽر (Bee eater)، ڪاٺ ڪٽو، ڪنگري، سانھڙو، چنڊول، سينڊ مارٽن (Sand Martin)، وھيو، بلبل، کٽياڻي، شرائيڪ (Shrike)، ٿريش (Thrush)، سينڊ پائپر (Sand Piper) وغيره قسم طور عام ملن ٿا. ڏاڙھي واري ڳجھ کيرٿر جي مٿانھن پٽن ۾ ملي ٿي. سنڌ ۾ جيڪي 6 ٻاٽيڀڙ ملن ٿا، تن مان سواءِ ڳٽو (Largepin Tailed) ۽ امپريل (Imperial) جي سڀ مڪاني آھن. چڪور (Chukor) سنڌ جي مٿانھن پٽن جو تتر آھي. ھندستاني تلور جيڪا اڳ ٿر ۾ عام ھئي، سا ناياب آھي. ھوبارا تلور (Houbara Bustard) بہ ناياب ٿيندي وڃي. فلوريڪن (Florican) جا سن 1875ع تائين عام ھئي، سا بھ ناپيد آھي. سفيد ھنجھھ پڻ منڇر ۾ ملي ٿو. ڪومب بدڪ بہ سنڌ جي ڏکڻن اوڀر ۾ ملي ٿي. ننڍڙو ھنجھ ۽ آڙي پڻ ٿورن حصن ۾ ملن ٿا. بيڪل آڙي (Baikal of Cluckingteal) پڻ سنڌ ۾ ڪڏھن ڪڏھن اچي ٿي. گولڊن آئي (Golden Eye) ۽ چيڪلو صرف ٻن جڳھين، اوڀر ناري ۽ منڇر ۾ ملن ٿا. ڀؤنتريو ھڪ موسمي پکي آھي، جيڪو حب ندي جي آسپاس رھي ٿو. باقي عام ڀؤنتريو (Rain Quail) ڪچي جي علائقن ۾ رھي ٿو. ’مور‘ حيدرآباد ۾ ٿرپارڪر ضلعي ۾ ملي ٿو. واديءَ مھراڻ ٻگھن، سانھھ، ڪانئرن، ڪينو، پيڻ، اگريٽس (Egrets) جي جنت آھي. ھنن جي آنن لاھڻ جون جايون تباه ٿي چڪيون آھن، ۽ ان سان گڏ شڪارين جي ڪري ڪيترا پکي منتشر ٿي ويا آھن. صرف 15 قسمن مان 6 نظر اچن ٿا. اھي سڀ پکي ڌٻڻ وارن ٻوٽن ۾ ئي گذارو ڪن ٿا.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === رڙھندڙ جانور يا سرڻا === سرڻا سنڌ ۾ عام طور ملن ٿا. آبھوا جي موافق ھئڻ ڪري ڪيترا ئي قسم، خصوصًا سانڊا ملن ٿا. ڇو تہ اھي پيلياآرڪٽڪ تائين محدود آھن. واڳون جيڪي ڪنھن زماني ۾ سنڌو درياءَ ۽ ڪن پراڻن ڦاٽن ۾ ھوندا ھئا، سي بہ کلن جي واپارين ڪري ناپيد آھن. ڌٻڻ وارا واڳون (Marsh crocodile) جيڪي ڪنھن وقت ۾ سنڌو درياءَ، ڍنڍن ۽ ڦاٽن ۾ ڏٺا ويندا ھئا، سي پڻ گھڻي ڀاڱي ختم ٿي ويا آھن، سواءِ ھاليجي ڍنڍ جي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> سنڌ جي ڍنڍن ۽ تلائن ۾ مٺي پاڻي جي ڪڇئن (Turtle) جا چار نرم کلن وارا قسم ملن ٿا. اھي ۽ ساڳئي وقت سائي رنگ جي سامونڊي ڪُمين جا قسم پڻ اقتصادي حيثيت رکن ٿا. ڇاڪاڻ تہ ولايت ۾ کاڌي طور استعمال ۾ اچن ٿا ۽ سندن کلون ڳھن ۽ ھار سينگار جي بہ ڪم اچن ٿيون. سڪي جا ٻن قسمن جا ڪڇئون ۽ مٺي پاڻيءَ جا چئن قسمن جا ڪڇئون ملن ٿا. سانڊن ۾ 11 قسم ڪرڙي (چچين) جا، ھڪيو بليفريس (Eublepharis) اٺ اگامڊس (Agamids)، ٻھ مانٽر (Monitors) يعني ڳوھون، پنج خاص قسم جا سانڊا ۽ ڏھھ اسڪنڪس (Skinks). سنڌ ۾ ڪوبھ شيميلان (Chameleon) ڪون ٿئي. ٿلھي پڇ واري ڪرڙي جو قصو دلچسپ آھي. اھا سنڌ جي خطرناڪ ”ھڻ کڻ“ آھي، جيتوڻيڪ اھا نقصانڪار ناھي. ’ڳوھن‘ جا ٽي قسم سنڌ ۾ ملن ٿا، جيڪي کلن جي واپارين جي ڪري ناياب ٿيندا وڃن. سنڌ ۾ ماڻھو انھن جي کلن مان طنبورا ۽ دھل ٺاھيندا آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز، ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> نانگن جي 43 قسمن مان 21 زھر کان خالي آھن. زھريلي قسمن ۾ چئن قسمن جا ڏند پويان وريل آھن ۽ باقي قسمن جا ڏند اڳيان وريل آھن، جن ۾ زھر ڀريل رھي ٿو. ڏند اڳيان وريل 18 قسمن مان 13 سامونڊي، 2 پِيَڻ، ھڪ واسينگ ۽ ٻھ کَپر آھن. انھيءَ سلسلي ۾ ھندستاني پيڻ جا ٿر ۾ ملي ٿي، سا قابلِ ذڪر آھي. عام چوڻي مطابق اھا پيڻ رات جو سمھڻ مھل ماڻھو جي ڇاتيءَ تي چڙھي، سندس وات ۾ زھر وجھي ھلي ويندي آھي. اھو ماڻھو گلي ۾ سخت سور جي باعث صبح کان اڳ ۾ ئي ختم ٿي ويندو آھي. پيڻ خطرناڪ بلائن مان ھڪ آھي، جا ڏنگي ٿي. جيئن تہ زھر، انسان جي تنتي سرشتي تي اثر انداز ٿئي ٿو، ۽ ماڻھو جي ساه کڻڻ واري نليءَ کي نقصان ٿو رسائي، تنھنڪري ڏنگيل ماڻھو ساه جي گھٽ سبب مري وڃي ٿو. کپر جو زھر، دل ۽ رت تي اثر انداز ٿئي ٿو ۽ رت جي بيجا زبان (جسم جي اندران ۽ ٻاھران) ٿيڻ ڪري موت واقع ٿئي ٿو.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === مڇيون === سنڌ جو سامونڊي ڪنارو، جنھن تي مڇي مري ٿي، سو 120 ميل تائين پکڙيل آھي، جنھن ۾ ڪيتريون کاريون ۽ ڍوريون آھن. درياءَ جو ڇوڙ ڦرندو رھي ٿو. پراڻا واه جھڙوڪ پراڻي ڦليلي، گھارو ۽ بگھاڙ اڄ بھ موجود آھن. سال 1819ع واري زلزلي درياءَ جي ڇوڙ ۾ ڪافي ڦيرڦار آندي. ڊي (Day) 224 مڇين جا قسم ڄاڻايا آھن، جن مان 160 سامونڊي ۽ 64 مٺي پاڻي جون آھن. صوفي (1957ع) ڪينجھر ڍنڍ مان 33 قسمن جون مڇيون ظاھر ڪيون آھن، جن ۾ 14 قسم پسنديده غذا جي اھميت رکن ٿا. سامونڊي مڇين جي خاص قسمن ۾ ڀوريون ۽ ڪاريون پاپليٽ، سرمائي سالمان (Salmon)، سول (Sole)، سارڊين (Sardine) ۽ بمبئي ڊڪ (Bombay duck) مشھور آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> پلو جيتوڻيڪ سامونڊي آھي، پر آنن لاھڻ لاءِ سنڌو درياءَ جو رخ ڪري ٿو. ھن جي سمنڊ مان لڏپلاڻ فيبروري ۽ مارچ ڌاري ٿئي ٿي. اھا مڇي ذائقيدار ٿئي ٿي، جيتوڻيڪ ان ۾ تمام گھڻا ڪنڊا ٿيندا آھن. پاڻيءَ جي قلت ۽ بئراجن جي ٺھڻ سان پلي جي افزائش تي تمام گھڻو اثر پيو آھي. ان لاءِ ڪو وقتائتو قدم کڻڻ گھرجي تہ جيئن ھن لذيذ مڇيءَ کي بچائي سگھجي. سنڌ جي 64 ڍنڍن، ڍورن ۽ تلائن ۾ ملندڙ مڇين مان ڪُرڙو، موراکي، ٿيلھي، کڳو، سينگاري، ڄرڪو ۽ گندڻ تمام شوق سان کاڌيون وڃن ٿيون. وڏيون ڍنڍون جھڙوڪ ڪينجھر، منڇر ھڏيرو ۽ ھاليجي، مڇين سان ڀرپور آھن. منڇر ڍنڍ جي گھٽجندڙ ايراضي افسوسناڪ آھي، ۽ ان لاءِ ڪو تڪڙو قدم کڻجي. ان جي سڪڻ ڪري پاڪستان ۾ پروٽين جو عظيم ذريعو ناپيد ٿي ويندو. ان سان گڏوگڏ اھي ڍنڍون، لکين لاڏائو پکين جو مندائتو گھر آھن. (Amphibia) ڏيڏرن جا ٽي قسم آھن ۽ ان کان سواٰءِ ٽوڊ (Toad) جا ٻھ قسم سنڌ ۾ ملن ٿا. جانور، انسان ذات جي وايومنڊل جو ھڪ حصو آھن ۽ انسان وانگر ارتقا جو نتيجو آھ.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> == آبادي ۽ انگ اکر== سنڌ جي آبادي برطانوي دور ۾ 1891ع ۾ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 2.9 ملين هئي، جڏهن سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو هئي<ref name="ايڪانومي">The Economy Of Modern Sindh Opportunities Lost & Lessons for Future A detailed book Review by Research & Training Wing PRODUCED BY: RESEARCH & TRAINING WING PLANNING & DEVELOPMENT DEPARTMENT GOVERNMENT OF SINDH , page 5</ref>. 1911ع ۾ سنڌ جي آبادي 3.5 ملين ۽ 1941ع ۾ 4.5 ملين تائين پهتي، جيڪا واڌ معاشي بهتري ۽ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هئي. 1936ع ۾ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري الڳ صوبو بڻايو ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. برطانوي دور جي آخر تائين سنڌ ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادريون، جهڙوڪ مسلمان، هندو، عيسائي، يهودي، پارسي ۽ بهايي، گڏجي رهنديون هيون. ورهاڱي کان اڳ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آبادي لڳ ڀڳ 70٪ هئي، جيڪا ورهاڱي کان پوءِ اردو ڳالهائيندڙ لڳ ڀڳ 15 لک مهاجرن جي آمد سبب گهٽجي 58٪ تائين آئي<ref name=" ايڪانومي"/>. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ملڪ ۾ ڇهه قومي مردم شماريون ٿيون آهن. 2017ع جي مردم شماري موجب پاڪستان جي ڪل آبادي 207,774,520 هئي، جنهن سان پاڪستان دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ بڻيو. 1998ع کان 2017ع تائين پاڪستان جي سالياني سراسري آبادي واڌ جي شرح 2.4٪ رهي. 2017ع ۾ سنڌ جي ڪل آبادي 47,886,051 هئي. ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي وڌڻ جا اهم سبب بين الصوبائي لڏپلاڻ ۽ ڳوٺن مان شهرن ڏانهن منتقلي رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي واڌ جي شرح 1961–1972ع دوران 4.63٪ هئي، جيڪا 1998–2017ع ۾ گهٽجي 2.4٪ ٿي وئي. سنڌ ۾ آباديءَ جي ڪثافت 1981ع ۾ 135 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا 2017ع ۾ وڌي 339 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر ٿي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. 2017ع ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 24.9 ملين مرد ۽ 23 ملين عورتون هيون. سنڌ ۾ صنفي تناسب (Sex Ratio) 108.58 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. ڳوٺاڻن علائقن ۾: 107.8 ۽ شهري علائقن ۾: 109.31<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ 52.02٪ آبادي شهري ۽ 47.98٪ ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندڙ هئي، جنهن سبب سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي وارو صوبو آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع جي مردم شماري موجب: انحصاري آبادي: 38.3٪ ڪم ڪندڙ آبادي: 61.7٪ <ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع ۾ عورتن جي ليبر فورس ۾ شرڪت صرف 3٪ هئي، جڏهن ته مردن جي شرڪت 58.8٪ هئي<ref name=" ايڪانومي"/>. تيز شهري واڌ سبب سنڌ ۾ ثانوي ۽ نيم شهري مرڪز جهڙوڪ نوابشاهه (نوشهرو فيروز)، گهوتڪي، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ڄامشورو ترقي ڪري رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آباديءَ جي تيز واڌ شهريڪاري، معاشي دٻاءُ، وسيلن جي کوٽ ۽ انفراسٽرڪچر تي بار وڌايو آهي. 2017ع تائين سنڌ جي آبادي واڌ جي شرح پاڪستان جي قومي شرح سان برابر ٿي چڪي آهي. {{Main|سنڌ جي مردم نگاري}} آباديءَ جو مطالعو- مردم نگاري، (Demography )علم آبادي- آبادي اڀياس- مردم نگاري- ماڻهن جي آدمشماري جو اڀياس، جنهن ۾ هنڌ، گهاٽائي، عمر، پکيڙ، جنس، نسل، ڌنڌو ۽ ٻيا شمارياتي انگ اکر ڏنل هجن. <ref>{{Citation |title=Demography {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title --> |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |accessdate=2016-12-15 |archive-date=2023-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015021439/http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |dead-url=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جي ضلعي آباديءَ موجب مردم شماري (2023ع)''' |- style="background:#6FA8DC; color:black;" ! درجو ! ضلعو ! آبادي ! حصو (%) |- style="background:#EAF3FF;" | 1 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] || align="right"|3,921,742 || align="center"|7.04 |- | 2 || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو]] || align="right"|3,822,325 || align="center"|6.86 |- | 3 || [[ڪورنگي ضلعو]] || align="right"|3,128,971 || align="center"|5.62 |- | 4 || [[ڪراچي اولهه ضلعو]] || align="right"|2,679,380 || align="center"|4.81 |- | 5 || [[خيرپور ضلعو]] || align="right"|2,597,535 || align="center"|4.66 |- | 6 || [[حيدرآباد ضلعو]] || align="right"|2,432,540 || align="center"|4.37 |- | 7 || [[ملير ضلعو]] || align="right"|2,432,248 || align="center"|4.37 |- | 8 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] || align="right"|2,329,764 || align="center"|4.17 |- | 9 || [[سانگهڙ ضلعو]] || align="right"|2,308,465 || align="center"|4.14 |- | 10 || [[ڪياماڙي ضلعو]] || align="right"|2,068,451 || align="center"|3.71 |- | 11 || [[بدين ضلعو]] || align="right"|1,947,081 || align="center"|3.50 |- | 12 || [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] || align="right"|1,845,102 || align="center"|3.31 |- | 13 || [[ٿرپارڪر ضلعو]] || align="right"|1,778,407 || align="center"|3.19 |- | 14 || [[نوشھروفيروز ضلعو]] || align="right"|1,777,082 || align="center"|3.19 |- | 15 || [[گهوٽڪي ضلعو]] || align="right"|1,772,609 || align="center"|3.18 |- | 16 || [[دادو ضلعو]] || align="right"|1,742,320 || align="center"|3.13 |- | 17 || [[ميرپورخاص ضلعو]] || align="right"|1,681,386 || align="center"|3.02 |- | 18 || [[سکر ضلعو]] || align="right"|1,639,897 || align="center"|2.94 |- | 19 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,514,869 || align="center"|2.72 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || align="right"|1,784,453 || align="center"|3.20 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو]] || align="right"|1,386,330 || align="center"|2.49 |- | 22 || [[ڪشمور ضلعو]] || align="right"|1,233,957 || align="center"|2.22 |- | 23 || [[عمرڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,159,831 || align="center"|2.08 |- | 24 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || align="right"|1,174,097 || align="center"|2.11 |- | 25 || [[ڄامشورو ضلعو]] || align="right"|1,117,308 || align="center"|2.01 |- | 26 || [[ٺٽو ضلعو]] || align="right"|1,083,191 || align="center"|1.95 |- | 27 || [[ٽنڊو الھيار ضلعو]] || align="right"|922,012 || align="center"|1.66 |- | 28 || [[مٽياري ضلعو]] || align="right"|849,383 || align="center"|1.53 |- | 29 || [[سجاول ضلعو]] || align="right"|839,292 || align="center"|1.51 |- | 30 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] || align="right"|726,119 || align="center"|1.30 |- style="background:#FFD966; font-size:110%;" ! colspan="2"|[[سنڌ]] ! align="right"|55,696,147 ! 100% |} {| class="wikitable" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ بابت اهم انگ اکر (2023ع)''' |- style="background:#93C47D;" ! اشاريه ! قدر |- | style="background:#D9EAD3;" | ڪل آبادي | style="background:#D9EAD3;" | '''55,696,147''' |- | style="background:#D9EAD3;" | ايراضي | style="background:#D9EAD3;" | '''140,914 چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | آباديءَ جي ڪثافت | style="background:#D9EAD3;" | '''395.2 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | سالياني آبادي واڌ (2017ع–2023ع) | style="background:#D9EAD3;" | '''2.6٪''' |- | style="background:#D9EAD3;" | پاڪستان جي ڪل آبادي ۾ حصو | style="background:#D9EAD3;" | '''23٪''' |- | style="background:#FFF2CC;" | سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ضلعو | style="background:#FFF2CC;" | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] (3,921,742) |- | style="background:#F4CCCC;" | سڀ کان گهٽ آبادي وارو ضلعو | style="background:#F4CCCC;" | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] (726,119) |} <small>'''ذريعو:''' [https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/8__sindh/ Citypopulation.de]، [[پاڪستان شماريات بيورو]]، 2023ع مردم شماري.</small> === جنس موجب آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ جنس موجب آبادي (2023ع) |label1=مرد |value1=52.1 |color1=#3366CC |label2=عورتون |value2=47.9 |color2=#DC3912 |label3=خواجه سرا |value3=0.01 |color3=#AAAAAA }} === عمر وارا مکيه گروهه === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ عمر وارا مکيه گروهه (2023ع) |label1=0–14 سال |value1=41.8 |color1=#3366CC |label2=15–64 سال |value2=55.2 |color2=#DC3912 |label3=65 سال يا وڌيڪ |value3=3.0 |color3=#FF9900 }} === شهري ۽ ٻهراڙي آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ شهري ۽ ٻهراڙي آبادي (2023ع) |label1=شهري |value1=54 |color1=#FF9900 |label2=ٻهراڙي |value2=46 |color2=#109618 }} === خواندگي (10 سال ۽ وڌيڪ عمر) === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ خواندگي (2023ع) |label1=پڙهيل لکيل |value1=57.5 |color1=#3366CC |label2=اڻ پڙهيل |value2=42.5 |color2=#DC3912 }} === مادري ٻولي موجب آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ مادري ٻوليون (2023ع) |label1=سنڌي |value1=60.1 |color1=#FF9900 |label2=اردو |value2=22.3 |color2=#3366CC |label3=پشتو |value3=5.3 |color3=#109618 |label4=پنجابي |value4=4.1 |color4=#DC3912 |label5=بلوچي |value5=2.2 |color5=#990099 |label6=سرائڪي |value6=1.6 |color6=#0099C6 |label7=هندڪو |value7=1.5 |color7=#DD4477 |label8=براهوي |value8=0.5 |color8=#66AA00 |label9=ميواٽي |value9=0.1 |color9=#B82E2E |label10=ڪوهستاني |value10=0.03 |color10=#316395 |label11=ٻيون ٻوليون |value11=2.3 |color11=#AAAAAA }} ==سياسي نظام== ===صوبائي حڪومتي نظام=== === سنڌ جا گورنر=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ گورنري ! تقرري جو اختيار ! اهم نوٽ / خدمتون |- | 1 | [[سر غلام حسين هدایت‌الله]] | 14 آگسٽ 1947 – 4 آڪٽوبر 1948 | گورنر جنرل پاڪستان | پاڪستان کان پوءِ سنڌ جو پهريون گورنر؛ آئين ساز اسيمبلي جو ميمبر. |- | 2 | [[شيخ دين محمد]] | 4 آڪٽوبر 1948 – 7 آڪٽوبر 1949 | گورنر جنرل پاڪستان | ابتدائي صوبائي انتظام جو تسلسل. |- | 3 | [[ميان امين‌الدين]] | 7 آڪٽوبر 1949 – 1 مئي 1953 | گورنر جنرل پاڪستان | ڪراچي وفاقي گادي بڻجڻ واري دور ۾ خدمتون. |- | 4 | [[جارج باڪسينڊل ڪانسٽينٽائن]] | 2 مئي 1953 – 12 آگسٽ 1953 | گورنر جنرل پاڪستان | قائم مقام گورنر. |- | 5 | [[حبيب ابراهيم رحيمٽوولا]] | 12 آگسٽ 1953 – 23 جون 1954 | گورنر جنرل پاڪستان | سفارتي ۽ انتظامي پسمنظر. |- | 6 | [[سيد محمد علي رشدي]] | 24 جون 1954 – 14 آڪٽوبر 1955 | گورنر جنرل پاڪستان | ون يونٽ کان اڳ آخري گورنر سنڌ. |- | colspan="5" | '''ون يونٽ دور: سنڌ صوبي جو وجود ختم''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | 7 | [[رخمان گل]] | 1 جولاءِ 1970 – 20 ڊسمبر 1971 | صدر پاڪستان | ون يونٽ ٽٽڻ کان پوءِ پهريون گورنر. |- | 8 | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | 24 ڊسمبر 1971 – 20 اپريل 1972 | صدر پاڪستان | عبوري انتظامي دور. |- | 9 | [[بيگم رعنا لياقت علي خان]] | 15 فيبروري 1973 – 28 فيبروري 1976 | صدر پاڪستان | سنڌ جي پهرين عورت گورنر. |- | 10 | [[ليفتيننٽ جنرل جميل الدين حسن]] | 1 مارچ 1976 – 5 جولاءِ 1977 | صدر پاڪستان | سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 24 مارچ 1985) |- | 11 | [[ليفٽيننٽ جنرل جهان داد خان]] | 7 اپريل 1984 – 4 جنوري 1987 | صدر پاڪستان | فوجي حڪمرانيءَ جو دور. |- | 12 | [[اشرف وزير تباني]] | 5 جنوري 1987 – 23 جون 1988 | صدر پاڪستان | سول انتظام ڏانهن واپسي. |- | 13 | [[جنرل رحيم الدين خان]] | 24 جون 1988 – 12 سيپٽمبر 1988 | صدر پاڪستان | مختصر عبوري دور. |- | 14 | [[جسٽس قديرالدين احمد]] | 12 سيپٽمبر 1988 – 18 اپريل 1989 | صدر پاڪستان | عبوري ۽ آئيني بندوبست. |- | 15 | [[فخرالدين جي ابراهيم]] | 19 اپريل 1989 – 6 آگسٽ 1990 | صدر پاڪستان | آئيني بحرانن ۾ اهم ڪردار. |- | 16 | [[محمود هارون]] | 6 آگسٽ 1990 – 18 جولاءِ 1993 | صدر پاڪستان | جمهوري دور ۾ گورنري. |- | 17 | [[حڪيم محمد سعيد]] | 19 جولاءِ 1993 – 23 جنوري 1994 | صدر پاڪستان | امن ۽ سماجي خدمتون. |- | 18 | [[ڪمال‌الدين اظفر]] | 22 مئي 1995 – 16 مارچ 1997 | صدر پاڪستان | سياسي هم آهنگي. |- | 19 | [[ليفٽيننٽ جنرل معين الدين حيدر]] | 17 مارچ 1997 – 17 جون 1999 | صدر پاڪستان | شهري انتظامي سڌارا. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (12 آڪٽوبر 1999 – 23 مارچ 2002) |- | 20 | [[ڊاڪٽر عشرت العباد خان]] | 27 ڊسمبر 2002 – 9 فيبروري 2015 | صدر پاڪستان | سنڌ جو سڀ کان ڊگهو عرصو رهندڙ گورنر. |- | 21 | [[محمد زبير]] | 2 فيبروري 2017 – 3 آگسٽ 2018 | صدر پاڪستان | سول سياسي پسمنظر. |- | 22 | [[عمران اسماعيل]] | 27 آگسٽ 2018 – 17 آگسٽ 2021 | صدر پاڪستان | وفاقي–صوبائي ڇڪتاڻ جو دور. |- | 23 | [[ڪامران ٽسوري]] | 10 آڪٽوبر 2022 – موجوده | صدر پاڪستان | موجوده گورنر سنڌ. |} ===سنڌ اسيمبلي=== === سنڌ جا وزير اعليَ=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ اقتدار ! سياسي وابستگي ! اهم نوٽس / خدمتون (مختصر) |- | 1 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 16 آگسٽ 1947 – 28 اپريل 1948 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | سنڌ جو پهريون وزيراعليٰ (پاڪستان کان پوءِ). |- | 2 | [[پير الاهي بخش]] | 4 مئي 1948 – 4 فيبروري 1949 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | شروعاتي صوبائي انتظام جي سرواڻي. |- | 3 | [[يوسف هارون]] | 18 فيبروري 1949 – 7 مئي 1950 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن جي اڳواڻي. |- | 4 | [[قاضي فضل الله]] | 8 مئي 1950 – 24 مارچ 1951 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | مختصر دور. |- | 5 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 24 مارچ 1951 – 29 ڊسمبر 1951 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | ٻيو دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ / سڌي انتظام''' (29 ڊسمبر 1951 – 22 مئي 1953) |- | 6 | [[پيرزادو عبدالستار]] | 22 مئي 1953 – 8 نومبر 1954 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | گورنر راڄ کان پوءِ چونڊيل حڪومت. |- | 7 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 9 نومبر 1954 – 13 آڪٽوبر 1955 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | ٽيون دور؛ ون يونٽ کان اڳ آخري CM. |- | colspan="5" | '''ون يونٽ دور (سنڌ صوبي جو ڌار ادارتي ڍانچو ختم)''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | colspan="5" | '''مارشل لا / عبوري انتظام''' (1 جولاءِ 1970 – 1 مئي 1972) |- | 8 | [[ممتاز علي ڀٽو]] | 1 مئي 1972 – 20 ڊسمبر 1973 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ون يونٽ کان پوءِ صوبي جي بحالي واري دور ۾ حڪومت. |- | 9 | [[غلام مصطفى جتوئي]] | 20 ڊسمبر 1973 – 5 جولاءِ 1977 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 1973ع جي آئين واري دور ۾ حڪومت. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 6 اپريل 1985) |- | 10 | [[غوث علي شاهه]] | 6 اپريل 1985 – 6 اپريل 1988 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | 1985ع کان پوءِ صوبائي حڪومت. |- | 11 | [[اختر علي غلام قاضي]] | 11 اپريل 1988 – 24 جون 1988 | آزاد / غير وابسته | مختصر چونڊيل دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ''' (24 جون 1988 – 2 ڊسمبر 1988) |- | 12 | [[قائم علي شاهه]] | 2 ڊسمبر 1988 – 25 فيبروري 1990 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل حڪومت. |- | 13 | [[آفتاب شعبان ميراني]] | 25 فيبروري 1990 – 6 آگسٽ 1990 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | مختصر دور. |- | 14 | [[ڄام صادق علي]] | 6 آگسٽ 1990 – 5 مارچ 1992 | [[اسلامي جمهوري اتحاد]] | امن امان/سياسي بحران وارو دور. |- | 15 | [[مظفر حسين شاهه]] | 6 مارچ 1992 – 19 جولاءِ 1993 | [[اسلامي جمهوري اتحاد]] | مختصر سياسي دور. |- | 16 | [[سيد علي مدد شاهه]] | 19 جولاءِ 1993 – 21 آڪٽوبر 1993 | نگران | نگران وزيراعليٰ. |- | 17 | [[عبدالله شاهه]] | 21 آڪٽوبر 1993 – 6 نومبر 1996 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل دور. |- | 18 | [[ممتاز علي ڀٽو]] | 6 نومبر 1996 – 22 فيبروري 1997 | نگران | نگران دور. |- | 19 | [[لياقت علي جتوئي]] | 22 فيبروري 1997 – 30 آڪٽوبر 1998 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] | چونڊيل دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ''' (30 آڪٽوبر 1998 – 17 جون 1999) |- | colspan="5" | '''1999–2002: وفاقي/فوجي دور (صوبائي سياسي ڍانچو معطل)''' |- | 20 | [[علي محمد مهر]] | 17 ڊسمبر 2002 – 9 جون 2004 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] | 2002ع کان پوءِ حڪومت. |- | 21 | [[ارباب غلام رحيم]] | 9 جون 2004 – 19 نومبر 2007 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] | صوبائي حڪومت. |- | 22 | [[عبدالقادر هاليپوٽو]] | 19 نومبر 2007 – 6 اپريل 2008 | نگران | نگران دور. |- | 23 | [[قائم علي شاهه]] | 6 اپريل 2008 – 21 مارچ 2013 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل حڪومت. |- | 24 | [[زاهد قربان علوي]] | 21 مارچ 2013 – 30 مئي 2013 | نگران | نگران دور. |- | 25 | [[قائم علي شاهه]] | 30 مئي 2013 – 29 جولاءِ 2016 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٽيون دور. |- | 26 | [[مراد علي شاهه]] | 29 جولاءِ 2016 – 28 مئي 2018 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | پهريون دور. |- | 27 | [[فضل الرحمان]] | 2 جون 2018 – 18 آگسٽ 2018 | نگران | نگران دور. |- | 28 | [[مراد علي شاهه]] | 18 آگسٽ 2018 – 14 آگسٽ 2023 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٻيون دور. |- | 29 | [[مقبول باقر]] | 14 آگسٽ 2023 – 27 فيبروري 2024 | نگران | نگران وزيراعليٰ. |- | 30 | [[مراد علي شاهه]] | 27 فيبروري 2024 – موجوده | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٽيون دور (هاڻوڪو). |} === سنڌ اسيمبلي جا اسپيڪر=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ اسپيڪرشپ ! نوٽ / اهم وضاحت |- | 1 | [[سيد ميران محمد شاهه]] | 26 فيبروري 1938 – 3 مئي 1948 | سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر؛ آزاديءَ کان پوءِ به عهدو سنڀاليو. |- | 2 | [[آغا بدرالدين خان دراني]] | 8 مارچ 1949 – 29 ڊسمبر 1951 | آزاديءَ بعد شروعاتي پارلياماني دور جو اسپيڪر. |- | 3 | [[مير غلام علي ٽالپر]] | 14 سيپٽمبر 1953 – 21 مارچ 1955 | ون يونٽ کان اڳ وارو دور. |- | 4 | [[پير قربان علي شاهه]] | 26 مارچ 1955 – 14 آڪٽوبر 1955 | ون يونٽ لاڳو ٿيڻ کان اڳ آخري اسپيڪر. |- | colspan="4" | '''ون يونٽ دور – سنڌ اسيمبلي معطل''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | 5 | [[غلام رسول خان کيهر]] | 2 مئي 1972 – 3 مارچ 1977 | ون يونٽ ٽٽڻ کان پوءِ پهريون چونڊيل اسپيڪر. |- | 6 | [[آغا صدرالدين خان دراني]] | 13 مارچ 1977 – 4 جولاءِ 1977 | مختصر سياسي دور. |- | colspan="4" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 1985) |- | 7 | [[عبدالله حسين هارون]] | 6 اپريل 1985 – 13 مارچ 1986 | غير جماعتي چونڊن کان پوءِ اسپيڪر. |- | 8 | [[سيد مظفر حسين شاه]] | 6 اپريل 1986 – 1 ڊسمبر 1988 | اسيمبلي جي ٻيهر بحاليءَ وارو دور. |- | 9 | [[سيد عبدالله شاهه]] | 1 ڊسمبر 1988 – 5 نومبر 1990 | جمهوري دور جو اسپيڪر. |- | 10 | [[عبدالرزاق خان]] | 5 نومبر 1990 – 19 آڪٽوبر 1993 | سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 11 | [[غلام بخت خان مهر]] | 19 آڪٽوبر 1993 – 22 فيبروري 1997 | چونڊيل اسيمبلي جو اسپيڪر. |- | 12 | [[نواب مرزا (وڪيل)]] | 22 فيبروري 1997 – 26 آڪٽوبر 1998 | نواز شريف دور ۾ اسپيڪر. |- | colspan="4" | '''گورنر راڄ / اسيمبلي معطل''' (1998 – 2002) |- | 13 | [[سيد مظفر حسين شاه]] | 14 ڊسمبر 2002 – جنوري 2008 | ٻيهر اسپيڪرشپ؛ ڊگهو پارلياماني دور. |- | 14 | [[نثار احمد کهڙو]] | 18 فيبروري 2008 – 30 مئي 2013 | جمهوري تسلسل ۽ آئيني دور. |- | 15 | [[آغا سراج خان دراني]] | 30 مئي 2013 – 25 فيبروري 2024 | سنڌ جو سڀ کان ڊگهو عرصو رهندڙ اسپيڪر. |- | 16 | [[سيد اويس قادر شاهه]] | 25 فيبروري 2024 – موجوده | موجوده اسپيڪر سنڌ صوبائي اسيمبلي. |} === وفاق سان تعلق=== === عدالتي نظام=== === مڪاني حڪومتي نظام=== ====ميٽروپوليٽن ڪارپوريشنون==== ====ميونسيپل ڪارپوريشنون==== ====ترقياتي اٿارٽيون==== ===صوبائي اليڪشن ڪميشن=== ===قومي اسيمبلي جا تڪ=== ===صوبائي اسيمبلي جا تڪ=== === سياسي تنظيمون ==== ====غير سرڪاري تنظيمون==== == انتظامي ورھاست== ===ڊويزنون=== ===ضلعا=== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%; text-align:center;" | سنڌ جا ضلعا |- style="background:#6FA8DC; text-align:center;" ! نقشو ! ترتيب ! ضلعو ! ضلعي جو صدر مقام ! ايراضي (چورس ڪلوميٽر) ! آبادي (2017ع) ! آبادي جي گهاٽائي<br>(ماڻهو في چورس ڪلوميٽر) |- | rowspan="30" | [[فائل:Sindh Districts.svg|400px|سنڌ جا ضلعا]] | 1 | [[بدين ضلعو|بدين]] | [[بدين]] | 6,470 | 1,804,516 | 279 |- | 2 | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] | [[مٺي]] | 19,808 | 1,649,661 | 83 |- | 3 | [[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊو الهيار]] | [[ٽنڊو الهيار]] | 1,573 | 836,887 | 532 |- | 4 | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]] | [[ٽنڊو محمد خان]] | 1,814 | 677,228 | 373 |- | 5 | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] | [[ٺٽو]] | 7,705 | 979,817 | 127 |- | 6 | [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] | [[جيڪب آباد]] | 2,771 | 1,006,297 | 363 |- | 7 | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] | [[ڪوٽڙي]] | 11,250 | 993,142 | 88 |- | 8 | [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 1,022 | 2,201,079 | 2,155 |- | 9 | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | [[خيرپور، پاڪستان|خيرپور]] | 15,925 | 2,405,523 | 151 |- | 10 | [[دادو ضلعو|دادو]] | [[دادو، پاڪستان|دادو]] | 8,034 | 1,550,266 | 193 |- | 11 | [[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]] | [[سانگھڙ]] | 10,259 | 2,057,057 | 200 |- | 12 | [[سجاول ضلعو|سجاول]] | [[سجاول]] | 8,699 | 781,967 | 90 |- | 13 | [[سکر ضلعو|سکر]] | [[سکر]] | 5,216 | 1,487,903 | 285 |- | 14 | [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] | [[شڪارپور، پاڪستان|شڪارپور]] | 2,577 | 1,231,481 | 478 |- | 15 | [[شهيد بينظيرآباد ضلعو|شهيد بينظيرآباد]] | [[نوابشاهه]] | 4,618 | 1,612,847 | 349 |- | 16 | [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] | [[عمرڪوٽ]] | 5,503 | 1,073,146 | 195 |- | 17 | [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] | [[قمبر]] | 5,599 | 1,341,042 | 240 |- | 18 | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] | [[ڪراچي]] | 165 | 2,909,921 | 17,625 |- style="background:#FFF2CC;" | 19 | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] | [[ڪراچي]] | 85 | 1,791,751 | 21,079 |- style="background:#FFF2CC;" | 20 | [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] | [[ڪراچي]] | 62 | 2,972,639 | 48,336 |- style="background:#FFF2CC;" | 21 | [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] | [[ڪراچي]] | 630 | 3,914,757 | 6,212 |- | 22 | [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] | [[ڪنڌڪوٽ]] | 2,551 | 1,089,169 | 427 |- style="background:#FFF2CC;" | 23 | [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] | [[ڪورنگي]] | 95 | 2,457,019 | 25,918 |- style="background:#F4CCCC;" | 24 | [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] | [[ڪياماڙي]] | — | — | — |- | 25 | [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] | [[ميرپور ماٿيلو]] | 6,506 | 1,647,239 | 253 |- | 26 | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] | [[لاڙڪاڻو]] | 1,906 | 1,524,391 | 800 |- | 27 | [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] | [[مٽياري]] | 1,459 | 769,349 | 527 |- style="background:#FFF2CC;" | 28 | [[ملير ضلعو|ملير]] | [[ملير]] | 2,635 | 2,008,901 | 762 |- | 29 | [[ميرپور خاص ضلعو|ميرپور خاص]] | [[ميرپور خاص]] | 3,319 | 1,505,876 | 454 |- | 30 | [[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهرو فيروز]] | [[نوشهرو فيروز]] | 2,027 | 1,612,373 | 369 |} === سنڌ جا وڏا شھر=== {{Main|سنڌ جا شهر}} {| class="wikitable" style="width: 70%; font-size: 85%; border: #999 solid 1px; text-align: lcenter; margin-bottom: 0; margin: 1em auto 1em auto" |- ! colspan="5" style="text-align:center; background:YellowGreen;"| '''مُک شهرن جي فهرست''' |- ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| درجو ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| شهر ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| ضعا ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| آبادي ! rowspan=11 width:150| <br/>[[فائل:Mohenjodaro - view of the stupa mound.JPG|border|90px]]<br/>[[موهن جو دڙو]]<br/> |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 1 ||align=right | '''[[ڪراچي]]''' ||align=right | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|اوڀر ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي اولهه ضلعو|اولهه ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڏکڻ ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي مرڪزي ضلعو|مرڪزي ڪراچيl]]<br/>[[ملير ضلعو|ملير]]<br/>[[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] || 14,910,352 |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 2 ||align=right | '''[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]''' ||align=right | [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] || 1,732,693 |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 3 ||align=right | '''[[سکر]]''' ||align=right | [[سکر ضلعو|سکر]] || 1,400,000 |- |- | colspan="5" style="text-align:center; background:#f5f5f5;"| '''ذريعو: [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|پاڪستاني آدمشاري، 2017ع]]<ref name=census>{{cite web |url=http://www.pbscensus.gov.pk |title=Pakistan Bureau of Statistics - 6th Population and Housing Census |website=www.pbscensus.gov.pk}}</ref>''' |- | colspan="5" style="text-align:center; background:#f5f5f5;"| '''هن ۾ ضلعن جي صرف شهري آبادي ڏيکاريل آهي.''' |} == ثقافت ۽ تھذيب == ===سنڌيت=== سنڌيت هڪ وسيع، گهڻ-تہذيبي ۽ جذب ڪندڙ سماجي-ثقافتي تصور آهي، جنهن صديون گذرڻ سان مختلف تهذيبن ۽ سڀيتائن جا اثر پنهنجي اندر جذب ڪيا آهن. سنڌ جي سرزمين تي ايراني، يوناني، سٿين، هڻ، شاڪ، عربي ۽ ترڪي اثر موجود رهيا آهن، جڏهن ته ويجهي تاريخ ۾ آيل اسلام پڻ مقامي تهذيبي عنصرن سان ملي سنڌي تهذيب جو حصو بڻجي ويو. نتيجي طور سنڌ ۾ هڪ اهڙو سماجي ۽ فڪري ڍانچو تشڪيل ٿيو، جيڪو پنهنجي نوعيت ۾ ٻين علائقن کان الڳ سڃاڻپ رکي ٿو. سنڌ ۾ اسلام جو اظهار خاص طور [[تصوف]] جي صورت ۾ ٿيو، جيڪو مقامي فڪري روايتن، خاص طور [[ويدانت]]، سان فڪري ۽ روحاني لاڳاپو رکي ٿو. ان سنگم سبب سنڌي سماج ۾ مذهبي رواداري، عدم تشدد ۽ گڏيل عقيدت جا رويا مضبوط رهيا آهن. انهيءَ پس منظر ۾ سنڌي اسلام کي صوفين ۽ سنتن سان ڳنڍيل، انسان دوست ۽ سماجي هم آهنگيءَ جو مظہر سمجهيو وڃي ٿو. سنڌي روايت ۾ ڪيترائي اهڙا مثال ملن ٿا، جتي هڪ ئي روحاني شخصيت کي مختلف مذهبي سڃاڻپن سان ياد ڪيو ويو آهي. مثال طور، هندو برادري [[اڏيرو لعل]] کي مڃي ٿي، جڏهن ته مسلمان ساڳئي شخصيت کي شيخ طاهر جي نالي سان سڃاڻن ٿا. اهڙيءَ ريت هندو روايت ۾ لالو جئسراج ۽ مسلمان روايت ۾ [[منگهوپير]] ساڳئي روحاني مرڪز سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا، جنهن جي زيارت اڄ به جاري آهي. ڪجهه روايتن موجب، منگهوپير، لال شهباز قلندر ۽ ملتان جي غوث بهاءُالحق والدين جلال سرخ پاڻ ۾ روحاني ساٿي هئا، ۽ انهن سان لاڳاپيل “چوياري” جي روايت سيوهڻ سان وابسته سمجهي وڃي ٿي. جيتوڻيڪ اهڙيون روايتون تاريخي تنقيد جي دائري ۾ اچن ٿيون، پر اهي سنڌي سماج ۾ هندو ۽ مسلمان روحاني روايتن جي گڏيل قبوليت کي ظاهر ڪن ٿيون. انهيءَ تسلسل ۾، راجا ڀرتري ۽ لال شهباز قلندر جهڙيون شخصيتون مختلف مذهبي برادرين ۾ احترام سان ياد ڪيون وڃن ٿيون. اهڙيءَ ريت ستين جو آستان (روهڙي) پڻ سنڌي سماج ۾ مذهبي فرق کان مٿانهون ٿي گڏيل عقيدت جو مرڪز رهيو آهي. اهي سڀ عنصر سنڌي تهذيب کي هڪ منفرد رنگ ۽ سڃاڻپ ڏين ٿا. اگرچه صوفي روايتن جو جنم ٻين علائقن ۾ به ٿيو، پر سنڌ جي سماجي ۽ فڪري ماحول انهن روايتن کي خاص قوت ۽ قبوليت بخشي. نتيجي طور، صوفيانه سوچ سنڌ ۾ پختگي اختيار ڪئي. ساڳئي وقت، ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم پڻ سنڌ ۾ داخل ٿيا، پر مقامي تهذيبي ڍانچي ۾ مڪمل طور پنهنجو الڳ وجود قائم نه ڪري سگهيا ۽ وقت سان گڏ سنڌيت جي وسيع دائري ۾ ضم ٿي ويا. ڀڳتي ڪال دوران به سک پنٿ سنڌ ۾ پنهنجو الڳ “اڪالي روپ” قائم نه ڪري سگهيو، جيڪو سنڌي تهذيب جي جذب ڪندڙ صلاحيت کي ظاهر ڪري ٿو<ref name="autogenerated1"/>. ===لباس=== ===ڪلاسيڪل موسيقي=== ===لوڪ ورثا=== ==قديم آثار== سنڌ تاريخي لحاظ کان ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين تهذيبن جو مرڪز رهي آهي. هتي موجود آثارِ قديمه انساني آبادڪاريءَ جي شروعاتي دور، سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب، بدھ ۽ هندو دور، عرب-اسلامي حڪمراني، ۽ وچئين دور جي سياسي ۽ مذهبي ارتقا کي واضح ڪن ٿا. موهن جو دڙو جهڙا عالمي اهميت وارا شهر، بانڀور ۽ منصوره جهڙا ابتدائي اسلامي مرڪز، برهمڻ آباد جهڙا قديم هندو-بدھ شهر، مڪلي جهڙو عظيم قبرستان، ۽ ٿرپارڪر جا جين مندر سنڌ جي گهڻ تهذيبي تاريخ جا زنده شاهد آهن. ===سنڌ ۾ واقع قديم آثارن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! ماڳ جو نالو ! هنڌ / علائقو / ضلعو ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[موهن جو دڙو]] | [[ڏوڪري]] ڀرسان، [[سنڌو درياهه]] جو ساڄو ڪنارو، [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو عالمي شهرت يافته شهر (2600–1900 ق.م)، [[يونيسڪو عالمي ورثو]]. |- | 2 | [[ڀنڀور]] | ڀنڀور، [[گهارو]] [[کاري]]ءَ ڀرسان، [[ٺٽو ضلعو]] | قديم بندرگاهه؛ [[محمد بن قاسم]] جي دور سان منسوب ابتدائي اسلامي شهر. |- | 3 | [[برهمڻ آباد]] | برهمڻ آباد–[[منصوره، سنڌ|منصوره]] علائقو، مرڪزي سنڌ (سانگهڙ/نوابشاهه پٽي) | قديم هندو-ٻڌ شهري مرڪز؛ پوءِ عرب دور ۾ منصوره جي قيام سان لاڳاپيل. |- | 4 | [[منصوره]] | برهمڻ آباد ڀرسان، [[سانگھڙ ضلعو]] مرڪزي سنڌ | سنڌ جي پهرين اسلامي گادي؛ عرب دور جو اهم شهر. |- | 5 | [[چانھون جو دڙو]] | [[نوابشاھ]] ڀرسان، [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] | سنڌو تهذيب جو اهم صنعتي ۽ دستڪاري مرڪز. |- | 6 | [[آمري]] | [[منڇر ڍنڍ]] ڀرسان، [[مانجهند]]، [[ڄامشورو ضلعو]] | سنڌو تهذيب کان اڳ واري (ھڙاپا جي شروعاتي) ثقافت جو ماڳ. |- | 7 | [[ڪوٽ ڏيجي]] | ڪوٽ ڏيجي، 25 ڪلوميٽر [[خيرپور]] کان، [[خيرپور ضلعو]] | قبل از سنڌو تهذيب قلعو ۽ دڙو؛ شهري ارتقا جا شروعاتي ثبوت. |- | 8 | [[لکڻ جو دڙو]] | [[روهڙي]]–[[سکر]] ڀرسان، [[سکر ضلعو]] | وڏو قديم دڙوئ؛ سنڌو تهذيب سان لاڳاپيل. |- | 9 | [[جھڪر جو دڙو]] | [[موهن جو دڙو]] علائقو، [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | جهڪر ثقافت؛ سنڌو تهذيب کان پوءِ جو دور. |- | 10 | [[ڪاهو جو دڙو]] | [[ٺٽو]]/[[بدين]] علائقو، ڏکڻ سنڌ | ٻڌ دور جو دڙو؛ [[اسٽوپا]] ۽ مذهبي ڍانچا. |- | 11 | [[مڪلي قبرستان]] | [[مڪلي]] ٽڪري، [[ٺٽو]] شهر ڀرسان، [[ ٺٽو ضلعو]] | دنيا جو وڏو اسلامي قبرستان (14هين–18هين صدي)، [[يونيسڪو عالمي ورثو]]. |- | 12 | [[چوڪنڊي قبرستان]] | ڪراچي کان اوڀر، قومي شاهراهه ڀرسان، [[ملير ضلعو]] | پٿر تي نقاشي ٿيل اسلامي دور جا مقبرا. |- | 13 | [[ڀوڏيسر جا مندر]] | ڀوڏيسر، [[ننگرپارڪر]] ڀرسان، [[ ٿرپارڪر ضلعو]] | [[جين مت|جين]] دور جا مندر؛ ماربل جي نفيس تعمير. |- | 14 | [[نگرپارڪر جا جين مندر]] | [[ڪارونجھر جبل|ڪارونجهر]] جبلن جو علائقو، [[ٿرپارڪر ضلعو]] | 14هين–15هين صدي جا جين مذهبي ماڳ. |- | 15 | [[سرج جي ٽڪري]] | [[روهڙي]] ٽڪريون، [[سکر ضلعو]] | قديم رهائشي ۽ مذهبي ماڳن جو مجموعو. |- | 16 | [[پير شاھ جڙيو]] | [[ڪيٽي بندر]] ڀرسان، [[سنڌو ڊيلٽا]]، [[ٺٽو ضلعو]] | قديم بندرگاهه ۽ واپاري مرڪز سان لاڳاپيل ماڳ. |} ==ٻوليون== ===سنڌي ٻولي=== سنڌي ٻولي ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين، زندهه ۽ مسلسل ارتقا ڪندڙ ٻولين مان هڪ آهي. هي ٻولي بنيادي طور تي سنڌ جي تاريخي خطي سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته سنڌي ڳالهائيندڙ برادريون [[هندستان]]، وچ اوڀر، يورپ ۽ اتر آمريڪا تائين پکڙيل آهن. لسانياتي لحاظ کان سنڌي ٻولي هند-آريائي ٻولين جي اتر-اولهه شاخ سان تعلق رکي ٿي ۽ ان جو رشتو سڌو سنئون پراڪرتي ۽ اپڀرنس مرحلن سان جڙيل آهي. سنڌي ٻولي جي ارتقا جو سلسلو قديم [[انڊو يورپي ٻوليون|هند-يورپي لساني خاندان]] تائين پهچي ٿو. آثار قديمه، لساني شواهد ۽ تاريخي متن اهو ظاهر ڪن ٿا ته سنڌي ٻوليءَ جا ابتدائي روپ ويدڪ ۽ بعد ۾ پراڪرتي ٻولين سان رابطي ۾ رهيا. عرب دور (اٺين صدي عيسوي) ۾ سنڌي ٻولي اسلامي دنيا سان رابطو قائم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ عربي ۽ فارسي لفظن جو وڏو ذخيرو سنڌي ۾ شامل ٿيو. هي رابطو سنڌي ٻوليءَ کي نه صرف لغوي طور مالا مال بڻايو، پر فڪري، فقهي ۽ ادبي ميدانن ۾ به وسعت عطا ڪئي. سنڌي ٻولي جي هڪ نمايان خصوصيت ان جو گهڻ رخي رسم الخط آهي. موجوده دور ۾ پاڪستان ۾ سنڌي ٻولي بنيادي طور عربي-فارسي بنياد واري سنڌي رسم الخط ۾ لکي وڃي ٿي، جيڪو اضافي نقطن ۽ اکرن سان مقامي آوازيات کي مڪمل نموني ظاهر ڪري ٿو. جڏهن ته هندستان ۾ سنڌي ٻولي ديوناگري ۽ ڪڏهن ڪڏهن خدابادي رسم الخط ۾ به لکي وڃي ٿي. هي گهڻ رسم الخط هجڻ سنڌي ٻوليءَ کي لسانياتي مطالعي جي لحاظ کان خاص اهميت عطا ڪري ٿو. سنڌي ٻولي [[آوازيات]] جي حوالي سان ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان امير ٻولين مان هڪ آهي. سنڌي ۾ ٻهراڙي ۽ شهري لهجن سميت ڪيترائي صوتي فرق موجود آهن، جن ۾ امپلاسيو (implosive) آواز خاص طور تي نمايان آهن، جيڪي گهڻين هند-آريائي ٻولين ۾ ناياب آهن. صرفيات جي لحاظ کان سنڌي ٻولي اسم، فعل، صفت ۽ ضمير جي پيچيده پر منظم نظام تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ جنس، عدد ۽ حالت جا واضح اصول ملن ٿا. سنڌي ٻولي جو نحوي ڍانچو بنيادي طور فاعل–مفعول–فعل (SOV) ترتيب تي ٻڌل آهي، جيڪو ان کي ٻين هند-آريائي ٻولين جهڙوڪ [[اردو]] ۽ [[هندي]] سان ويجهو رکي ٿو. بهرحال، سنڌي ٻوليءَ ۾ جملن جي لچڪدار جوڙجڪ ۽ معاون فعلن جو وسيع استعمال ان کي اظهار جي لحاظ کان گهڻو وسيع بڻائي ٿو. سنڌي ٻولي جو لغوي ذخيرو مختلف تہذيبن جي گڏيل ورثي جو نتيجو آهي. ان ۾ سنسڪرتي، پراڪرتي، عربي، فارسي، ترڪي ۽ جديد دور ۾ انگريزي اثرات نمايان نظر اچن ٿا. هي گڏيل لغوي ورثو سنڌي ٻوليءَ کي نه صرف مقامي پر بين الاقوامي فڪري وهڪرن سان به ڳنڍي ٿو. سنڌي ٻوليءَ جي ادبي تاريخ انتهائي قديم ۽ وسيع آهي. صوفي شاعري، لوڪ ادب، داستانوي روايتون ۽ جديد نثر سنڌي ادب جا اهم ستون آهن. خاص طور تي صوفي شاعرن سنڌي ٻوليءَ کي فڪري اوچائي عطا ڪئي ۽ ان کي روحانيت، انسان دوستي ۽ سماجي انصاف جو ذريعو بڻايو. جديد دور ۾ ناول، افسانو، تنقيد ۽ صحافت سنڌي ادب کي نون رخن ڏانهن وڌايو آهي. اڄ سنڌي ٻولي [[سنڌ]] جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ تعليمي، عدالتي ۽ انتظامي نظام ۾ استعمال ٿئي ٿي. جديد دور ۾ ڊجيٽل ميڊيا، يونيڪوڊ معيار ۽ آن لائين مواد جي واڌ ويجهه سنڌي ٻوليءَ کي عالمي سطح تي وڌيڪ رسائي ڏني آهي. ٻوليءَ جي معياري بڻائڻ، اصطلاحي ترقي ۽ تعليمي پاليسين ۾ انضمام لاءِ مختلف علمي ۽ سرڪاري ادارا ڪم ڪري رهيا آهن. سنڌي ٻولي صرف رابطي جو ذريعو نه پر هڪ تاريخي شعور، فڪري ورثي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مظبوط مظھر آهي. ان جي لسانياتي بناوت، ادبي روايت ۽ تاريخي تسلسل سنڌي ٻوليءَ کي ڏکڻ ايشيا جي اهم ترين ٻولين مان هڪ بڻائين ٿا، جيڪا ماضي، حال ۽ مستقبل کي هڪ ئي وهڪري ۾ جوڙي ٿي. ===اردو ٻولي=== ===بلوچي ٻولي=== ===سرائيڪي ٻولي=== ===سنڌ ۾ ڳالھايون ويندڙ ٻيون ٻوليون=== ===سنڌي ٻولي اٿارٽي=== سنڌي ٻولي اٿارٽي هڪ خودمختيار ادارو آهي، جيڪو سنڌ حڪومت جي ثقافت ۽ سياحت کاتي جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ ڪم ڪري رهيو آهي. اٿارٽيءَ جو هڪ بورڊ آف گورنرس آهي، جيڪو اٿارٽيءَ جي ڪم ڪار جي نگراني ڪرڻ سان گڏ، اٿارٽيءَ جي مقصدن لاءِ پاليسيون جوڙيندو رهندو آهي. هن اداري جو پهريون بورڊ آف گورنرس، سنڌ جي نامياري عالم ۽اسڪالر ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي سربراهيءَ ۾ جوڙيو ويو هو. اٿارٽيءَ جي قيام واري وقت کان وٺي، مختلف عالم اديب هن اداري جا چيئرمئن مقرر ڪيا ويا، جن وقت بوقت پنهنجي علمي ۽ ادبي قابليت ۽ استعداد سان سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ ترويج لاءِ ڪم ڪيو<ref>[https://web.archive.org/web/20250101000000/http://sl.sindhila.org/ سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو — Web Archive]. سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو (Sindhi Language Authority) سرڪاري ويب سائيٽ. رسائي تاريخ: 7 جنوري 2026.</ref> ===موئن جو دڙو=== ===ڀنڀور=== ===ڪوٽ ڏيجي وارا آثار=== ===ڪاڻو جو دڙو=== ===ننگر پارڪر وارو جين مندر=== ===رني ڪوٽ=== ===برھمڻ آباد جا آثار=== ===بکر ۽ اروڙ وارا قلعا=== ===حيدرآباد وارا قلعا=== ===عمرڪوٽ وارو قلعو=== ===عجائب گھر=== ==مذھب== ===سنڌ ۾ عيسائيت=== اهو چوڻ غلط آهي ته عيسائيت پهريون ڀيرو سنڌ ۾ انگريزن متعارف ڪرائي. حقيقت ۾ عيسائيت سنڌ ۾ ان کان گهڻو اڳ پهتي هئي، جڏهن اها اڃا برطانيا تائين به نه پهتي هئي. اسان جي موجوده عيسوي دور جي پهرين صديءَ ۾، حضرت عيسيٰؑ جي اصحابين مان هڪ، سينٽ ٿامس، هندستان آيو ۽ ٽيڪسيلا (راولپنڊي جي ويجهو) جي بادشاهه گونڊوفرس کي عيسائيت قبول ڪرائي، جيڪو ان وقت سنڌو ماٿريءَ جو حڪمران هو. اهڙي طرح، سنڌ وٽ هڪ عيسائي بادشاهه موجود هو، ان کان گهڻو اڳ، جڏهن برطانيا وٽ اهڙو ڪو بادشاهه نه هو. ان کان پوءِ، جڏهن عراق، ايران ۽ ٻين پاڙيسري ملڪن ۾ وڌيڪ کان وڌيڪ ماڻهن عيسائيت اختيار ڪئي، ته اهي واپاري رستن ذريعي سنڌو ماٿريءَ ڏانهن سفر ڪرڻ لڳا، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ عيسائين جي هڪ برادري وجود ۾ آئي. ان بابت ڪي اشارا ۽ ثبوت موجود آهن، پر پوءِ ايندڙ حملي آورن انهن ڪتبن ۽ يادگارن کي تباهه ڪري ڇڏيو، جيڪي عيسائيت جي هن ابتدائي دور بابت وڌيڪ ڄاڻ فراهم ڪري سگهيا پئي<ref>Did the British Introduce · Christianity into Sind By Rev. Achilles Meersman, O.F.M.; SINDH OBSERVER Selection from the Jouunal of Sindh Historical Society; page 99; Edited by: Dr.Mubarak Ali; </ref>. بعد ۾ عيسائي ٻيهر سنڌ ڏانهن موٽي آيا. هي عمل ڪڏهن ٿيو، ان بابت پڪ سان ڪجهه چئي نٿو سگهجي. ايترو ضرور معلوم آهي ته عيسائين لاءِ مذهبي عبادتون ڪرائڻ خاطر وقت بوقت ڪنهن پادريءَ جو سنڌ اچڻ ضروري هوندو هو. اهو سلسلو گهٽ ۾ گهٽ انگريزن جي آمد کان ڪجهه سال اڳ تائين جاري رهيو. اهڙيءَ طرح اسان پڙهون ٿا ته گهٽ ۾ گهٽ 1810ع تائين آگسٽيني آرڊر سان تعلق رکندڙ هڪ ڪئٿولڪ پادري هن مقصد لاءِ ڪراچي ايندو رهيو. ان کان پوءِ 1840ع ۾ حيدرآباد ۾ هڪ پادري مقرر ڪيو ويو، ۽ ان وقت کان وٺي سنڌ ۾ عيسائين جي مستقل موجودگي رهي آهي، جن جون پنهنجون گرجا گهر ۽ باقاعده مذهبي عبادتون ٿينديون رهيون آهن. انهن عيسائين سنڌ جي ترقيءَ ۾ خاص طور تعليم جي ميدان ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جيڪو هنن تقريباً هڪ صدي اڳ شروع ڪيو<ref>Did the British Introduce · Christianity into Sind By Rev. Achilles Meersman, O.F.M.; SINDH OBSERVER Selection from the Jouunal of Sindh Historical Society; page 99 & 100; Edited by: Dr.Mubarak Ali; </ref>. === اسلام جو ڦهلاء === محمد بن قاسم جي سنڌ فتح ڪرڻ کان بعد هتي اسلام جي پرچار شروع ٿي وئي. [[اسلامي حڪومت]] ۾ سنڌ واسين سان سهڻو ورتاء ڪيو ويو.. هندن کي پنهنجي مذهب مطابق هلڻ جي مڪمل آزادي هئي. ساڻن هر قسم جون رعايتون ڏنيون ويون. جنهن ڪري ماڻهو مسلمانن کان متاثر ٿيندي [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳا. حضرت [[عمر بن عبدالعزيز]] پنهنجي عهد [[خلافت]] ۾ هندو سردارن ڏانهن اسلام جي دعوت موڪلي، جنهن تي ڪيترائي هندو راجا مسلمان ٿيا. انهن ۾ [[راجا ڏاهر]] جو پٽ [[راجا جيسيه]] به شامل هو.<ref>جنت السنڌ </ref> ==تعليم== تعليم جو شعبو سنڌ جي سماجي ۽ معاشي ترقي جو هڪ بنيادي جزو آهي ۽ صوبو اعليٰ تعليم، فني تربيت ۽ مهارتن جي ترقي لاءِ هڪ اهم مرڪز طور اڀري رهيو آهي. وڌندڙ آبادي، تعليم حاصل ڪرڻ جي خواهش ۽ ماهر افرادي قوت جي طلب سبب صوبي ۾ تعليمي ادارن، فني تربيت مرڪزن ۽ ڊجيٽل سکيا جي پليٽفارمن جي قيام لاءِ وسيع موقعا موجود آهن. سنڌ حڪومت تعليمي سڌارن کي ترجيح ڏني آهي، جنهن تحت تعليمي انفراسٽرڪچر جي بهتري، ڊجيٽل خواندگي جي واڌاري ۽ استادن جي تربيت لاءِ مختلف قدم کنيا ويا آهن. [[ڪراچي]] سميت صوبي جا وڏا شهري مرڪز ڪيترين ئي نامور يونيورسٽين، تحقيقي ادارن ۽ اعليٰ تعليمي مرڪزن جو گهر آهن، جتان هر سال وڏي تعداد ۾ ماهر گريجوئيٽ ۽ پيشاور افرادي قوت تيار ٿئي ٿي. روايتي تعليم کان وٺي اعليٰ تعليم، فني ۽ پيشاورانه تربيت تائين موجود موقعا سنڌ کي علم، تحقيق ۽ انساني وسيلن جي ترقي لاءِ هڪ اهم مرڪز بڻائين ٿا، جيڪو صوبي جي ڊگهي مدي واري معاشي ۽ سماجي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Education (Building the Future of Knowledge and Skills) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> سنڌ ۾ تعليم جو نظام مختلف وهڪرن تي مشتمل آهي، جنهن ۾ سرڪاري، نجي، ديني، فني، غير رسمي ۽ اعليٰ تعليم شامل آهي. سنڌ پاڪستان جو پهريون صوبو هو جنهن 18هين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ فري اينڊ ڪمپلسري ايجوڪيشن ايڪٽ 2013 نافذ ڪيو، جنهن تحت بنيادي تعليم کي قانوني حق تسليم ڪيو ويو. تعليم بابت قومي ۽ صوبائي سطح تي تاريخي طور تي پاليسيون ۽ منصوبا جوڙيا ويا آهن، پر ان جي باوجود تعليم جي ميدان ۾ وڏا چئلينج برقرار آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سن 2015 تائين سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 12.7 ملين ٻار اسڪول وڃڻ جي عمر ۾ هئا، جن مان 6.6 ملين (53٪) ٻار اسڪول کان ٻاهر هئا. سرڪاري تعليم بابت ڄاڻ ۽ تجزيو گهڻو ڪري حڪومت جي شايع ڪيل انگن اکرن تي ٻڌل آهي، جيڪي صوبي ۾ تعليم جي موجوده صورتحال کي واضح ڪن ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ سرڪاري تعليم جي ڍانچي ۾ سڀ کان وڏو حصو پرائمري تعليم جو آهي. صوبي ۾ ڪُل 45,447 اسڪول آهن، جن مان لڳ ڀڳ 90٪ پرائمري سطح جا آهن. پرائمري تعليم ۾ داخلا سڀ کان وڌيڪ آهي، ۽ 2015–16 ۾ ايڊجسٽڊ نيٽ انرولمينٽ ريٽ 77٪ هو، جڏهن ته 23٪ ٻار اسڪول کان ٻاهر هئا. 1970–71 کان 2015–16 تائين پرائمري ادارن جو تعداد 310٪ وڌيو، جڏهن ته داخلا ۾ 192٪ واڌ ٿي. سنڌ ملڪ جي ڪُل پرائمري داخلا جو لڳ ڀڳ 22٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. پرائمري کان پوءِ وچولي (مڊل) تعليم ۾ داخلا نمايان گهٽجي وڃي ٿي. 2015–16 ۾ وچولي سطح جو ايڊجسٽڊ نيٽ انرولمينٽ ريٽ 49٪ هو. صوبي ۾ لڳ ڀڳ 41,131 پرائمري اسڪولن جي مقابلي ۾ صرف 2,329 وچولي اسڪول موجود آهن، جنهن سبب پرائمري کان پوءِ شاگردن جي منتقلي ۾ وڏي رڪاوٽ سامهون اچي ٿي. 1970–71 کان 2015–16 تائين وچولي تعليم ۾ ادارن جو تعداد 327٪ ۽ داخلا 1686٪ وڌي، جڏهن ته سنڌ ملڪ جي وچولي تعليم ۾ داخلا جو 15٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ثانوي تعليم (ميٽرڪ) ۾ ادارن جو تعداد 1970–71 کان 2015–16 تائين 205٪ وڌيو، جڏهن ته داخلا ۾ 66٪ واڌ ٿي. سنڌ ملڪ جي ثانوي تعليم جي داخلا جو 17٪ حصو رکي ٿي. ڪاليجن جي سطح تي ادارن ۾ 109٪ ۽ داخلا ۾ 509٪ واڌ ٿي، جڏهن ته اعليٰ ثانوي تعليم ۾ سنڌ جو قومي حصو 27٪ آهي. يونيورسٽي تعليم ۾ نمايان واڌ ڏسڻ ۾ آئي آهي. 1970–71 کان 2015–16 تائين سنڌ ۾ يونيورسٽين جو تعداد 2 کان وڌي 17 ٿيو، جيڪا 750٪ واڌ آهي، جڏهن ته داخلا ۾ 4247٪ اضافو ٿيو. اعليٰ تعليم ۾ داخلا خاص طور سن 2000 کان پوءِ تيزيءَ سان وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سرڪاري اسڪولن ۾ سکيا جي معيار بابت انگ اکر ٻڌائن ٿا ته سنڌ ۾ 9,499 هڪ ڪمري وارا اسڪول ۽ 18,293 هڪ استاد وارا اسڪول موجود آهن، جتي هڪ استاد کي ڪيترن درجن يا جماعتن کي پڙهائڻو پوي ٿو. بنيادي سهولتن جي کوٽ پڻ نمايان آهي: لڳ ڀڳ 50٪ اسڪولن ۾ پيئڻ جو پاڻي ناهي، 46٪ ۾ ٽوائلٽ، 41٪ ۾ بائونڊري وال، ۽ 63٪ ۾ بجلي موجود ناهي<ref name=" ايڪانومي"/>. شاگرد-استاد تناسب ۾ به علائقائي فرق موجود آهي. ڳوٺاڻن علائقن ۾ اهو تناسب 1:30 آهي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ 1:20 آهي. ڪجهھ ضلعن جهڙوڪ گھوٽڪي ۾ اهو تناسب 1:37 تائين پهچي ٿو. نجي تعليم ۾ تيزي سان واڌ ٿي آهي. ملڪ جي ڪُل داخلا جو لڳ ڀڳ 40٪ نجي اسڪولن ۾ آهي، يعني هر ٽن مان هڪ ٻار نجي اسڪول ۾ پڙهي ٿو. نجي اسڪولن ۾ داخلا شهري علائقن ۾ ڳوٺاڻن علائقن کان وڌيڪ آهي، ۽ گهٽ آمدني وارا گهراڻا به نجي اسڪولن کي ترجيح ڏين ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. غير رسمي بنيادي تعليم ۽ بالغ خواندگي لاءِ ڊائريڪٽوريٽ آف لٽريسي اينڊ نان فارمل ايجوڪيشن سن 2002 ۾ قائم ڪئي وئي، پر هن شعبي لاءِ مڪمل پاليسي ۽ نئون نصاب موجود ناهي. فني ۽ ووڪيشنل تعليم ۾ ادارن جو تعداد 1970–71 کان 2015–16 تائين 1446٪ ۽ داخلا 1484٪ وڌي. سنڌ ملڪ جي فني ۽ ووڪيشنل ادارن جو 16٪ ۽ داخلا جو 25٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ديني مدرسن جو وڏو حصو رياستي ضابطن کان ٻاهر آهي. ڪيترائي والدين پنهنجن ٻارن کي مدرسن ۾ موڪلين ٿا، جتي تعليم، رهائش ۽ خوراڪ مفت مهيا ڪئي وڃي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. تعليمي پاليسين جي حوالي سان، پاڪستان ۾ 1947 کان وٺي ڪيترائي قومي تعليمي منصوبا ۽ پاليسيون جوڙيون ويون آهن، جن ۾ يونيورسل پرائمري ايجوڪيشن جا هدف بار بار مقرر ۽ تبديل ڪيا ويا. بهرحال، پاليسي عملدرآمد هميشه هڪ وڏو چئلينج رهيو آهي. تعليمي بجيٽ ۾ لڳ ڀڳ 88٪ خرچ بار بار ٿيندڙ (ريڪرنٽ) خرچن تي آهي، جڏهن ته ترقياتي خرچن لاءِ محدود وسيلا بچن ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. ===سنڌ جون سرڪاري (گورنمينٽ) يونيورسٽيون=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! يونيورسٽي ! ضلعو / ڪراچي جو ضلعو ! شهر / ٽائون ! حيثيت ! نوعيت / شعبو |- | 1 | [[اَروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊيزائن اينڊ هيريٽيج]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | آرٽ / آرڪيٽيڪچر / هيريٽيج |- | 2 | [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | عام (عورتن لاءِ) |- | 3 | [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | بزنس / آءِ ٽي |- | 4 | [[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي حيدرآباد]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[حيدرآباد]] | سرڪاري | عام |- | 5 | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[ٽنڊو ڄام]] | سرڪاري | زراعت ۽ لاڳاپيل سائنسز |- | 6 | [[يونيورسٽي آف سنڌ]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | عام |- | 7 | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 8 | [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 9 | [[شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي آف آرٽس، ڊيزائن اينڊ هيريٽيجز]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | آرٽ / ڊيزائن |- | 10 | [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اسڪِل ڊولپمينٽ]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[خيرپور]] | سرڪاري | انجنيئرنگ / مهارتن جي تربيت |- | 11 | [[گمبٽ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[گمبٽ]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 12 | [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[خيرپور]] | سرڪاري | عام |- | 13 | [[قائدِ عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 14 | [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | طبي (عورتن لاءِ) |- | 15 | [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي شهيد بينظير آباد]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | عام |- | 16 | [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[سڪرنڊ]] | سرڪاري | ويٽرنري / اينيمل سائنسز |- | 17 | [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | [[لاڙڪاڻو]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 18 | [[شيخ اياز يونيورسٽي]] | [[شڪارپور ضلعو]] | [[شڪارپور]] | سرڪاري | عام |- | 19 | [[يونيورسٽي آف صوفيزم اينڊ ماڊرن سائنسز]] | [[مٽياري ضلعو]] | [[ڀِٽ شاهه]] | سرڪاري | عام / صوفي اڀياس |- | 20 | [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي لياڙي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |- | 21 | [[دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | انجنيئرنگ / ٽيڪنالاجي |- | 22 | [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[صدر]] | سرڪاري | طب ۽ صحت سائنسز |- | 23 | [[فيڊرل اردو يونيورسٽي آف آرٽس، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[گلشن ٽائون]] | سرڪاري (وفاقي) | عام |- | 24 | [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | بزنس / پبلڪ پاليسي |- | 25 | [[جناح سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 26 | [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[گلشن ٽائون]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 27 | [[سنڌ مدرسۃ الاسلام يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |- | 28 | [[يونيورسٽي آف ڪراچي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |} === سنڌ جون خانگي يونيورسٽيون === ===سنڌ جون خانگي (پرائيويٽ) يونيورسٽيون=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! يونيورسٽي ! ضلعو / ڪراچي جو ضلعو ! شهر / ٽائون ! حيثيت ! نوعيت / شعبو |- | 1 | [[يونيورسٽي آف ماڊرن سائنسز]] | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] | [[ٽنڊو محمد خان]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 2 | [[ابنِ سينا يونيورسٽي]] | [[ميرپورخاص ضلعو]] | [[ميرپورخاص]] | خانگي | عام / صحت |- | 3 | [[يونيورسٽي آف آرٽ اينڊ ڪلچر، ڄامشورو]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | خانگي | آرٽ / ميڊيا |- | 4 | [[اسرا يونيورسٽي]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[حيدرآباد]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 5 | [[آغا خان يونيورسٽي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | طب ۽ صحت سائنسز |- | 6 | [[ال غزالي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / اسلامي اڀياس |- | 7 | [[ال ڪوثر يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / اسلامي اڀياس |- | 8 | [[باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | طبي سائنسز |- | 9 | [[ڪاميڪس انسٽيٽيوٽ آف بزنس اينڊ اي مرجنگ سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / آءِ ٽي |- | 10 | [[دادابهاءِ انسٽيٽيوٽ آف هائير ايڊيوڪيشن]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 11 | [[ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 12 | [[ايمان انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ / آءِ ٽي |- | 13 | [[گرين وِچ يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 14 | [[حبيب يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | لبرل آرٽس / انجنيئرنگ |- | 15 | [[همدرد يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 16 | [[هينڊس انسٽيٽيوٽ آف ڊيولپمينٽ اسٽڊيز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | ترقيات / پبلڪ هيلٿ |- | 17 | [[اِلما يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / ميڊيا / آءِ ٽي |- | 18 | [[انڊس يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 19 | [[انڊس ويلِي اسڪول آف آرٽ اينڊ آرڪيٽيڪچر]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[ڪلفٽن]] | خانگي | آرٽ / آرڪيٽيڪچر |- | 20 | [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ سائنسز |- | 21 | [[اقراء يونيورسٽي]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 22 | [[جناح يونيورسٽي فار وومين]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام (عورتن لاءِ) |- | 23 | [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي ڪورنگي ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 24 | [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي اينڊ انٽرپرينيوئرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪنالاجي |- | 25 | [[ڪراچي اسڪول فار بزنس اينڊ ليڊرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | بزنس / ليڊرشپ |- | 26 | [[ڪي اي ايس بي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / آءِ ٽي |- | 27 | [[ملير يونيورسٽي آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | سائنس / ٽيڪنالاجي |- | 28 | [[ميٽروپوليٽن يونيورسٽي ڪراچي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 29 | [[ملينيم انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي اينڊ انٽرپرينيوئرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪنالاجي / بزنس |- | 30 | [[محمد علي جناح يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / آءِ ٽي / بزنس |- | 31 | [[نذير حسين يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 32 | [[نيوپورٽس انسٽيٽيوٽ آف ڪميونيڪيشنز اينڊ اڪنامڪس]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ميڊيا / بزنس |- | 33 | [[سيفي برهاني يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (ڪميونٽي) | عام |- | 34 | [[سليم حبيب يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ڪمپيوٽنگ / انجنيئرنگ |- | 35 | [[شهيد بينظير ڀٽو سٽي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 36 | [[شهيد بينظير ڀٽو ديوان يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / صحت |- | 37 | [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 38 | [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | قانون |- | 39 | [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ / آءِ ٽي |- | 40 | [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ايلائيڊ هيلٿ |- | 41 | [[سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ |- | 42 | [[سهيل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | صحت سائنسز |- | 43 | [[ٽيڪسٽائل انسٽيٽيوٽ آف پاڪستان]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪسٽائل انجنيئرنگ |- | 44 | [[يو آءِ ٽي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / آءِ ٽي |- | 45 | [[ضياءُالدين يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | طب ۽ صحت سائنسز |} === اسڪول جا ڄار=== ===تحقيقي ادارا=== ===سنڌي ادبي بورڊ=== ===سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ=== === سنڌ جا فني ادارا=== ===سنڌ جا زرعي تحقيقاتي ادارا=== ===سنڌ جا تعليمي بورڊ=== ==صحت== سنڌ ۾ صحت سان لاڳاپيل اهم اشاريَ عالمي ۽ قومي هدفن جي ڀيٽ ۾ پوئتي نظر اچن ٿا. 2015ع ۾ [[سنڌ ۾ ٻارڙن جي موت جي شرح]] 1,000 زنده ڄمڻ تي 82 هئي، جڏهن ته [[ملينيم ڊولپمينٽ گول]] (MDG) جو هدف 52 هو. ساڳئي سال، [[ماءُ جي موت جي شرح]] (Maternal Mortality Ratio) 100,000 زنده ڄمڻ تي 214 هئي، جيڪا قومي سراسري 178 کان وڌيڪ ۽ پائيدار ترقي جي هدفن (SDGs) جي مقرر ڪيل حد 70 کان ڪافي مٿي هئي. پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي موت جي شرح سنڌ ۾ 1,000 ڄمڻ تي 105 رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته SDG جو هدف 25 ۽ MDG جو 40 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. صحت جي سهولتن جي لحاظ کان، سنڌ ۾ في 1,000 آبادي تي ڊاڪٽرن جو انگ 0.59، نرسن ۽ دائين جو 2.8، ۽ اسپتالن جو 1.7 هو. مڪمل حفاظتي ٽيڪنڪاري (Full Immunization) جي شرح رڳو 35 سيڪڙو هئي، جڏهن ته خانداني منصوبه بندي لاءِ ضد حمل طريقن جي استعمال جي شرح 2014ع ۾ 29 سيڪڙو هئي، جيڪا MDG جي هدف 55 کان گهڻو گهٽ هئي. پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن لاءِ مليريا جي علاج ۾ ACT استعمال جي شرح 15.9 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. ===سرڪاري صحت جو ڍانچو === سنڌ ۾ صحت جي سرڪاري نظام ۾ بنيادي، ثانوي ۽ ثالثي سطحن تي سهولتون موجود آهن. 2005–06ع کان 2015–16ع تائين صحت تي خرچ PKR 8.2 ارب مان وڌي PKR 48.4 ارب تائين پهتو، جيڪو لڳ ڀڳ 490 سيڪڙو اضافو هو. جڏهن ته 1970–71ع ۾ صحت جو ڪل بجيٽ PKR 53.425 ملين هو، جيڪو 2015–16ع ۾ وڌي PKR 66,503.90 ملين تائين پهتو<ref name=" ايڪانومي"/>. اسپتالن جي استعمال جي شرح سنڌ ۾ 22 سيڪڙو هئي، جيڪا قومي سطح تي 29 سيڪڙو سان ڀيٽ ۾ گهٽ هئي. 1970ع ۾ سنڌ ۾ رڳو 2 تدريسي اسپتالون هيون، جن ۾ 1,775 بسترا موجود هئا؛ 2015ع تائين اهي وڌي 7 ٿي ويون، جن ۾ 6,017 بسترا هئا. اهڙي طرح، اسپتالن ۽ بسترن ۾ نمايان اضافو ٿيو. ڊسپينسرين جو انگ 1970ع ۾ 44 مان وڌي 2015ع ۾ 865 ٿيو، جڏهن ته رورل هيلٿ سينٽرز 19 مان وڌي 129 ٿي ويا. ٽي بي ڪلينڪن جو انگ 9 مان وڌي 187 ٿيو. بنيادي صحت يونٽ، جيڪي 1985ع ۾ 33 هئا، 2015ع ۾ 798 تائين پهچي ويا. ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪزن جو انگ 2000ع ۾ 36 هو، جيڪو 2015ع ۾ 94 ٿي ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===صحت جي انساني وسيلا=== 2011ع کان 2016ع تائين آبادي في ڊاڪٽر جو تناسب 3,017 مان وڌي 3,159 ٿيو، جڏهن ته آبادي في نرس جو تناسب 11,413 مان وڌي 12,441 ٿيو. ساڳئي عرصي دوران، آبادي في بستر جو تناسب 1,406 مان وڌي 1,455 ٿيو. سرڪاري شعبي ۾ ڊاڪٽرن جو انگ 1975ع ۾ 926 هو، جيڪو 2015ع ۾ وڌي 7,990 ٿيو. نرسن جو انگ 415 مان وڌي 1,630 ٿيو، جڏهن ته ليڊي هيلٿ وزيٽر ٽيڪنيشن 107 مان وڌي 786 ٿي ويا. صحت ٽيڪنيشنن جو انگ 1975ع ۾ 95 هو، جيڪو 2000ع تائين وڌي 1,369 ٿيو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===نجي شعبو ۽ خيراتي ادارا=== سنڌ ۾ صحت جون گهڻيون سهولتون سرڪاري شعبي ۾ آهن، جڏهن ته شهري علائقن ۾ نجي صحت جون سهولتون پڻ موجود آهن، جيڪي عام طور مهانگيون آهن. سرڪاري نظام جي ڪمزورين سبب نجي صحت جو شعبو استعمال ڪيو وڃي ٿو. ان خال کي ڀرڻ لاءِ خيراتي ادارا ۽ غير سرڪاري تنظيمون، جهڙوڪ ايڌي، امان فائونڊيشن، SIUT، انڊس هيلٿ ۽ LRBT، صحت جون خدمتون فراهم ڪري رهيون آهن. بهرحال، انهن خدمتن کي ڊگهي مدي وارا ۽ پائيدار حل نه سمجهيو وڃي ٿو. صوبي ۾ نجي ميڊيڪل ڪاليجن جو انگ وڌيو آهي، پر تعليم ۽ تربيت جي معيار بابت خدشا برقرار آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. ===ڍانچي وارا مسئلا ۽ رسائي جون رڪاوٽون=== سرڪاري صحت جي سهولتن جي گهٽ استعمال جا اهم سبب صحت مرڪزن تائين رسائي، سهولتن جي کوٽ، دوائن جي اڻهوند ۽ عملي جو غير مناسب رويو آهن. سنڌ ۾ 25 سيڪڙو ماڻهن صحت مرڪزن جي دوري کي گهڻو پري هجڻ سبب استعمال کان پاسو ڪيو، جڏهن ته پنجاب ۾ اهو انگ 30 سيڪڙو هو. دوائن جي کوٽ بابت شڪايتون سنڌ ۾ 12 سيڪڙو ۽ پنجاب ۾ 15 سيڪڙو رڪارڊ ڪيون ويون. بنيادي صحت مرڪزن جي گهٽ استعمال سبب ثالثي سطح جي اسپتالن تي وڌيڪ بار پوي ٿو، جنهن سان انهن جي صلاحيت متاثر ٿئي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ===هيلٿ ورڪرز، عورتن جو ڪردار ۽ روڪٿام=== ليڊي هيلٿ ورڪرز پروگرام 1994ع ۾ شروع ٿيو، جنهن جو مقصد ڳوٺاڻين عورتن کي صحت، حمل، ولادت، ٻار جي سنڀال ۽ ڄمڻ جي وقفي بابت آگاهي مهيا ڪرڻ هو. 2014ع ۾ 15–49 ورهين جي عورتن مان 52.3 سيڪڙو کي گذريل ٽن مهينن دوران ليڊي هيلٿ ورڪرز جو دورو ٿيو، جڏهن ته MDG جو هدف 100 سيڪڙو هو. هن پروگرام جي ڪوريج 20 کان 43 سيڪڙو جي وچ ۾ رهي آهي. عورتن جي تعليم ۽ بااختياري کي خانداني منصوبه بندي ۽ ٻارن جي صحت سان سڌي طرح لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===بيمارين جي روڪٿام ۽ خاص علائقا=== سنڌ ۾ تپ دق (TB) جي سڃاڻپ جي شرح سراسري طور 57 سيڪڙو آهي، جيڪا قومي سراسري کان بهتر آهي. 2008–09ع کان 2011–12ع دوران هيپاٽائٽس ڪنٽرول پروگرام تحت 4.572 ملين ماڻهن کي ٽيڪا لڳايا ويا، جن مان 0.75 ملين ٻار هئا، ۽ لڳ ڀڳ 93,664 مريضن جو علاج ڪيو ويو. ان عرصي ۾ 43 خصوصي يونٽ قائم ڪيا ويا ۽ 2,800 صحت عملي کي تربيت ڏني وئي<ref name=" اڪانامي"/>. 2007ع ۾ [[پبلڪ-پرائيويٽ هيلٿ انيشيئيٽو]] (PPHI) شروع ٿيو، جيڪو 21 ضلعن ۾ 1,135 صحت مرڪزن کي منظم ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ٿر ضلعو سنڌ جو سڀ کان وڌيڪ صحت جي دٻاءَ هيٺ علائقو قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي پاڻيءَ جي کوٽ، خوراڪ جي گهٽتائي، خراب صفائي، بيمارين جي آگاهي جي کوٽ ۽ غذائي قلت جا مسئلا موجود آهن. پاڻيءَ جي کوٽ کي بنيادي سبب سمجهيو وڃي ٿو، جنهن سان ڊائريا، مليريا، ساھ جي بيمارين ۽ غذائي کوٽ ۾ اضافو ٿئي ٿو. غذائي بحران کان پوءِ، عالمي ادارن جهڙوڪ WHO، WFP ۽ UNICEF مداخلت ڪئي، جنهن سان DHQ مٺي ۾ غذائي بحالي مرڪز قائم ٿيو، جتي داخل ٿيل ٻارن مان اڪثريت صحتياب ٿي. بهرحال، انتهائي متاثر علائقن ۾ غذائي سپليمنٽس جي ضرورت تي زور ڏنو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ====صحت سھولتن جا انگ اکر==== {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #1565C0;" |+ style="background:#1565C0; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''بنيادي ۽ پرائمري صحت جون سهولتون (2021ع)'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- ! style="background:#BBDEFB;" | اداري جو قسم ! style="background:#BBDEFB;" | تعداد ! style="background:#BBDEFB;" | بستر |- | ڊسپينسريون | 1,378 | 429 |- | ايم.سي.ايڇ.سي (MCHC) | 121 | 208 |- | ٽي.بي ڪلينڪون | 262 | 590 |- | ڪوڙهه ڪلينڪون | 19 | — |- | زچگي گهر | 36 | — |- | هوميو ڊسپينسري | 1 | — |- | ٽراما ايمرجنسي سينٽر | 32 | — |- | يوناني شفاخانا | 42 | — |- | شهري صحت مرڪز | 5 | — |- | شهري صحت يونٽ | 11 | — |- | بنيادي صحت يونٽ (BHU) | 793 | 1,535 |- | ڳوٺاڻا صحت مرڪز (RHC) | 128 | 1,323 |} {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #8E24AA;" |+ style="background:#8E24AA; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''صحتي افرادي قوت (2021ع)'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- ! style="background:#E1BEE7;" | عملو ! style="background:#E1BEE7;" | تعداد |- | ڊاڪٽر / GMO | 7,063 |- | فزيشن | 41 |- | سرجن | 52 |- | گائنيڪالاجسٽ | 87 |- | ٻارن جا ماهر | 60 |- | ڏندن جا ڊاڪٽر | 198 |- | نرسون | 1,232 |- | LHV | 764 |- | دائيون | 948 |- | ميڊيڪل ٽيڪنيشن | 795 |- | ڊسپينسر / ڊريسر | 1,791 |- | ليب ٽيڪنيشن | 236 |- | ايڪس ري ٽيڪنيشن | 242 |} <ref name="HealthProfileSindh2021">{{cite book |title=Health Profile of Sindh (District Wise) 2021 |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |location=Karachi |year=2021}}</ref> <ref name="HealthProfileSindh2021">{{cite book |title=Health Profile of Sindh (District Wise) 2021 |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |location=Karachi |year=2021}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00695C;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ اسپتالن جو صحتي ڍانچو ۽ بسترن جي ورهاست، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- ! style="background:#B2DFDB;" | اداري جو قسم ! style="background:#B2DFDB;" | تعداد ! style="background:#B2DFDB;" | بسترا ! style="background:#B2DFDB;" | ڪل بسترن ۾ حصو ! style="background:#B2DFDB;" | بصري ڏيک |- | تدريسي اسپتالون | 8 | 9,086 | 35.6٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#1565C0; width:35.6%; height:18px;"></div> |- | ٻيا صحتي ادارا | 2,883 | 6,261 | 24.5٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#00897B; width:24.5%; height:18px;"></div> |- | خودمختيار ادارا | 9 | 3,794 | 14.9٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#C62828; width:14.9%; height:18px;"></div> |- | ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون | 16 | 2,128 | 8.3٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#2E7D32; width:8.3%; height:18px;"></div> |- | وڏيون اسپتالون | 18 | 1,991 | 7.8٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#EF6C00; width:7.8%; height:18px;"></div> |- | تعلقه اسپتالون | 50 | 1,477 | 5.8٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#8E24AA; width:5.8%; height:18px;"></div> |- | خصوصي اسپتالون | 5 | 650 | 2.5٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#F9A825; width:2.5%; height:18px;"></div> |- | سول اسپتالون | 2 | 120 | 0.5٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#5D6D7E; width:0.5%; height:18px;"></div> |- ! style="background:#00695C; color:white;" | ڪل ! style="background:#00695C; color:white;" | 2,991 ! style="background:#00695C; color:white;" | 25,507 ! style="background:#00695C; color:white;" | 100٪ ! style="background:#00695C; color:white;" | — |} ==محنت ۽ روزگار== ليبر فورس سروي 2014–15 مطابق، پاڪستان ۾ ڪُل ليبر فورس جو اندازو 57.42 ملين ماڻهن تي ٻڌل هو، جڏهن ته سنڌ ۾ ليبر فورس 13.65 ملين هئي. 1990ع کان 2014ع تائين پاڪستان ۾ [[ليبر فورس ۾ شرڪت جي شرح]] (Labour Force Participation Rate) رڳو معمولي طور وڌي 43.2 سيڪڙو مان 45.2 سيڪڙو تائين پهتي، جڏهن ته هن عرصي دوران سراسري شرح لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو رهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ملڪ جي ڪم ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ آبادي جو وڏو حصو معاشي سرگرمين ۾ شامل نه رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===عورتن جي محنتي شرڪت ۽ صنفي فرق=== پاڪستان ۽ سنڌ ۾ محنتي مارڪيٽ ۾ عورتن جي شرڪت گهٽ هجڻ کي مجموعي طور گهٽ ليبر فورس شرڪت جو اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو. سنڌ ۾ شهري علائقن ۾ عورتن جي محنتي شرڪت لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ اها شرح 28.8 سيڪڙو هئي. ڳوٺاڻين عورتن جو وڏو حصو خانداني زراعت ۾ بغير اجرت ڪم ڪري ٿو، جنهن جو معاشي پيداوار ۾ حصو محدود رهي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ کي پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري صوبو هجڻ باوجود عورتن جي روزگار جي گهٽ شرح سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي، جڏهن ته وقت سان گڏ مجموعي طور عورتن جي روزگار ۾ واڌ جو رجحان پڻ ڏٺو ويو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===بيروزگاري، گهٽ روزگاري ۽ نوجوان آبادي=== سنڌ ۾ گذريل لڳ ڀڳ 25 سالن دوران بيروزگاري جي شرح لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو رهي آهي. نوجوانن، خاص طور 15 کان 25 ورهين جي عمر واري گروهه ۾ بيروزگاري جي شرح سڀ کان وڌيڪ آهي، جيڪا شهري علائقن ۾ ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿي<ref name=" ايڪانومي "/>. هن عمر واري گروهه جو وڏو حصو يا ته خاندان تي دارومدار رکي ٿو يا جزوقتي ڪم ڪري ٿو، جيڪو سرڪاري بيروزگاري جي انگن ۾ مڪمل طور ظاهر نٿو ٿئي. [[گهٽ روزگاري]] (Underemployment) پڻ نمايان آهي، جتي 15 کان 44 ورهين جي آبادي جو وڏو حصو جزوقتي ڪم يا تازو تعليم مڪمل ڪندڙن تي مشتمل آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. شعبي وار روزگار ۽ پيشورانه ڍانچي ۾ تبديلي گذريل ڏهن کان پندرهن سالن دوران پاڪستان ۽ سنڌ ۾ پيشورانه ڍانچي ۾ تبديلي آئي آهي. ماهرن، مينيجرن، ٽيڪنيشنن ۽ لاڳاپيل پيشاورن جو حصو 6 سيڪڙو مان وڌي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٿيو آهي. سنڌ ۾ غير زرعي شعبي، خاص طور صنعتي ۽ خدمتي (Tertiary) سرگرمين ۾ روزگار نمايان طور وڌيو آهي. ان جي نتيجي ۾ زراعت ۾ روزگار جو حصو لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو مان گهٽجي 40 سيڪڙو تائين اچي ويو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===غير رسمي معيشت ۽ شعبي وار ورڇ=== پاڪستان ۾ غير رسمي شعبو ڪُل روزگار جو لڳ ڀڳ ٽي چوٿين حصو مهيا ڪري ٿو. سنڌ ۾ غير رسمي شعبي ۾ روزگار 17 سالن دوران 55.2 سيڪڙو مان وڌي 66.4 سيڪڙو تائين پهتو، جنهن سبب دستاويزي کوٽ ۽ سرڪاري آمدني ۾ نقصان جو خدشو وڌيو. 2015ع تائين سنڌ ۾ ٽئين نمبر تي وڏو روزگار مهيا ڪندڙ شعبو هول سيل ۽ پرچون واپار ۽ هوٽلن جو شعبو هو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 15.8 سيڪڙو ماڻهو ڪم ڪندا هئا. هي شرح 1990ع کان 2015ع تائين لڳ ڀڳ ساڳي رهي، جيتوڻيڪ عملي طور هن شعبي ۾ واڌ ڏٺي وئي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===لڏپلاڻ، اجرتون ۽ پورھئي جي عدم مساوات=== سنڌ ملڪ اندر ڳوٺاڻن کان شهري علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ۾ ٻئي نمبر تي آهي، جتي 2015ع ۾ لڳ ڀڳ 32 سيڪڙو آبادي صوبي اندر لڏي آئي. اجرتن جي حوالي سان، گذريل پنجن سالن دوران مينيجرن، ٽيڪنيڪل ماهرن ۽ ڪلارڪي عملي جي اجرتن ۾ 50 سيڪڙو کان وڌيڪ واڌ ٿي، جڏهن ته وڪري، خدمتن، ماهر زراعت، ٻيلن، مشين هلائيندڙن ۽ گهٽ پڙهيل عملي جي اجرتن ۾ واڌ 30 سيڪڙو کان گهٽ رهي. حقيقي اجرتن جي واڌ کي غربت گهٽائڻ سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===جبري پورھيو ۽ قانوني صورتحال=== جبري پورهيو پاڪستان جي مختلف صوبن ۾ موجود آهي، جڏهن ته سنڌ ۾ ان جو ڪيس وڌيڪ نمايان قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي جاگيرداري نظام جو اثر ڳوٺاڻن علائقن ۾ مضبوط رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. زمين کان محروم هاري ۽ سندن خاندان، خاص طور عورتون، سماجي ۽ معاشي استحصال جو شڪار ٿين ٿيون. سنڌ اسيمبلي 2015ع ۾ بندهه محنت خلاف خاص قانون منظور ڪيو، پر ان جي عملدرآمد بابت چئلينجز برقرار آهن. تعليم، مهارتون ۽ روزگار سان لاڳاپيل رجحان نوجوان بيروزگاري گهٽائڻ لاءِ تعليمي نصاب کي روزگار ڏيندڙن جي ضرورتن سان هم آهنگ ڪرڻ جي ڳالهه ڪئي وئي آهي، ته جيئن مارڪيٽ لاءِ قابلِ استعمال مهارتون پيدا ٿين<ref name=" ايڪانومي "/>. ان سان گڏ، عورتن جي محنتي شرڪت بابت جامع حڪمتِ عملي ۽ صنفي لحاظ کان مخصوص پروگرامنگ جي کوٽ کي نمايان ڪيو ويو آهي. سرڪاري شعبي ۾ عورتن جي ڪوٽا 5 سيڪڙو مان وڌائي 15 سيڪڙو ڪرڻ جهڙن قدمن جي امڪاني اثرن بابت به محدود شمارياتي جائزو موجود آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===سنڌ جون ٽريڊ يونين تنظيمون=== ===سنڌ جي ليبر قانونن جي فھرست=== ===سنڌ جون ايمپلائير تنظيمون=== === سنڌ جي سوشل سيڪيورٽي ادارن جي فھرست=== ==غربت ۽ عدم مساوات== سنڌ کي پاڪستان جي غريب ترين صوبن مان هڪ قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي لڳ ڀڳ هر ڏهن مان چار ماڻهو ملٽي ڊائيمينشنل پوورٽي انڊيڪس (MPI) تحت محروميءَ جو شڪار آهن. پاڪستان جي اٺن ملينيم ڊولپمينٽ گولز مان غربت گهٽائڻ اهو واحد هدف هو، جنهن ۾ ڪجهه حد تائين ڪاميابي حاصل ٿي، پر رفتار سست رهي. 1960ع کان 2000ع تائين شهري غربت ۾ گهٽتائي ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هئي، جڏهن ته 1980ع واري ڏهاڪي ۾ تيز معاشي واڌ سبب غربت ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي. غربت جي ماپ جا طريقا وقت سان گڏ تبديل ٿيا آهن، ڇو ته انساني ضرورتن جا نمونا به بدلجندا رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. عالمي بينڪ ۽ گڏيل قومن جي ترقياتي اداري (UNDP) غربت جي اهڙي لڪير متعارف ڪرائي آهي، جيڪا بنيادي خوراڪ (ڪيلوري) ۽ بنيادي سهولتن جي قيمت تي ٻڌل آهي ۽ مهانگائي کي به حساب ۾ آڻي ٿي. انهن اندازن موجب، 2013ع ۾ پاڪستان جي لڳ ڀڳ 29.5 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ هئي، جيڪا 2017–18ع ۾ گهٽجي 24.3 سيڪڙو تائين پهتي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===سنڌ ۾ غربت جي سطح ۽ علائقائي تفاوت=== اندازن موجب سنڌ جي لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ رهي ٿي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ شديد غربت جي شرح گهڻي وڌيڪ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. گذريل ڏهاڪي دوران سنڌ ۾ غربت جي هيڊ ڪائونٽ ريشو لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو مان گهٽجي 43 سيڪڙو تائين آيو آهي، پر ان جي باوجود عدم مساوات هڪ وڏو چئلينج بڻيل آهي. جني (Gini) ڪوئفشنٽ سنڌ ۾ غريب ۽ غير غريب آبادي وچ ۾ وڏي فرق جي نشاندهي ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. صوبي جي ڏاکڻين ضلعن، خاص طور ٿرپارڪر، سجاول ۽ عمرڪوٽ ۾ غربت جي شرح انتهائي بلند رهي آهي، جڏهن ته ڪراچي ۽ حيدرآباد نسبتاً بهتر صورتحال رکن ٿا. انهن علائقن ۾ تعليم ۽ صحت جهڙين بنيادي خدمتن جي گهٽ فراهمي کي انساني ترقي جي گهٽ سطح سان ڳنڍيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===انساني ترقي (HDI) ۽ صوبائي ڀيٽ=== انساني ترقياتي انڊيڪس (HDI) جي حوالي سان سنڌ جي ڪارڪردگي پنجاب جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي. سنڌ جو HDI لڳ ڀڳ 0.64 رڪارڊ ڪيو ويو آهي، جڏهن ته پنجاب جو HDI لڳ ڀڳ 0.73 آهي. رپورٽن موجب، 2001ع کان 2014ع تائين سنڌ ۾ HDI جي واڌ جي رفتار گهٽ رهي، جنهن جا سبب قانون ۽ امن جي صورتحال، ڪمزور حڪمراني ۽ وسيلا ورڇ جي ترجيحن سان لاڳاپيل بيان ڪيا ويا آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. ===آمدني ۽ واپرائڻ ۾ عدم مساوات=== پاڪستان ۾ آمدني جي عدم مساوات نمايان رهي آهي. 2013ع ۾ ملڪ جي مٿين 20 سيڪڙو آبادي ڪُل آمدني جو لڳ ڀڳ 40.3 سيڪڙو حاصل ڪيو، جڏهن ته هيٺين 20 سيڪڙو آبادي جو حصو رڳو 9.3 سيڪڙو هو. آمدني جي ورڇ وقت سان گڏ بدلجندي رهي آهي، ۽ 1969–70ع ۾ جني انڊيڪس ۽ آمدني جي فرق نسبتاً گهٽ سطح تي رهيا، جيتوڻيڪ ان دور ۾ معاشي واڌ تيز هئي. سنڌ ۾ آمدني جي ورڇ پنجاب جي ڀيٽ ۾ ڪجهه مختلف رهي آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 37 سيڪڙو آبادي مٿين 20 سيڪڙو آمدني واري گروهه ۾ شامل آهي، جڏهن ته پنجاب ۾ اهو حصو 50 سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. ان جي ابتڙ، سنڌ ۾ هيٺين 20 سيڪڙو گروهه جو حصو لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو آهي، جيڪو ملڪ جي ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محرومي ڏيکاري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===واپرائڻ جا نمونا ۽ شهري-ڳوٺاڻو فرق=== 2011–12ع ۾ سنڌ ۾ واپرائڻ جي عدم مساوات پنهنجي بلند ترين سطح تي پهتي، جتي مٿين 20 سيڪڙو آبادي ڪُل واپرائڻ جو لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو خرچ ڪيو، جڏهن ته هيٺين 20 سيڪڙو آبادي جو حصو لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو رهيو<ref name=" ايڪانومي "/>. هڪ اهم مشاهدو اهو به آهي ته سنڌ جي هيٺين آمدني وارن طبقن جو واپرائڻ ڪڏهن ڪڏهن سندن آمدني کان وڌيڪ رهيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي روزمره ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ قرض تي ڀاڙين ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. شهري علائقن ۾، جتي رهائش ۽ بنيادي ضرورتن جي قيمت وڌيڪ آهي، آمدني ۽ واپرائڻ وچ ۾ فرق ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===في فرد آمدني ۽ علائقائي فرق=== 2011–12ع ۾ سنڌ جي في فرد سالياني آمدني جو اندازو لڳ ڀڳ 119,724 رپيا لڳايو ويو، جيڪو قومي سراسري ۽ پنجاب جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هو. ان جو وڏو سبب ڪراچي جي معاشي حيثيت آهي، ڇو ته اهو ملڪ جو وڏو واپاري ۽ بندرگاهي مرڪز آهي. ڪراچي جي في فرد آمدني قومي سراسري جي ڀيٽ ۾ ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ بيان ڪئي وئي آهي. البت، مختلف سرڪاري ۽ نيم سرڪاري ذريعن ۾ في فرد آمدني جي انگن ۾ فرق پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===گهريلو جوڙجڪ، پاڻي ۽ وسيلن تائين رسائي=== سنڌ ۾ سراسري طور هڪ گهر ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ماڻهو رهن ٿا، جڏهن ته آمدني حاصل ڪندڙ فردن جو تعداد عام طور ٻن جي لڳ ڀڳ آهي. وڌيڪ انحصار ڪندڙن ۽ گهٽ آمدني سبب غربت جا اشاري وڌيل رهن ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. ملڪ جي تازي سروي موجب پاڪستان جي رڳو چوٿين آبادي کي نلڪي جو پاڻي ميسر آهي. سنڌ جي شهري علائقن ۾ لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو آبادي کي نلڪي جو پاڻي حاصل آهي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ 63 سيڪڙو آبادي هٿ پمپن تان پاڻي حاصل ڪري ٿي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===زرعي شعبي ۽ سماجي خرچن سان لاڳاپيل رجحان=== زرعي شعبي سان لاڳاپيل گروهن ۾ غربت جي شرح ٻين پيشاورانه گروهن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رهي آهي، ۽ 1980ع کان 2005ع تائين هن شعبي ۾ غربت هيڊ ڪائونٽ ريشو وڌيو. پاڪستان ۽ سنڌ ۾ سماجي شعبي، جهڙوڪ تعليم، صحت ۽ پاڻي و صفائي تي سرڪاري خرچن جا انگ موجود آهن، پر انهن خرچن جي اثرن بابت مختلف تجزيا ڪيا ويا آهن. مجموعي طور، سنڌ ۾ غربت ۽ عدم مساوات جا اشاري علائقائي تفاوت، آمدني جي غيربرابري ۽ انساني ترقي جي گهٽ سطح کي ظاهر ڪن ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. ==آمدورفت جا ذريعا== ===سنڌ جي قومي شاھراھن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور روڊن جي فھرست=== ===سنڌ جون ريلوي نظام=== === سنڌ جي ريلوي اسٽيشنن فھرست=== === سنڌ جي سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جي فھرست=== === سنڌ جي نجي شعبي واري روڊ ٽرانسپورٽ جي فھرست=== === سنڌ جا ٽرانسپورٽ وارا سرڪاري ادارا=== ===سنڌ جون ايئرلائينز=== ===سنڌ جا آبي رستا=== ===سنڌ جي ھوائي اڏن جي فھرست ا=== === سنڌ ۾ گاڏين جي رجسٽريشن=== ===سنڌ ۾ ٻيڙين جي رجسٽريشن=== === سنڌ ۾ ھلندڙ ٽرينن جي فھرست=== === سنڌ ۾ مال جي ٽرانسپورٽ=== ==سياحت== سنڌ پنهنجي ثقافتي، تاريخي ۽ قدرتي ورثي جي ڪري پاڪستان جي اهم سياحتي علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ موجود [[موئن جو دڙو]]، جيڪو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳن ۾ شامل آهي، قديم [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي شاندار تاريخ جو عڪاس آهي. ان کان علاوه [[ڪراچي]] جا سامونڊي ڪنارا، روايتي بازارون، تاريخي عمارتون ۽ تفريحي مرڪز ملڪي توڙي غير ملڪي سياحن لاءِ خاص دلچسپي جو باعث آهن. سنڌ ۾ [[لال شهباز قلندر]] جي سالياني عرس سميت ڪيترائي ثقافتي ۽ مذهبي ميلا پڻ منعقد ٿين ٿا، جيڪي صوبي جي ثقافتي سڃاڻپ ۽ روايتن کي اجاگر ڪن ٿا. تاريخي ماڳن، ثقافتي ورثي، سامونڊي علائقن ۽ ماحولياتي سياحت جي وڌندڙ اهميت سبب سنڌ ۾ هوٽلن، تفريحي مرڪزن، ماحول دوست رهائشگاهن ۽ ثقافتي سياحتي خدمتن جي ترقي جا وسيع امڪان موجود آهن. حڪومت سياحتي انفراسٽرڪچر جي بهتري، سياحت سان لاڳاپيل خدمتن جي سهولت ۽ سيڙپڪاري جي حوصلا افزائي لاءِ مختلف قدم کنيا آهن، جنهن سان سياحت جو شعبو صوبي جي معاشي ترقي ۽ ثقافتي ورثي جي تحفظ لاءِ هڪ اهم وسيلو بڻجي رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Tourism (Unveiling the Cultural and Historical Riches of Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ===سنڌ جي تاريخي ماڳن جي فھرست=== ===سنڌ جي تفريحي ماڳن جي فھرست=== ===سنڌ جا سامونڊي بيچ=== ===سنڌ جي تفريحي ريزارٽن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور ھوٽلن جي فھرست=== === سنڌ جي ريسٽ ھائوسن جي فھرست=== ===سنڌ جي سرڪٽ ھائوسن جي فھرست=== === سنڌ جي ثقافتي مرڪزن جي فھرست=== === سنڌ جي شڪارگاھن جي فھرست=== === سنڌ جي واٽر پارڪن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور مسجدن جي فھرست=== === سنڌ جي شاھي محلن جي فھرست=== ==رانديون== ===ڪرڪيٽ=== ===فٽ بال=== ===باڪسنگ=== ===ھاڪي=== ===ملھ=== ===والي بال=== ===سنوڪر=== ===ٻيون رانديون=== ===سنڌ جي راندين واري اسٽيڊيمن جي فھرست=== ===سنڌ جا راندين جا ڪامپليڪس=== === سنڌ گيمز === === سنڌ جي راندين جون صوبائي ٽيمون === ===سنڌ جي رانديگرن جي فھرست=== ==سنڌ جا کاڌا == ===سنڌ جا روايتي کاڌا=== ===سنڌ جون مٺايون=== ===سنڌ جا مشروب=== === سنڌ ۾ پلي جا ڊش=== === سنڌ جي کاڌن جي فھرست=== ==فوجي ڇانوڻيون== === سنڌ جي فوجي ڇانوڻين جي فھرست=== #ڪراچي جي صدر ڇانوڻي #ٻولھڙي ايئر بيس ۽ ڇانوڻي #فيصل ايئر بيس ڇانوڻي #ڪورنگي واري ڇانوڻي #پنوعاقل فوجي ڇانوڻي #حيدرآباد صدر ڇانوڻي === سنڌ جون منسوخ ٿيل فوجي ڇانوڻيون=== #سکر جي صدر ڇانوڻي #شڪارپور جي صدر ڇانوڻي == نشرياتي ادارا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن== ==مشھور شخصيتون== ===سياستدانن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر 1 !! نالو 1 !! پارٽي 1 ! نمبر 2 !! نالو 2 !! پارٽي 2 ! نمبر 3 !! نالو 3 !! پارٽي 3 |- | 1 || [[محمد علي جناح]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 2 || [[ذوالفقار علي ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 3 || [[بي نظير ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 4 || [[جي. ايم سيد]] ||[[جيئي سنڌ تحريڪ]] | 5 || [[رسول بخش پليجو]] ||[[سنڌ عوامي تحريڪ]] | 6 || [[حيدر بخش جتوئي]] ||[[سنڌ جاري ڪميٽي]] |- | 7 || [[پير علي محمد راشدي]] ||[[مسلم ليگ]] | 8 || [[خانبھادر الله بخش سومرو]] ||[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | 9 || [[محمد ايوب کھڙو]] ||[[مسلم ليگ]] |- | 10 || [[سر عبدالله هارون]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 11 || [[پير الاھي بخش]] ||[[مسلم ليگ]] | 12 || [[مير رسول بخش ٽالپر]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 13 || [[علامه شاھ احمد نوراني]] ||[[جمعيت علماء پاڪستان (نوراني گروپ)]] | 14 || [[سر غلام حسين ھدايت الله]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 15 || [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | 16 || [[مولانا عبيدالله سنڌي]] ||[[جمعيت علماء ھندئ]] | 17 || [[آصف علي زرداري]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 18 || [[بلاول ڀٽو]] || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 19 || [[مير مرتضي ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي (شھيد ڀٽو)]] | 20 || [[ممتاز علي ڀٽو]] ||[[نواز ليگ]] | 21 || [[عبدالواحد آريسر]] ||[[جيئي سنڌ محاذ]] |- | 22 || [[فاضل راھو]] ||[[نيشنل عوامي پارٽي]] | 23 || [[شھيد نذير عباسي]] ||[[ڊيموڪريٽڪ اسٽوڊنٽس فيڊريشن]] | 24 || [[مولانا جان محمد عباسي]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] |- | 25 || [[مولانا جان محمد ڀٽو]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 26 || [[پروفيسر غفور احمد]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 27 || [[الطاف حسين]] ||[[متحده قومي موومينٽ]] |- | 28 || [[بشير خان قريشي]] ||[[جيئي سنڌ متحده محاذ]] | 29 || [[غلام مصطفي جتوئي]] ||[[نيشنل پيپلز پارٽي]] | 30 || [[محمد خان جوڻيجو]] ||[[ مسلم ليگ]] |- | 31 || [[پير پاڳارو]] ||[[مسلم ليگ]] | 32 || [[پير صبغت الله پاڳارو]] ||[[حر جماعت]] | 33 || [[عظيم طارق]] ||[[مھاجر قومي موومينٽ]] |- | 34 || [[قائم علي شاھ]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 35 || [[ارباب رحيم]] ||[[مسلم ليگ فنڪشنل]] | 36 || [[اياز لطيف پليجو]] ||[[سنڌ عوامي تحريڪ]] |- | 37 || || | 38 || || | 39 || || |- | 40 || || | 41 || || | 42 || || |- | 43 || || | 44 || || | 45 || || |- | 46 || || | 47 || || | 48 || || |- | 49 || || | 50 || || | 51 || || |- | 52 || || | 53 || || | 54 || || |- | 55 || || | 56 || || | 57 || || |- | 58 || || | 59 || || | 60 || || |- | 61 || || | 62 || || | 63 || || |- | 64 || || | 65 || || | 66 || || |- | 67 || || | 68 || || | 69 || || |- | 70 || || | 71 || || | 72 || || |- | 73 || || | 74 || || | 75 || || |- | 76 || || | 77 || || | 78 || || |- | 79 || || | 80 || || | 81 || || |- | 82 || || | 83 || || | 84 || || |- | 85 || || | 86 || || | 87 || || |- | 88 || || | 89 || || | 90 || || |- | 91 || || | 92 || || | 93 || || |- | 94 || || | 95 || || | 96 || || |- | 97 || || | 98 || || | 99 || || |- | 100 || || |} ===مؤرخن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر !! نالو !! سرگرميءَ جا سال !! نمايان تصنيف |- | 1 || [[جي ايم سيد]] || 1940–1990 || سنڌوءَ جي ساڃاهه (ٻه جلد) |- | 2 || [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]] || 1930– || قديم سنڌ؛ سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |- | 3 || || || |- | 4 || || || |- | 5 || || || |- | 6 || || || |- | 7 || || || |- | 8 || || || |- | 9 || || || |- | 10 || || || |- | 11 || || || |- | 12 || || || |- | 13 || || || |- | 14 || || || |- | 15 || || || |} ===سائنسدانن جي فھرست=== ===اديبن جي فھرست=== ===ڳائڻن جي فھرست=== ===اداڪارن جي فھرست=== === موسيقارن جي فھرست=== === عالمن جي فھرست=== ===رانديگرن جي فھرست=== === تعليمي ماھرن جي فھرست=== == وڌيڪ ڏسو == {{div col}} * [[سنڌ (سلجھائپ)]] * [[حڪومت سنڌ]] * [[سنڌ جا شهر]] * [[سنڌ صوبو (1936-55)]] * [[سنڌ ڊويزن]] * [[سنڌوديش]] * [[سنڌو درياھ]] * [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي]] * [[سنڌو رياست]] * [[سنڌي ماڻھن جي فهرست|سنڌي ماڻهن جي فهرست]] * [[سنڌ ۾ صوفي ازم]] * [[منصوره]] * [[موهن جو دڙو]] * [[سنڌ جي مقبرن تي چٽسالي]] * [[ديبل]] * [[سنڌ ۾ جبلن تي قديم نقش نگاري]] * [[سنڌو لکت]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌباد ناکئا]] * [[مهاجر صوبو]] * [[ميرپور خاص جو برهما]] * [[سنڌي لباس]] * [[سنڌ جا ضلعا]]{{div col end}} {{portal bar|جاگرافي|ايشيا|ڏکڻ ايشيا|پاڪستان|سنڌ|ڪراچي}} == ويب لنڪون== * [https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ انڊيا جو امپيريل گزيٽيئر سڀئي جلد ريسرچ لاء ھتان پڙھي سگھجن ٿا == خارجي ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Sindh}} * [https://web.archive.org/web/20121119234920/http://www.transport.gos.pk/ سنڌ ٽرانسپورٽ کاتو] * [http://www.sindh.gov.pk حڪومت سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531075317/http://www.sindh.gov.pk/ |date=2013-05-31 }} * [http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ سنڌ بابت معلومات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120405093443/http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ |date=2012-04-05 }} * [https://web.archive.org/web/20091126053250/http://www.lgdsindh.com.pk/districts1.htm سنڌ جي ضلعن جا نقشا] * {{dmoz|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh}} * [http://www.worldstatesmen.org/Pakistan_states.html#Sind ورلڊ اسٽيٽمين – پاڪستان – صوبو : سنڌ] {{سنڌ جي تاريخ}} {{سنڌ}} {{پاڪستان جا صوبا}} {{باب السلام}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جا صوبا]] [[زمرو:پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ ست ھزار ق.م جون قائمون]] [[زمرو:ست ھزار ق.م جون گھڻ آباديءَ واريون جڳھون]] 4r1yferd7eyvt6qhs32l6weubp7odfl 388164 388163 2026-06-23T19:48:07Z Intisar Ali 8681 388164 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون}} {{Infobox settlement | name = سنڌ | native_name = {{hlist|{{resize|{{lang|sd|{{Naskh|سنڌ}}}}}}|{{lang|ur|{{nq|سندھ}}}}}} | etymology = <br />''سنڌو'' ([[سنڌو درياهه]]) مان نڪتل، جنهن جي لفظي معنيٰ "درياهه" آهي | type = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Jinnah Mausoleum.JPG | caption1 = [[مزارِ قائد]] | image2 = Rohri.jpg | caption2 = [[ايوب پل]] | image3 = Karachi sky line.jpg | caption3 = [[ڪراچي جو افق]] | image4 = Ranikot fort 2 (asad aman).jpg | caption4 = [[رني ڪوٽ قلعو]] | image5 = Other side of Moenjodaro by Usman Ghani.jpg | caption5 = [[موهن جو دڙو]] | image6 = | image7 = Shah jahan mosque -Thatta 7(asad aman).jpg | caption7 = [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] }} | image_flag = Flag of Sindh.svg | image_seal = Coat of arms of Sindh Province.svg | nicknames = {{hlist|''مهراڻ'' (دروازو)|''باب الاسلام'' (اسلام جو دروازو)}} | image_map = Sindh in Pakistan (claims hatched).svg | map_caption = پاڪستان ۾ سنڌ جو مقام | coor_pinpoint = | coordinates = {{coord|26|21|N|68|51|E|region:PK|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = [[انڊين گورنمينٽ ايڪٽ، 1935ع|{{Start date and age|1936|4|1|df=y}}]] (موجوده شڪل) | established_title1 = اڳ ۾ | established_date1 = [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو | seat_type = [[پاڪستان جي گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|گاديءَ جو هنڌ]]<br />{{nobold|[[سنڌ جا شهر آبادي موجب|۽ سڀ کان وڏو شهر]]}} | seat = [[ڪراچي]] | parts_type = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | parts_style = coll,para | parts = [[سنڌ جون ڊويزنون|06]] | p1 = [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]<br />[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]<br />[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]<br />[[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]]<br />[[سکر ڊويزن|سکر]]<br />[[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاري موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|انساني ترقياتي اشاري (HDI)]] (2021ع) | blank2_info_sec1 = 0.517 {{increase}}<ref name="GlobalDataLab">{{cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/PAK/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&colour_scales=global|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab|website=Globaldatalab.org|access-date=5 June 2022}}</ref><br />{{color|#FF0000|گهٽ}} | blank3_name_sec1 = [[پاڪستان ۾ تعليم|شرح خواندگي]] (2023ع) <ref>{{cite web | url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_province.pdf | title=Sindh Achieves Highest Literacy Growth Rate Among All Provinces | date=9 June 2025 }}</ref> | blank3_info_sec1 = {{bulleted list|'''ڪل:'''<br />(57.54%) |'''مرد:'''<br />(64.23%) |'''عورتون:'''<br />(50.21%)}} | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank_info_sec2 = 75 | blank1_name_sec2 = [[صوبائي اسيمبلي سنڌ|صوبائي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank1_info_sec2 = 168<ref>{{cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh|website=www.pas.gov.pk|access-date=24 July 2009|archive-date=14 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141214183543/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|url-status=dead}}</ref> | blank2_name_sec2 = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | blank2_info_sec2 = 6 | blank3_name_sec2 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعا]] | blank3_info_sec2 = 30 | blank4_name_sec2 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقا]] | blank4_info_sec2 = 138 | blank5_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]] | blank5_info_sec2 = 1108<ref>{{cite web|url=http://www.lgdsindh.com.pk/|title=LgdSindh - News Blog|website=LgdSindh|access-date=5 September 2006|archive-date=16 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616174048/http://www.lgdsindh.com.pk/|url-status=dead}}</ref> | government_footnotes = | government_type = [[وفاقي رياست|وفاقي]] پارلياماني حڪومت | governing_body = [[حڪومت سنڌ]] | leader_party = | leader_title = [[سنڌ جو گورنر|گورنر]] | leader_name = [[نھال ھاشمي]] ([[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|پي ايم ايل-ن]]) | leader_title1 = [[سنڌ جو وزيراعليٰ|وزيراعليٰ]] | leader_name1 = [[سيد مراد علي شاهہ|سيد مراد علي شاھ]] ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|پي پي پي]]) | leader_title2 = [[سنڌ جو چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = سيد آصف حيدر شاهه | leader_title3 = [[مقننہ]] | leader_name3 = [[ سنڌ اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]] | leader_title4 = [[پاڪستان جون هاء ڪورٽون|هاءِ ڪورٽ]] | leader_name4 = [[سنڌ هاء ڪورٽ]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 140,914 | area_rank = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]] | elevation_footnotes = | elevation_m = 173 | population_footnotes = <ref name="2023 Census">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Sindh.pdf |title = Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 (Sindh province) |date= 5 August 2023 |website = Pakistan Bureau of Statistics (www.pbs.gov.pk) |access-date = 25 November 2023}}</ref> | population_total = 55,696,147 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] | population_rank = [[پاڪستان جي آبادي|ٻيون]] | population_density_km2 = 395 | population_demonym = سنڌي | population_note = | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پاڪ ٽائيم]] | utc_offset1 = +05:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[آء ايس او 3166-2:پاڪ|پاڪ-ايس ڊي]] | website = [http://www.sindh.gov.pk sindh.gov.pk] | footnotes = | official_name = سنڌ صوبو | translit_lang1_info1 = | blank_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank_info_sec1 = {{Hlist|[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]|[[اردو]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{efn| *سنڌي واحد سرڪاري ٻولي آهي جيڪا صوبائي سطح تي تسليم ٿيل ۽ ضابطي هيٺ آهي۔ *اردو ۽ انگريزي جي سرڪاري حيثيت [[پاڪستان جو آئين|قومي آئين]] ۾ تسليم ٿيل آهي۔}}}} | demographics1_info1 = $86 ارب ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g}} | demographics_type1 = جي ڊي پي (نالي ماتر) | demographics1_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics1_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics1_info2 = $1,997 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) | demographics_type2 = جي ڊي پي (خريداري قوت برابري) | demographics2_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics2_info1 = $345 ارب ڊالر ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g|سنڌ جو قومي معيشت ۾ حصو 23.7٪، يا 2022ع ۾ 345 ارب آمريڪي ڊالر (PPP) ۽ 86 ارب آمريڪي ڊالر (نالي ماتر) هو.<ref name=kp>{{Cite web|url=https://kpbos.gov.pk/assets/docs/reports/NTL-PolicyBrief-Aug-1.pdf|title= GDP OF KHYBER PUKHTUNKHWA'S DISTRICTS|website=kpbos.gov.pk}}</ref><ref name="imf.org">{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=564,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIEPCH,&sy=2020&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 | title=Report for Selected Countries and Subjects }}</ref>}} | demographics2_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics2_info2 = $7,209 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) }} '''سنڌ''' ({{lang-en|'''Sindh'''}}، [[اردو]]: {{Nastaliq|'''سندھ'''}})، [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان هڪ صوبو آهي، جيڪو ملڪ جي ڏاکڻي اوڀر طرف واقع آهي. سنڌ، [[سنڌي ماڻھو|سنڌي قوم]] جو تاريخي وطن آهي، جنهن کي عام طور واديءَ مهراڻ پڻ چيو ويندو آهي. ايراضي جي لحاظ کان سنڌ ٽيون نمبر وڏو صوبو، ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] کان پوءِ آبادي جي لحاظ کان ٻيون نمبر وڏو صوبو آهي. اولهه طرف سنڌ جا حدون [[بلوچستان]]، اتر طرف [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اوڀر طرف [[هندوستان]] جي [[راجستان]] ۽ [[گجرات]] سان لڳن ٿيون. سنڌ جي ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهي. سنڌ جي سر زمين گهڻو ڪري [[سنڌو درياھ]] جي وهڪري سبب آباد آهي، جڏهن ان جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ٿر|ٿر رڻپٽ]] واقع آهي جيڪو انڊيا جي رياست گجرات ۽ [[رڻ ڪڇ]] [[ريگستان]] سان ملي وڃي ٿو. سنڌ جي اولھ ۾ [[کيرٿر|کيرٿر جبل]] واقع آهي. سنڌ جي [[آبهوا]] [[اونھارو|اونهاري]] جو سخت گرم ۽ [[سيارو|سياري]] جو سخت ٿڌي رهندي آهي. سنڌ صوبي جي [[گادي جو هنڌ]] [[ڪراچي]] [[پاڪستان]] جو سڀ کان وڏو واپاري مرڪز آهي. ڪراچي پاڪستان جو ٻيو سڀ کان وڏو صنعتي شهر آهي جيڪو صوبي جي گادي جو هنڌ پڻ آهي جتي لاتعداد ملڪي ۽ بين الاقوامي بينڪن جو سسٽم موجود آهي، پاڪستان جا ٻه اهم [[بندرگاھ]] [[پورٽ قاسم]] ۽ [[ڪراچي بندرگاھ]] پڻ سنڌ ۾ آهن. باقي سنڌ [[زراعت]] واري [[صنعت]] تي مشتمل آهي، جيڪي لاتعداد [[ميوو|ميوا]]، [[ڀاڄي|ڀاڄيون]]، ۽ [[فصل]] پيدا ڪري ٿي جيڪي سموري ملڪ استعمال ۾ ڪيا وڃن ٿا.<ref name="The Nation, 2014">{{cite news|last1=Staff reporter|title=Sindh must exploit potential for fruit production|url=http://nation.com.pk/business/09-Mar-2014/sindh-must-exploit-potential-for-fruit-production|accessdate=29 May 2015|agency=The Nation|publisher=The Nation, 2014|date=9 March 2014}}</ref><ref name="SALU Press">{{cite web|url=https://www.academia.edu/1934949/Dates_in_Sindh_Facts_and_Figures|title=Dates in Sindh|last2=Saud|first2=Adila A.|date=|website=|publisher=SALU Press|last1=Markhand, PhD|first1=Ghulam Sarwar|accessdate=29 May 2015}}</ref><ref name="Dawn News,2007">{{cite news|last1=Editorial|title=How to grow Bananas|url=http://www.dawn.com/news/264225/how-to-grow-bananas|accessdate=29 May 2015|agency=Dawn News,|publisher=Dawn News, 2007|date=3 September 2007}}</ref> سنڌ صوبو پاڪستان جي [[دوا ساز صنعت]] جو پڻ مرڪز آهي. سنڌ پنهنجي مختلف [[ثقافت]] جي ڪري مشهور آهي، جنهن تي گهڻو تڻو اثر [[تصوف|صوفي ازم]] جو آهي، ڪيتريون ئي اهم [[صوفي]] [[مزار|مزارون]] سڄي سنڌ ۾ موجود آهن جيڪي لاتعداد عقيدتمند کي پنهنجي طرف ڇڪن ٿيون. سنڌ پاڪستان جو اڪيلو صوبو آهي جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ [[هندو]] رهن ٿا<ref name="tharparkar.gos.pk">[http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88 Tharparkar District Official Website – District Profile – Demography] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321200415/http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88|date=March 21, 2012}}</ref> ان کان علاوه [[ڪراچي]] به پاڪستان جو واحد شهر آهي جتي جدا جدا قومون آباد آهن جن ۾ [[مھاجر]] (جيڪي 1947ع ۾ [[انڊيا]] مان هجرت ڪري آيا هئا)<ref name=":0">{{Cite journal|last=KHALIDI|first=OMAR|date=1998-01-01|title=FROM TORRENT TO TRICKLE: INDIAN MUSLIM MIGRATION TO PAKISTAN, 1947—97|jstor=20837002|journal=Islamic Studies|volume=37|issue=3|pages=339–352}}</ref> برمي، ملباري، بنگالي، وغيره جنهن جي نتيجي ۾ ڪراچي ۾ ڪيترائي ڀيرا نسلي جهيڙا پڻ ٿيا آهن.<ref name=Minahan>{{cite book |last=Minahan |first=James |title=Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World |volume=3 |year=2002 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-32111-5 |pages=1277–78}}</ref> سنڌ ۾ [[يونيسڪو]](UNESCO) طرفان ٻه مقام عالمي ورثو قرار ڏئي پنهنجي نگرانيءَ ۾ آندا ويا آهن جنهن ۾ هڪ [[مڪلي|مڪلي جون ٽڪريون]] ([[ٺٽو]]) ۽ ٻيو [[موهن جو دڙو]] ([[لاڙڪاڻو]]) شامل آهن.<ref>{{cite web|title=Properties inscribed on the World Heritage List (Pakistan)|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/pk|website=UNESCO|publisher=UNESCO|accessdate=14 July 2016}}</ref> انگريزن اگسٽ 1935 ۾ گورنمنٽ آف انڊيا ايڪٽ پاس ڪيو. جنهن موجب برما ۽ عدن کي انڊيا مان ٽوڙي واپس پراڻي فتح ڪيل ملڪ/ڪالوني جي جدا حيثيت ۾ بحال ڪيائون. جڏهن ته سنڌ ۽ بلوچستان کي فتح ڪيل جدا ملڪ واري حيثيت ۾ بحال نه ڪيائون. سنڌ کي انڊيا جي هڪ صوبي جي حيثيت ۾ بحال ڪيائون. جڏهن ته بلوچستان کي قلات شاهي رياست طور انڊيا ۾ شامل رکيائون. == نالي جي معني == سنڌ تي [[سنڌوندي]]ءَ تان نالو پيو آهي. [[سنسڪرت]] ۾ ”سنڌو“ معنيٰ [[سمنڊ]] يا [[درياھ|وڏو درياءُ]] آهي،{{sfn|Phiroze Vasunia|2013|p=6}} اڳي [[ڪابل ندي]]، گومتي (گومال) وغيره سنڌونديءَ جون ڀرتي ڪندڙ شاخون هونديون هيون، تنهنڪري سنڌو رواجي ندين کان تمام گهڻو وڏي هوندي هئي ۽ سمنڊ سان ڪلهو پئي هڻندي هئي. انهيءَ سبب [[آريا|آڳاٽن آرين]] اهو نالو رکيس. اڄ به سنڌونديءَ جو پيٽ [[ڊيرا اسماعيل خان ضلعو|ديري اسماعيل]] کان وٺي [[ڪالاباغ]] تائين ايڏو وڏو آهي، جو ڪا ٻيڙي وچ سير ۾ هوندي، ته نڪي اورينءَ ڀر نڪي پرينءَ ڀر کان ڏسڻ ۾ ايندي.<ref>ڪتاب: [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html قديم سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180518034947/http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book46/Book_page2.html |date=2018-05-18 }} از ڀيرومل مهرچند آڏواڻي؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ|سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو]]</ref> اڳي سنڌ کي [[انگريزي ٻولي|انگريزي ٻوليءَ]] ۾ '''Sind''' ڪري لکيو ويندو هو، پر 1988ع تي [[سنڌ اسيمبلي]] پاران پيش ڪيل هڪ بل ذريعي ان کي '''Sindh''' ڪوٺيو ويو. 325 قبل مسيع ۾ [[يوناني|يونانين]] جڏهن [[سڪندر اعظم]] جي اڳواڻي ۾ سنڌ فتح ڪئي، ان وقت سنڌ کي انهن '''انڊُوس''' جو نالو ڏنو، جنهن مان بعد ۾ لفظ '''انڊس''' جنم ورتو. آڳاٽي ايرانين پاران [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي اوڀر طرف سموري علائقي کي هند چيو ويندو هو. جڏهن 17هين صدي تي انگريز برصغير ۾ آيا ته هن سموري [[ڏکڻ ايشيا]] کي سنڌ جو نالو ڏئي ان کي [[انڊيا]] ڪوٺيو. پاڪستان جي نالي ۾ [[س]] جو لفظ پڻ سنڌ مان کنيل آهي.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever?}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref>پروفيسر منگهارام ملڪاڻي ”سنڌ“ لفظ کي صاف طور دراوڙي الاصل قرار ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته آرين اهو لفظ دراوڙن کان اڌارو ورتو. هو لکي ٿو ته: {{quote|”بمبئي جي ڀارت وگيانيءَ (Indologist) پادري هيرس جي سَنَد موجب سندونديءَ کي اهو نالو آرين کان آڳاٽن رهاڪن دراوڙن ڏنو هو. جن جي ٻوليءَ ۾ ’سند‘ يا ’سِندو‘ لفظ جي معنيٰ هئي ندي يا درياءُ. آرين ان اکر کي ڦيرائي ”سنڌ“ يا ”سنڌو“ ڪيو، جنهن پٺيان سمورو ملڪ جنهن مان اُها ندي لنگهي ٿي، تنهن تي ’سنڌ‘ ديس جو نالو پئجي ويو......“<ref>{ملڪاڻي، منگهارام، پروفيسر، ”سنڌ، هندستان جو دروازو ۽ ان جي ادبي قدامت“ (مضمون)، ٽماهي ”مهراڻ“، جلد 11، نمبر- 3، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع، ص. 125}</ref>|}}يورپي لوڪن ”سنڌ“ لفظ جي بنياد متعلق اِها دعويٰ ڪئي ته اهو لفظ سنڪرت ٻوليءَ جو آهي، جنهن جو بنياد ”سڌ“ (sidh) ۽ ان جي معنيٰ نَهر يا نَدي آهي<ref>{williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.}</ref>ايڊورڊ ٿارنٽن (1844ع) ”سِنڌ“ يا ”سِنڌو“ لفظ کي سنسڪرت بنياد جو قرار ڏئي ٿو. هو لکي ٿو ته: "Sind or Sindh sanscrit for sea or collection of water......."<ref>{) Thornton, edward, op. cit. p. 199}</ref>مونيئروليمز ”سنڌو“ لفظ جي معنيٰ نهر،ندي ۽ سنڌ جا ماڻهو ڏنا آهن<ref>{williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.}</ref>اليگزينڊر ڪننگهام، سنڌ لفظ جي بنياد متعلق لکي ٿو ته: ”يونان وارن هن علائقي کي سِنڊو (Sindo) ۽ عربن سَدُو (Sadu) لکيو آهي. جيڪي هن علائقي جي سنسڪرتي نالي سِنڌو (Sindhu) ڏانهن اشارو ڪن ٿا. هن ٻوليءَ ۾ هتان جي رهاڪن کي سئنڌاوا (Saindhava) يا سئنڌو، (Saindhu) چيو ويو آهي ۽ عام مشهور اُچار به اهو آهي.“<ref>{ڪننگهام اليگزنڊر، ”سنڌ- هند جي قديم جاگرافي“، سنڌي ترجمو: عطامحمد ڀنڀرو، ڄام شورو/ حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 2007ع، ص. 266.}</ref>اليگزينڊر ڪننگهام واري ڳالهه کي ”انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا“ جا مرتبين تسليم ڪندي نقل ڪيو آهي. ڪاڪو ڀيرومل ان انسائيڪلو پيڊيا جي حوالي سان ڪننگهام واري ڳالهه ورجائيندي لکي ٿو ته: ”سنسڪرت ۾ ان کي ”سَئندَو (Saindhava) چوندا هئا، جنهن جي معنيٰ سنڌو ڪناري تي رهندڙ لوڪ......“<ref>{آڏواڻي، مهرچند، ڀيرومل، ”قديم سنڌ“، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، ڇاپو ٻيو 1980ع، ص.46}</ref>”رگويد واري زماني ۾ سنڌو ماٿر جي قديم لوڪن (رهواسين) کي سَئندو (Saindhava) جي نالي سان سڏيندا هئا، جنهن جي مراد هئي- سنڌو ڪناري يا سنڌوماٿر ۾ رهندڙ لوڪ آرين، يا هنن لوڪن (سنڌو ماٿر جي اصلوڪن رهاڪن) کي انهيءَ نالي (سَئنڌو/ سئندوئي) سڏيائون. هونئن به ته سنڌي ويا ڪرڻ جي اصولن موجب ’سنڌو‘ لفظ جي صفتي صورت ’سِئنڌوئي/ سئنڌو ئي ٿيندي. اها صورت (سئنڌو ئي)، اڳتي هلي پهرين ’سنڌ ئي‘ بڻي هوندي ۽ پوءِ ’سنڌي‘ بڻجي وئي ۽ وچ واري سُر [اَو]کي [اُ] سُر ۾ تبديل ڪيو ويو......... اهڙي طرح ’سنڌ ئي‘ جا اڳتي هلي ’سِنڌي‘ بنجي وئي آهي........“<ref>{الانا، غلام علي، ڊاڪٽر، ”سنڌي ٻوليءَ جو بڻ بنياد“، ڪراچي، سنڌيڪا اڪيڊمي، نئون ڇاپو 2004ع، ص. 127.}</ref><ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>”جڏهن به سنسڪرت مان نَوَن لفظن ٺاهڻ لاءِ ڪنهن ڌاتوءَ سان اڳياڙيون ۽ پڇاڙيون ڳنڍيون وينديون هيون ته ان عمل کي سڏيندا ئي هئا ”سَنڌي“، جو پوءِ ڦري ”سنڌي“ اچارجڻ لڳو ۽ اڄ خود يورپي ماهرن ان لفظ ”سَندي“ (Sandhi)کي هڪ ٽيڪنيڪل لفظ تور انگريزي ۽ ٻين ٻولين ۾ استعمال ڪرڻ شروع ڪيو آهي. ان لفظ ۾ ڪافي وقت اندر ( اِ ) حرف علت جو ( اَ ) حرف علت ۾ مٽجڻ ڪا وڏي ڳالهه ڪانهي. خود اسان وٽ ان جون ڪي صورتون انهي طريقي سان بدلجي چڪيون آهن. هن لفظ جو ڌاتو آهي سُڌ> سِد (سنسڪرت- سيند) = وهڻ، ڳنڍڻ، ڳنڻ، ڌڪ هڻڻ، آباد ٿيڻ، محدود ٿيڻ وغيره. جنهن مان سنڌ، سنڌو، سِڌو، سِنڌ، حرف علتِ (اِ) سان موجود آهن. ته ٻئي پاسي سَنڌڻ، سَند، سنداڻ، سَنڌ وغيره موجود آهن.......<ref>{ميمڻ سراج، ”سنڌي ٻولي“، حيدرآباد، سنڌ لئنگويج اٿارٽي، ٻيو ڇاپو 2009ع، ص. 63، 64.}</ref> <ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>.“دين محمد ڪلهوڙو، سنڌ لفظ کي دراوڙي ٻوليءَ جو آريائي روپ قرار ڏئي ٿو. هو لکي ٿو ته: ”منهنجي اڀياس ۽ سمجهه موجب: سنڌو/سنڌ لفظ جو بنياد سنسڪرت جو لفظ ”ند“ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ’طرف‘ ۽ ’س‘ ان جي اڳياڙي (Prefix) آهي. ’ند‘ جي اڳيان ’س‘ ۽ پٺيان ’و‘ اضافي صورتن ملائڻ سان لفظ ٺهيو- ’سنڌو‘ جنهن جي معنيٰ نڪري ٿي- سامهون وارو درياءُ. جڏهن قديم آريا درياء ڏيئي سنڌ ۾ گهڙيا هئا، تڏهن هنن درياءَ جي ٻنهي ڪنارن تي آباد دراوڙن لوڪن کي ’سنڌي‘ ۽ سندن ملڪ کي ’سنڌ‘ سڏيو، ڇاڪاڻ ته دراوڙن جو هي ملڪ هنن آرين کي سامهون واري طرف کان ٿي نظر آيو. اهڙي ريت هيءُ درياء منهنجي نظر ۾ قديم آرين جي آمد کان پوءِ ”سنڌو“ جي نالي سان مشهور ٿيو.“<ref>{سولنگي، محمد عرس ’اظهر‘، ”دادو ضلعو- هڪ اڀياس“ واڌارا، سڌارا، تصحيح ۽ مقدمو: دين محمد ڪلهوڙو، ڄام شورو، سنڌي ادبي بورڊ، 2013ع، ص ٽ.}</ref>ايڊون برائنٽ ۽ ايڊون فرانسيس برائنٽ ’سنڌ‘ لفظ کي جديد دراوڙي نه بلڪ قديم دراوڙي (Proto- Dravidian) زبان جو لفظ قرار ڏنو آهي.<ref>{Bryant, edwin and francis bryant, Edwin, "the quest for the origin of vedic-culture, the indo- Aryan migration debate", Newyork, Oxford university press, 2001, p. 320}</ref><ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>هندستان جي ڪرناٽڪ رياست جي دراوڙي قبيلن جي ڪلاسيڪي موسيقيءَ ۾ هڪ راڳ جو نالو ”سنڌ ڀيروي“ (Sindh Bhairavi) آهي. جيڪو اساوري ٺاٺ سُر سان تعلق رکي ٿو. دراوڙي ٻولي ”تامل“ جي ڳالهائيندڙن ۾ هڪ طبي علاج جو سائنسي طريقو ”سنڌا“ (Sidha) جي نالي سان مروج آهي، ان جا خالق قديم دراوڙ (قديم سنڌين جا ابا ڏاڏا) هئا ۽ اهو طريقو سنڌ ڌرتيءَ تي ڄميو ۽ عروج تي پهتو. آرين کان پوءِ هندستان جا دراوڙ قبيلا ڏورانهين علائقن ۾ رهڻ جي باوجود پنهنجي اصل ماتر ڀوميءَ جي سِڪَ کي ساهه ۾ هنڊائڻ لاءِ ان طريقي تي ”سنڌ“ نالو رکيائون.<ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref> ==== سنڌ بابت محققن ۽ مورخن جي راءِ ==== سنڌ جي سرزمين قديم زماني کان علم، فن، حڪمت ۽ فڪري روايتن جو اهم مرڪز رهي آهي. تاريخي ذريعن موجب هتي اهڙا عالم، فقيهه ۽ مفڪر پيدا ٿيا، جن جي علمي حيثيت ۽ فڪري اثرات پري پري تائين تسليم ڪيا ويا. سنڌ جي علمي عظمت بابت ڪيترن معروف محققن ۽ مورخن پنهنجا خيال قلمبند ڪيا آهن<ref name=" گرامي"/>. [[ابن صبعيه]] (Abu Sabeeya) پنهنجي تحريرن ۾ لکي ٿو ته سنڌ وارن وٽ علم ۽ حڪمت جو وڏو ذخيرو موجود هو، ۽ اهو به بيان ڪري ٿو ته يونان ۾ موجود علم جو وڏو حصو سنڌ مان منتقل ٿيو. [[ابو معشر]] سنڌ جي علمي حيثيت بابت لکي ٿو ته حڪمت، فلسفي ۽ علم سان سنڌين جي رغبت کي دنيا جي ٻين قومن به تسليم ڪيو آهي، ۽ علم جي طلب ۾ سنڌين کي نمايان مقام حاصل رهيو آهي<ref name=" گرامي"/>. تاريخي ڪتاب [[اخبار الحڪماءِ]] ۾ بيان ٿيل آهي ته دنيا جي قومن ۾ سنڌ علم ۽ حڪمت جو سرچشمو رهي آهي ۽ عدل ۽ سياست جي پهرين مرڪزن مان هڪ سمجهي ويندي هئي. ان ڪتاب موجب، جغرافيائي دوري سبب سنڌ جا ڪيترائي علمي ڪتاب ٻين علائقن تائين محدود مقدار ۾ پهتا، تنهن هوندي به جيڪي علمي آثار دستياب ٿيا، سي وڏي اهميت جا حامل هئا<ref name=" گرامي"/>. اسلامي روايتن موجب حضرت عليؓ به سنڌ جي سرزمين کي علم ۽ برڪت واري زمين قرار ڏنو آهي، جتان علم ۽ عرفان جو ظهور ٿيو. انهن بيانن مان سنڌ جي علمي ۽ فڪري حيثيت جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو<ref name=" گرامي">مولانا گرامي صاحب سه ماھي مھراڻ 2- 1975 ص نمبر 210</ref>. تاريخي حوالن موجب، پرتگالين جي سنڌ تي ڪاهه کان پوءِ مڪلي ۽ ٺٽي جهڙن علمي مرڪزن ۾ موجود ڪيترائي ڪتب خانا (لائبريريون) ۽ درسگاهون (مدرسا) تباهه ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ جي علمي ورثي کي وڏو نقصان رسيو<ref name=" دادا">ڪتاب؛ سنڌ جي عالمن جا سونھري ڪارناما، ليکڪ؛ دادا سنڌي</ref>. تاريخي ۽ تحقيقي لکتن موجب، موجوده بلوچستان جي سرزمين قديم زماني ۾ سنڌ جي وسيع جغرافيائي ۽ تهذيبي دائري سان ڳنڍيل رهي آهي. ڪجهه محققن جو خيال آهي ته بلوچستان جا ابتدائي رهاڪو سنڌي نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته بلوچ قبيلن جي آمد بعد جي تاريخي دورن ۾ ٿي. ڊاڪٽر الهه رکيو ٻُٽ لکي ٿو ته بلوچ قبيلا بلوچستان جا اصلوڪا رهاڪو نه هئا، پر انهن جي مڪران ۽ بلوچستان ۾ آمد چوٿين صدي عيسوي کان شروع ٿي. هن جي مطابق، بلوچ قبيلن کان اڳ هن خطي ۾ دراوڙ، عرب، ايراني، بروهي، راجپوت ۽ جت وڏي انگ ۾ آباد هئا<ref> ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref>. مير رحيم داد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ ۾ بيان ڪري ٿو ته سنڌ ماٿري ۾ بلوچن جي موجودگي کي ٽالپر دور کان اڳ تسليم ڪرڻ تاريخي طور درست ناهي، ۽ سندس خيال موجب بلوچستان تاريخي طور سنڌ جو حصو رهيو آهي.ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579 ساڳئي محقق هڪ ٻي جڳهه تي لکي ٿو ته بلوچستان ۽ خراسان، اقليم سنڌ جا صوبا رهيا آهن<ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع </ref>. بلوچن جي نسلي ۽ جغرافيائي پس منظر بابت احمد يار بلوچ لکي ٿو ته بلوچن جي آمد بلوچستان ۾ مرحليوار ٿي ۽ انهن جي هجرت قديم مسڪن حلب ۽ شام مان تقريبن چوٿين صدي عيسوي ۾ شروع ٿي.ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38 صادق علي بلوچ مطابق، زابلستان بلوچن جو قديم وطن هو، جنهن مان پوءِ اهي مختلف علائقن ڏانهن منتقل ٿيا<ref> تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref>. موسيٰ خان جلال زئي تاريخ بلوچستان ۾ بيان ڪري ٿو ته جڏهن بلوچ قوم ڪرمان مان مڪران طرف لڏي آئي، تڏهن انهن جو سردار جلال خان هو، جيڪو هن مهاجرت جي اڳواڻي ڪري رهيو هو.تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16 يورپي محقق پيڪولين لکي ٿو ته گهڻا بلوچ پاڻ کي عرب نسل سان ڳنڍين ٿا ۽ حلب (شام) کي پنهنجو ابتدائي وطن قرار ڏين ٿا<ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري </ref>. ڪامران اعظم جنجوعه لکي ٿو ته بلوچ قوم قديم دور ۾ عربستان، دجله ۽ فرات جي وادين، حلب جي علائقن ۽ ايراني سرحدن ڀرسان آباد هئي. هن وڌيڪ بيان ڪيو آهي ته هڪ روايت موجب، جڏهن بلوچ حلب مان لڏپلاڻ ڪري ڪرمان پهتا، ته اهي 44 گروهن ۾ ورهايل هئا، جن مان اعلمش رومي وڏو سردار هو<ref> ڪتاب بگٽي قبيلا ص نمبر 48ساڳيو ڪتاب ص نمبر 55</ref>. تاريخي بيانن موجب، موجوده بلوچستان جو علائقو اڳ ڪيچ مڪران، لسٻيلا، قلات، ۽ سيوي (سبي) جهڙن نالن سان سڃاتو ويندو هو. مهر ڳڙهه جي تهذيب، جيڪا لڳ ڀڳ 9 هزار سال پراڻي آهي، پڻ هن ئي خطي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. ڪجهه محققن موجب، لسٻيلي جا حڪمران سما (سماٽ) هئا، جڏهن ته قلات جا حڪمران بروهي هئا، جن کي دراوڙي نسل سان وابسته ڪيو وڃي ٿو. بروهي قوم بابت اهو به لکيو ويو آهي ته انهن جو بلوچن سان نسلي ۽ لساني تعلق ناهي . پاڪستان جي قيام کان پوءِ، 1964ع ۾ مرڪزي حڪومت طرفان سنڌ جا ڪجهه علائقا—جهڙوڪ جهٽ پٽ، نصيرآباد، اوستو، جعفرآباد، جهل مگسي، ڊيرا الهيار ۽ مراد جمالي—انتظامي طور بلوچستان ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{Citation |title=گريٽر بلوچستان ۽ تاريخي حقيقتون! {{!}} Affair - افيئر<!-- Bot generated title --> |url=http://affairnews.com/2015/07/%DA%AF%D8%B1%D9%8A%D9%BD%D8%B1-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DB%BD-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%D8%AA%D9%88%D9%86/ |accessdate=2019-12-17 |archive-date=2020-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018185800/http://affairnews.com/2015/07/%da%af%d8%b1%d9%8a%d9%bd%d8%b1-%d8%a8%d9%84%d9%88%da%86%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%db%bd-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d8%ae%d9%8a-%d8%ad%d9%82%d9%8a%d9%82%d8%aa%d9%88%d9%86/ |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> <ref>ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579</ref><ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع</ref><ref>ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38</ref><ref>تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref><ref>تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16</ref><ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري</ref> == تاريخ == {{Main|سنڌ جي تاريخ}} ===قبل از تاريخي دور === (تقريباً 7000 ق.م. کان 3000 ق.م.) سنڌو ماٿر واري علائقي (Greater Indus Region) ۾ انساني آبادي جا سڀ کان پراڻا آثار تقريباً 7000 قبل مسيح جا ملن ٿا، خاص طور تي [[مھرڳڙھ]] مان. جيڪو جيڪو اڄ بلوچستان ۾ واقع آهي، قديم دور ۾ سنڌو ماٿر جي تهذيبي دائري ۾ شامل هو، ۽ سنڌ جي تهذيبي اثرن جو اولين مرڪز سمجهيو وڃي ٿو<ref>UNESCO World Heritage Centre – Mehrgarh (Tentative List)</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I, Oxford University Press</ref>. ===سنڌو تهذيب جو دور === (تقريباً 3000 ق.م. کان 1700 ق.م.) تقريباً 3000 ق.م. ۾ سنڌو تهذيب پنهنجي پختي شهري شڪل اختيار ڪئي، جنهن جا وڏا مرڪز موهن جو دڙو ۽ هڙاپا هئا<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, Ancient Cities of the Indus Valley Civilization, Oxford, 1998</ref><ref>Britannica, entry: Indus Valley Civilization</ref>. [[فائل:IVC Map.png|thumb|150px|کاٻو|[[وادي سنڌ جي تهذيب|سنڌو تهذيب]] جا نمايان شهر]] [[فائل:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|100px|کاٻو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل ڪنگ پريسٽ جو مجسمو]] [[فائل:Mohenjodaro Sindh.jpeg|thumb|[[موهن جو دڙو|موهن دڙي]] جا آثار]] سنڌو تهذيب جي آبادي بابت جديد آثار قديمه جي تحقيق موجب مجموعي آبادي 4 کان 5 لک جي وچ ۾ هئي، جيڪا ان دور لاءِ انتهائي وڏي هئي<ref>Possehl, Gregory L., The Indus Civilization, Chapter on Demography</ref><ref>Wright, Rita P., The Ancient Indus, Cambridge University Press, 2010</ref>. سنڌو تهذيب جا شهر: گرڊ سسٽم تحت رٿيل؛ ڍڪيل نيڪالي نظام؛ پڪين سرن جا گهر؛ ۽ عوامي غسل خانن تي مشتمل هئا<ref>Marshall, Sir John, Mohenjo-daro and the Indus Civilization, 1931</ref><ref>UNESCO – Mohenjo-daro World Heritage Site</ref>. سنڌو تهذيب پنهنجي عظمت ۾ قديم مصري ۽ ميسوپوٽيميا تهذيبن جي برابر هئي. موهن جو دڙو، هڙاپا ۽ [[ڪوٽڏجي|ڪوٽ ڏيجي]] جهڙا شهر اعليٰ شهري منصوبابندي، پڪين سرن جي عمارتن، ڍڪيل نيڪالي نظام، عوامي غسل خانن ۽ منظم رستن جي شاهدي ڏين ٿا. [[بلوچستان]] خشڪ هجڻ ڪري اتي جي رهواسين کي مشڪلاتون پيدا ٿيون، جتان ڪيترائي ماڻهو ڪوٽ ڏجي جي علائقن طرف ھجرت ڪري آيا. پنهنجي دور ۾ ڪوٽ ڏجي وارو علائقو شهري علائقن جو مثال هو<ref>Britannica, entry: Kot Diji Culture</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I (OUP)</ref><ref>Wright, Rita P., The Ancient Indus, Cambridge University Press</ref><ref>Possehl, Gregory L., The Indus Civilization, AltaMira Press</ref>. ان کان سواءِ [[موهن جو دڙو]] ۽ [[هڙاپا]] پڻ انساني زندگي لاءِ شهڪار شهر هئا. هتي ماڻهو کي [[فنون لطيفہ]] تي عبور حاصل هو، ۽ هنن پنهنجي [[سنڌو لکت| لکت]] جو نظام تيار ڪيو، جيڪو اڄ تائين مڪمل طور پڙهي نه سگهيو آهي<ref>Parpola, Asko, Deciphering the Indus Script</ref><ref>Britannica, entry: Indus Script</ref>. اتي موجود ترتيب سان جوڙهيل شهر، پڪين سرن سان عام ماڻهن جا گھر، رستا، عوامي غسل خانا، ۽ ڍڪيل نيڪالي جو نظام ان شهر جي عظمت جو داستان آهي<ref>{{cite web |url= http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moanjodaro|author= |date= |work= The United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) website |publisher= |accessdate=September 6, 2014}}</ref><ref>Suhail Zaheer Lari, ''An Illustrated History of Sindh'' (1994, Karachi) p. 16, 17</ref>. هي تهذيب تقريباً 1700 ق.م. ۾ اوچتي تباهي جو شڪار ٿي، جنهن جا امڪاني سبب قدرتي آفتون يا زلزلا سمجهيا وڃن ٿا<ref>Edwin Bryant (2001). The Quest for the Origins of Vedic Culture. pp. 159–60.</ref>. ===ابتدائي تاريخي ۽ ويدڪ دور=== (1700 ق.م. کان 600 ق.م.) قديم شهر رورڪا، جنهن کي هاڻ روهڙي يا اروڙ چيو وڃي ٿو، [[سئوويرا بادشاهت]](Sauvīra) جي گادي جو هنڌ هو. سئوويرا هڪ قدرتي-تاريخي بادشاهت هئي<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind, p.63</ref><ref>Raychaudhuri, Political History of Ancient India</ref>. جنهن جو ذڪر شروعاتي ٻڌ ڌرم جي ادب ۾ مُک واپاري مرڪز طور ٿيل آهي<ref>Derryl N. MacLean (1989)، [https://books.google.com/books?id=xxAVAAAAIAAJ&pg=PA63 ''Religion and Society in Arab Sind''], ص.63</ref>. رگويد واري زماني ۾ سنڌ کي سپت سنڌو سڏيو ويندو هو. “سپت سنڌو” مان مراد سنڌو ۽ ان سان لاڳاپيل اهم نديون هيون. ان مان مکيه نديون شتدرو ([[ستلج]])، پرشڻي ([[راوي]])، اسڪني ([[چناب]])، وتستا ([[جهلم]])، ارجڪئا ([[بياس ندي|بياس]])، ۽ [[سنڌوندي|سنڌو ندي]] وهندڙ هيون. ھڪ لفظ سوما کي ندي سمجھي سپت سنڌو جو مطلب ست نديون سمجھيو ويو پر علمن ان کي علائقي جو نالو يا ڏند ڪٿائي ندي سمجھن ٿا. [[مھاڀارت]] ۾ سنڌ جو ذڪر [[هندوستان جا نالا|ڀارت ورشا]] جي حصي طور ملي ٿو. ===ھخامنشي (فارسي) دور=== (600 ق.م. کان 400 ق.م.) سنڌ 519 ق.م. ۾ فارسي [[هخامنشي سلطنت| ھخامنشي]] (اڪئمنيڊ) شهنشاهت جو باقاعده حصو بڻجي. دارا اعظم (اول) سنڌ فتح ڪري ان کي پنهنجي سلطنت جي ھندش جي نالي سان 29هين ساتراپي (ولايت) قرار ڏنو. فارسي دور ۾ سنڌ مان فوجي ڀرتيون ڪيون ويون، ۽ سنڌي سپاهي ايراني لشڪر جو حصو بڻجي يونان خلاف ٿيندڙ فارسي–يوناني جنگين ۾ شامل ٿيا<ref>Briant, Pierre, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Herodotus, Book III, Satrapy List</ref><ref name = " سيلاني "/>. اعظم (اول) جي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ فارسي منتظمين، فوجي ۽ واپاري اچڻ لڳا، جنهن سبب ايراني اثر وڌي ويو. بعد وارن ايراني ۽ مقامي روايتن ۾ بهمن بن اسفنديار سان منسوب ڪجهه شهرن جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تاريخي تحقيق موجب اهي بيان اسطوري آهن ۽ [[هخامنشي سلطنت|ھخامنشي]] (اڪئمنيڊ) دور سان سڌي طرح ثابت ناهن<ref>Behistun Inscription</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Briant, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Herodotus, Histories, Book III</ref><ref>Bosworth, The Persian Empire</ref><ref>Yarshater, Iranian National History</ref><ref>Encyclopaedia Iranica – Bahman</ref>. فردوسي جي شاهنامي جهڙين ايراني رزميه روايتن موجب، هند، سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جا ڪجهه راجا ايران جي بالادستي مڃيندا ۽ خراج ادا ڪندا هئا؛ بهرحال، جديد تاريخي تحقيق موجب اهي بيان ڪنھن تاريخي دستاويز جو نه پر ادبي ۽ رزميه روايتن جو حصو آهن. ايراني [[هخامنشي سلطنت|ھخامنشي]] اڪئمنيڊ سلطنت جي اوڀر وارن علائقن، جن ۾ سنڌ (ھندش) پڻ شامل هئي، جا نالا اسان تائين يوناني مؤرخن، خاص طور هيروڊوٽس، وسيلي پهتا آهن. انهن علائقن ۾ ساڪا، ماڪا (مڪران)، ستگيدائي، گنداروئي ([[گنڌارا]])، [[داديڪائي]] ۽ [[پڪٽائي]] جهڙا قبيلائي ۽ علائقائي نالا شامل هئا. دارا اعظم (اول) جي دور ۾ سنڌ مان پڻ سپاهي ايراني فوج ۾ ڀرتي ڪيا ويا. بعد ۾، جڏهن [[خشايارشا پھريون]] (Xerxes) يونان خلاف مهم هلائي، تڏهن ايراني لشڪر ۾ هندستاني ۽ سنڌي سپاهي به شامل هئا؛ [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي]] مطابق ايرانين جنگ ۾ ھاٿين جو پڻ استعمال ڪيو<ref name="سيلاني "> [ ڪتاب: سنڌ گهمندڙ سيلاني، سنڌي ادبي بورڊ] </ref>. 400 بهرحال، جديد تاريخي ذريعن موجب انهن جنگين ۾ سنڌي هاٿين جي استعمال بابت ڪو مستند ثبوت موجود ناهي<ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Cambridge History of Iran, Vol. II</ref><ref>Pierre Briant, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Achaemenid Empire”</ref><ref>Herodotus, Histories, Book III & VII</ref>. ===يوناني ۽ سلوقي دور=== (400 ق.م. کان 305 ق.م.) 327 کان 325 قبل مسيح جي وچ ۾ يوناني فاتح سڪندر اعظم سنڌو وادي ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن ۾ داخل ٿيو<ref>Arrian, Anabasis of Alexander, Books IV–VI </ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Alexander the Great”</ref>. سڪندر جي وفات کان پوءِ سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان ڪجهه عرصي لاءِ سلوقي سلطنت جي سياسي اثر هيٺ رهيا <ref>Cambridge History of Iran</ref> <ref>Britannica, “Seleucid Empire”</ref>. ===موريا سلطنت جو دور=== (305 ق.م. کان 185 ق.م.) 305 قبل مسيح ۾ چندر گپت موريا، سلوقس نيڪيٽر سان معاهدي کان پوءِ، سنڌ کي موريا شهنشاهت ۾ شامل ڪيو<ref>Britannica, “Chandragupta Maurya”</ref><ref>Justin, Epitome of Pompeius Trogus</ref><ref>Strabo, Geography</ref>. موريا دور، خاص طور اشوڪا جي حڪومت دوران، سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ٻڌ ڌرم کي وڏي هٿي ملي ۽ ان جي تبليغ ٿي<ref>Romila Thapar, Ashoka and the Decline of the Mauryas</ref><ref>Ashokan Rock Edicts</ref>. 185 قبل مسيح ۾ موريا حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو جڏهن ان جي آخري حڪمران برهدرتھ کي پُشيمتر سنگا هٿان قتل ڪيو ويو ۽ سنگا شهنشاهت قائم ٿي<ref>Encyclopaedia Britannica, “Sunga dynasty”</ref><ref>Romila Thapar, The Mauryas Revisited</ref><ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref>. ===هند-يوناني ۽ باختري دور=== (185 ق.م. کان 130 ق.م.) مورين جي زوال کان پوءِ اتر اولهه هندستان ۾ يوناني اثر ٻيهر وڌيو. هن دور ۾ ڊيمٽرس اول جي قيادت هيٺ يوناني–باختري حڪمرانن تقريباً 200–180 قبل مسيح جي وچ ۾ گندھارا، پنجاب ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو. سنڌ بابت، خاص طور اترين حصن ۾، هند–يوناني اثر جا آثار ملن ٿا؛ بهرحال، سڄي سنڌ تي سندن سڌي ۽ مستقل حڪومت بابت جديد تحقيق ۾ اختلاف موجود آهي<ref>Dani, History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Bopearachchi, Monnaies Gréco-Bactriennes</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Demetrius I”</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Indo-Greek Kingdoms”</ref><ref>A. K. Narain, The Indo-Greeks</ref>. ميناندر (ميلندا) جهڙا حڪمران به هن دور ۾ ٿيا. ===سڪوٿي (انڊو-سڪوٿي) دور=== (2 صدي ق.م.) ٻي صدي قبل مسيح ۾ هند–يوناني علائقن ۾ ساڪا (سڪوٿي) قبيلن جي حڪمراني قائم ٿي، جنهن سان هند–يوناني اقتدار جو خاتمو ٿيو. ساڪا حڪمرانن سنڌ، پنجاب، راجستان ۽ اولهه هندستان جي وسيع علائقن تي حڪومت ڪئي، ۽ جديد تاريخنويسي ۾ هن دور کي انڊو–سڪوٿي (Indo-Scythian) دور سڏيو وڃي ٿو<ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Indo-Scythian”</ref><ref>A. K. Narain, The Indo-Greeks</ref>. ===ڪوشان سلطنت=== (1 صدي عيسوي کان 3 صدي عيسوي) پهرين صدي عيسوي ۾ سنڌ [[ڪوشان ايمپائر]] جي قبضي هيٺ آئي. سنڌ, گندھارا ۽ اتر هندستان تي انھن جي حڪومت قائم ٿي<ref>Encyclopaedia Britannica, “Kushan Dynasty”</ref><ref>Cambridge History of India</ref>. [[ڪنشڪ]] جي حڪمراني دوران ٻڌ ڌرم کي وڏي سرپرستي ملي ۽ ڪيترائي مذهبي مرڪز قائم ڪيا ويا. هن دور ۾ ڪجهه قبيلن، جن ۾ آهير پڻ شامل هئا<ref name="Beames1970">{{cite book|author=John Beames|title=A comparative grammar of the modern Aryan languages of India: to wit, Hindi, Panjabi, Sindhi, Gujarati, Marathi, Oriya and Bengali |url=https://books.google.com/books?id=wIddAAAAIAAJ|accessdate=22 March 2011|year=1970|publisher=Munshiram Manoharlal}}</ref>، سنڌ ۾ موجود هئا. ٽين صدي عيسوي جي وچ ڌاري ڪوشان سلطنت جي زوال کان پوءِ سنڌ ساساني شهنشاهت جي سياسي اثر هيٺ اچي وئي<ref>which began about 127 CE. "Falk 2001, pp. 121–136", Falk (2001), pp. 121–136, Falk, Harry (2004), ص. 167–176 and Hill (2009), ص. 29, 33, 368–371.</ref> ===ساساني (فارسي) دور=== (3 صدي عيسوي) ڪوشان سلطنت جي زوال کان پوءِ، ٽين صدي عيسوي جي وچ ڌاري سنڌ ساساني شهنشاهت جي سياسي بالادستي هيٺ اچي وئي. ساساني حڪمرانن سنڌ کي سڌي صوبي بدران اوڀر سرحدي علائقي طور سنڀاليو، جتي مقامي حڪمران برقرار رهيا پر فارسي اقتدار کي خراج ادا ڪندا هئا. سنڌ هن دور ۾ ايران ۽ هندستان جي وچ ۾ واپاري دروازي جي حيثيت رکي ٿي. پنجين صدي عيسوي ۾ هيفتالي حملن سبب ساساني اثر ڪمزور ٿيو، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ مقامي گهراڻن جي حڪمراني جو آغاز ٿيو<ref>Encyclopaedia Iranica</ref><ref>Romila Thapar, Early India</ref><ref>. O. Skjærvø, Sasanian Coins in the Indus Region</ref><ref>Dani, History of Pakistan</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, Hephthalites</ref>. ===گپتا گھراڻي جو دؤر=== (4 صدي عيسوي کان 478ع تائين) ساساني اثر جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ سنڌ ڪجهه عرصي لاءِ گپتا سلطنت جي سياسي اثر هيٺ آئي. پنجين صدي عيسوي جي آخر ۾ هيفتالي (سفيد ھُن) قبيلن جي حملن سبب گپتا اقتدار اتر اولهه هندستان مان ختم ٿيڻ لڳو. ان کان پوءِ سنڌ ۾ مقامي حڪمرانن جو دور شروع ٿيو، جيڪو روايتي طور [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. ڪجهه وقت لاءِ اتر هندستان جي حڪمران شهنشاهه [[هرشاوردن]] جو سنڌ تي سياسي اثر پڻ ذڪر هيٺ اچي ٿو، پر سڌي صوبائي حڪومت جا پڪا ثبوت موجود ناهن<ref>Romila Thapar, Early India</ref><ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref>. ==== قديم سنڌ جون مشهور سياسي شخصيتون ==== قديم سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ مقامي حڪمرانن، ايراني ۽ مقدونيائي فاتحن، موريا شهنشاهن ۽ وچ ايشيائي قبيلائي سلطنتن جو اهم ڪردار رهيو. رائي گهراڻي کان اڳ سنڌو ماٿري مختلف دورن ۾ مقامي راجائن، اخيميني، مقدونيائي، سليوسي، موريا، سڪا، پارٿين، ڪوشان ۽ اڇن هنن جي سياسي اثر هيٺ رهي. انهن حڪمرانن ۽ قبيلائي قوتن جو ذڪر گهڻو ڪري يوناني، ايراني، هندستاني ۽ بعد وارن تاريخي ذريعن ۾ ملي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ رائي گهراڻي کان اڳ سنڌ سان لاڳاپيل قديم حڪمران ۽ سياسي قوتون ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | شخصيت / قوت ! style="background:#99CCFF;" | درجو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي سڃاڻپ ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ سان لاڳاپو ! style="background:#99CCFF;" | مختصر تعارف |- | 1 | [[ميوسيڪانس|راجا ميوسيڪانس]] (Musicanus) | مقامي حڪمران | سنڌو ماٿري جو راجا | هيٺين سنڌ / سنڌو درياهه جو علائقو | يوناني ذريعن موجب ميوسيڪانس سنڌو ماٿري جو هڪ خودمختيار مقامي حڪمران هو، جنهن سڪندر اعظم جي آمد وقت پنهنجي سياسي حيثيت برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 2 | [[راجا سامبس]] (Sambus) | مقامي حڪمران | اتر سنڌ جو سردار | اتر سنڌ | سامبس قديم سنڌ جو هڪ مقامي حڪمران يا سردار هو، جنهن جو ذڪر مقدونيائي لشڪر جي سنڌ ۾ اچڻ واري دور سان لاڳاپيل بيانن ۾ ملي ٿو. |- | 3 | [[راجا آڪسيڪانس|راجا آڪسِي ڪانس]] (Oxycanus) | مقامي حڪمران | سنڌو ڪناري جو حڪمران | سنڌو درياهه جو علائقو | آڪسيڪانس سنڌو درياهه جي ڀرپاسي آباد علائقي جو مقامي حڪمران هو، جنهن بابت يوناني تاريخدانن سڪندر اعظم جي سنڌي مهم جي حوالي سان ذڪر ڪيو آهي. |- | 4 | [[سوفيٿس]] يا سوفيٽس | مقامي حڪمران | منظم مقامي رياست جو حڪمران | قديم سنڌ / اتر اولهه هندستاني علائقو | سوفيٿس کي قديم ذريعن ۾ هڪ منظم، طاقتور ۽ فوجي لحاظ کان مضبوط حڪمران طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن وٽ انتظامي ۽ فوجي ڍانچو موجود هو. |- | 5 | [[دارا اعظم|دارا اوّل]] | غير ملڪي حڪمران | [[اخيميني سلطنت]] جو شهنشاهه | هندوش / سنڌو ماٿري | دارا اوّل اخيميني ايران جو شهنشاهه هو، جنهن سنڌو ماٿري جي ڪجهه حصن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو ۽ انهن علائقن کي اخيميني انتظامي نظام جو حصو بڻايو. |- | 6 | [[سڪندر اعظم]] | غير ملڪي فاتح | [[مقدونيائي سلطنت]] | سنڌو درياهه ۽ هيٺين سنڌ | سڪندر اعظم 326 ق.م ۾ سنڌو ماٿري ۾ داخل ٿيو ۽ هتان جي مختلف مقامي حڪمرانن سان جنگيون، معاهدا ۽ سياسي رابطا ڪيا. |- | 7 | [[سليوڪس اوّل نيڪيٽر]] | غير ملڪي حڪمران | [[سليوسي سلطنت]] | سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان جا سرحدي علائقا | سليوڪس اوّل سڪندر اعظم جي جانشينن مان هو، جنهن سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي سياسي دعويٰ ڪئي، پر بعد ۾ موريا سلطنت سان معاهدي ذريعي سرحدي بندوبست ٿيو. |- | 8 | [[چندرگپت موريا]] | سلطنتي حڪمران | [[موريا سلطنت]] | سنڌ سميت اتر هندستان | چندرگپت موريا اتر هندستان ۾ هڪ مضبوط مرڪزي سلطنت قائم ڪئي، جنهن جي سياسي اثر هيٺ سنڌ جا علائقا به آيا. |- | 9 | [[اشوڪ اعظم]] | سلطنتي حڪمران | موريا سلطنت | سنڌو ماٿري جا علائقا | اشوڪ اعظم موريا سلطنت جو مشهور شهنشاهه هو، جنهن بدھ مت جي سرپرستي ڪئي ۽ سلطنت جي مختلف علائقن ۾ اخلاقي، انتظامي ۽ مذهبي پاليسيون نافذ ڪيون. |- | 10 | [[سڪا]] / [[اسڪٿي]] | قبائلي / سلطنتي قوت | وچ ايشيائي قبيلائي حڪمران | سنڌ ۽ ڀرپاسي وارا علائقا | سڪا يا اسڪٿي وچ ايشيا مان آيل قبيلائي قوتون هيون، جن اتر اولهه هندستان ۽ سنڌ جي سياسي تاريخ تي اثر وڌو. |- | 11 | [[پارٿين]] / [[پھلاوا]] | قبائلي / سلطنتي قوت | ايراني نسل جي سياسي قوت | سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان | پارتھين يا پھلاوا ايراني نسل سان لاڳاپيل حڪمران هئا، جن مختلف دورن ۾ سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي سياسي اثر قائم رکيو. |- | 12 | [[ڪوشان]] | سلطنتي قوت | وچ ايشيائي سلطنت | سنڌو ماٿري ۽ اتر اولهه هندستان | ڪوشان سلطنت واپار، سڪن، بدھ مت ۽ بين العلاقائي رابطن لاءِ مشهور هئي. ان جو اثر سنڌو ماٿري تائين پکڙيل هو. |- | 13 | [[اڇا ھن]] | قبائلي / حملي آور قوت | وچ ايشيائي خانه بدوش | سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جا علائقا | اڇا هن وچ ايشيا جا خانه بدوش حملي آور هئا، جن ڏکڻ ايشيا جي سياسي ڍانچي تي اثر وڌو ۽ سنڌ سميت ڪيترن علائقن ۾ سياسي بيچيني پيدا ڪئي. |} === راء گھراڻي جو دؤر=== {{Main|راءِ گهراڻو}} ''(تقريباً 478ع – 632ع)'' پنجين صدي عيسوي جي آخر ڌاري سنڌ ۾ مقامي حڪمراني جي هڪ نئين مرحلي جو آغاز ٿيو، جنهن کي تاريخ ۾ '''[[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]]''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. راءِ گهراڻو سنڌ جو پهريون چڱيءَ طرح دستاويزي مقامي حڪمران گهراڻو سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ساساني، ڪوشاني ۽ ٻين خارجي سياسي اثرن جي خاتمي کان پوءِ سنڌ ۾ هڪ مضبوط ۽ خودمختيار رياست قائم ڪئي. هن گهراڻي جي گاديءَ جو هنڌ [[اروڙ]] (الور) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم سياسي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. راءِ گهراڻي بابت بنيادي معلومات ''[[چچ نامو]]''، عرب مؤرخن جي بيانن ۽ بعد وارن تاريخي ماخذن مان ملي ٿي. انهن ذريعن موجب راءِ حڪمرانن جي اقتدار هيٺ سنڌ جي حدن ۾ موجوده سنڌ سان گڏ [[مڪران]]، [[سيوھڻ |سيوستان]] (سيوھڻ)، [[ملتان]] ۽ اتر اولهه وارا ڪجهه سرحدي علائقا پڻ شامل هئا. ان دور ۾ سنڌ ڏکڻ ايشيا، ايران ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ واپار جو اهم مرڪز هئي، جنهن سبب رياست کي اقتصادي استحڪام حاصل رهيو. راءِ گهراڻي جي دور ۾ انتظامي ڍانچي، فوجي تنظيم، زميني محصولن ۽ واپاري رستن تي خاص ڌيان ڏنو ويو. عرب مؤرخن جي بيانن موجب سنڌ هڪ خوشحال ۽ منظم سلطنت هئي، جتي زراعت، واپار ۽ دريائي آمدرفت معاشي زندگي جا اهم بنياد هئا. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ مختلف مذهبي برادرين، خاص طور ٻڌ ڌرم ۽ هندومت جي پوئلڳن، کي پنهنجن مذهبي معاملن ۾ خاصي آزادي حاصل هئي. 632ع ۾ [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] جي وفات کان پوءِ راءِ گهراڻي جو خاتمو ٿيو. ان کان پوءِ سندس درٻار جي برهمڻ وزير [[راجا چچ|چچ]] اقتدار حاصل ڪري [[برهمڻ آباد]] قائم ڪيو، جنهن سان سنڌ جي سياسي تاريخ جي هڪ نئين دور جي شروعات ٿي. ====راءِ گهراڻي جا حڪمران==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ راءِ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | ترتيب ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | اندازي مطابق دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راء ديواجي|راءِ ڏيوَاجي]] | تقريباً 489ع کان اڳ | راءِ گهراڻي جو باني حڪمران؛ سنڌ ۾ منظم سياسي اقتدار جو بنياد وڌائيندڙ |- | 2 | [[راء سھارس پھريون|راءِ ساهيرس اوّل]] | 489ع – 510ع | سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي استحڪام |- | 3 | [[راء سھاسي پھريون|راءِ ساهسي اوّل]] | 510ع – 524ع | امن، واپار ۽ فوجي تنظيم جي مضبوطي |- | 4 |[[راء سھارس ٻيون|راءِ ساهيرس ٻيو]] | 524ع – 600ع | راءِ گهراڻي جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ سياسي ۽ فوجي عروج جو دور |- | 5 | [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] | 600ع – 632ع | راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ برهمڻ گهراڻي جو آغاز ٿيو |} ==== راءِ سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي بناوت ==== {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ راءِ دور جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] (الور) |- | حڪومتي نوعيت | موروثي بادشاهت |- | اهم علائقا | سنڌ، سيوستان، ملتان، مڪران ۽ سرحدي علائقا |- | معيشت | زراعت، دريائي واپار، زميني محصول |- | فوج | منظم مقامي فوج ۽ سرحدي دفاعي نظام |- | مذهب | هندومت ۽ ٻڌ ڌرم جي گڏيل موجودگي |- | واپار | هندستان، ايران ۽ وچ ايشيا سان واپاري رابطا |- | جانشين رياست | [[برھمڻ گھراڻو]] |} ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻي کي سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هڪ عبوري ۽ بنيادي اهميت وارو دور سمجهيو وڃي ٿو. هي دور هڪ طرف قديم هند-ايراني ۽ ڪوشاني سياسي روايتن جي پڄاڻي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته ٻي طرف سنڌ جي مقامي رياستي سڃاڻپ جي مضبوط ٿيڻ جو آغاز پڻ سمجهيو وڃي ٿو. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم سياسي وحدت طور سامهون آئي، جنهن جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي تي بعد ۾ [[برهمڻ آباد]] ۽ پوءِ عرب دور جي حڪمراني جا ڪيترائي عنصر قائم رهيا. ===برهمڻ گهراڻي جو دور=== {{Main|برھمڻ گهراڻو}} ''(632ع – 712ع)'' [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي خاتمي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون سياسي دور شروع ٿيو، جيڪو '''[[برھمڻ گھراڻو|برهمڻ گهراڻي]]''' يا '''چچ گهراڻي''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هن گهراڻي جو بنياد [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] وڌو، جيڪو اصل ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار ۾ هڪ برهمڻ وزير ۽ منتظم هو. راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ چچ اقتدار حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ هڪ نئين مقامي بادشاهت قائم ڪئي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> برهمڻ گهراڻي جو گاديءَ جو هنڌ [[اروڙ]] (الور) رهيو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم سياسي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. عرب، فارسي ۽ مقامي تاريخي ماخذن موجب هن دور ۾ سنڌ جون حدون اتر ۾ [[ملتان]] تائين، اولهه ۾ [[مڪران]] تائين ۽ ڏکڻ ۾ [[رڻ ڪڇ]] جي علائقن تائين پکڙيل هيون.<ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref><ref>{{cite book |last=Dani |first=A. H. |title=History of Pakistan, Volume I |publisher=Oxford University Press}}</ref> برهمڻ گهراڻي جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم ۽ خوشحال رياست طور موجود هئي، جتي زراعت، دريائي واپار، بندرگاهي سرگرميون ۽ زميني محصول رياست جي آمدني جا اهم ذريعا هئا. [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[سيوستان]] ۽ [[برهمڻ آباد]] جهڙا شهر واپار ۽ انتظام جا اهم مرڪز هئا. عرب مؤرخن جي بيانن موجب سنڌ هندستان، ايران، عربستان ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ واپاري رابطن جو اهم دروازو هئي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ==== چچ برهمڻ جو اقتدار ==== [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] اصل ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار جو اعليٰ عملدار هو. ''چچ نامي'' موجب راءِ ساهسي جي وفات کان پوءِ چچ راڻي سوهندي سان شادي ڪئي ۽ اقتدار سنڀاليو. بعد ۾ هن مخالف دعويدارن کي شڪست ڏئي پنهنجي حڪومت کي مستحڪم ڪيو. چچ سنڌ جي سرحدن کي وڌايو ۽ ڪيترن ئي سرحدي علائقن تي سياسي اثر قائم ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref> تاريخي روايتن موجب چچ نه رڳو سنڌ جي مرڪزي علائقن تي پنهنجو اقتدار مضبوط ڪيو، پر مڪران، سيوستان ۽ اترين علائقن ۾ پڻ مهمون هلائيون. سندس دور ۾ سنڌ هڪ مضبوط مقامي بادشاهت طور اڀري آئي، جنهن جو سياسي اثر سنڌو ماٿريءَ جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> ==== برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] | 632ع – 671ع | برهمڻ گهراڻي جو باني؛ راءِ گهراڻي کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ کي سياسي طور متحد ڪيو |- | 2 | [[راجا چندر|راجا چندر]] | 671ع – 679ع | چچ جو ڀاءُ؛ حڪومت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل برقرار رکيو |- | 3 | [[راجا ڏاهر|راجا ڏاهر]] | 679ع – 712ع | برهمڻ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ عرب حملي خلاف مزاحمت لاءِ مشهور |} <ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ==== راجا ڏاهر جو دور ==== [[راجا ڏاهر]] برهمڻ گهراڻي جو آخري ۽ سڀ کان مشهور حڪمران هو. هن پنهنجي والد [[راجا چچ]] ۽ چاچي [[راجا چندر]] کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. سندس دور ۾ سنڌ سياسي طور مضبوط رياست هئي، پر ساڳئي وقت عرب خلافت سان لاڳاپا ڇڪتاڻ جو شڪار ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> 711ع–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻي ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجن سنڌ تي حملو ڪيو. عرب فوجن پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان ۽ ٻين علائقن ڏانهن وڌيون. آخرڪار [[اروڙ]] جي ويجهو ٿيل جنگ ۾ راجا ڏاهر مارجي ويو، جنهن سان برهمڻ گهراڻي جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ اموي خلافت جي سياسي اثر هيٺ اچي وئي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ برهمڻ گهراڻي جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] |- | حڪومتي نظام | موروثي بادشاهت |- | حڪمران گهراڻو | برهمڻ (چچ) گهراڻو |- | اهم شهر | اروڙ، ديبل، نيرون ڪوٽ، برهمڻ آباد، سيوستان |- | اهم معاشي بنياد | زراعت، دريائي واپار، بندرگاهون، محصول |- | مذهبي صورتحال | هندومت، ٻڌ ڌرم ۽ مقامي مذهبي روايتون |- | واپاري رابطا | ايران، عربستان، مڪران، هندستان |- | خاتمو | 712ع ۾ اموي خلافت جي فتح کان پوءِ |} ==== تاريخي اهميت ==== برهمڻ گهراڻي جو دور سنڌ جي تاريخ ۾ قديم ۽ اوائلي اسلامي دور جي وچ واري اهم عبوري مرحلي طور ڏٺو وڃي ٿو. هن دور ۾ سنڌ هڪ مضبوط مقامي رياست جي صورت ۾ موجود هئي، جنهن جا سياسي، فوجي ۽ واپاري رابطا ايران، عربستان ۽ هندستان سان قائم هئا. [[چچ نامو]]، جيڪو هن دور بابت بنيادي تاريخي ماخذن مان هڪ آهي، سنڌ جي سياسي ڍانچي، حڪمرانن، فوجي مهمن ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite book |title=Chach Nama |publisher=Brill}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> 712ع ۾ برهمڻ گهراڻي جي خاتمي سان سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون باب شروع ٿيو، جنهن سان عرب-اسلامي سياسي ۽ ثقافتي اثرن جو دور آغاز ٿيو. ان ڪري برهمڻ گهراڻي کي قديم سنڌ جي آخري وڏي مقامي بادشاهت طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. === عربن جو دور === {{Main|سنڌ تي عربن جي فتح|سنڌ ۾ عرب دور}} ''(712ع کان 11هين صدي عيسوي تائين)'' سنڌ ۾ عربن جو دور 8هين صدي عيسويءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح کان شروع ٿيو ۽ پوءِ اموي، عباسي ۽ هباري حڪمراني جي مرحلن مان گذريو. هن دور ۾ سنڌ پهرين خلافت جي صوبي طور هلي، پوءِ عباسي خلافت جي ڪمزور ٿيڻ سان مقامي عرب نسل جي [[ھباري گھراڻو|هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت هيٺ آئي. سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرڪز [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]]، [[منصوره]] ۽ [[ملتان]] هئا. هن دور ۾ سنڌ عرب دنيا، ايران، مڪران، هندستان ۽ هند (महासागर) جي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍجي وئي. [[فائل:ManuscriptAbbasid.jpg|thumb|کاٻو|عباسي دور ۾ لکيل هڪ دستاويز]] [[فائل:Arabsumf1.png|thumb|220px|کاٻو|عربن پاران پاڪستان ۽ هندوستان جي علائقن ۾ ڪيل حڪومت]] [[فائل:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|اموين پاران فتح ڪيل سنڌ: {{legend|#a1584e|[[محمد]] جي وقت ڪيل فتحون 622–632}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده|راشديا خلافت]] دوران ڪيل فتحون ، 632–661}} {{legend|#fad07d|[[خلافت اموي]] دوران فتحون 661–750}}]] ==== فتح کان اڳ اسلامي رابطا ==== سنڌ ۾ اسلام جي شروعات صرف فوجي فتح سان نه ٿي، پر عرب واپارين، ملاحن ۽ ساحلي رابطن وسيلي اسلام سنڌ جي سامونڊي علائقن تائين اڳ ئي پهچي چڪو هو. [[ديبل]] ۽ ٻين بندرگاهن وسيلي سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، بصره ۽ هند महासागर جي ٻين ساحلي علائقن سان لاڳاپيل هئا. جديد مؤرخن موجب سنڌ ۾ اسلام جي اوائلي موجودگيءَ کي ساحلي واپار، ملاح برادرين ۽ عرب-سنڌي تجارتي لاڳاپن جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.<ref>Richard Eaton, ''The Rise of Islam and the Bengal Frontier''</ref><ref>Romila Thapar, ''Early India''</ref><ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ديبل جي بندرگاهه سان لاڳاپيل باوراجن يا ملاحن بابت ڪجهه روايتن ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تحقيق ان ڳالهه کي احتياط سان ڏسي ٿي. مؤرخن جي راءِ ۾ ڪجهه ملاحن ۽ واپاري حلقن اسلام قبول ڪيو، پر “گهڻي ڀاڱي سمورن” جي اسلام قبول ڪرڻ واري روايت کي پڪ سان ثابت ٿيل تاريخي حقيقت نٿو چئي سگهجي.<ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ==== محمد بن قاسم جي فتح ==== 711ع ۾ [[اموي خلافت]] جي نوجوان سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] سنڌ تي فوجي مهم شروع ڪئي. هن مهم جو تعلق اموي خلافت جي اوڀر واري سرحدي پاليسي، مڪران ۽ سنڌ جي سياسي حالتن، ديبل جي بندرگاهه ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن سان هو. محمد بن قاسم پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، جتي منجنيقن جو استعمال روايتي ماخذن ۾ ذڪر هيٺ اچي ٿو. ان کان پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان، برهمڻ آباد، اروڙ ۽ آخرڪار ملتان تائين عرب فوجي پيش قدمي ٿي.<ref>Al-Baladhuri, ''Futūḥ al-Buldān''</ref><ref>''Chachnama''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Muhammad ibn Qasim”</ref> 712ع ۾ [[راجا ڏاهر]] عرب فوجن سان جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان [[برھمڻ گھراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ خلافت جي سياسي اقتدار جو آغاز ٿيو. راجا ڏاهر کي عرب تاريخنويسيءَ ۾ اڪثر منفي يا غير مقبول حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، پر جديد مؤرخن اهڙن بيانن کي فاتحن جي سياسي بيانيي ۽ فتح نامن جي ادبي روايتن جي تناظر ۾ پڙهڻ تي زور ڏنو آهي.<ref name="Gier">Nicholas F. Gier, ''From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries'', Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion, Gonzaga University, May 2006.</ref><ref name="Naik">{{cite book |last=Naik |first=C.D. |title=Buddhism and Dalits: Social Philosophy and Traditions |year=2010 |publisher=Kalpaz Publications |location=Delhi |isbn=978-81-7835-792-8 |page=32}}</ref> فتح کان پوءِ سنڌو ماٿري جا اهم علائقا، خاص طور ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان، اسلامي حڪمراني هيٺ آيا. عرب جاگرافيائي ۽ تاريخي ماخذن ۾ سنڌ کي اڪثر “سند” سڏيو ويو، جڏهن ته ان کان اوڀر يا اڳتي وارن علائقن لاءِ “هند” جو نالو استعمال ڪيو ويو. ==== انتظامي ۽ شهري تبديليون ==== فتح کان پوءِ سنڌ کي خلافت جي هڪ سرحدي صوبي طور منظم ڪيو ويو. شروعاتي دور ۾ عرب گورنرن فوجي ڇانوڻين، محصولي نظام، امن امان، بندرگاهي واپار ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ديبل عرب سامونڊي واپار جو اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته ملتان اترين سنڌ ۽ پنجاب سان لاڳاپيل مذهبي، تجارتي ۽ فوجي مرڪز بڻيو. [[منصوره]] عرب دور جو سڀ کان اهم شهر بڻجي اڀريو. روايتن موجب اهو شهر برهمڻ آباد جي علائقي ۾ يا ان جي ويجهو آباد ٿيو ۽ بعد ۾ عباسي ۽ هباري دور ۾ سنڌ جي سياسي، علمي ۽ واپاري زندگي جو مرڪز بڻيو. منصوره مان ڪيترائي عالم، شاعر، فقيه، قاضي ۽ رياضي دان پيدا ٿيا، جن ۾ [[ابو مشعر السندي]]، [[ابو عطا سنڌي]]، ابو راجا سنڌي ۽ [[سند بن علي]] جهڙا نالا ذڪر هيٺ اچن ٿا.<ref>{{cite web |author=Seidensticker, Tilman |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/abu-ata-al-sindi-COM_26286 |title=Abū ʿAṭāʾ al-Sindī – Brill Reference |publisher=Brill Reference |accessdate=2012-08-03}}</ref> [[ابو راجا سنڌي]] ۽ [[سند بن علي]] ابتدائي اسلامي دور ۾ “السندي” نسبت سان سڃاتل شخصيتون آهن. عرب تذڪرن موجب انهن جو تعلق سنڌ سان ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ اهي اسلامي علمي، ادبي يا انتظامي حلقن سان وابسته رهيا، پر سندن حياتي بابت تفصيلي ۽ متفقه سوانحي ڄاڻ محدود آهي. ==== عرب دور جي سياسي مرحلن جو خلاصو ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرحلا ! style="background:#99CCFF;" | مرحلو ! style="background:#99CCFF;" | لڳ ڀڳ عرصو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم مرڪز ! style="background:#99CCFF;" | نمايان خصوصيت |- | اموي دور | 712ع – 750ع | خلافت جو صوبو | ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد، ملتان | محمد بن قاسم جي فتح، عرب فوجي ۽ انتظامي نظام جو قيام |- | عباسي دور | 750ع – 9هين صدي | عباسي خلافت جو صوبو | منصوره، ملتان، ديبل | گورنرن جي مقرري، قبائلي ڇڪتاڻ، منصوره جي اهميت |- | هباري دور | 9هين صدي – 11هين صدي | نيم خودمختيار عرب امارت | منصوره | خلافت جي رسمي اطاعت، عملي خودمختياري، مقامي عرب حڪومت |- | غزنوي مداخلت | 11هين صدي | غزنوي اثر | منصوره، ملتان | محمود غزنوي جا حملا ۽ هباري طاقت جو خاتمو |} ==== اموي دور جا گورنر ==== اموي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ گورنرن جي مقرري عراق جي والي ۽ خلافت جي مرڪزي اختيار سان لاڳاپيل هئي. شروعاتي گورنرن جو ڪم فوجي قبضو برقرار رکڻ، محصول گڏ ڪرڻ، مقامي بغاوتن کي روڪڻ ۽ سنڌ کي خلافت جي اوڀر واري سرحدي نظام ۾ شامل ڪرڻ هو. هي فهرست روايتي تاريخي ماخذن ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ ڏنل نالن تي ٻڌل آهي؛ مختلف ماخذن ۾ ڪن گورنرن جي نالن، ترتيب ۽ دورن بابت اختلاف ملي سگهن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ اموي دور جا گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت / ڪردار ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[محمد بن قاسم]] | 712ع – 715ع | اموي سپهه سالار ۽ پهريون عرب گورنر | سنڌ فتح ڪئي، ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان کي عرب اقتدار هيٺ آندو ۽ اسلامي حڪمراني جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[يزيد بن ابي ڪبشه]] | 715ع | اموي گورنر | محمد بن قاسم کان پوءِ مختصر عرصي لاءِ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو. |- | 3 | [[حبيب بن مھلب]] | 715ع – 717ع | اموي گورنر | فوجي ۽ مالي انتظام سنڀاليو ۽ شروعاتي عرب انتظام کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 4 | [[عمر بن مسلم باھلي]] | 717ع – 724ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي سرحدي علائقن ۾ عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. |- | 5 | [[بلال بن احوز تميمي]] | 724ع ۾ ڪجهه ڏينهن | خاص فوجي ذميواري | حبيب بن مهلب جي جيل مان ڀڄي وڃڻ کان پوءِ کيس گرفتار ڪرڻ لاءِ سنڌ موڪليو ويو. |- | 6 | [[جنيد بن عبدالرحمان]] | 724ع – 729ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي اوڀر وارن علائقن ۾ فوجي واڌارن لاءِ مشهور. |- | 7 | [[تميم بن زيد عتبي]] | 729ع – 730ع | اموي گورنر | روايتن ۾ سخاوت جي ڪري مشهور ڄاڻايو ويو آهي. |- | 8 | [[حڪم بن عوانا ڪلبي]] | 730ع – 738ع | اموي گورنر | سياسي بيچيني ۽ سرحدي دفاع جي دور ۾ مقرر ٿيو. |- | 9 | [[عمرو بن محمد بن قاسم]] | 738ع – 743ع | اموي گورنر | باغين ۽ سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون. |- | 10 | [[يزيد بن عرار]] | 743ع – 744ع | اموي گورنر | سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون ۽ اموي اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 11 | [[منصور بن جمھور ڪلبي]] | 744ع – 750ع | اموي دور جو آخري اثرائتو حاڪم | اموي گورنر کان حڪومت کسي حاڪم ٿيو. عباسي انقلاب کان پوءِ عباسي خلافت سان ٽڪراءُ ۾ آيو؛ ان کان پوءِ سنڌ ۾ عباسي گورنرن جو دور شروع ٿيو. |} ==== اموي دور جي تاريخي اهميت ==== اموي دور سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ بنيادي تبديلي جو دور هو. هن دور ۾ سنڌ پہلی ڀيرو اسلامي خلافت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي، عرب فوجي ڇانوڻيون قائم ٿيون، بندرگاهن ۽ واپاري رستن کي نئين اهميت ملي، ۽ عربي ٻولي، اسلامي قانون، محصولي انتظام ۽ خلافت سان لاڳاپيل ادارياتي اثر سنڌ ۾ داخل ٿيا. ساڳئي وقت مقامي سماج، ٻڌ ڌرم، هندومت، جٽ، ميد، واپاري طبقن ۽ عرب حڪمرانن جي وچ ۾ لاڳاپا هڪجهڙا نه هئا، پر مختلف علائقن ۾ مختلف سياسي ۽ سماجي صورتون اختيار ڪندا رهيا. ==== عباسي دور ==== ''(750ع کان 9هين صدي عيسوي تائين)'' 750ع ۾ [[عباسي خلافت]] جي قيام سان سنڌ پڻ اموي اقتدار کان نڪري عباسي خلافت جو صوبو بڻجي وئي. عباسي دور ۾ سنڌ جي سياسي مرڪز طور [[منصوره]] جي اهميت وڌي وئي، جيڪو اسلامي دنيا جي اوڀرئين سرحد تي واقع هڪ اهم انتظامي، واپاري ۽ علمي شهر بڻجي اڀريو. عباسي دور ۾ سنڌ بغداد سان سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي طور ڳنڍيل رهي، جيتوڻيڪ جغرافيائي فاصلي ۽ مقامي قبائلي حالتن سبب مرڪزي حڪومت جي گرفت وقت سان ڪمزور ٿيندي وئي. عباسي دور جي شروعاتي گورنرن کي سنڌ ۾ قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، مالي انتظام ۽ سرحدي دفاع جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. خاص طور عرب قبيلن جي يمني ۽ مضري (حجازي) ڌرين جي وچ ۾ اختلاف ڪيترن ئي سياسي بحرانن جو سبب بڻيا. ان باوجود عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا جي واپاري ۽ علمي نيٽ ورڪن سان وڌيڪ مضبوط نموني ڳنڍجي وئي. ==== منصوره: عباسي سنڌ جو مرڪز ==== [[منصوره]] عباسي دور ۾ سنڌ جو سڀ کان اهم شهر بڻجي ويو. مؤرخ [[ابن حوقل]]، [[اصطخري]] ۽ [[المسعودي]] منصوره کي هڪ خوشحال، آباد ۽ واپاري مرڪز طور بيان ڪيو آهي. شهر ۾ مسجدون، بازارون، سرڪاري عمارتون ۽ رهائشي پاڙا موجود هئا، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واپار لاءِ اهو اهم مرڪز هو.<ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Masudi, ''Muruj al-Dhahab''</ref> ڪيترا محقق منصوره کي پاڪستان جي سرزمين تي پهرين مڪمل اسلامي منصوبابنديءَ سان آباد ٿيل شهرن مان هڪ قرار ڏين ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== بنو عباس دور جا گورنر ==== عباسي خلافت جي قيام (750ع) کان پوءِ سنڌ اموي اقتدار مان نڪري عباسي خلافت جو اوڀرئين سرحدي صوبو بڻجي وئي. هن دور ۾ [[منصوره]] سنڌ جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. عباسي گورنرن کي قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، جاٽن ۽ ميدن جي مزاحمت، مالي انتظام ۽ خلافت جي مرڪزي پاليسين کي لاڳو ڪرڻ جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. نائين صدي عيسوي تائين عباسي اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ مقامي عرب اشرافيا طاقت حاصل ڪئي ۽ آخرڪار [[هباري خاندان]] نيم خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ ۾ عباسي دور جا عرب گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت (هجري/عيسوي) ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[موسي بن ڪعب تميمي]] | 124ھ–140ھ<br>(758ع تائين) | سنڌ جو پهريون عباسي گورنر. [[منصوره]] جي مرمت ڪرائي ۽ ان کي انتظامي مرڪز طور مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[عينيہ بن موسي]] | 140ھ | سندس دور ۾ خليفي [[ابو جعفر منصور]] سان اختلاف پيدا ٿيا ۽ مرڪزي حڪومت سندس ڪارڪردگيءَ کان ناراض رهي. |- | 3 | [[عمر بن حفص عتڪي]] | 140ھ–151ھ<br>(768ع تائين) | سندس دور ۾ شيعي اثرن جي واڌ ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو. |- | 4 | [[ھشام بن عمرو تغلبي]] | 151ھ–156ھ<br>(768/769ع–772/773ع) | محمد الاشتر ۽ سندس حامين خلاف مهم هلائي؛ عباسي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[معيد بن خليل تميمي]] | | سندس دور ۾ خليفي منصور وفات ڪئي ۽ [[المهدي بالله]] خلافت سنڀالي. |- | 6 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 159ھ لڳ ڀڳ | سندس دور ۾ گجرات جي سامونڊي پاسي کان حملي جو ذڪر ملي ٿو. |- | 7 | [[بسطام بن عمر]] | 159ھ–161ھ | سياسي اختلافن سبب عباسي خلافت طرفان معزول ڪيو ويو. |- | 8 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 161ھ | ٻيهر سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. |- | 9 | [[نصر بن محمد اشعث]] | 161ھ | مختصر عرصي لاءِ مقرر ٿيو، پر ساڳئي سال خليفي المهدي کيس هٽائي ڇڏيو. |- | 10 | [[محمد بن سليمان ھاشمي]] | 161ھ | لڳ ڀڳ ويهه ڏينهن حڪومت ڪئي؛ پوءِ ٻيهر انتظامي تبديليون آنديون ويون. |- | 11 | [[زبير بن عباس]] | 161ھ–162ھ | عباسي مرڪز جو نمائندو؛ هڪ سال کان پوءِ واپس گهرايو ويو. |- | 12 | [[مصباح بن عمرو تغلبي]] | 161ھ–163ھ | سندس دور ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني وڌي وئي. |- | 13 | [[ليث ظريف]] | 164ھ–170ھ<br>(782ع–787ع) | جاٽن جي بغاوت کي بصري کان آيل فوجي مدد سان ڪچليو ويو؛ وبائي صورتحال پڻ پيدا ٿي. |- | 14 | [[سالم يونسي]] | 170ھ–174ھ<br>(787ع–790/791ع) | هارون الرشيد طرفان مقرر ٿيو؛ اصل ۾ اسماعيل بن علي جو غلام هو. |- | 15 | [[اسحاق بن سليمان]] | 174ھ–175ھ | تقريباً هڪ سال حڪومت ڪرڻ بعد وفات ڪري ويو. |- | 16 | [[طيفور بن عبدالله]] | 175ھ | عرب قبيلن جي خونريز جهيڙن سبب معزول ڪيو ويو. |- | 17 | [[جابر بن اسعث طائي]] | مختصر عرصو | قبائلي تڪرارن کي ختم ڪرائڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 18 | [[سعيد بن مسلم]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ پنهنجي ڀاءُ [[ڪثير بن مسلم]] کي نائب مقرر ڪيو. |- | 19 | [[عيسي بن جعفر]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ [[محمد بن عدي]] کي نائب مقرر ڪيو، جنهن جي دور ۾ قبائلي اختلاف وڌيڪ وڌيا. |- | 20 | [[عبدالرحمان]] | مختصر عرصو | حالتن تي ضابطو آڻڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 21 | [[ايوب بن جعفر]] | مختصر عرصو | قبائلي ڇڪتاڻ ختم نه ڪري سگهيو؛ حجازي ۽ يمني عربن جا اختلاف وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. |- | 22 | [[دائود بن يزيد]] | 220ھ تائين<br>(820ع لڳ ڀڳ) | عرب قبيلن جي اختلافن کي فوجي طاقت سان قابو ڪيو. |- | 23 | [[بشر بن دائود]] | 820ع کان پوءِ | مامون جي دور ۾ بغاوت جو الزام لڳو؛ بعد ۾ پنهنجي وفاداري ثابت ڪئي. |- | 24 | [[غسان بن عباد]] | 213ھ–216ھ | بشر بن دائود خلاف ڪارروائي ڪري کيس مامون جي درٻار ۾ پيش ڪيو. |- | 25 | [[موسي بن يحيٰ برمڪي]] | 221ھ تائين<br>(835ع) | ڪامياب عباسي گورنرن مان شمار ٿئي ٿو؛ سنڌ مان بغداد ويندڙ آمدني جو ذڪر ملي ٿو. |- | 26 | [[عمران بن موسي برمڪي]] | 221ھ–226ھ | جاٽن ۽ ميدن جي بغاوتن کي ڪچليو؛ بعد ۾ هباري عربن هٿان قتل ٿيو. |- | 27 | [[عنبسا بن اسحاق]] | 226ھ–240ھ | [[ديبل]] ۾ تعميراتي ۽ انتظامي سڌارا آندا. |- | 28 | [[هارون بن ابي خالد مروزي]] | 240ھ تائين<br>(854ع/855ع) | سنڌ ۾ عباسي اقتدار جو آخري نمايان نمائندو؛ سندس دور کان پوءِ [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت جو آغاز ٿيو. |} ===== عباسي دور جي مجموعي اهميت ===== {| class="wikitable" |+ سنڌ تي عباسي دور جا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | انتظام | منصوره سنڌ جو مستقل سياسي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو. |- | معيشت | بغداد، بصره ۽ عربي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن سان لاڳاپا مضبوط ٿيا. |- | سماج | عرب، مقامي سنڌي ۽ نو مسلم آباديءَ جو گڏيل سماجي ڍانچو وجود ۾ آيو. |- | مذهب | اسلامي ادارن، مسجدن ۽ علمي مرڪزن ۾ واڌ ٿي. |- | سياست | مرڪزي عباسي طاقت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ مقامي عرب اشرافيا مضبوط ٿي. |- | تاريخي اهميت | هباري خاندان جي اڀار ۽ سنڌ جي نيم خودمختيار اسلامي رياست جي قيام لاءِ بنياد فراهم ٿيو. |} ==== سنڌ ۾ علمي ۽ ثقافتي ترقي ==== عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي علمي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترائي سنڌي عالم، شاعر، رياضي دان، محدث ۽ فقيه اسلامي دنيا جي مختلف مرڪزن تائين پهتا. عربي ماخذن ۾ "السندي" نسبت رکندڙ ڪيترن عالمن جو ذڪر ملي ٿو. [[ابو عطا السندي]] ابتدائي عربي شاعريءَ ۾ مشهور نالو آهي، جڏهن ته [[ابو مشعر السندي]] حديث ۽ علمي حلقن سان لاڳاپيل شخصيت طور سڃاتو وڃي ٿو. اهڙي طرح [[سند بن علي]] رياضي ۽ فلڪيات جي ميدان ۾ عباسي دور جي مشهور عالمن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Encyclopaedia of Islam</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> سنڌ مان بغداد، بصره ۽ ٻين اسلامي مرڪزن تائين علمي رابطن جي موجودگي ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿي ته سنڌ صرف هڪ سرحدي صوبو نه رهي، پر اسلامي علمي تمدن جو سرگرم حصو بڻجي وئي هئي. ==== واپار ۽ بحري رابطا ==== عرب دور ۾ [[ديبل]]، [[لاهري بندر]] ۽ سنڌ جي ٻين سامونڊي مرڪزن جي اهميت وڌي. سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، فارس، اوڀر آفريقا، سري لنڪا، ملائي دنيا ۽ چين تائين واپار ڪندا هئا. [[ابن حوقل]] ۽ [[اصطخري]] سنڌ جي بندرگاهن کي هند महासागर جي اهم واپاري مرڪزن مان شمار ڪيو آهي. سنڌ مان اناج، ڪپهه، ڪپڙو، نير، مصالحا، قيمتي ڪاٺ، جانور ۽ ٻيون شيون برآمد ٿينديون هيون، جڏهن ته عرب دنيا مان ڌاتو، خوشبو، ڪپڙا ۽ ٻيون تجارتي شيون درآمد ٿينديون هيون.<ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref> . ==== هباري خاندان جو دور ==== ''(تقريباً 854ع کان 1025ع تائين)'' نائين صدي عيسويءَ ۾، جڏهن [[عباسي خلافت]] جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي عرب قبيلن ۽ اشرافيه جو اثر وڌيو، تڏهن [[ھباري گھراڻو|هباري خاندان]] سنڌ ۾ هڪ نيم خودمختيار عرب حڪومت قائم ڪئي. هباري حڪمرانن عباسي خليفي جي رسمي بالادستي برقرار رکي؛ خطبن ۽ سڪن تي خليفي جو نالو جاري رکندا رهيا، پر عملي طور انتظامي، فوجي ۽ مالي اختيار سندن پنهنجي هٿن ۾ هئا. ان ڪري تاريخدان هباري رياست کي عباسي دنيا سان وابسته هڪ خودمختيار يا نيم خودمختيار عرب امارت طور بيان ڪن ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref><ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري حڪومت جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز [[منصوره]] (المنصوره) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم گاديءَ وارو شهر، علمي مرڪز ۽ واپاري شهر بڻجي ويو. نائين صدي عيسويءَ دوران [[عمر بن عبدالعزيز ھباري]] مقامي عرب سردارن مان طاقت حاصل ڪري سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي مستحڪم ڪيو. ڪجهه جديد محققن موجب هن عباسي خليفي کان سنڌ جي واڳ پنهنجي حوالي ڪرڻ جي درخواست ڪئي، جيڪا ان وقت جي سياسي حالتن سبب قبول ڪئي وئي، ۽ اهڙيءَ طرح هباري اقتدار کي قانوني جواز حاصل ٿيو.<ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ واپار، علم ۽ ثقافتي رابطن جو اهم مرڪز بڻجي وئي. [[ديبل]] [[عربي سمنڊ]] جي هڪ اهم بندرگاهه طور ترقي ڪئي، جتان سنڌي ۽ عربي واپاري ۽ ملاح [[بصره]]، [[عمان]]، [[يمن]]، اوڀر آفريقا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي سامونڊي واپاري مرڪزن تائين سفر ڪندا هئا. هن سامونڊي واپار سنڌ کي [[هندي سمنڊ]] جي واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان مقامي معيشت ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي.<ref>{{cite book|last=Bose|first=Sugata|title=A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire|year=2006|publisher=Harvard University Press|pages=198–201}}</ref> هباري حڪمرانن جي دور ۾ منصوره اسلامي علم، فقه، حديث، نجوم ۽ رياضي جي مطالعي جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. سنڌ مان ڪيترائي عالم ۽ اديب اسلامي دنيا جي مختلف علمي مرڪزن سان لاڳاپيل رهيا. هن دور ۾ عربي ۽ مقامي سنڌي ثقافتن جي وچ ۾ رابطن ۾ واڌ آئي، جنهن سان سنڌ ۾ هڪ منفرد اسلامي-سنڌي تمدني ماحول وجود ۾ آيو.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== هباري حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ هباري خاندان جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گادي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيت |- | [[عمر بن عبدالعزيز هباري]] | تقريباً 854ع – 914ع | منصوره | هباري اقتدار جو باني؛ عباسي خلافت جي رسمي اطاعت سان عملي خودمختياري حاصل ڪئي. |- | [[عبدالله بن عمر هباري]] | 10هين صدي | منصوره | علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو دور؛ ڪجهه روايتن موجب قرآن جو سنڌي ترجمو هن دور سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. |- | [[عمر بن عبدالله ھباري]] | 11هين صدي جي شروعات | منصوره | هباري دور جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ اسماعيلي اثر وڌيا. |} ==== قرآن جو سنڌي ترجمو ==== سنڌ جي اسلامي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ مشهور روايت موجب هباري دور ۾ هڪ مقامي هندو حڪمران جي درخواست تي قرآن پاڪ جو سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو تيار ڪيو ويو. جيڪڏهن اها روايت درست مڃجي ته اهو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ ۾ قرآن جي سڀ کان پراڻن ترجمن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. البت مؤرخن ۾ ان واقعي جي تفصيل ۽ نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جو خاتمو ==== 11هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سلطان محمود غزنوي]] ملتان ۽ سنڌ تي فوجي مهمون هلائيون. مختلف تاريخي ماخذن موجب 1024ع کان 1026ع جي وچ واري عرصي ۾ منصوره تي غزنوي اثر قائم ٿيو ۽ هباري خاندان جي سياسي طاقت ختم ٿي وئي. ان سان سنڌ ۾ تقريباً ٽن صدين تي پکڙيل عرب حڪمراني جو باب بند ٿيو ۽ سنڌ غزنوي سياسي دائري جو حصو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, “Mahmud of Ghazni”</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جي تاريخي اهميت ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ عرب دور جا ڊگهي مدي وارا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبي ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | مذهب | اسلام جو مستقل قيام ۽ مسلم آباديءَ جي شروعات |- | ٻولي | عربي لفظن ۽ اسلامي اصطلاحن جو سنڌي ٻوليءَ ۾ دخول |- | شهرسازي | منصوره جهڙن اسلامي شهرن جو قيام |- | واپار | عرب دنيا، اوڀر آفريقا ۽ هند महासागर سان واپاري رابطن ۾ واڌ |- | علم | سنڌي عالمن جو اسلامي علمي دنيا سان ڳانڍاپو |- | انتظام | اسلامي مالياتي، عدالتي ۽ انتظامي ادارن جو تعارف |- | ثقافت | سنڌي ۽ عربي ثقافتي عنصرن جي ميلاپ سان نئين سماجي روايتن جو جنم |} ===عربن کان پوء=== [[محمود غزنوي]] (998ع–1030ع) جي دور ۾ سنڌ تي اسماعيلي حڪمران خاندانن جي حڪومت هئي. محمود غزنوي، جيڪو سني عقيدي جو وڏو حامي هو، 1025ع ۾ [[ملتان]] ۽ [[اوچ]] تي حملو ڪري اتان جي اسماعيلي حڪمران کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ هن 1026ع ۾ بکر ۽ سيوستان (سيوهڻ) تي قبضي لاءِ پڻ فوج موڪلي. [[سومنات]] جي فتح کان پوءِ هن ڪڇ جي ريگستان مان گذرندي هباري خاندان جي گاديءَ واري هنڌ منصوره جو گهيرو ڪيو ۽ شهر کي ڦري لٽي باهه ڏئي ساڙي ڇڏيو.<ref name="Masumi32-37">{{cite book |last=معصوم بکري |first=مير |title=تاريخ معصومي |location=بمبئي |year=1938 |pages=32–37 }}</ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> غزنوين کان پوءِ جڏهن غوري اقتدار ۾ آيا ته [[معزالدين غوري]] پنهنجي غلام [[ناصرالدين قباچه]] کي ملتان ۽ اوچ جو حاڪم مقرر ڪيو (1206ع–1228ع). معزالدين جي وفات کان پوءِ ناصرالدين قباچه عملي طور خودمختيار حڪمران بڻجي ويو ۽ سيوستان ۽ ديبل تي به قبضو ڪري ورتائين. هن سنڌ جي سامونڊي علائقن وارن تقريباً سڀني شهرن کي پنهنجي حڪومت هيٺ آندو. سنڌ جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندڙ ستن راجائن قباچه جي بالادستي تسليم ڪئي ۽ کيس خراج ڏيڻ لڳا.<ref name="MubarakAliQubacha78-79">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |pages=78–79 }}</ref><ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—120-121 }}</ref> قباچه جي دورِ حڪومت ۾ سنڌ تي هڪ وڏي آفت نازل ٿي. [[جلال الدين خوارزم شاهه]] (1220ع–1231ع)، جيڪو [[چنگيز خان]] کان لڳاتار شڪستن کائڻ کان پوءِ سنڌو درياهه پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو، پاڻ ته منگولن هٿان شڪست کاڌل، پنهنجي ملڪ جي تباهي ڏٺل ۽ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاريندڙ شخص هو، پر سنڌ لاءِ به مصيبت بڻجي آيو. پناهه ۽ امن جي تلاش ڪرڻ بدران هن سنڌ جي شهرن ۽ ڳوٺن تي حملا شروع ڪيا. هن شهرن تي قبضو ڪيو، ماڻهن کي قتل ڪرايو، ديهاتن کي ڦريو، ڳوٺن ۽ شهرن کي باهيون ڏنيون. ٿوري ئي عرصي، يعني 1221ع کان 1223ع تائين، هن سنڌ جي وڏي حصي کي تباهي ۽ برباديءَ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.<ref name="MubarakAliQubacha82">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |page=82 }}</ref></ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> === سومرن جو دور === {{Main|سومرن جي سنڌ تي حڪومت}} تقريباً 11هين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[حباري خاندان]] جي زوال ۽ [[غزنوي سلطنت]] جي سنڌ ۾ مداخلت کان پوءِ سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو، جيڪو تاريخ ۾ '''سومرن جي دور''' جي نالي سان مشهور آهي. سومرا گهراڻو اسلامي دور کان پوءِ سنڌ ۾ اُڀرندڙ پهريون وڏو مقامي حڪمران خاندان هو، جنهن ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جي وسيع علائقن تي حڪومت قائم ڪئي. سندن حڪمراني لڳ ڀڳ ٽي صديون جاري رهي ۽ ان کي سنڌ جي مقامي سياسي خودمختياري جي بحاليءَ جي علامت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uok.edu.pk/faculties/sindhi/docs/soomroEng.pdf|title=The Soomras of Sindh|publisher=University of Karachi}}</ref> سومرن جي ابتدا ۽ نسب بابت مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهن. ڪجهه روايتي بيانن موجب سومرا عرب نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته جديد محققن جي اڪثريت کين سنڌ جي مقامي قبيلائي ۽ سماجي ڍانچي سان ڳنڍي ٿي. سومرن جي اوائلي تاريخ بابت دستاويزي مواد محدود هجڻ ڪري سندن شروعاتي حڪمرانن ۽ حڪومتي ارتقا بابت ڪيترائي سوال اڃا تائين علمي بحث جو موضوع آهن. خاص طور تي [[خفيف سومرو]] جي شخصيت بابت اهو واضح ناهي ته هو حباري دور جو آخري حڪمران هو يا سومرا اقتدار جو ابتدائي نمائندو.<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind</ref> حباري اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ ۽ [[محمود غزنوي]] جي [[منصوره]] تي حملي کان پوءِ سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن گڏجي هڪ نئين سياسي قوت طور اُڀريا. روايتي بيانن موجب 1025ع ڌاري ماتلي تعلقي جي ٿري نالي علائقي ۾ مقامي سردارن جي هڪ گڏجاڻي ٿي، جنهن ۾ سومرا سردار کي ڏکڻ سنڌ جو حڪمران تسليم ڪيو ويو. ان واقعي کي سنڌ ۾ مقامي اقتدار جي بحاليءَ جي شروعات تصور ڪيو ويندو آهي.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref> سومرا دور رڳو هڪ حڪمران خاندان جي تاريخ نه پر سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن جي سياسي اتحاد جي تاريخ پڻ آهي. ان دور ۾ [[سما]]، [[سهتا]]، [[ابڙا]]، [[سوڍا]]، [[چنا]]، [[پنھور]]، [[پھوڙ]]، [[گجر]]، [[ڀٽي]]، [[جاڙيجا]]، [[ٿھيم]]، [[ڳاها]]، [[جوڻيجا]]، [[راجپر]] ۽ ٻين قبيلن سنڌ جي سياسي ۽ فوجي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اهي قبيله [[ميرپور ماٺو]] کان وٺي ڪڇ ۽ ڀوڄ تائين مختلف علائقن ۾ آباد هئا ۽ مقامي خودمختياري برقرار رکندي سومرا حڪمرانن کي فوجي ۽ مالي سهڪار فراهم ڪندا هئا. سومرا دور ۾ [[محمد طور]]، [[ٺٽو]]، [[ڌرڪ]] ۽ ٻين شهرن کي سياسي اهميت حاصل رهي. سنڌ جي زرعي معيشت، دريائي واپار ۽ مقامي ثقافت کي پڻ هن دور ۾ استحڪام حاصل ٿيو. ان دور جي لوڪ روايتن ۽ رزميه داستانن، خاص طور [[دودو چنيسر]] جي ڪهاڻي، سومرا حڪمرانن کي سنڌي قومي يادگيريءَ جو اهم حصو بڻائي ڇڏيو. تاريخي ذريعن موجب سومرا حڪمرانن گهڻو ڪري مقامي خودمختياري برقرار رکي، جيتوڻيڪ وقت بوقت غزنوي، غوري ۽ دهلي سلطنتن جي سياسي اثر هيٺ به رهيا. 14هين صديءَ جي شروعات تائين سندن اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو ۽ آخرڪار [[ھمير سومرو]] جي دور کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو.<ref>Baloch, N. A., Soomran-jo-Daur</ref><ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ==== سومرا گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | سومرا گهراڻي جا حڪمران |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | تعلق / جانشيني ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سومرو (امير)|سومرو سردار]] | تقريباً 1053ع کان | باني حڪمران | ڏکڻ سنڌ ۾ سومرا اقتدار جو بنياد وڌو؛ گادي [[محمد طور]] ۾ قائم ڪئي. |- | 2 | [[ڀونگر سومرو|ڀونگر بن سومرو]] | وفات 1068ع (461ھ) | سومرو سردار جو پٽ | ابتدائي سومرا حڪومت کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[دودو سومرو|دودو اول]] | تقريباً 1068ع–1098ع | ڀونگر جو جانشين | لاڙ کان [[نصرپور]] تائين اقتدار وڌايو. |- | 4 | [[تاراٻائي]] | 491ھ کان پوءِ | سنگھار جي سرپرست | نابالغ وارث جي نالي ۾ حڪومت هلائي. |- | 5 | [[سنگھار سومرو]] | تقريباً 1120ع تائين | دودو خاندان | سندس وفات کان پوءِ جانشيني جو مسئلو پيدا ٿيو. |- | 6 | [[راڻي ھمو ٻائي]] | | سنگھار جي زال | گادي [[ڌرڪ]] منتقل ڪئي. |- | 7 | [[خفيف سومرو]] | وفات 536ھ | هِمو ٻائي جو ڀاءُ | اقتدار جي منتقلي واري مرحلي جو حڪمران. |- | 8 | [[عمر سومرو پھريون]] | تقريباً 40 سال | جانشين | وفات 576ھ. |- | 9 | [[دودو سومرو ٻيون]] | وفات 590ھ | دودو خاندان | خانداني اقتدار جي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 10 | [[ڀونگر سومرو ٻيون]] | 33 سال | دودو اول جي نسل مان | وفات 623ھ. |- | 11 | [[خيرو سومرو]] | 16 سال | جانشين | سومرا اقتدار کي برقرار رکيو. |- | 12 | [[محمد طور سومرو]] | 15 سال | جانشين | محمد طور سان منسوب روايتون ملن ٿيون. |- | 13 | [[خيرو بن محمد]] | 15 سال | محمد طور جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 14 | [[دودو سومرو ٽيون]] | 14 سال | خيرو جو پٽ | سومرا خاندان جي وچئين دور جو حڪمران. |- | 15 | [[طائي سومرو]] | 14 سال | دودو ٽيون جو پٽ | اقتدار جي وراثتي تسلسل جو حصو. |- | 16 | [[چنيسر سومرو]] | 18 سال | طائي جو پٽ | ليلان-چنيسر جي مشهور لوڪ روايت سان لاڳاپيل. |- | 17 | [[ڀونگر سومرو ٽيون]] | 15 سال | چنيسر جو پٽ | پيءُ کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. |- | 18 | [[خفيف سومرو ٻيون]] | 18 سال | ڀونگر ٽيون جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 19 | [[دودو سومرو چوٿون]] | 25 سال | خفيف ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي آخري مضبوط مرحلي جو حڪمران. |- | 20 | [[عمر سومرو ٻيون]] | 35 سال | دودو چوٿون جو پٽ | ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪئي. |- | 21 | [[ڀونگر سومرو چوٿون]] | 10 سال | عمر ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي زوال واري دور جو حڪمران. |- | 22 | [[ھمير سومرو]] | وفات 1403ع / 843ھ | آخري حڪمران | سومرا خاندان جو آخري حڪمران؛ ان کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جو حڪمران بڻيو. |} === سمن جو دور === {{Main|سمن جي سنڌ تي حڪومت}} [[فائل:View of Makli by Usman Ghani.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] جو هڪ نظارو]] چوڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سومرا خاندان]] جي زوال کان پوءِ [[سما گھراڻو|سمن خاندان]] سنڌ جي غالب سياسي قوت طور اُڀريو ۽ تقريباً 1351ع کان 1524ع تائين سنڌ جي وڏن حصن تي حڪومت ڪئي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref> سمن جو تعلق [[سما]] قبيلائي گروهه سان هو، جيڪو سنڌ، ڪڇ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ اثرائتو هو. [[ڄام انڙ]] (ڄام انڙ فيروزالدين) کي سمن اقتدار جي شروعاتي اهم حڪمرانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو، جنهن [[دهلي سلطنت]] جي اثر کي چئلينج ڪندي سنڌ ۾ مقامي اقتدار کي مستحڪم بڻايو ۽ خودمختيار حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref> سمن حڪمرانن مقامي سياسي ادارن کي مضبوط ڪندي سنڌ ۾ هڪ نسبتاً مستحڪم حڪومت قائم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ زراعت، واپار، دستڪاري ۽ شهري زندگيءَ کي ترقي حاصل ٿي. سندن دور ۾ سنڌ عربي سمنڊ وسيلي [[فارس]]، [[عرب دنيا]]، اوڀر آفريقا، [[گجرات]] ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان واپاري رابطن جو اهم مرڪز رهي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire''</ref> هن واپاري سرگرميءَ جي نتيجي ۾ سنڌ جي بندرگاهن، خاص طور [[ٺٽو]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن سامونڊي مرڪزن، کي وڏي اقتصادي اهميت حاصل ٿي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ سياسي، تجارتي، علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو مرڪز بڻجي اُڀريو. وقت سان گڏ ٺٽو قديم [[ديبل]] جي جاءِ تي سنڌ جو سڀ کان اهم واپاري شهر بڻجي ويو. سمن حڪمرانن جي سرپرستيءَ هيٺ [[سنڌي ادب]]، فن تعمير، موسيقي ۽ ٻين فنون لطيفه کي نمايان ترقي حاصل ٿي. هن دور جي مشهور شخصيتن ۾ [[قاضي قاضن]]، [[دريا خان]] ۽ [[مخدوم بلاول]] شامل آهن، جن سنڌ جي علمي، سياسي ۽ روحاني زندگيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>Nabi Bakhsh Baloch, ''History of Sindhi Literature''</ref> سمن سلطنت پنهنجي عروج تي [[ڄام نظام الدين ثاني]] (ڄام نندو) جي دورِ حڪومت (1461ع–1509ع) ۾ پهتي، جنهن کي سمن دور جو سنهري زمانو سڏيو وڃي ٿو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Dawn, "Jam Nizamuddin II: The Sultan of the Samma Dynasty"</ref> سندس دور ۾ سياسي استحڪام، زرعي خوشحالي، واپار، فن تعمير ۽ ثقافتي سرگرمين کي غيرمعمولي ترقي ملي. وطن سان وابستگي، عوامي ڀلائي ۽ تعميري منصوبن کي هٿي ڏني وئي، جنهن سبب سمن حڪمراني سنڌ جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ مستحڪم مقامي حڪومتن مان هڪ طور سڃاتي وڃي ٿي. هن دور جو سڀ کان مشهور يادگار [[مڪلي]] جو قبرستان آهي، جتي سمن حڪمرانن، اميرن، عالمن ۽ صوفين جا مقبرا موجود آهن. مڪلي جي تاريخي يادگارن کي سندن فن تعمير، سنگتراشي ۽ ثقافتي اهميت سبب [[يونيسڪو]] 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>UNESCO World Heritage Centre, Makli, Thatta</ref> مڪلي ۽ ٺٽو گڏجي سمن دور جي سياسي طاقت، ثقافتي عظمت ۽ فني مهارت جا نمايان نشان بڻيا. سمن سلطنت جي آخري دور ۾ اندروني سياسي اختلافن ۽ جانشيني جي تڪرارن سبب مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو. جيتوڻيڪ ٺٽو هڪ وڏو ۽ خوشحال شهر هو، پر حڪومت وٽ اهڙي مضبوط فوج موجود نه هئي، جيڪا [[ارغون]] ۽ [[ترخان]] حڪمرانن جي وڌندڙ فوجي دٻاءَ جو مقابلو ڪري سگهي. نتيجي طور ڪيترائي سما امير ۽ حڪمران جنگين ۾ مارجي ويا ۽ آخرڪار [[ڄام فيروز]] جي دور ۾ ٺٽو [[ارغون|ارغونن]] جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان سان سمن حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ارغون دور جو آغاز ٿيو.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia of Islam, "Samma Dynasty"</ref> ==== سمن گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سمن خاندان جا حڪمران (1339ع–1527ع) ! style="background:#99CCFF; width:6%;" | نمبر ! style="background:#99CCFF; width:28%;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF; width:18%;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF; width:48%;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ڄام انڙ]] | 1339ع–1352ع | سمن اقتدار جو باني حڪمران؛ دهلي سلطنت جي اثر کان نجات حاصل ڪري سنڌ ۾ سما حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[ڄام جوڻو]] | 1352ع–1367ع | رياست کي مستحڪم ڪيو ۽ سما اقتدار کي سنڌ جي مختلف علائقن تائين وڌايو. |- | 3 | [[ڄام بابينو]] | 1367ع–1379ع | سمن سلطنت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 4 | [[ڄام تماچي]] | 1379ع–1389ع | سنڌي لوڪ ادب ۾ نوري ڄام تماچي جي داستان سبب مشهور؛ سندس دور کي ثقافتي اهميت حاصل آهي. |- | 5 | [[ڄام صلاح الدين]] | 1389ع–1391ع | مختصر عرصي تائين حڪومت ڪئي ۽ اندروني سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 6 | [[ڄام نظام الدين ڀمڀرو]] | 1391ع–1398ع | سمن سلطنت جي سياسي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 7 | [[ڄام علي شير]] | 1398ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ جانشيني جي تڪرارن واري دور سان لاڳاپيل. |- | 8 | [[ڄام ڪرن]] | 1398ع | مختصر مدت لاءِ اقتدار سنڀاليو؛ سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 9 | [[ڄام فتح خان]] | 1398ع–1414ع | سمن اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪيو ۽ رياست جي مرڪزي اختيار کي مضبوط ڪيو. |- | 10 | [[ڄام جوڻو ٻيون]] | 1414ع–1442ع | ڊگهي حڪمراني دوران سنڌ ۾ سياسي استحڪام برقرار رهيو. |- | 11 | [[ڄام مبارڪ]] | 1442ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو. |- | 12 | [[ڄام سڪندر شاهه]] | 1442ع–1444ع | جانشيني جي دور ۾ اقتدار سنڀاليو. |- | 13 | [[ڄام راءِ ڏنو]] | 1444ع–1453ع | سلطنت جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي کي برقرار رکيو. |- | 14 | [[ڄام سنجر]] | 1453ع–1461ع | ڄام نندي جي اقتدار لاءِ سياسي بنياد فراهم ڪيا. |- | 15 | [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين سمو (ڄام نندو)]] | 1461ع–1508ع | سمن سلطنت جو سڀ کان مشهور ۽ طاقتور حڪمران. سندس دور کي سمن راڄ جو سنهري دور سڏيو وڃي ٿو. [[ٺٽو]] علم، واپار ۽ ثقافت جو وڏو مرڪز بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جي تعميراتي ترقي عروج تي پهتي. |- | 16 | [[ڄام فيروز]] | 1508ع–1527ع | سمن خاندان جو آخري حڪمران. سندس دور ۾ ارغونن سان جنگيون ٿيون ۽ آخرڪار سمن سلطنت جو خاتمو ٿيو. |} سمن خاندان سنڌ جي وچئين دور جي سڀ کان اهم مقامي مسلمان سلطنتن مان هڪ هو، جنهن تقريباً ٻه صديون سنڌ تي حڪومت ڪئي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، علمي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جو عظيم قبرستان هن دور جي فن تعمير ۽ ثقافتي ورثي جي نمايان علامت طور اڄ به موجود آهي. === ارغون ۽ ترخان دور === {{Main|ارغون خاندان|ترخان خاندان}} [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ ارغون ۽ ترخان دور جا مقبرا]] [[سمن خاندان]] جي زوال کان پوءِ سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ تي [[ارغون خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي. 1519ع کان 1521ع جي وچ ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي فوجي مهمون هلائي سمن اقتدار جو خاتمو ڪيو ۽ هيٺين سنڌ تي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Nabi Bakhsh Khan Baloch, ''History of Sindh''</ref> ارغون حڪمران اصل ۾ وچ ايشيا جي ترڪ-مغل نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ [[قنڌار]] مان سنڌ ڏانهن منتقل ٿيا هئا. سندن اقتدار سان سنڌ ۾ هڪ نئين سياسي دور جو آغاز ٿيو، جنهن دوران سنڌ جا لاڳاپا وچ ايشيا، قنڌار ۽ مغل دنيا سان وڌيڪ مضبوط ٿيا. [[شاھ بيگ ارغون]] 1522ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس پٽ [[شاھ حسين ارغون]] اقتدار سنڀاليو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> شاهه حسين کي ارغون دور جو سڀ کان بااثر حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. سندس حڪومت دوران سنڌ ۾ نسبي سياسي استحڪام قائم رهيو ۽ [[ٺٽو]] هڪ اهم تجارتي مرڪز طور ترقي ڪندو رهيو. هن ئي دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهه]] [[همايون]] شير شاهه سوري هٿان شڪست کان پوءِ سنڌ پهتو ۽ ڪجهه عرصو سنڌ جي مختلف علائقن ۾ رهيو. تاريخي ذريعن موجب همايون ۽ شاهه حسين ارغون جي لاڳاپن ۾ سياسي بي اعتمادي موجود رهي، جنهن سبب همايون کي سنڌ ۾ گهڻيون ڏکيائون پيش آيون.<ref>Ghulam Muhammad Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref> شاهه حسين ارغون 1555ع ۾ وفات ڪئي. سندس ڪو سڌو وارث موجود نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس اڪيلو پٽ اڳ ئي وفات ڪري چڪو هو. سندس حڪومت جي آخري دور ۾ سنڌ عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايل هئي. [[بکر]] کان [[سيوهڻ]] تائين مٿيون سنڌ [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جي قبضي هيٺ هئي، جڏهن ته هيٺين سنڌ تي شاهه حسين جو سڌو اقتدار برقرار هو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ارغونن کان پوءِ ترخان اقتدار ۾ آيا، جن جي دور ۾ سنڌ ٻن حصن ۾ ورهائجي وئي. هيٺين سنڌ، جنهن جي گادي [[ٺٽو]] هئي، عيسيٰ خان ترخان (1555ع–1566ع) جي حڪمراني هيٺ هئي، جڏهن⁠تہ مٿين سنڌ، جنهن جي گادي [[بکر]] هئي، سلطان محمود خان (1555ع–1574ع) جي قبضي هيٺ هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. سلطان محمود خان، هندستان جي مغل شهنشاهن جي اثر کي متوازن رکڻ لاءِ، [[صفوي سلطنت|ايران جي صفوي بادشاهن]] سان سٺا لاڳاپا قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن قيمتي تحفن سان گڏ ڪيترائي سفارتي وفد ايران ڏانهن موڪليا، ۽ بدلي ۾ کيس پڻ صفوي بادشاهه طرفان قيمتي تحفا حاصل ٿيا.<ref>{{cite book |title=تحفة الڪرام |page=196 }}</ref><ref name="MubarakAli"></ref> شاهه حسين جي وفات کان پوءِ [[مرزا عيسيٰ ترخان]] اقتدار حاصل ڪيو، جيڪو اڳ ۾ شاهه بيگ ارغون سان گڏ سنڌ آيو هو. جيتوڻيڪ ڪجهه روايتن موجب مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ سنڌ جي ورهاست بابت هڪ سمجھوتو موجود هو، پر شاهه حسين جي وفات کان پوءِ مرزا عيسيٰ سڄي سنڌ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان وقت ملڪ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني پيدا ٿي وئي ۽ مقامي سردارن [[سيوهڻ]] تي قبضو ڪري ورتو. مرزا عيسيٰ فوجي طاقت سان اڳتي وڌي سيوهڻ تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ پوءِ اتر طرف [[بکر]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, Journal of Sindh Historical Society, pp. 71–72</ref> انهيءَ سياسي تڪرار دوران مرزا عيسيٰ ترخان [[پورچوگال]] جي نوآبادياتي قوت کان فوجي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن [[باسين]] (Bassein) ۾ موجود پورچوگالي گورنر ڏانهن سفير موڪلي فوجي امداد گهري ۽ بدلي ۾ مالي معاوضي ۽ واپاري سهولتن جو واعدو ڪيو. پورچوگالي حڪومت [[پيڊرو باريٽو رولن]] (Pedro Barreto Rolim) جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ 700 سپاهي موڪليا، جيڪي جهازن ذريعي ٺٽي پهتا.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> بهرحال، ان وقت تائين مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ صلح ٿي چڪي هئي، جنهن سبب پورچوگالي فوج جي ضرورت ختم ٿي وئي. جڏهن پورچوگالي ڪمانڊر پنهنجي مهم جي خرچن جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو ته ٺٽي جي انتظاميا طرفان کيس اطمينان بخش جواب نه مليو. نتيجي طور پورچوگالي فوجن ٺٽي تي حملو ڪيو، جنهن دوران شهر کي وڏي تباهي ۽ نقصان پهتو. هي واقعو سنڌ جي تاريخ ۾ يورپي سامونڊي طاقتن جي ابتدائي فوجي مداخلتن مان هڪ اهم مثال شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> ترخان خاندان بعد ۾ ارغونن جي جانشين طور سنڌ تي حڪومت ڪندو رهيو. ترخان دور ۾ [[ٺٽو]] پنهنجي سياسي ۽ واپاري اهميت برقرار رکي، جڏهن ته [[مڪلي]] ۾ ڪيترائي شاندار مقبرا ۽ يادگار تعمير ڪيا ويا، جيڪي اڄ به سنڌ جي اسلامي فن تعمير جي اهم ترين ورثن مان شمار ٿين ٿا.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Historical Monuments at Makli, Thatta</ref> آخرڪار 1592ع ۾ [[مغل سلطنت]] جي شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جنهن سان ارغون ۽ ترخان دور جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ مغل سلطنت جو صوبو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> ==== ارغون گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون خاندان جا حڪمران، سنڌ ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[شاھ بيگ ارغون]] | 1520ع – 1524ع | [[ٺٽو]] / [[بکر]] | باني حڪمران | [[سما گھراڻو|سمن سلطنت]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز]] کي شڪست ڏئي سنڌ ۾ ارغون اقتدار قائم ڪيو؛ سنڌ ۾ ارغون خاندان جو باني حڪمران شمار ٿئي ٿو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> |- | 2 | [[شاھ حسين ارغون]] | 1524ع – 1554ع | [[ٺٽو]] | آخري ارغون حڪمران | ارغون خاندان جو سڀ کان اهم ۽ ڊگهي عرصي تائين حڪمراني ڪندڙ حڪمران هو. سندس دور ۾ [[همايون]] سنڌ آيو. حڪومت جي آخري مرحلي ۾ سنڌ عملي طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهائجي وئي.<ref>G. M. Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref><ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون دور سان لاڳاپيل اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور جا اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | علائقو ! style="background:#99CCFF;" | ارغون حڪمران سان تعلق ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[فاضل ڪوڪلتاش]] | ارغون امير | مٿيون سنڌ | [[شاھ بيگ ارغون]] جو ويجهو ساٿي | شاهه بيگ ارغون جو اهم فوجي امير ۽ اعتماد وارو ساٿي هو. |- | 2 | [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] | علائقائي حاڪم / امير | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ مٿيون سنڌ | [[فاضل ڪوڪلتاش]] جو پٽ | شاهه حسين ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو عملي حڪمران رهيو؛ بکر ۽ سيوهڻ جي علائقن ۾ سندس اثر نمايان هو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور کان پوءِ ترخان اقتدار جو آغاز ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گهراڻو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[مرزا عيسيٰ ترخان]] | 1554ع – 1567ع | [[ترخان خاندان]] | ارغون اقتدار کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي | [[شاھ حسين ارغون]] جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ ۾ ترخان خاندان جي حڪومت قائم ڪئي.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh</ref> |} جديد تاريخي تحقيق ۽ مستند ماخذن مطابق سنڌ ۾ ارغون خاندان جا اصل خودمختيار حڪمران فقط ٻه هئا: [[شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[شاھ حسين ارغون]]. 1554ع کان پوءِ اقتدار [[ترخان خاندان]] ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کي ڪيترائي مؤرخ ارغون دور جي جانشين شاخ تصور ڪن ٿا، پر سياسي لحاظ کان اهو الڳ حڪمران گهراڻو شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Arghun dynasty</ref><ref>Tarkhan dynasty</ref> ترخانن جي حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو، جڏهن سنڌ [[مغل سلطنت]] جي قبضي ۾ آئي. ترخان خاندان جو آخري حڪمران، [[جاني بيگ ترخان]] (1585ع–1592ع)، مغل درٻار ۾ منصبدار مقرر ٿيو. سندس پٽ [[غازي بيگ ترخان]] [[جهانگير]] جو منظورِ نظر بڻجي ويو ۽ کيس [[قنڌار]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن انهيءَ حيثيت ۾ 1608ع کان 1612ع تائين قنڌار جي حڪومت سنڀالي.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—122 }}</ref> . === مغلن جو دور === {{Main|ٺٽو صوبو|مغل سلطنت}} 1524ع ۾، توڙي جو مغل شهنشاهت جو دارومدار ارغون ۽ ترخان فوجين تي هو، تنهن باوجود سنڌ جي ڪجهه بادشاهن انهن جو استقبال ڪيو. اڳتي ايندڙ وقت ۾ سنڌي مغلن جي اثر هيٺ رهيا. [[فائل:Shah Jahan Mosque Thatta.jpg|thumb|کاٻو|[[شاھجھان مسجد، ٺٽو]]، جيڪا مغل دور جي اهم تعميري يادگارن مان هڪ آهي]] [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|مغل دور ۾ [[مڪلي]] سنڌ جو اهم علمي ۽ ثقافتي مرڪز رهيو]] 1592ع ۾ [[اڪبر اعظم]] جي فوجن ارغون ۽ ترخان حڪمرانن کي شڪست ڏئي سنڌ کي [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ مغلن جي انتظامي نظام جو حصو بڻجي وئي.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> شروعاتي طور سنڌ کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي ماتحت رکيو ويو، پر بعد ۾ [[ٺٽو]] کي مرڪز بڻائي الڳ انتظامي وحدت قائم ڪئي وئي، جيڪا تاريخ ۾ ''ٺٽو صوبو'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref>Thatta Subah, Mughal Province</ref><ref>Irfan Habib, ''Atlas of the Mughal Empire''</ref> مغل دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، بندرگاهي ۽ صنعتي شهرن مان هڪ بڻجي ويو. هتي ڪپڙي جي صنعت، خاص طور سنڌي سوٽي ڪپڙي ۽ ريشمي شين جي پيداوار، وڏي پيماني تي ٿيندي هئي. ٺٽي جا واپاري رابطا [[فارس]]، [[عربستان]]، [[عمان]]، اوڀر آفريقا ۽ يورپي واپاري ڪمپنين سان قائم هئا.<ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref><ref>Thatta, Mughal Trade Networks</ref> مغل دور ۾ سنڌ جي زرعي آمدني، واپاري محصولن ۽ سامونڊي تجارت سلطنت لاءِ اهم اقتصادي حيثيت رکي ٿي. [[شاھجھان]] جي دور ۾ سنڌ خاص ترقي حاصل ڪئي. ٺٽي ۾ شاندار [[شاھجھان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] تعمير ڪئي وئي، جيڪا مغل فن تعمير جو هڪ اهم شاهڪار سمجهي وڃي ٿي.<ref>UNESCO – Shah Jahan Mosque, Thatta</ref><ref>Catherine Asher, ''Architecture of Mughal India''</ref> ان دور ۾ ٺٽو علم، ادب، تصوف ۽ اسلامي تعليم جو پڻ اهم مرڪز بڻيو، جتي ڪيترائي عالم، صوفي ۽ مؤرخ سرگرم رهيا. سترهين صديءَ دوران مغل حڪمرانن سنڌ تي ''صوبيدارن'' يا ''نوابن'' جي ذريعي حڪومت ڪئي. انهن جو بنيادي ڪم انتظامي ڪنٽرول، ماليات جي وصولي، فوجي تحفظ ۽ سامونڊي واپار جي نگراني هو.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Mughals''</ref><ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire''</ref> وقت سان گڏ مغل مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي طاقتور خاندانن، خاص طور [[ڪلھوڙا خاندان]]، جو اثر وڌڻ لڳو. ارڙهين صديءَ جي شروعات تائين مغل اقتدار عملي طور ڪمزور ٿي ويو ۽ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جهڙن مقامي حڪمرانن سنڌ ۾ خودمختيار اقتدار قائم ڪرڻ شروع ڪيو. آخرڪار 1737ع–1740ع جي وچ ۾ مغل سياسي ڪنٽرول تقريباً ختم ٿي ويو ۽ سنڌ تي [[ڪلھوڙا خاندان]] جي مستقل حڪومت قائم ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== مغل دور جي اهم صوبيدارن ۽ نوابن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ (ٺٽو صوبو) جا اهم مغل صوبيدار / نواب ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | عهدو ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 | [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | مغل ماتحت حڪمران | 1592ع–1593ع | مغلن اڳيان شڪست بعد اڪبر اعظم جي ماتحت رهيو؛ ارغون-ترخان اقتدار جي خاتمي ۽ مغل دور جي شروعات سان لاڳاپيل.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 2 | [[مرزا رستم صفوي]] | صوبيدار | 1593ع | سنڌ ۾ مغل انتظامي نظام جي شروعاتي عملدرآمد سان لاڳاپيل پهرين اهم مقررين مان هڪ.<ref>Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 3 | [[امير خان اول]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1629ع–1647ع | [[شاھجھان]] جي دور جو مشهور مغل گورنر؛ سندس دور ۾ سنڌ ۾ سياسي استحڪام ۽ اقتصادي سرگرمين ۾ واڌ ٿي. |- | 4 | [[دولت خان مائي]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1635ع–1640ع | مغل انتظاميا جو اهم امير؛ بعد ۾ قنڌار جو گورنر پڻ مقرر ٿيو. |- | 5 | [[خواجه ڪمگار غيـرت خان]] | صوبيدار | 1640ع–1641ع | شاهجهاني دور ۾ ٺٽي جي انتظامي نگراني سنڀالي.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 6 | [[شاد خان]] | صوبيدار | 1641ع–1642ع | مغل صوبائي انتظام جي تسلسل کي برقرار رکيو.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 7 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | مغل ماتحت نواب / صوبيدار | 1701ع–1719ع | [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ''نواب'' جو لقب حاصل ڪيو؛ بعد ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |} مغل دور ۾ سنڌ کي گهڻو ڪري ''ٺٽو صوبو'' سڏيو ويندو هو. مغلن جي سياسي اقتدار سان گڏ سنڌ ۾ واپار، تعمير، سڪن جي ضرب، بندرگاهي سرگرمين ۽ اسلامي علمي ادارن کي ترقي ملي، جڏهن ته [[ٺٽو]]، [[سيوهڻ]]، [[بکر]] ۽ [[لاھري بندر]] اهم انتظامي ۽ تجارتي مرڪز بڻيا.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Thatta Subah</ref> === ڪلهوڙن جو دور === {{Main|ڪلهوڙا خاندان}} [[فائل:Tomb of Mian Yar Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي مقبري جو منظر]] [[فائل:Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جو مقبرو]] مغل سلطنت جي زوال پذير دور ۾ سنڌ اندر مقامي سياسي قوتن جو اثر وڌڻ لڳو ۽ انهيءَ پسمنظر ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] سنڌ جي حڪمران گهراڻي طور اُڀريو. ڪلهوڙن جو تعلق هڪ مذهبي ۽ صوفي روايت سان وابسته خاندان سان هو، جنهن جو سياسي عروج [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ شروع ٿيو. 1701ع ۾ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ميان يار محمد کي ''خدايار خان'' جو لقب ڏنو ويو ۽ کيس مٿئين سنڌ جو انتظام سونپيو ويو، جنهن سان سنڌ ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي باقاعده شروعات ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>Sarah F. D. Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> ڪلهوڙن تدريجي طور سنڌ جي مختلف علائقن کي پنهنجي اقتدار هيٺ آندو ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ تقريباً سڄي سنڌ هڪ مرڪزي حڪومت هيٺ متحد ٿي وئي. 1736ع ۾ مغل درٻار عملي طور ڪلهوڙن جي خودمختيار حيثيت کي تسليم ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ هڪ نيم آزاد رياست جي صورت اختيار ڪئي.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> بهرحال، سنڌ کي [[نادر شاھ افشار]] ۽ پوءِ [[احمد شاھ دراني]] جي حملي آورن سان به واسطو پيو، جنهن سبب ڪلهوڙا حڪمرانن کي وقت بوقت فارسي ۽ افغاني بالادستي قبول ڪرڻي پئي.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> [[نادر شاهه افشار]] هندستان تي حملو ڪري [[محمد شاهه مغل]] (1719ع–1748ع) کي شڪست ڏني. شڪست کان پوءِ محمد شاهه، درياءِ اٽڪ جي اولهه وارا پنهنجا علائقا ــ دراجات، شڪارپور، بکر، سيوستان (سيوهڻ)، نصرپور ۽ ٺٽو ــ نادر شاهه جي حوالي ڪري ڇڏيا..<ref name="MubarakAli"></ref> ان کان پوءِ نادر شاهه سنڌ جي ڪلهوڙا حڪمران ميان نور محمد ڪلهوڙي (1719ع–1753ع) کان خراج طلب ڪيو ۽ کيس ڪابل اچي پنهنجي وفاداريءَ جو اظهار ڪرڻ جو حڪم ڏنو. جڏهن ميان نور محمد ان حڪم جي تعميل نه ڪئي ته نادر شاهه 1740ع ۾ سنڌ تي ڪاهه ڪئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ميان نور محمد عمرڪوٽ جي قلعي ۾ پناهه ورتي، پر نادر شاهه سندس پٺيان عمرڪوٽ پهچي قلعي جو گهيرو ڪري ڇڏيو. جڏهن ميان نور محمد کي بچاءَ جي ڪا اميد نه رهي ته هن هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. هن نادر شاهه کي هڪ ڪروڙ رپيا، قيمتي تحفا ۽ ساليانو ويهه لک رپيا خراج ڏيڻ جو واعدو ڪيو. ان کان علاوه ميان نور محمد جا ٽي پٽ يرغمال طور نادر شاهه جي حوالي ڪيا ويا.<ref name="MubarakAli"></ref> نادر شاهه سنڌ کي وڌيڪ ڪمزور ڪرڻ لاءِ ان کي ٽن حصن ۾ ورهائي ڇڏيو. سبي قلات جي حڪمران محبت خان بروهي کي ڏني وئي، شڪارپور صادق محمد خان دائودپوٽي جي حوالي ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ باقي سنڌ ميان نور محمد ڪلهوڙي وٽ رهي<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح نادر شاهه جي حملي کان پوءِ سنڌ کي تمام وڏو نقصان پهتو. هن سنڌ جو گڏ ٿيل خزانو کڻي ويو ۽ ملڪ کي سياسي ۽ مالي طور ڪمزور ڪري ڇڏيو<ref name="MubarakAli"></ref>. 1747ع ۾ نادر شاهه قتل ٿي ويو ۽ [[احمد شاهه ابدالي|احمد شاهه دراني]] افغانستان ۽ هندستان ۾ سندس قبضي هيٺ آيل علائقن جو وارث بڻيو. 1753ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] (احمد شاهه ابدالي) سنڌ تي ان بهاني سان ڪاهه ڪئي ته مقرر ڪيل خراج ادا نه ڪيو ويو هو. سنڌ جو حڪمران، جيڪو پاڻ کي ملڪ جي دفاع لاءِ ڪمزور محسوس ڪري رهيو هو، ديوان گدومل جي سربراهيءَ ۾ هڪ سفارتي وفد احمد شاهه وٽ موڪليو<ref name="MubarakAli"></ref>. گدومل افغان بادشاهه سان ڳالهيون ڪري اهو واعدو ڪيو ته سنڌ طرفان خراج باقاعدي ادا ڪيو ويندو. بهرحال، معلوم ائين ٿئي ٿو ته اهو خراج نه ته مڪمل طور ادا ڪيو ويو ۽ نه ئي مقرر وقت تي ادا ڪيو ويندو رهيو<ref name="MubarakAli"></ref>. [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] (1757ع–1772ع) کي عام طور ڪلهوڙا خاندان جو سڀ کان طاقتور ۽ ڪامياب حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. هن سنڌ ۾ سياسي استحڪام پيدا ڪيو، فوجي نظام کي منظم ڪيو ۽ 1768ع ڌاري [[حيدرآباد]] شهر جو بنياد رکيو، جيڪو بعد ۾ سنڌ جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> سندس دور ۾ سنڌ جي سرحدن، واپار، آبپاشي نظام ۽ ثقافتي سرگرمين کي به ترقي حاصل ٿي. ڪلهوڙا دور ۾ [[سنڌي ٻولي]]، تصوف، شاعري ۽ فن تعمير کي خاص هٿي ملي، ۽ [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي]] جهڙيون عظيم شخصيتون انهيءَ دور سان وابسته آهن.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> ارڙهين صديءَ جي آخري حصي ۾ ڪلهوڙا حڪومت اندروني سياسي تڪرارن، دراني مداخلتن ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] سردارن جي وڌندڙ طاقت سبب ڪمزور ٿيڻ لڳي. آخرڪار 1783ع ۾ [[هلاني جي جنگ]] ۾ ٽالپرن ڪلهوڙن کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ ٽالپر حڪمراني جو آغاز ٿيو ۽ ڪلهوڙا سياسي اقتدار جو خاتمو ٿي ويو.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== ڪلهوڙا خاندان جي حڪمرانن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪلهوڙا خاندان جا حڪمران (1701ع–1783ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | 1701ع – 1719ع | [[خداآباد]] | ڪلهوڙا اقتدار جو باني حڪمران؛ مغلن طرفان ''خدايار خان'' جو لقب حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪومت جا بنياد وڌا.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref> |- | 2 | [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] | 1719ع – 1753ع | [[خداآباد]] | سنڌ کي وڏي حد تائين متحد ڪيو؛ 1736ع ۾ مغل درٻار طرفان خودمختيار حيثيت تسليم ڪئي وئي.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 3 | [[ميان مرادياب ڪلهوڙو]] | 1753ع – 1757ع | [[خداآباد]] | نور محمد جو پٽ؛ اندروني اختلافن سبب اقتدار وڃائي ويٺو.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 4 | [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] | 1757ع – 1772ع | [[خداآباد]] / [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙن جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ [[حيدرآباد]] جو بنياد وڌو ۽ سنڌ ۾ استحڪام آندو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref> |- | 5 | [[ميان سرفراز ڪلهوڙو]] | 1772ع – 1775ع | [[حيدرآباد]] | غلام شاھ جو جانشين؛ سندس دور ۾ ٽالپرن جو سياسي اثر وڌڻ لڳو.<ref>Mian Sarfraz Kalhoro</ref> |- | 6 | [[ميان غلام نبي ڪلهوڙو]] | 1775ع – 1776ع | [[حيدرآباد]] | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ اندروني سياسي بحرانن جو شڪار ٿيو.<ref>Tomb of Mian Ghulam Nabi Kalhoro</ref> |- | 7 | [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] | 1776ع – 1783ع | [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙا خاندان جو آخري مؤثر حڪمران؛ [[هلاني جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ اقتدار ختم ٿي ويو.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> |} ==== تاريخي اهميت ==== ڪلهوڙا دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي مسلم حڪمراني، سياسي اتحاد، آبپاشي نظام جي توسيع، سنڌي ثقافت جي واڌ ويجهه ۽ شهري ترقيءَ جي لحاظ کان هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. [[خدا آباد]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙا شهر ڪلهوڙن جي دور ۾ سياسي مرڪزن طور اُڀريا، جڏهن ته سنڌي ادب، تصوف ۽ فن تعمير کي به غيرمعمولي فروغ حاصل ٿيو. ڪيترائي مؤرخ ڪلهوڙا دور کي مغل اقتدار ۽ ٽالپر حڪمراني جي وچ واري عبوري پر اهم قومي دور طور بيان ڪن ٿا.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> ڪلهوڙا حڪمرانن جي اها پاليسي، جنهن تحت هو افغان درٻار جي تابعداري قبول ڪندا رهيا ۽ پرڏيهي حملي آورن جي مقابلي ۾ ملڪ جو دفاع ڪرڻ کان پاسو ڪندا رهيا، واضح طور تي ڪلهوڙا خاندان جي اندروني ڪمزوريءَ کي ظاهر ڪري ٿي. هي خاندان عوامي حمايت جي بنياد تي اقتدار ۾ نه آيو هو، بلڪه ان جي حڪومت يا ته [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهن]] جي سرپرستيءَ تي يا [[دراني سلطنت|افغان بادشاهن]] جي مهربانيءَ تي قائم رهي. بار بار ٿيندڙ ذلت ۽ سياسي تذليل جي باوجود ڪلهوڙن نه پنهنجي وسيلن کي منظم ڪرڻ جي سنجيده ڪوشش ڪئي، نه ئي اهڙي فوج تيار ڪئي جيڪا پرڏيهي بالادستيءَ جي خلاف مؤثر مزاحمت ڪري سگهي. بعد ۾ ٽالپرن به گهڻي حد تائين ساڳي مفاهمتي ۽ تابعداريءَ واري پاليسي ورثي ۾ حاصل ڪئي<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—124 }}</ref> . === ٽالپر دور === {{Main|ٽالپر دور}} [[فائل:PK Hyderabad asv2020-02 img03 Talpur Tombs.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ٽالپر ميرن جا مقبرا]]، [[حيدرآباد]]]] [[فائل:Faiz Mahal Khairpur Miras.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[فيض محل]]، [[خيرپور]] ۾ واقع ٽالپر دور جو شاهي محلات]] 1783ع ۾ [[هالاڻي جي جنگ]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان]] [[ڪلهوڙا خاندان]] کي شڪست ڏئي سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو. ٽالپرن جو تعلق [[بلوچ]] قبيلائي پسمنظر سان هو، ۽ سندن مختلف شاخون اڳ ئي سنڌ ۾ آباد ٿي چڪيون هيون. ڪلهوڙا دور ۾ ٽالپر سردار فوجي ۽ انتظامي عهدن تي فائز رهيا، پر [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] ۽ ٽالپر سردارن جي وچ ۾ وڌندڙ تڪرارن، خاص طور [[مير بهرام خان ٽالپر]] ۽ سندس پٽ [[مير صوبدار خان]] جي قتل، سياسي صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ [[مير فتح علي خان ٽالپر]] ٽالپر قوتن کي منظم ڪري ڪلهوڙا اقتدار جو خاتمو آندو ۽ سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ٽالپرن سنڌ کي مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايو. [[حيدرآباد]] ۾ شاهداداڻي شاخ، [[خيرپور]] ۾ سهراباڻي شاخ، ۽ [[ميرپورخاص]] ۾ ماڻڪاڻي شاخ حڪمران بڻيون. باوجود ان جي، حيدرآباد وارا مير سياسي طور سڀ کان وڌيڪ طاقتور سمجهيا ويندا هئا. مير فتح علي خان پنهنجي ڀائرن [[مير غلام علي خان]]، [[مير ڪرم علي خان]] ۽ [[مير مراد علي خان]] سان گڏيل حڪمراني جو هڪ منفرد نظام قائم ڪيو، جنهن سبب اهي “'''چار يار'''” يا “'''چهارياري'''” جي نالي سان مشهور ٿيا.<ref>Mir Fateh Ali Khan Talpur</ref><ref>Mir Karam Ali Khan Talpur's Tomb Complex Hyderabad</ref> سنڌ تي پوندڙ سخت ترين آفتن مان هڪ مدد خان جو حملو هو، جيڪو آخري ڪلهوڙا حڪمران [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] (وفات 1805ع) جي ٽالپرن خلاف دعويٰ جي حمايت لاءِ آيو هو. هن بي رحميءَ سان سنڌ ۾ قتلِ عام ۽ ڦرلٽ ڪئي. سندس ظلم ۽ بربريت جا اثر ايترا گهرا هئا جو اڄ تائين سنڌي لوڪ روايتن ۽ لوڪ گيتن ۾ سندس ظلم جي ياد باقي آهي<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—124, 125 }}</ref>. افغانستان کان ايندڙ آخري وڏي آفت [[شاهه شجاع دراني]] جي صورت ۾ ظاهر ٿي، جيڪو 1803ع ۾ شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو. هن [[شڪارپور]] ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي وڃايل تخت جي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ تياريون شروع ڪيون. شڪارپور ۾ سندس قيام شهر واسين لاءِ نهايت نقصانڪار ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لالچ ۽ عياشيءَ سبب مقامي ماڻهن کي وڏيون تڪليفون برداشت ڪرڻيون پيون.<ref name="MubarakAli"></ref>. سنڌ جي ميرن افغانستان جي ان وقت جي حڪمران سردار اعظم خان سان هڪ معاهدو ڪيو ته شاهه شجاع کي سنڌ مان نيڪالي ڏني وڃي. 1820ع–1821ع ۾ اعظم خان سنڌ ۾ آيو ۽ سنڌ جي ميرن کان رهيل خراج جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو. اها رقم ايتري وڏي هئي جو مير ان جي ادائيگي نه ڪري سگهيا، تنهن ڪري هڪ نئين معاهدي تحت [[شڪارپور]] جو شهر افغان حڪمران جي حوالي ڪيو ويو<ref name="MubarakAli"></ref>. شاهه شجاع پنجاب ڏانهن ڀڄي ويو، پر 1832ع–1833ع ۾ هو ٻيهر انگريزن جي مدد سان واپس آيو، جيڪي کيس ٻيهر افغانستان جي تخت تي ويهارڻ ۾ دلچسپي رکندا هئا. انگريزن سنڌ جي ميرن تي دٻاءُ وڌو ته هو شاهه شجاع جي رهيل خراج جي رقم ادا ڪن ته جيئن سندس فوجي مهم جا خرچ پورا ٿي سگهن<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح سنڌ جي سرزمين تي انگريزن جي مداخلت سان افغانستان ۽ سنڌ جي پراڻن سياسي لاڳاپن جو خاتمو ٿيو، ۽ آخرڪار سنڌ برطانوي اقتدار جو شڪار بڻجي وئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ٽالپر دور ۾ سنڌ جي واپار، سفارتڪاري ۽ بين الاقوامي لاڳاپن ۾ نئون مرحلو شروع ٿيو. 1808ع، 1809ع ۽ 1820ع دوران [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا سفارتي مشن سنڌ آيا، جن جو مقصد واپاري لاڳاپن جي بحالي ۽ افغانستان، ايران ۽ فرانس جي سياسي اثرن کي روڪڻ هو.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> ميرن ۽ برطانوي حڪومت جي وچ ۾ ڪيترائي معاهدا ٿيا، پر وقت سان گڏ برطانوي مداخلت وڌندي وئي. آخرڪار 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] ۾ [[چارلس نيپيئر]] جي اڳواڻي هيٺ برطانوي فوجن ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ کي برطانوي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو. ٽالپر دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي حڪمراني، فوجي تنظيم، سفارتي لاڳاپن، فن تعمير ۽ ثقافتي سرپرستي جي لحاظ کان اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ [[حيدرآباد]]، [[خيرپور]] ۽ [[ميرپورخاص]] سياسي مرڪزن طور ترقي ڪئي، جڏهن ته ڪيترائي مقبرا، قلعا ۽ محلات پڻ تعمير ڪيا ويا، جن مان [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[فيض محل]] ۽ [[ٽالپر ميرن جا مقبرا]] نمايان آهن. ==== حيدرآباد جي ٽالپر ميرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | حيدرآباد جي شاهداداڻي ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير فتح علي خان ٽالپر]] | 1783ع – 1801ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر خاندان جو باني حڪمران؛ ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي سنڌ تي اقتدار قائم ڪيو. |- | 2 | [[مير غلام علي خان ٽالپر]] | 1801ع – 1811ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سفارتي لاڳاپن جي شروعات سندس دور ۾ ٿي.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> |- | 3 | [[مير ڪرم علي خان ٽالپر]] | 1811ع – 1828ع | [[حيدرآباد]] | ادب، شاعري ۽ ثقافتي سرگرمين جي سرپرستي ڪئي. |- | 4 | [[مير مراد علي خان ٽالپر]] | 1828ع – 1833ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر حڪمراني جي گڏيل نظام کي جاري رکيو. |- | 5 | [[مير نور محمد خان ٽالپر]] | 1833ع – 1840ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سياسي اثر جي وڌندڙ دور ۾ حڪمران رهيو. |- | 6 | [[مير نصير خان ٽالپر]] | 1840ع – 1843ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپرن جو آخري حيدرآبادي حڪمران؛ 1843ع ۾ برطانوي فتح کان پوءِ اقتدار ختم ٿيو. |} ==== خيرپور جي سهراباڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-size:120%; font-weight:bold;" | خيرپور رياست جي سهراباڻي ٽالپر حڪمرانن جي فهرست (1783ع–1947ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير سهراب خان ٽالپر]] | 1783ع – 1830ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست ۽ سهراباڻي ٽالپر شاخ جو باني حڪمران. مٿئين سنڌ ۾ ٽالپر اقتدار کي منظم ڪيو. |- | 2 | [[مير رستم علي خان ٽالپر]] | 1830ع – 1842ع | [[خيرپور]] | مير سهراب خان جو جانشين. سندس دور ۾ برطانوي اثر وڌڻ لڳو ۽ اندروني جانشيني جا تڪرار پيدا ٿيا. |- | 3 | [[مير علي مراد خان ٽالپر]] | 1842ع – 1894ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو سڀ کان مشهور مير. برطانوي حڪومت سان معاهدا ڪيا؛ 1857ع جي بغاوت دوران برطانوي حڪومت جي مدد ڪئي. |- | 4 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر]] | 1894ع – 1909ع | [[خيرپور]] | مير علي مراد خان جو جانشين. سندس دور ۾ خيرپور رياست ۾ انتظامي سڌارا جاري رهيا. |- | 5 | [[مير امام بخش خان ٽالپر]] | 1909ع – 1921ع | [[خيرپور]] | تعليم جي واڌاري لاءِ مشهور. سندس دور ۾ رياست اندر ڪيترائي تعليمي ادارا قائم ٿيا. |- | 6 | [[مير علي نواز خان ٽالپر]] | 1921ع – 1935ع | [[خيرپور]] | جديد انتظامي ۽ ترقياتي منصوبن کي هٿي ڏني. خيرپور رياست جي سياسي حيثيت کي مستحڪم رکيو. |- | 7 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر ٻيون]] | 1935ع – 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو حڪمران رهيو، پر صحت جي مسئلن سبب حڪومت گهڻو ڪري ريجنسي ڪائونسل وسيلي هلندي رهي. |- | 8 | [[مير جارج علي مراد خان ٽالپر]] | 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست جو آخري خودمختيار مير. سندس دور ۾ خيرپور 3 آڪٽوبر 1947ع تي [[پاڪستان]] سان الحاق ڪيو. |} خيرپور رياست 1783ع ۾ قائم ٿي ۽ 1843ع ۾ سنڌ جي ٻين ٽالپر رياستن جي برطانوي فتح باوجود پنهنجي نيم خودمختيار حيثيت برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهي. 3 آڪٽوبر 1947ع تي خيرپور رياست پاڪستان سان الحاق ڪيو، جڏهن ته 1955ع ۾ ون يونٽ نظام تحت ان جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪئي وئي. ==== ميرپورخاص جي ماڻڪاڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ميرپورخاص جا ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم نوٽ |- | 1 | [[مير ٺارو خان ٽالپر]] | 1783ع – 1806ع | [[ميرپورخاص]] | ماڻڪاڻي شاخ جو باني حڪمران.<ref>List of monarchs of Sindh</ref> |- | 2 | [[مير علي مراد ٽالپر]] | 1806ع – 1829ع | [[ميرپورخاص]] | [[ميرپورخاص]] شهر کي ترقي ڏني.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |- | 3 | [[مير شير محمد خان ٽالپر]] | 1829ع – 1843ع | [[ميرپورخاص]] | “'''شيرِ سنڌ'''” جي لقب سان مشهور؛ برطانوي فوجن خلاف مزاحمت جاري رکي.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |} === برٽش دور === '''پاڪستان ٺاهڻ ۾ سنڌ جو ڪردار:'''سنڌ جي مسلمان ليڊرن جي ڪوشش سان اپريل يا مئي 1938ع ۾ سنڌ جي صوبائي مسلم ليگ جو قيام عمل ۾ آيو. 10، 11 ۽ 12 آڪٽوبر 1938ع تي سنڌ مسلم ليگ پاران، ڪراچيءَ ۾ مسلم ليگ جي هڪ وڏي ڪانفرنس سڏائي ويئي، جنهن جي صدارت قائداعظم مرحوم ڪئي. هن ڪانفرس جي موقعي تي گڏيل هندستان جي سمورن مسلم ليڊرن شرڪت ڪئي. ان ڪانفرنس کي پوءِ ”ڪراچي ڪانفرنس“ جي نالي سان سڏيو ويو. ڪانفرنس ۾ [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] مرحوم ٺهراءُ پيش ڪيو، جنهن ۾ واضح طور مطالبو ڪيو ويو، ته جن صوبن ۾ مسلمانن جي اڪثريت آهي، اتي مسلمانن جي حڪومت بنائي وڃي، ته جيئن ٻئي قومون جدا جدا ۽ آزاد آزاد حڪومتون قائم ڪري سگهن. ان موقعي تي قائداعظم مرحوم تقرير ڪندي چيو: ”مون کي يقين آهي، ته سنڌ جو صوبو، [[هندستان]] جي مسلمانن لاءِ هڪ نمونو ٿيندو، ڇاڪاڻ ته هتي جي مسلمانن وڏي بيداري جو ثبوت ڏنو آهي.“ ان کان پوءِ سنڌ جي مسلمانن پاڪستان جي تحريڪ ۾ وڏي جوش، جذبي ۽ ولولي سان حصو ورتو. سڄي هندستان ۾ پهريون ڀيرو [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ جي صوبائيءَ اسيمبلي]]ءَ سن 1943ع ۾ پاڪستان جي قيام جي ٺهراءُ پاس ڪيو، جيڪو محترم. [[جي ايم سيد|جي ايم.سيد]] پيس ڪيو. ٻئي ڪنهن به صوبي جي اسيمبليءَ اهڙو ٺهراءُ نه اڳ ئي پاس ڪيو هو، ۽ نه پوءِ ئي ڪا اسيمبلي پاس ڪري سگهي.<ref>آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌي شاعري ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛آڪٽوبر نومبر، ڊسمبر 1985ع</ref> === برطانوي دور === {{Main|سنڌ تي برطانوي راڄ}} 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوجن، جنرل [[سر چارلس نيپئر]] جي قيادت هيٺ، [[ٽالپر دور|ٽالپر حڪومت]] کي شڪست ڏئي سنڌ تي قبضو ڪيو.<ref>Charles Napier, ''Conquest of Sindh''</ref><ref>A. W. Hughes, ''A Gazetteer of the Province of Sind''</ref> قبضي کان پوءِ سنڌ کي برطانوي انتظام هيٺ آندو ويو ۽ شروعاتي طور الڳ انتظامي يونٽ طور هلايو ويو، پر 1847ع ۾ ان کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] ۾ ضم ڪيو ويو. ايندڙ لڳ ڀڳ نو ڏهاڪن تائين سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي. هن دور ۾ ريلوي، آبپاشي، بندرگاهن، عدالتي نظام ۽ جديد بيوروڪريسي جو بنياد وڌو ويو، پر ساڳئي وقت نوآبادياتي مالياتي پاليسين ۽ زمينداري ڍانچي سبب مقامي آباديءَ کي مختلف معاشي ۽ سياسي مسئلن کي به منهن ڏيڻو پيو.<ref>Sarah Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> سنڌ جي مسلمان، هندو، واپاري ۽ زميندار حلقن طرفان ڊگهي سياسي جدوجهد کان پوءِ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري 1 اپريل 1936ع تي هڪ الڳ صوبو بڻايو ويو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> ==== بمبئي پريزيڊنسي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جا انتظامي مرحلا |- ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | انتظامي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | 1843ع – 1847ع | برطانوي فوجي ۽ ڪمشنري انتظام | سنڌ تي قبضي کان پوءِ سر چارلس نيپئر جي سربراهي ۾ الڳ انتظامي يونٽ طور حڪومت ڪئي وئي. |- | 1847ع – 1936ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] | سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي ۽ بمبئي جي گورنرن جي ماتحت انتظام هلندو رهيو. |- | 1936ع – 1947ع | الڳ صوبو | [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي الڳ صوبو بڻايو ويو. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي دوران گورنر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل برطانوي منتظم ۽ گورنر (1843ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دور (مدت) ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ لاءِ مختصر ڪردار |- | 1 | [[چارلس نيپئر|سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | سنڌ جو فوجي ۽ سول منتظم | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ تي برطانوي قبضو مستحڪم ڪيو؛ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو ۽ جديد نوآبادياتي انتظام جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[سر جارج آرٿر]] | 1847ع – 1852ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو گورنر | سنڌ جي برطانوي انتظام کي بمبئي پريزيڊنسي جي نظام سان وڌيڪ مربوط ڪيو. |- | 3 | [[لارڊ ايلفنسٽن]] | 1853ع – 1860ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | عدالتي، مالي ۽ روينيو سڌارن وسيلي سنڌ کي نوآبادياتي انتظامي ڍانچي سان وڌيڪ ڳنڍيو. |- | 4 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | سنڌ جو ڪمشنر | سنڌ ۾ ريلوي، ٽيليگراف، تعليم ۽ جديد شهري انتظام جي شروعات ڪندڙ اهم برطانوي منتظم. |- | 5 | [[سر سيمور فٽزجيرالڊ]] | 1867ع – 1872ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | انتظامي توسيع ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪيو. |- | 6 | [[سر رچرڊ ٽيمپل]] | 1877ع – 1880ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | ڏڪار جي دور ۾ امدادي ۽ مالياتي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 7 | [[لارڊ ري]] | 1885ع – 1890ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | تعليم، مڪاني خوداختياري ۽ ميونسپل ادارن جي ترقيءَ جي حمايت ڪئي. |- | 8 | [[لارڊ ليمينگٽن]] | 1903ع – 1907ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | قانوني ۽ ميونسپل ادارن جي واڌ ويجهه لاءِ قدم کنيا. |- | 9 | [[سر جارج لائيڊ]] | 1918ع – 1923ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | پهرين عالمي جنگ کان پوءِ سياسي تحريڪن ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪئي. |- | 10 | [[سر فريڊرڪ سائيڪس]] | 1928ع – 1933ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | سنڌ جي علحده صوبي واري مطالبي تي ٿيندڙ آئيني بحثن دوران انتظام سنڀاليو. |- | 11 | [[سر ليزلي ولسن]] | 1923ع – 1928ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | آئيني سڌارن ۽ سنڌ جي سياسي تحريڪن واري دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 12 | [[سر جان بيومونٽ]] | 1933ع – 1936ع | بمبئي هاءِ ڪورٽ جو چيف جسٽس / عبوري انتظامي ڪردار | سنڌ جي بمبئي کان علحدگي واري آئيني عمل سان لاڳاپيل دور ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي ۾ شموليت بعد سنڌ جا ڪمشنر ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي ڪمشنر (1843ع–1936ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ خدمت ! style="background:#99CCFF;" | عهدي جي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | پهريون ڪمشنر | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ ۾ برطانوي انتظام جو بنياد وڌو، فوجي ۽ سول حڪومت کي منظم ڪيو ۽ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو. |- | 2 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | ڪمشنر | سنڌ جي جديد انتظامي ڍانچي جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو؛ رستن، تعليم، ميونسپل ادارن، مواصلات ۽ واپار جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. |- | 3 | [[وليم لوئس ميري ويدر]] | 1860ع – 1867ع | ڪمشنر | ڪراچي جي بندرگاهه جي ترقي، سرحدي امن امان ۽ مواصلاتي نظام جي بهتري لاءِ ڪم ڪيو. |- | 4 | [[سر وليم ميري ويدر]] | 1867ع – 1877ع | ڪمشنر | ريلوي، واپار ۽ انتظامي ادارن جي توسيع سان سنڌ جي معاشي ترقيءَ ۾ حصو ورتو. |- | 5 | [[سر جيمس فرگوسن]] | 1877ع – 1880ع | ڪمشنر | زمينداري ۽ روينيو نظام ۾ سڌارا آندا ۽ آبپاشي منصوبن کي هٿي ڏني. |- | 6 | [[جيمس گائلز]] | 1880ع – 1887ع | ڪمشنر | شهري انتظام، ميونسپل ادارن ۽ مقامي حڪومتن جي ڪارڪردگي کي مضبوط ڪيو. |- | 7 | [[چارلس پرچاس]] | 1887ع – 1891ع | ڪمشنر | واپار، مواصلات ۽ بندرگاهي سرگرمين جي واڌاري تي ڌيان ڏنو. |- | 8 | [[اي. ڊبليو. هيوز]] | 1891ع – 1897ع | ڪمشنر | زرعي ترقي، آبپاشي ۽ سنڌ بابت تاريخي ۽ انتظامي مطالعي ۾ نمايان خدمتون سرانجام ڏنيون. |- | 9 | [[ايڇ. ايم. جيمس]] | 1897ع – 1901ع | ڪمشنر | روينيو رڪارڊ، زمينن جي سروي ۽ مردم شماريءَ جي عمل کي وڌيڪ منظم بڻايو. |- | 10 | [[اي. ايڇ. ايس. ڪيلي]] | 1901ع – 1906ع | ڪمشنر | تعليم، مقامي ادارن ۽ انتظامي رابطن جي توسيع لاءِ قدم کنيا. |- | 11 | [[سي. اي. فيرگوسن]] | 1906ع – 1911ع | ڪمشنر | سياسي بيداريءَ جي شروعاتي دور ۾ انتظامي استحڪام برقرار رکيو. |- | 12 | [[ايڇ. اي. ايل. هيلي]] | 1911ع – 1916ع | ڪمشنر | پهرين عالمي جنگ دوران سنڌ جي سول انتظام ۽ امن امان جي نگراني ڪئي. |- | 13 | [[اي. ڊبليو. پي. ڪيري]] | 1916ع – 1921ع | ڪمشنر | خلافت تحريڪ ۽ ٻين سياسي تحريڪن واري دور ۾ انتظامي ذميواريون سنڀاليون. |- | 14 | [[ايڇ. ٽي. سورلي]] | 1921ع – 1925ع | ڪمشنر | مقامي نمائندگي، تعليمي ترقي ۽ سياسي سڌارن جي دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 15 | [[اي. ايل. ايڇ. ايٽڪن]] | 1925ع – 1930ع | ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي کان علحدگيءَ بابت آئيني بحثن واري مرحلي ۾ انتظامي ذميواريون نڀايون. |- | 16 | [[ايڇ. ٽي. ليمبرٽ]] | 1930ع – 1936ع | آخري ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان علحدگي ۽ 1 اپريل 1936ع تي الڳ صوبي جي قيام تائين انتظام سنڀاليو. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪمشنر دور جون اهم خصوصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ترقيون |- | انتظام | جديد ضلعي، روينيو ۽ عدالتي نظام جو قيام |- | آمدورفت | ريلوي، سڙڪن ۽ ڪراچي بندرگاهه جي توسيع |- | آبپاشي | ڪئنالن ۽ زرعي آبادڪاريءَ جي منصوبن جي شروعات |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ تعليمي ادارن جو قيام |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي شعور ۽ آئيني جدوجهد |} 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ جو انتظام بنيادي طور "ڪمشنر سنڌ" جي عهدي هيٺ هلندو رهيو،م ۽ سندن آفيس ڪراچيءَ ۾ ھئي. جڏهن ته بمبئي پريزيڊنسي جا گورنر سڄي پريزيڊنسي (جنھن ۾ بمبئي ، گجرات ۽ سنڌ جا علائقا شامل ھيا) جا اعليٰ انتظامي سربراهه هوندا هئا ۽ انھن جي آفيس بمبئي شھر ۾ واقع ھئي. ==== سنڌ جي الڳ صوبي جا برطانوي گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي گورنر (1936ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[سر لينسلٽ گراهم]] | 1936ع – 1941ع | سنڌ جو پهريون گورنر؛ الڳ صوبي جي انتظامي ڍانچي ۽ صوبائي اسيمبلي جي قيام جي نگراني ڪئي. |- | 2 | [[سر هيو ڊائو]] | 1941ع – 1946ع | ٻي عالمي جنگ دوران سنڌ جو انتظام سنڀاليو؛ جنگي ۽ معاشي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 3 | [[سر فرانسس موڊي]] | 1946ع – 14 آگسٽ 1947ع | برطانوي دور جو آخري گورنر؛ پاڪستان جي قيام تائين سنڌ جي انتظام جو ذميوار رهيو. |} ==== برطانوي دور جون نمايان خاصيتون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور ۾ سنڌ ۾ اهم تبديليون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اهم ترقيون |- | آمدورفت | ريلوي لائينن، سڙڪن ۽ بندرگاهن جي تعمير |- | آبپاشي | [[سکر بئراج]] سميت جديد آبپاشي منصوبن جو آغاز |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ سرڪاري تعليمي نظام جو قيام |- | انتظام | جديد عدالتي، روينيو ۽ سول سروس نظام جو نفاذ |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي تحريڪ ۽ 1936ع ۾ صوبائي حيثيت جو حصول |} === برطانوي دور جي وزيراعظمن (پريميئرن) جي فهرست === 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي، تنهن ڪري ان عرصي دوران سنڌ ۾ وزيراعظم (Premier) يا وزيراعليٰ (Chief Minister) جو ڪو الڳ عهدو موجود نه هو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935]] تحت صوبائي خودمختياري لاڳو ٿيڻ کان پوءِ 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو چونڊيل وزارت قائم ٿي، جنهن جي سربراهه کي ''پريميئر آف سنڌ'' چيو ويندو هو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي سنڌ جا پريميئر (1937ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | سياسي وابستگي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[الله بخش سومرو]] | 1 اپريل 1937ع – 18 اپريل 1938ع | [[سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي]] | سنڌ جي پهرين چونڊيل وزارت جو سربراهه. صوبائي خودمختياري جي شروعاتي مرحلي ۾ انتظامي ڍانچي کي مستحڪم بڻايو ۽ بين المذاهب هم آهنگيءَ کي فروغ ڏنو. |- | 2 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 18 اپريل 1938ع – 23 مارچ 1940ع | آزاد اتحاد / بعد ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[الله بخش سومرو]] | 23 مارچ 1940ع – 14 آڪٽوبر 1942ع | آزاد اتحاد | برطانوي پاليسين تي تنقيد ڪئي؛ هندستان جي ورهاڱي ۽ فرقيواريت جي مخالفت ڪئي؛ آخرڪار گورنر طرفان برطرف ڪيو ويو. |- | 4 | [[علي محمد راشد]] | 14 آڪٽوبر 1942ع – 7 جنوري 1944ع | مسلم ليگ حامي اتحاد | ٻي عالمي جنگ جي دور ۾ سنڌ جو انتظام سنڀاليو ۽ سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 7 جنوري 1944ع – 26 اپريل 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | [[پاڪستان تحريڪ]] دوران مسلم ليگ جي سياسي اثر کي مضبوط ڪيو ۽ سنڌ اسيمبليءَ ۾ پاڪستان جي حمايت واري قرارداد جي حمايت ڪئي. |- | 6 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 26 اپريل 1947ع – 14 آگسٽ 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | برطانوي دور جو آخري پريميئر؛ پاڪستان جي قيام کان اڳ انتظامي منتقلي ۽ نئين رياستي ڍانچي جي تيارين جي نگراني ڪئي. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جي سنڌي وزارتن جون نمايان خاصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان پيش رفت |- | صوبائي خودمختياري | 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو ذميوار ۽ چونڊيل حڪومت جو قيام |- | قانون سازي | سنڌ اسيمبليءَ وسيلي مقامي قانون سازي ۽ انتظامي پاليسين جي شروعات |- | سياست | مسلم ليگ، سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي ۽ آزاد گروپن جي وچ ۾ سياسي مقابلو |- | پاڪستان تحريڪ | سنڌ اسيمبلي هندستان جي پهرين صوبائي اسيمبلي هئي جنهن پاڪستان جي حمايت ۾ قرارداد منظور ڪئي |- | انتظام | بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور مستقل انتظامي ادارن جي ترقي |} 1937ع کان 1947ع تائين سنڌ جي حڪومت جي سربراهه لاءِ سرڪاري اصطلاح ''پرميئر آف سنڌ'' (پريميئر آف سنڌ) استعمال ٿيندو هو. "وزيراعليٰ" (چيف منسٽر) جو اصطلاح پاڪستان جي قيام کان پوءِ وڌيڪ عام ٿيو. ===پاڪستان جي قيام بعد=== ====ون يونٽ کان اڳ جو دؤر==== ==== ون يونٽ وارو دور==== ==== ون يونٽ کان پوء وارو دور==== ====1988ع کان پوءِ جو نئون دؤر==== == سنڌ جي جاگرافي، آبھوا ۽ قدرتي وسيلا== {{Main|سنڌ جي جاگرافي}} ===جاگرافي=== [[فائل:Sindh 2.jpg|220px|thumb|کاٻو|سنڌ]] سنڌ پاڪستان جي چئن صوبن مان رقبي جي لحاظ کان ٽيون وڏو صوبو آهي، جنهن جو ڪل رقبو لڳ ڀڳ 54,407.2 چورس ميل آهي. هي صوبو هيٺين سنڌو طاس (لوئر انڊس بيسن) جو اهم حصو آهي ۽ جغرافيائي طور 23°40′ کان 28°30′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 66°40′ کان 71°05′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. سنڌ اتر کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 540 ڪلوميٽر ڊگهي ۽ اوڀر کان اولهه طرف سراسري طور تقريباً 281 ڪلوميٽر ويڪري آهي، جڏهن ته ان جي وڌ ۾ وڌ ويڪر لڳ ڀڳ 250 ڪلوميٽر آهي. [[فائل:Sindh-Map.PNG|thumb|220px|کاٻو|سنڌ جو نقشو]] ==== طبعي بناوت ==== جغرافيائي بناوت جي لحاظ کان سنڌ جو گهڻو حصو هموار ميداني علائقو آهي. صوبي جي اولهه پاسي ڪوهستاني خطو واقع آهي، جتي ڪيرٿر جبلن جو بنجر سلسلو موجود آهي، جڏهن ته اوڀر طرف بهاولپور جي سرحدن کان وٺي رن آف ڪڇ تائين ريتيلي پٽي پکڙيل آهي. انهن ٻنهي علائقن جي وچ ۾ سنڌو ماٿري واقع آهي، جيڪا ڏکڻ اولھه طرف وڃي ڊيلٽائي علائقي ۾ ختم ٿئي ٿي. هي علائقو زرخيز اليويل مٽيءَ سبب زراعت لاءِ نهايت موزون آهي. صوبي جي وچئين حصي ۾ سکر بئراج ذريعي مستقل پاڻيءَ جي فراهمي موجود آهي، جيڪا سنڌ کي زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل معاشي سرگرمين لاءِ وڏي صلاحيت فراهم ڪري ٿي<ref name="گدواڻي"></ref>. طبعي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ جا اوڀر وارا ريگستاني علائقا [[راجپوتانا]] سان ۽ اولهه وارا جابلو علائقا بلوچستان سان ملن آهن. جڏهن ته “سنڌ” جو بنيادي تصور انهيءَ زرخيز ميداني علائقي سان جڙيل آهي، جيڪو سنڌو درياهه جي وهڪري سان وجود ۾ آيو آهي<ref name="گدواڻي"></ref>.. پنهنجين موجوده حدن اندر، پاڪستان جي هڪ صوبي طور سنڌ 23°35' کان 28°30' اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 66°42' کان 71°10' اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي ايراضي 34.86 ملين ايڪڙ آهي ۽ 1972ع جي آدمشماري موجب ان جي آبادي 1 ڪروڙ 40 لک هئي<ref name="ArshadIslam1990">{{cite thesis |last=Islam |first=Arshad |title=History of Sindh During Pre-Mughal Period |degree=Doctor of Philosophy (History) |publisher=Centre of Advanced Study, Department of History, Aligarh Muslim University |location=Aligarh, India |year=1990 |note=Reproduced by Sani H. Panhwar, 2019|Page=6}}</ref>. انگريزن جي شروعاتي دور ۾ سنڌ کي “ننڍو مصر” سڏيو ويو، ڇاڪاڻ ته سنڌو ۽ نيل درياهن جي هيٺانهين ماٿرين ۾ نمايان جغرافيائي مشابهت موجود آهي. ٻنهي علائقن ۾ ٽن مکيه طبعي حصن، جابلو، ڪچو ميداني علائقو ۽ ريگستان، ساڳي ترتيب سان نظر اچن ٿا. ٻنهي ماٿرين جي زرخيزي برسات بدران سالياني ٻوڏ تي دارومدار رکي ٿي، ۽ ٻنهي علائقن ۾ نباتات ۽ حيوانات ۾ به نمايان هڪجهڙائي ملي ٿي<ref name="گدواڻي"></ref>. سنڌ کي عام طور پنج مکيه طبعي ڀاڱن ۾ ورهايو وڃي ٿو<ref name="گدواڻي"></ref>: *[[سرو، (سنڌ)|سرو]]، *[[سنڌ جو وچولو|وچولو]]، *[[لاڙ(سنڌ)|لاڙ]]، *[[سنڌ جو ڪوهستان|ڪوهستان]] ۽ *[[سنڌ جا رڻپٽ|ريگستان]]. تفصيلي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ ۾ جابلو، ٽاڪراڻي، پڪي، ڪچي، ڪلراٺي، چيڪي، وارياسي ۽ بياباني زمين جا سڀئي قسم موجود آهن. اهڙيءَ ريت سنڌ جي آبهوا ٿڌي کان معتدل ۽ گرم تائين مختلف صورتن ۾ ملي ٿي، جنهن سبب هتي نباتاتي تنوع تمام گهڻو آهي ۽ دنيا جي ڪيترن علائقن جا وڻ ٻوٽا سنڌ جي مختلف حصن ۾ پوکڻ جي صلاحيت رکن ٿا<ref name="گدواڻي">{{cite journal |last=گدواڻي |first=منو تولارام |title=سنڌيت |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1962 |language=sd}}</ref>. ==== سنڌ جا ريگستان ==== سنڌ جي زمين جو وڏو حصو ريگستاني نوعيت جو آهي. صوبي جي اوڀر سرحد تي ٿرپارڪر واقع آهي، جتي وڏا ريتيلا ٽڪرا موجود آهن. هي ريگستان راجستان ريگستان جي تسلسل طور سڃاتو وڃي ٿو ۽ ان جو ڪل رقبو لڳ ڀڳ 13,100 چورس ميل آهي. سنڌو ماٿريءَ جي اوڀر پاسي ٿر جو وسيع ريگستان واقع آهي، جيڪو هندستان جي راجپوتانا علائقي تائين پکڙيل آهي. هي ريگستان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ميلن تائين لڳاتار وارياسي علائقو آهي، جيڪو ڏکڻ طرف ڪڇ جي رڻ تائين وڃي ٿو. ٿر ۽ سنڌو ڪچي جي وچ ۾ حدون ڪجهه علائقن ۾ واضح آهن، جڏهن ته اتر طرف وارياسي ڀٽون ڪچي جي ميداني علائقن اندر گهڻي حد تائين داخل ٿين ٿيون. موسمي تبديليون، خاص طور ڏکڻ اولهه واري چوماسي جي شدت، انهن حدن کي وقت بوقت تبديل ڪنديون رهن ٿيون. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#E75480; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ريگستان |- style="background:#F7A8C4; text-align:center;" ! نمبر ! ريگستان جو نالو ! ايراضي ! جغرافيائي هنڌ (ضلعا / تعلقا) ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[ٿر ريگستان]] | تقريباً 200,000 چورس ڪلوميٽر (مجموعي ٿر؛ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 15٪) | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] | [[ڏکڻ ايشيا]] جو وڏو ريگستان، سنڌ جي اوڀر حصي ۾ واقع آهي، زراعت، مالداري ۽ ثقافتي لحاظ کان اهم علائقو آهي۔ |- | 2 | [[نارا ريگستان]] | تقريباً 23,000 چورس ڪلوميٽر | [[خيرپور ضلعو]]، [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[نارا ڪئنال]] ڀرسان علائقا) | ٿر ريگستان جو اتر-اولهه طرف وڌايل حصو، نارا ڪئنال سبب هتي انساني آبادين ۽ مالداري موجود آهي۔ |- | 3 | [[اڇڙو ٿر]] | ٿر ريگستان جو حصو (مخصوص ايراضي واضح ناهي) | [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[کپرو تعلقو]]) | اڇي واري ۽ لوڻياٺ زمين سبب “اڇرو ٿر” سڏجي ٿو، ٿر جو منفرد قدرتي خطو آهي۔ |} {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! ريگستان جو نالو ! ايراضي ! جغرافيائي هنڌ (ضلعا / تعلقا) ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[ٿر ريگستان]] (ٿر ڊيزرٽ) | تقريباً 200,000 چورس ڪلوميٽر (مجموعي ٿر؛ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 15٪) | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] [[ڏکڻ ايشيا]] جو وڏو ريگستان، سنڌ جي اوڀر حصي ۾ واقع آهي، زراعت، مالداري ۽ ثقافتي لحاظ کان اهم علائقو آهي۔ 2 [[نارا ريگستان]] (نارا ڊيزرٽ) تقريباً 23,000 چورس ڪلوميٽر [[خيرپور ضلعو]]، [[ساگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[نارا ڪئنال]] ڀرسان علائقا) ٿر ريگستان جو اتر-اولهه طرف وڌايل حصو، نارا ڪئنال سبب هتي انساني آبادين ۽ مالداري موجود آهي۔ - 3 [[اڇڙو ٿر]] (وائيٽ ڊيزرٽ) ٿر ريگستان جو حصو (مخصوص ايراضي واضح ناهي) [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[کپرو تعلقو]]) اڇي واري ۽ لوڻياٺ زمين سبب “اڇرو ٿر” سڏجي ٿو، ٿر جو منفرد قدرتي خطو آهي۔ } ==== سنڌ جا جبل ==== سنڌ ۾ اهم جابلو يا پھاڙي سلسلا عام طور ٽن قسمن ۾ بيان ڪيا وڃن ٿا: (1) [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو سلسلو، (2) [[ڪارونجهر]] (ننگرپارڪر) جون ٽڪريون/سلسلو، ۽ (3) [[گنجو ٽڪر]] (حيدرآباد) وارو پٿريلو سلسلو/ريج، جڏهن ته سنڌ ۾ ٻيا پٿريلا اُڀار (outcrops) به ملن ٿا، پر سڀني کي “مڪمل جبلن جا سلسلا” قرار ڏيڻ تي ماخذن ۾ يڪسانيت ناهي<ref name=" وڪي"> {{Cite news |title= Wikipedia English|url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_ }}</ref><ref name=" برٽنيڪا"> {{Cite news |title= Wikipedia English|url=Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Sind }}</ref>. ==== کيرٿر جبلن جو سلسلو ==== [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو سلسلو (کيرٿر رينج) سنڌ جو سڀ کان وڏو جبلِي نظام آهي، جيڪو سنڌ–بلوچستان سرحد سان گڏ اتر کان ڏکڻ طرف پکڙيل آهي<ref name=" وڪي"></ref>. ڪيترا عام حوالا هن سلسلي جي ڊگھائي لڳ ڀڳ 300 ڪلوميٽر بيان ڪن ٿا<ref name=" وڪي"></ref>. هن سلسلي ۾ سنڌ اندر اهم جبلِي علائقا خاص طور دادو ۽ ڀرپاسي جي پهاڙي پٽي (ڪوھستان) ۾ ايندا آهن<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. ===== اهم چوٽيون ۽ اوچايون ===== ڪيرٿر جي بلند ترين چوٽي طور ڪيترن حوالن ۾ زرڊڪ چوٽي (زَرڊَڪ پِيڪ) لڳ ڀڳ 2,134 ميٽر ڄاڻايل آهي<ref name=" وڪي"></ref>. سنڌ اندر ڪيرٿر سان وابسته هڪ مشهور بلند مقام [[گورک هل]] آهي، جنهن کي علمي مطالعي ۾ لڳ ڀڳ 5,688 فُٽ (تقريباً 1,734 ميٽر) اوچو بيان ڪيو ويو آهي<ref name="pakbs"></ref>. ===== اهم لنگهه ===== سنڌ جي تاريخي آمدرفت ۾ [[لڪي لنگھ|لڪي پاس]] (لڪ پاس) کي کيرٿر واري پهاڙي پٽي جو اهم قدرتي لنگهه سمجھيو وڃي ٿو<ref name=" وڪي"></ref>. ==== ڪارونجهر ==== [[ڪارونجهر]] ڏکڻ اوڀر سنڌ ۾ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ننگرپارڪر]] ڀرسان واقع هڪ اهم ٽڪريلو سلسلو آهي<ref name=" وڪي"></ref>. هن علائقي بابت ڪيترن عوامي ۽ دستاويزي حوالن ۾ ڊگھائي لڳ ڀڳ 19 ڪلوميٽر ۽ وڌ ۾ وڌ اوچائي لڳ ڀڳ 305 ميٽر بيان ٿيل ملي ٿي<ref name="اٽلس">{{Cite news|title=https://ejatlas.org/conflict/karoonjhar-mountains-a-potential-granite-mine-by-al-sami-group }}</ref>. ڪارونجهر کي سنڌ جي گرينائيٽ، پٿريلي بناوٽ ۽ قدرتي منظرنامي جي ڪري به سڃاتو وڃي ٿو<ref name="اٽلس"></ref>. ==== گنجو ٽڪر ==== [[گنجو ٽڪر]] حيدرآباد وارو پٿريلو سلسلو/ريج آهي. گنجو ٽڪر [[حيدرآباد]] جي جغرافيائي سڃاڻپ ۾ ذڪر ٿيندڙ هڪ پٿريلو ريج يا ٽڪريلو علائقو آهي، جنهن کي حيدرآباد جي مقامي زميني بناوٽ سان جوڙيو وڃي ٿو<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. هي علائقو کيرٿر جهڙي ڊگهي جبلِي قطار نه، پر [[سنڌو درياھ]] جي ڀرسان پٿريلي اُڀارن جي صورت ۾ سڃاتو وڃي ٿو<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. === ميداني علائقا === سنڌ جو وڏو حصو [[سنڌو درياھ]] جي آندل زرخيز لٽ سان ٺهيل ميداني علائقن تي مشتمل آهي. سنڌو ماٿري صوبي جو بنيادي زرعي ۽ آبادي وارو خطو آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين پکڙيل آهي. هي علائقو زرخيز اليويل مٽي، آبپاشي نظام ۽ زرعي پيداوار جي ڪري سنڌ جي معاشي زندگيءَ جو مرڪز رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي"></ref>. سنڌو ماٿريءَ ۽ اولهه وارن جبلستاني علائقن جي وچ ۾ هڪ سوڙهو ميداني خطو واقع آهي، جنهن کي مقامي طور [[ڪاڇو]] چيو وڃي ٿو. ڪاڇو جبلن مان وهندڙ نين ۽ نالن جي آندل لٽ سان ٺهيل آهي، جنهن جي مٽي [[سنڌو درياھ]] جي لٽ کان مختلف آهي. هي علائقو قدرتي طور خشڪ، گهٽ زرخيزي وارو ۽ گهٽ آباديءَ وارو آهي، جنهن سبب اهو تاريخي طور سنڌ جي مکيه ميداني علائقن کان جدا سڃاتو ويو آهي<ref name="autogenerated1"></ref>. ڪاڇي جي اولهه طرف ڪوهستاني ٽڪرن جو سلسلو [[منڇر ڍنڍ]] تائين نسبتاً مسلسل نظر اچي ٿو، جڏهن ته منڇر کان ڏکڻ طرف جبل ٽٽل صورت ۾ موجود آهن ۽ انهن جي وچ ۾ هموار ميداني علائقا ملن ٿا. ڏکڻ طرف ويندي هي علائقو آهستي آهستي ويڪر ۾ وڌي ٿو ۽ واضح اولهه سرحد ختم ٿيندي نظر اچي ٿي. هن پاسي [[حب درياهه]] کان اڳتي لس جو ميدان واقع آهي، جيڪو عربي سمنڊ جي ڪناري کان لڳ ڀڳ ساٺ ميل اتر طرف پکڙيل آهي. لس جو ميدان پورالي ندي ۽ ٻين ننڍين نين جي آندل لٽ سان ٺهيل آهي ۽ جغرافيائي لحاظ کان ڪاڇي سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيتوڻيڪ سياسي طور گهڻو ڪري سنڌ کان ڌار رهيو آهي<ref name="autogenerated1"></ref>. === ٻيلا === سنڌ جي نباتاتي تنوع تي ان جي مختلف زميني بناوتن، آبهوا ۽ آبپاشي نظام جو گهرو اثر آهي. سنڌ ۾ دريائي، سامونڊي، آبپاشي ۽ قدرتي ٻيلن جا مختلف قسم ملن ٿا. صوبي ۾ جابلو، ٽاڪراڻي، پڪي، ڪچي، ڪلراٺي، چيڪي، وارياسي ۽ بياباني زمين جا سڀئي قسم موجود آهن. اهڙيءَ ريت سنڌ جي آبهوا ٿڌي کان معتدل ۽ گرم تائين مختلف صورتن ۾ ملي ٿي، جنهن سبب هتي نباتاتي تنوع تمام گهڻو آهي ۽ دنيا جي ڪيترن علائقن جا وڻ ٻوٽا سنڌ جي مختلف حصن ۾ پوکڻ جي صلاحيت رکن ٿا<ref name="autogenerated1"></ref>. ==== سامونڊي پٽي ==== سنڌ جو ساحلي علائقو ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهي، جيڪو اوڀر ۾ [[سر ڪريڪ]] (ڀارت سان سرحد) کان وٺي اولهه ۾ [[حب درياهه]] (بلوچستان سان سرحد) تائين پکڙيل آهي. هي ساحلي پٽي لڳ ڀڳ 350 ڪلوميٽر ڊگهي آهي ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لڳل آهي. سامونڊي علائقو بنيادي طور ٻن حصن ۾ ورهايل آهي: [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ ڪريڪ علائقو، ۽ [[ڪراچي]] جو ساحلي حصو<ref name=" ايڪانومي"></ref>. ==== ٻيٽ ==== سنڌ جي سامونڊي پٽي ۽ سنڌو ڊيلٽا واري علائقي ۾ ڪيترائي قدرتي ٻيٽ موجود آهن، جيڪي سامونڊي حياتيات، مڇيگيري، آبي پکين ۽ مينگروو ٻيلن جي لحاظ کان وڏي اهميت رکن ٿا. سنڌ جي ساحلي ٻيٽن جو وڏو حصو سنڌو ڊيلٽا ۽ ڪريڪ نظام سان لاڳاپيل آهي<ref name=" ايڪانومي"></ref>. === قدرتي وسيلا === قدرتي وسيلن جي حوالي سان سنڌ معدنيات سان مالا مال صوبو آهي. هتي ڪوئلي جا وڏا ذخيرا خاص طور تي [[ٿرپارڪر]] ۽ [[لاکهرا]] علائقن ۾ موجود آهن، جن مان ٿر جو ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ حڪومت طرفان ڪڍيو پيو وڃي. ان کان علاوه لوهه، چونا پٿر ۽ لوڻ جا ذخيرا پڻ ملن ٿا. جپسم وڏي مقدار ۾ ماري پور ۽ نئن گج جي ڪنارن تي، ڀاڳي ٿورو جبل ڀرسان ملي ٿي. سنڌ ۾ تيل، گئس ۽ پيٽروليم جا وسيع ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي سڄي ملڪ جي توانائي ضرورتن لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. ٿر ريگستان ۾ نفيس واري، چائنا ڪلي ۽ گرينائيٽ پٿر پڻ ملن ٿا<ref name=" ايڪانومي"></ref>. === سنڌ جي آبهوا === {{Main|سنڌ جي آبهوا}} سنڌ جي آبهوا بنيادي طور تي خشڪ ۽ انتهائي درجا حرارت واري آهي، جنهن ۾ گرمي ۽ ٿڌ ٻنهي جون شدت واريون حالتون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. برسات غير يقيني ۽ گهٽ مقدار ۾ ٿئي ٿي، جڏهن ته گرمي جو دور گهڻو ڊگهو هوندو آهي. سامونڊي ڪناري سان لڳ علائقن ۾ آبهوا نسبتاً گهميل رهي ٿي، ڇاڪاڻ ⁠تہ اهي علائقا عربي سمنڊ مان ايندڙ سامونڊي هيرن جي اثر هيٺ آهن. اهي هيرون عام طور سال جا لڳ ڀڳ چار مهينا لڳنديون آهن ۽ انهن جي ڪري ساحلي ۽ ويجهن اندرين علائقن ۾ ٿڌڪار ۽ نمي پيدا ٿئي ٿي. ڏکڻ اولهه وارو چوماسو جون کان سيپٽمبر تائين سنڌ مٿان گذري ٿو، پر اڪثر حالتن ۾ ان مان گھڻي برسات نٿي پوي. [[چوماسو|چوماسي]] جا ڪڪر گهڻو ڪري تپيل زمين مٿان گذرڻ دوران ٻاڦ بڻجي وڃن ٿا، جنهن سبب مينهن جي مقدار تمام محدود رهي ٿي. البت، چوماسي جي موجودگي هوا جي گرمي گهٽائي ٿي ۽ ڪجهه وقت لاءِ ٿڌاڻ پيدا ٿئي ٿي، خاص ڪري ڏکڻ سنڌ ۽ ٿر جي ڏاکڻي حصن ۾، جتي اها گرم ريگستاني هوا جي جاءِ وٺي ٿي. سنڌوءَ جي ميداني علائقي ۾ [[سامونڊي هير]] جو اثر اتر طرف محدود آهي ۽ عام طور حيدرآباد کان اڳتي پڊعيدن تائين پهچي ٿو. ان کان اتر طرف، خاص طور لڪي ٽڪرين جي ڏکڻي ڇيڙي کان اڳتي، سامونڊي هير جو اثر تقريباً ختم ٿي وڃي ٿو. اهڙا علائقا مٿين سنڌ جي سخت آبهوا هيٺ اچن ٿا، جتي گرمي جو دور ست مهينا يا ان کان وڌيڪ رهي ٿو. مٿين سنڌ ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. اپريل کان پوءِ راتيون به ٻوسٽ واريون ٿين ٿيون ۽ گرمي پد گهڻو ڪري پرهه کان اڳ به 100°F کان هيٺ نٿو لهي. مئي ۽ جون جي مهينن ۾ ڇانوَ ۾ گرمي پد 120°F کان 125°F تائين پهچي سگهي ٿو. هي علائقو انتهائي خشڪ هوندو آهي ۽ گرم، خشڪ هوائون (لُڪ) عام آهن. برسات جيڪڏهن پوي به ٿي ته اها اڪثر ٿوري وقت لاءِ ۽ تيز وسڪاري جي صورت ۾ ٿئي ٿي. آبهوا جي بنياد تي سنڌ کي مقامي طور ٽي حصا سمجهيو وڃي ٿو: سرو (مٿين سنڌ)، وچولو (وچ سنڌ)، ۽ لاڙ (هيٺين سنڌ). غير مقامي ورهاست ۾ سنڌ کي عام طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهايو ويندو آهي، ۽ سياسي ۽ انتظامي ورڇ به گهڻو ڪري انهيءَ بنياد تي رهي آهي. آبهوا جي هن تفاوت جي باوجود، سنڌ جي نباتات ۾ وڏو بنيادي فرق نظر نٿو اچي. سنڌ جي قدرتي نباتات خشڪ، گهٽ برساتي، وارياسي ۽ [[ڪلراٺي زمين]] سان هم آهنگ آهي. هتي اهڙا وڻ ۽ ٻوٽا گهڻا آهن، جن ۾ پن تمام ٿورا هوندا آهن يا بلڪل نه هوندا آهن. ڪنڊيدار وڻڪار، جهڙوڪ [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]] ۽ ٻير، سنڌ جي گهڻن علائقن ۾ عام آهي. ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ نباتات نسبتاً گهڻي ۽ وڌيڪ ورڇيل آهي، جڏهن ته ٽاڪرو ۽ وارياسي علائقن ۾ ساڳي نباتات گهٽ مقدار ۾ ملي ٿي. ٻٻر جهڙا وڻ ٽاڪرن ۾ وڌيڪ بندرا ۽ ننڍا ٿين ٿا. وارياسي علائقن جا مخصوص بي⁠پن ٻوٽا، جهڙوڪ [[کپ]] ۽ [[ڦوڳ]]، ڪڏهن ڪڏهن زرعي ۽ آبپاشي علائقن ۾ به واريءَ جي ٽڪرن تي ملي وڃن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته نباتات جو تعلق بنيادي طور زمين جي بناوت ۽ پاڻي جي دستيابي سان آهي. ====موسمياتي کاتو==== ====سنڌ جون موسمون==== ====سنڌ جو چوماسو==== === قدرتي وسيلا === قدرتي وسيلن جي حوالي سان سنڌ معدنيات سان مالا مال صوبو آهي. هتي ڪوئلي جا وڏا ذخيرا خاص طور تي [[ٿرپارڪر]] ۽ [[لاکهرا]] علائقن ۾ موجود آهن، جن مان ٿر جو ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ حڪومت طرفان ڪڍيو پيو وڃي. ان کان علاوه لوهه، چونا پٿر ۽ لوڻ جا ذخيرا پڻ ملن ٿا. جپسم وڏي مقدار ۾ ماري پور ۽ نئن گج جي ڪنارن تي، ڀاڳي ٿورو جبل ڀرسان ملي ٿي. سنڌ ۾ تيل، گئس ۽ پيٽروليم جا وسيع ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي سڄي ملڪ جي توانائي ضرورتن لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. ٿر ريگستان ۾ نفيس واري، چائنا ڪلي ۽ گرينائيٽ پٿر پڻ ملن ٿا<ref name=" ايڪانومي"></ref>. == زرعي معيشت == سنڌ جي زرعي معيشت صوبي جي تاريخي، سماجي ۽ معاشي ڍانچي جو بنيادي حصو آهي. [[سنڌو درياهه]] جي آبپاشي نظام، زرخيز ميداني علائقن، موسمي تنوع ۽ ساحلي توڙي ريگستاني جاگرافي سبب سنڌ پاڪستان جي اهم زرعي صوبن مان شمار ٿئي ٿو. صوبي ۾ خريف ۽ ربيع ٻئي زرعي موسمون موجود آهن، جن ۾ ڪپهه، چانور، ڪمند، ڪڻڪ، جوئر، ٻاجهري، مڪئي، دالون، تيلدار فصل، ميوا، ڀاڄيون، مصالحا ۽ چارا پوکيا وڃن ٿا. زراعت سان گڏ مالداري، پولٽري، ماهيگيري، ٻيلن ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ پڻ سنڌ جي ڳوٺاڻي معيشت ۽ روزگار جا اهم ذيلي شعبا آهن.<ref name="kharif2020">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020}}</ref> پاڪستان جي قومي معيشت ۾ زراعت جو حصو وقت سان گهٽجندو ويو آهي. 1949ع ۾ پاڪستان جي مجموعي قومي پيداوار ۾ زراعت جو حصو لڳ ڀڳ 53 سيڪڙو هو، جيڪو 2017–18ع تائين 20 سيڪڙو کان هيٺ اچي ويو. سنڌ ۾ به زراعت جو حصو مجموعي صوبائي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 17 سيڪڙو رهيو آهي.<ref name="ايڪانومي" /> ان جي باوجود زراعت سنڌ جي خوراڪي تحفظ، ڳوٺاڻي روزگار، خام مال جي فراهمي ۽ زرعي بنيادن واري صنعت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. === زرعي ڍانچي ۾ تبديلي === زرعي شعبي جي اندروني بناوت ۾ وقت سان نمايان تبديلي آئي آهي. 1949–50ع ۾ وڏن فصلن جو حصو 52 سيڪڙو، ننڍن فصلن جو 12.5 سيڪڙو، مال مويشي جو 34.4 سيڪڙو ۽ ٻيلن ۽ ماهيگيري جو 1.2 سيڪڙو هو. 2015–16ع تائين وڏن فصلن جو حصو گهٽجي 26.2 سيڪڙو ٿيو، ننڍا فصل 11.1 سيڪڙو رهيا، جڏهن ته مال مويشي جو حصو وڌي 58.3 سيڪڙو ۽ ٻيلن ۽ ماهيگيري جو حصو 4.4 سيڪڙو ٿي ويو.<ref name="ايڪانومي" /> هي تبديلي ظاهر ڪري ٿي ته سنڌ جي زرعي معيشت صرف فصلن تائين محدود نه رهي، پر مالداري، پولٽري، ماهيگيري ۽ ٻين لاڳاپيل شعبن ڏانهن به وڌي آهي. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ زرعي شعبي جي اندروني بناوت ۾ تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | وڏا فصل ! style="background:#99CCFF;" | ننڍا فصل ! style="background:#99CCFF;" | مال مويشي ! style="background:#99CCFF;" | ٻيلا ۽ ماهيگيري |- | 1949–50ع | 52% | 12.5% | 34.4% | 1.2% |- | 2015–16ع | 26.2% | 11.1% | 58.3% | 4.4% |} === زرعي پيداوار ۽ رجحان === 1980–81ع کان 2010–11ع تائين زرعي پيداوار جي سراسري واڌ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 3.6 سيڪڙو رهي، جڏهن ته سنڌ ۾ اها واڌ 4.4 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي. ان عرصي دوران سنڌ ۾ زرعي واڌ جو وڏو حصو نقدآور فصلن، خاص طور تي ڪپهه، چانورن ۽ ڪمند، سان لاڳاپيل رهيو. بهرحال، خوراڪ جي پيداوار ۾ واڌ قومي سطح جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي؛ سنڌ چاليهن سالن ۾ خوراڪ جي پيداوار کي ٻيڻو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي، جڏهن ته قومي سطح تي خوراڪ جي پيداوار ٽن ڀيرا کان وڌيڪ وڌي.<ref name="ايڪانومي" /> في هيڪٽر پيداوار ۾ پڻ ڊگهي عرصي دوران اضافو ٿيو. 1957–58ع کان 1995–96ع تائين في هيڪٽر پيداوار 811 ڪلوگرام مان وڌي 2,119 ڪلوگرام تائين پهتي. 1995–96ع کان 2010–11ع تائين پيداوار ۾ واڌ جي رفتار سست رهي، جنهن جا سبب پوکيل ايراضي ۾ محدود واڌ، پاڻي جي کوٽ، برسات جي غير يقيني صورتحال، زرعي انپُٽس جي وڌندڙ قيمتن ۽ زمين جي معيار سان لاڳاپيل هئا.<ref name="ايڪانومي" /> === سبز انقلاب، قرض ۽ سرمايو === 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سبز انقلاب تحت ڪڻڪ ۽ چانورن جون اعليٰ پيداوار ڏيندڙ جنسون، ڪيميائي ڀاڻ، زرعي دوائون، آبپاشي جي توسيع ۽ مشيني زراعت متعارف ٿي. ان دور ۾ پاڪستان ۾ خوراڪ جي پيداوار ۾ ٽي ڀيرا واڌ آئي ۽ زرعي شعبي مجموعي معاشي واڌ کي هٿي ڏني. تنهن هوندي به سبز انقلاب جا فائدا سڀني آبادگارن تائين هڪجهڙي نموني نه پهتا، ڇاڪاڻ⁠تہ وڏن زميندارن کي جديد ٻج، قرض، ڀاڻ ۽ مشينري تائين ننڍن آبادگارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رسائي حاصل هئي.<ref name="ايڪانومي" /> زرعي سرمائي ۽ قرضن جي اهميت به وقت سان وڌي. 2000–01ع ۾ پاڪستان ۾ زرعي شعبي لاءِ مجموعي قرضن جي رقم لڳ ڀڳ 45 ارب رپيا هئي، جيڪا 2015–16ع تائين وڌي 600 ارب رپين تائين پهچي وئي. سنڌ ۾ زرعي قرضن جي ورڇ پنجاب جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي، جنهن کي انتظامي، ادارتي ۽ زميني ملڪيت جي ڍانچي سان لاڳاپيل سببن سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="ايڪانومي" /> === آبپاشي، برسات ۽ موسمي حالتون === سنڌ جي زراعت جو وڏو دارومدار سنڌو درياهه ۽ ان جي آبپاشي نظام تي آهي. 2020ع جي خريف موسم دوران سنڌ ۾ مجموعي طور 28.724 ملين ايڪڙ فوٽ پاڻي استعمال ٿيو، جيڪو 2019ع جي ڀيٽ ۾ 3.81 سيڪڙو وڌيڪ هو. ان مان [[سکر بئراج]] جو حصو 14.305 ملين ايڪڙ فوٽ، [[گڊو بئراج]] جو 5.988 ملين ايڪڙ فوٽ ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] جو 8.431 ملين ايڪڙ فوٽ هو.<ref name="kharif-water">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 1.1}}</ref> 2020ع جي خريف موسم دوران سنڌ ۾ سراسري برسات 302.72 ملي ميٽر رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2019ع جي 183.19 ملي ميٽر جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 65.2 سيڪڙو وڌيڪ هئي. ساڳئي موسم ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد 39.53 °C ۽ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد 27.15 °C رهيو.<ref name="kharif-rain">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Tables 2.2, 2.4–2.5}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ خريف 2020ع: آبپاشي ۽ موسمي انگ اکر ! style="background:#99CCFF;" | عنصر ! style="background:#99CCFF;" | انگ ! style="background:#99CCFF;" | وضاحت |- | ڪل استعمال ٿيل پاڻي | 28.724 MAF | گڊو، سکر ۽ ڪوٽڙي بئراجن مان |- | سکر بئراج | 14.305 MAF | سڀ کان وڏو حصو |- | گڊو بئراج | 5.988 MAF | مٿئين سنڌ لاءِ اهم |- | ڪوٽڙي بئراج | 8.431 MAF | هيٺين سنڌ لاءِ اهم |- | سراسري برسات | 302.72 ملي ميٽر | 2019ع کان 65.2% وڌيڪ |- | وڌ ۾ وڌ سراسري گرمي پد | 39.53 °C | خريف موسم |- | گهٽ ۾ گهٽ سراسري گرمي پد | 27.15 °C | خريف موسم |} === اهم فصل === سنڌ پاڪستان جي وڏن زرعي پيداوار ڪندڙ صوبن مان هڪ آهي. صوبي مان پاڪستان جي چانورن جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو، ڪمند جو 28 سيڪڙو، ڪپهه جو 20 سيڪڙو ۽ ڪڻڪ جو 12 سيڪڙو حاصل ٿئي ٿو. ملڪ جي 30 کان 50 سيڪڙو ڀاڄين ۽ 12 کان 50 سيڪڙو ميون جي پيداوار به سنڌ مان اچي ٿي. بصر، مرچ ۽ ٽماٽن جي پيداوار ۾ پڻ سنڌ جو حصو نمايان آهي.<ref name="pakalmanac">{{cite web |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-economic-activity/ |title=Economic Activity; Sindh Province |publisher=Pakistan Almanac |access-date=29 May 2026}}</ref> 2020ع جي خريف موسم ۾ سنڌ جا ٽي وڏا فصل ڪپهه، چانور ۽ ڪمند هئا. ڪپهه 474,818 هيڪٽرن تي پوکي وئي ۽ 1,861,785 ڳٺا پيدا ٿيا. چانورن جي پوکيل ايراضي 708,983 هيڪٽر ۽ پيداوار 2,416,068 ٽن رهي، جڏهن ته ڪمند 279,694 هيڪٽرن تي پوکيو ويو ۽ 18,335,533 ٽن پيداوار رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="kharif-major">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 6.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ خريف 2020ع ۾ سنڌ جا وڏا فصل ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | پوکيل ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | اهم ضلعو |- | [[ڪپھ]] | 474,818 هيڪٽر | 1,861,785 ڳٺا | [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]]؛ 487,679 ڳٺا |- | [[چانور]] | 708,983 هيڪٽر | 2,416,068 ٽن | [[بدين ضلعو|بدين]]؛ 387,067 ٽن |- | [[ڪمند]] | 279,694 هيڪٽر | 18,335,533 ٽن | [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]؛ 4,073,839 ٽن |} <ref name="kharif-district-major">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 6.2}}</ref> ڪپهه سنڌ جو اهم صنعتي فصل آهي، جيڪو ٽيڪسٽائيل، ڪپهه جي جننگ ۽ برآمداتي صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪري ٿو. 1947ع ۾ سنڌ جو قومي ڪپهه پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 33 سيڪڙو هو، جيڪو 2005–06ع تائين گهٽجي 20 سيڪڙو ٿيو. هن گهٽتائي جا سبب پاڻي جي کوٽ ۽ آبادگارن جو وڌيڪ منافعي وارن فصلن ڏانهن رجحان ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="ايڪانومي" /> چانور سنڌ جي اهم خوراڪي ۽ برآمدي فصلن مان آهي. سنڌ ۾ چانورن جي پوک، پيداوار ۽ في ايڪڙ پيداوار ۾ گذريل ڏهاڪن دوران واڌ ڏٺي وئي آهي. بدين، لاڙڪاڻو، جيڪب آباد، ڪشمور ۽ قمبر شهدادڪوٽ چانورن جا اهم پيداوار وارا علائقا آهن.<ref name="kharif-district-major" /> === اناج، دالون ۽ تيلدار فصل === چانورن کان علاوه سنڌ ۾ جوئر، ٻاجهري ۽ مڪئي پڻ پوکيا وڃن ٿا. خريف 2020ع ۾ جوئر جي پوکيل ايراضي 10,605 هيڪٽر ۽ پيداوار 9,876 ٽن هئي. ٻاجهري 83,070 هيڪٽرن تي پوکي وئي ۽ 43,158 ٽن پيداوار حاصل ٿي. مڪئي جي پوکيل ايراضي 4,159 هيڪٽر ۽ پيداوار 4,215 ٽن رهي. تر جي پوکيل ايراضي 12,984 هيڪٽر ۽ پيداوار 5,876 ٽن هئي.<ref name="kharif-minor">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ ننڍا اناجي ۽ تيلدار فصل، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | [[جوئر]] | 10,605 هيڪٽر | 9,876 ٽن | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]؛ 3,694 ٽن |- | [[ٻاجھري]] | 83,070 هيڪٽر | 43,158 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]؛ 41,052 ٽن |- | [[مڪئي]] | 4,159 هيڪٽر | 4,215 ٽن | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]]؛ 1,225 ٽن |- | [[تر]] | 12,984 هيڪٽر | 5,876 ٽن | [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]]؛ 2,124 ٽن |} <ref name="kharif-minor" /> سنڌ ۾ دالين جي پوک خوراڪي پروٽين، زرعي تنوع ۽ زمين جي زرخيزي لاءِ اهم آهي. خريف 2020ع ۾ مڱ جي پوکيل ايراضي 7,388 هيڪٽر ۽ پيداوار 3,004 ٽن، ماش جي ايراضي 23 هيڪٽر ۽ پيداوار 13 ٽن، ارهر جي ايراضي 79 هيڪٽر ۽ پيداوار 31 ٽن، جڏهن ته ٻين خريف دالين جي ايراضي 20,070 هيڪٽر ۽ پيداوار 9,023 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي. ٿرپارڪر دالين جي پيداوار ۾ نمايان ضلعو رهيو.<ref name="kharif-pulses">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.2}}</ref> === باغباني: ميوا، ڀاڄيون ۽ مصالحا === سنڌ باغباني جي لحاظ کان پاڪستان جو اهم علائقو آهي. انب، ڪيلا، کارڪون، امرود، چيڪو، پپيتو، هنداڻو ۽ گرما صوبي جا نمايان ميوا آهن. پاڪستان ۾ پيدا ٿيندڙ انب جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو ۽ کجور جي قومي پيداوار جو لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو سنڌ مان حاصل ٿئي ٿو.<ref name="ايڪانومي" /> خريف 2020ع ۾ سنڌ ۾ انب جي پيداوار 386,973 ٽن، ڪيلي جي پيداوار 123,263 ٽن، کارڪن جي پيداوار 219,925 ٽن ۽ امرود جي پيداوار 55,205 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي. ميرپورخاص انب، خيرپور کارڪن، ٺٽو ڪيلي ۽ لاڙڪاڻو امرود جي پيداوار ۾ نمايان ضلعو رهيو.<ref name="kharif-fruits">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Tables 7.4–7.6}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ سنڌ جا اهم ميوا، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | ميوو ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | [[انب]] | 386,973 ٽن | [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] |- | [[ڪيلا]] | 123,263 ٽن | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] |- | [[کارڪون]] | 219,925 ٽن | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] |- | [[امرود]] | 55,205 ٽن | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] |} سنڌ ۾ ڀاڄين جي پوک هيٺ ايراضي 1950ع واري ڏهاڪي کان وڌندي 2014–15ع ۾ لڳ ڀڳ 51,769 هيڪٽر تائين پهتي، جڏهن ته ڪل پيداوار 356,879 ٽن تائين وڌي. خريف 2020ع ۾ ڀينڊي جي پيداوار 22,678 ٽن، ميھن جي 14,184 ٽن، واڱڻن جي 8,478 ٽن ۽ ڪريلن جي 3,137 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="ايڪانومي" /><ref name="kharif-veg">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.3}}</ref> سنڌ ڳاڙهي مرچ جي پيداوار لاءِ خاص شهرت رکي ٿي. خريف 2020ع ۾ ڳاڙهي مرچ جي پوکيل ايراضي 16,726 هيڪٽر ۽ پيداوار 52,484 ٽن هئي. عمرڪوٽ 15,755 ٽن پيداوار سان سڀ کان وڏو مرچ پيدا ڪندڙ ضلعو رهيو، جڏهن ته ميرپورخاص، بدين ۽ ٺٽو پڻ اهم مرچ پيدا ڪندڙ علائقا هئا.<ref name="kharif-spices">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.7}}</ref> === ٻج ۽ زرعي انپُٽس === معياري ٻج سنڌ جي زرعي پيداوار، خوراڪي تحفظ ۽ زرعي معيشت لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. سنڌ ۾ ڪپهه، چانور، سورج مُکي، گوار، مڱ ڦري، ارنڊي ۽ ٻين فصلن جا ٻج پيدا ۽ استعمال ڪيا وڃن ٿا. تصديق ٿيل ٻجن بابت انگ اکر سنڌ حڪومت جي زراعت کاتي ۽ وفاقي سيڊ سرٽيفڪيشن ۽ رجسٽريشن کاتي طرفان مرتب ڪيا ويندا آهن.<ref name="kharif2020" /> 2020ع ۾ ڪپهه جي پوک لاءِ 640,000 هيڪٽر هدف مقرر ڪيو ويو، جنهن لاءِ 9,600 ميٽرڪ ٽن تصديق ٿيل ٻج گهربل هو، جڏهن ته 2,999.83 ميٽرڪ ٽن دستياب هو. چانورن جي پوک لاءِ 770,000 هيڪٽر هدف مقرر ٿيو، جنهن لاءِ 7,700 ميٽرڪ ٽن تصديق ٿيل ٻج گهربل هو، جڏهن ته 6,642.90 ميٽرڪ ٽن دستياب هو.<ref name="kharif-seed-req">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 5.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ اهم ٻج ۽ تيلدار فصل، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | ٻج / فصل ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | مڱ ڦري | 576 هيڪٽر | 1,227 ٽن | [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] |- | ارنڊي | 1,831 هيڪٽر | 1,202 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |- | گوار ٻج | 103,827 هيڪٽر | 75,111 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |- | سورج مُکي | 39,856 هيڪٽر | 41,023 ٽن | [[بدين ضلعو|بدين]] |} <ref name="kharif-seeds">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.9}}</ref> گوار ٻج سنڌ جي اهم صنعتي فصلن مان آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان گوار گم پيدا ٿئي ٿي، جيڪا خوراڪ، تيل، ڪاغذ، ڪپڙي ۽ ٻين صنعتن ۾ استعمال ٿيندي آهي. سورج مُکي ۽ ارنڊي پڻ خوراڪي تيل ۽ صنعتي استعمال لاءِ اهم فصل آهن.<ref name="kharif-seeds" /> === مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيري === مالداري سنڌ جي زرعي معيشت جو اهم ذيلي شعبو آهي. ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون، اٺ ۽ ڪڪڙ ڳوٺاڻي معيشت، کير، گوشت، انڊن ۽ روزگار جي فراهمي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. خريف 2020ع دوران سنڌ ۾ جانورن جي خوراڪ لاءِ جوئر، ٻاجهري، مڪئي، گوار ۽ ٻين چارن وارن فصلن جي وڏي پيماني تي پوک ڪئي وئي.<ref name="kharif2020" /> خريف 2020ع ۾ جوئر چاري جي پوکيل ايراضي 19,000 هيڪٽر ۽ پيداوار 277,446 ٽن، ٻاجهري چاري جي ايراضي 10,715 هيڪٽر ۽ پيداوار 127,505 ٽن، مڪئي چاري جي پيداوار 157,267 ٽن، گوار چاري جي پيداوار 15,802 ٽن ۽ ٻين چارن جي پيداوار 76,740 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="kharif-fodder">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020}}</ref> سنڌ جي ماهيگيري پڻ صوبي جي معيشت ۾ اهم حيثيت رکي ٿي. صوبي وٽ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي ۽ مينگروو ٻيلن جو ماحولياتي نظام موجود آهي. سنڌ پاڪستان جي ڪل مڇي برآمدات جو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو حصو فراهم ڪري ٿو. پاڪستان جي سامونڊي مڇي وسيلن جو 71 سيڪڙو، تازي پاڻي جي مڇي وسيلن جو 65 سيڪڙو ۽ نيم کارن پاڻي جي مڇي وسيلن جو 100 سيڪڙو سنڌ ۾ موجود آهي.<ref name="sezmc-fish">{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === ٻيلا ۽ زمين جي ملڪيت === سنڌ ۾ ٻيلن جي ايراضي پاڻي جي گهٽ وهڪري، غيرقانوني ڪاٽ، زمينن تي قبضي ۽ ڪمزور انتظام سبب گهٽجندي وئي آهي. ٻيلن جي گهٽتائي نه رڳو ماحولياتي توازن تي اثرانداز ٿئي ٿي، پر دريائي ۽ ساحلي ماحول، مالداري، مڇيگيري ۽ مقامي آبادي جي گذر سفر تي پڻ اثر وجهي ٿي.<ref name="ايڪانومي" /> سنڌ ۾ زمين جي ملڪيت جو ڍانچو تاريخي طور غير برابر رهيو آهي. 1959ع ۾ مٿين 8 سيڪڙو زميندارن وٽ زرعي زمين جو لڳ ڀڳ 54 سيڪڙو حصو هو، جيڪو 1972ع تائين گهٽجي 32 سيڪڙو ٿيو. ان دور ۾ وچولي درجي جي آبادگارن جي حصي ۾ واڌ آئي، جڏهن ته ننڍن آبادگارن جو حصو گهٽ ٿيو. بهرحال، زمين جي ورهاست جا انگ گهڻو ڪري خانداني ورڇ سبب اصل زرعي ڍانچي کي مڪمل طور ظاهر نٿا ڪن.<ref name="ايڪانومي" /> === سنڌ ۾ پوکجندڙ فصل === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ سنڌ ۾ پوکجندڙ اهم فصل ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | موسم ! style="background:#99CCFF;" | قسم ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | پوک جو وقت ! style="background:#99CCFF;" | ڪٽائي جو وقت ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 || خريف || وڏو فصل || [[ڪپھ]] || اپريل–مئي || آڪٽوبر–ڊسمبر || ٽيڪسٽائيل ۽ جننگ صنعت جو بنياد |- | 2 || خريف || وڏو فصل || [[چانور]] || جون–جولاءِ || آڪٽوبر–نومبر || خوراڪي ۽ برآمدي فصل |- | 3 || خريف || وڏو فصل || [[ڪمند]] || فيبروري–مارچ / سيپٽمبر || نومبر–مارچ || کنڊ صنعت جو بنيادي خام مال |- | 4 || خريف || اناج || [[جوئر]] || جون–جولاءِ || سيپٽمبر–آڪٽوبر || اناج ۽ چاري ٻنهي لاءِ |- | 5 || خريف || اناج || [[ٻاجھري]] || جون–جولاءِ || سيپٽمبر || خشڪ ۽ برساتي علائقن لاءِ موزون |- | 6 || خريف || اناج || [[مڪئي]] || جولاءِ || آڪٽوبر || خوراڪ ۽ جانورن جي چاري لاءِ |- | 7 || خريف || دال || [[مڱ]] || جولاءِ || سيپٽمبر || ٿوري پاڻي ۾ پوکجندڙ فصل |- | 8 || خريف || دال || [[ماش]] || جولاءِ || سيپٽمبر || زمين جي زرخيزي لاءِ مددگار |- | 9 || خريف || تيلدار || [[تر]] || جولاءِ || سيپٽمبر || روايتي تيلدار فصل |- | 10 || خريف || تيلدار || [[سورج مُکي]] || فيبروري / جولاءِ || مئي / آڪٽوبر || خوراڪي تيل لاءِ اهم |- | 11 || ربيع || وڏو فصل || [[ڪڻڪ]] || نومبر || مارچ–اپريل || سنڌ جو بنيادي خوراڪي فصل |- | 12 || ربيع || اناج || [[جَو]] || نومبر || مارچ || خشڪ علائقن لاءِ موزون |- | 13 || ربيع || دال || [[چڻا]] || آڪٽوبر || مارچ || نيم آبپاشي ۽ برساتي علائقا |- | 14 || ربيع || تيلدار || [[سرنھن]] || آڪٽوبر || فيبروري || روايتي تيلدار فصل |- | 15 || ربيع || تيلدار || [[ڪينولا]] || آڪٽوبر || مارچ || جديد تيلدار فصل |- | 16 || ساليانو || ميوو || [[انب]] || باغ لڳائڻ: جولاءِ–آگسٽ || مئي–جولاءِ || ميرپورخاص اهم مرڪز |- | 17 || ساليانو || ميوو || [[کجور]] || باغ لڳائڻ: آگسٽ || آگسٽ–سيپٽمبر || خيرپور اهم مرڪز |- | 18 || ساليانو || ميوو || [[ڪيلو]] || سڄو سال || سڄو سال || ٺٽو ۽ هيٺين سنڌ ۾ اهم |- | 19 || ساليانو || ڀاڄي || [[بصر]] || آڪٽوبر || مارچ–اپريل || ملڪ گير فراهمي لاءِ اهم |- | 20 || ساليانو || ڀاڄي || [[ٽماٽو]] || آگسٽ / جنوري || نومبر / اپريل || تازو استعمال ۽ پروسيسنگ لاءِ |- | 21 || ساليانو || چارُو || [[برسيم]] || آڪٽوبر || مارچ || کير ڏيندڙ مال لاءِ اهم |} === زرعي ادارا === سنڌ ۾ زرعي پاليسي، تحقيق، آبپاشي، ٻج، خوراڪ جي تحفظ، مالداري، ماهيگيري ۽ ڳوٺاڻي ترقي سان لاڳاپيل ڪيترائي سرڪاري، تحقيقي ۽ غير سرڪاري ادارا ڪم ڪن ٿا. انهن ادارن جو ڪردار زرعي رٿابندي، تحقيق، آبادگارن جي رهنمائي، پاڻي جي ورڇ، ٻجن جي فراهمي، خوراڪ جي تحفظ ۽ پائيدار زراعت جي واڌاري سان لاڳاپيل آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%;" ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | ادارو ! style="background:#99CCFF;" | بنيادي مقصد ! style="background:#99CCFF;" | عملي ڪردار |- | 1 | [[سنڌ زرعي کاتو]] | زرعي پاليسي ۽ آبادگارن جي مدد | فصلن، باغباني، زرعي توسيع، ٻجن ۽ زرعي خدمتن جو مرڪزي سرڪاري ادارو |- | 2 | [[سنڌ آبپاشي کاتو]] | زرعي پاڻي جي فراهمي | واهن، بندن، بئراجن ۽ آبپاشي نظام جي سنڀال |- | 3 | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي، ٽنڊوڄام]] | زرعي تعليم ۽ تحقيق | زراعت، باغباني، جانورن ۽ فوڊ ٽيڪنالاجي ۾ تعليم ۽ تحقيق |- | 4 | [[سنڌ زرعي تحقيقاتي ادارو]] | فصلن تي سائنسي تحقيق | نون ٻجن، پيداوار، زرعي ٽيڪنالاجي ۽ موسمي اثرن تي تحقيق |- | 5 | [[نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ آف ايگريڪلچر]] | جديد زرعي تحقيق | ايٽمي ٽيڪنالاجي ذريعي فصلن ۽ ٻجن جي بهتري |- | 6 | [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]] | تصديق ٿيل ٻج جي فراهمي | آبادگارن کي معياري ۽ منظور ٿيل ٻج مهيا ڪرڻ |- | 7 | [[سنڌ فوڊ ڊپارٽمينٽ]] | خوراڪ جو تحفظ | ڪڻڪ ۽ بنيادي غذائي شين جي خريد، ذخيرو ۽ ورڇ |- | 8 | [[سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]] | مالداري ۽ مڇي صنعت جي ترقي | جانورن، کير، گوشت، پولٽري ۽ ماهيگيري جي بهتري |- | 9 | [[سنڌ آبادگار بورڊ]] | آبادگارن جي نمائندگي | زرعي حقن، پاڻي جي ورڇ ۽ پاليسين بابت آبادگارن جو آواز |- | 10 | [[سنڌ رورل سپورٽ آرگنائيزيشن]] | ڳوٺاڻي ترقي | ننڍن آبادگارن، ڪميونٽي زراعت ۽ آمدني وڌائڻ جا منصوبا |- | 11 | [[فوڊ اينڊ ايگريڪلچر آرگنائيزيشن]] | خوراڪ ۽ زرعي پاليسي | خوراڪ، زراعت ۽ موسمي تبديلي بابت فني سهڪار |} ==آبپاشي نظام== سنڌ جو آبپاشي نظام تاريخي طور روايتي طريقن جهڙوڪ کوهن، نهرن، تلائن، ٽيوب ويلن ۽ قدرتي نالن تي ٻڌل رهيو آهي. جديد دور ۾ بئراجن جي تعمير سان آبپاشي نظام کي نئين سر منظم ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي پيماني تي زرعي زمين کي پاڻي فراهم ٿيڻ لڳو. سنڌ ۾ بئراجن جي ذريعي ڪُل لڳ ڀڳ 13.5 ملين ايڪڙ زمين آبپاشي هيٺ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. سکر بئراج 1932ع ۾ تعمير ٿيو، جيڪو ست نهرن وسيلي لڳ ڀڳ 7.63 ملين ايڪڙ زمين کي سيراب ڪري ٿو. انهن نهرن ۾ نارتھ ويسٽرن ڪينال، دادو ڪينال، [[خيرپور فيڊر ويسٽ]]، [[روهڙي ڪينال]]، [[خيرپور فيڊر ايسٽ]] ۽ [[نارا ڪينال]] شامل آهن. [[ڪوٽڙي بئراج]] 1955ع ۾ تعمير ڪيو ويو، جيڪو [[ڪلري باغار فيڊر]]، [[لوئر پنياري فيڊر]] ۽ [[ڦليلي نئين]] وسيلي لڳ ڀڳ 3.0 ملين ايڪڙ زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. [[گڊو بئراج]] 1962ع ۾ مڪمل ٿيو، جيڪو بيگهاري [[سنڌ فيڊر]]، [[ڊيزرٽ پٽ فيڊر]]، [[گهوٽي فيڊر]] ۽ [[ريڻي ڪينال]] وسيلي پڻ لڳ ڀڳ 3.0 ملين ايڪڙ زمين کي آبپاشي فراهم ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ جو آبپاشي نظام دنيا جي سڀ کان وڏن واهن تي ٻڌل زرعي نظامن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو. سنڌ ۾ آبپاشي جون سهولتون [[سنڌ آبپاشي کاتو]] جي نگراني هيٺ [[درياهه سنڌ]] تي تعمير ڪيل ٽن وڏن بئراجن ــ [[سکر بئراج]]، [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] ــ ذريعي فراهم ڪيون وڃن ٿيون. صوبي جي آبپاشي تاريخ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تي پکڙيل آهي. سکر بئراج جو خاڪو 1919ع ۾ تيار ڪيو ويو، 1923ع ۾ ان جي تعمير شروع ٿي ۽ اپريل 1932ع ۾ مڪمل ٿيڻ کان پوءِ پهريون ڀيرو سنڌ ۾ منظم ۽ يقيني آبپاشي فراهم ڪئي وئي. سکر بئراج جي آبپاشي ڪمانڊ ايراضي لڳ ڀڳ 8.24 ملين ايڪڙ آهي ۽ ان مان ساڄي ڪپ تي ٽي ۽ کاٻي ڪپ تي چار وڏا واهه نڪرن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 105–106.</ref> سکر بئراج کان پوءِ ڏاکڻي سنڌ کي پاڻي جي يقيني فراهمي لاءِ 1955ع ۾ [[ڪوٽڙي بئراج]] تعمير ڪيو ويو، جنهن جي پاڻي گذارڻ جي گنجائش 875,000 ڪيوسڪ آهي ۽ اهو 30 لک ايڪڙن کان وڌيڪ زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. بعد ۾ سنڌ جي اترئين حصي ۾ [[گڊو بئراج]] جو بنياد 2 فيبروري 1957ع تي رکيو ويو ۽ 1962ع ۾ مڪمل ٿيو. گڊو بئراج جي گنجائش 12 لک ڪيوسڪ في سيڪنڊ آهي ۽ اهو سنڌ ۽ بلوچستان جي 25 لک ايڪڙن کان وڌيڪ زرعي زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. سنڌ جا آبپاشي نظام دائمي (Perennial) ۽ غير دائمي (Non-Perennial) واهن تي مشتمل آهن، جيڪي انهن ٽنهي بئراجن مان نڪرن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 106–107.</ref> سنڌ جي آبپاشي نيٽ ورڪ ۾ مجموعي طور 14 مکيه واهه، 109 شاخون (Branches)، 509 ڊسٽريبيوٽريون ۽ 902 مائنر واهه شامل آهن، جيڪي 1991ع جي پاڻي ٺاهه موجب پنهنجو حصو حاصل ڪري صوبي جي 13 ملين ايڪڙن کان وڌيڪ زرخيز زمين کي سيراب ڪن ٿا. گڊو بئراج مان گهوٽڪي فيڊر، ڊيزرٽ پيٽ فيڊر ۽ بيگاري سنڌ فيڊر نڪرن ٿا، جڏهن ته سکر بئراج مان [[روهڙي ڪينال]]، [[خيرپور ايسٽ ڪينال]]، [[خيرپور ويسٽ ڪينال]]، [[ايسٽرن نارا ڪينال]]، [[نارتھ ويسٽ ڪينال]]، [[رائيس ڪينال]] ۽ [[دادو ڪينال]] نڪرن ٿا. ڪوٽڙي بئراج مان [[اڪرم واهه]]، [[ڦليلي ڪينال]]، [[پنياري ڪينال]] ۽ [[ڪلري بگهار فيڊر]] آبپاشي جون خدمتون سرانجام ڏين ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', p. 107.</ref> سنڌ آبپاشي کاتو آبڪلاڻي پاڻي جي نيڪال لاءِ پڻ ذميوار آهي. ان مقصد لاءِ [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] (LBOD) ۽ [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] (RBOD) جهڙا وڏا نيڪالي منصوبا قائم ڪيا ويا آهن. ايل بي او ڊي جو مقصد درياهه سنڌ جي کاٻي ڪپ وارن علائقن مان کارو پاڻي ۽ سيم جي پاڻي کي عربي سمنڊ تائين پهچائڻ آهي، جڏهن ته آر بي او ڊي منصوبو سنڌ ۽ بلوچستان جي نيڪالي واري پاڻي کي غارو کاري تائين منتقل ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو. اهي منصوبا زميني پاڻي جي سطح کي ڪنٽرول ڪرڻ، سيم ۽ ٿور کي گهٽائڻ ۽ زرعي زمينن جي بحالي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 107–108.</ref> سنڌ ۾ آبپاشي جي بهتري لاءِ مختلف دورن ۾ ڪيترائي وڏا منصوبا شروع ڪيا ويا آهن، جن ۾ واهن ۽ شاخن جي ڪنڪريٽ لائيننگ، [[چوٽياريون ڊيم]]، [[ڪينجهر ڍنڍ]] نظام جي بهتري، ننڍن ڊيمن جي تعمير ۽ آبپاشي سڌارن جو پروگرام شامل آهن. [[سنڌ ايريگيشن ۽ ڊرينيج اٿارٽي]] (SIDA) جي قيام کان پوءِ پاڻي جي انتظام، آبادگارن جي شموليت ۽ آبپاشي سڌارن کي هٿي ملي. عالمي بئنڪ جي سهڪار سان سنڌ [[واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پراجيڪٽ]] (WSIP) پڻ شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد بئراجن، واهن، نيڪالي نظام، ٻوڏن جي انتظام ۽ سنڌو ڊيلٽا جي بحالي بابت ڊگهي مدي وارا سڌارا آڻڻ آهي.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 109–113.</ref> 2010ع جي تباهه ڪندڙ ٻوڏ کان پوءِ سنڌ آبپاشي کاتي واهن، بندن ۽ ريگيوليٽرن جي بحالي لاءِ هنگامي منصوبا شروع ڪيا. ان مقصد لاءِ 18.5 ارب رپين جو پروگرام تيار ڪيو ويو، جنهن تحت بندن، واهن ۽ آبپاشي ڍانچي جي مرمت ۽ بحالي جا ڪم ڪيا ويا. مستقبل جي منصوبابندي ۾ پاڻي بچائيندڙ آبپاشي طريقا جهڙوڪ ڊرپ ۽ اسپرنڪلر آبپاشي، برساتي پاڻي جي ذخيرن جي تعمير، ننڍن بندن جي واڌ ۽ واهن جي وڌيڪ لائيننگ شامل آهي، ته جيئن سنڌ جي زرعي معيشت کي پائيدار بنيادن تي مضبوط بڻائي سگهجي.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 114–116.</ref> ===پاڻيءَ بابت بين الصوبائي تڪرار ۽ معاهدا=== 1945ع ۾ سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ پاڻيءَ بابت هڪ معاهدو طئي ٿيو، پر اهو گورنر جنرل جي منظوري حاصل نه ڪري سگهيو. 1960ع ۾ پاڪستان ۽ ڀارت وچ ۾ عالمي بئنڪ جي سهڪار سان [[سنڌ طاس معاهدو]] (Indus Waters Treaty) طئي ٿيو، جنهن تحت ٽن اوڀر وارن دريائن (راوي، بياس ۽ ستلج) جو پاڻي ڀارت کي، ۽ ٽن اولهه وارن دريائن (سنڌو، جهلم ۽ چناب) جو پاڻي پاڪستان کي ڏنو ويو. هن معاهدي جي ڳالهين ۾ سنڌ جي سڌي نمائندگي شامل نه هئي<ref name=" ايڪانومي "/>. 1991ع ۾ [[پاڻي جي ورڇ بابت نئون واٽر اڪارڊ، 1991|پاڻي ورڇ بابت نئون واٽر اڪارڊ]] طئي ٿيو، جنهن تحت پاڻيءَ جي ورڇ لاءِ هي تناسب مقرر ڪيو ويو: [[پنجاب]] 37 سيڪڙو، سنڌ 37 سيڪڙو، [[بلوچستان]] 12 سيڪڙو ۽ [[خيبر پختونخواهه]] 14 سيڪڙو. ان ئي سال [[انڊس ريور سسٽم اٿارٽي]] (IRSA) قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد صوبن وچ ۾ پاڻيءَ جي ورڇ جو انتظام سنڀالڻ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ڪوٽڙي کان هيٺ وهڪري جون ضرورتون=== 2005ع ۾ ڪيل ٻن مطالعي موجب، [[ڪوٽڙي بئراج]] کان هيٺ ماحولياتي توازن برقرار رکڻ لاءِ سڄي سال گهٽ ۾ گهٽ 5,000 ڪيوسڪ پاڻيءَ جي وهڪري ۽ پنجن سالن ۾ مجموعي طور 25 ملين ايڪڙ فوٽ (MAF) پاڻي جي ضرورت ڄاڻائي وئي. بهرحال، صوبن جي وچ ۾ اختلاف سبب انهن سفارشن تي عملي اڳڀرائي نه ٿي سگهي آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===نون ڊيمن بابت صوبائي موقف=== پاڻيءَ جي کوٽ ۽ ورڇ بابت خدشن سبب سنڌ سميت ٻين صوبن نون ڊيمن جي تعمير بابت اعتراض ظاهر ڪيا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي دوران مختلف ڪاميٽيون جوڙيون ويون، پر هن مسئلي تي مڪمل اتفاق راءِ اڃا تائين حاصل نه ٿي سگهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين (LBOD)=== [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين منصوبو]] 1970ع واري ڏهاڪي ۾ وفاقي حڪومت ۽ سنڌ حڪومت طرفان [[عالمي بئنڪ]] جي سهڪار سان شروع ڪيو ويو. هن منصوبي جو مقصد نوابشاهه، [[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] ضلعن جي ٻن ملين هيڪٽرن کان وڌيڪ زمين مان نيڪال ٿيندڙ پاڻي کي [[عربي سمنڊ]] ڏانهن منتقل ڪرڻ هو. منصوبي کي مختلف فني ۽ انتظامي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو، جن ۾ سار سنڀال بابت ادارتي غير وضاحت، مالي کوٽ، [[سنڌ ۾ سمنڊ جي چارج|سمنڊ جي چاڙهه]]، نيڪال جو پوئتي وهڪرو، [[صنعتي نيڪال]] ۽ ساحلي مٽيءَ جي کاري ٿيڻ جا مسئلا شامل آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. ===رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين (RBOD)=== [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين منصوبو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]]، [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر-شهدادڪوٽ]]، دادو ضلعو|دادو]] ۽ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ضلعن لاءِ تجويز ڪيو ويو، جنهن کي ٽن مرحلن ۾ ورهايو ويو. بهرحال، هي منصوبو اڃا تائين مڪمل نه ٿي سگهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ادارياتي سڌارا ۽ جديد منصوبا=== 1996ع ۾ وفاقي حڪومت هر صوبي ۾ صوبائي آبپاشي ۽ نيڪال اٿارٽيز قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. 1997ع ۾ [[خودمختيار آبپاشي نظام]] متعارف ڪرايو ويو، جنهن تحت صوبائي آبپاشي کاتن کي PIDA ۾ تبديل ڪيو ويو، ايريا واٽر بورڊ (AWBs) ٺاهيا ويا ۽ آبادگارن کي فارمر آرگنائيزيشنز (FOs) ۾ منظم ڪيو ويو. [[سنڌ ايريگيشن اينڊ ڊرينيج اٿارٽي]] (SIDA) 1998ع ۾ قائم ڪئي وئي<ref name=" ايڪانومي "/>. 2006ع ۾ عالمي بئنڪ جي سهڪار سان سنڌ ۾ [[واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پروجيڪٽ، سنڌ|واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پروجيڪٽ]] لاڳو ڪيو ويو، جنهن جو مقصد زرعي پيداوار وڌائڻ، آبادگارن جي آمدني ۾ اضافو آڻڻ ۽ آبپاشي نظام جي ڊگهي مدي واري پائيداري کي بهتر بڻائڻ هو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ڪئنال ۽ وڏا واھ === سنڌ جي زرعي نظام جو بنياد آبپاشيءَ جي هڪ وسيع نيٽ ورڪ تي قائم آهي، جيڪو [[گڊو بئراج]]، [[سکر بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] مان نڪرندڙ واهن، شاخن ۽ ننڍن واهن تي مشتمل آهي. اهي واهه ۽ شاخون گهڻو ڪري مٽيءَ مان ٺهيل هجڻ سبب پاڻي جي رِسڻ (سيپيج)، زمين جي سم ۽ ڪلر (واٽرلاگنگ ۽ سيلنٽي) ۽ پاڻي جي ضايع ٿيڻ جا مسئلا پيدا ڪندا رهيا آهن، جنهن جو سڀ کان وڌيڪ اثر واهن جي پڇاڙيءَ وارن آبادگارن تي پوندو آهي. انهن مسئلن جي حل لاءِ سنڌ حڪومت ۽ وفاقي حڪومت جي سهڪار سان "سنڌ صوبي ۾ شاخن ۽ ننڍن واهن جي ڪنڪريٽ لائيننگ" جو منصوبو شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد آبپاشي پاڻي جي نقصان کي گهٽائڻ، سم ۽ ڪلر جي مسئلن تي ضابطو آڻڻ ۽ زرعي زمينن تائين پاڻي جي فراهمي کي بهتر بڻائڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=28 May 2026}}</ref> هن منصوبي لاءِ 13,828.322 ملين رپين جو پي سي-ون (PC-I) تيار ڪيو ويو، جنهن تحت 109 چونڊيل شاخن ۽ ننڍن واهن جي تقريباً 860 ميل ڊگهي حصي جي لائيننگ منظور ڪئي وئي. منصوبي جي نتيجي ۾ آبپاشي نظام جي ڪارڪردگي ۾ نمايان بهتري آئي. 56 مڪمل ٿيل واهن ۽ شاخن جي ڪمانڊ ايراضي 629,137 ايڪڙن مان وڌي 786,827 ايڪڙن تائين پهتي، جنهن سان 157,690 ايڪڙ اضافي زرعي زمين کي آبپاشي جون سهولتون حاصل ٿيون. ساڳئي طرح 109 چونڊيل واهن ۽ شاخن جي مجموعي ڪمانڊ ايراضي 1,438,405 ايڪڙن مان وڌي 1,747,764 ايڪڙن تائين پهتي، جنهن سان 309,359 ايڪڙ اضافي زمين زرعي استعمال هيٺ آئي. هي منصوبو سنڌ جي زرعي ترقي، پاڻي جي بچت ۽ واهن جي پڇاڙيءَ وارن آبادگارن تائين پاڻي جي بهتر رسائي لاءِ هڪ اهم قدم طور شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=28 May 2026}}</ref> ===ڍنڍون ۽ ڍورن جي فھرست=== ===برساتي نئين فھرست=== ===حفاظتي بندن جي فھرست=== === شاخن ۽ فيڊرن جي فھرست=== === ڪورن جو فھرست=== * ڪور ڏاتو === ڊيمن جي فھرست=== # [[حب ڊيم]] # [[چوٽياري ڊيم]] ===ڪلهوڙا دور جو آبپاشي نظام=== ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ جي آبپاشي نظام کي منظم ۽ وسيع بنيادن تي ترقي ڏني وئي. تاريخي ماخذن موجب، سنڌ ۾ واهن جي منظم کوٽائي جو بنياد ميان نور محمد ڪلهوڙي وڌو، جنهن سنڌو نديءَ جي ساڄي ۽ کاٻي ڪنارن تي واهن جي ذريعي زراعت کي فروغ ڏنو. 1719ع کان پوءِ خاص طور تي سنڌ جي اترين علائقن ۾ نوان واهه کوٽايا ويا، جن جو مقصد زرعي زمينن کي پاڻي فراهم ڪرڻ هو. هن دور ۾ “[[گھاڙ واھ]]” جون ٽي اهم شاخون وجود ۾ آيون، جيڪي علائقي جي آبپاشي نظام جو اهم حصو بڻيون. “[[نور واھ]]” ميان نور محمد ڪلهوڙي جي نالي سان منسوب ڪيو ويو، جڏهن ته “[[شاھ جي ڪڙ]]” سندس وزير شاهه بهاري جي نگرانيءَ ۾ کوٽايو ويو. چانڊڪي پرڳڻي ۾ پڻ ڪيترائي ننڍا وڏا واهه کوٽايا ويا، جن سان مقامي آباديءَ جي زرعي ضرورتن کي پورو ڪيو ويو. ميان نور محمد جي دور ۾ “[[ڪور ڏاتو|ڏاتي جي ڪور]]” پڻ کوٽايو ويو، جيڪو پنهنجي وقت جي دولتمند شخص ڏاتي کهڙي جي ڪوششن سان وجود ۾ آيو. اتر سنڌ ۾ “[[بيگاري واھ]]” جي مکيه شاخ “[[نور واھ]]” به ڪلهوڙا دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ هئي. نوشهري ڊويزن ۾ “[[نصرت واھ]]” [[ نصرت خان چانڊيو|نصرت خان چانڊئي]] جي سرپرستيءَ ۾ کوٽايو ويو. ان کان علاوه “[[مراد واھ]]”، “[[باگ واھ]]” ۽ “[[فيروز واھ]]” پڻ ڪلهوڙا دور ۾ کوٽايا ويا، جيڪي [[مراد ڪلھوڙو|مراد ڪلهوڙي]]، [[باگو سيال|باگي سيال]] ۽ [[فيروز ويراڙ]] جهڙن اهم درٻاري شخصيتن سان منسوب آهن. اهي واهه “[[نصرت واھ]]” سان ڳنڍيل هئا، جيڪو بعد ۾ هاڻوڪي [[روهڙي ڪئنال]] جي اهم شاخن مان هڪ بڻيو. ڪلهوڙا حڪمرانن واهن جي کوٽائي، مرمت ۽ صفائيءَ تي خاص ڌيان ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال موجب سنڌ جي خوشحالي ۽ سرڪاري ڍلن جي بروقت وصولي جو دارومدار مؤثر آبپاشي نظام تي هو. ان منظم انتظام سبب ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ زرعي لحاظ کان وڌيڪ آباد ۽ سرسبز رهي، ۽ رياستي خزاني جي حالت پڻ مضبوط رهي. حيدرآباد ضلعي ۾ واقع “[[سرفراز واھ]]” به هن دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ هو، جيڪو [[ميان سرفراز خان ڪلهوڙو|ميان سرفراز خان ڪلهوڙي]] کوٽايو هو<ref>سنڌ جا قديم سڪا سنڌ ۾ ڪلهوڙا دور جا سڪا (قسط 2) -- عبداللہ ورياهه؛ رسالو:مهراڻ؛ 1991جلد 1 ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ</ref>. ==صنعت == سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ صنعتي ۽ معاشي طور ترقي يافته صوبو آهي. صوبي جي معيشت ۾ صنعت، واپار، توانائي، زراعت، بندرگاهي خدمتون ۽ برآمداتي سرگرميون اهم حيثيت رکن ٿيون. [[ڪراچي]] ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ واپاري مرڪز هجڻ سبب سنڌ جي صنعتي ترقي ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> [[ڪراچي]] پاڪستان جو سڀ کان وڏو شهر، سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ ملڪ جو مالي مرڪز آهي. شهر ۾ وڏين بئنڪن، مالي ادارن، ڪاروباري ڪمپنين ۽ صنعتي ادارن جا هيڊڪوارٽر قائم آهن. [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] پڻ ڪراچي ۾ واقع آهي، جيڪا ملڪ جي سڀ کان وڏي ۽ فعال اسٽاڪ مارڪيٽ آهي. ڪراچي جي سامونڊي حيثيت ۽ جديد انفراسٽرڪچر ان کي پاڪستان جي اهم واپاري مرڪزن مان هڪ بڻائي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون === صوبي ۾ صنعتڪاري کي هٿي ڏيڻ لاءِ مختلف صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون قائم ڪيا ويا آهن. [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد]]، [[ڪوٽڙي]]، [[نوري آباد]]، [[شهيد بينظيرآباد]] ۽ [[سکر]] اهم صنعتي مرڪز آهن. [[بن قاسم صنعتي پارڪ]]، [[ڪورنگي صنعتي پارڪ]]، [[پورٽ قاسم صنعتي علائقو]] ۽ [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] (KEPZ) سنڌ جي اهم صنعتي ۽ برآمداتي علائقن ۾ شمار ٿين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === انساني وسيلا ۽ انفراسٽرڪچر === سنڌ پاڪستان جي مزدور قوت جو تقريباً اڌ حصو مهيا ڪري ٿي. صوبي ۾ تربيت يافته، تعليم يافته ۽ بين الاقوامي معيارن سان مطابقت رکندڙ افرادي قوت موجود آهي. جديد ٽيليڪميونيڪيشن نظام، سڙڪن ۽ ريلوي جو وسيع ڄار، هوائي اڏا ۽ بندرگاهون سنڌ جي صنعتي ۽ واپاري ترقي لاءِ بنيادي سهولتون فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ===صنعتي پيداوار=== سنڌ پاڪستان جي پيداواري معيشت جو اهم مرڪز آهي ۽ تيزيءَ سان ملڪي ۽ غير ملڪي سيڙپڪاري لاءِ هڪ پرڪشش منزل طور اڀري رهيو آهي. صوبي کي [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] جهڙين اهم سامونڊي بندرگاهن تائين سڌي رسائي حاصل آهي، جيڪا ان کي بين الاقوامي واپار ۽ برآمدات لاءِ هڪ حڪمتِ عملي واري حيثيت فراهم ڪري ٿي. سنڌ جو صنعتي بنياد وسيع ۽ متنوع آهي، جنهن ۾ ٽيڪسٽائيل، دواسازي، گاڏين جي صنعت، صارفين جي شين جي پيداوار ۽ ٻين پيداواري شعبن جون صنعتون شامل آهن. جديد انفراسٽرڪچر، سيڙپڪارن لاءِ ترغيبي پاليسيون، ڪاروبار دوست ضابطا ۽ ماهر افرادي قوت صوبي جي پيداواري شعبي جي ترقي کي هٿي ڏين ٿا. انهن سببن جي ڪري سنڌ نه رڳو پاڪستان جي معاشي مرڪز طور سڃاتي وڃي ٿي، پر عالمي واپار سان ڳانڍاپي، صنعتي توسيع ۽ منافعي بخش سيڙپڪاري لاءِ پڻ هڪ اهم مرڪز بڻجي چڪي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Manufacturing Sector (Driving Growth in Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ====اسٽيل جي صنعت==== ====ڪپڙي جي صنعت==== ڪپڙي جي صنعت سنڌ جي پيداواري شعبي جو بنيادي ستون سمجهي وڃي ٿي ۽ صوبي جي صنعتي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. هي صنعت سنڌ جي تاريخي ڪاريگري، فني مهارت ۽ ڪپهه سميت خام مال جي وافر دستيابي مان فائدو حاصل ڪري ٿي، جنهن سبب پيداوار جي اعليٰ سطح برقرار رکڻ ۾ مدد ملي ٿي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] تائين آسان رسائي، جديد صنعتي انفراسٽرڪچر ۽ سيڙپڪارن لاءِ فراهم ڪيل ترغيبي سهولتون سنڌ کي ڪپڙي جي صنعت لاءِ هڪ پرڪشش مرڪز بڻائين ٿيون. صوبي ۾ قائم ٽيڪسٽائيل ڪارخانا نه رڳو ملڪي ضرورتون پوريون ڪن ٿا پر برآمدات ذريعي پاڪستان جي معيشت ۾ پڻ نمايان حصو وجهن ٿا. ڪپڙي جي شعبي ۾ جدت، معيار ۽ مهارت جي روايت سنڌ جي صنعتي ترقي ۽ معاشي واڌ ويجهه کي مسلسل هٿي ڏئي رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Textile Industry (Excellence in Innovation and Craftsmanship) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ====آٽو موبائيل جي صنعت==== ====سافٽويئر صنعت==== ====تعميري صنعت==== ====ڪيميائي صنعت==== ====دوائن جي صنعت==== ====سيمنٽ جي صنعت==== ====پلاسٽڪ جي صنعت==== ====چمڙي جي صنعت==== ===ھنري صنعت=== ===صنعتي زون=== ===زرعي صنعت=== سنڌ زرعي پيداوار جي لحاظ کان پاڪستان جي اهم صوبن مان هڪ آهي ۽ ملڪ جي زرعي پيداوار ۾ تقريباً 23 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي. صوبي ۾ ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، ميوا ۽ ڀاڄيون وڏي پيماني تي پيدا ٿين ٿيون، جن جي بنياد تي ٽيڪسٽائيل، کنڊ، خوراڪ جي پروسيسنگ ۽ زرعي شين جي برآمد سان لاڳاپيل صنعتون قائم آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ====سارين جا ڪارخانا==== ====ڪپھ جا ڪارخانا==== ====ڀاڻ جي صنعت==== ==== کنڊ جي صنعت==== ====کاڌ خوراڪ واري صنعت==== === مڇيگيري === سنڌ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي رکي ٿو، جنهن سان گڏ گهاٽن [[مينگروو ٻيلن]] جو وسيع سلسلو موجود آهي. اهي مينگروو ٻيل نه رڳو سامونڊي ماحولياتي نظام جي حفاظت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، پر مختلف آبي جيوت لاءِ قدرتي افزائشي مرڪز پڻ آهن. سنڌ پاڪستان جي ماهيگيري واري معيشت جو مرڪزي صوبو آهي، جتان ملڪ جي ڪل مڇيءَ جي برآمدات جو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو حصو حاصل ٿئي ٿو. ان کان علاوه پاڪستان جي سامونڊي مڇيءَ جي وسيلن جو تقريباً 71 سيڪڙو، تازي پاڻيءَ جي مڇيءَ جي وسيلن جو 65 سيڪڙو ۽ کارن يا نيم کارن پاڻيءَ (brackish water) جي مڇيءَ جي وسيلن جو 100 سيڪڙو حصو سنڌ ۾ موجود آهي. اهي وسيلا صوبي ۾ ماهيگيري، آبي زراعت، خوراڪ جي صنعت ۽ برآمداتي واپار جي ترقي لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company (SEZMC) |access-date=29 May 2026}}</ref> ===ننڊي صنعت=== ==واپار == ===زرعي جنسن جو واپار=== ====واپاري ادارن جي فھرست==== ====درآمد ۽ برآمد==== ====آبي بندرگاھون==== سنڌ وٽ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي موجود آهي، جيڪا سامونڊي واپار، ماهيگيري، آبي زراعت ۽ ساحلي سياحت لاءِ اهم اهميت رکي ٿي. صوبي ۾ ٻه وڏيون هر موسم ۾ فعال بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، موجود آهن. انهن بندرگاهن ۾ ڪنٽينر ٽرمينل، تيل ٽرمينل، ڪيميائي سامان جا ٽرمينل، بلڪ ڪارگو سهولتون، جهازن جي مرمت جا مرڪز ۽ انجنيئرنگ سهولتون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ====خشڪي وارا بندر==== ===سرمائي جي سيڙپ=== ==بئنڪاري نظام== == انفارميشن ٽيڪنالاجي == معلوماتي ٽيڪنالاجي (آءِ ٽي) جو شعبو سنڌ ۾ تيزي سان ترقي ڪري رهيو آهي ۽ صوبو ٽيڪنالاجي، جدت ۽ ڊجيٽل معيشت جي هڪ اڀرندڙ مرڪز طور سڃاتو وڃي ٿو. [[ڪراچي]]، جيڪو سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر ۽ معاشي مرڪز آهي، آءِ ٽي ڪمپنين، ٽيڪنالاجي پارڪن، ڪاروباري انڪيوبيٽرن ۽ نون شروعاتي ادارن (اسٽارٽ اپس) لاءِ اهم مرڪز جي حيثيت رکي ٿو. صوبي جي يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليمي ادارن مان هر سال وڏي تعداد ۾ ماهر ۽ تربيت يافته انساني وسيلا فراهم ٿين ٿا، جيڪي آءِ ٽي صنعت جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. ڪاروبار دوست پاليسيون، سيڙپڪاري لاءِ ترغيبي سهولتون، تيز رفتار انٽرنيٽ، جديد ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪ ۽ ڊجيٽل انفراسٽرڪچر سنڌ کي ٽيڪنالاجي بنياد تي ڪاروبار قائم ڪرڻ لاءِ سازگار ماحول مهيا ڪن ٿا. آءِ ٽي شعبي جي توسيع نه رڳو روزگار جا نوان موقعا پيدا ڪري رهي آهي، پر صوبائي معيشت کي علم، جدت ۽ ٽيڪنالاجي تي ٻڌل ترقي ڏانهن پڻ اڳتي وڌائي رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Information & Technology (A Rising Hub for Innovation) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ==معدنيات ۽ قدرتي وسيلا== سنڌ قدرتي معدني وسيلن سان مالا مال آهي. صوبي ۾ ڪوئلو، گرينائيٽ، سليڪا واري، جپسم، چن جو پٿر، لوڻ ۽ ٻين معدنيات جا اهم ذخيرا موجود آهن. اهي وسيلا سيمينٽ، تعميراتي مواد، توانائي ۽ ٻين صنعتن لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ===کاڻون=== ==== سنڌ جي کاڻن جي فھرست==== ===گيس=== === سنڌ جي گيس وارن ھنڌن جي فھرست=== ===تيل=== === سنڌي جي تيل وارن ھنڌن جي فھرست=== ===گرينائيٽ=== === سنڌ ۾ معدنياتي تلاش=== ==توانائي == سنڌ پاڪستان جي توانائي پيداوار ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. صوبي ۾ تيل، قدرتي گئس، ڪوئلو، هوا ۽ شمسي توانائي جا وسيع ذخيرا موجود آهن. سنڌ پاڪستان جي تيل جي پيداوار جو تقريباً 56 سيڪڙو ۽ قدرتي گئس جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 71 سيڪڙو حصو پيدا ڪري ٿي. [[ٿر ڪوئلو]] دنيا جي وڏن ڪوئلي جي ذخيرن مان هڪ آهي، جتي اندازاً 185 ارب ٽن ڪوئلو موجود آهي. ان کان علاوه سنڌ جو هوائي ڪوريڊور لڳ ڀڳ 50,000 ميگاواٽ بجلي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو، جڏهن ته صوبي ۾ شمسي توانائي جي پيداوار لاءِ پڻ سازگار حالتون موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> توانائي جو شعبو سنڌ جي معاشي ترقي ۽ صنعتي واڌ ويجهه جو هڪ اهم محرڪ آهي. صوبو قدرتي وسيلن سان مالا مال آهي، جن ۾ [[ٿر ڪوئلو|ٿر جي ڪوئلي]] جا وسيع ذخيرا، سامونڊي پٽي سان گڏ موجود هوائي ڪوريڊور ۽ شمسي توانائي جي پيداوار لاءِ سازگار حالتون شامل آهن. اهي وسيلا سنڌ کي روايتي ۽ قابلِ تجديد ٻنهي قسمن جي توانائي جي پيداوار لاءِ هڪ منفرد حيثيت عطا ڪن ٿا. صوبي ۾ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي گهرن سان گڏ هوا ۽ سج مان توانائي حاصل ڪرڻ جا منصوبا پڻ تيزي سان ترقي ڪري رهيا آهن. انفراسٽرڪچر ۾ بهتري، ڪاروبار دوست پاليسيون، ضابطن ۾ سهولت ۽ سيڙپڪاري لاءِ ترغيبي قدمن توانائي جي شعبي جي ترقي جا نوان امڪان پيدا ڪيا آهن. توانائي جي شعبي جي واڌ نه رڳو اقتصادي سرگرمين کي هٿي ڏئي ٿي، پر پائيدار ترقي، ماحول دوست توانائي جي فروغ ۽ علائقائي توانائي جي تحفظ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Energy (Powering the Future of Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> سنڌ پاڪستان جي توانائي واري شعبي ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو ۽ مستقبل جي علائقائي توانائي مرڪز طور ڏٺو وڃي ٿو. صوبي جي [[ٿر ڪوئلو|ٿر واري علائقي]] ۾ اندازاً 185 ارب ٽن ڪوئلي جا ذخيرا موجود آهن، جيڪي دنيا جي سڀ کان وڏن ڪوئلي جي ذخيرن مان شمار ڪيا وڃن ٿا. ان کان علاوه پاڪستان جي تقريباً 60 سيڪڙو تيل جا کوهه ۽ 44 سيڪڙو گئس جا ميدان سنڌ ۾ واقع آهن. صوبو ملڪ جي روزاني تيل جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 56 سيڪڙو ۽ قدرتي گئس جي پيداوار جو 55 سيڪڙو حصو مهيا ڪري ٿو. روايتي توانائي جي وسيلن کان علاوه سنڌ قابلِ تجديد توانائي جي ميدان ۾ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو. صوبي جي سامونڊي علائقي ۾ تقريباً 60 ڪلوميٽر ويڪرو ۽ 180 ڪلوميٽر ڊگهو هوائي ڪوريڊور موجود آهي، جيڪو هوائي توانائي جي پيداوار لاءِ انتهائي سازگار سمجھيو وڃي ٿو. اهي وسيلا سنڌ کي پاڪستان جي توانائي جي تحفظ، صنعتي ترقي ۽ پائيدار معاشي واڌ ويجهه لاءِ هڪ اهم بنياد فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company (SEZMC) |access-date=29 May 2026}}</ref> ===ڪراچي اليڪٽرڪ=== ====حيسڪو==== ===سيپڪو=== ===بجلي جي پيداوار=== ===قابل تجديد توانائي=== ===ايل اين جي=== ====سي اين جي==== ===پيٽرول جي ترسيل جو نظام=== === سنڌ جو ڪوئلو=== === سنڌ جي معدنيات جي فھرست=== === سنڌ جي معدنياتي ادارن جي فھرست=== # [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] ==خدمتن وارا شعبا== ====صحت جو پيشو==== ====قانون جو پيشوئ==== ====تدريسي پيشو==== ====انجينئرنگ ۽ فني شعبو==== ====ٽرانسپورٽ==== ===پوليس=== == سنڌ جي نباتات ۽ حياتيات == ===وڻ ۽ ٻوٽا=== سنڌ جنهن نباتاتي علائقي جو ڀاڱو آهي، تنهن ۾ ذري گهٽ سڄو پنجاب، الهندو راجپوتانا، ڪاٺياواڙ ۽ ڪڇ اچي وڃن ٿا، ۽ جيتوڻيڪ هندستان جي ٻين علائقن ۾ ٿيندڙ ٻوٽا هت به ٿيندا آهن، پر گهڻي نسبت اولهه وارن ملڪن، مڪران، ايراني نار جي گرم ڀاڱن، عراق ۽، جيئن اڳيئي چيو اٿئون، مصر سان اٿس، جتان جي آبهوا ساڳي آهي. ====سنڌ جا عام وڻن==== {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ صوبي ۾ موجود اهم وڻن جي فهرست ! نمبر ! عام نالو ! بوٽنيڪل نالو ! مختصر تعارف / حيثيت |- | 1 | [[ڪنڊي|ڪَنڊي]] | ''Prosopis cineraria'' | ريگستاني علائقن جو اهم مقامي وڻ؛ ڇانوَ، ايندھن ۽ چارن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. |- | 2 | [[ٻٻر]] (بابُل) | ''Acacia nilotica'' | دريائي ۽ ميداني علائقن ۾ عام؛ ڪاٺ ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 3 | [[آسري]] | ''Tamarix aphylla'' | لوڻياتي ۽ خشڪ زمينن ۾ وڌندڙ؛ هوا روڪڻ لاءِ اهم. |- | 4 | [[ڪرڙ]] | ''Capparis decidua'' | ٿر ۽ خشڪ علائقن جو مقامي وڻ؛ چارن ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 5 | [[خوشبودار ٻٻر]] | ''Acacia farnesiana'' | خوشبودار گلن سبب سڃاتل؛ دوائن ۽ خوشبوءَ ۾ استعمال. |- | 6 | [[ٻانھن]] | ''Populus euphratica'' | سنڌو درياهه جي ڪنارن تي وڌندڙ؛ دريائي نظام لاءِ اهم. |- | 7 | [[ديوي (وڻ)]] / (ولائتي ڪَنڊي) | ''Prosopis juliflora'' | غير ملڪي وڻ؛ تيزي سان وڌندڙ، پر ماحولياتي نقصانڪار پڻ. |- | 8 | [[سراھ|سِراهه]] | ''Albizia lebbeck'' | ڇانوَ ۽ ڪاٺ لاءِ مشهور؛ شھرن ۾ لڳايو ويندو آهي. |- | 9 | [[نم]] | ''Azadirachta indica'' | دوائن ۾ تمام اهم؛ جراثيم ڪُش خاصيتون. |- | 10 | [[ٻير]] | ''Ziziphus mauritiana'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ غذائي ۽ معاشي اهميت. |- | 11 | [[ڄمون (وڻ)|ڄمون]] | ''Syzygium cumini'' | ڦر ۽ دوائن ۾ استعمال؛ شگر لاءِ فائديمند. |- | 12 | [[گدامڙي (وڻ)|گدامڙي]] | ''Tamarindus indica'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ کاڌي ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 13 | [[سھانجڻو]] | ''Moringa oleifera'' | غذائيت سان ڀرپور؛ پن ۽ ڦريون استعمال ٿين ٿيون. |- | 14 | [[اڇو تمر]] | ''Avicennia marina'' | سنڌ جي ساحلي علائقن جو اهم وڻ؛ سامونڊي ڪٽاوَ کان بچاءُ. |- | 15 | [[بڙ]] | ''Ficus benghalensis'' | وڏو ڇانوَ ڏيندڙ وڻ؛ سماجي ۽ مذهبي اهميت. |- | 16 | [[پپل]] | ''Ficus religiosa'' | مذهبي لحاظ کان اهم؛ آڪسيجن فراهمي ۾ نمايان. |- | 17 | [[ڄار (وڻ)|ڄار]] | ''Salvadora oleoides'' | خشڪ علائقن جو وڻ؛ ايندھن ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 18 | [[مسواڪ]] | ''Salvadora persica'' | ڏندن جي صفائي لاءِ مشهور؛ دوائن ۾ استعمال. |- | 19 | [[ليسڙو]] (گيدوڙو) | ''Cordia myxa'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ ڳوٺاڻن علائقن ۾ عام. |- | 20 | [[انب (وڻ)|انب]] | ''Mangifera indica'' | قومي ڦر؛ باغباني ۽ معيشت لاءِ اهم. |- | | | | |- | | | | |- | | | | |+ | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- |} ===حيوان === علم حيوانات جي جن ماھرن پھريائين سنڌ جي جانورن تي تحقيق ڪئي، سي آھن برنس (Burnes) 1830ع، گرفٿ (Griffith) 18399ع، ھيوم ۽ ڊي (Hume and Day) 1872ع، بلان فورڊ (Blanford) 1971ع کان 1977ع، بٽلر (Butler) 1879ع، مري (Murray) 1884ع، اوٽس (Oates) 1889ع، ايٽڪن (Aitken) 19077ع، ٽائيسھرسٽ (Ticehurst) 1917ع کان 1920ع ۽ ايٽس (Eates) 1920 کان 1954ع، منٽن (Minton) 19622ع ۾ سنڌ ۽ لسٻيلي جي جانورن جي ڏسڻي (Key) ٺاھي. صديقي 18699ع ۾ جانورن جي لسٽ ٺاھي تيار ڪئي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> محي الدين (71-1964ع) سنڌ جي مڇين، نانگن، پکين، ڪڪڙن، ٻڪرين، ڍڳين ۽ مينھن جي پروٽوزوان (Protozoan) ۽ ھيلمينٿي (Helminthic) فاعلن تي ڪم ڪندي نيون جنسون ۽ ڪي نوان مفعول دريافت ڪيا آھن. مجيب سنڌ جي دريائي مڇين ۽ سامونڊي مڇين جي ھيلمينٿڪ فاعلن تي ڪم پئي ڪيو آھي ۽ ڪي نيون جنسون ۽ قسم دريافت ڪيا آھن. ترمذي سنڌ جي سامونڊي ڪپر واري پٽي ۾ ڪرسٽيشيا (Crustacea) تي پئي ڪم ڪيو آھي. فصلن کي نقصان پھچائيندڙ جيتن جڻين تي بھ چڱو ڪم ڪيو آھي. جيتوڻيڪ انھن ۾ اھي جيت ۽ چچڙ شامل نھ آھن، جن جو انسانن ۽ جانورن جي بيمارين سان واسطو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === ڪرنگھي وارا جانور (vertebrates) === پنڊپھڻ (Fossils): بلئنفورڊ ۽ فيڊن پھريون ڀيرو منڇر مان سنھ 76-1874ع ۾ [[پنڊپھڻ]] جمع ڪيا. ٽيھ سال پوءِ پلگرم ۽ ان سان گڏ ڪم ڪندڙن [[ڀڳو ٺوڙهو|ڀڳي ٽوڙھي]] ويجھو تمام گھڻا پنڊپھڻ لڌا. پلگرم (1934ع) ھيٺين منڇر جي ٽن ڀاڱن کي ڪامليل (ميلوٽيشن)، چنجي (ٽارٽونيشن) ۽ ڍوڪ پٺاڻ (لوئر پلايوسين) وارين منزلن جي برابر سمجھيو ۽ ساڳئي وقت مٿئين [[منڇر ڍنڍ|منڇر]] کي سوالڪ واري بولڊر ڪانگھلومريٽ منزل (مڊل پلئسٽوسين) جي برابر تسليم ڪيو. سنڌ ۾ ھڪ گوشت کائيندڙ، اٺ سونڊ وارا، ٽي کُرن وارا، يارھن ٻڌي تعداد ۾ کُرن وارا ۽ ٽي سُرڻن يا رڙھندڙ جانورن جا ’پنڊپھڻ‘ سڃاتا ويا آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === جيئرا قسم (Living Forms) === کير ڌارائيندڙ ٿڻن وارا جانور. جيترو ڌيان پکين تي ڏنو ويو آھي، اوترو کير ڌارائيندڙ يعني ٿڻن وارن جانورن تي نہ ڏنو ويو آھي. ٿڻن وارن جانورن جا ڪل 73 قسم آھن، جيڪي سنڌ ۾ رھن ٿا. انھن ۾ 20 گوشت کائيندڙ، 20 چمڙا، 4 جيت کائيندڙ، 15 ڪئا ۽ نوريئڙا وغيرھ، 9 کُرن وارا، 4 ويل ۽ ڊالفن ۽ ھڪ ڇِلر شامل آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref><br> '''گوشت خور جانور''': ڏسڻ ۾ ائين ٿو اچي تہ چيتو ڪنھن وقت سنڌوءَ جي ڪڇي ۾ ۽ روھڙيءَ طرف رھندو ھو. روھڙي ۾ ھن جو زور ڏسڻ ۾ اچي ٿو. سنڌ ۾ چيتا سن 1886ع تائين ماريا ويا. ٻين گوشت کائيندڙن ۾ پلنگ (Panther) جيڪو ڪنھن وقت سنڌ ۾ ڪافي تعداد ۾ پکڙيل ھو، سو ھاڻي رڳو کيرٿر جبلن ۾ محدود آھي. اھو خصوصًا ھلڪي رنگ جو آھي ۽ سندس بج ھندستاني پلنگ کان ڊگھا آھن. لڌڙو جيڪو لاڙڪاڻي ۽ ميرپور ساڪري ۾ ملندو ھو، سو گھڻي قدر گھٽجي ويو آھي. جھنگ ٻلو، سنڌ جي عام جھنگلي ٻلي، بُجُر ٻلو (Caracal Lynx) جيڪا ھاڻي ٿر ۾ اڻ لڀ ٿيندي وڃي؛ مشڪ ٻلو (Civet Cat) جيڪو ڳوٺن جي چوڌاري ملندو آھي، اھي سڀ سنڌ جي جھنگلن جا ٻلا آھن. ڳور پٽ جيڪو قبرن کوٽڻ ۽ مئل ماڻھن تي تڳڻ لاءِ مشھور آھي، سو بہ سنڌ ۾ ٿئي ٿو. چراخ ۽ لڌڙو جنھن جي پٺيان سدائين کلن جا واپاري ھوندا آھن، سي آھستي آھستي اڻلڀ ٿيندا وڃن. بگھڙ، گدڙ، لومڙ ۽ نور وغيره ٻيا گوشت کائيندڙ جانور آھن. '''چمڙا''': سنڌ ۾ چمڙن جا 13 قسم آھن، جن ۾ ھڪ ميوو کائيندڙ چمڙن جو (Fruit Bat)، ٻہ ڪُئي – پُڇ چمڙن جا، ٻہ قبائي (Tomb bat) چمڙن جا ۽ چار ڄامڙن چمڙن جا قسم شامل آھن. '''جيت کائيندڙ''': جيت کائڻ وارا جانور سنڌ ۾ تمام گھٽ آھن، جن ۾ ھڪ مسڪ شُرو (Musk Shrew) ۽ ٽن قسمن جا ڄاھا شامل آھن. '''روڊنيشا''': (Rodentia):ھن قسم ۾ ھڪ قسم جو سيھڙ، جيڪو خاص ڪري پٽاٽي جي فصل کي کائيندو آھي. نوريئڙو ۽ پنڌرھن قسم جي ڪُئن جا، جن ۾ ننڍي پُڇ وارا توڙي بجر پڇ وارا، ۽ ٿلھي منھن وارا وڏا ڪئا شامل آھن. '''سيٽيشيا''': (Cetacea):ھن ۾ سنڌو درياءَ توڙي گنگا ندي واري ٻلھڻ جا ٻئي قسم سامونڊي آھن، جيڪي سنڌوءَ جي ڊيلٽا ۾ ملندا آھن. پار پوائز (Porpoise) خاص مٺي پاڻيءَ جو جانور آھي ۽ انڌو ٿيندو آھي، ڇو جو ان جون اکيون پوري طرح تيار نہ ٿينديون آھن. ھيءُ سنڌو درياءَ ۾ ملندو آھي. ھن ٻلھڻ جو تيل مھاڻا سنڌن جي سور لاءِ ۽ مشعلن ٻارڻ جي ڪم آڻيندا آھن. ھن کي پڪڙڻ لاءِ مھاڻا خاص سيکاريل لڌڙا استعمال ڪندا آھن. بِلُويل جيڪو وڏي ۾ وڏو کير ڌارائيندڙ جانور تسليم ڪيو وڃي ٿو، سو بہ سنڌ جي سامونڊي ڪنارن کان پرتي ڏٺو ويو آھي ۽ ڀٽ ميٽ تي پڻ پڪڙيو ويو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === گاھ کائيندڙ (Herbivora) === گاھ کائيندڙ جانورن ۾ شامل آھن: ھرڻ، ڪارو ھرڻ، غزال ھرڻ وغيرھ. ڦاڙھو اڃا تائين سنڌ جي دريائي ٻيلن ۾ ڪافي عام آهي (ٽوٽل اندازًا 370 ڦاڙھا). ڪارو ھرڻ جيڪو ھن سڄي اپٻيٽ جي اصلوڪن ھرڻن جو ھڪ قسم آھي، سو تمام سھڻو ٿيندو آھي، ۽ پاڪستان ۾ ھي نسل ختم ٿيڻ تي آھي. سنڌ ۾ ھن نسل جا ھرڻ باقي ڪي ٿورا وڃي کيرٿر جبل ۾ بچيا آھن. ھرڻ، جيڪو ڪنھن وقت سنڌ ۾ ھر ھنڌ ھوندو ھو، سو بہ ھاڻي تمام گھٽ آھي ۽ ٿورڙي تعداد ۾ اڃا تائين کيرٿر ۾ آھن. چنڪارا ھرڻ ۽ ڪاري ھرڻ جي آھستي آھستي گم ٿيڻ جي ڪري بنان ڪنھن شڪ شبھي جي اھو چئي سگھجي ٿو تہ ايشيائي چيتو پڻ انھن جي ڪري ختم ٿي ويو. سنڌ گھر آھي سره جو، جيڪو اڄ ڪلھ کيرٿر جبل ۾ ڪافي تعداد ۾ ملي ٿو. (سرھن جو اندازًا تعداد 1200) گڍ دادو ۾ ڪافي تعداد ۾ ملي ٿو، پر ان کي تحفظ ڏيڻ ضروري آھي. جيئن سڱن وارو ھرڻ، جيڪو سنڌ ۾ مري (Murray) سن 1884ع ۾ ڏٺو ھو، سو اڄ ڪلھ آھي ئي ڪونہ، ۽ سانڀر وانگر ختم ٿي ويو آھي. سوئر جيڪو سنڌ ۾ عام آھي، سو ڏينھون ڏينھن دريائي ٻيلن ۾ وڌندو رھي ٿو ۽ فصلن لاءِ مصيبت آھي. گورخر جيڪو ڪڇ جي رڻ ۾ تمام ٿوري تعداد ۾ وڃي بچيو آھي (اندازًا 20 يا 30) سو اڻلڀ ٿيڻ وارو آھي.<br> '''ڇلر''' (Pholidota): ڇلو مرون لاڙ ۾ ٿئي ٿو، پر آھستي آھستي گھٽبو پيو وڃي ۽ ھاڻي اڻلڀ ٿيندڙ جانورن جي فھرست ۾ شامل آھي. سنڌ ۾ مم ۽ ڀولڙي جو ڪوبہ قسم نہ ٿيندو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === پکي === سنڌ جي پکين ۾ مخصوص خاصيتون آھن، جيڪي جاگرافيائي بيھڪ ۽ طبعي حالتن جي ڪري ٿيون آھن. سنڌو ماٿري ھڪ ’رڻ‘ وسيلي ھندستان کان ڌار ٿيل آھي، جنھن ڪري ھندستان جا مشھور پکي ھتي ڪين ٿين. ٻئي طرف سنڌ ۽ بلوچستان، ٻين علائقن جھڙوڪ ڏکڻ يورپ، اتر اوڀر آفريڪا، عرب ۽ ايران جي پکين لاءِ کليل آھن. سنڌ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻون، ۽ ان طرف پکين جي لڏي اچڻ جي رستن جي موافقت ڪري سنڌ پکين لاءِ سياري جو گھر آھي. ھيوم (Hume) پنھنجي ڪتاب اسٽري فيدرس (1873ع) ۾ پکين جا 2500 قسم ڄاڻايا آھن، جن جون 25 جنسون آھن. ائٽڪن (سن 1872ع) ڪل 400 جنسون ٻڌايون ۽ ساڳئي وقت ايٽس (Eates). سورلي جي سنڌگزيٽيئر ۾ 426 جنسون ڄاڻايون، جن مان 177 مڪاني ۽ باقي لڏي ايندڙ يا سانگي پکي آھن. سنڌ جي پکين جو تفصيلي بيان ھن مقالي جي دائري کان ٻاھر آھي. مختصر طور سنڌ ۾ ٽن قسمن جا ’پيڻ‘، 2 پيٽيئر (Cormorant)، 6 ٻگھ ۽ ڪانئرا، ھڪ لاکي ڄاڃي، 11 سانھ، 26 ھنجھ ۽ بدڪون، 17 سرڻيون، عقاب ۽ ڳجھون، 6 ڪونجون، 5 تتر ۽ ڀؤنتريا، 6 ٻاٽيڀڙ، 5 باز، ٽٽيھر، پلوور (Plover)، ڦوليارو، چيھو، ڪينو، ٽرن (Tern)، بي ايٽر (Bee eater)، ڪاٺ ڪٽو، ڪنگري، سانھڙو، چنڊول، سينڊ مارٽن (Sand Martin)، وھيو، بلبل، کٽياڻي، شرائيڪ (Shrike)، ٿريش (Thrush)، سينڊ پائپر (Sand Piper) وغيره قسم طور عام ملن ٿا. ڏاڙھي واري ڳجھ کيرٿر جي مٿانھن پٽن ۾ ملي ٿي. سنڌ ۾ جيڪي 6 ٻاٽيڀڙ ملن ٿا، تن مان سواءِ ڳٽو (Largepin Tailed) ۽ امپريل (Imperial) جي سڀ مڪاني آھن. چڪور (Chukor) سنڌ جي مٿانھن پٽن جو تتر آھي. ھندستاني تلور جيڪا اڳ ٿر ۾ عام ھئي، سا ناياب آھي. ھوبارا تلور (Houbara Bustard) بہ ناياب ٿيندي وڃي. فلوريڪن (Florican) جا سن 1875ع تائين عام ھئي، سا بھ ناپيد آھي. سفيد ھنجھھ پڻ منڇر ۾ ملي ٿو. ڪومب بدڪ بہ سنڌ جي ڏکڻن اوڀر ۾ ملي ٿي. ننڍڙو ھنجھ ۽ آڙي پڻ ٿورن حصن ۾ ملن ٿا. بيڪل آڙي (Baikal of Cluckingteal) پڻ سنڌ ۾ ڪڏھن ڪڏھن اچي ٿي. گولڊن آئي (Golden Eye) ۽ چيڪلو صرف ٻن جڳھين، اوڀر ناري ۽ منڇر ۾ ملن ٿا. ڀؤنتريو ھڪ موسمي پکي آھي، جيڪو حب ندي جي آسپاس رھي ٿو. باقي عام ڀؤنتريو (Rain Quail) ڪچي جي علائقن ۾ رھي ٿو. ’مور‘ حيدرآباد ۾ ٿرپارڪر ضلعي ۾ ملي ٿو. واديءَ مھراڻ ٻگھن، سانھھ، ڪانئرن، ڪينو، پيڻ، اگريٽس (Egrets) جي جنت آھي. ھنن جي آنن لاھڻ جون جايون تباه ٿي چڪيون آھن، ۽ ان سان گڏ شڪارين جي ڪري ڪيترا پکي منتشر ٿي ويا آھن. صرف 15 قسمن مان 6 نظر اچن ٿا. اھي سڀ پکي ڌٻڻ وارن ٻوٽن ۾ ئي گذارو ڪن ٿا.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === رڙھندڙ جانور يا سرڻا === سرڻا سنڌ ۾ عام طور ملن ٿا. آبھوا جي موافق ھئڻ ڪري ڪيترا ئي قسم، خصوصًا سانڊا ملن ٿا. ڇو تہ اھي پيلياآرڪٽڪ تائين محدود آھن. واڳون جيڪي ڪنھن زماني ۾ سنڌو درياءَ ۽ ڪن پراڻن ڦاٽن ۾ ھوندا ھئا، سي بہ کلن جي واپارين ڪري ناپيد آھن. ڌٻڻ وارا واڳون (Marsh crocodile) جيڪي ڪنھن وقت ۾ سنڌو درياءَ، ڍنڍن ۽ ڦاٽن ۾ ڏٺا ويندا ھئا، سي پڻ گھڻي ڀاڱي ختم ٿي ويا آھن، سواءِ ھاليجي ڍنڍ جي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> سنڌ جي ڍنڍن ۽ تلائن ۾ مٺي پاڻي جي ڪڇئن (Turtle) جا چار نرم کلن وارا قسم ملن ٿا. اھي ۽ ساڳئي وقت سائي رنگ جي سامونڊي ڪُمين جا قسم پڻ اقتصادي حيثيت رکن ٿا. ڇاڪاڻ تہ ولايت ۾ کاڌي طور استعمال ۾ اچن ٿا ۽ سندن کلون ڳھن ۽ ھار سينگار جي بہ ڪم اچن ٿيون. سڪي جا ٻن قسمن جا ڪڇئون ۽ مٺي پاڻيءَ جا چئن قسمن جا ڪڇئون ملن ٿا. سانڊن ۾ 11 قسم ڪرڙي (چچين) جا، ھڪيو بليفريس (Eublepharis) اٺ اگامڊس (Agamids)، ٻھ مانٽر (Monitors) يعني ڳوھون، پنج خاص قسم جا سانڊا ۽ ڏھھ اسڪنڪس (Skinks). سنڌ ۾ ڪوبھ شيميلان (Chameleon) ڪون ٿئي. ٿلھي پڇ واري ڪرڙي جو قصو دلچسپ آھي. اھا سنڌ جي خطرناڪ ”ھڻ کڻ“ آھي، جيتوڻيڪ اھا نقصانڪار ناھي. ’ڳوھن‘ جا ٽي قسم سنڌ ۾ ملن ٿا، جيڪي کلن جي واپارين جي ڪري ناياب ٿيندا وڃن. سنڌ ۾ ماڻھو انھن جي کلن مان طنبورا ۽ دھل ٺاھيندا آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز، ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> نانگن جي 43 قسمن مان 21 زھر کان خالي آھن. زھريلي قسمن ۾ چئن قسمن جا ڏند پويان وريل آھن ۽ باقي قسمن جا ڏند اڳيان وريل آھن، جن ۾ زھر ڀريل رھي ٿو. ڏند اڳيان وريل 18 قسمن مان 13 سامونڊي، 2 پِيَڻ، ھڪ واسينگ ۽ ٻھ کَپر آھن. انھيءَ سلسلي ۾ ھندستاني پيڻ جا ٿر ۾ ملي ٿي، سا قابلِ ذڪر آھي. عام چوڻي مطابق اھا پيڻ رات جو سمھڻ مھل ماڻھو جي ڇاتيءَ تي چڙھي، سندس وات ۾ زھر وجھي ھلي ويندي آھي. اھو ماڻھو گلي ۾ سخت سور جي باعث صبح کان اڳ ۾ ئي ختم ٿي ويندو آھي. پيڻ خطرناڪ بلائن مان ھڪ آھي، جا ڏنگي ٿي. جيئن تہ زھر، انسان جي تنتي سرشتي تي اثر انداز ٿئي ٿو، ۽ ماڻھو جي ساه کڻڻ واري نليءَ کي نقصان ٿو رسائي، تنھنڪري ڏنگيل ماڻھو ساه جي گھٽ سبب مري وڃي ٿو. کپر جو زھر، دل ۽ رت تي اثر انداز ٿئي ٿو ۽ رت جي بيجا زبان (جسم جي اندران ۽ ٻاھران) ٿيڻ ڪري موت واقع ٿئي ٿو.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === مڇيون === سنڌ جو سامونڊي ڪنارو، جنھن تي مڇي مري ٿي، سو 120 ميل تائين پکڙيل آھي، جنھن ۾ ڪيتريون کاريون ۽ ڍوريون آھن. درياءَ جو ڇوڙ ڦرندو رھي ٿو. پراڻا واه جھڙوڪ پراڻي ڦليلي، گھارو ۽ بگھاڙ اڄ بھ موجود آھن. سال 1819ع واري زلزلي درياءَ جي ڇوڙ ۾ ڪافي ڦيرڦار آندي. ڊي (Day) 224 مڇين جا قسم ڄاڻايا آھن، جن مان 160 سامونڊي ۽ 64 مٺي پاڻي جون آھن. صوفي (1957ع) ڪينجھر ڍنڍ مان 33 قسمن جون مڇيون ظاھر ڪيون آھن، جن ۾ 14 قسم پسنديده غذا جي اھميت رکن ٿا. سامونڊي مڇين جي خاص قسمن ۾ ڀوريون ۽ ڪاريون پاپليٽ، سرمائي سالمان (Salmon)، سول (Sole)، سارڊين (Sardine) ۽ بمبئي ڊڪ (Bombay duck) مشھور آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> پلو جيتوڻيڪ سامونڊي آھي، پر آنن لاھڻ لاءِ سنڌو درياءَ جو رخ ڪري ٿو. ھن جي سمنڊ مان لڏپلاڻ فيبروري ۽ مارچ ڌاري ٿئي ٿي. اھا مڇي ذائقيدار ٿئي ٿي، جيتوڻيڪ ان ۾ تمام گھڻا ڪنڊا ٿيندا آھن. پاڻيءَ جي قلت ۽ بئراجن جي ٺھڻ سان پلي جي افزائش تي تمام گھڻو اثر پيو آھي. ان لاءِ ڪو وقتائتو قدم کڻڻ گھرجي تہ جيئن ھن لذيذ مڇيءَ کي بچائي سگھجي. سنڌ جي 64 ڍنڍن، ڍورن ۽ تلائن ۾ ملندڙ مڇين مان ڪُرڙو، موراکي، ٿيلھي، کڳو، سينگاري، ڄرڪو ۽ گندڻ تمام شوق سان کاڌيون وڃن ٿيون. وڏيون ڍنڍون جھڙوڪ ڪينجھر، منڇر ھڏيرو ۽ ھاليجي، مڇين سان ڀرپور آھن. منڇر ڍنڍ جي گھٽجندڙ ايراضي افسوسناڪ آھي، ۽ ان لاءِ ڪو تڪڙو قدم کڻجي. ان جي سڪڻ ڪري پاڪستان ۾ پروٽين جو عظيم ذريعو ناپيد ٿي ويندو. ان سان گڏوگڏ اھي ڍنڍون، لکين لاڏائو پکين جو مندائتو گھر آھن. (Amphibia) ڏيڏرن جا ٽي قسم آھن ۽ ان کان سواٰءِ ٽوڊ (Toad) جا ٻھ قسم سنڌ ۾ ملن ٿا. جانور، انسان ذات جي وايومنڊل جو ھڪ حصو آھن ۽ انسان وانگر ارتقا جو نتيجو آھ.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> == آبادي ۽ انگ اکر== سنڌ جي آبادي برطانوي دور ۾ 1891ع ۾ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 2.9 ملين هئي، جڏهن سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو هئي<ref name="ايڪانومي">The Economy Of Modern Sindh Opportunities Lost & Lessons for Future A detailed book Review by Research & Training Wing PRODUCED BY: RESEARCH & TRAINING WING PLANNING & DEVELOPMENT DEPARTMENT GOVERNMENT OF SINDH , page 5</ref>. 1911ع ۾ سنڌ جي آبادي 3.5 ملين ۽ 1941ع ۾ 4.5 ملين تائين پهتي، جيڪا واڌ معاشي بهتري ۽ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هئي. 1936ع ۾ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري الڳ صوبو بڻايو ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. برطانوي دور جي آخر تائين سنڌ ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادريون، جهڙوڪ مسلمان، هندو، عيسائي، يهودي، پارسي ۽ بهايي، گڏجي رهنديون هيون. ورهاڱي کان اڳ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آبادي لڳ ڀڳ 70٪ هئي، جيڪا ورهاڱي کان پوءِ اردو ڳالهائيندڙ لڳ ڀڳ 15 لک مهاجرن جي آمد سبب گهٽجي 58٪ تائين آئي<ref name=" ايڪانومي"/>. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ملڪ ۾ ڇهه قومي مردم شماريون ٿيون آهن. 2017ع جي مردم شماري موجب پاڪستان جي ڪل آبادي 207,774,520 هئي، جنهن سان پاڪستان دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ بڻيو. 1998ع کان 2017ع تائين پاڪستان جي سالياني سراسري آبادي واڌ جي شرح 2.4٪ رهي. 2017ع ۾ سنڌ جي ڪل آبادي 47,886,051 هئي. ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي وڌڻ جا اهم سبب بين الصوبائي لڏپلاڻ ۽ ڳوٺن مان شهرن ڏانهن منتقلي رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي واڌ جي شرح 1961–1972ع دوران 4.63٪ هئي، جيڪا 1998–2017ع ۾ گهٽجي 2.4٪ ٿي وئي. سنڌ ۾ آباديءَ جي ڪثافت 1981ع ۾ 135 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا 2017ع ۾ وڌي 339 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر ٿي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. 2017ع ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 24.9 ملين مرد ۽ 23 ملين عورتون هيون. سنڌ ۾ صنفي تناسب (Sex Ratio) 108.58 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. ڳوٺاڻن علائقن ۾: 107.8 ۽ شهري علائقن ۾: 109.31<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ 52.02٪ آبادي شهري ۽ 47.98٪ ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندڙ هئي، جنهن سبب سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي وارو صوبو آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع جي مردم شماري موجب: انحصاري آبادي: 38.3٪ ڪم ڪندڙ آبادي: 61.7٪ <ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع ۾ عورتن جي ليبر فورس ۾ شرڪت صرف 3٪ هئي، جڏهن ته مردن جي شرڪت 58.8٪ هئي<ref name=" ايڪانومي"/>. تيز شهري واڌ سبب سنڌ ۾ ثانوي ۽ نيم شهري مرڪز جهڙوڪ نوابشاهه (نوشهرو فيروز)، گهوتڪي، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ڄامشورو ترقي ڪري رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آباديءَ جي تيز واڌ شهريڪاري، معاشي دٻاءُ، وسيلن جي کوٽ ۽ انفراسٽرڪچر تي بار وڌايو آهي. 2017ع تائين سنڌ جي آبادي واڌ جي شرح پاڪستان جي قومي شرح سان برابر ٿي چڪي آهي. {{Main|سنڌ جي مردم نگاري}} آباديءَ جو مطالعو- مردم نگاري، (Demography )علم آبادي- آبادي اڀياس- مردم نگاري- ماڻهن جي آدمشماري جو اڀياس، جنهن ۾ هنڌ، گهاٽائي، عمر، پکيڙ، جنس، نسل، ڌنڌو ۽ ٻيا شمارياتي انگ اکر ڏنل هجن. <ref>{{Citation |title=Demography {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title --> |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |accessdate=2016-12-15 |archive-date=2023-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015021439/http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |dead-url=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جي ضلعي آباديءَ موجب مردم شماري (2023ع)''' |- style="background:#6FA8DC; color:black;" ! درجو ! ضلعو ! آبادي ! حصو (%) |- style="background:#EAF3FF;" | 1 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] || align="right"|3,921,742 || align="center"|7.04 |- | 2 || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو]] || align="right"|3,822,325 || align="center"|6.86 |- | 3 || [[ڪورنگي ضلعو]] || align="right"|3,128,971 || align="center"|5.62 |- | 4 || [[ڪراچي اولهه ضلعو]] || align="right"|2,679,380 || align="center"|4.81 |- | 5 || [[خيرپور ضلعو]] || align="right"|2,597,535 || align="center"|4.66 |- | 6 || [[حيدرآباد ضلعو]] || align="right"|2,432,540 || align="center"|4.37 |- | 7 || [[ملير ضلعو]] || align="right"|2,432,248 || align="center"|4.37 |- | 8 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] || align="right"|2,329,764 || align="center"|4.17 |- | 9 || [[سانگهڙ ضلعو]] || align="right"|2,308,465 || align="center"|4.14 |- | 10 || [[ڪياماڙي ضلعو]] || align="right"|2,068,451 || align="center"|3.71 |- | 11 || [[بدين ضلعو]] || align="right"|1,947,081 || align="center"|3.50 |- | 12 || [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] || align="right"|1,845,102 || align="center"|3.31 |- | 13 || [[ٿرپارڪر ضلعو]] || align="right"|1,778,407 || align="center"|3.19 |- | 14 || [[نوشھروفيروز ضلعو]] || align="right"|1,777,082 || align="center"|3.19 |- | 15 || [[گهوٽڪي ضلعو]] || align="right"|1,772,609 || align="center"|3.18 |- | 16 || [[دادو ضلعو]] || align="right"|1,742,320 || align="center"|3.13 |- | 17 || [[ميرپورخاص ضلعو]] || align="right"|1,681,386 || align="center"|3.02 |- | 18 || [[سکر ضلعو]] || align="right"|1,639,897 || align="center"|2.94 |- | 19 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,514,869 || align="center"|2.72 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || align="right"|1,784,453 || align="center"|3.20 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو]] || align="right"|1,386,330 || align="center"|2.49 |- | 22 || [[ڪشمور ضلعو]] || align="right"|1,233,957 || align="center"|2.22 |- | 23 || [[عمرڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,159,831 || align="center"|2.08 |- | 24 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || align="right"|1,174,097 || align="center"|2.11 |- | 25 || [[ڄامشورو ضلعو]] || align="right"|1,117,308 || align="center"|2.01 |- | 26 || [[ٺٽو ضلعو]] || align="right"|1,083,191 || align="center"|1.95 |- | 27 || [[ٽنڊو الھيار ضلعو]] || align="right"|922,012 || align="center"|1.66 |- | 28 || [[مٽياري ضلعو]] || align="right"|849,383 || align="center"|1.53 |- | 29 || [[سجاول ضلعو]] || align="right"|839,292 || align="center"|1.51 |- | 30 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] || align="right"|726,119 || align="center"|1.30 |- style="background:#FFD966; font-size:110%;" ! colspan="2"|[[سنڌ]] ! align="right"|55,696,147 ! 100% |} {| class="wikitable" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ بابت اهم انگ اکر (2023ع)''' |- style="background:#93C47D;" ! اشاريه ! قدر |- | style="background:#D9EAD3;" | ڪل آبادي | style="background:#D9EAD3;" | '''55,696,147''' |- | style="background:#D9EAD3;" | ايراضي | style="background:#D9EAD3;" | '''140,914 چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | آباديءَ جي ڪثافت | style="background:#D9EAD3;" | '''395.2 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | سالياني آبادي واڌ (2017ع–2023ع) | style="background:#D9EAD3;" | '''2.6٪''' |- | style="background:#D9EAD3;" | پاڪستان جي ڪل آبادي ۾ حصو | style="background:#D9EAD3;" | '''23٪''' |- | style="background:#FFF2CC;" | سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ضلعو | style="background:#FFF2CC;" | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] (3,921,742) |- | style="background:#F4CCCC;" | سڀ کان گهٽ آبادي وارو ضلعو | style="background:#F4CCCC;" | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] (726,119) |} <small>'''ذريعو:''' [https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/8__sindh/ Citypopulation.de]، [[پاڪستان شماريات بيورو]]، 2023ع مردم شماري.</small> === جنس موجب آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ جنس موجب آبادي (2023ع) |label1=مرد |value1=52.1 |color1=#3366CC |label2=عورتون |value2=47.9 |color2=#DC3912 |label3=خواجه سرا |value3=0.01 |color3=#AAAAAA }} === عمر وارا مکيه گروهه === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ عمر وارا مکيه گروهه (2023ع) |label1=0–14 سال |value1=41.8 |color1=#3366CC |label2=15–64 سال |value2=55.2 |color2=#DC3912 |label3=65 سال يا وڌيڪ |value3=3.0 |color3=#FF9900 }} === شهري ۽ ٻهراڙي آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ شهري ۽ ٻهراڙي آبادي (2023ع) |label1=شهري |value1=54 |color1=#FF9900 |label2=ٻهراڙي |value2=46 |color2=#109618 }} === خواندگي (10 سال ۽ وڌيڪ عمر) === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ خواندگي (2023ع) |label1=پڙهيل لکيل |value1=57.5 |color1=#3366CC |label2=اڻ پڙهيل |value2=42.5 |color2=#DC3912 }} === مادري ٻولي موجب آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ مادري ٻوليون (2023ع) |label1=سنڌي |value1=60.1 |color1=#FF9900 |label2=اردو |value2=22.3 |color2=#3366CC |label3=پشتو |value3=5.3 |color3=#109618 |label4=پنجابي |value4=4.1 |color4=#DC3912 |label5=بلوچي |value5=2.2 |color5=#990099 |label6=سرائڪي |value6=1.6 |color6=#0099C6 |label7=هندڪو |value7=1.5 |color7=#DD4477 |label8=براهوي |value8=0.5 |color8=#66AA00 |label9=ميواٽي |value9=0.1 |color9=#B82E2E |label10=ڪوهستاني |value10=0.03 |color10=#316395 |label11=ٻيون ٻوليون |value11=2.3 |color11=#AAAAAA }} ==سياسي نظام== ===صوبائي حڪومتي نظام=== === سنڌ جا گورنر=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ گورنري ! تقرري جو اختيار ! اهم نوٽ / خدمتون |- | 1 | [[سر غلام حسين هدایت‌الله]] | 14 آگسٽ 1947 – 4 آڪٽوبر 1948 | گورنر جنرل پاڪستان | پاڪستان کان پوءِ سنڌ جو پهريون گورنر؛ آئين ساز اسيمبلي جو ميمبر. |- | 2 | [[شيخ دين محمد]] | 4 آڪٽوبر 1948 – 7 آڪٽوبر 1949 | گورنر جنرل پاڪستان | ابتدائي صوبائي انتظام جو تسلسل. |- | 3 | [[ميان امين‌الدين]] | 7 آڪٽوبر 1949 – 1 مئي 1953 | گورنر جنرل پاڪستان | ڪراچي وفاقي گادي بڻجڻ واري دور ۾ خدمتون. |- | 4 | [[جارج باڪسينڊل ڪانسٽينٽائن]] | 2 مئي 1953 – 12 آگسٽ 1953 | گورنر جنرل پاڪستان | قائم مقام گورنر. |- | 5 | [[حبيب ابراهيم رحيمٽوولا]] | 12 آگسٽ 1953 – 23 جون 1954 | گورنر جنرل پاڪستان | سفارتي ۽ انتظامي پسمنظر. |- | 6 | [[سيد محمد علي رشدي]] | 24 جون 1954 – 14 آڪٽوبر 1955 | گورنر جنرل پاڪستان | ون يونٽ کان اڳ آخري گورنر سنڌ. |- | colspan="5" | '''ون يونٽ دور: سنڌ صوبي جو وجود ختم''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | 7 | [[رخمان گل]] | 1 جولاءِ 1970 – 20 ڊسمبر 1971 | صدر پاڪستان | ون يونٽ ٽٽڻ کان پوءِ پهريون گورنر. |- | 8 | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | 24 ڊسمبر 1971 – 20 اپريل 1972 | صدر پاڪستان | عبوري انتظامي دور. |- | 9 | [[بيگم رعنا لياقت علي خان]] | 15 فيبروري 1973 – 28 فيبروري 1976 | صدر پاڪستان | سنڌ جي پهرين عورت گورنر. |- | 10 | [[ليفتيننٽ جنرل جميل الدين حسن]] | 1 مارچ 1976 – 5 جولاءِ 1977 | صدر پاڪستان | سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 24 مارچ 1985) |- | 11 | [[ليفٽيننٽ جنرل جهان داد خان]] | 7 اپريل 1984 – 4 جنوري 1987 | صدر پاڪستان | فوجي حڪمرانيءَ جو دور. |- | 12 | [[اشرف وزير تباني]] | 5 جنوري 1987 – 23 جون 1988 | صدر پاڪستان | سول انتظام ڏانهن واپسي. |- | 13 | [[جنرل رحيم الدين خان]] | 24 جون 1988 – 12 سيپٽمبر 1988 | صدر پاڪستان | مختصر عبوري دور. |- | 14 | [[جسٽس قديرالدين احمد]] | 12 سيپٽمبر 1988 – 18 اپريل 1989 | صدر پاڪستان | عبوري ۽ آئيني بندوبست. |- | 15 | [[فخرالدين جي ابراهيم]] | 19 اپريل 1989 – 6 آگسٽ 1990 | صدر پاڪستان | آئيني بحرانن ۾ اهم ڪردار. |- | 16 | [[محمود هارون]] | 6 آگسٽ 1990 – 18 جولاءِ 1993 | صدر پاڪستان | جمهوري دور ۾ گورنري. |- | 17 | [[حڪيم محمد سعيد]] | 19 جولاءِ 1993 – 23 جنوري 1994 | صدر پاڪستان | امن ۽ سماجي خدمتون. |- | 18 | [[ڪمال‌الدين اظفر]] | 22 مئي 1995 – 16 مارچ 1997 | صدر پاڪستان | سياسي هم آهنگي. |- | 19 | [[ليفٽيننٽ جنرل معين الدين حيدر]] | 17 مارچ 1997 – 17 جون 1999 | صدر پاڪستان | شهري انتظامي سڌارا. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (12 آڪٽوبر 1999 – 23 مارچ 2002) |- | 20 | [[ڊاڪٽر عشرت العباد خان]] | 27 ڊسمبر 2002 – 9 فيبروري 2015 | صدر پاڪستان | سنڌ جو سڀ کان ڊگهو عرصو رهندڙ گورنر. |- | 21 | [[محمد زبير]] | 2 فيبروري 2017 – 3 آگسٽ 2018 | صدر پاڪستان | سول سياسي پسمنظر. |- | 22 | [[عمران اسماعيل]] | 27 آگسٽ 2018 – 17 آگسٽ 2021 | صدر پاڪستان | وفاقي–صوبائي ڇڪتاڻ جو دور. |- | 23 | [[ڪامران ٽسوري]] | 10 آڪٽوبر 2022 – موجوده | صدر پاڪستان | موجوده گورنر سنڌ. |} ===سنڌ اسيمبلي=== === سنڌ جا وزير اعليَ=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ اقتدار ! سياسي وابستگي ! اهم نوٽس / خدمتون (مختصر) |- | 1 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 16 آگسٽ 1947 – 28 اپريل 1948 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | سنڌ جو پهريون وزيراعليٰ (پاڪستان کان پوءِ). |- | 2 | [[پير الاهي بخش]] | 4 مئي 1948 – 4 فيبروري 1949 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | شروعاتي صوبائي انتظام جي سرواڻي. |- | 3 | [[يوسف هارون]] | 18 فيبروري 1949 – 7 مئي 1950 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن جي اڳواڻي. |- | 4 | [[قاضي فضل الله]] | 8 مئي 1950 – 24 مارچ 1951 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | مختصر دور. |- | 5 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 24 مارچ 1951 – 29 ڊسمبر 1951 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | ٻيو دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ / سڌي انتظام''' (29 ڊسمبر 1951 – 22 مئي 1953) |- | 6 | [[پيرزادو عبدالستار]] | 22 مئي 1953 – 8 نومبر 1954 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | گورنر راڄ کان پوءِ چونڊيل حڪومت. |- | 7 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 9 نومبر 1954 – 13 آڪٽوبر 1955 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | ٽيون دور؛ ون يونٽ کان اڳ آخري CM. |- | colspan="5" | '''ون يونٽ دور (سنڌ صوبي جو ڌار ادارتي ڍانچو ختم)''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | colspan="5" | '''مارشل لا / عبوري انتظام''' (1 جولاءِ 1970 – 1 مئي 1972) |- | 8 | [[ممتاز علي ڀٽو]] | 1 مئي 1972 – 20 ڊسمبر 1973 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ون يونٽ کان پوءِ صوبي جي بحالي واري دور ۾ حڪومت. |- | 9 | [[غلام مصطفى جتوئي]] | 20 ڊسمبر 1973 – 5 جولاءِ 1977 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 1973ع جي آئين واري دور ۾ حڪومت. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 6 اپريل 1985) |- | 10 | [[غوث علي شاهه]] | 6 اپريل 1985 – 6 اپريل 1988 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | 1985ع کان پوءِ صوبائي حڪومت. |- | 11 | [[اختر علي غلام قاضي]] | 11 اپريل 1988 – 24 جون 1988 | آزاد / غير وابسته | مختصر چونڊيل دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ''' (24 جون 1988 – 2 ڊسمبر 1988) |- | 12 | [[قائم علي شاهه]] | 2 ڊسمبر 1988 – 25 فيبروري 1990 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل حڪومت. |- | 13 | [[آفتاب شعبان ميراني]] | 25 فيبروري 1990 – 6 آگسٽ 1990 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | مختصر دور. |- | 14 | [[ڄام صادق علي]] | 6 آگسٽ 1990 – 5 مارچ 1992 | [[اسلامي جمهوري اتحاد]] | امن امان/سياسي بحران وارو دور. |- | 15 | [[مظفر حسين شاهه]] | 6 مارچ 1992 – 19 جولاءِ 1993 | [[اسلامي جمهوري اتحاد]] | مختصر سياسي دور. |- | 16 | [[سيد علي مدد شاهه]] | 19 جولاءِ 1993 – 21 آڪٽوبر 1993 | نگران | نگران وزيراعليٰ. |- | 17 | [[عبدالله شاهه]] | 21 آڪٽوبر 1993 – 6 نومبر 1996 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل دور. |- | 18 | [[ممتاز علي ڀٽو]] | 6 نومبر 1996 – 22 فيبروري 1997 | نگران | نگران دور. |- | 19 | [[لياقت علي جتوئي]] | 22 فيبروري 1997 – 30 آڪٽوبر 1998 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] | چونڊيل دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ''' (30 آڪٽوبر 1998 – 17 جون 1999) |- | colspan="5" | '''1999–2002: وفاقي/فوجي دور (صوبائي سياسي ڍانچو معطل)''' |- | 20 | [[علي محمد مهر]] | 17 ڊسمبر 2002 – 9 جون 2004 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] | 2002ع کان پوءِ حڪومت. |- | 21 | [[ارباب غلام رحيم]] | 9 جون 2004 – 19 نومبر 2007 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] | صوبائي حڪومت. |- | 22 | [[عبدالقادر هاليپوٽو]] | 19 نومبر 2007 – 6 اپريل 2008 | نگران | نگران دور. |- | 23 | [[قائم علي شاهه]] | 6 اپريل 2008 – 21 مارچ 2013 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل حڪومت. |- | 24 | [[زاهد قربان علوي]] | 21 مارچ 2013 – 30 مئي 2013 | نگران | نگران دور. |- | 25 | [[قائم علي شاهه]] | 30 مئي 2013 – 29 جولاءِ 2016 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٽيون دور. |- | 26 | [[مراد علي شاهه]] | 29 جولاءِ 2016 – 28 مئي 2018 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | پهريون دور. |- | 27 | [[فضل الرحمان]] | 2 جون 2018 – 18 آگسٽ 2018 | نگران | نگران دور. |- | 28 | [[مراد علي شاهه]] | 18 آگسٽ 2018 – 14 آگسٽ 2023 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٻيون دور. |- | 29 | [[مقبول باقر]] | 14 آگسٽ 2023 – 27 فيبروري 2024 | نگران | نگران وزيراعليٰ. |- | 30 | [[مراد علي شاهه]] | 27 فيبروري 2024 – موجوده | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٽيون دور (هاڻوڪو). |} === سنڌ اسيمبلي جا اسپيڪر=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ اسپيڪرشپ ! نوٽ / اهم وضاحت |- | 1 | [[سيد ميران محمد شاهه]] | 26 فيبروري 1938 – 3 مئي 1948 | سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر؛ آزاديءَ کان پوءِ به عهدو سنڀاليو. |- | 2 | [[آغا بدرالدين خان دراني]] | 8 مارچ 1949 – 29 ڊسمبر 1951 | آزاديءَ بعد شروعاتي پارلياماني دور جو اسپيڪر. |- | 3 | [[مير غلام علي ٽالپر]] | 14 سيپٽمبر 1953 – 21 مارچ 1955 | ون يونٽ کان اڳ وارو دور. |- | 4 | [[پير قربان علي شاهه]] | 26 مارچ 1955 – 14 آڪٽوبر 1955 | ون يونٽ لاڳو ٿيڻ کان اڳ آخري اسپيڪر. |- | colspan="4" | '''ون يونٽ دور – سنڌ اسيمبلي معطل''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | 5 | [[غلام رسول خان کيهر]] | 2 مئي 1972 – 3 مارچ 1977 | ون يونٽ ٽٽڻ کان پوءِ پهريون چونڊيل اسپيڪر. |- | 6 | [[آغا صدرالدين خان دراني]] | 13 مارچ 1977 – 4 جولاءِ 1977 | مختصر سياسي دور. |- | colspan="4" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 1985) |- | 7 | [[عبدالله حسين هارون]] | 6 اپريل 1985 – 13 مارچ 1986 | غير جماعتي چونڊن کان پوءِ اسپيڪر. |- | 8 | [[سيد مظفر حسين شاه]] | 6 اپريل 1986 – 1 ڊسمبر 1988 | اسيمبلي جي ٻيهر بحاليءَ وارو دور. |- | 9 | [[سيد عبدالله شاهه]] | 1 ڊسمبر 1988 – 5 نومبر 1990 | جمهوري دور جو اسپيڪر. |- | 10 | [[عبدالرزاق خان]] | 5 نومبر 1990 – 19 آڪٽوبر 1993 | سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 11 | [[غلام بخت خان مهر]] | 19 آڪٽوبر 1993 – 22 فيبروري 1997 | چونڊيل اسيمبلي جو اسپيڪر. |- | 12 | [[نواب مرزا (وڪيل)]] | 22 فيبروري 1997 – 26 آڪٽوبر 1998 | نواز شريف دور ۾ اسپيڪر. |- | colspan="4" | '''گورنر راڄ / اسيمبلي معطل''' (1998 – 2002) |- | 13 | [[سيد مظفر حسين شاه]] | 14 ڊسمبر 2002 – جنوري 2008 | ٻيهر اسپيڪرشپ؛ ڊگهو پارلياماني دور. |- | 14 | [[نثار احمد کهڙو]] | 18 فيبروري 2008 – 30 مئي 2013 | جمهوري تسلسل ۽ آئيني دور. |- | 15 | [[آغا سراج خان دراني]] | 30 مئي 2013 – 25 فيبروري 2024 | سنڌ جو سڀ کان ڊگهو عرصو رهندڙ اسپيڪر. |- | 16 | [[سيد اويس قادر شاهه]] | 25 فيبروري 2024 – موجوده | موجوده اسپيڪر سنڌ صوبائي اسيمبلي. |} === وفاق سان تعلق=== === عدالتي نظام=== === مڪاني حڪومتي نظام=== ====ميٽروپوليٽن ڪارپوريشنون==== ====ميونسيپل ڪارپوريشنون==== ====ترقياتي اٿارٽيون==== ===صوبائي اليڪشن ڪميشن=== ===قومي اسيمبلي جا تڪ=== ===صوبائي اسيمبلي جا تڪ=== === سياسي تنظيمون ==== ====غير سرڪاري تنظيمون==== == انتظامي ورھاست== ===ڊويزنون=== ===ضلعا=== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%; text-align:center;" | سنڌ جا ضلعا |- style="background:#6FA8DC; text-align:center;" ! نقشو ! ترتيب ! ضلعو ! ضلعي جو صدر مقام ! ايراضي (چورس ڪلوميٽر) ! آبادي (2017ع) ! آبادي جي گهاٽائي<br>(ماڻهو في چورس ڪلوميٽر) |- | rowspan="30" | [[فائل:Sindh Districts.svg|400px|سنڌ جا ضلعا]] | 1 | [[بدين ضلعو|بدين]] | [[بدين]] | 6,470 | 1,804,516 | 279 |- | 2 | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] | [[مٺي]] | 19,808 | 1,649,661 | 83 |- | 3 | [[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊو الهيار]] | [[ٽنڊو الهيار]] | 1,573 | 836,887 | 532 |- | 4 | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]] | [[ٽنڊو محمد خان]] | 1,814 | 677,228 | 373 |- | 5 | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] | [[ٺٽو]] | 7,705 | 979,817 | 127 |- | 6 | [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] | [[جيڪب آباد]] | 2,771 | 1,006,297 | 363 |- | 7 | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] | [[ڪوٽڙي]] | 11,250 | 993,142 | 88 |- | 8 | [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 1,022 | 2,201,079 | 2,155 |- | 9 | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | [[خيرپور، پاڪستان|خيرپور]] | 15,925 | 2,405,523 | 151 |- | 10 | [[دادو ضلعو|دادو]] | [[دادو، پاڪستان|دادو]] | 8,034 | 1,550,266 | 193 |- | 11 | [[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]] | [[سانگھڙ]] | 10,259 | 2,057,057 | 200 |- | 12 | [[سجاول ضلعو|سجاول]] | [[سجاول]] | 8,699 | 781,967 | 90 |- | 13 | [[سکر ضلعو|سکر]] | [[سکر]] | 5,216 | 1,487,903 | 285 |- | 14 | [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] | [[شڪارپور، پاڪستان|شڪارپور]] | 2,577 | 1,231,481 | 478 |- | 15 | [[شهيد بينظيرآباد ضلعو|شهيد بينظيرآباد]] | [[نوابشاهه]] | 4,618 | 1,612,847 | 349 |- | 16 | [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] | [[عمرڪوٽ]] | 5,503 | 1,073,146 | 195 |- | 17 | [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] | [[قمبر]] | 5,599 | 1,341,042 | 240 |- | 18 | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] | [[ڪراچي]] | 165 | 2,909,921 | 17,625 |- style="background:#FFF2CC;" | 19 | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] | [[ڪراچي]] | 85 | 1,791,751 | 21,079 |- style="background:#FFF2CC;" | 20 | [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] | [[ڪراچي]] | 62 | 2,972,639 | 48,336 |- style="background:#FFF2CC;" | 21 | [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] | [[ڪراچي]] | 630 | 3,914,757 | 6,212 |- | 22 | [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] | [[ڪنڌڪوٽ]] | 2,551 | 1,089,169 | 427 |- style="background:#FFF2CC;" | 23 | [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] | [[ڪورنگي]] | 95 | 2,457,019 | 25,918 |- style="background:#F4CCCC;" | 24 | [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] | [[ڪياماڙي]] | — | — | — |- | 25 | [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] | [[ميرپور ماٿيلو]] | 6,506 | 1,647,239 | 253 |- | 26 | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] | [[لاڙڪاڻو]] | 1,906 | 1,524,391 | 800 |- | 27 | [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] | [[مٽياري]] | 1,459 | 769,349 | 527 |- style="background:#FFF2CC;" | 28 | [[ملير ضلعو|ملير]] | [[ملير]] | 2,635 | 2,008,901 | 762 |- | 29 | [[ميرپور خاص ضلعو|ميرپور خاص]] | [[ميرپور خاص]] | 3,319 | 1,505,876 | 454 |- | 30 | [[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهرو فيروز]] | [[نوشهرو فيروز]] | 2,027 | 1,612,373 | 369 |} === سنڌ جا وڏا شھر=== {{Main|سنڌ جا شهر}} {| class="wikitable" style="width: 70%; font-size: 85%; border: #999 solid 1px; text-align: lcenter; margin-bottom: 0; margin: 1em auto 1em auto" |- ! colspan="5" style="text-align:center; background:YellowGreen;"| '''مُک شهرن جي فهرست''' |- ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| درجو ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| شهر ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| ضعا ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| آبادي ! rowspan=11 width:150| <br/>[[فائل:Mohenjodaro - view of the stupa mound.JPG|border|90px]]<br/>[[موهن جو دڙو]]<br/> |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 1 ||align=right | '''[[ڪراچي]]''' ||align=right | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|اوڀر ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي اولهه ضلعو|اولهه ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڏکڻ ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي مرڪزي ضلعو|مرڪزي ڪراچيl]]<br/>[[ملير ضلعو|ملير]]<br/>[[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] || 14,910,352 |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 2 ||align=right | '''[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]''' ||align=right | [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] || 1,732,693 |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 3 ||align=right | '''[[سکر]]''' ||align=right | [[سکر ضلعو|سکر]] || 1,400,000 |- |- | colspan="5" style="text-align:center; background:#f5f5f5;"| '''ذريعو: [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|پاڪستاني آدمشاري، 2017ع]]<ref name=census>{{cite web |url=http://www.pbscensus.gov.pk |title=Pakistan Bureau of Statistics - 6th Population and Housing Census |website=www.pbscensus.gov.pk}}</ref>''' |- | colspan="5" style="text-align:center; background:#f5f5f5;"| '''هن ۾ ضلعن جي صرف شهري آبادي ڏيکاريل آهي.''' |} == ثقافت ۽ تھذيب == ===سنڌيت=== سنڌيت هڪ وسيع، گهڻ-تہذيبي ۽ جذب ڪندڙ سماجي-ثقافتي تصور آهي، جنهن صديون گذرڻ سان مختلف تهذيبن ۽ سڀيتائن جا اثر پنهنجي اندر جذب ڪيا آهن. سنڌ جي سرزمين تي ايراني، يوناني، سٿين، هڻ، شاڪ، عربي ۽ ترڪي اثر موجود رهيا آهن، جڏهن ته ويجهي تاريخ ۾ آيل اسلام پڻ مقامي تهذيبي عنصرن سان ملي سنڌي تهذيب جو حصو بڻجي ويو. نتيجي طور سنڌ ۾ هڪ اهڙو سماجي ۽ فڪري ڍانچو تشڪيل ٿيو، جيڪو پنهنجي نوعيت ۾ ٻين علائقن کان الڳ سڃاڻپ رکي ٿو. سنڌ ۾ اسلام جو اظهار خاص طور [[تصوف]] جي صورت ۾ ٿيو، جيڪو مقامي فڪري روايتن، خاص طور [[ويدانت]]، سان فڪري ۽ روحاني لاڳاپو رکي ٿو. ان سنگم سبب سنڌي سماج ۾ مذهبي رواداري، عدم تشدد ۽ گڏيل عقيدت جا رويا مضبوط رهيا آهن. انهيءَ پس منظر ۾ سنڌي اسلام کي صوفين ۽ سنتن سان ڳنڍيل، انسان دوست ۽ سماجي هم آهنگيءَ جو مظہر سمجهيو وڃي ٿو. سنڌي روايت ۾ ڪيترائي اهڙا مثال ملن ٿا، جتي هڪ ئي روحاني شخصيت کي مختلف مذهبي سڃاڻپن سان ياد ڪيو ويو آهي. مثال طور، هندو برادري [[اڏيرو لعل]] کي مڃي ٿي، جڏهن ته مسلمان ساڳئي شخصيت کي شيخ طاهر جي نالي سان سڃاڻن ٿا. اهڙيءَ ريت هندو روايت ۾ لالو جئسراج ۽ مسلمان روايت ۾ [[منگهوپير]] ساڳئي روحاني مرڪز سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا، جنهن جي زيارت اڄ به جاري آهي. ڪجهه روايتن موجب، منگهوپير، لال شهباز قلندر ۽ ملتان جي غوث بهاءُالحق والدين جلال سرخ پاڻ ۾ روحاني ساٿي هئا، ۽ انهن سان لاڳاپيل “چوياري” جي روايت سيوهڻ سان وابسته سمجهي وڃي ٿي. جيتوڻيڪ اهڙيون روايتون تاريخي تنقيد جي دائري ۾ اچن ٿيون، پر اهي سنڌي سماج ۾ هندو ۽ مسلمان روحاني روايتن جي گڏيل قبوليت کي ظاهر ڪن ٿيون. انهيءَ تسلسل ۾، راجا ڀرتري ۽ لال شهباز قلندر جهڙيون شخصيتون مختلف مذهبي برادرين ۾ احترام سان ياد ڪيون وڃن ٿيون. اهڙيءَ ريت ستين جو آستان (روهڙي) پڻ سنڌي سماج ۾ مذهبي فرق کان مٿانهون ٿي گڏيل عقيدت جو مرڪز رهيو آهي. اهي سڀ عنصر سنڌي تهذيب کي هڪ منفرد رنگ ۽ سڃاڻپ ڏين ٿا. اگرچه صوفي روايتن جو جنم ٻين علائقن ۾ به ٿيو، پر سنڌ جي سماجي ۽ فڪري ماحول انهن روايتن کي خاص قوت ۽ قبوليت بخشي. نتيجي طور، صوفيانه سوچ سنڌ ۾ پختگي اختيار ڪئي. ساڳئي وقت، ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم پڻ سنڌ ۾ داخل ٿيا، پر مقامي تهذيبي ڍانچي ۾ مڪمل طور پنهنجو الڳ وجود قائم نه ڪري سگهيا ۽ وقت سان گڏ سنڌيت جي وسيع دائري ۾ ضم ٿي ويا. ڀڳتي ڪال دوران به سک پنٿ سنڌ ۾ پنهنجو الڳ “اڪالي روپ” قائم نه ڪري سگهيو، جيڪو سنڌي تهذيب جي جذب ڪندڙ صلاحيت کي ظاهر ڪري ٿو<ref name="autogenerated1"/>. ===لباس=== ===ڪلاسيڪل موسيقي=== ===لوڪ ورثا=== ==قديم آثار== سنڌ تاريخي لحاظ کان ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين تهذيبن جو مرڪز رهي آهي. هتي موجود آثارِ قديمه انساني آبادڪاريءَ جي شروعاتي دور، سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب، بدھ ۽ هندو دور، عرب-اسلامي حڪمراني، ۽ وچئين دور جي سياسي ۽ مذهبي ارتقا کي واضح ڪن ٿا. موهن جو دڙو جهڙا عالمي اهميت وارا شهر، بانڀور ۽ منصوره جهڙا ابتدائي اسلامي مرڪز، برهمڻ آباد جهڙا قديم هندو-بدھ شهر، مڪلي جهڙو عظيم قبرستان، ۽ ٿرپارڪر جا جين مندر سنڌ جي گهڻ تهذيبي تاريخ جا زنده شاهد آهن. ===سنڌ ۾ واقع قديم آثارن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! ماڳ جو نالو ! هنڌ / علائقو / ضلعو ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[موهن جو دڙو]] | [[ڏوڪري]] ڀرسان، [[سنڌو درياهه]] جو ساڄو ڪنارو، [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو عالمي شهرت يافته شهر (2600–1900 ق.م)، [[يونيسڪو عالمي ورثو]]. |- | 2 | [[ڀنڀور]] | ڀنڀور، [[گهارو]] [[کاري]]ءَ ڀرسان، [[ٺٽو ضلعو]] | قديم بندرگاهه؛ [[محمد بن قاسم]] جي دور سان منسوب ابتدائي اسلامي شهر. |- | 3 | [[برهمڻ آباد]] | برهمڻ آباد–[[منصوره، سنڌ|منصوره]] علائقو، مرڪزي سنڌ (سانگهڙ/نوابشاهه پٽي) | قديم هندو-ٻڌ شهري مرڪز؛ پوءِ عرب دور ۾ منصوره جي قيام سان لاڳاپيل. |- | 4 | [[منصوره]] | برهمڻ آباد ڀرسان، [[سانگھڙ ضلعو]] مرڪزي سنڌ | سنڌ جي پهرين اسلامي گادي؛ عرب دور جو اهم شهر. |- | 5 | [[چانھون جو دڙو]] | [[نوابشاھ]] ڀرسان، [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] | سنڌو تهذيب جو اهم صنعتي ۽ دستڪاري مرڪز. |- | 6 | [[آمري]] | [[منڇر ڍنڍ]] ڀرسان، [[مانجهند]]، [[ڄامشورو ضلعو]] | سنڌو تهذيب کان اڳ واري (ھڙاپا جي شروعاتي) ثقافت جو ماڳ. |- | 7 | [[ڪوٽ ڏيجي]] | ڪوٽ ڏيجي، 25 ڪلوميٽر [[خيرپور]] کان، [[خيرپور ضلعو]] | قبل از سنڌو تهذيب قلعو ۽ دڙو؛ شهري ارتقا جا شروعاتي ثبوت. |- | 8 | [[لکڻ جو دڙو]] | [[روهڙي]]–[[سکر]] ڀرسان، [[سکر ضلعو]] | وڏو قديم دڙوئ؛ سنڌو تهذيب سان لاڳاپيل. |- | 9 | [[جھڪر جو دڙو]] | [[موهن جو دڙو]] علائقو، [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | جهڪر ثقافت؛ سنڌو تهذيب کان پوءِ جو دور. |- | 10 | [[ڪاهو جو دڙو]] | [[ٺٽو]]/[[بدين]] علائقو، ڏکڻ سنڌ | ٻڌ دور جو دڙو؛ [[اسٽوپا]] ۽ مذهبي ڍانچا. |- | 11 | [[مڪلي قبرستان]] | [[مڪلي]] ٽڪري، [[ٺٽو]] شهر ڀرسان، [[ ٺٽو ضلعو]] | دنيا جو وڏو اسلامي قبرستان (14هين–18هين صدي)، [[يونيسڪو عالمي ورثو]]. |- | 12 | [[چوڪنڊي قبرستان]] | ڪراچي کان اوڀر، قومي شاهراهه ڀرسان، [[ملير ضلعو]] | پٿر تي نقاشي ٿيل اسلامي دور جا مقبرا. |- | 13 | [[ڀوڏيسر جا مندر]] | ڀوڏيسر، [[ننگرپارڪر]] ڀرسان، [[ ٿرپارڪر ضلعو]] | [[جين مت|جين]] دور جا مندر؛ ماربل جي نفيس تعمير. |- | 14 | [[نگرپارڪر جا جين مندر]] | [[ڪارونجھر جبل|ڪارونجهر]] جبلن جو علائقو، [[ٿرپارڪر ضلعو]] | 14هين–15هين صدي جا جين مذهبي ماڳ. |- | 15 | [[سرج جي ٽڪري]] | [[روهڙي]] ٽڪريون، [[سکر ضلعو]] | قديم رهائشي ۽ مذهبي ماڳن جو مجموعو. |- | 16 | [[پير شاھ جڙيو]] | [[ڪيٽي بندر]] ڀرسان، [[سنڌو ڊيلٽا]]، [[ٺٽو ضلعو]] | قديم بندرگاهه ۽ واپاري مرڪز سان لاڳاپيل ماڳ. |} ==ٻوليون== ===سنڌي ٻولي=== سنڌي ٻولي ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين، زندهه ۽ مسلسل ارتقا ڪندڙ ٻولين مان هڪ آهي. هي ٻولي بنيادي طور تي سنڌ جي تاريخي خطي سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته سنڌي ڳالهائيندڙ برادريون [[هندستان]]، وچ اوڀر، يورپ ۽ اتر آمريڪا تائين پکڙيل آهن. لسانياتي لحاظ کان سنڌي ٻولي هند-آريائي ٻولين جي اتر-اولهه شاخ سان تعلق رکي ٿي ۽ ان جو رشتو سڌو سنئون پراڪرتي ۽ اپڀرنس مرحلن سان جڙيل آهي. سنڌي ٻولي جي ارتقا جو سلسلو قديم [[انڊو يورپي ٻوليون|هند-يورپي لساني خاندان]] تائين پهچي ٿو. آثار قديمه، لساني شواهد ۽ تاريخي متن اهو ظاهر ڪن ٿا ته سنڌي ٻوليءَ جا ابتدائي روپ ويدڪ ۽ بعد ۾ پراڪرتي ٻولين سان رابطي ۾ رهيا. عرب دور (اٺين صدي عيسوي) ۾ سنڌي ٻولي اسلامي دنيا سان رابطو قائم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ عربي ۽ فارسي لفظن جو وڏو ذخيرو سنڌي ۾ شامل ٿيو. هي رابطو سنڌي ٻوليءَ کي نه صرف لغوي طور مالا مال بڻايو، پر فڪري، فقهي ۽ ادبي ميدانن ۾ به وسعت عطا ڪئي. سنڌي ٻولي جي هڪ نمايان خصوصيت ان جو گهڻ رخي رسم الخط آهي. موجوده دور ۾ پاڪستان ۾ سنڌي ٻولي بنيادي طور عربي-فارسي بنياد واري سنڌي رسم الخط ۾ لکي وڃي ٿي، جيڪو اضافي نقطن ۽ اکرن سان مقامي آوازيات کي مڪمل نموني ظاهر ڪري ٿو. جڏهن ته هندستان ۾ سنڌي ٻولي ديوناگري ۽ ڪڏهن ڪڏهن خدابادي رسم الخط ۾ به لکي وڃي ٿي. هي گهڻ رسم الخط هجڻ سنڌي ٻوليءَ کي لسانياتي مطالعي جي لحاظ کان خاص اهميت عطا ڪري ٿو. سنڌي ٻولي [[آوازيات]] جي حوالي سان ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان امير ٻولين مان هڪ آهي. سنڌي ۾ ٻهراڙي ۽ شهري لهجن سميت ڪيترائي صوتي فرق موجود آهن، جن ۾ امپلاسيو (implosive) آواز خاص طور تي نمايان آهن، جيڪي گهڻين هند-آريائي ٻولين ۾ ناياب آهن. صرفيات جي لحاظ کان سنڌي ٻولي اسم، فعل، صفت ۽ ضمير جي پيچيده پر منظم نظام تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ جنس، عدد ۽ حالت جا واضح اصول ملن ٿا. سنڌي ٻولي جو نحوي ڍانچو بنيادي طور فاعل–مفعول–فعل (SOV) ترتيب تي ٻڌل آهي، جيڪو ان کي ٻين هند-آريائي ٻولين جهڙوڪ [[اردو]] ۽ [[هندي]] سان ويجهو رکي ٿو. بهرحال، سنڌي ٻوليءَ ۾ جملن جي لچڪدار جوڙجڪ ۽ معاون فعلن جو وسيع استعمال ان کي اظهار جي لحاظ کان گهڻو وسيع بڻائي ٿو. سنڌي ٻولي جو لغوي ذخيرو مختلف تہذيبن جي گڏيل ورثي جو نتيجو آهي. ان ۾ سنسڪرتي، پراڪرتي، عربي، فارسي، ترڪي ۽ جديد دور ۾ انگريزي اثرات نمايان نظر اچن ٿا. هي گڏيل لغوي ورثو سنڌي ٻوليءَ کي نه صرف مقامي پر بين الاقوامي فڪري وهڪرن سان به ڳنڍي ٿو. سنڌي ٻوليءَ جي ادبي تاريخ انتهائي قديم ۽ وسيع آهي. صوفي شاعري، لوڪ ادب، داستانوي روايتون ۽ جديد نثر سنڌي ادب جا اهم ستون آهن. خاص طور تي صوفي شاعرن سنڌي ٻوليءَ کي فڪري اوچائي عطا ڪئي ۽ ان کي روحانيت، انسان دوستي ۽ سماجي انصاف جو ذريعو بڻايو. جديد دور ۾ ناول، افسانو، تنقيد ۽ صحافت سنڌي ادب کي نون رخن ڏانهن وڌايو آهي. اڄ سنڌي ٻولي [[سنڌ]] جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ تعليمي، عدالتي ۽ انتظامي نظام ۾ استعمال ٿئي ٿي. جديد دور ۾ ڊجيٽل ميڊيا، يونيڪوڊ معيار ۽ آن لائين مواد جي واڌ ويجهه سنڌي ٻوليءَ کي عالمي سطح تي وڌيڪ رسائي ڏني آهي. ٻوليءَ جي معياري بڻائڻ، اصطلاحي ترقي ۽ تعليمي پاليسين ۾ انضمام لاءِ مختلف علمي ۽ سرڪاري ادارا ڪم ڪري رهيا آهن. سنڌي ٻولي صرف رابطي جو ذريعو نه پر هڪ تاريخي شعور، فڪري ورثي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مظبوط مظھر آهي. ان جي لسانياتي بناوت، ادبي روايت ۽ تاريخي تسلسل سنڌي ٻوليءَ کي ڏکڻ ايشيا جي اهم ترين ٻولين مان هڪ بڻائين ٿا، جيڪا ماضي، حال ۽ مستقبل کي هڪ ئي وهڪري ۾ جوڙي ٿي. ===اردو ٻولي=== ===بلوچي ٻولي=== ===سرائيڪي ٻولي=== ===سنڌ ۾ ڳالھايون ويندڙ ٻيون ٻوليون=== ===سنڌي ٻولي اٿارٽي=== سنڌي ٻولي اٿارٽي هڪ خودمختيار ادارو آهي، جيڪو سنڌ حڪومت جي ثقافت ۽ سياحت کاتي جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ ڪم ڪري رهيو آهي. اٿارٽيءَ جو هڪ بورڊ آف گورنرس آهي، جيڪو اٿارٽيءَ جي ڪم ڪار جي نگراني ڪرڻ سان گڏ، اٿارٽيءَ جي مقصدن لاءِ پاليسيون جوڙيندو رهندو آهي. هن اداري جو پهريون بورڊ آف گورنرس، سنڌ جي نامياري عالم ۽اسڪالر ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي سربراهيءَ ۾ جوڙيو ويو هو. اٿارٽيءَ جي قيام واري وقت کان وٺي، مختلف عالم اديب هن اداري جا چيئرمئن مقرر ڪيا ويا، جن وقت بوقت پنهنجي علمي ۽ ادبي قابليت ۽ استعداد سان سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ ترويج لاءِ ڪم ڪيو<ref>[https://web.archive.org/web/20250101000000/http://sl.sindhila.org/ سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو — Web Archive]. سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو (Sindhi Language Authority) سرڪاري ويب سائيٽ. رسائي تاريخ: 7 جنوري 2026.</ref> ===موئن جو دڙو=== ===ڀنڀور=== ===ڪوٽ ڏيجي وارا آثار=== ===ڪاڻو جو دڙو=== ===ننگر پارڪر وارو جين مندر=== ===رني ڪوٽ=== ===برھمڻ آباد جا آثار=== ===بکر ۽ اروڙ وارا قلعا=== ===حيدرآباد وارا قلعا=== ===عمرڪوٽ وارو قلعو=== ===عجائب گھر=== ==مذھب== ===سنڌ ۾ عيسائيت=== اهو چوڻ غلط آهي ته عيسائيت پهريون ڀيرو سنڌ ۾ انگريزن متعارف ڪرائي. حقيقت ۾ عيسائيت سنڌ ۾ ان کان گهڻو اڳ پهتي هئي، جڏهن اها اڃا برطانيا تائين به نه پهتي هئي. اسان جي موجوده عيسوي دور جي پهرين صديءَ ۾، حضرت عيسيٰؑ جي اصحابين مان هڪ، سينٽ ٿامس، هندستان آيو ۽ ٽيڪسيلا (راولپنڊي جي ويجهو) جي بادشاهه گونڊوفرس کي عيسائيت قبول ڪرائي، جيڪو ان وقت سنڌو ماٿريءَ جو حڪمران هو. اهڙي طرح، سنڌ وٽ هڪ عيسائي بادشاهه موجود هو، ان کان گهڻو اڳ، جڏهن برطانيا وٽ اهڙو ڪو بادشاهه نه هو. ان کان پوءِ، جڏهن عراق، ايران ۽ ٻين پاڙيسري ملڪن ۾ وڌيڪ کان وڌيڪ ماڻهن عيسائيت اختيار ڪئي، ته اهي واپاري رستن ذريعي سنڌو ماٿريءَ ڏانهن سفر ڪرڻ لڳا، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ عيسائين جي هڪ برادري وجود ۾ آئي. ان بابت ڪي اشارا ۽ ثبوت موجود آهن، پر پوءِ ايندڙ حملي آورن انهن ڪتبن ۽ يادگارن کي تباهه ڪري ڇڏيو، جيڪي عيسائيت جي هن ابتدائي دور بابت وڌيڪ ڄاڻ فراهم ڪري سگهيا پئي<ref>Did the British Introduce · Christianity into Sind By Rev. Achilles Meersman, O.F.M.; SINDH OBSERVER Selection from the Jouunal of Sindh Historical Society; page 99; Edited by: Dr.Mubarak Ali; </ref>. بعد ۾ عيسائي ٻيهر سنڌ ڏانهن موٽي آيا. هي عمل ڪڏهن ٿيو، ان بابت پڪ سان ڪجهه چئي نٿو سگهجي. ايترو ضرور معلوم آهي ته عيسائين لاءِ مذهبي عبادتون ڪرائڻ خاطر وقت بوقت ڪنهن پادريءَ جو سنڌ اچڻ ضروري هوندو هو. اهو سلسلو گهٽ ۾ گهٽ انگريزن جي آمد کان ڪجهه سال اڳ تائين جاري رهيو. اهڙيءَ طرح اسان پڙهون ٿا ته گهٽ ۾ گهٽ 1810ع تائين آگسٽيني آرڊر سان تعلق رکندڙ هڪ ڪئٿولڪ پادري هن مقصد لاءِ ڪراچي ايندو رهيو. ان کان پوءِ 1840ع ۾ حيدرآباد ۾ هڪ پادري مقرر ڪيو ويو، ۽ ان وقت کان وٺي سنڌ ۾ عيسائين جي مستقل موجودگي رهي آهي، جن جون پنهنجون گرجا گهر ۽ باقاعده مذهبي عبادتون ٿينديون رهيون آهن. انهن عيسائين سنڌ جي ترقيءَ ۾ خاص طور تعليم جي ميدان ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جيڪو هنن تقريباً هڪ صدي اڳ شروع ڪيو<ref>Did the British Introduce · Christianity into Sind By Rev. Achilles Meersman, O.F.M.; SINDH OBSERVER Selection from the Jouunal of Sindh Historical Society; page 99 & 100; Edited by: Dr.Mubarak Ali; </ref>. === اسلام جو ڦهلاء === محمد بن قاسم جي سنڌ فتح ڪرڻ کان بعد هتي اسلام جي پرچار شروع ٿي وئي. [[اسلامي حڪومت]] ۾ سنڌ واسين سان سهڻو ورتاء ڪيو ويو.. هندن کي پنهنجي مذهب مطابق هلڻ جي مڪمل آزادي هئي. ساڻن هر قسم جون رعايتون ڏنيون ويون. جنهن ڪري ماڻهو مسلمانن کان متاثر ٿيندي [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳا. حضرت [[عمر بن عبدالعزيز]] پنهنجي عهد [[خلافت]] ۾ هندو سردارن ڏانهن اسلام جي دعوت موڪلي، جنهن تي ڪيترائي هندو راجا مسلمان ٿيا. انهن ۾ [[راجا ڏاهر]] جو پٽ [[راجا جيسيه]] به شامل هو.<ref>جنت السنڌ </ref> ==تعليم== تعليم جو شعبو سنڌ جي سماجي ۽ معاشي ترقي جو هڪ بنيادي جزو آهي ۽ صوبو اعليٰ تعليم، فني تربيت ۽ مهارتن جي ترقي لاءِ هڪ اهم مرڪز طور اڀري رهيو آهي. وڌندڙ آبادي، تعليم حاصل ڪرڻ جي خواهش ۽ ماهر افرادي قوت جي طلب سبب صوبي ۾ تعليمي ادارن، فني تربيت مرڪزن ۽ ڊجيٽل سکيا جي پليٽفارمن جي قيام لاءِ وسيع موقعا موجود آهن. سنڌ حڪومت تعليمي سڌارن کي ترجيح ڏني آهي، جنهن تحت تعليمي انفراسٽرڪچر جي بهتري، ڊجيٽل خواندگي جي واڌاري ۽ استادن جي تربيت لاءِ مختلف قدم کنيا ويا آهن. [[ڪراچي]] سميت صوبي جا وڏا شهري مرڪز ڪيترين ئي نامور يونيورسٽين، تحقيقي ادارن ۽ اعليٰ تعليمي مرڪزن جو گهر آهن، جتان هر سال وڏي تعداد ۾ ماهر گريجوئيٽ ۽ پيشاور افرادي قوت تيار ٿئي ٿي. روايتي تعليم کان وٺي اعليٰ تعليم، فني ۽ پيشاورانه تربيت تائين موجود موقعا سنڌ کي علم، تحقيق ۽ انساني وسيلن جي ترقي لاءِ هڪ اهم مرڪز بڻائين ٿا، جيڪو صوبي جي ڊگهي مدي واري معاشي ۽ سماجي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Education (Building the Future of Knowledge and Skills) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> سنڌ ۾ تعليم جو نظام مختلف وهڪرن تي مشتمل آهي، جنهن ۾ سرڪاري، نجي، ديني، فني، غير رسمي ۽ اعليٰ تعليم شامل آهي. سنڌ پاڪستان جو پهريون صوبو هو جنهن 18هين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ فري اينڊ ڪمپلسري ايجوڪيشن ايڪٽ 2013 نافذ ڪيو، جنهن تحت بنيادي تعليم کي قانوني حق تسليم ڪيو ويو. تعليم بابت قومي ۽ صوبائي سطح تي تاريخي طور تي پاليسيون ۽ منصوبا جوڙيا ويا آهن، پر ان جي باوجود تعليم جي ميدان ۾ وڏا چئلينج برقرار آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سن 2015 تائين سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 12.7 ملين ٻار اسڪول وڃڻ جي عمر ۾ هئا، جن مان 6.6 ملين (53٪) ٻار اسڪول کان ٻاهر هئا. سرڪاري تعليم بابت ڄاڻ ۽ تجزيو گهڻو ڪري حڪومت جي شايع ڪيل انگن اکرن تي ٻڌل آهي، جيڪي صوبي ۾ تعليم جي موجوده صورتحال کي واضح ڪن ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ سرڪاري تعليم جي ڍانچي ۾ سڀ کان وڏو حصو پرائمري تعليم جو آهي. صوبي ۾ ڪُل 45,447 اسڪول آهن، جن مان لڳ ڀڳ 90٪ پرائمري سطح جا آهن. پرائمري تعليم ۾ داخلا سڀ کان وڌيڪ آهي، ۽ 2015–16 ۾ ايڊجسٽڊ نيٽ انرولمينٽ ريٽ 77٪ هو، جڏهن ته 23٪ ٻار اسڪول کان ٻاهر هئا. 1970–71 کان 2015–16 تائين پرائمري ادارن جو تعداد 310٪ وڌيو، جڏهن ته داخلا ۾ 192٪ واڌ ٿي. سنڌ ملڪ جي ڪُل پرائمري داخلا جو لڳ ڀڳ 22٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. پرائمري کان پوءِ وچولي (مڊل) تعليم ۾ داخلا نمايان گهٽجي وڃي ٿي. 2015–16 ۾ وچولي سطح جو ايڊجسٽڊ نيٽ انرولمينٽ ريٽ 49٪ هو. صوبي ۾ لڳ ڀڳ 41,131 پرائمري اسڪولن جي مقابلي ۾ صرف 2,329 وچولي اسڪول موجود آهن، جنهن سبب پرائمري کان پوءِ شاگردن جي منتقلي ۾ وڏي رڪاوٽ سامهون اچي ٿي. 1970–71 کان 2015–16 تائين وچولي تعليم ۾ ادارن جو تعداد 327٪ ۽ داخلا 1686٪ وڌي، جڏهن ته سنڌ ملڪ جي وچولي تعليم ۾ داخلا جو 15٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ثانوي تعليم (ميٽرڪ) ۾ ادارن جو تعداد 1970–71 کان 2015–16 تائين 205٪ وڌيو، جڏهن ته داخلا ۾ 66٪ واڌ ٿي. سنڌ ملڪ جي ثانوي تعليم جي داخلا جو 17٪ حصو رکي ٿي. ڪاليجن جي سطح تي ادارن ۾ 109٪ ۽ داخلا ۾ 509٪ واڌ ٿي، جڏهن ته اعليٰ ثانوي تعليم ۾ سنڌ جو قومي حصو 27٪ آهي. يونيورسٽي تعليم ۾ نمايان واڌ ڏسڻ ۾ آئي آهي. 1970–71 کان 2015–16 تائين سنڌ ۾ يونيورسٽين جو تعداد 2 کان وڌي 17 ٿيو، جيڪا 750٪ واڌ آهي، جڏهن ته داخلا ۾ 4247٪ اضافو ٿيو. اعليٰ تعليم ۾ داخلا خاص طور سن 2000 کان پوءِ تيزيءَ سان وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سرڪاري اسڪولن ۾ سکيا جي معيار بابت انگ اکر ٻڌائن ٿا ته سنڌ ۾ 9,499 هڪ ڪمري وارا اسڪول ۽ 18,293 هڪ استاد وارا اسڪول موجود آهن، جتي هڪ استاد کي ڪيترن درجن يا جماعتن کي پڙهائڻو پوي ٿو. بنيادي سهولتن جي کوٽ پڻ نمايان آهي: لڳ ڀڳ 50٪ اسڪولن ۾ پيئڻ جو پاڻي ناهي، 46٪ ۾ ٽوائلٽ، 41٪ ۾ بائونڊري وال، ۽ 63٪ ۾ بجلي موجود ناهي<ref name=" ايڪانومي"/>. شاگرد-استاد تناسب ۾ به علائقائي فرق موجود آهي. ڳوٺاڻن علائقن ۾ اهو تناسب 1:30 آهي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ 1:20 آهي. ڪجهھ ضلعن جهڙوڪ گھوٽڪي ۾ اهو تناسب 1:37 تائين پهچي ٿو. نجي تعليم ۾ تيزي سان واڌ ٿي آهي. ملڪ جي ڪُل داخلا جو لڳ ڀڳ 40٪ نجي اسڪولن ۾ آهي، يعني هر ٽن مان هڪ ٻار نجي اسڪول ۾ پڙهي ٿو. نجي اسڪولن ۾ داخلا شهري علائقن ۾ ڳوٺاڻن علائقن کان وڌيڪ آهي، ۽ گهٽ آمدني وارا گهراڻا به نجي اسڪولن کي ترجيح ڏين ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. غير رسمي بنيادي تعليم ۽ بالغ خواندگي لاءِ ڊائريڪٽوريٽ آف لٽريسي اينڊ نان فارمل ايجوڪيشن سن 2002 ۾ قائم ڪئي وئي، پر هن شعبي لاءِ مڪمل پاليسي ۽ نئون نصاب موجود ناهي. فني ۽ ووڪيشنل تعليم ۾ ادارن جو تعداد 1970–71 کان 2015–16 تائين 1446٪ ۽ داخلا 1484٪ وڌي. سنڌ ملڪ جي فني ۽ ووڪيشنل ادارن جو 16٪ ۽ داخلا جو 25٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ديني مدرسن جو وڏو حصو رياستي ضابطن کان ٻاهر آهي. ڪيترائي والدين پنهنجن ٻارن کي مدرسن ۾ موڪلين ٿا، جتي تعليم، رهائش ۽ خوراڪ مفت مهيا ڪئي وڃي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. تعليمي پاليسين جي حوالي سان، پاڪستان ۾ 1947 کان وٺي ڪيترائي قومي تعليمي منصوبا ۽ پاليسيون جوڙيون ويون آهن، جن ۾ يونيورسل پرائمري ايجوڪيشن جا هدف بار بار مقرر ۽ تبديل ڪيا ويا. بهرحال، پاليسي عملدرآمد هميشه هڪ وڏو چئلينج رهيو آهي. تعليمي بجيٽ ۾ لڳ ڀڳ 88٪ خرچ بار بار ٿيندڙ (ريڪرنٽ) خرچن تي آهي، جڏهن ته ترقياتي خرچن لاءِ محدود وسيلا بچن ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. ===سنڌ جون سرڪاري (گورنمينٽ) يونيورسٽيون=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! يونيورسٽي ! ضلعو / ڪراچي جو ضلعو ! شهر / ٽائون ! حيثيت ! نوعيت / شعبو |- | 1 | [[اَروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊيزائن اينڊ هيريٽيج]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | آرٽ / آرڪيٽيڪچر / هيريٽيج |- | 2 | [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | عام (عورتن لاءِ) |- | 3 | [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | بزنس / آءِ ٽي |- | 4 | [[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي حيدرآباد]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[حيدرآباد]] | سرڪاري | عام |- | 5 | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[ٽنڊو ڄام]] | سرڪاري | زراعت ۽ لاڳاپيل سائنسز |- | 6 | [[يونيورسٽي آف سنڌ]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | عام |- | 7 | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 8 | [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 9 | [[شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي آف آرٽس، ڊيزائن اينڊ هيريٽيجز]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | آرٽ / ڊيزائن |- | 10 | [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اسڪِل ڊولپمينٽ]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[خيرپور]] | سرڪاري | انجنيئرنگ / مهارتن جي تربيت |- | 11 | [[گمبٽ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[گمبٽ]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 12 | [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[خيرپور]] | سرڪاري | عام |- | 13 | [[قائدِ عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 14 | [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | طبي (عورتن لاءِ) |- | 15 | [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي شهيد بينظير آباد]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | عام |- | 16 | [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[سڪرنڊ]] | سرڪاري | ويٽرنري / اينيمل سائنسز |- | 17 | [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | [[لاڙڪاڻو]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 18 | [[شيخ اياز يونيورسٽي]] | [[شڪارپور ضلعو]] | [[شڪارپور]] | سرڪاري | عام |- | 19 | [[يونيورسٽي آف صوفيزم اينڊ ماڊرن سائنسز]] | [[مٽياري ضلعو]] | [[ڀِٽ شاهه]] | سرڪاري | عام / صوفي اڀياس |- | 20 | [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي لياڙي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |- | 21 | [[دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | انجنيئرنگ / ٽيڪنالاجي |- | 22 | [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[صدر]] | سرڪاري | طب ۽ صحت سائنسز |- | 23 | [[فيڊرل اردو يونيورسٽي آف آرٽس، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[گلشن ٽائون]] | سرڪاري (وفاقي) | عام |- | 24 | [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | بزنس / پبلڪ پاليسي |- | 25 | [[جناح سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 26 | [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[گلشن ٽائون]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 27 | [[سنڌ مدرسۃ الاسلام يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |- | 28 | [[يونيورسٽي آف ڪراچي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |} === سنڌ جون خانگي يونيورسٽيون === ===سنڌ جون خانگي (پرائيويٽ) يونيورسٽيون=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! يونيورسٽي ! ضلعو / ڪراچي جو ضلعو ! شهر / ٽائون ! حيثيت ! نوعيت / شعبو |- | 1 | [[يونيورسٽي آف ماڊرن سائنسز]] | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] | [[ٽنڊو محمد خان]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 2 | [[ابنِ سينا يونيورسٽي]] | [[ميرپورخاص ضلعو]] | [[ميرپورخاص]] | خانگي | عام / صحت |- | 3 | [[يونيورسٽي آف آرٽ اينڊ ڪلچر، ڄامشورو]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | خانگي | آرٽ / ميڊيا |- | 4 | [[اسرا يونيورسٽي]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[حيدرآباد]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 5 | [[آغا خان يونيورسٽي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | طب ۽ صحت سائنسز |- | 6 | [[ال غزالي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / اسلامي اڀياس |- | 7 | [[ال ڪوثر يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / اسلامي اڀياس |- | 8 | [[باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | طبي سائنسز |- | 9 | [[ڪاميڪس انسٽيٽيوٽ آف بزنس اينڊ اي مرجنگ سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / آءِ ٽي |- | 10 | [[دادابهاءِ انسٽيٽيوٽ آف هائير ايڊيوڪيشن]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 11 | [[ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 12 | [[ايمان انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ / آءِ ٽي |- | 13 | [[گرين وِچ يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 14 | [[حبيب يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | لبرل آرٽس / انجنيئرنگ |- | 15 | [[همدرد يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 16 | [[هينڊس انسٽيٽيوٽ آف ڊيولپمينٽ اسٽڊيز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | ترقيات / پبلڪ هيلٿ |- | 17 | [[اِلما يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / ميڊيا / آءِ ٽي |- | 18 | [[انڊس يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 19 | [[انڊس ويلِي اسڪول آف آرٽ اينڊ آرڪيٽيڪچر]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[ڪلفٽن]] | خانگي | آرٽ / آرڪيٽيڪچر |- | 20 | [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ سائنسز |- | 21 | [[اقراء يونيورسٽي]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 22 | [[جناح يونيورسٽي فار وومين]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام (عورتن لاءِ) |- | 23 | [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي ڪورنگي ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 24 | [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي اينڊ انٽرپرينيوئرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪنالاجي |- | 25 | [[ڪراچي اسڪول فار بزنس اينڊ ليڊرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | بزنس / ليڊرشپ |- | 26 | [[ڪي اي ايس بي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / آءِ ٽي |- | 27 | [[ملير يونيورسٽي آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | سائنس / ٽيڪنالاجي |- | 28 | [[ميٽروپوليٽن يونيورسٽي ڪراچي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 29 | [[ملينيم انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي اينڊ انٽرپرينيوئرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪنالاجي / بزنس |- | 30 | [[محمد علي جناح يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / آءِ ٽي / بزنس |- | 31 | [[نذير حسين يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 32 | [[نيوپورٽس انسٽيٽيوٽ آف ڪميونيڪيشنز اينڊ اڪنامڪس]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ميڊيا / بزنس |- | 33 | [[سيفي برهاني يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (ڪميونٽي) | عام |- | 34 | [[سليم حبيب يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ڪمپيوٽنگ / انجنيئرنگ |- | 35 | [[شهيد بينظير ڀٽو سٽي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 36 | [[شهيد بينظير ڀٽو ديوان يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / صحت |- | 37 | [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 38 | [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | قانون |- | 39 | [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ / آءِ ٽي |- | 40 | [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ايلائيڊ هيلٿ |- | 41 | [[سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ |- | 42 | [[سهيل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | صحت سائنسز |- | 43 | [[ٽيڪسٽائل انسٽيٽيوٽ آف پاڪستان]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪسٽائل انجنيئرنگ |- | 44 | [[يو آءِ ٽي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / آءِ ٽي |- | 45 | [[ضياءُالدين يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | طب ۽ صحت سائنسز |} === اسڪول جا ڄار=== ===تحقيقي ادارا=== ===سنڌي ادبي بورڊ=== ===سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ=== === سنڌ جا فني ادارا=== ===سنڌ جا زرعي تحقيقاتي ادارا=== ===سنڌ جا تعليمي بورڊ=== ==صحت== سنڌ ۾ صحت سان لاڳاپيل اهم اشاريَ عالمي ۽ قومي هدفن جي ڀيٽ ۾ پوئتي نظر اچن ٿا. 2015ع ۾ [[سنڌ ۾ ٻارڙن جي موت جي شرح]] 1,000 زنده ڄمڻ تي 82 هئي، جڏهن ته [[ملينيم ڊولپمينٽ گول]] (MDG) جو هدف 52 هو. ساڳئي سال، [[ماءُ جي موت جي شرح]] (Maternal Mortality Ratio) 100,000 زنده ڄمڻ تي 214 هئي، جيڪا قومي سراسري 178 کان وڌيڪ ۽ پائيدار ترقي جي هدفن (SDGs) جي مقرر ڪيل حد 70 کان ڪافي مٿي هئي. پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي موت جي شرح سنڌ ۾ 1,000 ڄمڻ تي 105 رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته SDG جو هدف 25 ۽ MDG جو 40 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. صحت جي سهولتن جي لحاظ کان، سنڌ ۾ في 1,000 آبادي تي ڊاڪٽرن جو انگ 0.59، نرسن ۽ دائين جو 2.8، ۽ اسپتالن جو 1.7 هو. مڪمل حفاظتي ٽيڪنڪاري (Full Immunization) جي شرح رڳو 35 سيڪڙو هئي، جڏهن ته خانداني منصوبه بندي لاءِ ضد حمل طريقن جي استعمال جي شرح 2014ع ۾ 29 سيڪڙو هئي، جيڪا MDG جي هدف 55 کان گهڻو گهٽ هئي. پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن لاءِ مليريا جي علاج ۾ ACT استعمال جي شرح 15.9 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. ===سرڪاري صحت جو ڍانچو === سنڌ ۾ صحت جي سرڪاري نظام ۾ بنيادي، ثانوي ۽ ثالثي سطحن تي سهولتون موجود آهن. 2005–06ع کان 2015–16ع تائين صحت تي خرچ PKR 8.2 ارب مان وڌي PKR 48.4 ارب تائين پهتو، جيڪو لڳ ڀڳ 490 سيڪڙو اضافو هو. جڏهن ته 1970–71ع ۾ صحت جو ڪل بجيٽ PKR 53.425 ملين هو، جيڪو 2015–16ع ۾ وڌي PKR 66,503.90 ملين تائين پهتو<ref name=" ايڪانومي"/>. اسپتالن جي استعمال جي شرح سنڌ ۾ 22 سيڪڙو هئي، جيڪا قومي سطح تي 29 سيڪڙو سان ڀيٽ ۾ گهٽ هئي. 1970ع ۾ سنڌ ۾ رڳو 2 تدريسي اسپتالون هيون، جن ۾ 1,775 بسترا موجود هئا؛ 2015ع تائين اهي وڌي 7 ٿي ويون، جن ۾ 6,017 بسترا هئا. اهڙي طرح، اسپتالن ۽ بسترن ۾ نمايان اضافو ٿيو. ڊسپينسرين جو انگ 1970ع ۾ 44 مان وڌي 2015ع ۾ 865 ٿيو، جڏهن ته رورل هيلٿ سينٽرز 19 مان وڌي 129 ٿي ويا. ٽي بي ڪلينڪن جو انگ 9 مان وڌي 187 ٿيو. بنيادي صحت يونٽ، جيڪي 1985ع ۾ 33 هئا، 2015ع ۾ 798 تائين پهچي ويا. ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪزن جو انگ 2000ع ۾ 36 هو، جيڪو 2015ع ۾ 94 ٿي ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===صحت جي انساني وسيلا=== 2011ع کان 2016ع تائين آبادي في ڊاڪٽر جو تناسب 3,017 مان وڌي 3,159 ٿيو، جڏهن ته آبادي في نرس جو تناسب 11,413 مان وڌي 12,441 ٿيو. ساڳئي عرصي دوران، آبادي في بستر جو تناسب 1,406 مان وڌي 1,455 ٿيو. سرڪاري شعبي ۾ ڊاڪٽرن جو انگ 1975ع ۾ 926 هو، جيڪو 2015ع ۾ وڌي 7,990 ٿيو. نرسن جو انگ 415 مان وڌي 1,630 ٿيو، جڏهن ته ليڊي هيلٿ وزيٽر ٽيڪنيشن 107 مان وڌي 786 ٿي ويا. صحت ٽيڪنيشنن جو انگ 1975ع ۾ 95 هو، جيڪو 2000ع تائين وڌي 1,369 ٿيو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===نجي شعبو ۽ خيراتي ادارا=== سنڌ ۾ صحت جون گهڻيون سهولتون سرڪاري شعبي ۾ آهن، جڏهن ته شهري علائقن ۾ نجي صحت جون سهولتون پڻ موجود آهن، جيڪي عام طور مهانگيون آهن. سرڪاري نظام جي ڪمزورين سبب نجي صحت جو شعبو استعمال ڪيو وڃي ٿو. ان خال کي ڀرڻ لاءِ خيراتي ادارا ۽ غير سرڪاري تنظيمون، جهڙوڪ ايڌي، امان فائونڊيشن، SIUT، انڊس هيلٿ ۽ LRBT، صحت جون خدمتون فراهم ڪري رهيون آهن. بهرحال، انهن خدمتن کي ڊگهي مدي وارا ۽ پائيدار حل نه سمجهيو وڃي ٿو. صوبي ۾ نجي ميڊيڪل ڪاليجن جو انگ وڌيو آهي، پر تعليم ۽ تربيت جي معيار بابت خدشا برقرار آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. ===ڍانچي وارا مسئلا ۽ رسائي جون رڪاوٽون=== سرڪاري صحت جي سهولتن جي گهٽ استعمال جا اهم سبب صحت مرڪزن تائين رسائي، سهولتن جي کوٽ، دوائن جي اڻهوند ۽ عملي جو غير مناسب رويو آهن. سنڌ ۾ 25 سيڪڙو ماڻهن صحت مرڪزن جي دوري کي گهڻو پري هجڻ سبب استعمال کان پاسو ڪيو، جڏهن ته پنجاب ۾ اهو انگ 30 سيڪڙو هو. دوائن جي کوٽ بابت شڪايتون سنڌ ۾ 12 سيڪڙو ۽ پنجاب ۾ 15 سيڪڙو رڪارڊ ڪيون ويون. بنيادي صحت مرڪزن جي گهٽ استعمال سبب ثالثي سطح جي اسپتالن تي وڌيڪ بار پوي ٿو، جنهن سان انهن جي صلاحيت متاثر ٿئي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ===هيلٿ ورڪرز، عورتن جو ڪردار ۽ روڪٿام=== ليڊي هيلٿ ورڪرز پروگرام 1994ع ۾ شروع ٿيو، جنهن جو مقصد ڳوٺاڻين عورتن کي صحت، حمل، ولادت، ٻار جي سنڀال ۽ ڄمڻ جي وقفي بابت آگاهي مهيا ڪرڻ هو. 2014ع ۾ 15–49 ورهين جي عورتن مان 52.3 سيڪڙو کي گذريل ٽن مهينن دوران ليڊي هيلٿ ورڪرز جو دورو ٿيو، جڏهن ته MDG جو هدف 100 سيڪڙو هو. هن پروگرام جي ڪوريج 20 کان 43 سيڪڙو جي وچ ۾ رهي آهي. عورتن جي تعليم ۽ بااختياري کي خانداني منصوبه بندي ۽ ٻارن جي صحت سان سڌي طرح لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===بيمارين جي روڪٿام ۽ خاص علائقا=== سنڌ ۾ تپ دق (TB) جي سڃاڻپ جي شرح سراسري طور 57 سيڪڙو آهي، جيڪا قومي سراسري کان بهتر آهي. 2008–09ع کان 2011–12ع دوران هيپاٽائٽس ڪنٽرول پروگرام تحت 4.572 ملين ماڻهن کي ٽيڪا لڳايا ويا، جن مان 0.75 ملين ٻار هئا، ۽ لڳ ڀڳ 93,664 مريضن جو علاج ڪيو ويو. ان عرصي ۾ 43 خصوصي يونٽ قائم ڪيا ويا ۽ 2,800 صحت عملي کي تربيت ڏني وئي<ref name=" اڪانامي"/>. 2007ع ۾ [[پبلڪ-پرائيويٽ هيلٿ انيشيئيٽو]] (PPHI) شروع ٿيو، جيڪو 21 ضلعن ۾ 1,135 صحت مرڪزن کي منظم ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ٿر ضلعو سنڌ جو سڀ کان وڌيڪ صحت جي دٻاءَ هيٺ علائقو قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي پاڻيءَ جي کوٽ، خوراڪ جي گهٽتائي، خراب صفائي، بيمارين جي آگاهي جي کوٽ ۽ غذائي قلت جا مسئلا موجود آهن. پاڻيءَ جي کوٽ کي بنيادي سبب سمجهيو وڃي ٿو، جنهن سان ڊائريا، مليريا، ساھ جي بيمارين ۽ غذائي کوٽ ۾ اضافو ٿئي ٿو. غذائي بحران کان پوءِ، عالمي ادارن جهڙوڪ WHO، WFP ۽ UNICEF مداخلت ڪئي، جنهن سان DHQ مٺي ۾ غذائي بحالي مرڪز قائم ٿيو، جتي داخل ٿيل ٻارن مان اڪثريت صحتياب ٿي. بهرحال، انتهائي متاثر علائقن ۾ غذائي سپليمنٽس جي ضرورت تي زور ڏنو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ====صحت سھولتن جا انگ اکر==== {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #1565C0;" |+ style="background:#1565C0; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''بنيادي ۽ پرائمري صحت جون سهولتون (2021ع)'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- ! style="background:#BBDEFB;" | اداري جو قسم ! style="background:#BBDEFB;" | تعداد ! style="background:#BBDEFB;" | بستر |- | ڊسپينسريون | 1,378 | 429 |- | ايم.سي.ايڇ.سي (MCHC) | 121 | 208 |- | ٽي.بي ڪلينڪون | 262 | 590 |- | ڪوڙهه ڪلينڪون | 19 | — |- | زچگي گهر | 36 | — |- | هوميو ڊسپينسري | 1 | — |- | ٽراما ايمرجنسي سينٽر | 32 | — |- | يوناني شفاخانا | 42 | — |- | شهري صحت مرڪز | 5 | — |- | شهري صحت يونٽ | 11 | — |- | بنيادي صحت يونٽ (BHU) | 793 | 1,535 |- | ڳوٺاڻا صحت مرڪز (RHC) | 128 | 1,323 |} {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #8E24AA;" |+ style="background:#8E24AA; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''صحتي افرادي قوت (2021ع)'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- ! style="background:#E1BEE7;" | عملو ! style="background:#E1BEE7;" | تعداد |- | ڊاڪٽر / GMO | 7,063 |- | فزيشن | 41 |- | سرجن | 52 |- | گائنيڪالاجسٽ | 87 |- | ٻارن جا ماهر | 60 |- | ڏندن جا ڊاڪٽر | 198 |- | نرسون | 1,232 |- | LHV | 764 |- | دائيون | 948 |- | ميڊيڪل ٽيڪنيشن | 795 |- | ڊسپينسر / ڊريسر | 1,791 |- | ليب ٽيڪنيشن | 236 |- | ايڪس ري ٽيڪنيشن | 242 |} <ref name="HealthProfileSindh2021">{{cite book |title=Health Profile of Sindh (District Wise) 2021 |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |location=Karachi |year=2021}}</ref> <ref name="HealthProfileSindh2021">{{cite book |title=Health Profile of Sindh (District Wise) 2021 |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |location=Karachi |year=2021}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00695C;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ اسپتالن جو صحتي ڍانچو ۽ بسترن جي ورهاست، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- ! style="background:#B2DFDB;" | اداري جو قسم ! style="background:#B2DFDB;" | تعداد ! style="background:#B2DFDB;" | بسترا ! style="background:#B2DFDB;" | ڪل بسترن ۾ حصو ! style="background:#B2DFDB;" | بصري ڏيک |- | تدريسي اسپتالون | 8 | 9,086 | 35.6٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#1565C0; width:35.6%; height:18px;"></div> |- | ٻيا صحتي ادارا | 2,883 | 6,261 | 24.5٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#00897B; width:24.5%; height:18px;"></div> |- | خودمختيار ادارا | 9 | 3,794 | 14.9٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#C62828; width:14.9%; height:18px;"></div> |- | ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون | 16 | 2,128 | 8.3٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#2E7D32; width:8.3%; height:18px;"></div> |- | وڏيون اسپتالون | 18 | 1,991 | 7.8٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#EF6C00; width:7.8%; height:18px;"></div> |- | تعلقه اسپتالون | 50 | 1,477 | 5.8٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#8E24AA; width:5.8%; height:18px;"></div> |- | خصوصي اسپتالون | 5 | 650 | 2.5٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#F9A825; width:2.5%; height:18px;"></div> |- | سول اسپتالون | 2 | 120 | 0.5٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#5D6D7E; width:0.5%; height:18px;"></div> |- ! style="background:#00695C; color:white;" | ڪل ! style="background:#00695C; color:white;" | 2,991 ! style="background:#00695C; color:white;" | 25,507 ! style="background:#00695C; color:white;" | 100٪ ! style="background:#00695C; color:white;" | — |} ==محنت ۽ روزگار== ليبر فورس سروي 2014–15 مطابق، پاڪستان ۾ ڪُل ليبر فورس جو اندازو 57.42 ملين ماڻهن تي ٻڌل هو، جڏهن ته سنڌ ۾ ليبر فورس 13.65 ملين هئي. 1990ع کان 2014ع تائين پاڪستان ۾ [[ليبر فورس ۾ شرڪت جي شرح]] (Labour Force Participation Rate) رڳو معمولي طور وڌي 43.2 سيڪڙو مان 45.2 سيڪڙو تائين پهتي، جڏهن ته هن عرصي دوران سراسري شرح لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو رهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ملڪ جي ڪم ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ آبادي جو وڏو حصو معاشي سرگرمين ۾ شامل نه رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===عورتن جي محنتي شرڪت ۽ صنفي فرق=== پاڪستان ۽ سنڌ ۾ محنتي مارڪيٽ ۾ عورتن جي شرڪت گهٽ هجڻ کي مجموعي طور گهٽ ليبر فورس شرڪت جو اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو. سنڌ ۾ شهري علائقن ۾ عورتن جي محنتي شرڪت لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ اها شرح 28.8 سيڪڙو هئي. ڳوٺاڻين عورتن جو وڏو حصو خانداني زراعت ۾ بغير اجرت ڪم ڪري ٿو، جنهن جو معاشي پيداوار ۾ حصو محدود رهي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ کي پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري صوبو هجڻ باوجود عورتن جي روزگار جي گهٽ شرح سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي، جڏهن ته وقت سان گڏ مجموعي طور عورتن جي روزگار ۾ واڌ جو رجحان پڻ ڏٺو ويو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===بيروزگاري، گهٽ روزگاري ۽ نوجوان آبادي=== سنڌ ۾ گذريل لڳ ڀڳ 25 سالن دوران بيروزگاري جي شرح لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو رهي آهي. نوجوانن، خاص طور 15 کان 25 ورهين جي عمر واري گروهه ۾ بيروزگاري جي شرح سڀ کان وڌيڪ آهي، جيڪا شهري علائقن ۾ ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿي<ref name=" ايڪانومي "/>. هن عمر واري گروهه جو وڏو حصو يا ته خاندان تي دارومدار رکي ٿو يا جزوقتي ڪم ڪري ٿو، جيڪو سرڪاري بيروزگاري جي انگن ۾ مڪمل طور ظاهر نٿو ٿئي. [[گهٽ روزگاري]] (Underemployment) پڻ نمايان آهي، جتي 15 کان 44 ورهين جي آبادي جو وڏو حصو جزوقتي ڪم يا تازو تعليم مڪمل ڪندڙن تي مشتمل آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. شعبي وار روزگار ۽ پيشورانه ڍانچي ۾ تبديلي گذريل ڏهن کان پندرهن سالن دوران پاڪستان ۽ سنڌ ۾ پيشورانه ڍانچي ۾ تبديلي آئي آهي. ماهرن، مينيجرن، ٽيڪنيشنن ۽ لاڳاپيل پيشاورن جو حصو 6 سيڪڙو مان وڌي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٿيو آهي. سنڌ ۾ غير زرعي شعبي، خاص طور صنعتي ۽ خدمتي (Tertiary) سرگرمين ۾ روزگار نمايان طور وڌيو آهي. ان جي نتيجي ۾ زراعت ۾ روزگار جو حصو لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو مان گهٽجي 40 سيڪڙو تائين اچي ويو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===غير رسمي معيشت ۽ شعبي وار ورڇ=== پاڪستان ۾ غير رسمي شعبو ڪُل روزگار جو لڳ ڀڳ ٽي چوٿين حصو مهيا ڪري ٿو. سنڌ ۾ غير رسمي شعبي ۾ روزگار 17 سالن دوران 55.2 سيڪڙو مان وڌي 66.4 سيڪڙو تائين پهتو، جنهن سبب دستاويزي کوٽ ۽ سرڪاري آمدني ۾ نقصان جو خدشو وڌيو. 2015ع تائين سنڌ ۾ ٽئين نمبر تي وڏو روزگار مهيا ڪندڙ شعبو هول سيل ۽ پرچون واپار ۽ هوٽلن جو شعبو هو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 15.8 سيڪڙو ماڻهو ڪم ڪندا هئا. هي شرح 1990ع کان 2015ع تائين لڳ ڀڳ ساڳي رهي، جيتوڻيڪ عملي طور هن شعبي ۾ واڌ ڏٺي وئي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===لڏپلاڻ، اجرتون ۽ پورھئي جي عدم مساوات=== سنڌ ملڪ اندر ڳوٺاڻن کان شهري علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ۾ ٻئي نمبر تي آهي، جتي 2015ع ۾ لڳ ڀڳ 32 سيڪڙو آبادي صوبي اندر لڏي آئي. اجرتن جي حوالي سان، گذريل پنجن سالن دوران مينيجرن، ٽيڪنيڪل ماهرن ۽ ڪلارڪي عملي جي اجرتن ۾ 50 سيڪڙو کان وڌيڪ واڌ ٿي، جڏهن ته وڪري، خدمتن، ماهر زراعت، ٻيلن، مشين هلائيندڙن ۽ گهٽ پڙهيل عملي جي اجرتن ۾ واڌ 30 سيڪڙو کان گهٽ رهي. حقيقي اجرتن جي واڌ کي غربت گهٽائڻ سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===جبري پورھيو ۽ قانوني صورتحال=== جبري پورهيو پاڪستان جي مختلف صوبن ۾ موجود آهي، جڏهن ته سنڌ ۾ ان جو ڪيس وڌيڪ نمايان قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي جاگيرداري نظام جو اثر ڳوٺاڻن علائقن ۾ مضبوط رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. زمين کان محروم هاري ۽ سندن خاندان، خاص طور عورتون، سماجي ۽ معاشي استحصال جو شڪار ٿين ٿيون. سنڌ اسيمبلي 2015ع ۾ بندهه محنت خلاف خاص قانون منظور ڪيو، پر ان جي عملدرآمد بابت چئلينجز برقرار آهن. تعليم، مهارتون ۽ روزگار سان لاڳاپيل رجحان نوجوان بيروزگاري گهٽائڻ لاءِ تعليمي نصاب کي روزگار ڏيندڙن جي ضرورتن سان هم آهنگ ڪرڻ جي ڳالهه ڪئي وئي آهي، ته جيئن مارڪيٽ لاءِ قابلِ استعمال مهارتون پيدا ٿين<ref name=" ايڪانومي "/>. ان سان گڏ، عورتن جي محنتي شرڪت بابت جامع حڪمتِ عملي ۽ صنفي لحاظ کان مخصوص پروگرامنگ جي کوٽ کي نمايان ڪيو ويو آهي. سرڪاري شعبي ۾ عورتن جي ڪوٽا 5 سيڪڙو مان وڌائي 15 سيڪڙو ڪرڻ جهڙن قدمن جي امڪاني اثرن بابت به محدود شمارياتي جائزو موجود آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===سنڌ جون ٽريڊ يونين تنظيمون=== ===سنڌ جي ليبر قانونن جي فھرست=== ===سنڌ جون ايمپلائير تنظيمون=== === سنڌ جي سوشل سيڪيورٽي ادارن جي فھرست=== ==غربت ۽ عدم مساوات== سنڌ کي پاڪستان جي غريب ترين صوبن مان هڪ قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي لڳ ڀڳ هر ڏهن مان چار ماڻهو ملٽي ڊائيمينشنل پوورٽي انڊيڪس (MPI) تحت محروميءَ جو شڪار آهن. پاڪستان جي اٺن ملينيم ڊولپمينٽ گولز مان غربت گهٽائڻ اهو واحد هدف هو، جنهن ۾ ڪجهه حد تائين ڪاميابي حاصل ٿي، پر رفتار سست رهي. 1960ع کان 2000ع تائين شهري غربت ۾ گهٽتائي ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هئي، جڏهن ته 1980ع واري ڏهاڪي ۾ تيز معاشي واڌ سبب غربت ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي. غربت جي ماپ جا طريقا وقت سان گڏ تبديل ٿيا آهن، ڇو ته انساني ضرورتن جا نمونا به بدلجندا رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. عالمي بينڪ ۽ گڏيل قومن جي ترقياتي اداري (UNDP) غربت جي اهڙي لڪير متعارف ڪرائي آهي، جيڪا بنيادي خوراڪ (ڪيلوري) ۽ بنيادي سهولتن جي قيمت تي ٻڌل آهي ۽ مهانگائي کي به حساب ۾ آڻي ٿي. انهن اندازن موجب، 2013ع ۾ پاڪستان جي لڳ ڀڳ 29.5 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ هئي، جيڪا 2017–18ع ۾ گهٽجي 24.3 سيڪڙو تائين پهتي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===سنڌ ۾ غربت جي سطح ۽ علائقائي تفاوت=== اندازن موجب سنڌ جي لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ رهي ٿي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ شديد غربت جي شرح گهڻي وڌيڪ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. گذريل ڏهاڪي دوران سنڌ ۾ غربت جي هيڊ ڪائونٽ ريشو لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو مان گهٽجي 43 سيڪڙو تائين آيو آهي، پر ان جي باوجود عدم مساوات هڪ وڏو چئلينج بڻيل آهي. جني (Gini) ڪوئفشنٽ سنڌ ۾ غريب ۽ غير غريب آبادي وچ ۾ وڏي فرق جي نشاندهي ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. صوبي جي ڏاکڻين ضلعن، خاص طور ٿرپارڪر، سجاول ۽ عمرڪوٽ ۾ غربت جي شرح انتهائي بلند رهي آهي، جڏهن ته ڪراچي ۽ حيدرآباد نسبتاً بهتر صورتحال رکن ٿا. انهن علائقن ۾ تعليم ۽ صحت جهڙين بنيادي خدمتن جي گهٽ فراهمي کي انساني ترقي جي گهٽ سطح سان ڳنڍيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===انساني ترقي (HDI) ۽ صوبائي ڀيٽ=== انساني ترقياتي انڊيڪس (HDI) جي حوالي سان سنڌ جي ڪارڪردگي پنجاب جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي. سنڌ جو HDI لڳ ڀڳ 0.64 رڪارڊ ڪيو ويو آهي، جڏهن ته پنجاب جو HDI لڳ ڀڳ 0.73 آهي. رپورٽن موجب، 2001ع کان 2014ع تائين سنڌ ۾ HDI جي واڌ جي رفتار گهٽ رهي، جنهن جا سبب قانون ۽ امن جي صورتحال، ڪمزور حڪمراني ۽ وسيلا ورڇ جي ترجيحن سان لاڳاپيل بيان ڪيا ويا آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. ===آمدني ۽ واپرائڻ ۾ عدم مساوات=== پاڪستان ۾ آمدني جي عدم مساوات نمايان رهي آهي. 2013ع ۾ ملڪ جي مٿين 20 سيڪڙو آبادي ڪُل آمدني جو لڳ ڀڳ 40.3 سيڪڙو حاصل ڪيو، جڏهن ته هيٺين 20 سيڪڙو آبادي جو حصو رڳو 9.3 سيڪڙو هو. آمدني جي ورڇ وقت سان گڏ بدلجندي رهي آهي، ۽ 1969–70ع ۾ جني انڊيڪس ۽ آمدني جي فرق نسبتاً گهٽ سطح تي رهيا، جيتوڻيڪ ان دور ۾ معاشي واڌ تيز هئي. سنڌ ۾ آمدني جي ورڇ پنجاب جي ڀيٽ ۾ ڪجهه مختلف رهي آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 37 سيڪڙو آبادي مٿين 20 سيڪڙو آمدني واري گروهه ۾ شامل آهي، جڏهن ته پنجاب ۾ اهو حصو 50 سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. ان جي ابتڙ، سنڌ ۾ هيٺين 20 سيڪڙو گروهه جو حصو لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو آهي، جيڪو ملڪ جي ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محرومي ڏيکاري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===واپرائڻ جا نمونا ۽ شهري-ڳوٺاڻو فرق=== 2011–12ع ۾ سنڌ ۾ واپرائڻ جي عدم مساوات پنهنجي بلند ترين سطح تي پهتي، جتي مٿين 20 سيڪڙو آبادي ڪُل واپرائڻ جو لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو خرچ ڪيو، جڏهن ته هيٺين 20 سيڪڙو آبادي جو حصو لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو رهيو<ref name=" ايڪانومي "/>. هڪ اهم مشاهدو اهو به آهي ته سنڌ جي هيٺين آمدني وارن طبقن جو واپرائڻ ڪڏهن ڪڏهن سندن آمدني کان وڌيڪ رهيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي روزمره ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ قرض تي ڀاڙين ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. شهري علائقن ۾، جتي رهائش ۽ بنيادي ضرورتن جي قيمت وڌيڪ آهي، آمدني ۽ واپرائڻ وچ ۾ فرق ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===في فرد آمدني ۽ علائقائي فرق=== 2011–12ع ۾ سنڌ جي في فرد سالياني آمدني جو اندازو لڳ ڀڳ 119,724 رپيا لڳايو ويو، جيڪو قومي سراسري ۽ پنجاب جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هو. ان جو وڏو سبب ڪراچي جي معاشي حيثيت آهي، ڇو ته اهو ملڪ جو وڏو واپاري ۽ بندرگاهي مرڪز آهي. ڪراچي جي في فرد آمدني قومي سراسري جي ڀيٽ ۾ ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ بيان ڪئي وئي آهي. البت، مختلف سرڪاري ۽ نيم سرڪاري ذريعن ۾ في فرد آمدني جي انگن ۾ فرق پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===گهريلو جوڙجڪ، پاڻي ۽ وسيلن تائين رسائي=== سنڌ ۾ سراسري طور هڪ گهر ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ماڻهو رهن ٿا، جڏهن ته آمدني حاصل ڪندڙ فردن جو تعداد عام طور ٻن جي لڳ ڀڳ آهي. وڌيڪ انحصار ڪندڙن ۽ گهٽ آمدني سبب غربت جا اشاري وڌيل رهن ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. ملڪ جي تازي سروي موجب پاڪستان جي رڳو چوٿين آبادي کي نلڪي جو پاڻي ميسر آهي. سنڌ جي شهري علائقن ۾ لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو آبادي کي نلڪي جو پاڻي حاصل آهي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ 63 سيڪڙو آبادي هٿ پمپن تان پاڻي حاصل ڪري ٿي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===زرعي شعبي ۽ سماجي خرچن سان لاڳاپيل رجحان=== زرعي شعبي سان لاڳاپيل گروهن ۾ غربت جي شرح ٻين پيشاورانه گروهن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رهي آهي، ۽ 1980ع کان 2005ع تائين هن شعبي ۾ غربت هيڊ ڪائونٽ ريشو وڌيو. پاڪستان ۽ سنڌ ۾ سماجي شعبي، جهڙوڪ تعليم، صحت ۽ پاڻي و صفائي تي سرڪاري خرچن جا انگ موجود آهن، پر انهن خرچن جي اثرن بابت مختلف تجزيا ڪيا ويا آهن. مجموعي طور، سنڌ ۾ غربت ۽ عدم مساوات جا اشاري علائقائي تفاوت، آمدني جي غيربرابري ۽ انساني ترقي جي گهٽ سطح کي ظاهر ڪن ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. ==آمدورفت جا ذريعا== ===سنڌ جي قومي شاھراھن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور روڊن جي فھرست=== ===سنڌ جون ريلوي نظام=== === سنڌ جي ريلوي اسٽيشنن فھرست=== === سنڌ جي سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جي فھرست=== === سنڌ جي نجي شعبي واري روڊ ٽرانسپورٽ جي فھرست=== === سنڌ جا ٽرانسپورٽ وارا سرڪاري ادارا=== ===سنڌ جون ايئرلائينز=== ===سنڌ جا آبي رستا=== ===سنڌ جي ھوائي اڏن جي فھرست ا=== === سنڌ ۾ گاڏين جي رجسٽريشن=== ===سنڌ ۾ ٻيڙين جي رجسٽريشن=== === سنڌ ۾ ھلندڙ ٽرينن جي فھرست=== === سنڌ ۾ مال جي ٽرانسپورٽ=== ==سياحت== سنڌ پنهنجي ثقافتي، تاريخي ۽ قدرتي ورثي جي ڪري پاڪستان جي اهم سياحتي علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ موجود [[موئن جو دڙو]]، جيڪو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳن ۾ شامل آهي، قديم [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي شاندار تاريخ جو عڪاس آهي. ان کان علاوه [[ڪراچي]] جا سامونڊي ڪنارا، روايتي بازارون، تاريخي عمارتون ۽ تفريحي مرڪز ملڪي توڙي غير ملڪي سياحن لاءِ خاص دلچسپي جو باعث آهن. سنڌ ۾ [[لال شهباز قلندر]] جي سالياني عرس سميت ڪيترائي ثقافتي ۽ مذهبي ميلا پڻ منعقد ٿين ٿا، جيڪي صوبي جي ثقافتي سڃاڻپ ۽ روايتن کي اجاگر ڪن ٿا. تاريخي ماڳن، ثقافتي ورثي، سامونڊي علائقن ۽ ماحولياتي سياحت جي وڌندڙ اهميت سبب سنڌ ۾ هوٽلن، تفريحي مرڪزن، ماحول دوست رهائشگاهن ۽ ثقافتي سياحتي خدمتن جي ترقي جا وسيع امڪان موجود آهن. حڪومت سياحتي انفراسٽرڪچر جي بهتري، سياحت سان لاڳاپيل خدمتن جي سهولت ۽ سيڙپڪاري جي حوصلا افزائي لاءِ مختلف قدم کنيا آهن، جنهن سان سياحت جو شعبو صوبي جي معاشي ترقي ۽ ثقافتي ورثي جي تحفظ لاءِ هڪ اهم وسيلو بڻجي رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Tourism (Unveiling the Cultural and Historical Riches of Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ===سنڌ جي تاريخي ماڳن جي فھرست=== ===سنڌ جي تفريحي ماڳن جي فھرست=== ===سنڌ جا سامونڊي بيچ=== ===سنڌ جي تفريحي ريزارٽن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور ھوٽلن جي فھرست=== === سنڌ جي ريسٽ ھائوسن جي فھرست=== ===سنڌ جي سرڪٽ ھائوسن جي فھرست=== === سنڌ جي ثقافتي مرڪزن جي فھرست=== === سنڌ جي شڪارگاھن جي فھرست=== === سنڌ جي واٽر پارڪن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور مسجدن جي فھرست=== === سنڌ جي شاھي محلن جي فھرست=== ==رانديون== ===ڪرڪيٽ=== ===فٽ بال=== ===باڪسنگ=== ===ھاڪي=== ===ملھ=== ===والي بال=== ===سنوڪر=== ===ٻيون رانديون=== ===سنڌ جي راندين واري اسٽيڊيمن جي فھرست=== ===سنڌ جا راندين جا ڪامپليڪس=== === سنڌ گيمز === === سنڌ جي راندين جون صوبائي ٽيمون === ===سنڌ جي رانديگرن جي فھرست=== ==سنڌ جا کاڌا == ===سنڌ جا روايتي کاڌا=== ===سنڌ جون مٺايون=== ===سنڌ جا مشروب=== === سنڌ ۾ پلي جا ڊش=== === سنڌ جي کاڌن جي فھرست=== ==فوجي ڇانوڻيون== === سنڌ جي فوجي ڇانوڻين جي فھرست=== #ڪراچي جي صدر ڇانوڻي #ٻولھڙي ايئر بيس ۽ ڇانوڻي #فيصل ايئر بيس ڇانوڻي #ڪورنگي واري ڇانوڻي #پنوعاقل فوجي ڇانوڻي #حيدرآباد صدر ڇانوڻي === سنڌ جون منسوخ ٿيل فوجي ڇانوڻيون=== #سکر جي صدر ڇانوڻي #شڪارپور جي صدر ڇانوڻي == نشرياتي ادارا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن== ==مشھور شخصيتون== ===سياستدانن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر 1 !! نالو 1 !! پارٽي 1 ! نمبر 2 !! نالو 2 !! پارٽي 2 ! نمبر 3 !! نالو 3 !! پارٽي 3 |- | 1 || [[محمد علي جناح]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 2 || [[ذوالفقار علي ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 3 || [[بي نظير ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 4 || [[جي. ايم سيد]] ||[[جيئي سنڌ تحريڪ]] | 5 || [[رسول بخش پليجو]] ||[[سنڌ عوامي تحريڪ]] | 6 || [[حيدر بخش جتوئي]] ||[[سنڌ جاري ڪميٽي]] |- | 7 || [[پير علي محمد راشدي]] ||[[مسلم ليگ]] | 8 || [[خانبھادر الله بخش سومرو]] ||[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | 9 || [[محمد ايوب کھڙو]] ||[[مسلم ليگ]] |- | 10 || [[سر عبدالله هارون]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 11 || [[پير الاھي بخش]] ||[[مسلم ليگ]] | 12 || [[مير رسول بخش ٽالپر]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 13 || [[علامه شاھ احمد نوراني]] ||[[جمعيت علماء پاڪستان (نوراني گروپ)]] | 14 || [[سر غلام حسين ھدايت الله]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 15 || [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | 16 || [[مولانا عبيدالله سنڌي]] ||[[جمعيت علماء ھندئ]] | 17 || [[آصف علي زرداري]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 18 || [[بلاول ڀٽو]] || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 19 || [[مير مرتضي ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي (شھيد ڀٽو)]] | 20 || [[ممتاز علي ڀٽو]] ||[[نواز ليگ]] | 21 || [[عبدالواحد آريسر]] ||[[جيئي سنڌ محاذ]] |- | 22 || [[فاضل راھو]] ||[[نيشنل عوامي پارٽي]] | 23 || [[شھيد نذير عباسي]] ||[[ڊيموڪريٽڪ اسٽوڊنٽس فيڊريشن]] | 24 || [[مولانا جان محمد عباسي]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] |- | 25 || [[مولانا جان محمد ڀٽو]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 26 || [[پروفيسر غفور احمد]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 27 || [[الطاف حسين]] ||[[متحده قومي موومينٽ]] |- | 28 || [[بشير خان قريشي]] ||[[جيئي سنڌ متحده محاذ]] | 29 || [[غلام مصطفي جتوئي]] ||[[نيشنل پيپلز پارٽي]] | 30 || [[محمد خان جوڻيجو]] ||[[ مسلم ليگ]] |- | 31 || [[پير پاڳارو]] ||[[مسلم ليگ]] | 32 || [[پير صبغت الله پاڳارو]] ||[[حر جماعت]] | 33 || [[عظيم طارق]] ||[[مھاجر قومي موومينٽ]] |- | 34 || [[قائم علي شاھ]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 35 || [[ارباب رحيم]] ||[[مسلم ليگ فنڪشنل]] | 36 || [[اياز لطيف پليجو]] ||[[سنڌ عوامي تحريڪ]] |- | 37 || || | 38 || || | 39 || || |- | 40 || || | 41 || || | 42 || || |- | 43 || || | 44 || || | 45 || || |- | 46 || || | 47 || || | 48 || || |- | 49 || || | 50 || || | 51 || || |- | 52 || || | 53 || || | 54 || || |- | 55 || || | 56 || || | 57 || || |- | 58 || || | 59 || || | 60 || || |- | 61 || || | 62 || || | 63 || || |- | 64 || || | 65 || || | 66 || || |- | 67 || || | 68 || || | 69 || || |- | 70 || || | 71 || || | 72 || || |- | 73 || || | 74 || || | 75 || || |- | 76 || || | 77 || || | 78 || || |- | 79 || || | 80 || || | 81 || || |- | 82 || || | 83 || || | 84 || || |- | 85 || || | 86 || || | 87 || || |- | 88 || || | 89 || || | 90 || || |- | 91 || || | 92 || || | 93 || || |- | 94 || || | 95 || || | 96 || || |- | 97 || || | 98 || || | 99 || || |- | 100 || || |} ===مؤرخن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر !! نالو !! سرگرميءَ جا سال !! نمايان تصنيف |- | 1 || [[جي ايم سيد]] || 1940–1990 || سنڌوءَ جي ساڃاهه (ٻه جلد) |- | 2 || [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]] || 1930– || قديم سنڌ؛ سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |- | 3 || || || |- | 4 || || || |- | 5 || || || |- | 6 || || || |- | 7 || || || |- | 8 || || || |- | 9 || || || |- | 10 || || || |- | 11 || || || |- | 12 || || || |- | 13 || || || |- | 14 || || || |- | 15 || || || |} ===سائنسدانن جي فھرست=== ===اديبن جي فھرست=== ===ڳائڻن جي فھرست=== ===اداڪارن جي فھرست=== === موسيقارن جي فھرست=== === عالمن جي فھرست=== ===رانديگرن جي فھرست=== === تعليمي ماھرن جي فھرست=== == وڌيڪ ڏسو == {{div col}} * [[سنڌ (سلجھائپ)]] * [[حڪومت سنڌ]] * [[سنڌ جا شهر]] * [[سنڌ صوبو (1936-55)]] * [[سنڌ ڊويزن]] * [[سنڌوديش]] * [[سنڌو درياھ]] * [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي]] * [[سنڌو رياست]] * [[سنڌي ماڻھن جي فهرست|سنڌي ماڻهن جي فهرست]] * [[سنڌ ۾ صوفي ازم]] * [[منصوره]] * [[موهن جو دڙو]] * [[سنڌ جي مقبرن تي چٽسالي]] * [[ديبل]] * [[سنڌ ۾ جبلن تي قديم نقش نگاري]] * [[سنڌو لکت]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌباد ناکئا]] * [[مهاجر صوبو]] * [[ميرپور خاص جو برهما]] * [[سنڌي لباس]] * [[سنڌ جا ضلعا]]{{div col end}} {{portal bar|جاگرافي|ايشيا|ڏکڻ ايشيا|پاڪستان|سنڌ|ڪراچي}} == ويب لنڪون== * [https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ انڊيا جو امپيريل گزيٽيئر سڀئي جلد ريسرچ لاء ھتان پڙھي سگھجن ٿا == خارجي ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Sindh}} * [https://web.archive.org/web/20121119234920/http://www.transport.gos.pk/ سنڌ ٽرانسپورٽ کاتو] * [http://www.sindh.gov.pk حڪومت سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531075317/http://www.sindh.gov.pk/ |date=2013-05-31 }} * [http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ سنڌ بابت معلومات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120405093443/http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ |date=2012-04-05 }} * [https://web.archive.org/web/20091126053250/http://www.lgdsindh.com.pk/districts1.htm سنڌ جي ضلعن جا نقشا] * {{dmoz|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh}} * [http://www.worldstatesmen.org/Pakistan_states.html#Sind ورلڊ اسٽيٽمين – پاڪستان – صوبو : سنڌ] {{سنڌ جي تاريخ}} {{سنڌ}} {{پاڪستان جا صوبا}} {{باب السلام}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جا صوبا]] [[زمرو:پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ ست ھزار ق.م جون قائمون]] [[زمرو:ست ھزار ق.م جون گھڻ آباديءَ واريون جڳھون]] 6ofor4mr0bn92p22jysb7sd8gc0unig 388224 388164 2026-06-23T22:00:55Z Intisar Ali 8681 /* قديم سنڌ جون مشهور سياسي شخصيتون */ 388224 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون}} {{Infobox settlement | name = سنڌ | native_name = {{hlist|{{resize|{{lang|sd|{{Naskh|سنڌ}}}}}}|{{lang|ur|{{nq|سندھ}}}}}} | etymology = <br />''سنڌو'' ([[سنڌو درياهه]]) مان نڪتل، جنهن جي لفظي معنيٰ "درياهه" آهي | type = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Jinnah Mausoleum.JPG | caption1 = [[مزارِ قائد]] | image2 = Rohri.jpg | caption2 = [[ايوب پل]] | image3 = Karachi sky line.jpg | caption3 = [[ڪراچي جو افق]] | image4 = Ranikot fort 2 (asad aman).jpg | caption4 = [[رني ڪوٽ قلعو]] | image5 = Other side of Moenjodaro by Usman Ghani.jpg | caption5 = [[موهن جو دڙو]] | image6 = | image7 = Shah jahan mosque -Thatta 7(asad aman).jpg | caption7 = [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] }} | image_flag = Flag of Sindh.svg | image_seal = Coat of arms of Sindh Province.svg | nicknames = {{hlist|''مهراڻ'' (دروازو)|''باب الاسلام'' (اسلام جو دروازو)}} | image_map = Sindh in Pakistan (claims hatched).svg | map_caption = پاڪستان ۾ سنڌ جو مقام | coor_pinpoint = | coordinates = {{coord|26|21|N|68|51|E|region:PK|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = [[انڊين گورنمينٽ ايڪٽ، 1935ع|{{Start date and age|1936|4|1|df=y}}]] (موجوده شڪل) | established_title1 = اڳ ۾ | established_date1 = [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو | seat_type = [[پاڪستان جي گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|گاديءَ جو هنڌ]]<br />{{nobold|[[سنڌ جا شهر آبادي موجب|۽ سڀ کان وڏو شهر]]}} | seat = [[ڪراچي]] | parts_type = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | parts_style = coll,para | parts = [[سنڌ جون ڊويزنون|06]] | p1 = [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]<br />[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]<br />[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]<br />[[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]]<br />[[سکر ڊويزن|سکر]]<br />[[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاري موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|انساني ترقياتي اشاري (HDI)]] (2021ع) | blank2_info_sec1 = 0.517 {{increase}}<ref name="GlobalDataLab">{{cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/PAK/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&colour_scales=global|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab|website=Globaldatalab.org|access-date=5 June 2022}}</ref><br />{{color|#FF0000|گهٽ}} | blank3_name_sec1 = [[پاڪستان ۾ تعليم|شرح خواندگي]] (2023ع) <ref>{{cite web | url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_province.pdf | title=Sindh Achieves Highest Literacy Growth Rate Among All Provinces | date=9 June 2025 }}</ref> | blank3_info_sec1 = {{bulleted list|'''ڪل:'''<br />(57.54%) |'''مرد:'''<br />(64.23%) |'''عورتون:'''<br />(50.21%)}} | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank_info_sec2 = 75 | blank1_name_sec2 = [[صوبائي اسيمبلي سنڌ|صوبائي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank1_info_sec2 = 168<ref>{{cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh|website=www.pas.gov.pk|access-date=24 July 2009|archive-date=14 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141214183543/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|url-status=dead}}</ref> | blank2_name_sec2 = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | blank2_info_sec2 = 6 | blank3_name_sec2 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعا]] | blank3_info_sec2 = 30 | blank4_name_sec2 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقا]] | blank4_info_sec2 = 138 | blank5_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]] | blank5_info_sec2 = 1108<ref>{{cite web|url=http://www.lgdsindh.com.pk/|title=LgdSindh - News Blog|website=LgdSindh|access-date=5 September 2006|archive-date=16 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616174048/http://www.lgdsindh.com.pk/|url-status=dead}}</ref> | government_footnotes = | government_type = [[وفاقي رياست|وفاقي]] پارلياماني حڪومت | governing_body = [[حڪومت سنڌ]] | leader_party = | leader_title = [[سنڌ جو گورنر|گورنر]] | leader_name = [[نھال ھاشمي]] ([[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|پي ايم ايل-ن]]) | leader_title1 = [[سنڌ جو وزيراعليٰ|وزيراعليٰ]] | leader_name1 = [[سيد مراد علي شاهہ|سيد مراد علي شاھ]] ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|پي پي پي]]) | leader_title2 = [[سنڌ جو چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = سيد آصف حيدر شاهه | leader_title3 = [[مقننہ]] | leader_name3 = [[ سنڌ اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]] | leader_title4 = [[پاڪستان جون هاء ڪورٽون|هاءِ ڪورٽ]] | leader_name4 = [[سنڌ هاء ڪورٽ]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 140,914 | area_rank = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]] | elevation_footnotes = | elevation_m = 173 | population_footnotes = <ref name="2023 Census">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Sindh.pdf |title = Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 (Sindh province) |date= 5 August 2023 |website = Pakistan Bureau of Statistics (www.pbs.gov.pk) |access-date = 25 November 2023}}</ref> | population_total = 55,696,147 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] | population_rank = [[پاڪستان جي آبادي|ٻيون]] | population_density_km2 = 395 | population_demonym = سنڌي | population_note = | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پاڪ ٽائيم]] | utc_offset1 = +05:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[آء ايس او 3166-2:پاڪ|پاڪ-ايس ڊي]] | website = [http://www.sindh.gov.pk sindh.gov.pk] | footnotes = | official_name = سنڌ صوبو | translit_lang1_info1 = | blank_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank_info_sec1 = {{Hlist|[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]|[[اردو]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{efn| *سنڌي واحد سرڪاري ٻولي آهي جيڪا صوبائي سطح تي تسليم ٿيل ۽ ضابطي هيٺ آهي۔ *اردو ۽ انگريزي جي سرڪاري حيثيت [[پاڪستان جو آئين|قومي آئين]] ۾ تسليم ٿيل آهي۔}}}} | demographics1_info1 = $86 ارب ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g}} | demographics_type1 = جي ڊي پي (نالي ماتر) | demographics1_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics1_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics1_info2 = $1,997 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) | demographics_type2 = جي ڊي پي (خريداري قوت برابري) | demographics2_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics2_info1 = $345 ارب ڊالر ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g|سنڌ جو قومي معيشت ۾ حصو 23.7٪، يا 2022ع ۾ 345 ارب آمريڪي ڊالر (PPP) ۽ 86 ارب آمريڪي ڊالر (نالي ماتر) هو.<ref name=kp>{{Cite web|url=https://kpbos.gov.pk/assets/docs/reports/NTL-PolicyBrief-Aug-1.pdf|title= GDP OF KHYBER PUKHTUNKHWA'S DISTRICTS|website=kpbos.gov.pk}}</ref><ref name="imf.org">{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=564,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIEPCH,&sy=2020&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 | title=Report for Selected Countries and Subjects }}</ref>}} | demographics2_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics2_info2 = $7,209 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) }} '''سنڌ''' ({{lang-en|'''Sindh'''}}، [[اردو]]: {{Nastaliq|'''سندھ'''}})، [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان هڪ صوبو آهي، جيڪو ملڪ جي ڏاکڻي اوڀر طرف واقع آهي. سنڌ، [[سنڌي ماڻھو|سنڌي قوم]] جو تاريخي وطن آهي، جنهن کي عام طور واديءَ مهراڻ پڻ چيو ويندو آهي. ايراضي جي لحاظ کان سنڌ ٽيون نمبر وڏو صوبو، ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] کان پوءِ آبادي جي لحاظ کان ٻيون نمبر وڏو صوبو آهي. اولهه طرف سنڌ جا حدون [[بلوچستان]]، اتر طرف [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اوڀر طرف [[هندوستان]] جي [[راجستان]] ۽ [[گجرات]] سان لڳن ٿيون. سنڌ جي ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهي. سنڌ جي سر زمين گهڻو ڪري [[سنڌو درياھ]] جي وهڪري سبب آباد آهي، جڏهن ان جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ٿر|ٿر رڻپٽ]] واقع آهي جيڪو انڊيا جي رياست گجرات ۽ [[رڻ ڪڇ]] [[ريگستان]] سان ملي وڃي ٿو. سنڌ جي اولھ ۾ [[کيرٿر|کيرٿر جبل]] واقع آهي. سنڌ جي [[آبهوا]] [[اونھارو|اونهاري]] جو سخت گرم ۽ [[سيارو|سياري]] جو سخت ٿڌي رهندي آهي. سنڌ صوبي جي [[گادي جو هنڌ]] [[ڪراچي]] [[پاڪستان]] جو سڀ کان وڏو واپاري مرڪز آهي. ڪراچي پاڪستان جو ٻيو سڀ کان وڏو صنعتي شهر آهي جيڪو صوبي جي گادي جو هنڌ پڻ آهي جتي لاتعداد ملڪي ۽ بين الاقوامي بينڪن جو سسٽم موجود آهي، پاڪستان جا ٻه اهم [[بندرگاھ]] [[پورٽ قاسم]] ۽ [[ڪراچي بندرگاھ]] پڻ سنڌ ۾ آهن. باقي سنڌ [[زراعت]] واري [[صنعت]] تي مشتمل آهي، جيڪي لاتعداد [[ميوو|ميوا]]، [[ڀاڄي|ڀاڄيون]]، ۽ [[فصل]] پيدا ڪري ٿي جيڪي سموري ملڪ استعمال ۾ ڪيا وڃن ٿا.<ref name="The Nation, 2014">{{cite news|last1=Staff reporter|title=Sindh must exploit potential for fruit production|url=http://nation.com.pk/business/09-Mar-2014/sindh-must-exploit-potential-for-fruit-production|accessdate=29 May 2015|agency=The Nation|publisher=The Nation, 2014|date=9 March 2014}}</ref><ref name="SALU Press">{{cite web|url=https://www.academia.edu/1934949/Dates_in_Sindh_Facts_and_Figures|title=Dates in Sindh|last2=Saud|first2=Adila A.|date=|website=|publisher=SALU Press|last1=Markhand, PhD|first1=Ghulam Sarwar|accessdate=29 May 2015}}</ref><ref name="Dawn News,2007">{{cite news|last1=Editorial|title=How to grow Bananas|url=http://www.dawn.com/news/264225/how-to-grow-bananas|accessdate=29 May 2015|agency=Dawn News,|publisher=Dawn News, 2007|date=3 September 2007}}</ref> سنڌ صوبو پاڪستان جي [[دوا ساز صنعت]] جو پڻ مرڪز آهي. سنڌ پنهنجي مختلف [[ثقافت]] جي ڪري مشهور آهي، جنهن تي گهڻو تڻو اثر [[تصوف|صوفي ازم]] جو آهي، ڪيتريون ئي اهم [[صوفي]] [[مزار|مزارون]] سڄي سنڌ ۾ موجود آهن جيڪي لاتعداد عقيدتمند کي پنهنجي طرف ڇڪن ٿيون. سنڌ پاڪستان جو اڪيلو صوبو آهي جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ [[هندو]] رهن ٿا<ref name="tharparkar.gos.pk">[http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88 Tharparkar District Official Website – District Profile – Demography] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321200415/http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88|date=March 21, 2012}}</ref> ان کان علاوه [[ڪراچي]] به پاڪستان جو واحد شهر آهي جتي جدا جدا قومون آباد آهن جن ۾ [[مھاجر]] (جيڪي 1947ع ۾ [[انڊيا]] مان هجرت ڪري آيا هئا)<ref name=":0">{{Cite journal|last=KHALIDI|first=OMAR|date=1998-01-01|title=FROM TORRENT TO TRICKLE: INDIAN MUSLIM MIGRATION TO PAKISTAN, 1947—97|jstor=20837002|journal=Islamic Studies|volume=37|issue=3|pages=339–352}}</ref> برمي، ملباري، بنگالي، وغيره جنهن جي نتيجي ۾ ڪراچي ۾ ڪيترائي ڀيرا نسلي جهيڙا پڻ ٿيا آهن.<ref name=Minahan>{{cite book |last=Minahan |first=James |title=Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World |volume=3 |year=2002 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-32111-5 |pages=1277–78}}</ref> سنڌ ۾ [[يونيسڪو]](UNESCO) طرفان ٻه مقام عالمي ورثو قرار ڏئي پنهنجي نگرانيءَ ۾ آندا ويا آهن جنهن ۾ هڪ [[مڪلي|مڪلي جون ٽڪريون]] ([[ٺٽو]]) ۽ ٻيو [[موهن جو دڙو]] ([[لاڙڪاڻو]]) شامل آهن.<ref>{{cite web|title=Properties inscribed on the World Heritage List (Pakistan)|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/pk|website=UNESCO|publisher=UNESCO|accessdate=14 July 2016}}</ref> انگريزن اگسٽ 1935 ۾ گورنمنٽ آف انڊيا ايڪٽ پاس ڪيو. جنهن موجب برما ۽ عدن کي انڊيا مان ٽوڙي واپس پراڻي فتح ڪيل ملڪ/ڪالوني جي جدا حيثيت ۾ بحال ڪيائون. جڏهن ته سنڌ ۽ بلوچستان کي فتح ڪيل جدا ملڪ واري حيثيت ۾ بحال نه ڪيائون. سنڌ کي انڊيا جي هڪ صوبي جي حيثيت ۾ بحال ڪيائون. جڏهن ته بلوچستان کي قلات شاهي رياست طور انڊيا ۾ شامل رکيائون. == نالي جي معني == سنڌ تي [[سنڌوندي]]ءَ تان نالو پيو آهي. [[سنسڪرت]] ۾ ”سنڌو“ معنيٰ [[سمنڊ]] يا [[درياھ|وڏو درياءُ]] آهي،{{sfn|Phiroze Vasunia|2013|p=6}} اڳي [[ڪابل ندي]]، گومتي (گومال) وغيره سنڌونديءَ جون ڀرتي ڪندڙ شاخون هونديون هيون، تنهنڪري سنڌو رواجي ندين کان تمام گهڻو وڏي هوندي هئي ۽ سمنڊ سان ڪلهو پئي هڻندي هئي. انهيءَ سبب [[آريا|آڳاٽن آرين]] اهو نالو رکيس. اڄ به سنڌونديءَ جو پيٽ [[ڊيرا اسماعيل خان ضلعو|ديري اسماعيل]] کان وٺي [[ڪالاباغ]] تائين ايڏو وڏو آهي، جو ڪا ٻيڙي وچ سير ۾ هوندي، ته نڪي اورينءَ ڀر نڪي پرينءَ ڀر کان ڏسڻ ۾ ايندي.<ref>ڪتاب: [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html قديم سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180518034947/http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book46/Book_page2.html |date=2018-05-18 }} از ڀيرومل مهرچند آڏواڻي؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ|سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو]]</ref> اڳي سنڌ کي [[انگريزي ٻولي|انگريزي ٻوليءَ]] ۾ '''Sind''' ڪري لکيو ويندو هو، پر 1988ع تي [[سنڌ اسيمبلي]] پاران پيش ڪيل هڪ بل ذريعي ان کي '''Sindh''' ڪوٺيو ويو. 325 قبل مسيع ۾ [[يوناني|يونانين]] جڏهن [[سڪندر اعظم]] جي اڳواڻي ۾ سنڌ فتح ڪئي، ان وقت سنڌ کي انهن '''انڊُوس''' جو نالو ڏنو، جنهن مان بعد ۾ لفظ '''انڊس''' جنم ورتو. آڳاٽي ايرانين پاران [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي اوڀر طرف سموري علائقي کي هند چيو ويندو هو. جڏهن 17هين صدي تي انگريز برصغير ۾ آيا ته هن سموري [[ڏکڻ ايشيا]] کي سنڌ جو نالو ڏئي ان کي [[انڊيا]] ڪوٺيو. پاڪستان جي نالي ۾ [[س]] جو لفظ پڻ سنڌ مان کنيل آهي.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever?}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref>پروفيسر منگهارام ملڪاڻي ”سنڌ“ لفظ کي صاف طور دراوڙي الاصل قرار ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته آرين اهو لفظ دراوڙن کان اڌارو ورتو. هو لکي ٿو ته: {{quote|”بمبئي جي ڀارت وگيانيءَ (Indologist) پادري هيرس جي سَنَد موجب سندونديءَ کي اهو نالو آرين کان آڳاٽن رهاڪن دراوڙن ڏنو هو. جن جي ٻوليءَ ۾ ’سند‘ يا ’سِندو‘ لفظ جي معنيٰ هئي ندي يا درياءُ. آرين ان اکر کي ڦيرائي ”سنڌ“ يا ”سنڌو“ ڪيو، جنهن پٺيان سمورو ملڪ جنهن مان اُها ندي لنگهي ٿي، تنهن تي ’سنڌ‘ ديس جو نالو پئجي ويو......“<ref>{ملڪاڻي، منگهارام، پروفيسر، ”سنڌ، هندستان جو دروازو ۽ ان جي ادبي قدامت“ (مضمون)، ٽماهي ”مهراڻ“، جلد 11، نمبر- 3، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع، ص. 125}</ref>|}}يورپي لوڪن ”سنڌ“ لفظ جي بنياد متعلق اِها دعويٰ ڪئي ته اهو لفظ سنڪرت ٻوليءَ جو آهي، جنهن جو بنياد ”سڌ“ (sidh) ۽ ان جي معنيٰ نَهر يا نَدي آهي<ref>{williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.}</ref>ايڊورڊ ٿارنٽن (1844ع) ”سِنڌ“ يا ”سِنڌو“ لفظ کي سنسڪرت بنياد جو قرار ڏئي ٿو. هو لکي ٿو ته: "Sind or Sindh sanscrit for sea or collection of water......."<ref>{) Thornton, edward, op. cit. p. 199}</ref>مونيئروليمز ”سنڌو“ لفظ جي معنيٰ نهر،ندي ۽ سنڌ جا ماڻهو ڏنا آهن<ref>{williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.}</ref>اليگزينڊر ڪننگهام، سنڌ لفظ جي بنياد متعلق لکي ٿو ته: ”يونان وارن هن علائقي کي سِنڊو (Sindo) ۽ عربن سَدُو (Sadu) لکيو آهي. جيڪي هن علائقي جي سنسڪرتي نالي سِنڌو (Sindhu) ڏانهن اشارو ڪن ٿا. هن ٻوليءَ ۾ هتان جي رهاڪن کي سئنڌاوا (Saindhava) يا سئنڌو، (Saindhu) چيو ويو آهي ۽ عام مشهور اُچار به اهو آهي.“<ref>{ڪننگهام اليگزنڊر، ”سنڌ- هند جي قديم جاگرافي“، سنڌي ترجمو: عطامحمد ڀنڀرو، ڄام شورو/ حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 2007ع، ص. 266.}</ref>اليگزينڊر ڪننگهام واري ڳالهه کي ”انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا“ جا مرتبين تسليم ڪندي نقل ڪيو آهي. ڪاڪو ڀيرومل ان انسائيڪلو پيڊيا جي حوالي سان ڪننگهام واري ڳالهه ورجائيندي لکي ٿو ته: ”سنسڪرت ۾ ان کي ”سَئندَو (Saindhava) چوندا هئا، جنهن جي معنيٰ سنڌو ڪناري تي رهندڙ لوڪ......“<ref>{آڏواڻي، مهرچند، ڀيرومل، ”قديم سنڌ“، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، ڇاپو ٻيو 1980ع، ص.46}</ref>”رگويد واري زماني ۾ سنڌو ماٿر جي قديم لوڪن (رهواسين) کي سَئندو (Saindhava) جي نالي سان سڏيندا هئا، جنهن جي مراد هئي- سنڌو ڪناري يا سنڌوماٿر ۾ رهندڙ لوڪ آرين، يا هنن لوڪن (سنڌو ماٿر جي اصلوڪن رهاڪن) کي انهيءَ نالي (سَئنڌو/ سئندوئي) سڏيائون. هونئن به ته سنڌي ويا ڪرڻ جي اصولن موجب ’سنڌو‘ لفظ جي صفتي صورت ’سِئنڌوئي/ سئنڌو ئي ٿيندي. اها صورت (سئنڌو ئي)، اڳتي هلي پهرين ’سنڌ ئي‘ بڻي هوندي ۽ پوءِ ’سنڌي‘ بڻجي وئي ۽ وچ واري سُر [اَو]کي [اُ] سُر ۾ تبديل ڪيو ويو......... اهڙي طرح ’سنڌ ئي‘ جا اڳتي هلي ’سِنڌي‘ بنجي وئي آهي........“<ref>{الانا، غلام علي، ڊاڪٽر، ”سنڌي ٻوليءَ جو بڻ بنياد“، ڪراچي، سنڌيڪا اڪيڊمي، نئون ڇاپو 2004ع، ص. 127.}</ref><ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>”جڏهن به سنسڪرت مان نَوَن لفظن ٺاهڻ لاءِ ڪنهن ڌاتوءَ سان اڳياڙيون ۽ پڇاڙيون ڳنڍيون وينديون هيون ته ان عمل کي سڏيندا ئي هئا ”سَنڌي“، جو پوءِ ڦري ”سنڌي“ اچارجڻ لڳو ۽ اڄ خود يورپي ماهرن ان لفظ ”سَندي“ (Sandhi)کي هڪ ٽيڪنيڪل لفظ تور انگريزي ۽ ٻين ٻولين ۾ استعمال ڪرڻ شروع ڪيو آهي. ان لفظ ۾ ڪافي وقت اندر ( اِ ) حرف علت جو ( اَ ) حرف علت ۾ مٽجڻ ڪا وڏي ڳالهه ڪانهي. خود اسان وٽ ان جون ڪي صورتون انهي طريقي سان بدلجي چڪيون آهن. هن لفظ جو ڌاتو آهي سُڌ> سِد (سنسڪرت- سيند) = وهڻ، ڳنڍڻ، ڳنڻ، ڌڪ هڻڻ، آباد ٿيڻ، محدود ٿيڻ وغيره. جنهن مان سنڌ، سنڌو، سِڌو، سِنڌ، حرف علتِ (اِ) سان موجود آهن. ته ٻئي پاسي سَنڌڻ، سَند، سنداڻ، سَنڌ وغيره موجود آهن.......<ref>{ميمڻ سراج، ”سنڌي ٻولي“، حيدرآباد، سنڌ لئنگويج اٿارٽي، ٻيو ڇاپو 2009ع، ص. 63، 64.}</ref> <ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>.“دين محمد ڪلهوڙو، سنڌ لفظ کي دراوڙي ٻوليءَ جو آريائي روپ قرار ڏئي ٿو. هو لکي ٿو ته: ”منهنجي اڀياس ۽ سمجهه موجب: سنڌو/سنڌ لفظ جو بنياد سنسڪرت جو لفظ ”ند“ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ’طرف‘ ۽ ’س‘ ان جي اڳياڙي (Prefix) آهي. ’ند‘ جي اڳيان ’س‘ ۽ پٺيان ’و‘ اضافي صورتن ملائڻ سان لفظ ٺهيو- ’سنڌو‘ جنهن جي معنيٰ نڪري ٿي- سامهون وارو درياءُ. جڏهن قديم آريا درياء ڏيئي سنڌ ۾ گهڙيا هئا، تڏهن هنن درياءَ جي ٻنهي ڪنارن تي آباد دراوڙن لوڪن کي ’سنڌي‘ ۽ سندن ملڪ کي ’سنڌ‘ سڏيو، ڇاڪاڻ ته دراوڙن جو هي ملڪ هنن آرين کي سامهون واري طرف کان ٿي نظر آيو. اهڙي ريت هيءُ درياء منهنجي نظر ۾ قديم آرين جي آمد کان پوءِ ”سنڌو“ جي نالي سان مشهور ٿيو.“<ref>{سولنگي، محمد عرس ’اظهر‘، ”دادو ضلعو- هڪ اڀياس“ واڌارا، سڌارا، تصحيح ۽ مقدمو: دين محمد ڪلهوڙو، ڄام شورو، سنڌي ادبي بورڊ، 2013ع، ص ٽ.}</ref>ايڊون برائنٽ ۽ ايڊون فرانسيس برائنٽ ’سنڌ‘ لفظ کي جديد دراوڙي نه بلڪ قديم دراوڙي (Proto- Dravidian) زبان جو لفظ قرار ڏنو آهي.<ref>{Bryant, edwin and francis bryant, Edwin, "the quest for the origin of vedic-culture, the indo- Aryan migration debate", Newyork, Oxford university press, 2001, p. 320}</ref><ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>هندستان جي ڪرناٽڪ رياست جي دراوڙي قبيلن جي ڪلاسيڪي موسيقيءَ ۾ هڪ راڳ جو نالو ”سنڌ ڀيروي“ (Sindh Bhairavi) آهي. جيڪو اساوري ٺاٺ سُر سان تعلق رکي ٿو. دراوڙي ٻولي ”تامل“ جي ڳالهائيندڙن ۾ هڪ طبي علاج جو سائنسي طريقو ”سنڌا“ (Sidha) جي نالي سان مروج آهي، ان جا خالق قديم دراوڙ (قديم سنڌين جا ابا ڏاڏا) هئا ۽ اهو طريقو سنڌ ڌرتيءَ تي ڄميو ۽ عروج تي پهتو. آرين کان پوءِ هندستان جا دراوڙ قبيلا ڏورانهين علائقن ۾ رهڻ جي باوجود پنهنجي اصل ماتر ڀوميءَ جي سِڪَ کي ساهه ۾ هنڊائڻ لاءِ ان طريقي تي ”سنڌ“ نالو رکيائون.<ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref> ==== سنڌ بابت محققن ۽ مورخن جي راءِ ==== سنڌ جي سرزمين قديم زماني کان علم، فن، حڪمت ۽ فڪري روايتن جو اهم مرڪز رهي آهي. تاريخي ذريعن موجب هتي اهڙا عالم، فقيهه ۽ مفڪر پيدا ٿيا، جن جي علمي حيثيت ۽ فڪري اثرات پري پري تائين تسليم ڪيا ويا. سنڌ جي علمي عظمت بابت ڪيترن معروف محققن ۽ مورخن پنهنجا خيال قلمبند ڪيا آهن<ref name=" گرامي"/>. [[ابن صبعيه]] (Abu Sabeeya) پنهنجي تحريرن ۾ لکي ٿو ته سنڌ وارن وٽ علم ۽ حڪمت جو وڏو ذخيرو موجود هو، ۽ اهو به بيان ڪري ٿو ته يونان ۾ موجود علم جو وڏو حصو سنڌ مان منتقل ٿيو. [[ابو معشر]] سنڌ جي علمي حيثيت بابت لکي ٿو ته حڪمت، فلسفي ۽ علم سان سنڌين جي رغبت کي دنيا جي ٻين قومن به تسليم ڪيو آهي، ۽ علم جي طلب ۾ سنڌين کي نمايان مقام حاصل رهيو آهي<ref name=" گرامي"/>. تاريخي ڪتاب [[اخبار الحڪماءِ]] ۾ بيان ٿيل آهي ته دنيا جي قومن ۾ سنڌ علم ۽ حڪمت جو سرچشمو رهي آهي ۽ عدل ۽ سياست جي پهرين مرڪزن مان هڪ سمجهي ويندي هئي. ان ڪتاب موجب، جغرافيائي دوري سبب سنڌ جا ڪيترائي علمي ڪتاب ٻين علائقن تائين محدود مقدار ۾ پهتا، تنهن هوندي به جيڪي علمي آثار دستياب ٿيا، سي وڏي اهميت جا حامل هئا<ref name=" گرامي"/>. اسلامي روايتن موجب حضرت عليؓ به سنڌ جي سرزمين کي علم ۽ برڪت واري زمين قرار ڏنو آهي، جتان علم ۽ عرفان جو ظهور ٿيو. انهن بيانن مان سنڌ جي علمي ۽ فڪري حيثيت جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو<ref name=" گرامي">مولانا گرامي صاحب سه ماھي مھراڻ 2- 1975 ص نمبر 210</ref>. تاريخي حوالن موجب، پرتگالين جي سنڌ تي ڪاهه کان پوءِ مڪلي ۽ ٺٽي جهڙن علمي مرڪزن ۾ موجود ڪيترائي ڪتب خانا (لائبريريون) ۽ درسگاهون (مدرسا) تباهه ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ جي علمي ورثي کي وڏو نقصان رسيو<ref name=" دادا">ڪتاب؛ سنڌ جي عالمن جا سونھري ڪارناما، ليکڪ؛ دادا سنڌي</ref>. تاريخي ۽ تحقيقي لکتن موجب، موجوده بلوچستان جي سرزمين قديم زماني ۾ سنڌ جي وسيع جغرافيائي ۽ تهذيبي دائري سان ڳنڍيل رهي آهي. ڪجهه محققن جو خيال آهي ته بلوچستان جا ابتدائي رهاڪو سنڌي نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته بلوچ قبيلن جي آمد بعد جي تاريخي دورن ۾ ٿي. ڊاڪٽر الهه رکيو ٻُٽ لکي ٿو ته بلوچ قبيلا بلوچستان جا اصلوڪا رهاڪو نه هئا، پر انهن جي مڪران ۽ بلوچستان ۾ آمد چوٿين صدي عيسوي کان شروع ٿي. هن جي مطابق، بلوچ قبيلن کان اڳ هن خطي ۾ دراوڙ، عرب، ايراني، بروهي، راجپوت ۽ جت وڏي انگ ۾ آباد هئا<ref> ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref>. مير رحيم داد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ ۾ بيان ڪري ٿو ته سنڌ ماٿري ۾ بلوچن جي موجودگي کي ٽالپر دور کان اڳ تسليم ڪرڻ تاريخي طور درست ناهي، ۽ سندس خيال موجب بلوچستان تاريخي طور سنڌ جو حصو رهيو آهي.ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579 ساڳئي محقق هڪ ٻي جڳهه تي لکي ٿو ته بلوچستان ۽ خراسان، اقليم سنڌ جا صوبا رهيا آهن<ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع </ref>. بلوچن جي نسلي ۽ جغرافيائي پس منظر بابت احمد يار بلوچ لکي ٿو ته بلوچن جي آمد بلوچستان ۾ مرحليوار ٿي ۽ انهن جي هجرت قديم مسڪن حلب ۽ شام مان تقريبن چوٿين صدي عيسوي ۾ شروع ٿي.ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38 صادق علي بلوچ مطابق، زابلستان بلوچن جو قديم وطن هو، جنهن مان پوءِ اهي مختلف علائقن ڏانهن منتقل ٿيا<ref> تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref>. موسيٰ خان جلال زئي تاريخ بلوچستان ۾ بيان ڪري ٿو ته جڏهن بلوچ قوم ڪرمان مان مڪران طرف لڏي آئي، تڏهن انهن جو سردار جلال خان هو، جيڪو هن مهاجرت جي اڳواڻي ڪري رهيو هو.تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16 يورپي محقق پيڪولين لکي ٿو ته گهڻا بلوچ پاڻ کي عرب نسل سان ڳنڍين ٿا ۽ حلب (شام) کي پنهنجو ابتدائي وطن قرار ڏين ٿا<ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري </ref>. ڪامران اعظم جنجوعه لکي ٿو ته بلوچ قوم قديم دور ۾ عربستان، دجله ۽ فرات جي وادين، حلب جي علائقن ۽ ايراني سرحدن ڀرسان آباد هئي. هن وڌيڪ بيان ڪيو آهي ته هڪ روايت موجب، جڏهن بلوچ حلب مان لڏپلاڻ ڪري ڪرمان پهتا، ته اهي 44 گروهن ۾ ورهايل هئا، جن مان اعلمش رومي وڏو سردار هو<ref> ڪتاب بگٽي قبيلا ص نمبر 48ساڳيو ڪتاب ص نمبر 55</ref>. تاريخي بيانن موجب، موجوده بلوچستان جو علائقو اڳ ڪيچ مڪران، لسٻيلا، قلات، ۽ سيوي (سبي) جهڙن نالن سان سڃاتو ويندو هو. مهر ڳڙهه جي تهذيب، جيڪا لڳ ڀڳ 9 هزار سال پراڻي آهي، پڻ هن ئي خطي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. ڪجهه محققن موجب، لسٻيلي جا حڪمران سما (سماٽ) هئا، جڏهن ته قلات جا حڪمران بروهي هئا، جن کي دراوڙي نسل سان وابسته ڪيو وڃي ٿو. بروهي قوم بابت اهو به لکيو ويو آهي ته انهن جو بلوچن سان نسلي ۽ لساني تعلق ناهي . پاڪستان جي قيام کان پوءِ، 1964ع ۾ مرڪزي حڪومت طرفان سنڌ جا ڪجهه علائقا—جهڙوڪ جهٽ پٽ، نصيرآباد، اوستو، جعفرآباد، جهل مگسي، ڊيرا الهيار ۽ مراد جمالي—انتظامي طور بلوچستان ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{Citation |title=گريٽر بلوچستان ۽ تاريخي حقيقتون! {{!}} Affair - افيئر<!-- Bot generated title --> |url=http://affairnews.com/2015/07/%DA%AF%D8%B1%D9%8A%D9%BD%D8%B1-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DB%BD-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%D8%AA%D9%88%D9%86/ |accessdate=2019-12-17 |archive-date=2020-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018185800/http://affairnews.com/2015/07/%da%af%d8%b1%d9%8a%d9%bd%d8%b1-%d8%a8%d9%84%d9%88%da%86%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%db%bd-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d8%ae%d9%8a-%d8%ad%d9%82%d9%8a%d9%82%d8%aa%d9%88%d9%86/ |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> <ref>ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579</ref><ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع</ref><ref>ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38</ref><ref>تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref><ref>تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16</ref><ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري</ref> == تاريخ == {{Main|سنڌ جي تاريخ}} ===قبل از تاريخي دور === (تقريباً 7000 ق.م. کان 3000 ق.م.) سنڌو ماٿر واري علائقي (Greater Indus Region) ۾ انساني آبادي جا سڀ کان پراڻا آثار تقريباً 7000 قبل مسيح جا ملن ٿا، خاص طور تي [[مھرڳڙھ]] مان. جيڪو جيڪو اڄ بلوچستان ۾ واقع آهي، قديم دور ۾ سنڌو ماٿر جي تهذيبي دائري ۾ شامل هو، ۽ سنڌ جي تهذيبي اثرن جو اولين مرڪز سمجهيو وڃي ٿو<ref>UNESCO World Heritage Centre – Mehrgarh (Tentative List)</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I, Oxford University Press</ref>. ===سنڌو تهذيب جو دور === (تقريباً 3000 ق.م. کان 1700 ق.م.) تقريباً 3000 ق.م. ۾ سنڌو تهذيب پنهنجي پختي شهري شڪل اختيار ڪئي، جنهن جا وڏا مرڪز موهن جو دڙو ۽ هڙاپا هئا<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, Ancient Cities of the Indus Valley Civilization, Oxford, 1998</ref><ref>Britannica, entry: Indus Valley Civilization</ref>. [[فائل:IVC Map.png|thumb|150px|کاٻو|[[وادي سنڌ جي تهذيب|سنڌو تهذيب]] جا نمايان شهر]] [[فائل:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|100px|کاٻو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل ڪنگ پريسٽ جو مجسمو]] [[فائل:Mohenjodaro Sindh.jpeg|thumb|[[موهن جو دڙو|موهن دڙي]] جا آثار]] سنڌو تهذيب جي آبادي بابت جديد آثار قديمه جي تحقيق موجب مجموعي آبادي 4 کان 5 لک جي وچ ۾ هئي، جيڪا ان دور لاءِ انتهائي وڏي هئي<ref>Possehl, Gregory L., The Indus Civilization, Chapter on Demography</ref><ref>Wright, Rita P., The Ancient Indus, Cambridge University Press, 2010</ref>. سنڌو تهذيب جا شهر: گرڊ سسٽم تحت رٿيل؛ ڍڪيل نيڪالي نظام؛ پڪين سرن جا گهر؛ ۽ عوامي غسل خانن تي مشتمل هئا<ref>Marshall, Sir John, Mohenjo-daro and the Indus Civilization, 1931</ref><ref>UNESCO – Mohenjo-daro World Heritage Site</ref>. سنڌو تهذيب پنهنجي عظمت ۾ قديم مصري ۽ ميسوپوٽيميا تهذيبن جي برابر هئي. موهن جو دڙو، هڙاپا ۽ [[ڪوٽڏجي|ڪوٽ ڏيجي]] جهڙا شهر اعليٰ شهري منصوبابندي، پڪين سرن جي عمارتن، ڍڪيل نيڪالي نظام، عوامي غسل خانن ۽ منظم رستن جي شاهدي ڏين ٿا. [[بلوچستان]] خشڪ هجڻ ڪري اتي جي رهواسين کي مشڪلاتون پيدا ٿيون، جتان ڪيترائي ماڻهو ڪوٽ ڏجي جي علائقن طرف ھجرت ڪري آيا. پنهنجي دور ۾ ڪوٽ ڏجي وارو علائقو شهري علائقن جو مثال هو<ref>Britannica, entry: Kot Diji Culture</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I (OUP)</ref><ref>Wright, Rita P., The Ancient Indus, Cambridge University Press</ref><ref>Possehl, Gregory L., The Indus Civilization, AltaMira Press</ref>. ان کان سواءِ [[موهن جو دڙو]] ۽ [[هڙاپا]] پڻ انساني زندگي لاءِ شهڪار شهر هئا. هتي ماڻهو کي [[فنون لطيفہ]] تي عبور حاصل هو، ۽ هنن پنهنجي [[سنڌو لکت| لکت]] جو نظام تيار ڪيو، جيڪو اڄ تائين مڪمل طور پڙهي نه سگهيو آهي<ref>Parpola, Asko, Deciphering the Indus Script</ref><ref>Britannica, entry: Indus Script</ref>. اتي موجود ترتيب سان جوڙهيل شهر، پڪين سرن سان عام ماڻهن جا گھر، رستا، عوامي غسل خانا، ۽ ڍڪيل نيڪالي جو نظام ان شهر جي عظمت جو داستان آهي<ref>{{cite web |url= http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moanjodaro|author= |date= |work= The United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) website |publisher= |accessdate=September 6, 2014}}</ref><ref>Suhail Zaheer Lari, ''An Illustrated History of Sindh'' (1994, Karachi) p. 16, 17</ref>. هي تهذيب تقريباً 1700 ق.م. ۾ اوچتي تباهي جو شڪار ٿي، جنهن جا امڪاني سبب قدرتي آفتون يا زلزلا سمجهيا وڃن ٿا<ref>Edwin Bryant (2001). The Quest for the Origins of Vedic Culture. pp. 159–60.</ref>. ===ابتدائي تاريخي ۽ ويدڪ دور=== (1700 ق.م. کان 600 ق.م.) قديم شهر رورڪا، جنهن کي هاڻ روهڙي يا اروڙ چيو وڃي ٿو، [[سئوويرا بادشاهت]](Sauvīra) جي گادي جو هنڌ هو. سئوويرا هڪ قدرتي-تاريخي بادشاهت هئي<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind, p.63</ref><ref>Raychaudhuri, Political History of Ancient India</ref>. جنهن جو ذڪر شروعاتي ٻڌ ڌرم جي ادب ۾ مُک واپاري مرڪز طور ٿيل آهي<ref>Derryl N. MacLean (1989)، [https://books.google.com/books?id=xxAVAAAAIAAJ&pg=PA63 ''Religion and Society in Arab Sind''], ص.63</ref>. رگويد واري زماني ۾ سنڌ کي سپت سنڌو سڏيو ويندو هو. “سپت سنڌو” مان مراد سنڌو ۽ ان سان لاڳاپيل اهم نديون هيون. ان مان مکيه نديون شتدرو ([[ستلج]])، پرشڻي ([[راوي]])، اسڪني ([[چناب]])، وتستا ([[جهلم]])، ارجڪئا ([[بياس ندي|بياس]])، ۽ [[سنڌوندي|سنڌو ندي]] وهندڙ هيون. ھڪ لفظ سوما کي ندي سمجھي سپت سنڌو جو مطلب ست نديون سمجھيو ويو پر علمن ان کي علائقي جو نالو يا ڏند ڪٿائي ندي سمجھن ٿا. [[مھاڀارت]] ۾ سنڌ جو ذڪر [[هندوستان جا نالا|ڀارت ورشا]] جي حصي طور ملي ٿو. ===ھخامنشي (فارسي) دور=== (600 ق.م. کان 400 ق.م.) سنڌ 519 ق.م. ۾ فارسي [[هخامنشي سلطنت| ھخامنشي]] (اڪئمنيڊ) شهنشاهت جو باقاعده حصو بڻجي. دارا اعظم (اول) سنڌ فتح ڪري ان کي پنهنجي سلطنت جي ھندش جي نالي سان 29هين ساتراپي (ولايت) قرار ڏنو. فارسي دور ۾ سنڌ مان فوجي ڀرتيون ڪيون ويون، ۽ سنڌي سپاهي ايراني لشڪر جو حصو بڻجي يونان خلاف ٿيندڙ فارسي–يوناني جنگين ۾ شامل ٿيا<ref>Briant, Pierre, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Herodotus, Book III, Satrapy List</ref><ref name = " سيلاني "/>. اعظم (اول) جي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ فارسي منتظمين، فوجي ۽ واپاري اچڻ لڳا، جنهن سبب ايراني اثر وڌي ويو. بعد وارن ايراني ۽ مقامي روايتن ۾ بهمن بن اسفنديار سان منسوب ڪجهه شهرن جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تاريخي تحقيق موجب اهي بيان اسطوري آهن ۽ [[هخامنشي سلطنت|ھخامنشي]] (اڪئمنيڊ) دور سان سڌي طرح ثابت ناهن<ref>Behistun Inscription</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Briant, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Herodotus, Histories, Book III</ref><ref>Bosworth, The Persian Empire</ref><ref>Yarshater, Iranian National History</ref><ref>Encyclopaedia Iranica – Bahman</ref>. فردوسي جي شاهنامي جهڙين ايراني رزميه روايتن موجب، هند، سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جا ڪجهه راجا ايران جي بالادستي مڃيندا ۽ خراج ادا ڪندا هئا؛ بهرحال، جديد تاريخي تحقيق موجب اهي بيان ڪنھن تاريخي دستاويز جو نه پر ادبي ۽ رزميه روايتن جو حصو آهن. ايراني [[هخامنشي سلطنت|ھخامنشي]] اڪئمنيڊ سلطنت جي اوڀر وارن علائقن، جن ۾ سنڌ (ھندش) پڻ شامل هئي، جا نالا اسان تائين يوناني مؤرخن، خاص طور هيروڊوٽس، وسيلي پهتا آهن. انهن علائقن ۾ ساڪا، ماڪا (مڪران)، ستگيدائي، گنداروئي ([[گنڌارا]])، [[داديڪائي]] ۽ [[پڪٽائي]] جهڙا قبيلائي ۽ علائقائي نالا شامل هئا. دارا اعظم (اول) جي دور ۾ سنڌ مان پڻ سپاهي ايراني فوج ۾ ڀرتي ڪيا ويا. بعد ۾، جڏهن [[خشايارشا پھريون]] (Xerxes) يونان خلاف مهم هلائي، تڏهن ايراني لشڪر ۾ هندستاني ۽ سنڌي سپاهي به شامل هئا؛ [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي]] مطابق ايرانين جنگ ۾ ھاٿين جو پڻ استعمال ڪيو<ref name="سيلاني "> [ ڪتاب: سنڌ گهمندڙ سيلاني، سنڌي ادبي بورڊ] </ref>. 400 بهرحال، جديد تاريخي ذريعن موجب انهن جنگين ۾ سنڌي هاٿين جي استعمال بابت ڪو مستند ثبوت موجود ناهي<ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Cambridge History of Iran, Vol. II</ref><ref>Pierre Briant, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Achaemenid Empire”</ref><ref>Herodotus, Histories, Book III & VII</ref>. ===يوناني ۽ سلوقي دور=== (400 ق.م. کان 305 ق.م.) 327 کان 325 قبل مسيح جي وچ ۾ يوناني فاتح سڪندر اعظم سنڌو وادي ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن ۾ داخل ٿيو<ref>Arrian, Anabasis of Alexander, Books IV–VI </ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Alexander the Great”</ref>. سڪندر جي وفات کان پوءِ سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان ڪجهه عرصي لاءِ سلوقي سلطنت جي سياسي اثر هيٺ رهيا <ref>Cambridge History of Iran</ref> <ref>Britannica, “Seleucid Empire”</ref>. ===موريا سلطنت جو دور=== (305 ق.م. کان 185 ق.م.) 305 قبل مسيح ۾ چندر گپت موريا، سلوقس نيڪيٽر سان معاهدي کان پوءِ، سنڌ کي موريا شهنشاهت ۾ شامل ڪيو<ref>Britannica, “Chandragupta Maurya”</ref><ref>Justin, Epitome of Pompeius Trogus</ref><ref>Strabo, Geography</ref>. موريا دور، خاص طور اشوڪا جي حڪومت دوران، سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ٻڌ ڌرم کي وڏي هٿي ملي ۽ ان جي تبليغ ٿي<ref>Romila Thapar, Ashoka and the Decline of the Mauryas</ref><ref>Ashokan Rock Edicts</ref>. 185 قبل مسيح ۾ موريا حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو جڏهن ان جي آخري حڪمران برهدرتھ کي پُشيمتر سنگا هٿان قتل ڪيو ويو ۽ سنگا شهنشاهت قائم ٿي<ref>Encyclopaedia Britannica, “Sunga dynasty”</ref><ref>Romila Thapar, The Mauryas Revisited</ref><ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref>. ===هند-يوناني ۽ باختري دور=== (185 ق.م. کان 130 ق.م.) مورين جي زوال کان پوءِ اتر اولهه هندستان ۾ يوناني اثر ٻيهر وڌيو. هن دور ۾ ڊيمٽرس اول جي قيادت هيٺ يوناني–باختري حڪمرانن تقريباً 200–180 قبل مسيح جي وچ ۾ گندھارا، پنجاب ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو. سنڌ بابت، خاص طور اترين حصن ۾، هند–يوناني اثر جا آثار ملن ٿا؛ بهرحال، سڄي سنڌ تي سندن سڌي ۽ مستقل حڪومت بابت جديد تحقيق ۾ اختلاف موجود آهي<ref>Dani, History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Bopearachchi, Monnaies Gréco-Bactriennes</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Demetrius I”</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Indo-Greek Kingdoms”</ref><ref>A. K. Narain, The Indo-Greeks</ref>. ميناندر (ميلندا) جهڙا حڪمران به هن دور ۾ ٿيا. ===سڪوٿي (انڊو-سڪوٿي) دور=== (2 صدي ق.م.) ٻي صدي قبل مسيح ۾ هند–يوناني علائقن ۾ ساڪا (سڪوٿي) قبيلن جي حڪمراني قائم ٿي، جنهن سان هند–يوناني اقتدار جو خاتمو ٿيو. ساڪا حڪمرانن سنڌ، پنجاب، راجستان ۽ اولهه هندستان جي وسيع علائقن تي حڪومت ڪئي، ۽ جديد تاريخنويسي ۾ هن دور کي انڊو–سڪوٿي (Indo-Scythian) دور سڏيو وڃي ٿو<ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Indo-Scythian”</ref><ref>A. K. Narain, The Indo-Greeks</ref>. ===ڪوشان سلطنت=== (1 صدي عيسوي کان 3 صدي عيسوي) پهرين صدي عيسوي ۾ سنڌ [[ڪوشان ايمپائر]] جي قبضي هيٺ آئي. سنڌ, گندھارا ۽ اتر هندستان تي انھن جي حڪومت قائم ٿي<ref>Encyclopaedia Britannica, “Kushan Dynasty”</ref><ref>Cambridge History of India</ref>. [[ڪنشڪ]] جي حڪمراني دوران ٻڌ ڌرم کي وڏي سرپرستي ملي ۽ ڪيترائي مذهبي مرڪز قائم ڪيا ويا. هن دور ۾ ڪجهه قبيلن، جن ۾ آهير پڻ شامل هئا<ref name="Beames1970">{{cite book|author=John Beames|title=A comparative grammar of the modern Aryan languages of India: to wit, Hindi, Panjabi, Sindhi, Gujarati, Marathi, Oriya and Bengali |url=https://books.google.com/books?id=wIddAAAAIAAJ|accessdate=22 March 2011|year=1970|publisher=Munshiram Manoharlal}}</ref>، سنڌ ۾ موجود هئا. ٽين صدي عيسوي جي وچ ڌاري ڪوشان سلطنت جي زوال کان پوءِ سنڌ ساساني شهنشاهت جي سياسي اثر هيٺ اچي وئي<ref>which began about 127 CE. "Falk 2001, pp. 121–136", Falk (2001), pp. 121–136, Falk, Harry (2004), ص. 167–176 and Hill (2009), ص. 29, 33, 368–371.</ref> ===ساساني (فارسي) دور=== (3 صدي عيسوي) ڪوشان سلطنت جي زوال کان پوءِ، ٽين صدي عيسوي جي وچ ڌاري سنڌ ساساني شهنشاهت جي سياسي بالادستي هيٺ اچي وئي. ساساني حڪمرانن سنڌ کي سڌي صوبي بدران اوڀر سرحدي علائقي طور سنڀاليو، جتي مقامي حڪمران برقرار رهيا پر فارسي اقتدار کي خراج ادا ڪندا هئا. سنڌ هن دور ۾ ايران ۽ هندستان جي وچ ۾ واپاري دروازي جي حيثيت رکي ٿي. پنجين صدي عيسوي ۾ هيفتالي حملن سبب ساساني اثر ڪمزور ٿيو، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ مقامي گهراڻن جي حڪمراني جو آغاز ٿيو<ref>Encyclopaedia Iranica</ref><ref>Romila Thapar, Early India</ref><ref>. O. Skjærvø, Sasanian Coins in the Indus Region</ref><ref>Dani, History of Pakistan</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, Hephthalites</ref>. ===گپتا گھراڻي جو دؤر=== (4 صدي عيسوي کان 478ع تائين) ساساني اثر جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ سنڌ ڪجهه عرصي لاءِ گپتا سلطنت جي سياسي اثر هيٺ آئي. پنجين صدي عيسوي جي آخر ۾ هيفتالي (سفيد ھُن) قبيلن جي حملن سبب گپتا اقتدار اتر اولهه هندستان مان ختم ٿيڻ لڳو. ان کان پوءِ سنڌ ۾ مقامي حڪمرانن جو دور شروع ٿيو، جيڪو روايتي طور [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. ڪجهه وقت لاءِ اتر هندستان جي حڪمران شهنشاهه [[هرشاوردن]] جو سنڌ تي سياسي اثر پڻ ذڪر هيٺ اچي ٿو، پر سڌي صوبائي حڪومت جا پڪا ثبوت موجود ناهن<ref>Romila Thapar, Early India</ref><ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref>. ==== قديم سنڌ جون مشهور سياسي شخصيتون ==== قديم سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ مقامي حڪمرانن، ايراني ۽ مقدونيائي فاتحن، موريا شهنشاهن ۽ وچ ايشيائي قبيلائي سلطنتن جو اهم ڪردار رهيو. رائي گهراڻي کان اڳ سنڌو ماٿري مختلف دورن ۾ مقامي راجائن، اخيميني، مقدونيائي، سليوسي، موريا، سڪا، پارٿين، ڪوشان ۽ اڇن هنن جي سياسي اثر هيٺ رهي. انهن حڪمرانن ۽ قبيلائي قوتن جو ذڪر گهڻو ڪري يوناني، ايراني، هندستاني ۽ بعد وارن تاريخي ذريعن ۾ ملي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ رائي گهراڻي کان اڳ سنڌ سان لاڳاپيل قديم حڪمران ۽ سياسي قوتون ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | شخصيت / قوت ! style="background:#99CCFF;" | درجو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي سڃاڻپ ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ سان لاڳاپو ! style="background:#99CCFF;" | مختصر تعارف |- | 1 | [[ميوسيڪانس|راجا ميوسيڪانس]] (Musicanus) | مقامي حڪمران | سنڌو ماٿري جو راجا | هيٺين سنڌ / سنڌو درياهه جو علائقو | يوناني ذريعن موجب ميوسيڪانس سنڌو ماٿري جو هڪ خودمختيار مقامي حڪمران هو، جنهن سڪندر اعظم جي آمد وقت پنهنجي سياسي حيثيت برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 2 | [[راجا سامبس]] (Sambus) | مقامي حڪمران | اتر سنڌ جو سردار | اتر سنڌ | سامبس قديم سنڌ جو هڪ مقامي حڪمران يا سردار هو، جنهن جو ذڪر مقدونيائي لشڪر جي سنڌ ۾ اچڻ واري دور سان لاڳاپيل بيانن ۾ ملي ٿو. |- | 3 | [[راجا آڪسيڪانس|راجا آڪسِي ڪانس]] (Oxycanus) | مقامي حڪمران | سنڌو ڪناري جو حڪمران | سنڌو درياهه جو علائقو | آڪسيڪانس سنڌو درياهه جي ڀرپاسي آباد علائقي جو مقامي حڪمران هو، جنهن بابت يوناني تاريخدانن سڪندر اعظم جي سنڌي مهم جي حوالي سان ذڪر ڪيو آهي. |- | 4 | [[سوفيٿس]] يا سوفيٽس | مقامي حڪمران | منظم مقامي رياست جو حڪمران | قديم سنڌ / اتر اولهه هندستاني علائقو | سوفيٿس کي قديم ذريعن ۾ هڪ منظم، طاقتور ۽ فوجي لحاظ کان مضبوط حڪمران طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن وٽ انتظامي ۽ فوجي ڍانچو موجود هو. |- | 5 | [[دارا اعظم|دارا اوّل]] | غير ملڪي حڪمران | [[اخيميني سلطنت]] جو شهنشاهه | هندوش / سنڌو ماٿري | دارا اوّل اخيميني ايران جو شهنشاهه هو، جنهن سنڌو ماٿري جي ڪجهه حصن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو ۽ انهن علائقن کي اخيميني انتظامي نظام جو حصو بڻايو. |- | 6 | [[سڪندر اعظم]] | غير ملڪي فاتح | [[مقدونيائي سلطنت]] | سنڌو درياهه ۽ هيٺين سنڌ | سڪندر اعظم 326 ق.م ۾ سنڌو ماٿري ۾ داخل ٿيو ۽ هتان جي مختلف مقامي حڪمرانن سان جنگيون، معاهدا ۽ سياسي رابطا ڪيا. |- | 7 | [[سليوڪس اوّل نيڪيٽر]] | غير ملڪي حڪمران | [[سليوسي سلطنت]] | سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان جا سرحدي علائقا | سليوڪس اوّل سڪندر اعظم جي جانشينن مان هو، جنهن سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي سياسي دعويٰ ڪئي، پر بعد ۾ موريا سلطنت سان معاهدي ذريعي سرحدي بندوبست ٿيو. |- | 8 | [[چندر گپت موريا]] | سلطنتي حڪمران | [[موريا سلطنت]] | سنڌ سميت اتر هندستان | چندرگپت موريا اتر هندستان ۾ هڪ مضبوط مرڪزي سلطنت قائم ڪئي، جنهن جي سياسي اثر هيٺ سنڌ جا علائقا به آيا. |- | 9 | [[اشوڪ اعظم]] | سلطنتي حڪمران | موريا سلطنت | سنڌو ماٿري جا علائقا | اشوڪ اعظم موريا سلطنت جو مشهور شهنشاهه هو، جنهن بدھ مت جي سرپرستي ڪئي ۽ سلطنت جي مختلف علائقن ۾ اخلاقي، انتظامي ۽ مذهبي پاليسيون نافذ ڪيون. |- | 10 | [[سڪا]] / [[اسڪٿي]] | قبائلي / سلطنتي قوت | وچ ايشيائي قبيلائي حڪمران | سنڌ ۽ ڀرپاسي وارا علائقا | سڪا يا اسڪٿي وچ ايشيا مان آيل قبيلائي قوتون هيون، جن اتر اولهه هندستان ۽ سنڌ جي سياسي تاريخ تي اثر وڌو. |- | 11 | [[پارٿين]] / [[پھلاوا]] | قبائلي / سلطنتي قوت | ايراني نسل جي سياسي قوت | سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان | پارتھين يا پھلاوا ايراني نسل سان لاڳاپيل حڪمران هئا، جن مختلف دورن ۾ سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي سياسي اثر قائم رکيو. |- | 12 | [[ڪوشان]] | سلطنتي قوت | وچ ايشيائي سلطنت | سنڌو ماٿري ۽ اتر اولهه هندستان | ڪوشان سلطنت واپار، سڪن، بدھ مت ۽ بين العلاقائي رابطن لاءِ مشهور هئي. ان جو اثر سنڌو ماٿري تائين پکڙيل هو. |- | 13 | [[اڇا ھن]] | قبائلي / حملي آور قوت | وچ ايشيائي خانه بدوش | سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جا علائقا | اڇا هن وچ ايشيا جا خانه بدوش حملي آور هئا، جن ڏکڻ ايشيا جي سياسي ڍانچي تي اثر وڌو ۽ سنڌ سميت ڪيترن علائقن ۾ سياسي بيچيني پيدا ڪئي. |} === راء گھراڻي جو دؤر=== {{Main|راءِ گهراڻو}} ''(تقريباً 478ع – 632ع)'' پنجين صدي عيسوي جي آخر ڌاري سنڌ ۾ مقامي حڪمراني جي هڪ نئين مرحلي جو آغاز ٿيو، جنهن کي تاريخ ۾ '''[[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]]''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. راءِ گهراڻو سنڌ جو پهريون چڱيءَ طرح دستاويزي مقامي حڪمران گهراڻو سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ساساني، ڪوشاني ۽ ٻين خارجي سياسي اثرن جي خاتمي کان پوءِ سنڌ ۾ هڪ مضبوط ۽ خودمختيار رياست قائم ڪئي. هن گهراڻي جي گاديءَ جو هنڌ [[اروڙ]] (الور) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم سياسي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. راءِ گهراڻي بابت بنيادي معلومات ''[[چچ نامو]]''، عرب مؤرخن جي بيانن ۽ بعد وارن تاريخي ماخذن مان ملي ٿي. انهن ذريعن موجب راءِ حڪمرانن جي اقتدار هيٺ سنڌ جي حدن ۾ موجوده سنڌ سان گڏ [[مڪران]]، [[سيوھڻ |سيوستان]] (سيوھڻ)، [[ملتان]] ۽ اتر اولهه وارا ڪجهه سرحدي علائقا پڻ شامل هئا. ان دور ۾ سنڌ ڏکڻ ايشيا، ايران ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ واپار جو اهم مرڪز هئي، جنهن سبب رياست کي اقتصادي استحڪام حاصل رهيو. راءِ گهراڻي جي دور ۾ انتظامي ڍانچي، فوجي تنظيم، زميني محصولن ۽ واپاري رستن تي خاص ڌيان ڏنو ويو. عرب مؤرخن جي بيانن موجب سنڌ هڪ خوشحال ۽ منظم سلطنت هئي، جتي زراعت، واپار ۽ دريائي آمدرفت معاشي زندگي جا اهم بنياد هئا. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ مختلف مذهبي برادرين، خاص طور ٻڌ ڌرم ۽ هندومت جي پوئلڳن، کي پنهنجن مذهبي معاملن ۾ خاصي آزادي حاصل هئي. 632ع ۾ [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] جي وفات کان پوءِ راءِ گهراڻي جو خاتمو ٿيو. ان کان پوءِ سندس درٻار جي برهمڻ وزير [[راجا چچ|چچ]] اقتدار حاصل ڪري [[برهمڻ آباد]] قائم ڪيو، جنهن سان سنڌ جي سياسي تاريخ جي هڪ نئين دور جي شروعات ٿي. ====راءِ گهراڻي جا حڪمران==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ راءِ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | ترتيب ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | اندازي مطابق دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راء ديواجي|راءِ ڏيوَاجي]] | تقريباً 489ع کان اڳ | راءِ گهراڻي جو باني حڪمران؛ سنڌ ۾ منظم سياسي اقتدار جو بنياد وڌائيندڙ |- | 2 | [[راء سھارس پھريون|راءِ ساهيرس اوّل]] | 489ع – 510ع | سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي استحڪام |- | 3 | [[راء سھاسي پھريون|راءِ ساهسي اوّل]] | 510ع – 524ع | امن، واپار ۽ فوجي تنظيم جي مضبوطي |- | 4 |[[راء سھارس ٻيون|راءِ ساهيرس ٻيو]] | 524ع – 600ع | راءِ گهراڻي جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ سياسي ۽ فوجي عروج جو دور |- | 5 | [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] | 600ع – 632ع | راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ برهمڻ گهراڻي جو آغاز ٿيو |} ==== راءِ سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي بناوت ==== {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ راءِ دور جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] (الور) |- | حڪومتي نوعيت | موروثي بادشاهت |- | اهم علائقا | سنڌ، سيوستان، ملتان، مڪران ۽ سرحدي علائقا |- | معيشت | زراعت، دريائي واپار، زميني محصول |- | فوج | منظم مقامي فوج ۽ سرحدي دفاعي نظام |- | مذهب | هندومت ۽ ٻڌ ڌرم جي گڏيل موجودگي |- | واپار | هندستان، ايران ۽ وچ ايشيا سان واپاري رابطا |- | جانشين رياست | [[برھمڻ گھراڻو]] |} ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻي کي سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هڪ عبوري ۽ بنيادي اهميت وارو دور سمجهيو وڃي ٿو. هي دور هڪ طرف قديم هند-ايراني ۽ ڪوشاني سياسي روايتن جي پڄاڻي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته ٻي طرف سنڌ جي مقامي رياستي سڃاڻپ جي مضبوط ٿيڻ جو آغاز پڻ سمجهيو وڃي ٿو. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم سياسي وحدت طور سامهون آئي، جنهن جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي تي بعد ۾ [[برهمڻ آباد]] ۽ پوءِ عرب دور جي حڪمراني جا ڪيترائي عنصر قائم رهيا. ===برهمڻ گهراڻي جو دور=== {{Main|برھمڻ گهراڻو}} ''(632ع – 712ع)'' [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي خاتمي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون سياسي دور شروع ٿيو، جيڪو '''[[برھمڻ گھراڻو|برهمڻ گهراڻي]]''' يا '''چچ گهراڻي''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هن گهراڻي جو بنياد [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] وڌو، جيڪو اصل ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار ۾ هڪ برهمڻ وزير ۽ منتظم هو. راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ چچ اقتدار حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ هڪ نئين مقامي بادشاهت قائم ڪئي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> برهمڻ گهراڻي جو گاديءَ جو هنڌ [[اروڙ]] (الور) رهيو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم سياسي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. عرب، فارسي ۽ مقامي تاريخي ماخذن موجب هن دور ۾ سنڌ جون حدون اتر ۾ [[ملتان]] تائين، اولهه ۾ [[مڪران]] تائين ۽ ڏکڻ ۾ [[رڻ ڪڇ]] جي علائقن تائين پکڙيل هيون.<ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref><ref>{{cite book |last=Dani |first=A. H. |title=History of Pakistan, Volume I |publisher=Oxford University Press}}</ref> برهمڻ گهراڻي جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم ۽ خوشحال رياست طور موجود هئي، جتي زراعت، دريائي واپار، بندرگاهي سرگرميون ۽ زميني محصول رياست جي آمدني جا اهم ذريعا هئا. [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[سيوستان]] ۽ [[برهمڻ آباد]] جهڙا شهر واپار ۽ انتظام جا اهم مرڪز هئا. عرب مؤرخن جي بيانن موجب سنڌ هندستان، ايران، عربستان ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ واپاري رابطن جو اهم دروازو هئي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ==== چچ برهمڻ جو اقتدار ==== [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] اصل ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار جو اعليٰ عملدار هو. ''چچ نامي'' موجب راءِ ساهسي جي وفات کان پوءِ چچ راڻي سوهندي سان شادي ڪئي ۽ اقتدار سنڀاليو. بعد ۾ هن مخالف دعويدارن کي شڪست ڏئي پنهنجي حڪومت کي مستحڪم ڪيو. چچ سنڌ جي سرحدن کي وڌايو ۽ ڪيترن ئي سرحدي علائقن تي سياسي اثر قائم ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref> تاريخي روايتن موجب چچ نه رڳو سنڌ جي مرڪزي علائقن تي پنهنجو اقتدار مضبوط ڪيو، پر مڪران، سيوستان ۽ اترين علائقن ۾ پڻ مهمون هلائيون. سندس دور ۾ سنڌ هڪ مضبوط مقامي بادشاهت طور اڀري آئي، جنهن جو سياسي اثر سنڌو ماٿريءَ جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> ==== برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] | 632ع – 671ع | برهمڻ گهراڻي جو باني؛ راءِ گهراڻي کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ کي سياسي طور متحد ڪيو |- | 2 | [[راجا چندر|راجا چندر]] | 671ع – 679ع | چچ جو ڀاءُ؛ حڪومت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل برقرار رکيو |- | 3 | [[راجا ڏاهر|راجا ڏاهر]] | 679ع – 712ع | برهمڻ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ عرب حملي خلاف مزاحمت لاءِ مشهور |} <ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ==== راجا ڏاهر جو دور ==== [[راجا ڏاهر]] برهمڻ گهراڻي جو آخري ۽ سڀ کان مشهور حڪمران هو. هن پنهنجي والد [[راجا چچ]] ۽ چاچي [[راجا چندر]] کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. سندس دور ۾ سنڌ سياسي طور مضبوط رياست هئي، پر ساڳئي وقت عرب خلافت سان لاڳاپا ڇڪتاڻ جو شڪار ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> 711ع–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻي ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجن سنڌ تي حملو ڪيو. عرب فوجن پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان ۽ ٻين علائقن ڏانهن وڌيون. آخرڪار [[اروڙ]] جي ويجهو ٿيل جنگ ۾ راجا ڏاهر مارجي ويو، جنهن سان برهمڻ گهراڻي جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ اموي خلافت جي سياسي اثر هيٺ اچي وئي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ برهمڻ گهراڻي جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] |- | حڪومتي نظام | موروثي بادشاهت |- | حڪمران گهراڻو | برهمڻ (چچ) گهراڻو |- | اهم شهر | اروڙ، ديبل، نيرون ڪوٽ، برهمڻ آباد، سيوستان |- | اهم معاشي بنياد | زراعت، دريائي واپار، بندرگاهون، محصول |- | مذهبي صورتحال | هندومت، ٻڌ ڌرم ۽ مقامي مذهبي روايتون |- | واپاري رابطا | ايران، عربستان، مڪران، هندستان |- | خاتمو | 712ع ۾ اموي خلافت جي فتح کان پوءِ |} ==== تاريخي اهميت ==== برهمڻ گهراڻي جو دور سنڌ جي تاريخ ۾ قديم ۽ اوائلي اسلامي دور جي وچ واري اهم عبوري مرحلي طور ڏٺو وڃي ٿو. هن دور ۾ سنڌ هڪ مضبوط مقامي رياست جي صورت ۾ موجود هئي، جنهن جا سياسي، فوجي ۽ واپاري رابطا ايران، عربستان ۽ هندستان سان قائم هئا. [[چچ نامو]]، جيڪو هن دور بابت بنيادي تاريخي ماخذن مان هڪ آهي، سنڌ جي سياسي ڍانچي، حڪمرانن، فوجي مهمن ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite book |title=Chach Nama |publisher=Brill}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> 712ع ۾ برهمڻ گهراڻي جي خاتمي سان سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون باب شروع ٿيو، جنهن سان عرب-اسلامي سياسي ۽ ثقافتي اثرن جو دور آغاز ٿيو. ان ڪري برهمڻ گهراڻي کي قديم سنڌ جي آخري وڏي مقامي بادشاهت طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. === عربن جو دور === {{Main|سنڌ تي عربن جي فتح|سنڌ ۾ عرب دور}} ''(712ع کان 11هين صدي عيسوي تائين)'' سنڌ ۾ عربن جو دور 8هين صدي عيسويءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح کان شروع ٿيو ۽ پوءِ اموي، عباسي ۽ هباري حڪمراني جي مرحلن مان گذريو. هن دور ۾ سنڌ پهرين خلافت جي صوبي طور هلي، پوءِ عباسي خلافت جي ڪمزور ٿيڻ سان مقامي عرب نسل جي [[ھباري گھراڻو|هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت هيٺ آئي. سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرڪز [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]]، [[منصوره]] ۽ [[ملتان]] هئا. هن دور ۾ سنڌ عرب دنيا، ايران، مڪران، هندستان ۽ هند (महासागर) جي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍجي وئي. [[فائل:ManuscriptAbbasid.jpg|thumb|کاٻو|عباسي دور ۾ لکيل هڪ دستاويز]] [[فائل:Arabsumf1.png|thumb|220px|کاٻو|عربن پاران پاڪستان ۽ هندوستان جي علائقن ۾ ڪيل حڪومت]] [[فائل:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|اموين پاران فتح ڪيل سنڌ: {{legend|#a1584e|[[محمد]] جي وقت ڪيل فتحون 622–632}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده|راشديا خلافت]] دوران ڪيل فتحون ، 632–661}} {{legend|#fad07d|[[خلافت اموي]] دوران فتحون 661–750}}]] ==== فتح کان اڳ اسلامي رابطا ==== سنڌ ۾ اسلام جي شروعات صرف فوجي فتح سان نه ٿي، پر عرب واپارين، ملاحن ۽ ساحلي رابطن وسيلي اسلام سنڌ جي سامونڊي علائقن تائين اڳ ئي پهچي چڪو هو. [[ديبل]] ۽ ٻين بندرگاهن وسيلي سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، بصره ۽ هند महासागर جي ٻين ساحلي علائقن سان لاڳاپيل هئا. جديد مؤرخن موجب سنڌ ۾ اسلام جي اوائلي موجودگيءَ کي ساحلي واپار، ملاح برادرين ۽ عرب-سنڌي تجارتي لاڳاپن جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.<ref>Richard Eaton, ''The Rise of Islam and the Bengal Frontier''</ref><ref>Romila Thapar, ''Early India''</ref><ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ديبل جي بندرگاهه سان لاڳاپيل باوراجن يا ملاحن بابت ڪجهه روايتن ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تحقيق ان ڳالهه کي احتياط سان ڏسي ٿي. مؤرخن جي راءِ ۾ ڪجهه ملاحن ۽ واپاري حلقن اسلام قبول ڪيو، پر “گهڻي ڀاڱي سمورن” جي اسلام قبول ڪرڻ واري روايت کي پڪ سان ثابت ٿيل تاريخي حقيقت نٿو چئي سگهجي.<ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ==== محمد بن قاسم جي فتح ==== 711ع ۾ [[اموي خلافت]] جي نوجوان سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] سنڌ تي فوجي مهم شروع ڪئي. هن مهم جو تعلق اموي خلافت جي اوڀر واري سرحدي پاليسي، مڪران ۽ سنڌ جي سياسي حالتن، ديبل جي بندرگاهه ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن سان هو. محمد بن قاسم پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، جتي منجنيقن جو استعمال روايتي ماخذن ۾ ذڪر هيٺ اچي ٿو. ان کان پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان، برهمڻ آباد، اروڙ ۽ آخرڪار ملتان تائين عرب فوجي پيش قدمي ٿي.<ref>Al-Baladhuri, ''Futūḥ al-Buldān''</ref><ref>''Chachnama''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Muhammad ibn Qasim”</ref> 712ع ۾ [[راجا ڏاهر]] عرب فوجن سان جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان [[برھمڻ گھراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ خلافت جي سياسي اقتدار جو آغاز ٿيو. راجا ڏاهر کي عرب تاريخنويسيءَ ۾ اڪثر منفي يا غير مقبول حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، پر جديد مؤرخن اهڙن بيانن کي فاتحن جي سياسي بيانيي ۽ فتح نامن جي ادبي روايتن جي تناظر ۾ پڙهڻ تي زور ڏنو آهي.<ref name="Gier">Nicholas F. Gier, ''From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries'', Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion, Gonzaga University, May 2006.</ref><ref name="Naik">{{cite book |last=Naik |first=C.D. |title=Buddhism and Dalits: Social Philosophy and Traditions |year=2010 |publisher=Kalpaz Publications |location=Delhi |isbn=978-81-7835-792-8 |page=32}}</ref> فتح کان پوءِ سنڌو ماٿري جا اهم علائقا، خاص طور ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان، اسلامي حڪمراني هيٺ آيا. عرب جاگرافيائي ۽ تاريخي ماخذن ۾ سنڌ کي اڪثر “سند” سڏيو ويو، جڏهن ته ان کان اوڀر يا اڳتي وارن علائقن لاءِ “هند” جو نالو استعمال ڪيو ويو. ==== انتظامي ۽ شهري تبديليون ==== فتح کان پوءِ سنڌ کي خلافت جي هڪ سرحدي صوبي طور منظم ڪيو ويو. شروعاتي دور ۾ عرب گورنرن فوجي ڇانوڻين، محصولي نظام، امن امان، بندرگاهي واپار ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ديبل عرب سامونڊي واپار جو اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته ملتان اترين سنڌ ۽ پنجاب سان لاڳاپيل مذهبي، تجارتي ۽ فوجي مرڪز بڻيو. [[منصوره]] عرب دور جو سڀ کان اهم شهر بڻجي اڀريو. روايتن موجب اهو شهر برهمڻ آباد جي علائقي ۾ يا ان جي ويجهو آباد ٿيو ۽ بعد ۾ عباسي ۽ هباري دور ۾ سنڌ جي سياسي، علمي ۽ واپاري زندگي جو مرڪز بڻيو. منصوره مان ڪيترائي عالم، شاعر، فقيه، قاضي ۽ رياضي دان پيدا ٿيا، جن ۾ [[ابو مشعر السندي]]، [[ابو عطا سنڌي]]، ابو راجا سنڌي ۽ [[سند بن علي]] جهڙا نالا ذڪر هيٺ اچن ٿا.<ref>{{cite web |author=Seidensticker, Tilman |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/abu-ata-al-sindi-COM_26286 |title=Abū ʿAṭāʾ al-Sindī – Brill Reference |publisher=Brill Reference |accessdate=2012-08-03}}</ref> [[ابو راجا سنڌي]] ۽ [[سند بن علي]] ابتدائي اسلامي دور ۾ “السندي” نسبت سان سڃاتل شخصيتون آهن. عرب تذڪرن موجب انهن جو تعلق سنڌ سان ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ اهي اسلامي علمي، ادبي يا انتظامي حلقن سان وابسته رهيا، پر سندن حياتي بابت تفصيلي ۽ متفقه سوانحي ڄاڻ محدود آهي. ==== عرب دور جي سياسي مرحلن جو خلاصو ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرحلا ! style="background:#99CCFF;" | مرحلو ! style="background:#99CCFF;" | لڳ ڀڳ عرصو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم مرڪز ! style="background:#99CCFF;" | نمايان خصوصيت |- | اموي دور | 712ع – 750ع | خلافت جو صوبو | ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد، ملتان | محمد بن قاسم جي فتح، عرب فوجي ۽ انتظامي نظام جو قيام |- | عباسي دور | 750ع – 9هين صدي | عباسي خلافت جو صوبو | منصوره، ملتان، ديبل | گورنرن جي مقرري، قبائلي ڇڪتاڻ، منصوره جي اهميت |- | هباري دور | 9هين صدي – 11هين صدي | نيم خودمختيار عرب امارت | منصوره | خلافت جي رسمي اطاعت، عملي خودمختياري، مقامي عرب حڪومت |- | غزنوي مداخلت | 11هين صدي | غزنوي اثر | منصوره، ملتان | محمود غزنوي جا حملا ۽ هباري طاقت جو خاتمو |} ==== اموي دور جا گورنر ==== اموي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ گورنرن جي مقرري عراق جي والي ۽ خلافت جي مرڪزي اختيار سان لاڳاپيل هئي. شروعاتي گورنرن جو ڪم فوجي قبضو برقرار رکڻ، محصول گڏ ڪرڻ، مقامي بغاوتن کي روڪڻ ۽ سنڌ کي خلافت جي اوڀر واري سرحدي نظام ۾ شامل ڪرڻ هو. هي فهرست روايتي تاريخي ماخذن ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ ڏنل نالن تي ٻڌل آهي؛ مختلف ماخذن ۾ ڪن گورنرن جي نالن، ترتيب ۽ دورن بابت اختلاف ملي سگهن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ اموي دور جا گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت / ڪردار ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[محمد بن قاسم]] | 712ع – 715ع | اموي سپهه سالار ۽ پهريون عرب گورنر | سنڌ فتح ڪئي، ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان کي عرب اقتدار هيٺ آندو ۽ اسلامي حڪمراني جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[يزيد بن ابي ڪبشه]] | 715ع | اموي گورنر | محمد بن قاسم کان پوءِ مختصر عرصي لاءِ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو. |- | 3 | [[حبيب بن مھلب]] | 715ع – 717ع | اموي گورنر | فوجي ۽ مالي انتظام سنڀاليو ۽ شروعاتي عرب انتظام کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 4 | [[عمر بن مسلم باھلي]] | 717ع – 724ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي سرحدي علائقن ۾ عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. |- | 5 | [[بلال بن احوز تميمي]] | 724ع ۾ ڪجهه ڏينهن | خاص فوجي ذميواري | حبيب بن مهلب جي جيل مان ڀڄي وڃڻ کان پوءِ کيس گرفتار ڪرڻ لاءِ سنڌ موڪليو ويو. |- | 6 | [[جنيد بن عبدالرحمان]] | 724ع – 729ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي اوڀر وارن علائقن ۾ فوجي واڌارن لاءِ مشهور. |- | 7 | [[تميم بن زيد عتبي]] | 729ع – 730ع | اموي گورنر | روايتن ۾ سخاوت جي ڪري مشهور ڄاڻايو ويو آهي. |- | 8 | [[حڪم بن عوانا ڪلبي]] | 730ع – 738ع | اموي گورنر | سياسي بيچيني ۽ سرحدي دفاع جي دور ۾ مقرر ٿيو. |- | 9 | [[عمرو بن محمد بن قاسم]] | 738ع – 743ع | اموي گورنر | باغين ۽ سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون. |- | 10 | [[يزيد بن عرار]] | 743ع – 744ع | اموي گورنر | سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون ۽ اموي اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 11 | [[منصور بن جمھور ڪلبي]] | 744ع – 750ع | اموي دور جو آخري اثرائتو حاڪم | اموي گورنر کان حڪومت کسي حاڪم ٿيو. عباسي انقلاب کان پوءِ عباسي خلافت سان ٽڪراءُ ۾ آيو؛ ان کان پوءِ سنڌ ۾ عباسي گورنرن جو دور شروع ٿيو. |} ==== اموي دور جي تاريخي اهميت ==== اموي دور سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ بنيادي تبديلي جو دور هو. هن دور ۾ سنڌ پہلی ڀيرو اسلامي خلافت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي، عرب فوجي ڇانوڻيون قائم ٿيون، بندرگاهن ۽ واپاري رستن کي نئين اهميت ملي، ۽ عربي ٻولي، اسلامي قانون، محصولي انتظام ۽ خلافت سان لاڳاپيل ادارياتي اثر سنڌ ۾ داخل ٿيا. ساڳئي وقت مقامي سماج، ٻڌ ڌرم، هندومت، جٽ، ميد، واپاري طبقن ۽ عرب حڪمرانن جي وچ ۾ لاڳاپا هڪجهڙا نه هئا، پر مختلف علائقن ۾ مختلف سياسي ۽ سماجي صورتون اختيار ڪندا رهيا. ==== عباسي دور ==== ''(750ع کان 9هين صدي عيسوي تائين)'' 750ع ۾ [[عباسي خلافت]] جي قيام سان سنڌ پڻ اموي اقتدار کان نڪري عباسي خلافت جو صوبو بڻجي وئي. عباسي دور ۾ سنڌ جي سياسي مرڪز طور [[منصوره]] جي اهميت وڌي وئي، جيڪو اسلامي دنيا جي اوڀرئين سرحد تي واقع هڪ اهم انتظامي، واپاري ۽ علمي شهر بڻجي اڀريو. عباسي دور ۾ سنڌ بغداد سان سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي طور ڳنڍيل رهي، جيتوڻيڪ جغرافيائي فاصلي ۽ مقامي قبائلي حالتن سبب مرڪزي حڪومت جي گرفت وقت سان ڪمزور ٿيندي وئي. عباسي دور جي شروعاتي گورنرن کي سنڌ ۾ قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، مالي انتظام ۽ سرحدي دفاع جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. خاص طور عرب قبيلن جي يمني ۽ مضري (حجازي) ڌرين جي وچ ۾ اختلاف ڪيترن ئي سياسي بحرانن جو سبب بڻيا. ان باوجود عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا جي واپاري ۽ علمي نيٽ ورڪن سان وڌيڪ مضبوط نموني ڳنڍجي وئي. ==== منصوره: عباسي سنڌ جو مرڪز ==== [[منصوره]] عباسي دور ۾ سنڌ جو سڀ کان اهم شهر بڻجي ويو. مؤرخ [[ابن حوقل]]، [[اصطخري]] ۽ [[المسعودي]] منصوره کي هڪ خوشحال، آباد ۽ واپاري مرڪز طور بيان ڪيو آهي. شهر ۾ مسجدون، بازارون، سرڪاري عمارتون ۽ رهائشي پاڙا موجود هئا، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واپار لاءِ اهو اهم مرڪز هو.<ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Masudi, ''Muruj al-Dhahab''</ref> ڪيترا محقق منصوره کي پاڪستان جي سرزمين تي پهرين مڪمل اسلامي منصوبابنديءَ سان آباد ٿيل شهرن مان هڪ قرار ڏين ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== بنو عباس دور جا گورنر ==== عباسي خلافت جي قيام (750ع) کان پوءِ سنڌ اموي اقتدار مان نڪري عباسي خلافت جو اوڀرئين سرحدي صوبو بڻجي وئي. هن دور ۾ [[منصوره]] سنڌ جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. عباسي گورنرن کي قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، جاٽن ۽ ميدن جي مزاحمت، مالي انتظام ۽ خلافت جي مرڪزي پاليسين کي لاڳو ڪرڻ جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. نائين صدي عيسوي تائين عباسي اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ مقامي عرب اشرافيا طاقت حاصل ڪئي ۽ آخرڪار [[هباري خاندان]] نيم خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ ۾ عباسي دور جا عرب گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت (هجري/عيسوي) ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[موسي بن ڪعب تميمي]] | 124ھ–140ھ<br>(758ع تائين) | سنڌ جو پهريون عباسي گورنر. [[منصوره]] جي مرمت ڪرائي ۽ ان کي انتظامي مرڪز طور مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[عينيہ بن موسي]] | 140ھ | سندس دور ۾ خليفي [[ابو جعفر منصور]] سان اختلاف پيدا ٿيا ۽ مرڪزي حڪومت سندس ڪارڪردگيءَ کان ناراض رهي. |- | 3 | [[عمر بن حفص عتڪي]] | 140ھ–151ھ<br>(768ع تائين) | سندس دور ۾ شيعي اثرن جي واڌ ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو. |- | 4 | [[ھشام بن عمرو تغلبي]] | 151ھ–156ھ<br>(768/769ع–772/773ع) | محمد الاشتر ۽ سندس حامين خلاف مهم هلائي؛ عباسي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[معيد بن خليل تميمي]] | | سندس دور ۾ خليفي منصور وفات ڪئي ۽ [[المهدي بالله]] خلافت سنڀالي. |- | 6 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 159ھ لڳ ڀڳ | سندس دور ۾ گجرات جي سامونڊي پاسي کان حملي جو ذڪر ملي ٿو. |- | 7 | [[بسطام بن عمر]] | 159ھ–161ھ | سياسي اختلافن سبب عباسي خلافت طرفان معزول ڪيو ويو. |- | 8 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 161ھ | ٻيهر سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. |- | 9 | [[نصر بن محمد اشعث]] | 161ھ | مختصر عرصي لاءِ مقرر ٿيو، پر ساڳئي سال خليفي المهدي کيس هٽائي ڇڏيو. |- | 10 | [[محمد بن سليمان ھاشمي]] | 161ھ | لڳ ڀڳ ويهه ڏينهن حڪومت ڪئي؛ پوءِ ٻيهر انتظامي تبديليون آنديون ويون. |- | 11 | [[زبير بن عباس]] | 161ھ–162ھ | عباسي مرڪز جو نمائندو؛ هڪ سال کان پوءِ واپس گهرايو ويو. |- | 12 | [[مصباح بن عمرو تغلبي]] | 161ھ–163ھ | سندس دور ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني وڌي وئي. |- | 13 | [[ليث ظريف]] | 164ھ–170ھ<br>(782ع–787ع) | جاٽن جي بغاوت کي بصري کان آيل فوجي مدد سان ڪچليو ويو؛ وبائي صورتحال پڻ پيدا ٿي. |- | 14 | [[سالم يونسي]] | 170ھ–174ھ<br>(787ع–790/791ع) | هارون الرشيد طرفان مقرر ٿيو؛ اصل ۾ اسماعيل بن علي جو غلام هو. |- | 15 | [[اسحاق بن سليمان]] | 174ھ–175ھ | تقريباً هڪ سال حڪومت ڪرڻ بعد وفات ڪري ويو. |- | 16 | [[طيفور بن عبدالله]] | 175ھ | عرب قبيلن جي خونريز جهيڙن سبب معزول ڪيو ويو. |- | 17 | [[جابر بن اسعث طائي]] | مختصر عرصو | قبائلي تڪرارن کي ختم ڪرائڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 18 | [[سعيد بن مسلم]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ پنهنجي ڀاءُ [[ڪثير بن مسلم]] کي نائب مقرر ڪيو. |- | 19 | [[عيسي بن جعفر]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ [[محمد بن عدي]] کي نائب مقرر ڪيو، جنهن جي دور ۾ قبائلي اختلاف وڌيڪ وڌيا. |- | 20 | [[عبدالرحمان]] | مختصر عرصو | حالتن تي ضابطو آڻڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 21 | [[ايوب بن جعفر]] | مختصر عرصو | قبائلي ڇڪتاڻ ختم نه ڪري سگهيو؛ حجازي ۽ يمني عربن جا اختلاف وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. |- | 22 | [[دائود بن يزيد]] | 220ھ تائين<br>(820ع لڳ ڀڳ) | عرب قبيلن جي اختلافن کي فوجي طاقت سان قابو ڪيو. |- | 23 | [[بشر بن دائود]] | 820ع کان پوءِ | مامون جي دور ۾ بغاوت جو الزام لڳو؛ بعد ۾ پنهنجي وفاداري ثابت ڪئي. |- | 24 | [[غسان بن عباد]] | 213ھ–216ھ | بشر بن دائود خلاف ڪارروائي ڪري کيس مامون جي درٻار ۾ پيش ڪيو. |- | 25 | [[موسي بن يحيٰ برمڪي]] | 221ھ تائين<br>(835ع) | ڪامياب عباسي گورنرن مان شمار ٿئي ٿو؛ سنڌ مان بغداد ويندڙ آمدني جو ذڪر ملي ٿو. |- | 26 | [[عمران بن موسي برمڪي]] | 221ھ–226ھ | جاٽن ۽ ميدن جي بغاوتن کي ڪچليو؛ بعد ۾ هباري عربن هٿان قتل ٿيو. |- | 27 | [[عنبسا بن اسحاق]] | 226ھ–240ھ | [[ديبل]] ۾ تعميراتي ۽ انتظامي سڌارا آندا. |- | 28 | [[هارون بن ابي خالد مروزي]] | 240ھ تائين<br>(854ع/855ع) | سنڌ ۾ عباسي اقتدار جو آخري نمايان نمائندو؛ سندس دور کان پوءِ [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت جو آغاز ٿيو. |} ===== عباسي دور جي مجموعي اهميت ===== {| class="wikitable" |+ سنڌ تي عباسي دور جا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | انتظام | منصوره سنڌ جو مستقل سياسي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو. |- | معيشت | بغداد، بصره ۽ عربي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن سان لاڳاپا مضبوط ٿيا. |- | سماج | عرب، مقامي سنڌي ۽ نو مسلم آباديءَ جو گڏيل سماجي ڍانچو وجود ۾ آيو. |- | مذهب | اسلامي ادارن، مسجدن ۽ علمي مرڪزن ۾ واڌ ٿي. |- | سياست | مرڪزي عباسي طاقت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ مقامي عرب اشرافيا مضبوط ٿي. |- | تاريخي اهميت | هباري خاندان جي اڀار ۽ سنڌ جي نيم خودمختيار اسلامي رياست جي قيام لاءِ بنياد فراهم ٿيو. |} ==== سنڌ ۾ علمي ۽ ثقافتي ترقي ==== عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي علمي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترائي سنڌي عالم، شاعر، رياضي دان، محدث ۽ فقيه اسلامي دنيا جي مختلف مرڪزن تائين پهتا. عربي ماخذن ۾ "السندي" نسبت رکندڙ ڪيترن عالمن جو ذڪر ملي ٿو. [[ابو عطا السندي]] ابتدائي عربي شاعريءَ ۾ مشهور نالو آهي، جڏهن ته [[ابو مشعر السندي]] حديث ۽ علمي حلقن سان لاڳاپيل شخصيت طور سڃاتو وڃي ٿو. اهڙي طرح [[سند بن علي]] رياضي ۽ فلڪيات جي ميدان ۾ عباسي دور جي مشهور عالمن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Encyclopaedia of Islam</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> سنڌ مان بغداد، بصره ۽ ٻين اسلامي مرڪزن تائين علمي رابطن جي موجودگي ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿي ته سنڌ صرف هڪ سرحدي صوبو نه رهي، پر اسلامي علمي تمدن جو سرگرم حصو بڻجي وئي هئي. ==== واپار ۽ بحري رابطا ==== عرب دور ۾ [[ديبل]]، [[لاهري بندر]] ۽ سنڌ جي ٻين سامونڊي مرڪزن جي اهميت وڌي. سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، فارس، اوڀر آفريقا، سري لنڪا، ملائي دنيا ۽ چين تائين واپار ڪندا هئا. [[ابن حوقل]] ۽ [[اصطخري]] سنڌ جي بندرگاهن کي هند महासागर جي اهم واپاري مرڪزن مان شمار ڪيو آهي. سنڌ مان اناج، ڪپهه، ڪپڙو، نير، مصالحا، قيمتي ڪاٺ، جانور ۽ ٻيون شيون برآمد ٿينديون هيون، جڏهن ته عرب دنيا مان ڌاتو، خوشبو، ڪپڙا ۽ ٻيون تجارتي شيون درآمد ٿينديون هيون.<ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref> . ==== هباري خاندان جو دور ==== ''(تقريباً 854ع کان 1025ع تائين)'' نائين صدي عيسويءَ ۾، جڏهن [[عباسي خلافت]] جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي عرب قبيلن ۽ اشرافيه جو اثر وڌيو، تڏهن [[ھباري گھراڻو|هباري خاندان]] سنڌ ۾ هڪ نيم خودمختيار عرب حڪومت قائم ڪئي. هباري حڪمرانن عباسي خليفي جي رسمي بالادستي برقرار رکي؛ خطبن ۽ سڪن تي خليفي جو نالو جاري رکندا رهيا، پر عملي طور انتظامي، فوجي ۽ مالي اختيار سندن پنهنجي هٿن ۾ هئا. ان ڪري تاريخدان هباري رياست کي عباسي دنيا سان وابسته هڪ خودمختيار يا نيم خودمختيار عرب امارت طور بيان ڪن ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref><ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري حڪومت جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز [[منصوره]] (المنصوره) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم گاديءَ وارو شهر، علمي مرڪز ۽ واپاري شهر بڻجي ويو. نائين صدي عيسويءَ دوران [[عمر بن عبدالعزيز ھباري]] مقامي عرب سردارن مان طاقت حاصل ڪري سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي مستحڪم ڪيو. ڪجهه جديد محققن موجب هن عباسي خليفي کان سنڌ جي واڳ پنهنجي حوالي ڪرڻ جي درخواست ڪئي، جيڪا ان وقت جي سياسي حالتن سبب قبول ڪئي وئي، ۽ اهڙيءَ طرح هباري اقتدار کي قانوني جواز حاصل ٿيو.<ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ واپار، علم ۽ ثقافتي رابطن جو اهم مرڪز بڻجي وئي. [[ديبل]] [[عربي سمنڊ]] جي هڪ اهم بندرگاهه طور ترقي ڪئي، جتان سنڌي ۽ عربي واپاري ۽ ملاح [[بصره]]، [[عمان]]، [[يمن]]، اوڀر آفريقا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي سامونڊي واپاري مرڪزن تائين سفر ڪندا هئا. هن سامونڊي واپار سنڌ کي [[هندي سمنڊ]] جي واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان مقامي معيشت ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي.<ref>{{cite book|last=Bose|first=Sugata|title=A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire|year=2006|publisher=Harvard University Press|pages=198–201}}</ref> هباري حڪمرانن جي دور ۾ منصوره اسلامي علم، فقه، حديث، نجوم ۽ رياضي جي مطالعي جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. سنڌ مان ڪيترائي عالم ۽ اديب اسلامي دنيا جي مختلف علمي مرڪزن سان لاڳاپيل رهيا. هن دور ۾ عربي ۽ مقامي سنڌي ثقافتن جي وچ ۾ رابطن ۾ واڌ آئي، جنهن سان سنڌ ۾ هڪ منفرد اسلامي-سنڌي تمدني ماحول وجود ۾ آيو.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== هباري حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ هباري خاندان جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گادي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيت |- | [[عمر بن عبدالعزيز هباري]] | تقريباً 854ع – 914ع | منصوره | هباري اقتدار جو باني؛ عباسي خلافت جي رسمي اطاعت سان عملي خودمختياري حاصل ڪئي. |- | [[عبدالله بن عمر هباري]] | 10هين صدي | منصوره | علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو دور؛ ڪجهه روايتن موجب قرآن جو سنڌي ترجمو هن دور سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. |- | [[عمر بن عبدالله ھباري]] | 11هين صدي جي شروعات | منصوره | هباري دور جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ اسماعيلي اثر وڌيا. |} ==== قرآن جو سنڌي ترجمو ==== سنڌ جي اسلامي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ مشهور روايت موجب هباري دور ۾ هڪ مقامي هندو حڪمران جي درخواست تي قرآن پاڪ جو سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو تيار ڪيو ويو. جيڪڏهن اها روايت درست مڃجي ته اهو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ ۾ قرآن جي سڀ کان پراڻن ترجمن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. البت مؤرخن ۾ ان واقعي جي تفصيل ۽ نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جو خاتمو ==== 11هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سلطان محمود غزنوي]] ملتان ۽ سنڌ تي فوجي مهمون هلائيون. مختلف تاريخي ماخذن موجب 1024ع کان 1026ع جي وچ واري عرصي ۾ منصوره تي غزنوي اثر قائم ٿيو ۽ هباري خاندان جي سياسي طاقت ختم ٿي وئي. ان سان سنڌ ۾ تقريباً ٽن صدين تي پکڙيل عرب حڪمراني جو باب بند ٿيو ۽ سنڌ غزنوي سياسي دائري جو حصو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, “Mahmud of Ghazni”</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جي تاريخي اهميت ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ عرب دور جا ڊگهي مدي وارا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبي ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | مذهب | اسلام جو مستقل قيام ۽ مسلم آباديءَ جي شروعات |- | ٻولي | عربي لفظن ۽ اسلامي اصطلاحن جو سنڌي ٻوليءَ ۾ دخول |- | شهرسازي | منصوره جهڙن اسلامي شهرن جو قيام |- | واپار | عرب دنيا، اوڀر آفريقا ۽ هند महासागर سان واپاري رابطن ۾ واڌ |- | علم | سنڌي عالمن جو اسلامي علمي دنيا سان ڳانڍاپو |- | انتظام | اسلامي مالياتي، عدالتي ۽ انتظامي ادارن جو تعارف |- | ثقافت | سنڌي ۽ عربي ثقافتي عنصرن جي ميلاپ سان نئين سماجي روايتن جو جنم |} ===عربن کان پوء=== [[محمود غزنوي]] (998ع–1030ع) جي دور ۾ سنڌ تي اسماعيلي حڪمران خاندانن جي حڪومت هئي. محمود غزنوي، جيڪو سني عقيدي جو وڏو حامي هو، 1025ع ۾ [[ملتان]] ۽ [[اوچ]] تي حملو ڪري اتان جي اسماعيلي حڪمران کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ هن 1026ع ۾ بکر ۽ سيوستان (سيوهڻ) تي قبضي لاءِ پڻ فوج موڪلي. [[سومنات]] جي فتح کان پوءِ هن ڪڇ جي ريگستان مان گذرندي هباري خاندان جي گاديءَ واري هنڌ منصوره جو گهيرو ڪيو ۽ شهر کي ڦري لٽي باهه ڏئي ساڙي ڇڏيو.<ref name="Masumi32-37">{{cite book |last=معصوم بکري |first=مير |title=تاريخ معصومي |location=بمبئي |year=1938 |pages=32–37 }}</ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> غزنوين کان پوءِ جڏهن غوري اقتدار ۾ آيا ته [[معزالدين غوري]] پنهنجي غلام [[ناصرالدين قباچه]] کي ملتان ۽ اوچ جو حاڪم مقرر ڪيو (1206ع–1228ع). معزالدين جي وفات کان پوءِ ناصرالدين قباچه عملي طور خودمختيار حڪمران بڻجي ويو ۽ سيوستان ۽ ديبل تي به قبضو ڪري ورتائين. هن سنڌ جي سامونڊي علائقن وارن تقريباً سڀني شهرن کي پنهنجي حڪومت هيٺ آندو. سنڌ جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندڙ ستن راجائن قباچه جي بالادستي تسليم ڪئي ۽ کيس خراج ڏيڻ لڳا.<ref name="MubarakAliQubacha78-79">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |pages=78–79 }}</ref><ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—120-121 }}</ref> قباچه جي دورِ حڪومت ۾ سنڌ تي هڪ وڏي آفت نازل ٿي. [[جلال الدين خوارزم شاهه]] (1220ع–1231ع)، جيڪو [[چنگيز خان]] کان لڳاتار شڪستن کائڻ کان پوءِ سنڌو درياهه پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو، پاڻ ته منگولن هٿان شڪست کاڌل، پنهنجي ملڪ جي تباهي ڏٺل ۽ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاريندڙ شخص هو، پر سنڌ لاءِ به مصيبت بڻجي آيو. پناهه ۽ امن جي تلاش ڪرڻ بدران هن سنڌ جي شهرن ۽ ڳوٺن تي حملا شروع ڪيا. هن شهرن تي قبضو ڪيو، ماڻهن کي قتل ڪرايو، ديهاتن کي ڦريو، ڳوٺن ۽ شهرن کي باهيون ڏنيون. ٿوري ئي عرصي، يعني 1221ع کان 1223ع تائين، هن سنڌ جي وڏي حصي کي تباهي ۽ برباديءَ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.<ref name="MubarakAliQubacha82">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |page=82 }}</ref></ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> === سومرن جو دور === {{Main|سومرن جي سنڌ تي حڪومت}} تقريباً 11هين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[حباري خاندان]] جي زوال ۽ [[غزنوي سلطنت]] جي سنڌ ۾ مداخلت کان پوءِ سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو، جيڪو تاريخ ۾ '''سومرن جي دور''' جي نالي سان مشهور آهي. سومرا گهراڻو اسلامي دور کان پوءِ سنڌ ۾ اُڀرندڙ پهريون وڏو مقامي حڪمران خاندان هو، جنهن ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جي وسيع علائقن تي حڪومت قائم ڪئي. سندن حڪمراني لڳ ڀڳ ٽي صديون جاري رهي ۽ ان کي سنڌ جي مقامي سياسي خودمختياري جي بحاليءَ جي علامت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uok.edu.pk/faculties/sindhi/docs/soomroEng.pdf|title=The Soomras of Sindh|publisher=University of Karachi}}</ref> سومرن جي ابتدا ۽ نسب بابت مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهن. ڪجهه روايتي بيانن موجب سومرا عرب نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته جديد محققن جي اڪثريت کين سنڌ جي مقامي قبيلائي ۽ سماجي ڍانچي سان ڳنڍي ٿي. سومرن جي اوائلي تاريخ بابت دستاويزي مواد محدود هجڻ ڪري سندن شروعاتي حڪمرانن ۽ حڪومتي ارتقا بابت ڪيترائي سوال اڃا تائين علمي بحث جو موضوع آهن. خاص طور تي [[خفيف سومرو]] جي شخصيت بابت اهو واضح ناهي ته هو حباري دور جو آخري حڪمران هو يا سومرا اقتدار جو ابتدائي نمائندو.<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind</ref> حباري اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ ۽ [[محمود غزنوي]] جي [[منصوره]] تي حملي کان پوءِ سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن گڏجي هڪ نئين سياسي قوت طور اُڀريا. روايتي بيانن موجب 1025ع ڌاري ماتلي تعلقي جي ٿري نالي علائقي ۾ مقامي سردارن جي هڪ گڏجاڻي ٿي، جنهن ۾ سومرا سردار کي ڏکڻ سنڌ جو حڪمران تسليم ڪيو ويو. ان واقعي کي سنڌ ۾ مقامي اقتدار جي بحاليءَ جي شروعات تصور ڪيو ويندو آهي.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref> سومرا دور رڳو هڪ حڪمران خاندان جي تاريخ نه پر سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن جي سياسي اتحاد جي تاريخ پڻ آهي. ان دور ۾ [[سما]]، [[سهتا]]، [[ابڙا]]، [[سوڍا]]، [[چنا]]، [[پنھور]]، [[پھوڙ]]، [[گجر]]، [[ڀٽي]]، [[جاڙيجا]]، [[ٿھيم]]، [[ڳاها]]، [[جوڻيجا]]، [[راجپر]] ۽ ٻين قبيلن سنڌ جي سياسي ۽ فوجي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اهي قبيله [[ميرپور ماٺو]] کان وٺي ڪڇ ۽ ڀوڄ تائين مختلف علائقن ۾ آباد هئا ۽ مقامي خودمختياري برقرار رکندي سومرا حڪمرانن کي فوجي ۽ مالي سهڪار فراهم ڪندا هئا. سومرا دور ۾ [[محمد طور]]، [[ٺٽو]]، [[ڌرڪ]] ۽ ٻين شهرن کي سياسي اهميت حاصل رهي. سنڌ جي زرعي معيشت، دريائي واپار ۽ مقامي ثقافت کي پڻ هن دور ۾ استحڪام حاصل ٿيو. ان دور جي لوڪ روايتن ۽ رزميه داستانن، خاص طور [[دودو چنيسر]] جي ڪهاڻي، سومرا حڪمرانن کي سنڌي قومي يادگيريءَ جو اهم حصو بڻائي ڇڏيو. تاريخي ذريعن موجب سومرا حڪمرانن گهڻو ڪري مقامي خودمختياري برقرار رکي، جيتوڻيڪ وقت بوقت غزنوي، غوري ۽ دهلي سلطنتن جي سياسي اثر هيٺ به رهيا. 14هين صديءَ جي شروعات تائين سندن اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو ۽ آخرڪار [[ھمير سومرو]] جي دور کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو.<ref>Baloch, N. A., Soomran-jo-Daur</ref><ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ==== سومرا گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | سومرا گهراڻي جا حڪمران |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | تعلق / جانشيني ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سومرو (امير)|سومرو سردار]] | تقريباً 1053ع کان | باني حڪمران | ڏکڻ سنڌ ۾ سومرا اقتدار جو بنياد وڌو؛ گادي [[محمد طور]] ۾ قائم ڪئي. |- | 2 | [[ڀونگر سومرو|ڀونگر بن سومرو]] | وفات 1068ع (461ھ) | سومرو سردار جو پٽ | ابتدائي سومرا حڪومت کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[دودو سومرو|دودو اول]] | تقريباً 1068ع–1098ع | ڀونگر جو جانشين | لاڙ کان [[نصرپور]] تائين اقتدار وڌايو. |- | 4 | [[تاراٻائي]] | 491ھ کان پوءِ | سنگھار جي سرپرست | نابالغ وارث جي نالي ۾ حڪومت هلائي. |- | 5 | [[سنگھار سومرو]] | تقريباً 1120ع تائين | دودو خاندان | سندس وفات کان پوءِ جانشيني جو مسئلو پيدا ٿيو. |- | 6 | [[راڻي ھمو ٻائي]] | | سنگھار جي زال | گادي [[ڌرڪ]] منتقل ڪئي. |- | 7 | [[خفيف سومرو]] | وفات 536ھ | هِمو ٻائي جو ڀاءُ | اقتدار جي منتقلي واري مرحلي جو حڪمران. |- | 8 | [[عمر سومرو پھريون]] | تقريباً 40 سال | جانشين | وفات 576ھ. |- | 9 | [[دودو سومرو ٻيون]] | وفات 590ھ | دودو خاندان | خانداني اقتدار جي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 10 | [[ڀونگر سومرو ٻيون]] | 33 سال | دودو اول جي نسل مان | وفات 623ھ. |- | 11 | [[خيرو سومرو]] | 16 سال | جانشين | سومرا اقتدار کي برقرار رکيو. |- | 12 | [[محمد طور سومرو]] | 15 سال | جانشين | محمد طور سان منسوب روايتون ملن ٿيون. |- | 13 | [[خيرو بن محمد]] | 15 سال | محمد طور جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 14 | [[دودو سومرو ٽيون]] | 14 سال | خيرو جو پٽ | سومرا خاندان جي وچئين دور جو حڪمران. |- | 15 | [[طائي سومرو]] | 14 سال | دودو ٽيون جو پٽ | اقتدار جي وراثتي تسلسل جو حصو. |- | 16 | [[چنيسر سومرو]] | 18 سال | طائي جو پٽ | ليلان-چنيسر جي مشهور لوڪ روايت سان لاڳاپيل. |- | 17 | [[ڀونگر سومرو ٽيون]] | 15 سال | چنيسر جو پٽ | پيءُ کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. |- | 18 | [[خفيف سومرو ٻيون]] | 18 سال | ڀونگر ٽيون جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 19 | [[دودو سومرو چوٿون]] | 25 سال | خفيف ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي آخري مضبوط مرحلي جو حڪمران. |- | 20 | [[عمر سومرو ٻيون]] | 35 سال | دودو چوٿون جو پٽ | ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪئي. |- | 21 | [[ڀونگر سومرو چوٿون]] | 10 سال | عمر ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي زوال واري دور جو حڪمران. |- | 22 | [[ھمير سومرو]] | وفات 1403ع / 843ھ | آخري حڪمران | سومرا خاندان جو آخري حڪمران؛ ان کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جو حڪمران بڻيو. |} === سمن جو دور === {{Main|سمن جي سنڌ تي حڪومت}} [[فائل:View of Makli by Usman Ghani.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] جو هڪ نظارو]] چوڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سومرا خاندان]] جي زوال کان پوءِ [[سما گھراڻو|سمن خاندان]] سنڌ جي غالب سياسي قوت طور اُڀريو ۽ تقريباً 1351ع کان 1524ع تائين سنڌ جي وڏن حصن تي حڪومت ڪئي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref> سمن جو تعلق [[سما]] قبيلائي گروهه سان هو، جيڪو سنڌ، ڪڇ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ اثرائتو هو. [[ڄام انڙ]] (ڄام انڙ فيروزالدين) کي سمن اقتدار جي شروعاتي اهم حڪمرانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو، جنهن [[دهلي سلطنت]] جي اثر کي چئلينج ڪندي سنڌ ۾ مقامي اقتدار کي مستحڪم بڻايو ۽ خودمختيار حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref> سمن حڪمرانن مقامي سياسي ادارن کي مضبوط ڪندي سنڌ ۾ هڪ نسبتاً مستحڪم حڪومت قائم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ زراعت، واپار، دستڪاري ۽ شهري زندگيءَ کي ترقي حاصل ٿي. سندن دور ۾ سنڌ عربي سمنڊ وسيلي [[فارس]]، [[عرب دنيا]]، اوڀر آفريقا، [[گجرات]] ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان واپاري رابطن جو اهم مرڪز رهي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire''</ref> هن واپاري سرگرميءَ جي نتيجي ۾ سنڌ جي بندرگاهن، خاص طور [[ٺٽو]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن سامونڊي مرڪزن، کي وڏي اقتصادي اهميت حاصل ٿي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ سياسي، تجارتي، علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو مرڪز بڻجي اُڀريو. وقت سان گڏ ٺٽو قديم [[ديبل]] جي جاءِ تي سنڌ جو سڀ کان اهم واپاري شهر بڻجي ويو. سمن حڪمرانن جي سرپرستيءَ هيٺ [[سنڌي ادب]]، فن تعمير، موسيقي ۽ ٻين فنون لطيفه کي نمايان ترقي حاصل ٿي. هن دور جي مشهور شخصيتن ۾ [[قاضي قاضن]]، [[دريا خان]] ۽ [[مخدوم بلاول]] شامل آهن، جن سنڌ جي علمي، سياسي ۽ روحاني زندگيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>Nabi Bakhsh Baloch, ''History of Sindhi Literature''</ref> سمن سلطنت پنهنجي عروج تي [[ڄام نظام الدين ثاني]] (ڄام نندو) جي دورِ حڪومت (1461ع–1509ع) ۾ پهتي، جنهن کي سمن دور جو سنهري زمانو سڏيو وڃي ٿو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Dawn, "Jam Nizamuddin II: The Sultan of the Samma Dynasty"</ref> سندس دور ۾ سياسي استحڪام، زرعي خوشحالي، واپار، فن تعمير ۽ ثقافتي سرگرمين کي غيرمعمولي ترقي ملي. وطن سان وابستگي، عوامي ڀلائي ۽ تعميري منصوبن کي هٿي ڏني وئي، جنهن سبب سمن حڪمراني سنڌ جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ مستحڪم مقامي حڪومتن مان هڪ طور سڃاتي وڃي ٿي. هن دور جو سڀ کان مشهور يادگار [[مڪلي]] جو قبرستان آهي، جتي سمن حڪمرانن، اميرن، عالمن ۽ صوفين جا مقبرا موجود آهن. مڪلي جي تاريخي يادگارن کي سندن فن تعمير، سنگتراشي ۽ ثقافتي اهميت سبب [[يونيسڪو]] 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>UNESCO World Heritage Centre, Makli, Thatta</ref> مڪلي ۽ ٺٽو گڏجي سمن دور جي سياسي طاقت، ثقافتي عظمت ۽ فني مهارت جا نمايان نشان بڻيا. سمن سلطنت جي آخري دور ۾ اندروني سياسي اختلافن ۽ جانشيني جي تڪرارن سبب مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو. جيتوڻيڪ ٺٽو هڪ وڏو ۽ خوشحال شهر هو، پر حڪومت وٽ اهڙي مضبوط فوج موجود نه هئي، جيڪا [[ارغون]] ۽ [[ترخان]] حڪمرانن جي وڌندڙ فوجي دٻاءَ جو مقابلو ڪري سگهي. نتيجي طور ڪيترائي سما امير ۽ حڪمران جنگين ۾ مارجي ويا ۽ آخرڪار [[ڄام فيروز]] جي دور ۾ ٺٽو [[ارغون|ارغونن]] جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان سان سمن حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ارغون دور جو آغاز ٿيو.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia of Islam, "Samma Dynasty"</ref> ==== سمن گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سمن خاندان جا حڪمران (1339ع–1527ع) ! style="background:#99CCFF; width:6%;" | نمبر ! style="background:#99CCFF; width:28%;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF; width:18%;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF; width:48%;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ڄام انڙ]] | 1339ع–1352ع | سمن اقتدار جو باني حڪمران؛ دهلي سلطنت جي اثر کان نجات حاصل ڪري سنڌ ۾ سما حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[ڄام جوڻو]] | 1352ع–1367ع | رياست کي مستحڪم ڪيو ۽ سما اقتدار کي سنڌ جي مختلف علائقن تائين وڌايو. |- | 3 | [[ڄام بابينو]] | 1367ع–1379ع | سمن سلطنت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 4 | [[ڄام تماچي]] | 1379ع–1389ع | سنڌي لوڪ ادب ۾ نوري ڄام تماچي جي داستان سبب مشهور؛ سندس دور کي ثقافتي اهميت حاصل آهي. |- | 5 | [[ڄام صلاح الدين]] | 1389ع–1391ع | مختصر عرصي تائين حڪومت ڪئي ۽ اندروني سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 6 | [[ڄام نظام الدين ڀمڀرو]] | 1391ع–1398ع | سمن سلطنت جي سياسي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 7 | [[ڄام علي شير]] | 1398ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ جانشيني جي تڪرارن واري دور سان لاڳاپيل. |- | 8 | [[ڄام ڪرن]] | 1398ع | مختصر مدت لاءِ اقتدار سنڀاليو؛ سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 9 | [[ڄام فتح خان]] | 1398ع–1414ع | سمن اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪيو ۽ رياست جي مرڪزي اختيار کي مضبوط ڪيو. |- | 10 | [[ڄام جوڻو ٻيون]] | 1414ع–1442ع | ڊگهي حڪمراني دوران سنڌ ۾ سياسي استحڪام برقرار رهيو. |- | 11 | [[ڄام مبارڪ]] | 1442ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو. |- | 12 | [[ڄام سڪندر شاهه]] | 1442ع–1444ع | جانشيني جي دور ۾ اقتدار سنڀاليو. |- | 13 | [[ڄام راءِ ڏنو]] | 1444ع–1453ع | سلطنت جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي کي برقرار رکيو. |- | 14 | [[ڄام سنجر]] | 1453ع–1461ع | ڄام نندي جي اقتدار لاءِ سياسي بنياد فراهم ڪيا. |- | 15 | [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين سمو (ڄام نندو)]] | 1461ع–1508ع | سمن سلطنت جو سڀ کان مشهور ۽ طاقتور حڪمران. سندس دور کي سمن راڄ جو سنهري دور سڏيو وڃي ٿو. [[ٺٽو]] علم، واپار ۽ ثقافت جو وڏو مرڪز بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جي تعميراتي ترقي عروج تي پهتي. |- | 16 | [[ڄام فيروز]] | 1508ع–1527ع | سمن خاندان جو آخري حڪمران. سندس دور ۾ ارغونن سان جنگيون ٿيون ۽ آخرڪار سمن سلطنت جو خاتمو ٿيو. |} سمن خاندان سنڌ جي وچئين دور جي سڀ کان اهم مقامي مسلمان سلطنتن مان هڪ هو، جنهن تقريباً ٻه صديون سنڌ تي حڪومت ڪئي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، علمي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جو عظيم قبرستان هن دور جي فن تعمير ۽ ثقافتي ورثي جي نمايان علامت طور اڄ به موجود آهي. === ارغون ۽ ترخان دور === {{Main|ارغون خاندان|ترخان خاندان}} [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ ارغون ۽ ترخان دور جا مقبرا]] [[سمن خاندان]] جي زوال کان پوءِ سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ تي [[ارغون خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي. 1519ع کان 1521ع جي وچ ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي فوجي مهمون هلائي سمن اقتدار جو خاتمو ڪيو ۽ هيٺين سنڌ تي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Nabi Bakhsh Khan Baloch, ''History of Sindh''</ref> ارغون حڪمران اصل ۾ وچ ايشيا جي ترڪ-مغل نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ [[قنڌار]] مان سنڌ ڏانهن منتقل ٿيا هئا. سندن اقتدار سان سنڌ ۾ هڪ نئين سياسي دور جو آغاز ٿيو، جنهن دوران سنڌ جا لاڳاپا وچ ايشيا، قنڌار ۽ مغل دنيا سان وڌيڪ مضبوط ٿيا. [[شاھ بيگ ارغون]] 1522ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس پٽ [[شاھ حسين ارغون]] اقتدار سنڀاليو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> شاهه حسين کي ارغون دور جو سڀ کان بااثر حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. سندس حڪومت دوران سنڌ ۾ نسبي سياسي استحڪام قائم رهيو ۽ [[ٺٽو]] هڪ اهم تجارتي مرڪز طور ترقي ڪندو رهيو. هن ئي دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهه]] [[همايون]] شير شاهه سوري هٿان شڪست کان پوءِ سنڌ پهتو ۽ ڪجهه عرصو سنڌ جي مختلف علائقن ۾ رهيو. تاريخي ذريعن موجب همايون ۽ شاهه حسين ارغون جي لاڳاپن ۾ سياسي بي اعتمادي موجود رهي، جنهن سبب همايون کي سنڌ ۾ گهڻيون ڏکيائون پيش آيون.<ref>Ghulam Muhammad Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref> شاهه حسين ارغون 1555ع ۾ وفات ڪئي. سندس ڪو سڌو وارث موجود نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس اڪيلو پٽ اڳ ئي وفات ڪري چڪو هو. سندس حڪومت جي آخري دور ۾ سنڌ عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايل هئي. [[بکر]] کان [[سيوهڻ]] تائين مٿيون سنڌ [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جي قبضي هيٺ هئي، جڏهن ته هيٺين سنڌ تي شاهه حسين جو سڌو اقتدار برقرار هو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ارغونن کان پوءِ ترخان اقتدار ۾ آيا، جن جي دور ۾ سنڌ ٻن حصن ۾ ورهائجي وئي. هيٺين سنڌ، جنهن جي گادي [[ٺٽو]] هئي، عيسيٰ خان ترخان (1555ع–1566ع) جي حڪمراني هيٺ هئي، جڏهن⁠تہ مٿين سنڌ، جنهن جي گادي [[بکر]] هئي، سلطان محمود خان (1555ع–1574ع) جي قبضي هيٺ هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. سلطان محمود خان، هندستان جي مغل شهنشاهن جي اثر کي متوازن رکڻ لاءِ، [[صفوي سلطنت|ايران جي صفوي بادشاهن]] سان سٺا لاڳاپا قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن قيمتي تحفن سان گڏ ڪيترائي سفارتي وفد ايران ڏانهن موڪليا، ۽ بدلي ۾ کيس پڻ صفوي بادشاهه طرفان قيمتي تحفا حاصل ٿيا.<ref>{{cite book |title=تحفة الڪرام |page=196 }}</ref><ref name="MubarakAli"></ref> شاهه حسين جي وفات کان پوءِ [[مرزا عيسيٰ ترخان]] اقتدار حاصل ڪيو، جيڪو اڳ ۾ شاهه بيگ ارغون سان گڏ سنڌ آيو هو. جيتوڻيڪ ڪجهه روايتن موجب مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ سنڌ جي ورهاست بابت هڪ سمجھوتو موجود هو، پر شاهه حسين جي وفات کان پوءِ مرزا عيسيٰ سڄي سنڌ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان وقت ملڪ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني پيدا ٿي وئي ۽ مقامي سردارن [[سيوهڻ]] تي قبضو ڪري ورتو. مرزا عيسيٰ فوجي طاقت سان اڳتي وڌي سيوهڻ تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ پوءِ اتر طرف [[بکر]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, Journal of Sindh Historical Society, pp. 71–72</ref> انهيءَ سياسي تڪرار دوران مرزا عيسيٰ ترخان [[پورچوگال]] جي نوآبادياتي قوت کان فوجي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن [[باسين]] (Bassein) ۾ موجود پورچوگالي گورنر ڏانهن سفير موڪلي فوجي امداد گهري ۽ بدلي ۾ مالي معاوضي ۽ واپاري سهولتن جو واعدو ڪيو. پورچوگالي حڪومت [[پيڊرو باريٽو رولن]] (Pedro Barreto Rolim) جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ 700 سپاهي موڪليا، جيڪي جهازن ذريعي ٺٽي پهتا.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> بهرحال، ان وقت تائين مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ صلح ٿي چڪي هئي، جنهن سبب پورچوگالي فوج جي ضرورت ختم ٿي وئي. جڏهن پورچوگالي ڪمانڊر پنهنجي مهم جي خرچن جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو ته ٺٽي جي انتظاميا طرفان کيس اطمينان بخش جواب نه مليو. نتيجي طور پورچوگالي فوجن ٺٽي تي حملو ڪيو، جنهن دوران شهر کي وڏي تباهي ۽ نقصان پهتو. هي واقعو سنڌ جي تاريخ ۾ يورپي سامونڊي طاقتن جي ابتدائي فوجي مداخلتن مان هڪ اهم مثال شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> ترخان خاندان بعد ۾ ارغونن جي جانشين طور سنڌ تي حڪومت ڪندو رهيو. ترخان دور ۾ [[ٺٽو]] پنهنجي سياسي ۽ واپاري اهميت برقرار رکي، جڏهن ته [[مڪلي]] ۾ ڪيترائي شاندار مقبرا ۽ يادگار تعمير ڪيا ويا، جيڪي اڄ به سنڌ جي اسلامي فن تعمير جي اهم ترين ورثن مان شمار ٿين ٿا.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Historical Monuments at Makli, Thatta</ref> آخرڪار 1592ع ۾ [[مغل سلطنت]] جي شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جنهن سان ارغون ۽ ترخان دور جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ مغل سلطنت جو صوبو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> ==== ارغون گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون خاندان جا حڪمران، سنڌ ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[شاھ بيگ ارغون]] | 1520ع – 1524ع | [[ٺٽو]] / [[بکر]] | باني حڪمران | [[سما گھراڻو|سمن سلطنت]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز]] کي شڪست ڏئي سنڌ ۾ ارغون اقتدار قائم ڪيو؛ سنڌ ۾ ارغون خاندان جو باني حڪمران شمار ٿئي ٿو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> |- | 2 | [[شاھ حسين ارغون]] | 1524ع – 1554ع | [[ٺٽو]] | آخري ارغون حڪمران | ارغون خاندان جو سڀ کان اهم ۽ ڊگهي عرصي تائين حڪمراني ڪندڙ حڪمران هو. سندس دور ۾ [[همايون]] سنڌ آيو. حڪومت جي آخري مرحلي ۾ سنڌ عملي طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهائجي وئي.<ref>G. M. Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref><ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون دور سان لاڳاپيل اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور جا اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | علائقو ! style="background:#99CCFF;" | ارغون حڪمران سان تعلق ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[فاضل ڪوڪلتاش]] | ارغون امير | مٿيون سنڌ | [[شاھ بيگ ارغون]] جو ويجهو ساٿي | شاهه بيگ ارغون جو اهم فوجي امير ۽ اعتماد وارو ساٿي هو. |- | 2 | [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] | علائقائي حاڪم / امير | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ مٿيون سنڌ | [[فاضل ڪوڪلتاش]] جو پٽ | شاهه حسين ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو عملي حڪمران رهيو؛ بکر ۽ سيوهڻ جي علائقن ۾ سندس اثر نمايان هو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور کان پوءِ ترخان اقتدار جو آغاز ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گهراڻو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[مرزا عيسيٰ ترخان]] | 1554ع – 1567ع | [[ترخان خاندان]] | ارغون اقتدار کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي | [[شاھ حسين ارغون]] جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ ۾ ترخان خاندان جي حڪومت قائم ڪئي.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh</ref> |} جديد تاريخي تحقيق ۽ مستند ماخذن مطابق سنڌ ۾ ارغون خاندان جا اصل خودمختيار حڪمران فقط ٻه هئا: [[شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[شاھ حسين ارغون]]. 1554ع کان پوءِ اقتدار [[ترخان خاندان]] ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کي ڪيترائي مؤرخ ارغون دور جي جانشين شاخ تصور ڪن ٿا، پر سياسي لحاظ کان اهو الڳ حڪمران گهراڻو شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Arghun dynasty</ref><ref>Tarkhan dynasty</ref> ترخانن جي حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو، جڏهن سنڌ [[مغل سلطنت]] جي قبضي ۾ آئي. ترخان خاندان جو آخري حڪمران، [[جاني بيگ ترخان]] (1585ع–1592ع)، مغل درٻار ۾ منصبدار مقرر ٿيو. سندس پٽ [[غازي بيگ ترخان]] [[جهانگير]] جو منظورِ نظر بڻجي ويو ۽ کيس [[قنڌار]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن انهيءَ حيثيت ۾ 1608ع کان 1612ع تائين قنڌار جي حڪومت سنڀالي.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—122 }}</ref> . === مغلن جو دور === {{Main|ٺٽو صوبو|مغل سلطنت}} 1524ع ۾، توڙي جو مغل شهنشاهت جو دارومدار ارغون ۽ ترخان فوجين تي هو، تنهن باوجود سنڌ جي ڪجهه بادشاهن انهن جو استقبال ڪيو. اڳتي ايندڙ وقت ۾ سنڌي مغلن جي اثر هيٺ رهيا. [[فائل:Shah Jahan Mosque Thatta.jpg|thumb|کاٻو|[[شاھجھان مسجد، ٺٽو]]، جيڪا مغل دور جي اهم تعميري يادگارن مان هڪ آهي]] [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|مغل دور ۾ [[مڪلي]] سنڌ جو اهم علمي ۽ ثقافتي مرڪز رهيو]] 1592ع ۾ [[اڪبر اعظم]] جي فوجن ارغون ۽ ترخان حڪمرانن کي شڪست ڏئي سنڌ کي [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ مغلن جي انتظامي نظام جو حصو بڻجي وئي.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> شروعاتي طور سنڌ کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي ماتحت رکيو ويو، پر بعد ۾ [[ٺٽو]] کي مرڪز بڻائي الڳ انتظامي وحدت قائم ڪئي وئي، جيڪا تاريخ ۾ ''ٺٽو صوبو'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref>Thatta Subah, Mughal Province</ref><ref>Irfan Habib, ''Atlas of the Mughal Empire''</ref> مغل دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، بندرگاهي ۽ صنعتي شهرن مان هڪ بڻجي ويو. هتي ڪپڙي جي صنعت، خاص طور سنڌي سوٽي ڪپڙي ۽ ريشمي شين جي پيداوار، وڏي پيماني تي ٿيندي هئي. ٺٽي جا واپاري رابطا [[فارس]]، [[عربستان]]، [[عمان]]، اوڀر آفريقا ۽ يورپي واپاري ڪمپنين سان قائم هئا.<ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref><ref>Thatta, Mughal Trade Networks</ref> مغل دور ۾ سنڌ جي زرعي آمدني، واپاري محصولن ۽ سامونڊي تجارت سلطنت لاءِ اهم اقتصادي حيثيت رکي ٿي. [[شاھجھان]] جي دور ۾ سنڌ خاص ترقي حاصل ڪئي. ٺٽي ۾ شاندار [[شاھجھان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] تعمير ڪئي وئي، جيڪا مغل فن تعمير جو هڪ اهم شاهڪار سمجهي وڃي ٿي.<ref>UNESCO – Shah Jahan Mosque, Thatta</ref><ref>Catherine Asher, ''Architecture of Mughal India''</ref> ان دور ۾ ٺٽو علم، ادب، تصوف ۽ اسلامي تعليم جو پڻ اهم مرڪز بڻيو، جتي ڪيترائي عالم، صوفي ۽ مؤرخ سرگرم رهيا. سترهين صديءَ دوران مغل حڪمرانن سنڌ تي ''صوبيدارن'' يا ''نوابن'' جي ذريعي حڪومت ڪئي. انهن جو بنيادي ڪم انتظامي ڪنٽرول، ماليات جي وصولي، فوجي تحفظ ۽ سامونڊي واپار جي نگراني هو.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Mughals''</ref><ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire''</ref> وقت سان گڏ مغل مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي طاقتور خاندانن، خاص طور [[ڪلھوڙا خاندان]]، جو اثر وڌڻ لڳو. ارڙهين صديءَ جي شروعات تائين مغل اقتدار عملي طور ڪمزور ٿي ويو ۽ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جهڙن مقامي حڪمرانن سنڌ ۾ خودمختيار اقتدار قائم ڪرڻ شروع ڪيو. آخرڪار 1737ع–1740ع جي وچ ۾ مغل سياسي ڪنٽرول تقريباً ختم ٿي ويو ۽ سنڌ تي [[ڪلھوڙا خاندان]] جي مستقل حڪومت قائم ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== مغل دور جي اهم صوبيدارن ۽ نوابن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ (ٺٽو صوبو) جا اهم مغل صوبيدار / نواب ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | عهدو ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 | [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | مغل ماتحت حڪمران | 1592ع–1593ع | مغلن اڳيان شڪست بعد اڪبر اعظم جي ماتحت رهيو؛ ارغون-ترخان اقتدار جي خاتمي ۽ مغل دور جي شروعات سان لاڳاپيل.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 2 | [[مرزا رستم صفوي]] | صوبيدار | 1593ع | سنڌ ۾ مغل انتظامي نظام جي شروعاتي عملدرآمد سان لاڳاپيل پهرين اهم مقررين مان هڪ.<ref>Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 3 | [[امير خان اول]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1629ع–1647ع | [[شاھجھان]] جي دور جو مشهور مغل گورنر؛ سندس دور ۾ سنڌ ۾ سياسي استحڪام ۽ اقتصادي سرگرمين ۾ واڌ ٿي. |- | 4 | [[دولت خان مائي]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1635ع–1640ع | مغل انتظاميا جو اهم امير؛ بعد ۾ قنڌار جو گورنر پڻ مقرر ٿيو. |- | 5 | [[خواجه ڪمگار غيـرت خان]] | صوبيدار | 1640ع–1641ع | شاهجهاني دور ۾ ٺٽي جي انتظامي نگراني سنڀالي.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 6 | [[شاد خان]] | صوبيدار | 1641ع–1642ع | مغل صوبائي انتظام جي تسلسل کي برقرار رکيو.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 7 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | مغل ماتحت نواب / صوبيدار | 1701ع–1719ع | [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ''نواب'' جو لقب حاصل ڪيو؛ بعد ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |} مغل دور ۾ سنڌ کي گهڻو ڪري ''ٺٽو صوبو'' سڏيو ويندو هو. مغلن جي سياسي اقتدار سان گڏ سنڌ ۾ واپار، تعمير، سڪن جي ضرب، بندرگاهي سرگرمين ۽ اسلامي علمي ادارن کي ترقي ملي، جڏهن ته [[ٺٽو]]، [[سيوهڻ]]، [[بکر]] ۽ [[لاھري بندر]] اهم انتظامي ۽ تجارتي مرڪز بڻيا.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Thatta Subah</ref> === ڪلهوڙن جو دور === {{Main|ڪلهوڙا خاندان}} [[فائل:Tomb of Mian Yar Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي مقبري جو منظر]] [[فائل:Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جو مقبرو]] مغل سلطنت جي زوال پذير دور ۾ سنڌ اندر مقامي سياسي قوتن جو اثر وڌڻ لڳو ۽ انهيءَ پسمنظر ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] سنڌ جي حڪمران گهراڻي طور اُڀريو. ڪلهوڙن جو تعلق هڪ مذهبي ۽ صوفي روايت سان وابسته خاندان سان هو، جنهن جو سياسي عروج [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ شروع ٿيو. 1701ع ۾ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ميان يار محمد کي ''خدايار خان'' جو لقب ڏنو ويو ۽ کيس مٿئين سنڌ جو انتظام سونپيو ويو، جنهن سان سنڌ ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي باقاعده شروعات ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>Sarah F. D. Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> ڪلهوڙن تدريجي طور سنڌ جي مختلف علائقن کي پنهنجي اقتدار هيٺ آندو ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ تقريباً سڄي سنڌ هڪ مرڪزي حڪومت هيٺ متحد ٿي وئي. 1736ع ۾ مغل درٻار عملي طور ڪلهوڙن جي خودمختيار حيثيت کي تسليم ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ هڪ نيم آزاد رياست جي صورت اختيار ڪئي.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> بهرحال، سنڌ کي [[نادر شاھ افشار]] ۽ پوءِ [[احمد شاھ دراني]] جي حملي آورن سان به واسطو پيو، جنهن سبب ڪلهوڙا حڪمرانن کي وقت بوقت فارسي ۽ افغاني بالادستي قبول ڪرڻي پئي.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> [[نادر شاهه افشار]] هندستان تي حملو ڪري [[محمد شاهه مغل]] (1719ع–1748ع) کي شڪست ڏني. شڪست کان پوءِ محمد شاهه، درياءِ اٽڪ جي اولهه وارا پنهنجا علائقا ــ دراجات، شڪارپور، بکر، سيوستان (سيوهڻ)، نصرپور ۽ ٺٽو ــ نادر شاهه جي حوالي ڪري ڇڏيا..<ref name="MubarakAli"></ref> ان کان پوءِ نادر شاهه سنڌ جي ڪلهوڙا حڪمران ميان نور محمد ڪلهوڙي (1719ع–1753ع) کان خراج طلب ڪيو ۽ کيس ڪابل اچي پنهنجي وفاداريءَ جو اظهار ڪرڻ جو حڪم ڏنو. جڏهن ميان نور محمد ان حڪم جي تعميل نه ڪئي ته نادر شاهه 1740ع ۾ سنڌ تي ڪاهه ڪئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ميان نور محمد عمرڪوٽ جي قلعي ۾ پناهه ورتي، پر نادر شاهه سندس پٺيان عمرڪوٽ پهچي قلعي جو گهيرو ڪري ڇڏيو. جڏهن ميان نور محمد کي بچاءَ جي ڪا اميد نه رهي ته هن هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. هن نادر شاهه کي هڪ ڪروڙ رپيا، قيمتي تحفا ۽ ساليانو ويهه لک رپيا خراج ڏيڻ جو واعدو ڪيو. ان کان علاوه ميان نور محمد جا ٽي پٽ يرغمال طور نادر شاهه جي حوالي ڪيا ويا.<ref name="MubarakAli"></ref> نادر شاهه سنڌ کي وڌيڪ ڪمزور ڪرڻ لاءِ ان کي ٽن حصن ۾ ورهائي ڇڏيو. سبي قلات جي حڪمران محبت خان بروهي کي ڏني وئي، شڪارپور صادق محمد خان دائودپوٽي جي حوالي ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ باقي سنڌ ميان نور محمد ڪلهوڙي وٽ رهي<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح نادر شاهه جي حملي کان پوءِ سنڌ کي تمام وڏو نقصان پهتو. هن سنڌ جو گڏ ٿيل خزانو کڻي ويو ۽ ملڪ کي سياسي ۽ مالي طور ڪمزور ڪري ڇڏيو<ref name="MubarakAli"></ref>. 1747ع ۾ نادر شاهه قتل ٿي ويو ۽ [[احمد شاهه ابدالي|احمد شاهه دراني]] افغانستان ۽ هندستان ۾ سندس قبضي هيٺ آيل علائقن جو وارث بڻيو. 1753ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] (احمد شاهه ابدالي) سنڌ تي ان بهاني سان ڪاهه ڪئي ته مقرر ڪيل خراج ادا نه ڪيو ويو هو. سنڌ جو حڪمران، جيڪو پاڻ کي ملڪ جي دفاع لاءِ ڪمزور محسوس ڪري رهيو هو، ديوان گدومل جي سربراهيءَ ۾ هڪ سفارتي وفد احمد شاهه وٽ موڪليو<ref name="MubarakAli"></ref>. گدومل افغان بادشاهه سان ڳالهيون ڪري اهو واعدو ڪيو ته سنڌ طرفان خراج باقاعدي ادا ڪيو ويندو. بهرحال، معلوم ائين ٿئي ٿو ته اهو خراج نه ته مڪمل طور ادا ڪيو ويو ۽ نه ئي مقرر وقت تي ادا ڪيو ويندو رهيو<ref name="MubarakAli"></ref>. [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] (1757ع–1772ع) کي عام طور ڪلهوڙا خاندان جو سڀ کان طاقتور ۽ ڪامياب حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. هن سنڌ ۾ سياسي استحڪام پيدا ڪيو، فوجي نظام کي منظم ڪيو ۽ 1768ع ڌاري [[حيدرآباد]] شهر جو بنياد رکيو، جيڪو بعد ۾ سنڌ جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> سندس دور ۾ سنڌ جي سرحدن، واپار، آبپاشي نظام ۽ ثقافتي سرگرمين کي به ترقي حاصل ٿي. ڪلهوڙا دور ۾ [[سنڌي ٻولي]]، تصوف، شاعري ۽ فن تعمير کي خاص هٿي ملي، ۽ [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي]] جهڙيون عظيم شخصيتون انهيءَ دور سان وابسته آهن.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> ارڙهين صديءَ جي آخري حصي ۾ ڪلهوڙا حڪومت اندروني سياسي تڪرارن، دراني مداخلتن ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] سردارن جي وڌندڙ طاقت سبب ڪمزور ٿيڻ لڳي. آخرڪار 1783ع ۾ [[هلاني جي جنگ]] ۾ ٽالپرن ڪلهوڙن کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ ٽالپر حڪمراني جو آغاز ٿيو ۽ ڪلهوڙا سياسي اقتدار جو خاتمو ٿي ويو.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== ڪلهوڙا خاندان جي حڪمرانن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪلهوڙا خاندان جا حڪمران (1701ع–1783ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | 1701ع – 1719ع | [[خداآباد]] | ڪلهوڙا اقتدار جو باني حڪمران؛ مغلن طرفان ''خدايار خان'' جو لقب حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪومت جا بنياد وڌا.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref> |- | 2 | [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] | 1719ع – 1753ع | [[خداآباد]] | سنڌ کي وڏي حد تائين متحد ڪيو؛ 1736ع ۾ مغل درٻار طرفان خودمختيار حيثيت تسليم ڪئي وئي.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 3 | [[ميان مرادياب ڪلهوڙو]] | 1753ع – 1757ع | [[خداآباد]] | نور محمد جو پٽ؛ اندروني اختلافن سبب اقتدار وڃائي ويٺو.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 4 | [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] | 1757ع – 1772ع | [[خداآباد]] / [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙن جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ [[حيدرآباد]] جو بنياد وڌو ۽ سنڌ ۾ استحڪام آندو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref> |- | 5 | [[ميان سرفراز ڪلهوڙو]] | 1772ع – 1775ع | [[حيدرآباد]] | غلام شاھ جو جانشين؛ سندس دور ۾ ٽالپرن جو سياسي اثر وڌڻ لڳو.<ref>Mian Sarfraz Kalhoro</ref> |- | 6 | [[ميان غلام نبي ڪلهوڙو]] | 1775ع – 1776ع | [[حيدرآباد]] | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ اندروني سياسي بحرانن جو شڪار ٿيو.<ref>Tomb of Mian Ghulam Nabi Kalhoro</ref> |- | 7 | [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] | 1776ع – 1783ع | [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙا خاندان جو آخري مؤثر حڪمران؛ [[هلاني جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ اقتدار ختم ٿي ويو.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> |} ==== تاريخي اهميت ==== ڪلهوڙا دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي مسلم حڪمراني، سياسي اتحاد، آبپاشي نظام جي توسيع، سنڌي ثقافت جي واڌ ويجهه ۽ شهري ترقيءَ جي لحاظ کان هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. [[خدا آباد]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙا شهر ڪلهوڙن جي دور ۾ سياسي مرڪزن طور اُڀريا، جڏهن ته سنڌي ادب، تصوف ۽ فن تعمير کي به غيرمعمولي فروغ حاصل ٿيو. ڪيترائي مؤرخ ڪلهوڙا دور کي مغل اقتدار ۽ ٽالپر حڪمراني جي وچ واري عبوري پر اهم قومي دور طور بيان ڪن ٿا.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> ڪلهوڙا حڪمرانن جي اها پاليسي، جنهن تحت هو افغان درٻار جي تابعداري قبول ڪندا رهيا ۽ پرڏيهي حملي آورن جي مقابلي ۾ ملڪ جو دفاع ڪرڻ کان پاسو ڪندا رهيا، واضح طور تي ڪلهوڙا خاندان جي اندروني ڪمزوريءَ کي ظاهر ڪري ٿي. هي خاندان عوامي حمايت جي بنياد تي اقتدار ۾ نه آيو هو، بلڪه ان جي حڪومت يا ته [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهن]] جي سرپرستيءَ تي يا [[دراني سلطنت|افغان بادشاهن]] جي مهربانيءَ تي قائم رهي. بار بار ٿيندڙ ذلت ۽ سياسي تذليل جي باوجود ڪلهوڙن نه پنهنجي وسيلن کي منظم ڪرڻ جي سنجيده ڪوشش ڪئي، نه ئي اهڙي فوج تيار ڪئي جيڪا پرڏيهي بالادستيءَ جي خلاف مؤثر مزاحمت ڪري سگهي. بعد ۾ ٽالپرن به گهڻي حد تائين ساڳي مفاهمتي ۽ تابعداريءَ واري پاليسي ورثي ۾ حاصل ڪئي<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—124 }}</ref> . === ٽالپر دور === {{Main|ٽالپر دور}} [[فائل:PK Hyderabad asv2020-02 img03 Talpur Tombs.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ٽالپر ميرن جا مقبرا]]، [[حيدرآباد]]]] [[فائل:Faiz Mahal Khairpur Miras.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[فيض محل]]، [[خيرپور]] ۾ واقع ٽالپر دور جو شاهي محلات]] 1783ع ۾ [[هالاڻي جي جنگ]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان]] [[ڪلهوڙا خاندان]] کي شڪست ڏئي سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو. ٽالپرن جو تعلق [[بلوچ]] قبيلائي پسمنظر سان هو، ۽ سندن مختلف شاخون اڳ ئي سنڌ ۾ آباد ٿي چڪيون هيون. ڪلهوڙا دور ۾ ٽالپر سردار فوجي ۽ انتظامي عهدن تي فائز رهيا، پر [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] ۽ ٽالپر سردارن جي وچ ۾ وڌندڙ تڪرارن، خاص طور [[مير بهرام خان ٽالپر]] ۽ سندس پٽ [[مير صوبدار خان]] جي قتل، سياسي صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ [[مير فتح علي خان ٽالپر]] ٽالپر قوتن کي منظم ڪري ڪلهوڙا اقتدار جو خاتمو آندو ۽ سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ٽالپرن سنڌ کي مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايو. [[حيدرآباد]] ۾ شاهداداڻي شاخ، [[خيرپور]] ۾ سهراباڻي شاخ، ۽ [[ميرپورخاص]] ۾ ماڻڪاڻي شاخ حڪمران بڻيون. باوجود ان جي، حيدرآباد وارا مير سياسي طور سڀ کان وڌيڪ طاقتور سمجهيا ويندا هئا. مير فتح علي خان پنهنجي ڀائرن [[مير غلام علي خان]]، [[مير ڪرم علي خان]] ۽ [[مير مراد علي خان]] سان گڏيل حڪمراني جو هڪ منفرد نظام قائم ڪيو، جنهن سبب اهي “'''چار يار'''” يا “'''چهارياري'''” جي نالي سان مشهور ٿيا.<ref>Mir Fateh Ali Khan Talpur</ref><ref>Mir Karam Ali Khan Talpur's Tomb Complex Hyderabad</ref> سنڌ تي پوندڙ سخت ترين آفتن مان هڪ مدد خان جو حملو هو، جيڪو آخري ڪلهوڙا حڪمران [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] (وفات 1805ع) جي ٽالپرن خلاف دعويٰ جي حمايت لاءِ آيو هو. هن بي رحميءَ سان سنڌ ۾ قتلِ عام ۽ ڦرلٽ ڪئي. سندس ظلم ۽ بربريت جا اثر ايترا گهرا هئا جو اڄ تائين سنڌي لوڪ روايتن ۽ لوڪ گيتن ۾ سندس ظلم جي ياد باقي آهي<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—124, 125 }}</ref>. افغانستان کان ايندڙ آخري وڏي آفت [[شاهه شجاع دراني]] جي صورت ۾ ظاهر ٿي، جيڪو 1803ع ۾ شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو. هن [[شڪارپور]] ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي وڃايل تخت جي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ تياريون شروع ڪيون. شڪارپور ۾ سندس قيام شهر واسين لاءِ نهايت نقصانڪار ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لالچ ۽ عياشيءَ سبب مقامي ماڻهن کي وڏيون تڪليفون برداشت ڪرڻيون پيون.<ref name="MubarakAli"></ref>. سنڌ جي ميرن افغانستان جي ان وقت جي حڪمران سردار اعظم خان سان هڪ معاهدو ڪيو ته شاهه شجاع کي سنڌ مان نيڪالي ڏني وڃي. 1820ع–1821ع ۾ اعظم خان سنڌ ۾ آيو ۽ سنڌ جي ميرن کان رهيل خراج جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو. اها رقم ايتري وڏي هئي جو مير ان جي ادائيگي نه ڪري سگهيا، تنهن ڪري هڪ نئين معاهدي تحت [[شڪارپور]] جو شهر افغان حڪمران جي حوالي ڪيو ويو<ref name="MubarakAli"></ref>. شاهه شجاع پنجاب ڏانهن ڀڄي ويو، پر 1832ع–1833ع ۾ هو ٻيهر انگريزن جي مدد سان واپس آيو، جيڪي کيس ٻيهر افغانستان جي تخت تي ويهارڻ ۾ دلچسپي رکندا هئا. انگريزن سنڌ جي ميرن تي دٻاءُ وڌو ته هو شاهه شجاع جي رهيل خراج جي رقم ادا ڪن ته جيئن سندس فوجي مهم جا خرچ پورا ٿي سگهن<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح سنڌ جي سرزمين تي انگريزن جي مداخلت سان افغانستان ۽ سنڌ جي پراڻن سياسي لاڳاپن جو خاتمو ٿيو، ۽ آخرڪار سنڌ برطانوي اقتدار جو شڪار بڻجي وئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ٽالپر دور ۾ سنڌ جي واپار، سفارتڪاري ۽ بين الاقوامي لاڳاپن ۾ نئون مرحلو شروع ٿيو. 1808ع، 1809ع ۽ 1820ع دوران [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا سفارتي مشن سنڌ آيا، جن جو مقصد واپاري لاڳاپن جي بحالي ۽ افغانستان، ايران ۽ فرانس جي سياسي اثرن کي روڪڻ هو.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> ميرن ۽ برطانوي حڪومت جي وچ ۾ ڪيترائي معاهدا ٿيا، پر وقت سان گڏ برطانوي مداخلت وڌندي وئي. آخرڪار 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] ۾ [[چارلس نيپيئر]] جي اڳواڻي هيٺ برطانوي فوجن ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ کي برطانوي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو. ٽالپر دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي حڪمراني، فوجي تنظيم، سفارتي لاڳاپن، فن تعمير ۽ ثقافتي سرپرستي جي لحاظ کان اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ [[حيدرآباد]]، [[خيرپور]] ۽ [[ميرپورخاص]] سياسي مرڪزن طور ترقي ڪئي، جڏهن ته ڪيترائي مقبرا، قلعا ۽ محلات پڻ تعمير ڪيا ويا، جن مان [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[فيض محل]] ۽ [[ٽالپر ميرن جا مقبرا]] نمايان آهن. ==== حيدرآباد جي ٽالپر ميرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | حيدرآباد جي شاهداداڻي ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير فتح علي خان ٽالپر]] | 1783ع – 1801ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر خاندان جو باني حڪمران؛ ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي سنڌ تي اقتدار قائم ڪيو. |- | 2 | [[مير غلام علي خان ٽالپر]] | 1801ع – 1811ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سفارتي لاڳاپن جي شروعات سندس دور ۾ ٿي.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> |- | 3 | [[مير ڪرم علي خان ٽالپر]] | 1811ع – 1828ع | [[حيدرآباد]] | ادب، شاعري ۽ ثقافتي سرگرمين جي سرپرستي ڪئي. |- | 4 | [[مير مراد علي خان ٽالپر]] | 1828ع – 1833ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر حڪمراني جي گڏيل نظام کي جاري رکيو. |- | 5 | [[مير نور محمد خان ٽالپر]] | 1833ع – 1840ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سياسي اثر جي وڌندڙ دور ۾ حڪمران رهيو. |- | 6 | [[مير نصير خان ٽالپر]] | 1840ع – 1843ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپرن جو آخري حيدرآبادي حڪمران؛ 1843ع ۾ برطانوي فتح کان پوءِ اقتدار ختم ٿيو. |} ==== خيرپور جي سهراباڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-size:120%; font-weight:bold;" | خيرپور رياست جي سهراباڻي ٽالپر حڪمرانن جي فهرست (1783ع–1947ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير سهراب خان ٽالپر]] | 1783ع – 1830ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست ۽ سهراباڻي ٽالپر شاخ جو باني حڪمران. مٿئين سنڌ ۾ ٽالپر اقتدار کي منظم ڪيو. |- | 2 | [[مير رستم علي خان ٽالپر]] | 1830ع – 1842ع | [[خيرپور]] | مير سهراب خان جو جانشين. سندس دور ۾ برطانوي اثر وڌڻ لڳو ۽ اندروني جانشيني جا تڪرار پيدا ٿيا. |- | 3 | [[مير علي مراد خان ٽالپر]] | 1842ع – 1894ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو سڀ کان مشهور مير. برطانوي حڪومت سان معاهدا ڪيا؛ 1857ع جي بغاوت دوران برطانوي حڪومت جي مدد ڪئي. |- | 4 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر]] | 1894ع – 1909ع | [[خيرپور]] | مير علي مراد خان جو جانشين. سندس دور ۾ خيرپور رياست ۾ انتظامي سڌارا جاري رهيا. |- | 5 | [[مير امام بخش خان ٽالپر]] | 1909ع – 1921ع | [[خيرپور]] | تعليم جي واڌاري لاءِ مشهور. سندس دور ۾ رياست اندر ڪيترائي تعليمي ادارا قائم ٿيا. |- | 6 | [[مير علي نواز خان ٽالپر]] | 1921ع – 1935ع | [[خيرپور]] | جديد انتظامي ۽ ترقياتي منصوبن کي هٿي ڏني. خيرپور رياست جي سياسي حيثيت کي مستحڪم رکيو. |- | 7 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر ٻيون]] | 1935ع – 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو حڪمران رهيو، پر صحت جي مسئلن سبب حڪومت گهڻو ڪري ريجنسي ڪائونسل وسيلي هلندي رهي. |- | 8 | [[مير جارج علي مراد خان ٽالپر]] | 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست جو آخري خودمختيار مير. سندس دور ۾ خيرپور 3 آڪٽوبر 1947ع تي [[پاڪستان]] سان الحاق ڪيو. |} خيرپور رياست 1783ع ۾ قائم ٿي ۽ 1843ع ۾ سنڌ جي ٻين ٽالپر رياستن جي برطانوي فتح باوجود پنهنجي نيم خودمختيار حيثيت برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهي. 3 آڪٽوبر 1947ع تي خيرپور رياست پاڪستان سان الحاق ڪيو، جڏهن ته 1955ع ۾ ون يونٽ نظام تحت ان جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪئي وئي. ==== ميرپورخاص جي ماڻڪاڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ميرپورخاص جا ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم نوٽ |- | 1 | [[مير ٺارو خان ٽالپر]] | 1783ع – 1806ع | [[ميرپورخاص]] | ماڻڪاڻي شاخ جو باني حڪمران.<ref>List of monarchs of Sindh</ref> |- | 2 | [[مير علي مراد ٽالپر]] | 1806ع – 1829ع | [[ميرپورخاص]] | [[ميرپورخاص]] شهر کي ترقي ڏني.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |- | 3 | [[مير شير محمد خان ٽالپر]] | 1829ع – 1843ع | [[ميرپورخاص]] | “'''شيرِ سنڌ'''” جي لقب سان مشهور؛ برطانوي فوجن خلاف مزاحمت جاري رکي.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |} === برٽش دور === '''پاڪستان ٺاهڻ ۾ سنڌ جو ڪردار:'''سنڌ جي مسلمان ليڊرن جي ڪوشش سان اپريل يا مئي 1938ع ۾ سنڌ جي صوبائي مسلم ليگ جو قيام عمل ۾ آيو. 10، 11 ۽ 12 آڪٽوبر 1938ع تي سنڌ مسلم ليگ پاران، ڪراچيءَ ۾ مسلم ليگ جي هڪ وڏي ڪانفرنس سڏائي ويئي، جنهن جي صدارت قائداعظم مرحوم ڪئي. هن ڪانفرس جي موقعي تي گڏيل هندستان جي سمورن مسلم ليڊرن شرڪت ڪئي. ان ڪانفرنس کي پوءِ ”ڪراچي ڪانفرنس“ جي نالي سان سڏيو ويو. ڪانفرنس ۾ [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] مرحوم ٺهراءُ پيش ڪيو، جنهن ۾ واضح طور مطالبو ڪيو ويو، ته جن صوبن ۾ مسلمانن جي اڪثريت آهي، اتي مسلمانن جي حڪومت بنائي وڃي، ته جيئن ٻئي قومون جدا جدا ۽ آزاد آزاد حڪومتون قائم ڪري سگهن. ان موقعي تي قائداعظم مرحوم تقرير ڪندي چيو: ”مون کي يقين آهي، ته سنڌ جو صوبو، [[هندستان]] جي مسلمانن لاءِ هڪ نمونو ٿيندو، ڇاڪاڻ ته هتي جي مسلمانن وڏي بيداري جو ثبوت ڏنو آهي.“ ان کان پوءِ سنڌ جي مسلمانن پاڪستان جي تحريڪ ۾ وڏي جوش، جذبي ۽ ولولي سان حصو ورتو. سڄي هندستان ۾ پهريون ڀيرو [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ جي صوبائيءَ اسيمبلي]]ءَ سن 1943ع ۾ پاڪستان جي قيام جي ٺهراءُ پاس ڪيو، جيڪو محترم. [[جي ايم سيد|جي ايم.سيد]] پيس ڪيو. ٻئي ڪنهن به صوبي جي اسيمبليءَ اهڙو ٺهراءُ نه اڳ ئي پاس ڪيو هو، ۽ نه پوءِ ئي ڪا اسيمبلي پاس ڪري سگهي.<ref>آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌي شاعري ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛آڪٽوبر نومبر، ڊسمبر 1985ع</ref> === برطانوي دور === {{Main|سنڌ تي برطانوي راڄ}} 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوجن، جنرل [[سر چارلس نيپئر]] جي قيادت هيٺ، [[ٽالپر دور|ٽالپر حڪومت]] کي شڪست ڏئي سنڌ تي قبضو ڪيو.<ref>Charles Napier, ''Conquest of Sindh''</ref><ref>A. W. Hughes, ''A Gazetteer of the Province of Sind''</ref> قبضي کان پوءِ سنڌ کي برطانوي انتظام هيٺ آندو ويو ۽ شروعاتي طور الڳ انتظامي يونٽ طور هلايو ويو، پر 1847ع ۾ ان کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] ۾ ضم ڪيو ويو. ايندڙ لڳ ڀڳ نو ڏهاڪن تائين سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي. هن دور ۾ ريلوي، آبپاشي، بندرگاهن، عدالتي نظام ۽ جديد بيوروڪريسي جو بنياد وڌو ويو، پر ساڳئي وقت نوآبادياتي مالياتي پاليسين ۽ زمينداري ڍانچي سبب مقامي آباديءَ کي مختلف معاشي ۽ سياسي مسئلن کي به منهن ڏيڻو پيو.<ref>Sarah Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> سنڌ جي مسلمان، هندو، واپاري ۽ زميندار حلقن طرفان ڊگهي سياسي جدوجهد کان پوءِ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري 1 اپريل 1936ع تي هڪ الڳ صوبو بڻايو ويو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> ==== بمبئي پريزيڊنسي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جا انتظامي مرحلا |- ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | انتظامي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | 1843ع – 1847ع | برطانوي فوجي ۽ ڪمشنري انتظام | سنڌ تي قبضي کان پوءِ سر چارلس نيپئر جي سربراهي ۾ الڳ انتظامي يونٽ طور حڪومت ڪئي وئي. |- | 1847ع – 1936ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] | سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي ۽ بمبئي جي گورنرن جي ماتحت انتظام هلندو رهيو. |- | 1936ع – 1947ع | الڳ صوبو | [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي الڳ صوبو بڻايو ويو. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي دوران گورنر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل برطانوي منتظم ۽ گورنر (1843ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دور (مدت) ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ لاءِ مختصر ڪردار |- | 1 | [[چارلس نيپئر|سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | سنڌ جو فوجي ۽ سول منتظم | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ تي برطانوي قبضو مستحڪم ڪيو؛ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو ۽ جديد نوآبادياتي انتظام جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[سر جارج آرٿر]] | 1847ع – 1852ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو گورنر | سنڌ جي برطانوي انتظام کي بمبئي پريزيڊنسي جي نظام سان وڌيڪ مربوط ڪيو. |- | 3 | [[لارڊ ايلفنسٽن]] | 1853ع – 1860ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | عدالتي، مالي ۽ روينيو سڌارن وسيلي سنڌ کي نوآبادياتي انتظامي ڍانچي سان وڌيڪ ڳنڍيو. |- | 4 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | سنڌ جو ڪمشنر | سنڌ ۾ ريلوي، ٽيليگراف، تعليم ۽ جديد شهري انتظام جي شروعات ڪندڙ اهم برطانوي منتظم. |- | 5 | [[سر سيمور فٽزجيرالڊ]] | 1867ع – 1872ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | انتظامي توسيع ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪيو. |- | 6 | [[سر رچرڊ ٽيمپل]] | 1877ع – 1880ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | ڏڪار جي دور ۾ امدادي ۽ مالياتي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 7 | [[لارڊ ري]] | 1885ع – 1890ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | تعليم، مڪاني خوداختياري ۽ ميونسپل ادارن جي ترقيءَ جي حمايت ڪئي. |- | 8 | [[لارڊ ليمينگٽن]] | 1903ع – 1907ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | قانوني ۽ ميونسپل ادارن جي واڌ ويجهه لاءِ قدم کنيا. |- | 9 | [[سر جارج لائيڊ]] | 1918ع – 1923ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | پهرين عالمي جنگ کان پوءِ سياسي تحريڪن ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪئي. |- | 10 | [[سر فريڊرڪ سائيڪس]] | 1928ع – 1933ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | سنڌ جي علحده صوبي واري مطالبي تي ٿيندڙ آئيني بحثن دوران انتظام سنڀاليو. |- | 11 | [[سر ليزلي ولسن]] | 1923ع – 1928ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | آئيني سڌارن ۽ سنڌ جي سياسي تحريڪن واري دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 12 | [[سر جان بيومونٽ]] | 1933ع – 1936ع | بمبئي هاءِ ڪورٽ جو چيف جسٽس / عبوري انتظامي ڪردار | سنڌ جي بمبئي کان علحدگي واري آئيني عمل سان لاڳاپيل دور ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي ۾ شموليت بعد سنڌ جا ڪمشنر ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي ڪمشنر (1843ع–1936ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ خدمت ! style="background:#99CCFF;" | عهدي جي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | پهريون ڪمشنر | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ ۾ برطانوي انتظام جو بنياد وڌو، فوجي ۽ سول حڪومت کي منظم ڪيو ۽ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو. |- | 2 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | ڪمشنر | سنڌ جي جديد انتظامي ڍانچي جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو؛ رستن، تعليم، ميونسپل ادارن، مواصلات ۽ واپار جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. |- | 3 | [[وليم لوئس ميري ويدر]] | 1860ع – 1867ع | ڪمشنر | ڪراچي جي بندرگاهه جي ترقي، سرحدي امن امان ۽ مواصلاتي نظام جي بهتري لاءِ ڪم ڪيو. |- | 4 | [[سر وليم ميري ويدر]] | 1867ع – 1877ع | ڪمشنر | ريلوي، واپار ۽ انتظامي ادارن جي توسيع سان سنڌ جي معاشي ترقيءَ ۾ حصو ورتو. |- | 5 | [[سر جيمس فرگوسن]] | 1877ع – 1880ع | ڪمشنر | زمينداري ۽ روينيو نظام ۾ سڌارا آندا ۽ آبپاشي منصوبن کي هٿي ڏني. |- | 6 | [[جيمس گائلز]] | 1880ع – 1887ع | ڪمشنر | شهري انتظام، ميونسپل ادارن ۽ مقامي حڪومتن جي ڪارڪردگي کي مضبوط ڪيو. |- | 7 | [[چارلس پرچاس]] | 1887ع – 1891ع | ڪمشنر | واپار، مواصلات ۽ بندرگاهي سرگرمين جي واڌاري تي ڌيان ڏنو. |- | 8 | [[اي. ڊبليو. هيوز]] | 1891ع – 1897ع | ڪمشنر | زرعي ترقي، آبپاشي ۽ سنڌ بابت تاريخي ۽ انتظامي مطالعي ۾ نمايان خدمتون سرانجام ڏنيون. |- | 9 | [[ايڇ. ايم. جيمس]] | 1897ع – 1901ع | ڪمشنر | روينيو رڪارڊ، زمينن جي سروي ۽ مردم شماريءَ جي عمل کي وڌيڪ منظم بڻايو. |- | 10 | [[اي. ايڇ. ايس. ڪيلي]] | 1901ع – 1906ع | ڪمشنر | تعليم، مقامي ادارن ۽ انتظامي رابطن جي توسيع لاءِ قدم کنيا. |- | 11 | [[سي. اي. فيرگوسن]] | 1906ع – 1911ع | ڪمشنر | سياسي بيداريءَ جي شروعاتي دور ۾ انتظامي استحڪام برقرار رکيو. |- | 12 | [[ايڇ. اي. ايل. هيلي]] | 1911ع – 1916ع | ڪمشنر | پهرين عالمي جنگ دوران سنڌ جي سول انتظام ۽ امن امان جي نگراني ڪئي. |- | 13 | [[اي. ڊبليو. پي. ڪيري]] | 1916ع – 1921ع | ڪمشنر | خلافت تحريڪ ۽ ٻين سياسي تحريڪن واري دور ۾ انتظامي ذميواريون سنڀاليون. |- | 14 | [[ايڇ. ٽي. سورلي]] | 1921ع – 1925ع | ڪمشنر | مقامي نمائندگي، تعليمي ترقي ۽ سياسي سڌارن جي دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 15 | [[اي. ايل. ايڇ. ايٽڪن]] | 1925ع – 1930ع | ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي کان علحدگيءَ بابت آئيني بحثن واري مرحلي ۾ انتظامي ذميواريون نڀايون. |- | 16 | [[ايڇ. ٽي. ليمبرٽ]] | 1930ع – 1936ع | آخري ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان علحدگي ۽ 1 اپريل 1936ع تي الڳ صوبي جي قيام تائين انتظام سنڀاليو. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪمشنر دور جون اهم خصوصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ترقيون |- | انتظام | جديد ضلعي، روينيو ۽ عدالتي نظام جو قيام |- | آمدورفت | ريلوي، سڙڪن ۽ ڪراچي بندرگاهه جي توسيع |- | آبپاشي | ڪئنالن ۽ زرعي آبادڪاريءَ جي منصوبن جي شروعات |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ تعليمي ادارن جو قيام |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي شعور ۽ آئيني جدوجهد |} 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ جو انتظام بنيادي طور "ڪمشنر سنڌ" جي عهدي هيٺ هلندو رهيو،م ۽ سندن آفيس ڪراچيءَ ۾ ھئي. جڏهن ته بمبئي پريزيڊنسي جا گورنر سڄي پريزيڊنسي (جنھن ۾ بمبئي ، گجرات ۽ سنڌ جا علائقا شامل ھيا) جا اعليٰ انتظامي سربراهه هوندا هئا ۽ انھن جي آفيس بمبئي شھر ۾ واقع ھئي. ==== سنڌ جي الڳ صوبي جا برطانوي گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي گورنر (1936ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[سر لينسلٽ گراهم]] | 1936ع – 1941ع | سنڌ جو پهريون گورنر؛ الڳ صوبي جي انتظامي ڍانچي ۽ صوبائي اسيمبلي جي قيام جي نگراني ڪئي. |- | 2 | [[سر هيو ڊائو]] | 1941ع – 1946ع | ٻي عالمي جنگ دوران سنڌ جو انتظام سنڀاليو؛ جنگي ۽ معاشي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 3 | [[سر فرانسس موڊي]] | 1946ع – 14 آگسٽ 1947ع | برطانوي دور جو آخري گورنر؛ پاڪستان جي قيام تائين سنڌ جي انتظام جو ذميوار رهيو. |} ==== برطانوي دور جون نمايان خاصيتون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور ۾ سنڌ ۾ اهم تبديليون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اهم ترقيون |- | آمدورفت | ريلوي لائينن، سڙڪن ۽ بندرگاهن جي تعمير |- | آبپاشي | [[سکر بئراج]] سميت جديد آبپاشي منصوبن جو آغاز |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ سرڪاري تعليمي نظام جو قيام |- | انتظام | جديد عدالتي، روينيو ۽ سول سروس نظام جو نفاذ |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي تحريڪ ۽ 1936ع ۾ صوبائي حيثيت جو حصول |} === برطانوي دور جي وزيراعظمن (پريميئرن) جي فهرست === 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي، تنهن ڪري ان عرصي دوران سنڌ ۾ وزيراعظم (Premier) يا وزيراعليٰ (Chief Minister) جو ڪو الڳ عهدو موجود نه هو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935]] تحت صوبائي خودمختياري لاڳو ٿيڻ کان پوءِ 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو چونڊيل وزارت قائم ٿي، جنهن جي سربراهه کي ''پريميئر آف سنڌ'' چيو ويندو هو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي سنڌ جا پريميئر (1937ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | سياسي وابستگي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[الله بخش سومرو]] | 1 اپريل 1937ع – 18 اپريل 1938ع | [[سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي]] | سنڌ جي پهرين چونڊيل وزارت جو سربراهه. صوبائي خودمختياري جي شروعاتي مرحلي ۾ انتظامي ڍانچي کي مستحڪم بڻايو ۽ بين المذاهب هم آهنگيءَ کي فروغ ڏنو. |- | 2 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 18 اپريل 1938ع – 23 مارچ 1940ع | آزاد اتحاد / بعد ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[الله بخش سومرو]] | 23 مارچ 1940ع – 14 آڪٽوبر 1942ع | آزاد اتحاد | برطانوي پاليسين تي تنقيد ڪئي؛ هندستان جي ورهاڱي ۽ فرقيواريت جي مخالفت ڪئي؛ آخرڪار گورنر طرفان برطرف ڪيو ويو. |- | 4 | [[علي محمد راشد]] | 14 آڪٽوبر 1942ع – 7 جنوري 1944ع | مسلم ليگ حامي اتحاد | ٻي عالمي جنگ جي دور ۾ سنڌ جو انتظام سنڀاليو ۽ سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 7 جنوري 1944ع – 26 اپريل 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | [[پاڪستان تحريڪ]] دوران مسلم ليگ جي سياسي اثر کي مضبوط ڪيو ۽ سنڌ اسيمبليءَ ۾ پاڪستان جي حمايت واري قرارداد جي حمايت ڪئي. |- | 6 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 26 اپريل 1947ع – 14 آگسٽ 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | برطانوي دور جو آخري پريميئر؛ پاڪستان جي قيام کان اڳ انتظامي منتقلي ۽ نئين رياستي ڍانچي جي تيارين جي نگراني ڪئي. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جي سنڌي وزارتن جون نمايان خاصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان پيش رفت |- | صوبائي خودمختياري | 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو ذميوار ۽ چونڊيل حڪومت جو قيام |- | قانون سازي | سنڌ اسيمبليءَ وسيلي مقامي قانون سازي ۽ انتظامي پاليسين جي شروعات |- | سياست | مسلم ليگ، سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي ۽ آزاد گروپن جي وچ ۾ سياسي مقابلو |- | پاڪستان تحريڪ | سنڌ اسيمبلي هندستان جي پهرين صوبائي اسيمبلي هئي جنهن پاڪستان جي حمايت ۾ قرارداد منظور ڪئي |- | انتظام | بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور مستقل انتظامي ادارن جي ترقي |} 1937ع کان 1947ع تائين سنڌ جي حڪومت جي سربراهه لاءِ سرڪاري اصطلاح ''پرميئر آف سنڌ'' (پريميئر آف سنڌ) استعمال ٿيندو هو. "وزيراعليٰ" (چيف منسٽر) جو اصطلاح پاڪستان جي قيام کان پوءِ وڌيڪ عام ٿيو. ===پاڪستان جي قيام بعد=== ====ون يونٽ کان اڳ جو دؤر==== ==== ون يونٽ وارو دور==== ==== ون يونٽ کان پوء وارو دور==== ====1988ع کان پوءِ جو نئون دؤر==== == سنڌ جي جاگرافي، آبھوا ۽ قدرتي وسيلا== {{Main|سنڌ جي جاگرافي}} ===جاگرافي=== [[فائل:Sindh 2.jpg|220px|thumb|کاٻو|سنڌ]] سنڌ پاڪستان جي چئن صوبن مان رقبي جي لحاظ کان ٽيون وڏو صوبو آهي، جنهن جو ڪل رقبو لڳ ڀڳ 54,407.2 چورس ميل آهي. هي صوبو هيٺين سنڌو طاس (لوئر انڊس بيسن) جو اهم حصو آهي ۽ جغرافيائي طور 23°40′ کان 28°30′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 66°40′ کان 71°05′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. سنڌ اتر کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 540 ڪلوميٽر ڊگهي ۽ اوڀر کان اولهه طرف سراسري طور تقريباً 281 ڪلوميٽر ويڪري آهي، جڏهن ته ان جي وڌ ۾ وڌ ويڪر لڳ ڀڳ 250 ڪلوميٽر آهي. [[فائل:Sindh-Map.PNG|thumb|220px|کاٻو|سنڌ جو نقشو]] ==== طبعي بناوت ==== جغرافيائي بناوت جي لحاظ کان سنڌ جو گهڻو حصو هموار ميداني علائقو آهي. صوبي جي اولهه پاسي ڪوهستاني خطو واقع آهي، جتي ڪيرٿر جبلن جو بنجر سلسلو موجود آهي، جڏهن ته اوڀر طرف بهاولپور جي سرحدن کان وٺي رن آف ڪڇ تائين ريتيلي پٽي پکڙيل آهي. انهن ٻنهي علائقن جي وچ ۾ سنڌو ماٿري واقع آهي، جيڪا ڏکڻ اولھه طرف وڃي ڊيلٽائي علائقي ۾ ختم ٿئي ٿي. هي علائقو زرخيز اليويل مٽيءَ سبب زراعت لاءِ نهايت موزون آهي. صوبي جي وچئين حصي ۾ سکر بئراج ذريعي مستقل پاڻيءَ جي فراهمي موجود آهي، جيڪا سنڌ کي زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل معاشي سرگرمين لاءِ وڏي صلاحيت فراهم ڪري ٿي<ref name="گدواڻي"></ref>. طبعي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ جا اوڀر وارا ريگستاني علائقا [[راجپوتانا]] سان ۽ اولهه وارا جابلو علائقا بلوچستان سان ملن آهن. جڏهن ته “سنڌ” جو بنيادي تصور انهيءَ زرخيز ميداني علائقي سان جڙيل آهي، جيڪو سنڌو درياهه جي وهڪري سان وجود ۾ آيو آهي<ref name="گدواڻي"></ref>.. پنهنجين موجوده حدن اندر، پاڪستان جي هڪ صوبي طور سنڌ 23°35' کان 28°30' اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 66°42' کان 71°10' اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي ايراضي 34.86 ملين ايڪڙ آهي ۽ 1972ع جي آدمشماري موجب ان جي آبادي 1 ڪروڙ 40 لک هئي<ref name="ArshadIslam1990">{{cite thesis |last=Islam |first=Arshad |title=History of Sindh During Pre-Mughal Period |degree=Doctor of Philosophy (History) |publisher=Centre of Advanced Study, Department of History, Aligarh Muslim University |location=Aligarh, India |year=1990 |note=Reproduced by Sani H. Panhwar, 2019|Page=6}}</ref>. انگريزن جي شروعاتي دور ۾ سنڌ کي “ننڍو مصر” سڏيو ويو، ڇاڪاڻ ته سنڌو ۽ نيل درياهن جي هيٺانهين ماٿرين ۾ نمايان جغرافيائي مشابهت موجود آهي. ٻنهي علائقن ۾ ٽن مکيه طبعي حصن، جابلو، ڪچو ميداني علائقو ۽ ريگستان، ساڳي ترتيب سان نظر اچن ٿا. ٻنهي ماٿرين جي زرخيزي برسات بدران سالياني ٻوڏ تي دارومدار رکي ٿي، ۽ ٻنهي علائقن ۾ نباتات ۽ حيوانات ۾ به نمايان هڪجهڙائي ملي ٿي<ref name="گدواڻي"></ref>. سنڌ کي عام طور پنج مکيه طبعي ڀاڱن ۾ ورهايو وڃي ٿو<ref name="گدواڻي"></ref>: *[[سرو، (سنڌ)|سرو]]، *[[سنڌ جو وچولو|وچولو]]، *[[لاڙ(سنڌ)|لاڙ]]، *[[سنڌ جو ڪوهستان|ڪوهستان]] ۽ *[[سنڌ جا رڻپٽ|ريگستان]]. تفصيلي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ ۾ جابلو، ٽاڪراڻي، پڪي، ڪچي، ڪلراٺي، چيڪي، وارياسي ۽ بياباني زمين جا سڀئي قسم موجود آهن. اهڙيءَ ريت سنڌ جي آبهوا ٿڌي کان معتدل ۽ گرم تائين مختلف صورتن ۾ ملي ٿي، جنهن سبب هتي نباتاتي تنوع تمام گهڻو آهي ۽ دنيا جي ڪيترن علائقن جا وڻ ٻوٽا سنڌ جي مختلف حصن ۾ پوکڻ جي صلاحيت رکن ٿا<ref name="گدواڻي">{{cite journal |last=گدواڻي |first=منو تولارام |title=سنڌيت |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1962 |language=sd}}</ref>. ==== سنڌ جا ريگستان ==== سنڌ جي زمين جو وڏو حصو ريگستاني نوعيت جو آهي. صوبي جي اوڀر سرحد تي ٿرپارڪر واقع آهي، جتي وڏا ريتيلا ٽڪرا موجود آهن. هي ريگستان راجستان ريگستان جي تسلسل طور سڃاتو وڃي ٿو ۽ ان جو ڪل رقبو لڳ ڀڳ 13,100 چورس ميل آهي. سنڌو ماٿريءَ جي اوڀر پاسي ٿر جو وسيع ريگستان واقع آهي، جيڪو هندستان جي راجپوتانا علائقي تائين پکڙيل آهي. هي ريگستان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ميلن تائين لڳاتار وارياسي علائقو آهي، جيڪو ڏکڻ طرف ڪڇ جي رڻ تائين وڃي ٿو. ٿر ۽ سنڌو ڪچي جي وچ ۾ حدون ڪجهه علائقن ۾ واضح آهن، جڏهن ته اتر طرف وارياسي ڀٽون ڪچي جي ميداني علائقن اندر گهڻي حد تائين داخل ٿين ٿيون. موسمي تبديليون، خاص طور ڏکڻ اولهه واري چوماسي جي شدت، انهن حدن کي وقت بوقت تبديل ڪنديون رهن ٿيون. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#E75480; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ريگستان |- style="background:#F7A8C4; text-align:center;" ! نمبر ! ريگستان جو نالو ! ايراضي ! جغرافيائي هنڌ (ضلعا / تعلقا) ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[ٿر ريگستان]] | تقريباً 200,000 چورس ڪلوميٽر (مجموعي ٿر؛ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 15٪) | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] | [[ڏکڻ ايشيا]] جو وڏو ريگستان، سنڌ جي اوڀر حصي ۾ واقع آهي، زراعت، مالداري ۽ ثقافتي لحاظ کان اهم علائقو آهي۔ |- | 2 | [[نارا ريگستان]] | تقريباً 23,000 چورس ڪلوميٽر | [[خيرپور ضلعو]]، [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[نارا ڪئنال]] ڀرسان علائقا) | ٿر ريگستان جو اتر-اولهه طرف وڌايل حصو، نارا ڪئنال سبب هتي انساني آبادين ۽ مالداري موجود آهي۔ |- | 3 | [[اڇڙو ٿر]] | ٿر ريگستان جو حصو (مخصوص ايراضي واضح ناهي) | [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[کپرو تعلقو]]) | اڇي واري ۽ لوڻياٺ زمين سبب “اڇرو ٿر” سڏجي ٿو، ٿر جو منفرد قدرتي خطو آهي۔ |} {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! ريگستان جو نالو ! ايراضي ! جغرافيائي هنڌ (ضلعا / تعلقا) ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[ٿر ريگستان]] (ٿر ڊيزرٽ) | تقريباً 200,000 چورس ڪلوميٽر (مجموعي ٿر؛ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 15٪) | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] [[ڏکڻ ايشيا]] جو وڏو ريگستان، سنڌ جي اوڀر حصي ۾ واقع آهي، زراعت، مالداري ۽ ثقافتي لحاظ کان اهم علائقو آهي۔ 2 [[نارا ريگستان]] (نارا ڊيزرٽ) تقريباً 23,000 چورس ڪلوميٽر [[خيرپور ضلعو]]، [[ساگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[نارا ڪئنال]] ڀرسان علائقا) ٿر ريگستان جو اتر-اولهه طرف وڌايل حصو، نارا ڪئنال سبب هتي انساني آبادين ۽ مالداري موجود آهي۔ - 3 [[اڇڙو ٿر]] (وائيٽ ڊيزرٽ) ٿر ريگستان جو حصو (مخصوص ايراضي واضح ناهي) [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[کپرو تعلقو]]) اڇي واري ۽ لوڻياٺ زمين سبب “اڇرو ٿر” سڏجي ٿو، ٿر جو منفرد قدرتي خطو آهي۔ } ==== سنڌ جا جبل ==== سنڌ ۾ اهم جابلو يا پھاڙي سلسلا عام طور ٽن قسمن ۾ بيان ڪيا وڃن ٿا: (1) [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو سلسلو، (2) [[ڪارونجهر]] (ننگرپارڪر) جون ٽڪريون/سلسلو، ۽ (3) [[گنجو ٽڪر]] (حيدرآباد) وارو پٿريلو سلسلو/ريج، جڏهن ته سنڌ ۾ ٻيا پٿريلا اُڀار (outcrops) به ملن ٿا، پر سڀني کي “مڪمل جبلن جا سلسلا” قرار ڏيڻ تي ماخذن ۾ يڪسانيت ناهي<ref name=" وڪي"> {{Cite news |title= Wikipedia English|url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_ }}</ref><ref name=" برٽنيڪا"> {{Cite news |title= Wikipedia English|url=Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Sind }}</ref>. ==== کيرٿر جبلن جو سلسلو ==== [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو سلسلو (کيرٿر رينج) سنڌ جو سڀ کان وڏو جبلِي نظام آهي، جيڪو سنڌ–بلوچستان سرحد سان گڏ اتر کان ڏکڻ طرف پکڙيل آهي<ref name=" وڪي"></ref>. ڪيترا عام حوالا هن سلسلي جي ڊگھائي لڳ ڀڳ 300 ڪلوميٽر بيان ڪن ٿا<ref name=" وڪي"></ref>. هن سلسلي ۾ سنڌ اندر اهم جبلِي علائقا خاص طور دادو ۽ ڀرپاسي جي پهاڙي پٽي (ڪوھستان) ۾ ايندا آهن<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. ===== اهم چوٽيون ۽ اوچايون ===== ڪيرٿر جي بلند ترين چوٽي طور ڪيترن حوالن ۾ زرڊڪ چوٽي (زَرڊَڪ پِيڪ) لڳ ڀڳ 2,134 ميٽر ڄاڻايل آهي<ref name=" وڪي"></ref>. سنڌ اندر ڪيرٿر سان وابسته هڪ مشهور بلند مقام [[گورک هل]] آهي، جنهن کي علمي مطالعي ۾ لڳ ڀڳ 5,688 فُٽ (تقريباً 1,734 ميٽر) اوچو بيان ڪيو ويو آهي<ref name="pakbs"></ref>. ===== اهم لنگهه ===== سنڌ جي تاريخي آمدرفت ۾ [[لڪي لنگھ|لڪي پاس]] (لڪ پاس) کي کيرٿر واري پهاڙي پٽي جو اهم قدرتي لنگهه سمجھيو وڃي ٿو<ref name=" وڪي"></ref>. ==== ڪارونجهر ==== [[ڪارونجهر]] ڏکڻ اوڀر سنڌ ۾ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ننگرپارڪر]] ڀرسان واقع هڪ اهم ٽڪريلو سلسلو آهي<ref name=" وڪي"></ref>. هن علائقي بابت ڪيترن عوامي ۽ دستاويزي حوالن ۾ ڊگھائي لڳ ڀڳ 19 ڪلوميٽر ۽ وڌ ۾ وڌ اوچائي لڳ ڀڳ 305 ميٽر بيان ٿيل ملي ٿي<ref name="اٽلس">{{Cite news|title=https://ejatlas.org/conflict/karoonjhar-mountains-a-potential-granite-mine-by-al-sami-group }}</ref>. ڪارونجهر کي سنڌ جي گرينائيٽ، پٿريلي بناوٽ ۽ قدرتي منظرنامي جي ڪري به سڃاتو وڃي ٿو<ref name="اٽلس"></ref>. ==== گنجو ٽڪر ==== [[گنجو ٽڪر]] حيدرآباد وارو پٿريلو سلسلو/ريج آهي. گنجو ٽڪر [[حيدرآباد]] جي جغرافيائي سڃاڻپ ۾ ذڪر ٿيندڙ هڪ پٿريلو ريج يا ٽڪريلو علائقو آهي، جنهن کي حيدرآباد جي مقامي زميني بناوٽ سان جوڙيو وڃي ٿو<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. هي علائقو کيرٿر جهڙي ڊگهي جبلِي قطار نه، پر [[سنڌو درياھ]] جي ڀرسان پٿريلي اُڀارن جي صورت ۾ سڃاتو وڃي ٿو<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. === ميداني علائقا === سنڌ جو وڏو حصو [[سنڌو درياھ]] جي آندل زرخيز لٽ سان ٺهيل ميداني علائقن تي مشتمل آهي. سنڌو ماٿري صوبي جو بنيادي زرعي ۽ آبادي وارو خطو آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين پکڙيل آهي. هي علائقو زرخيز اليويل مٽي، آبپاشي نظام ۽ زرعي پيداوار جي ڪري سنڌ جي معاشي زندگيءَ جو مرڪز رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي"></ref>. سنڌو ماٿريءَ ۽ اولهه وارن جبلستاني علائقن جي وچ ۾ هڪ سوڙهو ميداني خطو واقع آهي، جنهن کي مقامي طور [[ڪاڇو]] چيو وڃي ٿو. ڪاڇو جبلن مان وهندڙ نين ۽ نالن جي آندل لٽ سان ٺهيل آهي، جنهن جي مٽي [[سنڌو درياھ]] جي لٽ کان مختلف آهي. هي علائقو قدرتي طور خشڪ، گهٽ زرخيزي وارو ۽ گهٽ آباديءَ وارو آهي، جنهن سبب اهو تاريخي طور سنڌ جي مکيه ميداني علائقن کان جدا سڃاتو ويو آهي<ref name="autogenerated1"></ref>. ڪاڇي جي اولهه طرف ڪوهستاني ٽڪرن جو سلسلو [[منڇر ڍنڍ]] تائين نسبتاً مسلسل نظر اچي ٿو، جڏهن ته منڇر کان ڏکڻ طرف جبل ٽٽل صورت ۾ موجود آهن ۽ انهن جي وچ ۾ هموار ميداني علائقا ملن ٿا. ڏکڻ طرف ويندي هي علائقو آهستي آهستي ويڪر ۾ وڌي ٿو ۽ واضح اولهه سرحد ختم ٿيندي نظر اچي ٿي. هن پاسي [[حب درياهه]] کان اڳتي لس جو ميدان واقع آهي، جيڪو عربي سمنڊ جي ڪناري کان لڳ ڀڳ ساٺ ميل اتر طرف پکڙيل آهي. لس جو ميدان پورالي ندي ۽ ٻين ننڍين نين جي آندل لٽ سان ٺهيل آهي ۽ جغرافيائي لحاظ کان ڪاڇي سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيتوڻيڪ سياسي طور گهڻو ڪري سنڌ کان ڌار رهيو آهي<ref name="autogenerated1"></ref>. === ٻيلا === سنڌ جي نباتاتي تنوع تي ان جي مختلف زميني بناوتن، آبهوا ۽ آبپاشي نظام جو گهرو اثر آهي. سنڌ ۾ دريائي، سامونڊي، آبپاشي ۽ قدرتي ٻيلن جا مختلف قسم ملن ٿا. صوبي ۾ جابلو، ٽاڪراڻي، پڪي، ڪچي، ڪلراٺي، چيڪي، وارياسي ۽ بياباني زمين جا سڀئي قسم موجود آهن. اهڙيءَ ريت سنڌ جي آبهوا ٿڌي کان معتدل ۽ گرم تائين مختلف صورتن ۾ ملي ٿي، جنهن سبب هتي نباتاتي تنوع تمام گهڻو آهي ۽ دنيا جي ڪيترن علائقن جا وڻ ٻوٽا سنڌ جي مختلف حصن ۾ پوکڻ جي صلاحيت رکن ٿا<ref name="autogenerated1"></ref>. ==== سامونڊي پٽي ==== سنڌ جو ساحلي علائقو ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهي، جيڪو اوڀر ۾ [[سر ڪريڪ]] (ڀارت سان سرحد) کان وٺي اولهه ۾ [[حب درياهه]] (بلوچستان سان سرحد) تائين پکڙيل آهي. هي ساحلي پٽي لڳ ڀڳ 350 ڪلوميٽر ڊگهي آهي ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لڳل آهي. سامونڊي علائقو بنيادي طور ٻن حصن ۾ ورهايل آهي: [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ ڪريڪ علائقو، ۽ [[ڪراچي]] جو ساحلي حصو<ref name=" ايڪانومي"></ref>. ==== ٻيٽ ==== سنڌ جي سامونڊي پٽي ۽ سنڌو ڊيلٽا واري علائقي ۾ ڪيترائي قدرتي ٻيٽ موجود آهن، جيڪي سامونڊي حياتيات، مڇيگيري، آبي پکين ۽ مينگروو ٻيلن جي لحاظ کان وڏي اهميت رکن ٿا. سنڌ جي ساحلي ٻيٽن جو وڏو حصو سنڌو ڊيلٽا ۽ ڪريڪ نظام سان لاڳاپيل آهي<ref name=" ايڪانومي"></ref>. === قدرتي وسيلا === قدرتي وسيلن جي حوالي سان سنڌ معدنيات سان مالا مال صوبو آهي. هتي ڪوئلي جا وڏا ذخيرا خاص طور تي [[ٿرپارڪر]] ۽ [[لاکهرا]] علائقن ۾ موجود آهن، جن مان ٿر جو ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ حڪومت طرفان ڪڍيو پيو وڃي. ان کان علاوه لوهه، چونا پٿر ۽ لوڻ جا ذخيرا پڻ ملن ٿا. جپسم وڏي مقدار ۾ ماري پور ۽ نئن گج جي ڪنارن تي، ڀاڳي ٿورو جبل ڀرسان ملي ٿي. سنڌ ۾ تيل، گئس ۽ پيٽروليم جا وسيع ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي سڄي ملڪ جي توانائي ضرورتن لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. ٿر ريگستان ۾ نفيس واري، چائنا ڪلي ۽ گرينائيٽ پٿر پڻ ملن ٿا<ref name=" ايڪانومي"></ref>. === سنڌ جي آبهوا === {{Main|سنڌ جي آبهوا}} سنڌ جي آبهوا بنيادي طور تي خشڪ ۽ انتهائي درجا حرارت واري آهي، جنهن ۾ گرمي ۽ ٿڌ ٻنهي جون شدت واريون حالتون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. برسات غير يقيني ۽ گهٽ مقدار ۾ ٿئي ٿي، جڏهن ته گرمي جو دور گهڻو ڊگهو هوندو آهي. سامونڊي ڪناري سان لڳ علائقن ۾ آبهوا نسبتاً گهميل رهي ٿي، ڇاڪاڻ ⁠تہ اهي علائقا عربي سمنڊ مان ايندڙ سامونڊي هيرن جي اثر هيٺ آهن. اهي هيرون عام طور سال جا لڳ ڀڳ چار مهينا لڳنديون آهن ۽ انهن جي ڪري ساحلي ۽ ويجهن اندرين علائقن ۾ ٿڌڪار ۽ نمي پيدا ٿئي ٿي. ڏکڻ اولهه وارو چوماسو جون کان سيپٽمبر تائين سنڌ مٿان گذري ٿو، پر اڪثر حالتن ۾ ان مان گھڻي برسات نٿي پوي. [[چوماسو|چوماسي]] جا ڪڪر گهڻو ڪري تپيل زمين مٿان گذرڻ دوران ٻاڦ بڻجي وڃن ٿا، جنهن سبب مينهن جي مقدار تمام محدود رهي ٿي. البت، چوماسي جي موجودگي هوا جي گرمي گهٽائي ٿي ۽ ڪجهه وقت لاءِ ٿڌاڻ پيدا ٿئي ٿي، خاص ڪري ڏکڻ سنڌ ۽ ٿر جي ڏاکڻي حصن ۾، جتي اها گرم ريگستاني هوا جي جاءِ وٺي ٿي. سنڌوءَ جي ميداني علائقي ۾ [[سامونڊي هير]] جو اثر اتر طرف محدود آهي ۽ عام طور حيدرآباد کان اڳتي پڊعيدن تائين پهچي ٿو. ان کان اتر طرف، خاص طور لڪي ٽڪرين جي ڏکڻي ڇيڙي کان اڳتي، سامونڊي هير جو اثر تقريباً ختم ٿي وڃي ٿو. اهڙا علائقا مٿين سنڌ جي سخت آبهوا هيٺ اچن ٿا، جتي گرمي جو دور ست مهينا يا ان کان وڌيڪ رهي ٿو. مٿين سنڌ ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. اپريل کان پوءِ راتيون به ٻوسٽ واريون ٿين ٿيون ۽ گرمي پد گهڻو ڪري پرهه کان اڳ به 100°F کان هيٺ نٿو لهي. مئي ۽ جون جي مهينن ۾ ڇانوَ ۾ گرمي پد 120°F کان 125°F تائين پهچي سگهي ٿو. هي علائقو انتهائي خشڪ هوندو آهي ۽ گرم، خشڪ هوائون (لُڪ) عام آهن. برسات جيڪڏهن پوي به ٿي ته اها اڪثر ٿوري وقت لاءِ ۽ تيز وسڪاري جي صورت ۾ ٿئي ٿي. آبهوا جي بنياد تي سنڌ کي مقامي طور ٽي حصا سمجهيو وڃي ٿو: سرو (مٿين سنڌ)، وچولو (وچ سنڌ)، ۽ لاڙ (هيٺين سنڌ). غير مقامي ورهاست ۾ سنڌ کي عام طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهايو ويندو آهي، ۽ سياسي ۽ انتظامي ورڇ به گهڻو ڪري انهيءَ بنياد تي رهي آهي. آبهوا جي هن تفاوت جي باوجود، سنڌ جي نباتات ۾ وڏو بنيادي فرق نظر نٿو اچي. سنڌ جي قدرتي نباتات خشڪ، گهٽ برساتي، وارياسي ۽ [[ڪلراٺي زمين]] سان هم آهنگ آهي. هتي اهڙا وڻ ۽ ٻوٽا گهڻا آهن، جن ۾ پن تمام ٿورا هوندا آهن يا بلڪل نه هوندا آهن. ڪنڊيدار وڻڪار، جهڙوڪ [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]] ۽ ٻير، سنڌ جي گهڻن علائقن ۾ عام آهي. ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ نباتات نسبتاً گهڻي ۽ وڌيڪ ورڇيل آهي، جڏهن ته ٽاڪرو ۽ وارياسي علائقن ۾ ساڳي نباتات گهٽ مقدار ۾ ملي ٿي. ٻٻر جهڙا وڻ ٽاڪرن ۾ وڌيڪ بندرا ۽ ننڍا ٿين ٿا. وارياسي علائقن جا مخصوص بي⁠پن ٻوٽا، جهڙوڪ [[کپ]] ۽ [[ڦوڳ]]، ڪڏهن ڪڏهن زرعي ۽ آبپاشي علائقن ۾ به واريءَ جي ٽڪرن تي ملي وڃن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته نباتات جو تعلق بنيادي طور زمين جي بناوت ۽ پاڻي جي دستيابي سان آهي. ====موسمياتي کاتو==== ====سنڌ جون موسمون==== ====سنڌ جو چوماسو==== === قدرتي وسيلا === قدرتي وسيلن جي حوالي سان سنڌ معدنيات سان مالا مال صوبو آهي. هتي ڪوئلي جا وڏا ذخيرا خاص طور تي [[ٿرپارڪر]] ۽ [[لاکهرا]] علائقن ۾ موجود آهن، جن مان ٿر جو ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ حڪومت طرفان ڪڍيو پيو وڃي. ان کان علاوه لوهه، چونا پٿر ۽ لوڻ جا ذخيرا پڻ ملن ٿا. جپسم وڏي مقدار ۾ ماري پور ۽ نئن گج جي ڪنارن تي، ڀاڳي ٿورو جبل ڀرسان ملي ٿي. سنڌ ۾ تيل، گئس ۽ پيٽروليم جا وسيع ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي سڄي ملڪ جي توانائي ضرورتن لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. ٿر ريگستان ۾ نفيس واري، چائنا ڪلي ۽ گرينائيٽ پٿر پڻ ملن ٿا<ref name=" ايڪانومي"></ref>. == زرعي معيشت == سنڌ جي زرعي معيشت صوبي جي تاريخي، سماجي ۽ معاشي ڍانچي جو بنيادي حصو آهي. [[سنڌو درياهه]] جي آبپاشي نظام، زرخيز ميداني علائقن، موسمي تنوع ۽ ساحلي توڙي ريگستاني جاگرافي سبب سنڌ پاڪستان جي اهم زرعي صوبن مان شمار ٿئي ٿو. صوبي ۾ خريف ۽ ربيع ٻئي زرعي موسمون موجود آهن، جن ۾ ڪپهه، چانور، ڪمند، ڪڻڪ، جوئر، ٻاجهري، مڪئي، دالون، تيلدار فصل، ميوا، ڀاڄيون، مصالحا ۽ چارا پوکيا وڃن ٿا. زراعت سان گڏ مالداري، پولٽري، ماهيگيري، ٻيلن ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ پڻ سنڌ جي ڳوٺاڻي معيشت ۽ روزگار جا اهم ذيلي شعبا آهن.<ref name="kharif2020">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020}}</ref> پاڪستان جي قومي معيشت ۾ زراعت جو حصو وقت سان گهٽجندو ويو آهي. 1949ع ۾ پاڪستان جي مجموعي قومي پيداوار ۾ زراعت جو حصو لڳ ڀڳ 53 سيڪڙو هو، جيڪو 2017–18ع تائين 20 سيڪڙو کان هيٺ اچي ويو. سنڌ ۾ به زراعت جو حصو مجموعي صوبائي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 17 سيڪڙو رهيو آهي.<ref name="ايڪانومي" /> ان جي باوجود زراعت سنڌ جي خوراڪي تحفظ، ڳوٺاڻي روزگار، خام مال جي فراهمي ۽ زرعي بنيادن واري صنعت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. === زرعي ڍانچي ۾ تبديلي === زرعي شعبي جي اندروني بناوت ۾ وقت سان نمايان تبديلي آئي آهي. 1949–50ع ۾ وڏن فصلن جو حصو 52 سيڪڙو، ننڍن فصلن جو 12.5 سيڪڙو، مال مويشي جو 34.4 سيڪڙو ۽ ٻيلن ۽ ماهيگيري جو 1.2 سيڪڙو هو. 2015–16ع تائين وڏن فصلن جو حصو گهٽجي 26.2 سيڪڙو ٿيو، ننڍا فصل 11.1 سيڪڙو رهيا، جڏهن ته مال مويشي جو حصو وڌي 58.3 سيڪڙو ۽ ٻيلن ۽ ماهيگيري جو حصو 4.4 سيڪڙو ٿي ويو.<ref name="ايڪانومي" /> هي تبديلي ظاهر ڪري ٿي ته سنڌ جي زرعي معيشت صرف فصلن تائين محدود نه رهي، پر مالداري، پولٽري، ماهيگيري ۽ ٻين لاڳاپيل شعبن ڏانهن به وڌي آهي. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ زرعي شعبي جي اندروني بناوت ۾ تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | وڏا فصل ! style="background:#99CCFF;" | ننڍا فصل ! style="background:#99CCFF;" | مال مويشي ! style="background:#99CCFF;" | ٻيلا ۽ ماهيگيري |- | 1949–50ع | 52% | 12.5% | 34.4% | 1.2% |- | 2015–16ع | 26.2% | 11.1% | 58.3% | 4.4% |} === زرعي پيداوار ۽ رجحان === 1980–81ع کان 2010–11ع تائين زرعي پيداوار جي سراسري واڌ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 3.6 سيڪڙو رهي، جڏهن ته سنڌ ۾ اها واڌ 4.4 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي. ان عرصي دوران سنڌ ۾ زرعي واڌ جو وڏو حصو نقدآور فصلن، خاص طور تي ڪپهه، چانورن ۽ ڪمند، سان لاڳاپيل رهيو. بهرحال، خوراڪ جي پيداوار ۾ واڌ قومي سطح جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي؛ سنڌ چاليهن سالن ۾ خوراڪ جي پيداوار کي ٻيڻو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي، جڏهن ته قومي سطح تي خوراڪ جي پيداوار ٽن ڀيرا کان وڌيڪ وڌي.<ref name="ايڪانومي" /> في هيڪٽر پيداوار ۾ پڻ ڊگهي عرصي دوران اضافو ٿيو. 1957–58ع کان 1995–96ع تائين في هيڪٽر پيداوار 811 ڪلوگرام مان وڌي 2,119 ڪلوگرام تائين پهتي. 1995–96ع کان 2010–11ع تائين پيداوار ۾ واڌ جي رفتار سست رهي، جنهن جا سبب پوکيل ايراضي ۾ محدود واڌ، پاڻي جي کوٽ، برسات جي غير يقيني صورتحال، زرعي انپُٽس جي وڌندڙ قيمتن ۽ زمين جي معيار سان لاڳاپيل هئا.<ref name="ايڪانومي" /> === سبز انقلاب، قرض ۽ سرمايو === 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سبز انقلاب تحت ڪڻڪ ۽ چانورن جون اعليٰ پيداوار ڏيندڙ جنسون، ڪيميائي ڀاڻ، زرعي دوائون، آبپاشي جي توسيع ۽ مشيني زراعت متعارف ٿي. ان دور ۾ پاڪستان ۾ خوراڪ جي پيداوار ۾ ٽي ڀيرا واڌ آئي ۽ زرعي شعبي مجموعي معاشي واڌ کي هٿي ڏني. تنهن هوندي به سبز انقلاب جا فائدا سڀني آبادگارن تائين هڪجهڙي نموني نه پهتا، ڇاڪاڻ⁠تہ وڏن زميندارن کي جديد ٻج، قرض، ڀاڻ ۽ مشينري تائين ننڍن آبادگارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رسائي حاصل هئي.<ref name="ايڪانومي" /> زرعي سرمائي ۽ قرضن جي اهميت به وقت سان وڌي. 2000–01ع ۾ پاڪستان ۾ زرعي شعبي لاءِ مجموعي قرضن جي رقم لڳ ڀڳ 45 ارب رپيا هئي، جيڪا 2015–16ع تائين وڌي 600 ارب رپين تائين پهچي وئي. سنڌ ۾ زرعي قرضن جي ورڇ پنجاب جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي، جنهن کي انتظامي، ادارتي ۽ زميني ملڪيت جي ڍانچي سان لاڳاپيل سببن سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="ايڪانومي" /> === آبپاشي، برسات ۽ موسمي حالتون === سنڌ جي زراعت جو وڏو دارومدار سنڌو درياهه ۽ ان جي آبپاشي نظام تي آهي. 2020ع جي خريف موسم دوران سنڌ ۾ مجموعي طور 28.724 ملين ايڪڙ فوٽ پاڻي استعمال ٿيو، جيڪو 2019ع جي ڀيٽ ۾ 3.81 سيڪڙو وڌيڪ هو. ان مان [[سکر بئراج]] جو حصو 14.305 ملين ايڪڙ فوٽ، [[گڊو بئراج]] جو 5.988 ملين ايڪڙ فوٽ ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] جو 8.431 ملين ايڪڙ فوٽ هو.<ref name="kharif-water">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 1.1}}</ref> 2020ع جي خريف موسم دوران سنڌ ۾ سراسري برسات 302.72 ملي ميٽر رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2019ع جي 183.19 ملي ميٽر جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 65.2 سيڪڙو وڌيڪ هئي. ساڳئي موسم ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد 39.53 °C ۽ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد 27.15 °C رهيو.<ref name="kharif-rain">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Tables 2.2, 2.4–2.5}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ خريف 2020ع: آبپاشي ۽ موسمي انگ اکر ! style="background:#99CCFF;" | عنصر ! style="background:#99CCFF;" | انگ ! style="background:#99CCFF;" | وضاحت |- | ڪل استعمال ٿيل پاڻي | 28.724 MAF | گڊو، سکر ۽ ڪوٽڙي بئراجن مان |- | سکر بئراج | 14.305 MAF | سڀ کان وڏو حصو |- | گڊو بئراج | 5.988 MAF | مٿئين سنڌ لاءِ اهم |- | ڪوٽڙي بئراج | 8.431 MAF | هيٺين سنڌ لاءِ اهم |- | سراسري برسات | 302.72 ملي ميٽر | 2019ع کان 65.2% وڌيڪ |- | وڌ ۾ وڌ سراسري گرمي پد | 39.53 °C | خريف موسم |- | گهٽ ۾ گهٽ سراسري گرمي پد | 27.15 °C | خريف موسم |} === اهم فصل === سنڌ پاڪستان جي وڏن زرعي پيداوار ڪندڙ صوبن مان هڪ آهي. صوبي مان پاڪستان جي چانورن جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو، ڪمند جو 28 سيڪڙو، ڪپهه جو 20 سيڪڙو ۽ ڪڻڪ جو 12 سيڪڙو حاصل ٿئي ٿو. ملڪ جي 30 کان 50 سيڪڙو ڀاڄين ۽ 12 کان 50 سيڪڙو ميون جي پيداوار به سنڌ مان اچي ٿي. بصر، مرچ ۽ ٽماٽن جي پيداوار ۾ پڻ سنڌ جو حصو نمايان آهي.<ref name="pakalmanac">{{cite web |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-economic-activity/ |title=Economic Activity; Sindh Province |publisher=Pakistan Almanac |access-date=29 May 2026}}</ref> 2020ع جي خريف موسم ۾ سنڌ جا ٽي وڏا فصل ڪپهه، چانور ۽ ڪمند هئا. ڪپهه 474,818 هيڪٽرن تي پوکي وئي ۽ 1,861,785 ڳٺا پيدا ٿيا. چانورن جي پوکيل ايراضي 708,983 هيڪٽر ۽ پيداوار 2,416,068 ٽن رهي، جڏهن ته ڪمند 279,694 هيڪٽرن تي پوکيو ويو ۽ 18,335,533 ٽن پيداوار رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="kharif-major">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 6.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ خريف 2020ع ۾ سنڌ جا وڏا فصل ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | پوکيل ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | اهم ضلعو |- | [[ڪپھ]] | 474,818 هيڪٽر | 1,861,785 ڳٺا | [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]]؛ 487,679 ڳٺا |- | [[چانور]] | 708,983 هيڪٽر | 2,416,068 ٽن | [[بدين ضلعو|بدين]]؛ 387,067 ٽن |- | [[ڪمند]] | 279,694 هيڪٽر | 18,335,533 ٽن | [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]؛ 4,073,839 ٽن |} <ref name="kharif-district-major">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 6.2}}</ref> ڪپهه سنڌ جو اهم صنعتي فصل آهي، جيڪو ٽيڪسٽائيل، ڪپهه جي جننگ ۽ برآمداتي صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪري ٿو. 1947ع ۾ سنڌ جو قومي ڪپهه پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 33 سيڪڙو هو، جيڪو 2005–06ع تائين گهٽجي 20 سيڪڙو ٿيو. هن گهٽتائي جا سبب پاڻي جي کوٽ ۽ آبادگارن جو وڌيڪ منافعي وارن فصلن ڏانهن رجحان ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="ايڪانومي" /> چانور سنڌ جي اهم خوراڪي ۽ برآمدي فصلن مان آهي. سنڌ ۾ چانورن جي پوک، پيداوار ۽ في ايڪڙ پيداوار ۾ گذريل ڏهاڪن دوران واڌ ڏٺي وئي آهي. بدين، لاڙڪاڻو، جيڪب آباد، ڪشمور ۽ قمبر شهدادڪوٽ چانورن جا اهم پيداوار وارا علائقا آهن.<ref name="kharif-district-major" /> === اناج، دالون ۽ تيلدار فصل === چانورن کان علاوه سنڌ ۾ جوئر، ٻاجهري ۽ مڪئي پڻ پوکيا وڃن ٿا. خريف 2020ع ۾ جوئر جي پوکيل ايراضي 10,605 هيڪٽر ۽ پيداوار 9,876 ٽن هئي. ٻاجهري 83,070 هيڪٽرن تي پوکي وئي ۽ 43,158 ٽن پيداوار حاصل ٿي. مڪئي جي پوکيل ايراضي 4,159 هيڪٽر ۽ پيداوار 4,215 ٽن رهي. تر جي پوکيل ايراضي 12,984 هيڪٽر ۽ پيداوار 5,876 ٽن هئي.<ref name="kharif-minor">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ ننڍا اناجي ۽ تيلدار فصل، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | [[جوئر]] | 10,605 هيڪٽر | 9,876 ٽن | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]؛ 3,694 ٽن |- | [[ٻاجھري]] | 83,070 هيڪٽر | 43,158 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]؛ 41,052 ٽن |- | [[مڪئي]] | 4,159 هيڪٽر | 4,215 ٽن | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]]؛ 1,225 ٽن |- | [[تر]] | 12,984 هيڪٽر | 5,876 ٽن | [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]]؛ 2,124 ٽن |} <ref name="kharif-minor" /> سنڌ ۾ دالين جي پوک خوراڪي پروٽين، زرعي تنوع ۽ زمين جي زرخيزي لاءِ اهم آهي. خريف 2020ع ۾ مڱ جي پوکيل ايراضي 7,388 هيڪٽر ۽ پيداوار 3,004 ٽن، ماش جي ايراضي 23 هيڪٽر ۽ پيداوار 13 ٽن، ارهر جي ايراضي 79 هيڪٽر ۽ پيداوار 31 ٽن، جڏهن ته ٻين خريف دالين جي ايراضي 20,070 هيڪٽر ۽ پيداوار 9,023 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي. ٿرپارڪر دالين جي پيداوار ۾ نمايان ضلعو رهيو.<ref name="kharif-pulses">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.2}}</ref> === باغباني: ميوا، ڀاڄيون ۽ مصالحا === سنڌ باغباني جي لحاظ کان پاڪستان جو اهم علائقو آهي. انب، ڪيلا، کارڪون، امرود، چيڪو، پپيتو، هنداڻو ۽ گرما صوبي جا نمايان ميوا آهن. پاڪستان ۾ پيدا ٿيندڙ انب جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو ۽ کجور جي قومي پيداوار جو لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو سنڌ مان حاصل ٿئي ٿو.<ref name="ايڪانومي" /> خريف 2020ع ۾ سنڌ ۾ انب جي پيداوار 386,973 ٽن، ڪيلي جي پيداوار 123,263 ٽن، کارڪن جي پيداوار 219,925 ٽن ۽ امرود جي پيداوار 55,205 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي. ميرپورخاص انب، خيرپور کارڪن، ٺٽو ڪيلي ۽ لاڙڪاڻو امرود جي پيداوار ۾ نمايان ضلعو رهيو.<ref name="kharif-fruits">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Tables 7.4–7.6}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ سنڌ جا اهم ميوا، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | ميوو ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | [[انب]] | 386,973 ٽن | [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] |- | [[ڪيلا]] | 123,263 ٽن | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] |- | [[کارڪون]] | 219,925 ٽن | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] |- | [[امرود]] | 55,205 ٽن | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] |} سنڌ ۾ ڀاڄين جي پوک هيٺ ايراضي 1950ع واري ڏهاڪي کان وڌندي 2014–15ع ۾ لڳ ڀڳ 51,769 هيڪٽر تائين پهتي، جڏهن ته ڪل پيداوار 356,879 ٽن تائين وڌي. خريف 2020ع ۾ ڀينڊي جي پيداوار 22,678 ٽن، ميھن جي 14,184 ٽن، واڱڻن جي 8,478 ٽن ۽ ڪريلن جي 3,137 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="ايڪانومي" /><ref name="kharif-veg">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.3}}</ref> سنڌ ڳاڙهي مرچ جي پيداوار لاءِ خاص شهرت رکي ٿي. خريف 2020ع ۾ ڳاڙهي مرچ جي پوکيل ايراضي 16,726 هيڪٽر ۽ پيداوار 52,484 ٽن هئي. عمرڪوٽ 15,755 ٽن پيداوار سان سڀ کان وڏو مرچ پيدا ڪندڙ ضلعو رهيو، جڏهن ته ميرپورخاص، بدين ۽ ٺٽو پڻ اهم مرچ پيدا ڪندڙ علائقا هئا.<ref name="kharif-spices">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.7}}</ref> === ٻج ۽ زرعي انپُٽس === معياري ٻج سنڌ جي زرعي پيداوار، خوراڪي تحفظ ۽ زرعي معيشت لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. سنڌ ۾ ڪپهه، چانور، سورج مُکي، گوار، مڱ ڦري، ارنڊي ۽ ٻين فصلن جا ٻج پيدا ۽ استعمال ڪيا وڃن ٿا. تصديق ٿيل ٻجن بابت انگ اکر سنڌ حڪومت جي زراعت کاتي ۽ وفاقي سيڊ سرٽيفڪيشن ۽ رجسٽريشن کاتي طرفان مرتب ڪيا ويندا آهن.<ref name="kharif2020" /> 2020ع ۾ ڪپهه جي پوک لاءِ 640,000 هيڪٽر هدف مقرر ڪيو ويو، جنهن لاءِ 9,600 ميٽرڪ ٽن تصديق ٿيل ٻج گهربل هو، جڏهن ته 2,999.83 ميٽرڪ ٽن دستياب هو. چانورن جي پوک لاءِ 770,000 هيڪٽر هدف مقرر ٿيو، جنهن لاءِ 7,700 ميٽرڪ ٽن تصديق ٿيل ٻج گهربل هو، جڏهن ته 6,642.90 ميٽرڪ ٽن دستياب هو.<ref name="kharif-seed-req">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 5.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ اهم ٻج ۽ تيلدار فصل، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | ٻج / فصل ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | مڱ ڦري | 576 هيڪٽر | 1,227 ٽن | [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] |- | ارنڊي | 1,831 هيڪٽر | 1,202 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |- | گوار ٻج | 103,827 هيڪٽر | 75,111 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |- | سورج مُکي | 39,856 هيڪٽر | 41,023 ٽن | [[بدين ضلعو|بدين]] |} <ref name="kharif-seeds">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.9}}</ref> گوار ٻج سنڌ جي اهم صنعتي فصلن مان آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان گوار گم پيدا ٿئي ٿي، جيڪا خوراڪ، تيل، ڪاغذ، ڪپڙي ۽ ٻين صنعتن ۾ استعمال ٿيندي آهي. سورج مُکي ۽ ارنڊي پڻ خوراڪي تيل ۽ صنعتي استعمال لاءِ اهم فصل آهن.<ref name="kharif-seeds" /> === مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيري === مالداري سنڌ جي زرعي معيشت جو اهم ذيلي شعبو آهي. ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون، اٺ ۽ ڪڪڙ ڳوٺاڻي معيشت، کير، گوشت، انڊن ۽ روزگار جي فراهمي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. خريف 2020ع دوران سنڌ ۾ جانورن جي خوراڪ لاءِ جوئر، ٻاجهري، مڪئي، گوار ۽ ٻين چارن وارن فصلن جي وڏي پيماني تي پوک ڪئي وئي.<ref name="kharif2020" /> خريف 2020ع ۾ جوئر چاري جي پوکيل ايراضي 19,000 هيڪٽر ۽ پيداوار 277,446 ٽن، ٻاجهري چاري جي ايراضي 10,715 هيڪٽر ۽ پيداوار 127,505 ٽن، مڪئي چاري جي پيداوار 157,267 ٽن، گوار چاري جي پيداوار 15,802 ٽن ۽ ٻين چارن جي پيداوار 76,740 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="kharif-fodder">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020}}</ref> سنڌ جي ماهيگيري پڻ صوبي جي معيشت ۾ اهم حيثيت رکي ٿي. صوبي وٽ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي ۽ مينگروو ٻيلن جو ماحولياتي نظام موجود آهي. سنڌ پاڪستان جي ڪل مڇي برآمدات جو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو حصو فراهم ڪري ٿو. پاڪستان جي سامونڊي مڇي وسيلن جو 71 سيڪڙو، تازي پاڻي جي مڇي وسيلن جو 65 سيڪڙو ۽ نيم کارن پاڻي جي مڇي وسيلن جو 100 سيڪڙو سنڌ ۾ موجود آهي.<ref name="sezmc-fish">{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === ٻيلا ۽ زمين جي ملڪيت === سنڌ ۾ ٻيلن جي ايراضي پاڻي جي گهٽ وهڪري، غيرقانوني ڪاٽ، زمينن تي قبضي ۽ ڪمزور انتظام سبب گهٽجندي وئي آهي. ٻيلن جي گهٽتائي نه رڳو ماحولياتي توازن تي اثرانداز ٿئي ٿي، پر دريائي ۽ ساحلي ماحول، مالداري، مڇيگيري ۽ مقامي آبادي جي گذر سفر تي پڻ اثر وجهي ٿي.<ref name="ايڪانومي" /> سنڌ ۾ زمين جي ملڪيت جو ڍانچو تاريخي طور غير برابر رهيو آهي. 1959ع ۾ مٿين 8 سيڪڙو زميندارن وٽ زرعي زمين جو لڳ ڀڳ 54 سيڪڙو حصو هو، جيڪو 1972ع تائين گهٽجي 32 سيڪڙو ٿيو. ان دور ۾ وچولي درجي جي آبادگارن جي حصي ۾ واڌ آئي، جڏهن ته ننڍن آبادگارن جو حصو گهٽ ٿيو. بهرحال، زمين جي ورهاست جا انگ گهڻو ڪري خانداني ورڇ سبب اصل زرعي ڍانچي کي مڪمل طور ظاهر نٿا ڪن.<ref name="ايڪانومي" /> === سنڌ ۾ پوکجندڙ فصل === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ سنڌ ۾ پوکجندڙ اهم فصل ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | موسم ! style="background:#99CCFF;" | قسم ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | پوک جو وقت ! style="background:#99CCFF;" | ڪٽائي جو وقت ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 || خريف || وڏو فصل || [[ڪپھ]] || اپريل–مئي || آڪٽوبر–ڊسمبر || ٽيڪسٽائيل ۽ جننگ صنعت جو بنياد |- | 2 || خريف || وڏو فصل || [[چانور]] || جون–جولاءِ || آڪٽوبر–نومبر || خوراڪي ۽ برآمدي فصل |- | 3 || خريف || وڏو فصل || [[ڪمند]] || فيبروري–مارچ / سيپٽمبر || نومبر–مارچ || کنڊ صنعت جو بنيادي خام مال |- | 4 || خريف || اناج || [[جوئر]] || جون–جولاءِ || سيپٽمبر–آڪٽوبر || اناج ۽ چاري ٻنهي لاءِ |- | 5 || خريف || اناج || [[ٻاجھري]] || جون–جولاءِ || سيپٽمبر || خشڪ ۽ برساتي علائقن لاءِ موزون |- | 6 || خريف || اناج || [[مڪئي]] || جولاءِ || آڪٽوبر || خوراڪ ۽ جانورن جي چاري لاءِ |- | 7 || خريف || دال || [[مڱ]] || جولاءِ || سيپٽمبر || ٿوري پاڻي ۾ پوکجندڙ فصل |- | 8 || خريف || دال || [[ماش]] || جولاءِ || سيپٽمبر || زمين جي زرخيزي لاءِ مددگار |- | 9 || خريف || تيلدار || [[تر]] || جولاءِ || سيپٽمبر || روايتي تيلدار فصل |- | 10 || خريف || تيلدار || [[سورج مُکي]] || فيبروري / جولاءِ || مئي / آڪٽوبر || خوراڪي تيل لاءِ اهم |- | 11 || ربيع || وڏو فصل || [[ڪڻڪ]] || نومبر || مارچ–اپريل || سنڌ جو بنيادي خوراڪي فصل |- | 12 || ربيع || اناج || [[جَو]] || نومبر || مارچ || خشڪ علائقن لاءِ موزون |- | 13 || ربيع || دال || [[چڻا]] || آڪٽوبر || مارچ || نيم آبپاشي ۽ برساتي علائقا |- | 14 || ربيع || تيلدار || [[سرنھن]] || آڪٽوبر || فيبروري || روايتي تيلدار فصل |- | 15 || ربيع || تيلدار || [[ڪينولا]] || آڪٽوبر || مارچ || جديد تيلدار فصل |- | 16 || ساليانو || ميوو || [[انب]] || باغ لڳائڻ: جولاءِ–آگسٽ || مئي–جولاءِ || ميرپورخاص اهم مرڪز |- | 17 || ساليانو || ميوو || [[کجور]] || باغ لڳائڻ: آگسٽ || آگسٽ–سيپٽمبر || خيرپور اهم مرڪز |- | 18 || ساليانو || ميوو || [[ڪيلو]] || سڄو سال || سڄو سال || ٺٽو ۽ هيٺين سنڌ ۾ اهم |- | 19 || ساليانو || ڀاڄي || [[بصر]] || آڪٽوبر || مارچ–اپريل || ملڪ گير فراهمي لاءِ اهم |- | 20 || ساليانو || ڀاڄي || [[ٽماٽو]] || آگسٽ / جنوري || نومبر / اپريل || تازو استعمال ۽ پروسيسنگ لاءِ |- | 21 || ساليانو || چارُو || [[برسيم]] || آڪٽوبر || مارچ || کير ڏيندڙ مال لاءِ اهم |} === زرعي ادارا === سنڌ ۾ زرعي پاليسي، تحقيق، آبپاشي، ٻج، خوراڪ جي تحفظ، مالداري، ماهيگيري ۽ ڳوٺاڻي ترقي سان لاڳاپيل ڪيترائي سرڪاري، تحقيقي ۽ غير سرڪاري ادارا ڪم ڪن ٿا. انهن ادارن جو ڪردار زرعي رٿابندي، تحقيق، آبادگارن جي رهنمائي، پاڻي جي ورڇ، ٻجن جي فراهمي، خوراڪ جي تحفظ ۽ پائيدار زراعت جي واڌاري سان لاڳاپيل آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%;" ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | ادارو ! style="background:#99CCFF;" | بنيادي مقصد ! style="background:#99CCFF;" | عملي ڪردار |- | 1 | [[سنڌ زرعي کاتو]] | زرعي پاليسي ۽ آبادگارن جي مدد | فصلن، باغباني، زرعي توسيع، ٻجن ۽ زرعي خدمتن جو مرڪزي سرڪاري ادارو |- | 2 | [[سنڌ آبپاشي کاتو]] | زرعي پاڻي جي فراهمي | واهن، بندن، بئراجن ۽ آبپاشي نظام جي سنڀال |- | 3 | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي، ٽنڊوڄام]] | زرعي تعليم ۽ تحقيق | زراعت، باغباني، جانورن ۽ فوڊ ٽيڪنالاجي ۾ تعليم ۽ تحقيق |- | 4 | [[سنڌ زرعي تحقيقاتي ادارو]] | فصلن تي سائنسي تحقيق | نون ٻجن، پيداوار، زرعي ٽيڪنالاجي ۽ موسمي اثرن تي تحقيق |- | 5 | [[نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ آف ايگريڪلچر]] | جديد زرعي تحقيق | ايٽمي ٽيڪنالاجي ذريعي فصلن ۽ ٻجن جي بهتري |- | 6 | [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]] | تصديق ٿيل ٻج جي فراهمي | آبادگارن کي معياري ۽ منظور ٿيل ٻج مهيا ڪرڻ |- | 7 | [[سنڌ فوڊ ڊپارٽمينٽ]] | خوراڪ جو تحفظ | ڪڻڪ ۽ بنيادي غذائي شين جي خريد، ذخيرو ۽ ورڇ |- | 8 | [[سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]] | مالداري ۽ مڇي صنعت جي ترقي | جانورن، کير، گوشت، پولٽري ۽ ماهيگيري جي بهتري |- | 9 | [[سنڌ آبادگار بورڊ]] | آبادگارن جي نمائندگي | زرعي حقن، پاڻي جي ورڇ ۽ پاليسين بابت آبادگارن جو آواز |- | 10 | [[سنڌ رورل سپورٽ آرگنائيزيشن]] | ڳوٺاڻي ترقي | ننڍن آبادگارن، ڪميونٽي زراعت ۽ آمدني وڌائڻ جا منصوبا |- | 11 | [[فوڊ اينڊ ايگريڪلچر آرگنائيزيشن]] | خوراڪ ۽ زرعي پاليسي | خوراڪ، زراعت ۽ موسمي تبديلي بابت فني سهڪار |} ==آبپاشي نظام== سنڌ جو آبپاشي نظام تاريخي طور روايتي طريقن جهڙوڪ کوهن، نهرن، تلائن، ٽيوب ويلن ۽ قدرتي نالن تي ٻڌل رهيو آهي. جديد دور ۾ بئراجن جي تعمير سان آبپاشي نظام کي نئين سر منظم ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي پيماني تي زرعي زمين کي پاڻي فراهم ٿيڻ لڳو. سنڌ ۾ بئراجن جي ذريعي ڪُل لڳ ڀڳ 13.5 ملين ايڪڙ زمين آبپاشي هيٺ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. سکر بئراج 1932ع ۾ تعمير ٿيو، جيڪو ست نهرن وسيلي لڳ ڀڳ 7.63 ملين ايڪڙ زمين کي سيراب ڪري ٿو. انهن نهرن ۾ نارتھ ويسٽرن ڪينال، دادو ڪينال، [[خيرپور فيڊر ويسٽ]]، [[روهڙي ڪينال]]، [[خيرپور فيڊر ايسٽ]] ۽ [[نارا ڪينال]] شامل آهن. [[ڪوٽڙي بئراج]] 1955ع ۾ تعمير ڪيو ويو، جيڪو [[ڪلري باغار فيڊر]]، [[لوئر پنياري فيڊر]] ۽ [[ڦليلي نئين]] وسيلي لڳ ڀڳ 3.0 ملين ايڪڙ زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. [[گڊو بئراج]] 1962ع ۾ مڪمل ٿيو، جيڪو بيگهاري [[سنڌ فيڊر]]، [[ڊيزرٽ پٽ فيڊر]]، [[گهوٽي فيڊر]] ۽ [[ريڻي ڪينال]] وسيلي پڻ لڳ ڀڳ 3.0 ملين ايڪڙ زمين کي آبپاشي فراهم ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ جو آبپاشي نظام دنيا جي سڀ کان وڏن واهن تي ٻڌل زرعي نظامن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو. سنڌ ۾ آبپاشي جون سهولتون [[سنڌ آبپاشي کاتو]] جي نگراني هيٺ [[درياهه سنڌ]] تي تعمير ڪيل ٽن وڏن بئراجن ــ [[سکر بئراج]]، [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] ــ ذريعي فراهم ڪيون وڃن ٿيون. صوبي جي آبپاشي تاريخ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تي پکڙيل آهي. سکر بئراج جو خاڪو 1919ع ۾ تيار ڪيو ويو، 1923ع ۾ ان جي تعمير شروع ٿي ۽ اپريل 1932ع ۾ مڪمل ٿيڻ کان پوءِ پهريون ڀيرو سنڌ ۾ منظم ۽ يقيني آبپاشي فراهم ڪئي وئي. سکر بئراج جي آبپاشي ڪمانڊ ايراضي لڳ ڀڳ 8.24 ملين ايڪڙ آهي ۽ ان مان ساڄي ڪپ تي ٽي ۽ کاٻي ڪپ تي چار وڏا واهه نڪرن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 105–106.</ref> سکر بئراج کان پوءِ ڏاکڻي سنڌ کي پاڻي جي يقيني فراهمي لاءِ 1955ع ۾ [[ڪوٽڙي بئراج]] تعمير ڪيو ويو، جنهن جي پاڻي گذارڻ جي گنجائش 875,000 ڪيوسڪ آهي ۽ اهو 30 لک ايڪڙن کان وڌيڪ زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. بعد ۾ سنڌ جي اترئين حصي ۾ [[گڊو بئراج]] جو بنياد 2 فيبروري 1957ع تي رکيو ويو ۽ 1962ع ۾ مڪمل ٿيو. گڊو بئراج جي گنجائش 12 لک ڪيوسڪ في سيڪنڊ آهي ۽ اهو سنڌ ۽ بلوچستان جي 25 لک ايڪڙن کان وڌيڪ زرعي زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. سنڌ جا آبپاشي نظام دائمي (Perennial) ۽ غير دائمي (Non-Perennial) واهن تي مشتمل آهن، جيڪي انهن ٽنهي بئراجن مان نڪرن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 106–107.</ref> سنڌ جي آبپاشي نيٽ ورڪ ۾ مجموعي طور 14 مکيه واهه، 109 شاخون (Branches)، 509 ڊسٽريبيوٽريون ۽ 902 مائنر واهه شامل آهن، جيڪي 1991ع جي پاڻي ٺاهه موجب پنهنجو حصو حاصل ڪري صوبي جي 13 ملين ايڪڙن کان وڌيڪ زرخيز زمين کي سيراب ڪن ٿا. گڊو بئراج مان گهوٽڪي فيڊر، ڊيزرٽ پيٽ فيڊر ۽ بيگاري سنڌ فيڊر نڪرن ٿا، جڏهن ته سکر بئراج مان [[روهڙي ڪينال]]، [[خيرپور ايسٽ ڪينال]]، [[خيرپور ويسٽ ڪينال]]، [[ايسٽرن نارا ڪينال]]، [[نارتھ ويسٽ ڪينال]]، [[رائيس ڪينال]] ۽ [[دادو ڪينال]] نڪرن ٿا. ڪوٽڙي بئراج مان [[اڪرم واهه]]، [[ڦليلي ڪينال]]، [[پنياري ڪينال]] ۽ [[ڪلري بگهار فيڊر]] آبپاشي جون خدمتون سرانجام ڏين ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', p. 107.</ref> سنڌ آبپاشي کاتو آبڪلاڻي پاڻي جي نيڪال لاءِ پڻ ذميوار آهي. ان مقصد لاءِ [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] (LBOD) ۽ [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] (RBOD) جهڙا وڏا نيڪالي منصوبا قائم ڪيا ويا آهن. ايل بي او ڊي جو مقصد درياهه سنڌ جي کاٻي ڪپ وارن علائقن مان کارو پاڻي ۽ سيم جي پاڻي کي عربي سمنڊ تائين پهچائڻ آهي، جڏهن ته آر بي او ڊي منصوبو سنڌ ۽ بلوچستان جي نيڪالي واري پاڻي کي غارو کاري تائين منتقل ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو. اهي منصوبا زميني پاڻي جي سطح کي ڪنٽرول ڪرڻ، سيم ۽ ٿور کي گهٽائڻ ۽ زرعي زمينن جي بحالي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 107–108.</ref> سنڌ ۾ آبپاشي جي بهتري لاءِ مختلف دورن ۾ ڪيترائي وڏا منصوبا شروع ڪيا ويا آهن، جن ۾ واهن ۽ شاخن جي ڪنڪريٽ لائيننگ، [[چوٽياريون ڊيم]]، [[ڪينجهر ڍنڍ]] نظام جي بهتري، ننڍن ڊيمن جي تعمير ۽ آبپاشي سڌارن جو پروگرام شامل آهن. [[سنڌ ايريگيشن ۽ ڊرينيج اٿارٽي]] (SIDA) جي قيام کان پوءِ پاڻي جي انتظام، آبادگارن جي شموليت ۽ آبپاشي سڌارن کي هٿي ملي. عالمي بئنڪ جي سهڪار سان سنڌ [[واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پراجيڪٽ]] (WSIP) پڻ شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد بئراجن، واهن، نيڪالي نظام، ٻوڏن جي انتظام ۽ سنڌو ڊيلٽا جي بحالي بابت ڊگهي مدي وارا سڌارا آڻڻ آهي.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 109–113.</ref> 2010ع جي تباهه ڪندڙ ٻوڏ کان پوءِ سنڌ آبپاشي کاتي واهن، بندن ۽ ريگيوليٽرن جي بحالي لاءِ هنگامي منصوبا شروع ڪيا. ان مقصد لاءِ 18.5 ارب رپين جو پروگرام تيار ڪيو ويو، جنهن تحت بندن، واهن ۽ آبپاشي ڍانچي جي مرمت ۽ بحالي جا ڪم ڪيا ويا. مستقبل جي منصوبابندي ۾ پاڻي بچائيندڙ آبپاشي طريقا جهڙوڪ ڊرپ ۽ اسپرنڪلر آبپاشي، برساتي پاڻي جي ذخيرن جي تعمير، ننڍن بندن جي واڌ ۽ واهن جي وڌيڪ لائيننگ شامل آهي، ته جيئن سنڌ جي زرعي معيشت کي پائيدار بنيادن تي مضبوط بڻائي سگهجي.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 114–116.</ref> ===پاڻيءَ بابت بين الصوبائي تڪرار ۽ معاهدا=== 1945ع ۾ سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ پاڻيءَ بابت هڪ معاهدو طئي ٿيو، پر اهو گورنر جنرل جي منظوري حاصل نه ڪري سگهيو. 1960ع ۾ پاڪستان ۽ ڀارت وچ ۾ عالمي بئنڪ جي سهڪار سان [[سنڌ طاس معاهدو]] (Indus Waters Treaty) طئي ٿيو، جنهن تحت ٽن اوڀر وارن دريائن (راوي، بياس ۽ ستلج) جو پاڻي ڀارت کي، ۽ ٽن اولهه وارن دريائن (سنڌو، جهلم ۽ چناب) جو پاڻي پاڪستان کي ڏنو ويو. هن معاهدي جي ڳالهين ۾ سنڌ جي سڌي نمائندگي شامل نه هئي<ref name=" ايڪانومي "/>. 1991ع ۾ [[پاڻي جي ورڇ بابت نئون واٽر اڪارڊ، 1991|پاڻي ورڇ بابت نئون واٽر اڪارڊ]] طئي ٿيو، جنهن تحت پاڻيءَ جي ورڇ لاءِ هي تناسب مقرر ڪيو ويو: [[پنجاب]] 37 سيڪڙو، سنڌ 37 سيڪڙو، [[بلوچستان]] 12 سيڪڙو ۽ [[خيبر پختونخواهه]] 14 سيڪڙو. ان ئي سال [[انڊس ريور سسٽم اٿارٽي]] (IRSA) قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد صوبن وچ ۾ پاڻيءَ جي ورڇ جو انتظام سنڀالڻ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ڪوٽڙي کان هيٺ وهڪري جون ضرورتون=== 2005ع ۾ ڪيل ٻن مطالعي موجب، [[ڪوٽڙي بئراج]] کان هيٺ ماحولياتي توازن برقرار رکڻ لاءِ سڄي سال گهٽ ۾ گهٽ 5,000 ڪيوسڪ پاڻيءَ جي وهڪري ۽ پنجن سالن ۾ مجموعي طور 25 ملين ايڪڙ فوٽ (MAF) پاڻي جي ضرورت ڄاڻائي وئي. بهرحال، صوبن جي وچ ۾ اختلاف سبب انهن سفارشن تي عملي اڳڀرائي نه ٿي سگهي آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===نون ڊيمن بابت صوبائي موقف=== پاڻيءَ جي کوٽ ۽ ورڇ بابت خدشن سبب سنڌ سميت ٻين صوبن نون ڊيمن جي تعمير بابت اعتراض ظاهر ڪيا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي دوران مختلف ڪاميٽيون جوڙيون ويون، پر هن مسئلي تي مڪمل اتفاق راءِ اڃا تائين حاصل نه ٿي سگهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين (LBOD)=== [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين منصوبو]] 1970ع واري ڏهاڪي ۾ وفاقي حڪومت ۽ سنڌ حڪومت طرفان [[عالمي بئنڪ]] جي سهڪار سان شروع ڪيو ويو. هن منصوبي جو مقصد نوابشاهه، [[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] ضلعن جي ٻن ملين هيڪٽرن کان وڌيڪ زمين مان نيڪال ٿيندڙ پاڻي کي [[عربي سمنڊ]] ڏانهن منتقل ڪرڻ هو. منصوبي کي مختلف فني ۽ انتظامي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو، جن ۾ سار سنڀال بابت ادارتي غير وضاحت، مالي کوٽ، [[سنڌ ۾ سمنڊ جي چارج|سمنڊ جي چاڙهه]]، نيڪال جو پوئتي وهڪرو، [[صنعتي نيڪال]] ۽ ساحلي مٽيءَ جي کاري ٿيڻ جا مسئلا شامل آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. ===رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين (RBOD)=== [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين منصوبو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]]، [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر-شهدادڪوٽ]]، دادو ضلعو|دادو]] ۽ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ضلعن لاءِ تجويز ڪيو ويو، جنهن کي ٽن مرحلن ۾ ورهايو ويو. بهرحال، هي منصوبو اڃا تائين مڪمل نه ٿي سگهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ادارياتي سڌارا ۽ جديد منصوبا=== 1996ع ۾ وفاقي حڪومت هر صوبي ۾ صوبائي آبپاشي ۽ نيڪال اٿارٽيز قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. 1997ع ۾ [[خودمختيار آبپاشي نظام]] متعارف ڪرايو ويو، جنهن تحت صوبائي آبپاشي کاتن کي PIDA ۾ تبديل ڪيو ويو، ايريا واٽر بورڊ (AWBs) ٺاهيا ويا ۽ آبادگارن کي فارمر آرگنائيزيشنز (FOs) ۾ منظم ڪيو ويو. [[سنڌ ايريگيشن اينڊ ڊرينيج اٿارٽي]] (SIDA) 1998ع ۾ قائم ڪئي وئي<ref name=" ايڪانومي "/>. 2006ع ۾ عالمي بئنڪ جي سهڪار سان سنڌ ۾ [[واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پروجيڪٽ، سنڌ|واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پروجيڪٽ]] لاڳو ڪيو ويو، جنهن جو مقصد زرعي پيداوار وڌائڻ، آبادگارن جي آمدني ۾ اضافو آڻڻ ۽ آبپاشي نظام جي ڊگهي مدي واري پائيداري کي بهتر بڻائڻ هو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ڪئنال ۽ وڏا واھ === سنڌ جي زرعي نظام جو بنياد آبپاشيءَ جي هڪ وسيع نيٽ ورڪ تي قائم آهي، جيڪو [[گڊو بئراج]]، [[سکر بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] مان نڪرندڙ واهن، شاخن ۽ ننڍن واهن تي مشتمل آهي. اهي واهه ۽ شاخون گهڻو ڪري مٽيءَ مان ٺهيل هجڻ سبب پاڻي جي رِسڻ (سيپيج)، زمين جي سم ۽ ڪلر (واٽرلاگنگ ۽ سيلنٽي) ۽ پاڻي جي ضايع ٿيڻ جا مسئلا پيدا ڪندا رهيا آهن، جنهن جو سڀ کان وڌيڪ اثر واهن جي پڇاڙيءَ وارن آبادگارن تي پوندو آهي. انهن مسئلن جي حل لاءِ سنڌ حڪومت ۽ وفاقي حڪومت جي سهڪار سان "سنڌ صوبي ۾ شاخن ۽ ننڍن واهن جي ڪنڪريٽ لائيننگ" جو منصوبو شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد آبپاشي پاڻي جي نقصان کي گهٽائڻ، سم ۽ ڪلر جي مسئلن تي ضابطو آڻڻ ۽ زرعي زمينن تائين پاڻي جي فراهمي کي بهتر بڻائڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=28 May 2026}}</ref> هن منصوبي لاءِ 13,828.322 ملين رپين جو پي سي-ون (PC-I) تيار ڪيو ويو، جنهن تحت 109 چونڊيل شاخن ۽ ننڍن واهن جي تقريباً 860 ميل ڊگهي حصي جي لائيننگ منظور ڪئي وئي. منصوبي جي نتيجي ۾ آبپاشي نظام جي ڪارڪردگي ۾ نمايان بهتري آئي. 56 مڪمل ٿيل واهن ۽ شاخن جي ڪمانڊ ايراضي 629,137 ايڪڙن مان وڌي 786,827 ايڪڙن تائين پهتي، جنهن سان 157,690 ايڪڙ اضافي زرعي زمين کي آبپاشي جون سهولتون حاصل ٿيون. ساڳئي طرح 109 چونڊيل واهن ۽ شاخن جي مجموعي ڪمانڊ ايراضي 1,438,405 ايڪڙن مان وڌي 1,747,764 ايڪڙن تائين پهتي، جنهن سان 309,359 ايڪڙ اضافي زمين زرعي استعمال هيٺ آئي. هي منصوبو سنڌ جي زرعي ترقي، پاڻي جي بچت ۽ واهن جي پڇاڙيءَ وارن آبادگارن تائين پاڻي جي بهتر رسائي لاءِ هڪ اهم قدم طور شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=28 May 2026}}</ref> ===ڍنڍون ۽ ڍورن جي فھرست=== ===برساتي نئين فھرست=== ===حفاظتي بندن جي فھرست=== === شاخن ۽ فيڊرن جي فھرست=== === ڪورن جو فھرست=== * ڪور ڏاتو === ڊيمن جي فھرست=== # [[حب ڊيم]] # [[چوٽياري ڊيم]] ===ڪلهوڙا دور جو آبپاشي نظام=== ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ جي آبپاشي نظام کي منظم ۽ وسيع بنيادن تي ترقي ڏني وئي. تاريخي ماخذن موجب، سنڌ ۾ واهن جي منظم کوٽائي جو بنياد ميان نور محمد ڪلهوڙي وڌو، جنهن سنڌو نديءَ جي ساڄي ۽ کاٻي ڪنارن تي واهن جي ذريعي زراعت کي فروغ ڏنو. 1719ع کان پوءِ خاص طور تي سنڌ جي اترين علائقن ۾ نوان واهه کوٽايا ويا، جن جو مقصد زرعي زمينن کي پاڻي فراهم ڪرڻ هو. هن دور ۾ “[[گھاڙ واھ]]” جون ٽي اهم شاخون وجود ۾ آيون، جيڪي علائقي جي آبپاشي نظام جو اهم حصو بڻيون. “[[نور واھ]]” ميان نور محمد ڪلهوڙي جي نالي سان منسوب ڪيو ويو، جڏهن ته “[[شاھ جي ڪڙ]]” سندس وزير شاهه بهاري جي نگرانيءَ ۾ کوٽايو ويو. چانڊڪي پرڳڻي ۾ پڻ ڪيترائي ننڍا وڏا واهه کوٽايا ويا، جن سان مقامي آباديءَ جي زرعي ضرورتن کي پورو ڪيو ويو. ميان نور محمد جي دور ۾ “[[ڪور ڏاتو|ڏاتي جي ڪور]]” پڻ کوٽايو ويو، جيڪو پنهنجي وقت جي دولتمند شخص ڏاتي کهڙي جي ڪوششن سان وجود ۾ آيو. اتر سنڌ ۾ “[[بيگاري واھ]]” جي مکيه شاخ “[[نور واھ]]” به ڪلهوڙا دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ هئي. نوشهري ڊويزن ۾ “[[نصرت واھ]]” [[ نصرت خان چانڊيو|نصرت خان چانڊئي]] جي سرپرستيءَ ۾ کوٽايو ويو. ان کان علاوه “[[مراد واھ]]”، “[[باگ واھ]]” ۽ “[[فيروز واھ]]” پڻ ڪلهوڙا دور ۾ کوٽايا ويا، جيڪي [[مراد ڪلھوڙو|مراد ڪلهوڙي]]، [[باگو سيال|باگي سيال]] ۽ [[فيروز ويراڙ]] جهڙن اهم درٻاري شخصيتن سان منسوب آهن. اهي واهه “[[نصرت واھ]]” سان ڳنڍيل هئا، جيڪو بعد ۾ هاڻوڪي [[روهڙي ڪئنال]] جي اهم شاخن مان هڪ بڻيو. ڪلهوڙا حڪمرانن واهن جي کوٽائي، مرمت ۽ صفائيءَ تي خاص ڌيان ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال موجب سنڌ جي خوشحالي ۽ سرڪاري ڍلن جي بروقت وصولي جو دارومدار مؤثر آبپاشي نظام تي هو. ان منظم انتظام سبب ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ زرعي لحاظ کان وڌيڪ آباد ۽ سرسبز رهي، ۽ رياستي خزاني جي حالت پڻ مضبوط رهي. حيدرآباد ضلعي ۾ واقع “[[سرفراز واھ]]” به هن دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ هو، جيڪو [[ميان سرفراز خان ڪلهوڙو|ميان سرفراز خان ڪلهوڙي]] کوٽايو هو<ref>سنڌ جا قديم سڪا سنڌ ۾ ڪلهوڙا دور جا سڪا (قسط 2) -- عبداللہ ورياهه؛ رسالو:مهراڻ؛ 1991جلد 1 ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ</ref>. ==صنعت == سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ صنعتي ۽ معاشي طور ترقي يافته صوبو آهي. صوبي جي معيشت ۾ صنعت، واپار، توانائي، زراعت، بندرگاهي خدمتون ۽ برآمداتي سرگرميون اهم حيثيت رکن ٿيون. [[ڪراچي]] ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ واپاري مرڪز هجڻ سبب سنڌ جي صنعتي ترقي ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> [[ڪراچي]] پاڪستان جو سڀ کان وڏو شهر، سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ ملڪ جو مالي مرڪز آهي. شهر ۾ وڏين بئنڪن، مالي ادارن، ڪاروباري ڪمپنين ۽ صنعتي ادارن جا هيڊڪوارٽر قائم آهن. [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] پڻ ڪراچي ۾ واقع آهي، جيڪا ملڪ جي سڀ کان وڏي ۽ فعال اسٽاڪ مارڪيٽ آهي. ڪراچي جي سامونڊي حيثيت ۽ جديد انفراسٽرڪچر ان کي پاڪستان جي اهم واپاري مرڪزن مان هڪ بڻائي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون === صوبي ۾ صنعتڪاري کي هٿي ڏيڻ لاءِ مختلف صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون قائم ڪيا ويا آهن. [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد]]، [[ڪوٽڙي]]، [[نوري آباد]]، [[شهيد بينظيرآباد]] ۽ [[سکر]] اهم صنعتي مرڪز آهن. [[بن قاسم صنعتي پارڪ]]، [[ڪورنگي صنعتي پارڪ]]، [[پورٽ قاسم صنعتي علائقو]] ۽ [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] (KEPZ) سنڌ جي اهم صنعتي ۽ برآمداتي علائقن ۾ شمار ٿين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === انساني وسيلا ۽ انفراسٽرڪچر === سنڌ پاڪستان جي مزدور قوت جو تقريباً اڌ حصو مهيا ڪري ٿي. صوبي ۾ تربيت يافته، تعليم يافته ۽ بين الاقوامي معيارن سان مطابقت رکندڙ افرادي قوت موجود آهي. جديد ٽيليڪميونيڪيشن نظام، سڙڪن ۽ ريلوي جو وسيع ڄار، هوائي اڏا ۽ بندرگاهون سنڌ جي صنعتي ۽ واپاري ترقي لاءِ بنيادي سهولتون فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ===صنعتي پيداوار=== سنڌ پاڪستان جي پيداواري معيشت جو اهم مرڪز آهي ۽ تيزيءَ سان ملڪي ۽ غير ملڪي سيڙپڪاري لاءِ هڪ پرڪشش منزل طور اڀري رهيو آهي. صوبي کي [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] جهڙين اهم سامونڊي بندرگاهن تائين سڌي رسائي حاصل آهي، جيڪا ان کي بين الاقوامي واپار ۽ برآمدات لاءِ هڪ حڪمتِ عملي واري حيثيت فراهم ڪري ٿي. سنڌ جو صنعتي بنياد وسيع ۽ متنوع آهي، جنهن ۾ ٽيڪسٽائيل، دواسازي، گاڏين جي صنعت، صارفين جي شين جي پيداوار ۽ ٻين پيداواري شعبن جون صنعتون شامل آهن. جديد انفراسٽرڪچر، سيڙپڪارن لاءِ ترغيبي پاليسيون، ڪاروبار دوست ضابطا ۽ ماهر افرادي قوت صوبي جي پيداواري شعبي جي ترقي کي هٿي ڏين ٿا. انهن سببن جي ڪري سنڌ نه رڳو پاڪستان جي معاشي مرڪز طور سڃاتي وڃي ٿي، پر عالمي واپار سان ڳانڍاپي، صنعتي توسيع ۽ منافعي بخش سيڙپڪاري لاءِ پڻ هڪ اهم مرڪز بڻجي چڪي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Manufacturing Sector (Driving Growth in Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ====اسٽيل جي صنعت==== ====ڪپڙي جي صنعت==== ڪپڙي جي صنعت سنڌ جي پيداواري شعبي جو بنيادي ستون سمجهي وڃي ٿي ۽ صوبي جي صنعتي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. هي صنعت سنڌ جي تاريخي ڪاريگري، فني مهارت ۽ ڪپهه سميت خام مال جي وافر دستيابي مان فائدو حاصل ڪري ٿي، جنهن سبب پيداوار جي اعليٰ سطح برقرار رکڻ ۾ مدد ملي ٿي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] تائين آسان رسائي، جديد صنعتي انفراسٽرڪچر ۽ سيڙپڪارن لاءِ فراهم ڪيل ترغيبي سهولتون سنڌ کي ڪپڙي جي صنعت لاءِ هڪ پرڪشش مرڪز بڻائين ٿيون. صوبي ۾ قائم ٽيڪسٽائيل ڪارخانا نه رڳو ملڪي ضرورتون پوريون ڪن ٿا پر برآمدات ذريعي پاڪستان جي معيشت ۾ پڻ نمايان حصو وجهن ٿا. ڪپڙي جي شعبي ۾ جدت، معيار ۽ مهارت جي روايت سنڌ جي صنعتي ترقي ۽ معاشي واڌ ويجهه کي مسلسل هٿي ڏئي رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Textile Industry (Excellence in Innovation and Craftsmanship) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ====آٽو موبائيل جي صنعت==== ====سافٽويئر صنعت==== ====تعميري صنعت==== ====ڪيميائي صنعت==== ====دوائن جي صنعت==== ====سيمنٽ جي صنعت==== ====پلاسٽڪ جي صنعت==== ====چمڙي جي صنعت==== ===ھنري صنعت=== ===صنعتي زون=== ===زرعي صنعت=== سنڌ زرعي پيداوار جي لحاظ کان پاڪستان جي اهم صوبن مان هڪ آهي ۽ ملڪ جي زرعي پيداوار ۾ تقريباً 23 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي. صوبي ۾ ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، ميوا ۽ ڀاڄيون وڏي پيماني تي پيدا ٿين ٿيون، جن جي بنياد تي ٽيڪسٽائيل، کنڊ، خوراڪ جي پروسيسنگ ۽ زرعي شين جي برآمد سان لاڳاپيل صنعتون قائم آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ====سارين جا ڪارخانا==== ====ڪپھ جا ڪارخانا==== ====ڀاڻ جي صنعت==== ==== کنڊ جي صنعت==== ====کاڌ خوراڪ واري صنعت==== === مڇيگيري === سنڌ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي رکي ٿو، جنهن سان گڏ گهاٽن [[مينگروو ٻيلن]] جو وسيع سلسلو موجود آهي. اهي مينگروو ٻيل نه رڳو سامونڊي ماحولياتي نظام جي حفاظت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، پر مختلف آبي جيوت لاءِ قدرتي افزائشي مرڪز پڻ آهن. سنڌ پاڪستان جي ماهيگيري واري معيشت جو مرڪزي صوبو آهي، جتان ملڪ جي ڪل مڇيءَ جي برآمدات جو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو حصو حاصل ٿئي ٿو. ان کان علاوه پاڪستان جي سامونڊي مڇيءَ جي وسيلن جو تقريباً 71 سيڪڙو، تازي پاڻيءَ جي مڇيءَ جي وسيلن جو 65 سيڪڙو ۽ کارن يا نيم کارن پاڻيءَ (brackish water) جي مڇيءَ جي وسيلن جو 100 سيڪڙو حصو سنڌ ۾ موجود آهي. اهي وسيلا صوبي ۾ ماهيگيري، آبي زراعت، خوراڪ جي صنعت ۽ برآمداتي واپار جي ترقي لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company (SEZMC) |access-date=29 May 2026}}</ref> ===ننڊي صنعت=== ==واپار == ===زرعي جنسن جو واپار=== ====واپاري ادارن جي فھرست==== ====درآمد ۽ برآمد==== ====آبي بندرگاھون==== سنڌ وٽ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي موجود آهي، جيڪا سامونڊي واپار، ماهيگيري، آبي زراعت ۽ ساحلي سياحت لاءِ اهم اهميت رکي ٿي. صوبي ۾ ٻه وڏيون هر موسم ۾ فعال بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، موجود آهن. انهن بندرگاهن ۾ ڪنٽينر ٽرمينل، تيل ٽرمينل، ڪيميائي سامان جا ٽرمينل، بلڪ ڪارگو سهولتون، جهازن جي مرمت جا مرڪز ۽ انجنيئرنگ سهولتون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ====خشڪي وارا بندر==== ===سرمائي جي سيڙپ=== ==بئنڪاري نظام== == انفارميشن ٽيڪنالاجي == معلوماتي ٽيڪنالاجي (آءِ ٽي) جو شعبو سنڌ ۾ تيزي سان ترقي ڪري رهيو آهي ۽ صوبو ٽيڪنالاجي، جدت ۽ ڊجيٽل معيشت جي هڪ اڀرندڙ مرڪز طور سڃاتو وڃي ٿو. [[ڪراچي]]، جيڪو سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر ۽ معاشي مرڪز آهي، آءِ ٽي ڪمپنين، ٽيڪنالاجي پارڪن، ڪاروباري انڪيوبيٽرن ۽ نون شروعاتي ادارن (اسٽارٽ اپس) لاءِ اهم مرڪز جي حيثيت رکي ٿو. صوبي جي يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليمي ادارن مان هر سال وڏي تعداد ۾ ماهر ۽ تربيت يافته انساني وسيلا فراهم ٿين ٿا، جيڪي آءِ ٽي صنعت جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. ڪاروبار دوست پاليسيون، سيڙپڪاري لاءِ ترغيبي سهولتون، تيز رفتار انٽرنيٽ، جديد ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪ ۽ ڊجيٽل انفراسٽرڪچر سنڌ کي ٽيڪنالاجي بنياد تي ڪاروبار قائم ڪرڻ لاءِ سازگار ماحول مهيا ڪن ٿا. آءِ ٽي شعبي جي توسيع نه رڳو روزگار جا نوان موقعا پيدا ڪري رهي آهي، پر صوبائي معيشت کي علم، جدت ۽ ٽيڪنالاجي تي ٻڌل ترقي ڏانهن پڻ اڳتي وڌائي رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Information & Technology (A Rising Hub for Innovation) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ==معدنيات ۽ قدرتي وسيلا== سنڌ قدرتي معدني وسيلن سان مالا مال آهي. صوبي ۾ ڪوئلو، گرينائيٽ، سليڪا واري، جپسم، چن جو پٿر، لوڻ ۽ ٻين معدنيات جا اهم ذخيرا موجود آهن. اهي وسيلا سيمينٽ، تعميراتي مواد، توانائي ۽ ٻين صنعتن لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ===کاڻون=== ==== سنڌ جي کاڻن جي فھرست==== ===گيس=== === سنڌ جي گيس وارن ھنڌن جي فھرست=== ===تيل=== === سنڌي جي تيل وارن ھنڌن جي فھرست=== ===گرينائيٽ=== === سنڌ ۾ معدنياتي تلاش=== ==توانائي == سنڌ پاڪستان جي توانائي پيداوار ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. صوبي ۾ تيل، قدرتي گئس، ڪوئلو، هوا ۽ شمسي توانائي جا وسيع ذخيرا موجود آهن. سنڌ پاڪستان جي تيل جي پيداوار جو تقريباً 56 سيڪڙو ۽ قدرتي گئس جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 71 سيڪڙو حصو پيدا ڪري ٿي. [[ٿر ڪوئلو]] دنيا جي وڏن ڪوئلي جي ذخيرن مان هڪ آهي، جتي اندازاً 185 ارب ٽن ڪوئلو موجود آهي. ان کان علاوه سنڌ جو هوائي ڪوريڊور لڳ ڀڳ 50,000 ميگاواٽ بجلي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو، جڏهن ته صوبي ۾ شمسي توانائي جي پيداوار لاءِ پڻ سازگار حالتون موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> توانائي جو شعبو سنڌ جي معاشي ترقي ۽ صنعتي واڌ ويجهه جو هڪ اهم محرڪ آهي. صوبو قدرتي وسيلن سان مالا مال آهي، جن ۾ [[ٿر ڪوئلو|ٿر جي ڪوئلي]] جا وسيع ذخيرا، سامونڊي پٽي سان گڏ موجود هوائي ڪوريڊور ۽ شمسي توانائي جي پيداوار لاءِ سازگار حالتون شامل آهن. اهي وسيلا سنڌ کي روايتي ۽ قابلِ تجديد ٻنهي قسمن جي توانائي جي پيداوار لاءِ هڪ منفرد حيثيت عطا ڪن ٿا. صوبي ۾ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي گهرن سان گڏ هوا ۽ سج مان توانائي حاصل ڪرڻ جا منصوبا پڻ تيزي سان ترقي ڪري رهيا آهن. انفراسٽرڪچر ۾ بهتري، ڪاروبار دوست پاليسيون، ضابطن ۾ سهولت ۽ سيڙپڪاري لاءِ ترغيبي قدمن توانائي جي شعبي جي ترقي جا نوان امڪان پيدا ڪيا آهن. توانائي جي شعبي جي واڌ نه رڳو اقتصادي سرگرمين کي هٿي ڏئي ٿي، پر پائيدار ترقي، ماحول دوست توانائي جي فروغ ۽ علائقائي توانائي جي تحفظ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Energy (Powering the Future of Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> سنڌ پاڪستان جي توانائي واري شعبي ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو ۽ مستقبل جي علائقائي توانائي مرڪز طور ڏٺو وڃي ٿو. صوبي جي [[ٿر ڪوئلو|ٿر واري علائقي]] ۾ اندازاً 185 ارب ٽن ڪوئلي جا ذخيرا موجود آهن، جيڪي دنيا جي سڀ کان وڏن ڪوئلي جي ذخيرن مان شمار ڪيا وڃن ٿا. ان کان علاوه پاڪستان جي تقريباً 60 سيڪڙو تيل جا کوهه ۽ 44 سيڪڙو گئس جا ميدان سنڌ ۾ واقع آهن. صوبو ملڪ جي روزاني تيل جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 56 سيڪڙو ۽ قدرتي گئس جي پيداوار جو 55 سيڪڙو حصو مهيا ڪري ٿو. روايتي توانائي جي وسيلن کان علاوه سنڌ قابلِ تجديد توانائي جي ميدان ۾ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو. صوبي جي سامونڊي علائقي ۾ تقريباً 60 ڪلوميٽر ويڪرو ۽ 180 ڪلوميٽر ڊگهو هوائي ڪوريڊور موجود آهي، جيڪو هوائي توانائي جي پيداوار لاءِ انتهائي سازگار سمجھيو وڃي ٿو. اهي وسيلا سنڌ کي پاڪستان جي توانائي جي تحفظ، صنعتي ترقي ۽ پائيدار معاشي واڌ ويجهه لاءِ هڪ اهم بنياد فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company (SEZMC) |access-date=29 May 2026}}</ref> ===ڪراچي اليڪٽرڪ=== ====حيسڪو==== ===سيپڪو=== ===بجلي جي پيداوار=== ===قابل تجديد توانائي=== ===ايل اين جي=== ====سي اين جي==== ===پيٽرول جي ترسيل جو نظام=== === سنڌ جو ڪوئلو=== === سنڌ جي معدنيات جي فھرست=== === سنڌ جي معدنياتي ادارن جي فھرست=== # [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] ==خدمتن وارا شعبا== ====صحت جو پيشو==== ====قانون جو پيشوئ==== ====تدريسي پيشو==== ====انجينئرنگ ۽ فني شعبو==== ====ٽرانسپورٽ==== ===پوليس=== == سنڌ جي نباتات ۽ حياتيات == ===وڻ ۽ ٻوٽا=== سنڌ جنهن نباتاتي علائقي جو ڀاڱو آهي، تنهن ۾ ذري گهٽ سڄو پنجاب، الهندو راجپوتانا، ڪاٺياواڙ ۽ ڪڇ اچي وڃن ٿا، ۽ جيتوڻيڪ هندستان جي ٻين علائقن ۾ ٿيندڙ ٻوٽا هت به ٿيندا آهن، پر گهڻي نسبت اولهه وارن ملڪن، مڪران، ايراني نار جي گرم ڀاڱن، عراق ۽، جيئن اڳيئي چيو اٿئون، مصر سان اٿس، جتان جي آبهوا ساڳي آهي. ====سنڌ جا عام وڻن==== {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ صوبي ۾ موجود اهم وڻن جي فهرست ! نمبر ! عام نالو ! بوٽنيڪل نالو ! مختصر تعارف / حيثيت |- | 1 | [[ڪنڊي|ڪَنڊي]] | ''Prosopis cineraria'' | ريگستاني علائقن جو اهم مقامي وڻ؛ ڇانوَ، ايندھن ۽ چارن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. |- | 2 | [[ٻٻر]] (بابُل) | ''Acacia nilotica'' | دريائي ۽ ميداني علائقن ۾ عام؛ ڪاٺ ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 3 | [[آسري]] | ''Tamarix aphylla'' | لوڻياتي ۽ خشڪ زمينن ۾ وڌندڙ؛ هوا روڪڻ لاءِ اهم. |- | 4 | [[ڪرڙ]] | ''Capparis decidua'' | ٿر ۽ خشڪ علائقن جو مقامي وڻ؛ چارن ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 5 | [[خوشبودار ٻٻر]] | ''Acacia farnesiana'' | خوشبودار گلن سبب سڃاتل؛ دوائن ۽ خوشبوءَ ۾ استعمال. |- | 6 | [[ٻانھن]] | ''Populus euphratica'' | سنڌو درياهه جي ڪنارن تي وڌندڙ؛ دريائي نظام لاءِ اهم. |- | 7 | [[ديوي (وڻ)]] / (ولائتي ڪَنڊي) | ''Prosopis juliflora'' | غير ملڪي وڻ؛ تيزي سان وڌندڙ، پر ماحولياتي نقصانڪار پڻ. |- | 8 | [[سراھ|سِراهه]] | ''Albizia lebbeck'' | ڇانوَ ۽ ڪاٺ لاءِ مشهور؛ شھرن ۾ لڳايو ويندو آهي. |- | 9 | [[نم]] | ''Azadirachta indica'' | دوائن ۾ تمام اهم؛ جراثيم ڪُش خاصيتون. |- | 10 | [[ٻير]] | ''Ziziphus mauritiana'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ غذائي ۽ معاشي اهميت. |- | 11 | [[ڄمون (وڻ)|ڄمون]] | ''Syzygium cumini'' | ڦر ۽ دوائن ۾ استعمال؛ شگر لاءِ فائديمند. |- | 12 | [[گدامڙي (وڻ)|گدامڙي]] | ''Tamarindus indica'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ کاڌي ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 13 | [[سھانجڻو]] | ''Moringa oleifera'' | غذائيت سان ڀرپور؛ پن ۽ ڦريون استعمال ٿين ٿيون. |- | 14 | [[اڇو تمر]] | ''Avicennia marina'' | سنڌ جي ساحلي علائقن جو اهم وڻ؛ سامونڊي ڪٽاوَ کان بچاءُ. |- | 15 | [[بڙ]] | ''Ficus benghalensis'' | وڏو ڇانوَ ڏيندڙ وڻ؛ سماجي ۽ مذهبي اهميت. |- | 16 | [[پپل]] | ''Ficus religiosa'' | مذهبي لحاظ کان اهم؛ آڪسيجن فراهمي ۾ نمايان. |- | 17 | [[ڄار (وڻ)|ڄار]] | ''Salvadora oleoides'' | خشڪ علائقن جو وڻ؛ ايندھن ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 18 | [[مسواڪ]] | ''Salvadora persica'' | ڏندن جي صفائي لاءِ مشهور؛ دوائن ۾ استعمال. |- | 19 | [[ليسڙو]] (گيدوڙو) | ''Cordia myxa'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ ڳوٺاڻن علائقن ۾ عام. |- | 20 | [[انب (وڻ)|انب]] | ''Mangifera indica'' | قومي ڦر؛ باغباني ۽ معيشت لاءِ اهم. |- | | | | |- | | | | |- | | | | |+ | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- |} ===حيوان === علم حيوانات جي جن ماھرن پھريائين سنڌ جي جانورن تي تحقيق ڪئي، سي آھن برنس (Burnes) 1830ع، گرفٿ (Griffith) 18399ع، ھيوم ۽ ڊي (Hume and Day) 1872ع، بلان فورڊ (Blanford) 1971ع کان 1977ع، بٽلر (Butler) 1879ع، مري (Murray) 1884ع، اوٽس (Oates) 1889ع، ايٽڪن (Aitken) 19077ع، ٽائيسھرسٽ (Ticehurst) 1917ع کان 1920ع ۽ ايٽس (Eates) 1920 کان 1954ع، منٽن (Minton) 19622ع ۾ سنڌ ۽ لسٻيلي جي جانورن جي ڏسڻي (Key) ٺاھي. صديقي 18699ع ۾ جانورن جي لسٽ ٺاھي تيار ڪئي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> محي الدين (71-1964ع) سنڌ جي مڇين، نانگن، پکين، ڪڪڙن، ٻڪرين، ڍڳين ۽ مينھن جي پروٽوزوان (Protozoan) ۽ ھيلمينٿي (Helminthic) فاعلن تي ڪم ڪندي نيون جنسون ۽ ڪي نوان مفعول دريافت ڪيا آھن. مجيب سنڌ جي دريائي مڇين ۽ سامونڊي مڇين جي ھيلمينٿڪ فاعلن تي ڪم پئي ڪيو آھي ۽ ڪي نيون جنسون ۽ قسم دريافت ڪيا آھن. ترمذي سنڌ جي سامونڊي ڪپر واري پٽي ۾ ڪرسٽيشيا (Crustacea) تي پئي ڪم ڪيو آھي. فصلن کي نقصان پھچائيندڙ جيتن جڻين تي بھ چڱو ڪم ڪيو آھي. جيتوڻيڪ انھن ۾ اھي جيت ۽ چچڙ شامل نھ آھن، جن جو انسانن ۽ جانورن جي بيمارين سان واسطو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === ڪرنگھي وارا جانور (vertebrates) === پنڊپھڻ (Fossils): بلئنفورڊ ۽ فيڊن پھريون ڀيرو منڇر مان سنھ 76-1874ع ۾ [[پنڊپھڻ]] جمع ڪيا. ٽيھ سال پوءِ پلگرم ۽ ان سان گڏ ڪم ڪندڙن [[ڀڳو ٺوڙهو|ڀڳي ٽوڙھي]] ويجھو تمام گھڻا پنڊپھڻ لڌا. پلگرم (1934ع) ھيٺين منڇر جي ٽن ڀاڱن کي ڪامليل (ميلوٽيشن)، چنجي (ٽارٽونيشن) ۽ ڍوڪ پٺاڻ (لوئر پلايوسين) وارين منزلن جي برابر سمجھيو ۽ ساڳئي وقت مٿئين [[منڇر ڍنڍ|منڇر]] کي سوالڪ واري بولڊر ڪانگھلومريٽ منزل (مڊل پلئسٽوسين) جي برابر تسليم ڪيو. سنڌ ۾ ھڪ گوشت کائيندڙ، اٺ سونڊ وارا، ٽي کُرن وارا، يارھن ٻڌي تعداد ۾ کُرن وارا ۽ ٽي سُرڻن يا رڙھندڙ جانورن جا ’پنڊپھڻ‘ سڃاتا ويا آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === جيئرا قسم (Living Forms) === کير ڌارائيندڙ ٿڻن وارا جانور. جيترو ڌيان پکين تي ڏنو ويو آھي، اوترو کير ڌارائيندڙ يعني ٿڻن وارن جانورن تي نہ ڏنو ويو آھي. ٿڻن وارن جانورن جا ڪل 73 قسم آھن، جيڪي سنڌ ۾ رھن ٿا. انھن ۾ 20 گوشت کائيندڙ، 20 چمڙا، 4 جيت کائيندڙ، 15 ڪئا ۽ نوريئڙا وغيرھ، 9 کُرن وارا، 4 ويل ۽ ڊالفن ۽ ھڪ ڇِلر شامل آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref><br> '''گوشت خور جانور''': ڏسڻ ۾ ائين ٿو اچي تہ چيتو ڪنھن وقت سنڌوءَ جي ڪڇي ۾ ۽ روھڙيءَ طرف رھندو ھو. روھڙي ۾ ھن جو زور ڏسڻ ۾ اچي ٿو. سنڌ ۾ چيتا سن 1886ع تائين ماريا ويا. ٻين گوشت کائيندڙن ۾ پلنگ (Panther) جيڪو ڪنھن وقت سنڌ ۾ ڪافي تعداد ۾ پکڙيل ھو، سو ھاڻي رڳو کيرٿر جبلن ۾ محدود آھي. اھو خصوصًا ھلڪي رنگ جو آھي ۽ سندس بج ھندستاني پلنگ کان ڊگھا آھن. لڌڙو جيڪو لاڙڪاڻي ۽ ميرپور ساڪري ۾ ملندو ھو، سو گھڻي قدر گھٽجي ويو آھي. جھنگ ٻلو، سنڌ جي عام جھنگلي ٻلي، بُجُر ٻلو (Caracal Lynx) جيڪا ھاڻي ٿر ۾ اڻ لڀ ٿيندي وڃي؛ مشڪ ٻلو (Civet Cat) جيڪو ڳوٺن جي چوڌاري ملندو آھي، اھي سڀ سنڌ جي جھنگلن جا ٻلا آھن. ڳور پٽ جيڪو قبرن کوٽڻ ۽ مئل ماڻھن تي تڳڻ لاءِ مشھور آھي، سو بہ سنڌ ۾ ٿئي ٿو. چراخ ۽ لڌڙو جنھن جي پٺيان سدائين کلن جا واپاري ھوندا آھن، سي آھستي آھستي اڻلڀ ٿيندا وڃن. بگھڙ، گدڙ، لومڙ ۽ نور وغيره ٻيا گوشت کائيندڙ جانور آھن. '''چمڙا''': سنڌ ۾ چمڙن جا 13 قسم آھن، جن ۾ ھڪ ميوو کائيندڙ چمڙن جو (Fruit Bat)، ٻہ ڪُئي – پُڇ چمڙن جا، ٻہ قبائي (Tomb bat) چمڙن جا ۽ چار ڄامڙن چمڙن جا قسم شامل آھن. '''جيت کائيندڙ''': جيت کائڻ وارا جانور سنڌ ۾ تمام گھٽ آھن، جن ۾ ھڪ مسڪ شُرو (Musk Shrew) ۽ ٽن قسمن جا ڄاھا شامل آھن. '''روڊنيشا''': (Rodentia):ھن قسم ۾ ھڪ قسم جو سيھڙ، جيڪو خاص ڪري پٽاٽي جي فصل کي کائيندو آھي. نوريئڙو ۽ پنڌرھن قسم جي ڪُئن جا، جن ۾ ننڍي پُڇ وارا توڙي بجر پڇ وارا، ۽ ٿلھي منھن وارا وڏا ڪئا شامل آھن. '''سيٽيشيا''': (Cetacea):ھن ۾ سنڌو درياءَ توڙي گنگا ندي واري ٻلھڻ جا ٻئي قسم سامونڊي آھن، جيڪي سنڌوءَ جي ڊيلٽا ۾ ملندا آھن. پار پوائز (Porpoise) خاص مٺي پاڻيءَ جو جانور آھي ۽ انڌو ٿيندو آھي، ڇو جو ان جون اکيون پوري طرح تيار نہ ٿينديون آھن. ھيءُ سنڌو درياءَ ۾ ملندو آھي. ھن ٻلھڻ جو تيل مھاڻا سنڌن جي سور لاءِ ۽ مشعلن ٻارڻ جي ڪم آڻيندا آھن. ھن کي پڪڙڻ لاءِ مھاڻا خاص سيکاريل لڌڙا استعمال ڪندا آھن. بِلُويل جيڪو وڏي ۾ وڏو کير ڌارائيندڙ جانور تسليم ڪيو وڃي ٿو، سو بہ سنڌ جي سامونڊي ڪنارن کان پرتي ڏٺو ويو آھي ۽ ڀٽ ميٽ تي پڻ پڪڙيو ويو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === گاھ کائيندڙ (Herbivora) === گاھ کائيندڙ جانورن ۾ شامل آھن: ھرڻ، ڪارو ھرڻ، غزال ھرڻ وغيرھ. ڦاڙھو اڃا تائين سنڌ جي دريائي ٻيلن ۾ ڪافي عام آهي (ٽوٽل اندازًا 370 ڦاڙھا). ڪارو ھرڻ جيڪو ھن سڄي اپٻيٽ جي اصلوڪن ھرڻن جو ھڪ قسم آھي، سو تمام سھڻو ٿيندو آھي، ۽ پاڪستان ۾ ھي نسل ختم ٿيڻ تي آھي. سنڌ ۾ ھن نسل جا ھرڻ باقي ڪي ٿورا وڃي کيرٿر جبل ۾ بچيا آھن. ھرڻ، جيڪو ڪنھن وقت سنڌ ۾ ھر ھنڌ ھوندو ھو، سو بہ ھاڻي تمام گھٽ آھي ۽ ٿورڙي تعداد ۾ اڃا تائين کيرٿر ۾ آھن. چنڪارا ھرڻ ۽ ڪاري ھرڻ جي آھستي آھستي گم ٿيڻ جي ڪري بنان ڪنھن شڪ شبھي جي اھو چئي سگھجي ٿو تہ ايشيائي چيتو پڻ انھن جي ڪري ختم ٿي ويو. سنڌ گھر آھي سره جو، جيڪو اڄ ڪلھ کيرٿر جبل ۾ ڪافي تعداد ۾ ملي ٿو. (سرھن جو اندازًا تعداد 1200) گڍ دادو ۾ ڪافي تعداد ۾ ملي ٿو، پر ان کي تحفظ ڏيڻ ضروري آھي. جيئن سڱن وارو ھرڻ، جيڪو سنڌ ۾ مري (Murray) سن 1884ع ۾ ڏٺو ھو، سو اڄ ڪلھ آھي ئي ڪونہ، ۽ سانڀر وانگر ختم ٿي ويو آھي. سوئر جيڪو سنڌ ۾ عام آھي، سو ڏينھون ڏينھن دريائي ٻيلن ۾ وڌندو رھي ٿو ۽ فصلن لاءِ مصيبت آھي. گورخر جيڪو ڪڇ جي رڻ ۾ تمام ٿوري تعداد ۾ وڃي بچيو آھي (اندازًا 20 يا 30) سو اڻلڀ ٿيڻ وارو آھي.<br> '''ڇلر''' (Pholidota): ڇلو مرون لاڙ ۾ ٿئي ٿو، پر آھستي آھستي گھٽبو پيو وڃي ۽ ھاڻي اڻلڀ ٿيندڙ جانورن جي فھرست ۾ شامل آھي. سنڌ ۾ مم ۽ ڀولڙي جو ڪوبہ قسم نہ ٿيندو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === پکي === سنڌ جي پکين ۾ مخصوص خاصيتون آھن، جيڪي جاگرافيائي بيھڪ ۽ طبعي حالتن جي ڪري ٿيون آھن. سنڌو ماٿري ھڪ ’رڻ‘ وسيلي ھندستان کان ڌار ٿيل آھي، جنھن ڪري ھندستان جا مشھور پکي ھتي ڪين ٿين. ٻئي طرف سنڌ ۽ بلوچستان، ٻين علائقن جھڙوڪ ڏکڻ يورپ، اتر اوڀر آفريڪا، عرب ۽ ايران جي پکين لاءِ کليل آھن. سنڌ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻون، ۽ ان طرف پکين جي لڏي اچڻ جي رستن جي موافقت ڪري سنڌ پکين لاءِ سياري جو گھر آھي. ھيوم (Hume) پنھنجي ڪتاب اسٽري فيدرس (1873ع) ۾ پکين جا 2500 قسم ڄاڻايا آھن، جن جون 25 جنسون آھن. ائٽڪن (سن 1872ع) ڪل 400 جنسون ٻڌايون ۽ ساڳئي وقت ايٽس (Eates). سورلي جي سنڌگزيٽيئر ۾ 426 جنسون ڄاڻايون، جن مان 177 مڪاني ۽ باقي لڏي ايندڙ يا سانگي پکي آھن. سنڌ جي پکين جو تفصيلي بيان ھن مقالي جي دائري کان ٻاھر آھي. مختصر طور سنڌ ۾ ٽن قسمن جا ’پيڻ‘، 2 پيٽيئر (Cormorant)، 6 ٻگھ ۽ ڪانئرا، ھڪ لاکي ڄاڃي، 11 سانھ، 26 ھنجھ ۽ بدڪون، 17 سرڻيون، عقاب ۽ ڳجھون، 6 ڪونجون، 5 تتر ۽ ڀؤنتريا، 6 ٻاٽيڀڙ، 5 باز، ٽٽيھر، پلوور (Plover)، ڦوليارو، چيھو، ڪينو، ٽرن (Tern)، بي ايٽر (Bee eater)، ڪاٺ ڪٽو، ڪنگري، سانھڙو، چنڊول، سينڊ مارٽن (Sand Martin)، وھيو، بلبل، کٽياڻي، شرائيڪ (Shrike)، ٿريش (Thrush)، سينڊ پائپر (Sand Piper) وغيره قسم طور عام ملن ٿا. ڏاڙھي واري ڳجھ کيرٿر جي مٿانھن پٽن ۾ ملي ٿي. سنڌ ۾ جيڪي 6 ٻاٽيڀڙ ملن ٿا، تن مان سواءِ ڳٽو (Largepin Tailed) ۽ امپريل (Imperial) جي سڀ مڪاني آھن. چڪور (Chukor) سنڌ جي مٿانھن پٽن جو تتر آھي. ھندستاني تلور جيڪا اڳ ٿر ۾ عام ھئي، سا ناياب آھي. ھوبارا تلور (Houbara Bustard) بہ ناياب ٿيندي وڃي. فلوريڪن (Florican) جا سن 1875ع تائين عام ھئي، سا بھ ناپيد آھي. سفيد ھنجھھ پڻ منڇر ۾ ملي ٿو. ڪومب بدڪ بہ سنڌ جي ڏکڻن اوڀر ۾ ملي ٿي. ننڍڙو ھنجھ ۽ آڙي پڻ ٿورن حصن ۾ ملن ٿا. بيڪل آڙي (Baikal of Cluckingteal) پڻ سنڌ ۾ ڪڏھن ڪڏھن اچي ٿي. گولڊن آئي (Golden Eye) ۽ چيڪلو صرف ٻن جڳھين، اوڀر ناري ۽ منڇر ۾ ملن ٿا. ڀؤنتريو ھڪ موسمي پکي آھي، جيڪو حب ندي جي آسپاس رھي ٿو. باقي عام ڀؤنتريو (Rain Quail) ڪچي جي علائقن ۾ رھي ٿو. ’مور‘ حيدرآباد ۾ ٿرپارڪر ضلعي ۾ ملي ٿو. واديءَ مھراڻ ٻگھن، سانھھ، ڪانئرن، ڪينو، پيڻ، اگريٽس (Egrets) جي جنت آھي. ھنن جي آنن لاھڻ جون جايون تباه ٿي چڪيون آھن، ۽ ان سان گڏ شڪارين جي ڪري ڪيترا پکي منتشر ٿي ويا آھن. صرف 15 قسمن مان 6 نظر اچن ٿا. اھي سڀ پکي ڌٻڻ وارن ٻوٽن ۾ ئي گذارو ڪن ٿا.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === رڙھندڙ جانور يا سرڻا === سرڻا سنڌ ۾ عام طور ملن ٿا. آبھوا جي موافق ھئڻ ڪري ڪيترا ئي قسم، خصوصًا سانڊا ملن ٿا. ڇو تہ اھي پيلياآرڪٽڪ تائين محدود آھن. واڳون جيڪي ڪنھن زماني ۾ سنڌو درياءَ ۽ ڪن پراڻن ڦاٽن ۾ ھوندا ھئا، سي بہ کلن جي واپارين ڪري ناپيد آھن. ڌٻڻ وارا واڳون (Marsh crocodile) جيڪي ڪنھن وقت ۾ سنڌو درياءَ، ڍنڍن ۽ ڦاٽن ۾ ڏٺا ويندا ھئا، سي پڻ گھڻي ڀاڱي ختم ٿي ويا آھن، سواءِ ھاليجي ڍنڍ جي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> سنڌ جي ڍنڍن ۽ تلائن ۾ مٺي پاڻي جي ڪڇئن (Turtle) جا چار نرم کلن وارا قسم ملن ٿا. اھي ۽ ساڳئي وقت سائي رنگ جي سامونڊي ڪُمين جا قسم پڻ اقتصادي حيثيت رکن ٿا. ڇاڪاڻ تہ ولايت ۾ کاڌي طور استعمال ۾ اچن ٿا ۽ سندن کلون ڳھن ۽ ھار سينگار جي بہ ڪم اچن ٿيون. سڪي جا ٻن قسمن جا ڪڇئون ۽ مٺي پاڻيءَ جا چئن قسمن جا ڪڇئون ملن ٿا. سانڊن ۾ 11 قسم ڪرڙي (چچين) جا، ھڪيو بليفريس (Eublepharis) اٺ اگامڊس (Agamids)، ٻھ مانٽر (Monitors) يعني ڳوھون، پنج خاص قسم جا سانڊا ۽ ڏھھ اسڪنڪس (Skinks). سنڌ ۾ ڪوبھ شيميلان (Chameleon) ڪون ٿئي. ٿلھي پڇ واري ڪرڙي جو قصو دلچسپ آھي. اھا سنڌ جي خطرناڪ ”ھڻ کڻ“ آھي، جيتوڻيڪ اھا نقصانڪار ناھي. ’ڳوھن‘ جا ٽي قسم سنڌ ۾ ملن ٿا، جيڪي کلن جي واپارين جي ڪري ناياب ٿيندا وڃن. سنڌ ۾ ماڻھو انھن جي کلن مان طنبورا ۽ دھل ٺاھيندا آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز، ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> نانگن جي 43 قسمن مان 21 زھر کان خالي آھن. زھريلي قسمن ۾ چئن قسمن جا ڏند پويان وريل آھن ۽ باقي قسمن جا ڏند اڳيان وريل آھن، جن ۾ زھر ڀريل رھي ٿو. ڏند اڳيان وريل 18 قسمن مان 13 سامونڊي، 2 پِيَڻ، ھڪ واسينگ ۽ ٻھ کَپر آھن. انھيءَ سلسلي ۾ ھندستاني پيڻ جا ٿر ۾ ملي ٿي، سا قابلِ ذڪر آھي. عام چوڻي مطابق اھا پيڻ رات جو سمھڻ مھل ماڻھو جي ڇاتيءَ تي چڙھي، سندس وات ۾ زھر وجھي ھلي ويندي آھي. اھو ماڻھو گلي ۾ سخت سور جي باعث صبح کان اڳ ۾ ئي ختم ٿي ويندو آھي. پيڻ خطرناڪ بلائن مان ھڪ آھي، جا ڏنگي ٿي. جيئن تہ زھر، انسان جي تنتي سرشتي تي اثر انداز ٿئي ٿو، ۽ ماڻھو جي ساه کڻڻ واري نليءَ کي نقصان ٿو رسائي، تنھنڪري ڏنگيل ماڻھو ساه جي گھٽ سبب مري وڃي ٿو. کپر جو زھر، دل ۽ رت تي اثر انداز ٿئي ٿو ۽ رت جي بيجا زبان (جسم جي اندران ۽ ٻاھران) ٿيڻ ڪري موت واقع ٿئي ٿو.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === مڇيون === سنڌ جو سامونڊي ڪنارو، جنھن تي مڇي مري ٿي، سو 120 ميل تائين پکڙيل آھي، جنھن ۾ ڪيتريون کاريون ۽ ڍوريون آھن. درياءَ جو ڇوڙ ڦرندو رھي ٿو. پراڻا واه جھڙوڪ پراڻي ڦليلي، گھارو ۽ بگھاڙ اڄ بھ موجود آھن. سال 1819ع واري زلزلي درياءَ جي ڇوڙ ۾ ڪافي ڦيرڦار آندي. ڊي (Day) 224 مڇين جا قسم ڄاڻايا آھن، جن مان 160 سامونڊي ۽ 64 مٺي پاڻي جون آھن. صوفي (1957ع) ڪينجھر ڍنڍ مان 33 قسمن جون مڇيون ظاھر ڪيون آھن، جن ۾ 14 قسم پسنديده غذا جي اھميت رکن ٿا. سامونڊي مڇين جي خاص قسمن ۾ ڀوريون ۽ ڪاريون پاپليٽ، سرمائي سالمان (Salmon)، سول (Sole)، سارڊين (Sardine) ۽ بمبئي ڊڪ (Bombay duck) مشھور آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> پلو جيتوڻيڪ سامونڊي آھي، پر آنن لاھڻ لاءِ سنڌو درياءَ جو رخ ڪري ٿو. ھن جي سمنڊ مان لڏپلاڻ فيبروري ۽ مارچ ڌاري ٿئي ٿي. اھا مڇي ذائقيدار ٿئي ٿي، جيتوڻيڪ ان ۾ تمام گھڻا ڪنڊا ٿيندا آھن. پاڻيءَ جي قلت ۽ بئراجن جي ٺھڻ سان پلي جي افزائش تي تمام گھڻو اثر پيو آھي. ان لاءِ ڪو وقتائتو قدم کڻڻ گھرجي تہ جيئن ھن لذيذ مڇيءَ کي بچائي سگھجي. سنڌ جي 64 ڍنڍن، ڍورن ۽ تلائن ۾ ملندڙ مڇين مان ڪُرڙو، موراکي، ٿيلھي، کڳو، سينگاري، ڄرڪو ۽ گندڻ تمام شوق سان کاڌيون وڃن ٿيون. وڏيون ڍنڍون جھڙوڪ ڪينجھر، منڇر ھڏيرو ۽ ھاليجي، مڇين سان ڀرپور آھن. منڇر ڍنڍ جي گھٽجندڙ ايراضي افسوسناڪ آھي، ۽ ان لاءِ ڪو تڪڙو قدم کڻجي. ان جي سڪڻ ڪري پاڪستان ۾ پروٽين جو عظيم ذريعو ناپيد ٿي ويندو. ان سان گڏوگڏ اھي ڍنڍون، لکين لاڏائو پکين جو مندائتو گھر آھن. (Amphibia) ڏيڏرن جا ٽي قسم آھن ۽ ان کان سواٰءِ ٽوڊ (Toad) جا ٻھ قسم سنڌ ۾ ملن ٿا. جانور، انسان ذات جي وايومنڊل جو ھڪ حصو آھن ۽ انسان وانگر ارتقا جو نتيجو آھ.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> == آبادي ۽ انگ اکر== سنڌ جي آبادي برطانوي دور ۾ 1891ع ۾ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 2.9 ملين هئي، جڏهن سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو هئي<ref name="ايڪانومي">The Economy Of Modern Sindh Opportunities Lost & Lessons for Future A detailed book Review by Research & Training Wing PRODUCED BY: RESEARCH & TRAINING WING PLANNING & DEVELOPMENT DEPARTMENT GOVERNMENT OF SINDH , page 5</ref>. 1911ع ۾ سنڌ جي آبادي 3.5 ملين ۽ 1941ع ۾ 4.5 ملين تائين پهتي، جيڪا واڌ معاشي بهتري ۽ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هئي. 1936ع ۾ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري الڳ صوبو بڻايو ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. برطانوي دور جي آخر تائين سنڌ ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادريون، جهڙوڪ مسلمان، هندو، عيسائي، يهودي، پارسي ۽ بهايي، گڏجي رهنديون هيون. ورهاڱي کان اڳ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آبادي لڳ ڀڳ 70٪ هئي، جيڪا ورهاڱي کان پوءِ اردو ڳالهائيندڙ لڳ ڀڳ 15 لک مهاجرن جي آمد سبب گهٽجي 58٪ تائين آئي<ref name=" ايڪانومي"/>. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ملڪ ۾ ڇهه قومي مردم شماريون ٿيون آهن. 2017ع جي مردم شماري موجب پاڪستان جي ڪل آبادي 207,774,520 هئي، جنهن سان پاڪستان دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ بڻيو. 1998ع کان 2017ع تائين پاڪستان جي سالياني سراسري آبادي واڌ جي شرح 2.4٪ رهي. 2017ع ۾ سنڌ جي ڪل آبادي 47,886,051 هئي. ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي وڌڻ جا اهم سبب بين الصوبائي لڏپلاڻ ۽ ڳوٺن مان شهرن ڏانهن منتقلي رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي واڌ جي شرح 1961–1972ع دوران 4.63٪ هئي، جيڪا 1998–2017ع ۾ گهٽجي 2.4٪ ٿي وئي. سنڌ ۾ آباديءَ جي ڪثافت 1981ع ۾ 135 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا 2017ع ۾ وڌي 339 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر ٿي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. 2017ع ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 24.9 ملين مرد ۽ 23 ملين عورتون هيون. سنڌ ۾ صنفي تناسب (Sex Ratio) 108.58 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. ڳوٺاڻن علائقن ۾: 107.8 ۽ شهري علائقن ۾: 109.31<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ 52.02٪ آبادي شهري ۽ 47.98٪ ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندڙ هئي، جنهن سبب سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي وارو صوبو آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع جي مردم شماري موجب: انحصاري آبادي: 38.3٪ ڪم ڪندڙ آبادي: 61.7٪ <ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع ۾ عورتن جي ليبر فورس ۾ شرڪت صرف 3٪ هئي، جڏهن ته مردن جي شرڪت 58.8٪ هئي<ref name=" ايڪانومي"/>. تيز شهري واڌ سبب سنڌ ۾ ثانوي ۽ نيم شهري مرڪز جهڙوڪ نوابشاهه (نوشهرو فيروز)، گهوتڪي، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ڄامشورو ترقي ڪري رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آباديءَ جي تيز واڌ شهريڪاري، معاشي دٻاءُ، وسيلن جي کوٽ ۽ انفراسٽرڪچر تي بار وڌايو آهي. 2017ع تائين سنڌ جي آبادي واڌ جي شرح پاڪستان جي قومي شرح سان برابر ٿي چڪي آهي. {{Main|سنڌ جي مردم نگاري}} آباديءَ جو مطالعو- مردم نگاري، (Demography )علم آبادي- آبادي اڀياس- مردم نگاري- ماڻهن جي آدمشماري جو اڀياس، جنهن ۾ هنڌ، گهاٽائي، عمر، پکيڙ، جنس، نسل، ڌنڌو ۽ ٻيا شمارياتي انگ اکر ڏنل هجن. <ref>{{Citation |title=Demography {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title --> |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |accessdate=2016-12-15 |archive-date=2023-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015021439/http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |dead-url=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جي ضلعي آباديءَ موجب مردم شماري (2023ع)''' |- style="background:#6FA8DC; color:black;" ! درجو ! ضلعو ! آبادي ! حصو (%) |- style="background:#EAF3FF;" | 1 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] || align="right"|3,921,742 || align="center"|7.04 |- | 2 || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو]] || align="right"|3,822,325 || align="center"|6.86 |- | 3 || [[ڪورنگي ضلعو]] || align="right"|3,128,971 || align="center"|5.62 |- | 4 || [[ڪراچي اولهه ضلعو]] || align="right"|2,679,380 || align="center"|4.81 |- | 5 || [[خيرپور ضلعو]] || align="right"|2,597,535 || align="center"|4.66 |- | 6 || [[حيدرآباد ضلعو]] || align="right"|2,432,540 || align="center"|4.37 |- | 7 || [[ملير ضلعو]] || align="right"|2,432,248 || align="center"|4.37 |- | 8 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] || align="right"|2,329,764 || align="center"|4.17 |- | 9 || [[سانگهڙ ضلعو]] || align="right"|2,308,465 || align="center"|4.14 |- | 10 || [[ڪياماڙي ضلعو]] || align="right"|2,068,451 || align="center"|3.71 |- | 11 || [[بدين ضلعو]] || align="right"|1,947,081 || align="center"|3.50 |- | 12 || [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] || align="right"|1,845,102 || align="center"|3.31 |- | 13 || [[ٿرپارڪر ضلعو]] || align="right"|1,778,407 || align="center"|3.19 |- | 14 || [[نوشھروفيروز ضلعو]] || align="right"|1,777,082 || align="center"|3.19 |- | 15 || [[گهوٽڪي ضلعو]] || align="right"|1,772,609 || align="center"|3.18 |- | 16 || [[دادو ضلعو]] || align="right"|1,742,320 || align="center"|3.13 |- | 17 || [[ميرپورخاص ضلعو]] || align="right"|1,681,386 || align="center"|3.02 |- | 18 || [[سکر ضلعو]] || align="right"|1,639,897 || align="center"|2.94 |- | 19 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,514,869 || align="center"|2.72 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || align="right"|1,784,453 || align="center"|3.20 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو]] || align="right"|1,386,330 || align="center"|2.49 |- | 22 || [[ڪشمور ضلعو]] || align="right"|1,233,957 || align="center"|2.22 |- | 23 || [[عمرڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,159,831 || align="center"|2.08 |- | 24 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || align="right"|1,174,097 || align="center"|2.11 |- | 25 || [[ڄامشورو ضلعو]] || align="right"|1,117,308 || align="center"|2.01 |- | 26 || [[ٺٽو ضلعو]] || align="right"|1,083,191 || align="center"|1.95 |- | 27 || [[ٽنڊو الھيار ضلعو]] || align="right"|922,012 || align="center"|1.66 |- | 28 || [[مٽياري ضلعو]] || align="right"|849,383 || align="center"|1.53 |- | 29 || [[سجاول ضلعو]] || align="right"|839,292 || align="center"|1.51 |- | 30 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] || align="right"|726,119 || align="center"|1.30 |- style="background:#FFD966; font-size:110%;" ! colspan="2"|[[سنڌ]] ! align="right"|55,696,147 ! 100% |} {| class="wikitable" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ بابت اهم انگ اکر (2023ع)''' |- style="background:#93C47D;" ! اشاريه ! قدر |- | style="background:#D9EAD3;" | ڪل آبادي | style="background:#D9EAD3;" | '''55,696,147''' |- | style="background:#D9EAD3;" | ايراضي | style="background:#D9EAD3;" | '''140,914 چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | آباديءَ جي ڪثافت | style="background:#D9EAD3;" | '''395.2 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | سالياني آبادي واڌ (2017ع–2023ع) | style="background:#D9EAD3;" | '''2.6٪''' |- | style="background:#D9EAD3;" | پاڪستان جي ڪل آبادي ۾ حصو | style="background:#D9EAD3;" | '''23٪''' |- | style="background:#FFF2CC;" | سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ضلعو | style="background:#FFF2CC;" | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] (3,921,742) |- | style="background:#F4CCCC;" | سڀ کان گهٽ آبادي وارو ضلعو | style="background:#F4CCCC;" | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] (726,119) |} <small>'''ذريعو:''' [https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/8__sindh/ Citypopulation.de]، [[پاڪستان شماريات بيورو]]، 2023ع مردم شماري.</small> === جنس موجب آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ جنس موجب آبادي (2023ع) |label1=مرد |value1=52.1 |color1=#3366CC |label2=عورتون |value2=47.9 |color2=#DC3912 |label3=خواجه سرا |value3=0.01 |color3=#AAAAAA }} === عمر وارا مکيه گروهه === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ عمر وارا مکيه گروهه (2023ع) |label1=0–14 سال |value1=41.8 |color1=#3366CC |label2=15–64 سال |value2=55.2 |color2=#DC3912 |label3=65 سال يا وڌيڪ |value3=3.0 |color3=#FF9900 }} === شهري ۽ ٻهراڙي آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ شهري ۽ ٻهراڙي آبادي (2023ع) |label1=شهري |value1=54 |color1=#FF9900 |label2=ٻهراڙي |value2=46 |color2=#109618 }} === خواندگي (10 سال ۽ وڌيڪ عمر) === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ خواندگي (2023ع) |label1=پڙهيل لکيل |value1=57.5 |color1=#3366CC |label2=اڻ پڙهيل |value2=42.5 |color2=#DC3912 }} === مادري ٻولي موجب آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ مادري ٻوليون (2023ع) |label1=سنڌي |value1=60.1 |color1=#FF9900 |label2=اردو |value2=22.3 |color2=#3366CC |label3=پشتو |value3=5.3 |color3=#109618 |label4=پنجابي |value4=4.1 |color4=#DC3912 |label5=بلوچي |value5=2.2 |color5=#990099 |label6=سرائڪي |value6=1.6 |color6=#0099C6 |label7=هندڪو |value7=1.5 |color7=#DD4477 |label8=براهوي |value8=0.5 |color8=#66AA00 |label9=ميواٽي |value9=0.1 |color9=#B82E2E |label10=ڪوهستاني |value10=0.03 |color10=#316395 |label11=ٻيون ٻوليون |value11=2.3 |color11=#AAAAAA }} ==سياسي نظام== ===صوبائي حڪومتي نظام=== === سنڌ جا گورنر=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ گورنري ! تقرري جو اختيار ! اهم نوٽ / خدمتون |- | 1 | [[سر غلام حسين هدایت‌الله]] | 14 آگسٽ 1947 – 4 آڪٽوبر 1948 | گورنر جنرل پاڪستان | پاڪستان کان پوءِ سنڌ جو پهريون گورنر؛ آئين ساز اسيمبلي جو ميمبر. |- | 2 | [[شيخ دين محمد]] | 4 آڪٽوبر 1948 – 7 آڪٽوبر 1949 | گورنر جنرل پاڪستان | ابتدائي صوبائي انتظام جو تسلسل. |- | 3 | [[ميان امين‌الدين]] | 7 آڪٽوبر 1949 – 1 مئي 1953 | گورنر جنرل پاڪستان | ڪراچي وفاقي گادي بڻجڻ واري دور ۾ خدمتون. |- | 4 | [[جارج باڪسينڊل ڪانسٽينٽائن]] | 2 مئي 1953 – 12 آگسٽ 1953 | گورنر جنرل پاڪستان | قائم مقام گورنر. |- | 5 | [[حبيب ابراهيم رحيمٽوولا]] | 12 آگسٽ 1953 – 23 جون 1954 | گورنر جنرل پاڪستان | سفارتي ۽ انتظامي پسمنظر. |- | 6 | [[سيد محمد علي رشدي]] | 24 جون 1954 – 14 آڪٽوبر 1955 | گورنر جنرل پاڪستان | ون يونٽ کان اڳ آخري گورنر سنڌ. |- | colspan="5" | '''ون يونٽ دور: سنڌ صوبي جو وجود ختم''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | 7 | [[رخمان گل]] | 1 جولاءِ 1970 – 20 ڊسمبر 1971 | صدر پاڪستان | ون يونٽ ٽٽڻ کان پوءِ پهريون گورنر. |- | 8 | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | 24 ڊسمبر 1971 – 20 اپريل 1972 | صدر پاڪستان | عبوري انتظامي دور. |- | 9 | [[بيگم رعنا لياقت علي خان]] | 15 فيبروري 1973 – 28 فيبروري 1976 | صدر پاڪستان | سنڌ جي پهرين عورت گورنر. |- | 10 | [[ليفتيننٽ جنرل جميل الدين حسن]] | 1 مارچ 1976 – 5 جولاءِ 1977 | صدر پاڪستان | سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 24 مارچ 1985) |- | 11 | [[ليفٽيننٽ جنرل جهان داد خان]] | 7 اپريل 1984 – 4 جنوري 1987 | صدر پاڪستان | فوجي حڪمرانيءَ جو دور. |- | 12 | [[اشرف وزير تباني]] | 5 جنوري 1987 – 23 جون 1988 | صدر پاڪستان | سول انتظام ڏانهن واپسي. |- | 13 | [[جنرل رحيم الدين خان]] | 24 جون 1988 – 12 سيپٽمبر 1988 | صدر پاڪستان | مختصر عبوري دور. |- | 14 | [[جسٽس قديرالدين احمد]] | 12 سيپٽمبر 1988 – 18 اپريل 1989 | صدر پاڪستان | عبوري ۽ آئيني بندوبست. |- | 15 | [[فخرالدين جي ابراهيم]] | 19 اپريل 1989 – 6 آگسٽ 1990 | صدر پاڪستان | آئيني بحرانن ۾ اهم ڪردار. |- | 16 | [[محمود هارون]] | 6 آگسٽ 1990 – 18 جولاءِ 1993 | صدر پاڪستان | جمهوري دور ۾ گورنري. |- | 17 | [[حڪيم محمد سعيد]] | 19 جولاءِ 1993 – 23 جنوري 1994 | صدر پاڪستان | امن ۽ سماجي خدمتون. |- | 18 | [[ڪمال‌الدين اظفر]] | 22 مئي 1995 – 16 مارچ 1997 | صدر پاڪستان | سياسي هم آهنگي. |- | 19 | [[ليفٽيننٽ جنرل معين الدين حيدر]] | 17 مارچ 1997 – 17 جون 1999 | صدر پاڪستان | شهري انتظامي سڌارا. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (12 آڪٽوبر 1999 – 23 مارچ 2002) |- | 20 | [[ڊاڪٽر عشرت العباد خان]] | 27 ڊسمبر 2002 – 9 فيبروري 2015 | صدر پاڪستان | سنڌ جو سڀ کان ڊگهو عرصو رهندڙ گورنر. |- | 21 | [[محمد زبير]] | 2 فيبروري 2017 – 3 آگسٽ 2018 | صدر پاڪستان | سول سياسي پسمنظر. |- | 22 | [[عمران اسماعيل]] | 27 آگسٽ 2018 – 17 آگسٽ 2021 | صدر پاڪستان | وفاقي–صوبائي ڇڪتاڻ جو دور. |- | 23 | [[ڪامران ٽسوري]] | 10 آڪٽوبر 2022 – موجوده | صدر پاڪستان | موجوده گورنر سنڌ. |} ===سنڌ اسيمبلي=== === سنڌ جا وزير اعليَ=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ اقتدار ! سياسي وابستگي ! اهم نوٽس / خدمتون (مختصر) |- | 1 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 16 آگسٽ 1947 – 28 اپريل 1948 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | سنڌ جو پهريون وزيراعليٰ (پاڪستان کان پوءِ). |- | 2 | [[پير الاهي بخش]] | 4 مئي 1948 – 4 فيبروري 1949 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | شروعاتي صوبائي انتظام جي سرواڻي. |- | 3 | [[يوسف هارون]] | 18 فيبروري 1949 – 7 مئي 1950 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن جي اڳواڻي. |- | 4 | [[قاضي فضل الله]] | 8 مئي 1950 – 24 مارچ 1951 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | مختصر دور. |- | 5 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 24 مارچ 1951 – 29 ڊسمبر 1951 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | ٻيو دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ / سڌي انتظام''' (29 ڊسمبر 1951 – 22 مئي 1953) |- | 6 | [[پيرزادو عبدالستار]] | 22 مئي 1953 – 8 نومبر 1954 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | گورنر راڄ کان پوءِ چونڊيل حڪومت. |- | 7 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 9 نومبر 1954 – 13 آڪٽوبر 1955 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | ٽيون دور؛ ون يونٽ کان اڳ آخري CM. |- | colspan="5" | '''ون يونٽ دور (سنڌ صوبي جو ڌار ادارتي ڍانچو ختم)''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | colspan="5" | '''مارشل لا / عبوري انتظام''' (1 جولاءِ 1970 – 1 مئي 1972) |- | 8 | [[ممتاز علي ڀٽو]] | 1 مئي 1972 – 20 ڊسمبر 1973 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ون يونٽ کان پوءِ صوبي جي بحالي واري دور ۾ حڪومت. |- | 9 | [[غلام مصطفى جتوئي]] | 20 ڊسمبر 1973 – 5 جولاءِ 1977 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 1973ع جي آئين واري دور ۾ حڪومت. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 6 اپريل 1985) |- | 10 | [[غوث علي شاهه]] | 6 اپريل 1985 – 6 اپريل 1988 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | 1985ع کان پوءِ صوبائي حڪومت. |- | 11 | [[اختر علي غلام قاضي]] | 11 اپريل 1988 – 24 جون 1988 | آزاد / غير وابسته | مختصر چونڊيل دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ''' (24 جون 1988 – 2 ڊسمبر 1988) |- | 12 | [[قائم علي شاهه]] | 2 ڊسمبر 1988 – 25 فيبروري 1990 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل حڪومت. |- | 13 | [[آفتاب شعبان ميراني]] | 25 فيبروري 1990 – 6 آگسٽ 1990 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | مختصر دور. |- | 14 | [[ڄام صادق علي]] | 6 آگسٽ 1990 – 5 مارچ 1992 | [[اسلامي جمهوري اتحاد]] | امن امان/سياسي بحران وارو دور. |- | 15 | [[مظفر حسين شاهه]] | 6 مارچ 1992 – 19 جولاءِ 1993 | [[اسلامي جمهوري اتحاد]] | مختصر سياسي دور. |- | 16 | [[سيد علي مدد شاهه]] | 19 جولاءِ 1993 – 21 آڪٽوبر 1993 | نگران | نگران وزيراعليٰ. |- | 17 | [[عبدالله شاهه]] | 21 آڪٽوبر 1993 – 6 نومبر 1996 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل دور. |- | 18 | [[ممتاز علي ڀٽو]] | 6 نومبر 1996 – 22 فيبروري 1997 | نگران | نگران دور. |- | 19 | [[لياقت علي جتوئي]] | 22 فيبروري 1997 – 30 آڪٽوبر 1998 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] | چونڊيل دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ''' (30 آڪٽوبر 1998 – 17 جون 1999) |- | colspan="5" | '''1999–2002: وفاقي/فوجي دور (صوبائي سياسي ڍانچو معطل)''' |- | 20 | [[علي محمد مهر]] | 17 ڊسمبر 2002 – 9 جون 2004 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] | 2002ع کان پوءِ حڪومت. |- | 21 | [[ارباب غلام رحيم]] | 9 جون 2004 – 19 نومبر 2007 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] | صوبائي حڪومت. |- | 22 | [[عبدالقادر هاليپوٽو]] | 19 نومبر 2007 – 6 اپريل 2008 | نگران | نگران دور. |- | 23 | [[قائم علي شاهه]] | 6 اپريل 2008 – 21 مارچ 2013 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل حڪومت. |- | 24 | [[زاهد قربان علوي]] | 21 مارچ 2013 – 30 مئي 2013 | نگران | نگران دور. |- | 25 | [[قائم علي شاهه]] | 30 مئي 2013 – 29 جولاءِ 2016 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٽيون دور. |- | 26 | [[مراد علي شاهه]] | 29 جولاءِ 2016 – 28 مئي 2018 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | پهريون دور. |- | 27 | [[فضل الرحمان]] | 2 جون 2018 – 18 آگسٽ 2018 | نگران | نگران دور. |- | 28 | [[مراد علي شاهه]] | 18 آگسٽ 2018 – 14 آگسٽ 2023 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٻيون دور. |- | 29 | [[مقبول باقر]] | 14 آگسٽ 2023 – 27 فيبروري 2024 | نگران | نگران وزيراعليٰ. |- | 30 | [[مراد علي شاهه]] | 27 فيبروري 2024 – موجوده | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٽيون دور (هاڻوڪو). |} === سنڌ اسيمبلي جا اسپيڪر=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ اسپيڪرشپ ! نوٽ / اهم وضاحت |- | 1 | [[سيد ميران محمد شاهه]] | 26 فيبروري 1938 – 3 مئي 1948 | سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر؛ آزاديءَ کان پوءِ به عهدو سنڀاليو. |- | 2 | [[آغا بدرالدين خان دراني]] | 8 مارچ 1949 – 29 ڊسمبر 1951 | آزاديءَ بعد شروعاتي پارلياماني دور جو اسپيڪر. |- | 3 | [[مير غلام علي ٽالپر]] | 14 سيپٽمبر 1953 – 21 مارچ 1955 | ون يونٽ کان اڳ وارو دور. |- | 4 | [[پير قربان علي شاهه]] | 26 مارچ 1955 – 14 آڪٽوبر 1955 | ون يونٽ لاڳو ٿيڻ کان اڳ آخري اسپيڪر. |- | colspan="4" | '''ون يونٽ دور – سنڌ اسيمبلي معطل''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | 5 | [[غلام رسول خان کيهر]] | 2 مئي 1972 – 3 مارچ 1977 | ون يونٽ ٽٽڻ کان پوءِ پهريون چونڊيل اسپيڪر. |- | 6 | [[آغا صدرالدين خان دراني]] | 13 مارچ 1977 – 4 جولاءِ 1977 | مختصر سياسي دور. |- | colspan="4" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 1985) |- | 7 | [[عبدالله حسين هارون]] | 6 اپريل 1985 – 13 مارچ 1986 | غير جماعتي چونڊن کان پوءِ اسپيڪر. |- | 8 | [[سيد مظفر حسين شاه]] | 6 اپريل 1986 – 1 ڊسمبر 1988 | اسيمبلي جي ٻيهر بحاليءَ وارو دور. |- | 9 | [[سيد عبدالله شاهه]] | 1 ڊسمبر 1988 – 5 نومبر 1990 | جمهوري دور جو اسپيڪر. |- | 10 | [[عبدالرزاق خان]] | 5 نومبر 1990 – 19 آڪٽوبر 1993 | سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 11 | [[غلام بخت خان مهر]] | 19 آڪٽوبر 1993 – 22 فيبروري 1997 | چونڊيل اسيمبلي جو اسپيڪر. |- | 12 | [[نواب مرزا (وڪيل)]] | 22 فيبروري 1997 – 26 آڪٽوبر 1998 | نواز شريف دور ۾ اسپيڪر. |- | colspan="4" | '''گورنر راڄ / اسيمبلي معطل''' (1998 – 2002) |- | 13 | [[سيد مظفر حسين شاه]] | 14 ڊسمبر 2002 – جنوري 2008 | ٻيهر اسپيڪرشپ؛ ڊگهو پارلياماني دور. |- | 14 | [[نثار احمد کهڙو]] | 18 فيبروري 2008 – 30 مئي 2013 | جمهوري تسلسل ۽ آئيني دور. |- | 15 | [[آغا سراج خان دراني]] | 30 مئي 2013 – 25 فيبروري 2024 | سنڌ جو سڀ کان ڊگهو عرصو رهندڙ اسپيڪر. |- | 16 | [[سيد اويس قادر شاهه]] | 25 فيبروري 2024 – موجوده | موجوده اسپيڪر سنڌ صوبائي اسيمبلي. |} === وفاق سان تعلق=== === عدالتي نظام=== === مڪاني حڪومتي نظام=== ====ميٽروپوليٽن ڪارپوريشنون==== ====ميونسيپل ڪارپوريشنون==== ====ترقياتي اٿارٽيون==== ===صوبائي اليڪشن ڪميشن=== ===قومي اسيمبلي جا تڪ=== ===صوبائي اسيمبلي جا تڪ=== === سياسي تنظيمون ==== ====غير سرڪاري تنظيمون==== == انتظامي ورھاست== ===ڊويزنون=== ===ضلعا=== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%; text-align:center;" | سنڌ جا ضلعا |- style="background:#6FA8DC; text-align:center;" ! نقشو ! ترتيب ! ضلعو ! ضلعي جو صدر مقام ! ايراضي (چورس ڪلوميٽر) ! آبادي (2017ع) ! آبادي جي گهاٽائي<br>(ماڻهو في چورس ڪلوميٽر) |- | rowspan="30" | [[فائل:Sindh Districts.svg|400px|سنڌ جا ضلعا]] | 1 | [[بدين ضلعو|بدين]] | [[بدين]] | 6,470 | 1,804,516 | 279 |- | 2 | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] | [[مٺي]] | 19,808 | 1,649,661 | 83 |- | 3 | [[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊو الهيار]] | [[ٽنڊو الهيار]] | 1,573 | 836,887 | 532 |- | 4 | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]] | [[ٽنڊو محمد خان]] | 1,814 | 677,228 | 373 |- | 5 | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] | [[ٺٽو]] | 7,705 | 979,817 | 127 |- | 6 | [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] | [[جيڪب آباد]] | 2,771 | 1,006,297 | 363 |- | 7 | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] | [[ڪوٽڙي]] | 11,250 | 993,142 | 88 |- | 8 | [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 1,022 | 2,201,079 | 2,155 |- | 9 | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | [[خيرپور، پاڪستان|خيرپور]] | 15,925 | 2,405,523 | 151 |- | 10 | [[دادو ضلعو|دادو]] | [[دادو، پاڪستان|دادو]] | 8,034 | 1,550,266 | 193 |- | 11 | [[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]] | [[سانگھڙ]] | 10,259 | 2,057,057 | 200 |- | 12 | [[سجاول ضلعو|سجاول]] | [[سجاول]] | 8,699 | 781,967 | 90 |- | 13 | [[سکر ضلعو|سکر]] | [[سکر]] | 5,216 | 1,487,903 | 285 |- | 14 | [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] | [[شڪارپور، پاڪستان|شڪارپور]] | 2,577 | 1,231,481 | 478 |- | 15 | [[شهيد بينظيرآباد ضلعو|شهيد بينظيرآباد]] | [[نوابشاهه]] | 4,618 | 1,612,847 | 349 |- | 16 | [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] | [[عمرڪوٽ]] | 5,503 | 1,073,146 | 195 |- | 17 | [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] | [[قمبر]] | 5,599 | 1,341,042 | 240 |- | 18 | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] | [[ڪراچي]] | 165 | 2,909,921 | 17,625 |- style="background:#FFF2CC;" | 19 | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] | [[ڪراچي]] | 85 | 1,791,751 | 21,079 |- style="background:#FFF2CC;" | 20 | [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] | [[ڪراچي]] | 62 | 2,972,639 | 48,336 |- style="background:#FFF2CC;" | 21 | [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] | [[ڪراچي]] | 630 | 3,914,757 | 6,212 |- | 22 | [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] | [[ڪنڌڪوٽ]] | 2,551 | 1,089,169 | 427 |- style="background:#FFF2CC;" | 23 | [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] | [[ڪورنگي]] | 95 | 2,457,019 | 25,918 |- style="background:#F4CCCC;" | 24 | [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] | [[ڪياماڙي]] | — | — | — |- | 25 | [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] | [[ميرپور ماٿيلو]] | 6,506 | 1,647,239 | 253 |- | 26 | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] | [[لاڙڪاڻو]] | 1,906 | 1,524,391 | 800 |- | 27 | [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] | [[مٽياري]] | 1,459 | 769,349 | 527 |- style="background:#FFF2CC;" | 28 | [[ملير ضلعو|ملير]] | [[ملير]] | 2,635 | 2,008,901 | 762 |- | 29 | [[ميرپور خاص ضلعو|ميرپور خاص]] | [[ميرپور خاص]] | 3,319 | 1,505,876 | 454 |- | 30 | [[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهرو فيروز]] | [[نوشهرو فيروز]] | 2,027 | 1,612,373 | 369 |} === سنڌ جا وڏا شھر=== {{Main|سنڌ جا شهر}} {| class="wikitable" style="width: 70%; font-size: 85%; border: #999 solid 1px; text-align: lcenter; margin-bottom: 0; margin: 1em auto 1em auto" |- ! colspan="5" style="text-align:center; background:YellowGreen;"| '''مُک شهرن جي فهرست''' |- ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| درجو ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| شهر ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| ضعا ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| آبادي ! rowspan=11 width:150| <br/>[[فائل:Mohenjodaro - view of the stupa mound.JPG|border|90px]]<br/>[[موهن جو دڙو]]<br/> |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 1 ||align=right | '''[[ڪراچي]]''' ||align=right | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|اوڀر ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي اولهه ضلعو|اولهه ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڏکڻ ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي مرڪزي ضلعو|مرڪزي ڪراچيl]]<br/>[[ملير ضلعو|ملير]]<br/>[[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] || 14,910,352 |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 2 ||align=right | '''[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]''' ||align=right | [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] || 1,732,693 |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 3 ||align=right | '''[[سکر]]''' ||align=right | [[سکر ضلعو|سکر]] || 1,400,000 |- |- | colspan="5" style="text-align:center; background:#f5f5f5;"| '''ذريعو: [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|پاڪستاني آدمشاري، 2017ع]]<ref name=census>{{cite web |url=http://www.pbscensus.gov.pk |title=Pakistan Bureau of Statistics - 6th Population and Housing Census |website=www.pbscensus.gov.pk}}</ref>''' |- | colspan="5" style="text-align:center; background:#f5f5f5;"| '''هن ۾ ضلعن جي صرف شهري آبادي ڏيکاريل آهي.''' |} == ثقافت ۽ تھذيب == ===سنڌيت=== سنڌيت هڪ وسيع، گهڻ-تہذيبي ۽ جذب ڪندڙ سماجي-ثقافتي تصور آهي، جنهن صديون گذرڻ سان مختلف تهذيبن ۽ سڀيتائن جا اثر پنهنجي اندر جذب ڪيا آهن. سنڌ جي سرزمين تي ايراني، يوناني، سٿين، هڻ، شاڪ، عربي ۽ ترڪي اثر موجود رهيا آهن، جڏهن ته ويجهي تاريخ ۾ آيل اسلام پڻ مقامي تهذيبي عنصرن سان ملي سنڌي تهذيب جو حصو بڻجي ويو. نتيجي طور سنڌ ۾ هڪ اهڙو سماجي ۽ فڪري ڍانچو تشڪيل ٿيو، جيڪو پنهنجي نوعيت ۾ ٻين علائقن کان الڳ سڃاڻپ رکي ٿو. سنڌ ۾ اسلام جو اظهار خاص طور [[تصوف]] جي صورت ۾ ٿيو، جيڪو مقامي فڪري روايتن، خاص طور [[ويدانت]]، سان فڪري ۽ روحاني لاڳاپو رکي ٿو. ان سنگم سبب سنڌي سماج ۾ مذهبي رواداري، عدم تشدد ۽ گڏيل عقيدت جا رويا مضبوط رهيا آهن. انهيءَ پس منظر ۾ سنڌي اسلام کي صوفين ۽ سنتن سان ڳنڍيل، انسان دوست ۽ سماجي هم آهنگيءَ جو مظہر سمجهيو وڃي ٿو. سنڌي روايت ۾ ڪيترائي اهڙا مثال ملن ٿا، جتي هڪ ئي روحاني شخصيت کي مختلف مذهبي سڃاڻپن سان ياد ڪيو ويو آهي. مثال طور، هندو برادري [[اڏيرو لعل]] کي مڃي ٿي، جڏهن ته مسلمان ساڳئي شخصيت کي شيخ طاهر جي نالي سان سڃاڻن ٿا. اهڙيءَ ريت هندو روايت ۾ لالو جئسراج ۽ مسلمان روايت ۾ [[منگهوپير]] ساڳئي روحاني مرڪز سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا، جنهن جي زيارت اڄ به جاري آهي. ڪجهه روايتن موجب، منگهوپير، لال شهباز قلندر ۽ ملتان جي غوث بهاءُالحق والدين جلال سرخ پاڻ ۾ روحاني ساٿي هئا، ۽ انهن سان لاڳاپيل “چوياري” جي روايت سيوهڻ سان وابسته سمجهي وڃي ٿي. جيتوڻيڪ اهڙيون روايتون تاريخي تنقيد جي دائري ۾ اچن ٿيون، پر اهي سنڌي سماج ۾ هندو ۽ مسلمان روحاني روايتن جي گڏيل قبوليت کي ظاهر ڪن ٿيون. انهيءَ تسلسل ۾، راجا ڀرتري ۽ لال شهباز قلندر جهڙيون شخصيتون مختلف مذهبي برادرين ۾ احترام سان ياد ڪيون وڃن ٿيون. اهڙيءَ ريت ستين جو آستان (روهڙي) پڻ سنڌي سماج ۾ مذهبي فرق کان مٿانهون ٿي گڏيل عقيدت جو مرڪز رهيو آهي. اهي سڀ عنصر سنڌي تهذيب کي هڪ منفرد رنگ ۽ سڃاڻپ ڏين ٿا. اگرچه صوفي روايتن جو جنم ٻين علائقن ۾ به ٿيو، پر سنڌ جي سماجي ۽ فڪري ماحول انهن روايتن کي خاص قوت ۽ قبوليت بخشي. نتيجي طور، صوفيانه سوچ سنڌ ۾ پختگي اختيار ڪئي. ساڳئي وقت، ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم پڻ سنڌ ۾ داخل ٿيا، پر مقامي تهذيبي ڍانچي ۾ مڪمل طور پنهنجو الڳ وجود قائم نه ڪري سگهيا ۽ وقت سان گڏ سنڌيت جي وسيع دائري ۾ ضم ٿي ويا. ڀڳتي ڪال دوران به سک پنٿ سنڌ ۾ پنهنجو الڳ “اڪالي روپ” قائم نه ڪري سگهيو، جيڪو سنڌي تهذيب جي جذب ڪندڙ صلاحيت کي ظاهر ڪري ٿو<ref name="autogenerated1"/>. ===لباس=== ===ڪلاسيڪل موسيقي=== ===لوڪ ورثا=== ==قديم آثار== سنڌ تاريخي لحاظ کان ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين تهذيبن جو مرڪز رهي آهي. هتي موجود آثارِ قديمه انساني آبادڪاريءَ جي شروعاتي دور، سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب، بدھ ۽ هندو دور، عرب-اسلامي حڪمراني، ۽ وچئين دور جي سياسي ۽ مذهبي ارتقا کي واضح ڪن ٿا. موهن جو دڙو جهڙا عالمي اهميت وارا شهر، بانڀور ۽ منصوره جهڙا ابتدائي اسلامي مرڪز، برهمڻ آباد جهڙا قديم هندو-بدھ شهر، مڪلي جهڙو عظيم قبرستان، ۽ ٿرپارڪر جا جين مندر سنڌ جي گهڻ تهذيبي تاريخ جا زنده شاهد آهن. ===سنڌ ۾ واقع قديم آثارن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! ماڳ جو نالو ! هنڌ / علائقو / ضلعو ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[موهن جو دڙو]] | [[ڏوڪري]] ڀرسان، [[سنڌو درياهه]] جو ساڄو ڪنارو، [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو عالمي شهرت يافته شهر (2600–1900 ق.م)، [[يونيسڪو عالمي ورثو]]. |- | 2 | [[ڀنڀور]] | ڀنڀور، [[گهارو]] [[کاري]]ءَ ڀرسان، [[ٺٽو ضلعو]] | قديم بندرگاهه؛ [[محمد بن قاسم]] جي دور سان منسوب ابتدائي اسلامي شهر. |- | 3 | [[برهمڻ آباد]] | برهمڻ آباد–[[منصوره، سنڌ|منصوره]] علائقو، مرڪزي سنڌ (سانگهڙ/نوابشاهه پٽي) | قديم هندو-ٻڌ شهري مرڪز؛ پوءِ عرب دور ۾ منصوره جي قيام سان لاڳاپيل. |- | 4 | [[منصوره]] | برهمڻ آباد ڀرسان، [[سانگھڙ ضلعو]] مرڪزي سنڌ | سنڌ جي پهرين اسلامي گادي؛ عرب دور جو اهم شهر. |- | 5 | [[چانھون جو دڙو]] | [[نوابشاھ]] ڀرسان، [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] | سنڌو تهذيب جو اهم صنعتي ۽ دستڪاري مرڪز. |- | 6 | [[آمري]] | [[منڇر ڍنڍ]] ڀرسان، [[مانجهند]]، [[ڄامشورو ضلعو]] | سنڌو تهذيب کان اڳ واري (ھڙاپا جي شروعاتي) ثقافت جو ماڳ. |- | 7 | [[ڪوٽ ڏيجي]] | ڪوٽ ڏيجي، 25 ڪلوميٽر [[خيرپور]] کان، [[خيرپور ضلعو]] | قبل از سنڌو تهذيب قلعو ۽ دڙو؛ شهري ارتقا جا شروعاتي ثبوت. |- | 8 | [[لکڻ جو دڙو]] | [[روهڙي]]–[[سکر]] ڀرسان، [[سکر ضلعو]] | وڏو قديم دڙوئ؛ سنڌو تهذيب سان لاڳاپيل. |- | 9 | [[جھڪر جو دڙو]] | [[موهن جو دڙو]] علائقو، [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | جهڪر ثقافت؛ سنڌو تهذيب کان پوءِ جو دور. |- | 10 | [[ڪاهو جو دڙو]] | [[ٺٽو]]/[[بدين]] علائقو، ڏکڻ سنڌ | ٻڌ دور جو دڙو؛ [[اسٽوپا]] ۽ مذهبي ڍانچا. |- | 11 | [[مڪلي قبرستان]] | [[مڪلي]] ٽڪري، [[ٺٽو]] شهر ڀرسان، [[ ٺٽو ضلعو]] | دنيا جو وڏو اسلامي قبرستان (14هين–18هين صدي)، [[يونيسڪو عالمي ورثو]]. |- | 12 | [[چوڪنڊي قبرستان]] | ڪراچي کان اوڀر، قومي شاهراهه ڀرسان، [[ملير ضلعو]] | پٿر تي نقاشي ٿيل اسلامي دور جا مقبرا. |- | 13 | [[ڀوڏيسر جا مندر]] | ڀوڏيسر، [[ننگرپارڪر]] ڀرسان، [[ ٿرپارڪر ضلعو]] | [[جين مت|جين]] دور جا مندر؛ ماربل جي نفيس تعمير. |- | 14 | [[نگرپارڪر جا جين مندر]] | [[ڪارونجھر جبل|ڪارونجهر]] جبلن جو علائقو، [[ٿرپارڪر ضلعو]] | 14هين–15هين صدي جا جين مذهبي ماڳ. |- | 15 | [[سرج جي ٽڪري]] | [[روهڙي]] ٽڪريون، [[سکر ضلعو]] | قديم رهائشي ۽ مذهبي ماڳن جو مجموعو. |- | 16 | [[پير شاھ جڙيو]] | [[ڪيٽي بندر]] ڀرسان، [[سنڌو ڊيلٽا]]، [[ٺٽو ضلعو]] | قديم بندرگاهه ۽ واپاري مرڪز سان لاڳاپيل ماڳ. |} ==ٻوليون== ===سنڌي ٻولي=== سنڌي ٻولي ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين، زندهه ۽ مسلسل ارتقا ڪندڙ ٻولين مان هڪ آهي. هي ٻولي بنيادي طور تي سنڌ جي تاريخي خطي سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته سنڌي ڳالهائيندڙ برادريون [[هندستان]]، وچ اوڀر، يورپ ۽ اتر آمريڪا تائين پکڙيل آهن. لسانياتي لحاظ کان سنڌي ٻولي هند-آريائي ٻولين جي اتر-اولهه شاخ سان تعلق رکي ٿي ۽ ان جو رشتو سڌو سنئون پراڪرتي ۽ اپڀرنس مرحلن سان جڙيل آهي. سنڌي ٻولي جي ارتقا جو سلسلو قديم [[انڊو يورپي ٻوليون|هند-يورپي لساني خاندان]] تائين پهچي ٿو. آثار قديمه، لساني شواهد ۽ تاريخي متن اهو ظاهر ڪن ٿا ته سنڌي ٻوليءَ جا ابتدائي روپ ويدڪ ۽ بعد ۾ پراڪرتي ٻولين سان رابطي ۾ رهيا. عرب دور (اٺين صدي عيسوي) ۾ سنڌي ٻولي اسلامي دنيا سان رابطو قائم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ عربي ۽ فارسي لفظن جو وڏو ذخيرو سنڌي ۾ شامل ٿيو. هي رابطو سنڌي ٻوليءَ کي نه صرف لغوي طور مالا مال بڻايو، پر فڪري، فقهي ۽ ادبي ميدانن ۾ به وسعت عطا ڪئي. سنڌي ٻولي جي هڪ نمايان خصوصيت ان جو گهڻ رخي رسم الخط آهي. موجوده دور ۾ پاڪستان ۾ سنڌي ٻولي بنيادي طور عربي-فارسي بنياد واري سنڌي رسم الخط ۾ لکي وڃي ٿي، جيڪو اضافي نقطن ۽ اکرن سان مقامي آوازيات کي مڪمل نموني ظاهر ڪري ٿو. جڏهن ته هندستان ۾ سنڌي ٻولي ديوناگري ۽ ڪڏهن ڪڏهن خدابادي رسم الخط ۾ به لکي وڃي ٿي. هي گهڻ رسم الخط هجڻ سنڌي ٻوليءَ کي لسانياتي مطالعي جي لحاظ کان خاص اهميت عطا ڪري ٿو. سنڌي ٻولي [[آوازيات]] جي حوالي سان ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان امير ٻولين مان هڪ آهي. سنڌي ۾ ٻهراڙي ۽ شهري لهجن سميت ڪيترائي صوتي فرق موجود آهن، جن ۾ امپلاسيو (implosive) آواز خاص طور تي نمايان آهن، جيڪي گهڻين هند-آريائي ٻولين ۾ ناياب آهن. صرفيات جي لحاظ کان سنڌي ٻولي اسم، فعل، صفت ۽ ضمير جي پيچيده پر منظم نظام تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ جنس، عدد ۽ حالت جا واضح اصول ملن ٿا. سنڌي ٻولي جو نحوي ڍانچو بنيادي طور فاعل–مفعول–فعل (SOV) ترتيب تي ٻڌل آهي، جيڪو ان کي ٻين هند-آريائي ٻولين جهڙوڪ [[اردو]] ۽ [[هندي]] سان ويجهو رکي ٿو. بهرحال، سنڌي ٻوليءَ ۾ جملن جي لچڪدار جوڙجڪ ۽ معاون فعلن جو وسيع استعمال ان کي اظهار جي لحاظ کان گهڻو وسيع بڻائي ٿو. سنڌي ٻولي جو لغوي ذخيرو مختلف تہذيبن جي گڏيل ورثي جو نتيجو آهي. ان ۾ سنسڪرتي، پراڪرتي، عربي، فارسي، ترڪي ۽ جديد دور ۾ انگريزي اثرات نمايان نظر اچن ٿا. هي گڏيل لغوي ورثو سنڌي ٻوليءَ کي نه صرف مقامي پر بين الاقوامي فڪري وهڪرن سان به ڳنڍي ٿو. سنڌي ٻوليءَ جي ادبي تاريخ انتهائي قديم ۽ وسيع آهي. صوفي شاعري، لوڪ ادب، داستانوي روايتون ۽ جديد نثر سنڌي ادب جا اهم ستون آهن. خاص طور تي صوفي شاعرن سنڌي ٻوليءَ کي فڪري اوچائي عطا ڪئي ۽ ان کي روحانيت، انسان دوستي ۽ سماجي انصاف جو ذريعو بڻايو. جديد دور ۾ ناول، افسانو، تنقيد ۽ صحافت سنڌي ادب کي نون رخن ڏانهن وڌايو آهي. اڄ سنڌي ٻولي [[سنڌ]] جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ تعليمي، عدالتي ۽ انتظامي نظام ۾ استعمال ٿئي ٿي. جديد دور ۾ ڊجيٽل ميڊيا، يونيڪوڊ معيار ۽ آن لائين مواد جي واڌ ويجهه سنڌي ٻوليءَ کي عالمي سطح تي وڌيڪ رسائي ڏني آهي. ٻوليءَ جي معياري بڻائڻ، اصطلاحي ترقي ۽ تعليمي پاليسين ۾ انضمام لاءِ مختلف علمي ۽ سرڪاري ادارا ڪم ڪري رهيا آهن. سنڌي ٻولي صرف رابطي جو ذريعو نه پر هڪ تاريخي شعور، فڪري ورثي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مظبوط مظھر آهي. ان جي لسانياتي بناوت، ادبي روايت ۽ تاريخي تسلسل سنڌي ٻوليءَ کي ڏکڻ ايشيا جي اهم ترين ٻولين مان هڪ بڻائين ٿا، جيڪا ماضي، حال ۽ مستقبل کي هڪ ئي وهڪري ۾ جوڙي ٿي. ===اردو ٻولي=== ===بلوچي ٻولي=== ===سرائيڪي ٻولي=== ===سنڌ ۾ ڳالھايون ويندڙ ٻيون ٻوليون=== ===سنڌي ٻولي اٿارٽي=== سنڌي ٻولي اٿارٽي هڪ خودمختيار ادارو آهي، جيڪو سنڌ حڪومت جي ثقافت ۽ سياحت کاتي جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ ڪم ڪري رهيو آهي. اٿارٽيءَ جو هڪ بورڊ آف گورنرس آهي، جيڪو اٿارٽيءَ جي ڪم ڪار جي نگراني ڪرڻ سان گڏ، اٿارٽيءَ جي مقصدن لاءِ پاليسيون جوڙيندو رهندو آهي. هن اداري جو پهريون بورڊ آف گورنرس، سنڌ جي نامياري عالم ۽اسڪالر ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي سربراهيءَ ۾ جوڙيو ويو هو. اٿارٽيءَ جي قيام واري وقت کان وٺي، مختلف عالم اديب هن اداري جا چيئرمئن مقرر ڪيا ويا، جن وقت بوقت پنهنجي علمي ۽ ادبي قابليت ۽ استعداد سان سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ ترويج لاءِ ڪم ڪيو<ref>[https://web.archive.org/web/20250101000000/http://sl.sindhila.org/ سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو — Web Archive]. سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو (Sindhi Language Authority) سرڪاري ويب سائيٽ. رسائي تاريخ: 7 جنوري 2026.</ref> ===موئن جو دڙو=== ===ڀنڀور=== ===ڪوٽ ڏيجي وارا آثار=== ===ڪاڻو جو دڙو=== ===ننگر پارڪر وارو جين مندر=== ===رني ڪوٽ=== ===برھمڻ آباد جا آثار=== ===بکر ۽ اروڙ وارا قلعا=== ===حيدرآباد وارا قلعا=== ===عمرڪوٽ وارو قلعو=== ===عجائب گھر=== ==مذھب== ===سنڌ ۾ عيسائيت=== اهو چوڻ غلط آهي ته عيسائيت پهريون ڀيرو سنڌ ۾ انگريزن متعارف ڪرائي. حقيقت ۾ عيسائيت سنڌ ۾ ان کان گهڻو اڳ پهتي هئي، جڏهن اها اڃا برطانيا تائين به نه پهتي هئي. اسان جي موجوده عيسوي دور جي پهرين صديءَ ۾، حضرت عيسيٰؑ جي اصحابين مان هڪ، سينٽ ٿامس، هندستان آيو ۽ ٽيڪسيلا (راولپنڊي جي ويجهو) جي بادشاهه گونڊوفرس کي عيسائيت قبول ڪرائي، جيڪو ان وقت سنڌو ماٿريءَ جو حڪمران هو. اهڙي طرح، سنڌ وٽ هڪ عيسائي بادشاهه موجود هو، ان کان گهڻو اڳ، جڏهن برطانيا وٽ اهڙو ڪو بادشاهه نه هو. ان کان پوءِ، جڏهن عراق، ايران ۽ ٻين پاڙيسري ملڪن ۾ وڌيڪ کان وڌيڪ ماڻهن عيسائيت اختيار ڪئي، ته اهي واپاري رستن ذريعي سنڌو ماٿريءَ ڏانهن سفر ڪرڻ لڳا، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ عيسائين جي هڪ برادري وجود ۾ آئي. ان بابت ڪي اشارا ۽ ثبوت موجود آهن، پر پوءِ ايندڙ حملي آورن انهن ڪتبن ۽ يادگارن کي تباهه ڪري ڇڏيو، جيڪي عيسائيت جي هن ابتدائي دور بابت وڌيڪ ڄاڻ فراهم ڪري سگهيا پئي<ref>Did the British Introduce · Christianity into Sind By Rev. Achilles Meersman, O.F.M.; SINDH OBSERVER Selection from the Jouunal of Sindh Historical Society; page 99; Edited by: Dr.Mubarak Ali; </ref>. بعد ۾ عيسائي ٻيهر سنڌ ڏانهن موٽي آيا. هي عمل ڪڏهن ٿيو، ان بابت پڪ سان ڪجهه چئي نٿو سگهجي. ايترو ضرور معلوم آهي ته عيسائين لاءِ مذهبي عبادتون ڪرائڻ خاطر وقت بوقت ڪنهن پادريءَ جو سنڌ اچڻ ضروري هوندو هو. اهو سلسلو گهٽ ۾ گهٽ انگريزن جي آمد کان ڪجهه سال اڳ تائين جاري رهيو. اهڙيءَ طرح اسان پڙهون ٿا ته گهٽ ۾ گهٽ 1810ع تائين آگسٽيني آرڊر سان تعلق رکندڙ هڪ ڪئٿولڪ پادري هن مقصد لاءِ ڪراچي ايندو رهيو. ان کان پوءِ 1840ع ۾ حيدرآباد ۾ هڪ پادري مقرر ڪيو ويو، ۽ ان وقت کان وٺي سنڌ ۾ عيسائين جي مستقل موجودگي رهي آهي، جن جون پنهنجون گرجا گهر ۽ باقاعده مذهبي عبادتون ٿينديون رهيون آهن. انهن عيسائين سنڌ جي ترقيءَ ۾ خاص طور تعليم جي ميدان ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جيڪو هنن تقريباً هڪ صدي اڳ شروع ڪيو<ref>Did the British Introduce · Christianity into Sind By Rev. Achilles Meersman, O.F.M.; SINDH OBSERVER Selection from the Jouunal of Sindh Historical Society; page 99 & 100; Edited by: Dr.Mubarak Ali; </ref>. === اسلام جو ڦهلاء === محمد بن قاسم جي سنڌ فتح ڪرڻ کان بعد هتي اسلام جي پرچار شروع ٿي وئي. [[اسلامي حڪومت]] ۾ سنڌ واسين سان سهڻو ورتاء ڪيو ويو.. هندن کي پنهنجي مذهب مطابق هلڻ جي مڪمل آزادي هئي. ساڻن هر قسم جون رعايتون ڏنيون ويون. جنهن ڪري ماڻهو مسلمانن کان متاثر ٿيندي [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳا. حضرت [[عمر بن عبدالعزيز]] پنهنجي عهد [[خلافت]] ۾ هندو سردارن ڏانهن اسلام جي دعوت موڪلي، جنهن تي ڪيترائي هندو راجا مسلمان ٿيا. انهن ۾ [[راجا ڏاهر]] جو پٽ [[راجا جيسيه]] به شامل هو.<ref>جنت السنڌ </ref> ==تعليم== تعليم جو شعبو سنڌ جي سماجي ۽ معاشي ترقي جو هڪ بنيادي جزو آهي ۽ صوبو اعليٰ تعليم، فني تربيت ۽ مهارتن جي ترقي لاءِ هڪ اهم مرڪز طور اڀري رهيو آهي. وڌندڙ آبادي، تعليم حاصل ڪرڻ جي خواهش ۽ ماهر افرادي قوت جي طلب سبب صوبي ۾ تعليمي ادارن، فني تربيت مرڪزن ۽ ڊجيٽل سکيا جي پليٽفارمن جي قيام لاءِ وسيع موقعا موجود آهن. سنڌ حڪومت تعليمي سڌارن کي ترجيح ڏني آهي، جنهن تحت تعليمي انفراسٽرڪچر جي بهتري، ڊجيٽل خواندگي جي واڌاري ۽ استادن جي تربيت لاءِ مختلف قدم کنيا ويا آهن. [[ڪراچي]] سميت صوبي جا وڏا شهري مرڪز ڪيترين ئي نامور يونيورسٽين، تحقيقي ادارن ۽ اعليٰ تعليمي مرڪزن جو گهر آهن، جتان هر سال وڏي تعداد ۾ ماهر گريجوئيٽ ۽ پيشاور افرادي قوت تيار ٿئي ٿي. روايتي تعليم کان وٺي اعليٰ تعليم، فني ۽ پيشاورانه تربيت تائين موجود موقعا سنڌ کي علم، تحقيق ۽ انساني وسيلن جي ترقي لاءِ هڪ اهم مرڪز بڻائين ٿا، جيڪو صوبي جي ڊگهي مدي واري معاشي ۽ سماجي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Education (Building the Future of Knowledge and Skills) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> سنڌ ۾ تعليم جو نظام مختلف وهڪرن تي مشتمل آهي، جنهن ۾ سرڪاري، نجي، ديني، فني، غير رسمي ۽ اعليٰ تعليم شامل آهي. سنڌ پاڪستان جو پهريون صوبو هو جنهن 18هين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ فري اينڊ ڪمپلسري ايجوڪيشن ايڪٽ 2013 نافذ ڪيو، جنهن تحت بنيادي تعليم کي قانوني حق تسليم ڪيو ويو. تعليم بابت قومي ۽ صوبائي سطح تي تاريخي طور تي پاليسيون ۽ منصوبا جوڙيا ويا آهن، پر ان جي باوجود تعليم جي ميدان ۾ وڏا چئلينج برقرار آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سن 2015 تائين سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 12.7 ملين ٻار اسڪول وڃڻ جي عمر ۾ هئا، جن مان 6.6 ملين (53٪) ٻار اسڪول کان ٻاهر هئا. سرڪاري تعليم بابت ڄاڻ ۽ تجزيو گهڻو ڪري حڪومت جي شايع ڪيل انگن اکرن تي ٻڌل آهي، جيڪي صوبي ۾ تعليم جي موجوده صورتحال کي واضح ڪن ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ سرڪاري تعليم جي ڍانچي ۾ سڀ کان وڏو حصو پرائمري تعليم جو آهي. صوبي ۾ ڪُل 45,447 اسڪول آهن، جن مان لڳ ڀڳ 90٪ پرائمري سطح جا آهن. پرائمري تعليم ۾ داخلا سڀ کان وڌيڪ آهي، ۽ 2015–16 ۾ ايڊجسٽڊ نيٽ انرولمينٽ ريٽ 77٪ هو، جڏهن ته 23٪ ٻار اسڪول کان ٻاهر هئا. 1970–71 کان 2015–16 تائين پرائمري ادارن جو تعداد 310٪ وڌيو، جڏهن ته داخلا ۾ 192٪ واڌ ٿي. سنڌ ملڪ جي ڪُل پرائمري داخلا جو لڳ ڀڳ 22٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. پرائمري کان پوءِ وچولي (مڊل) تعليم ۾ داخلا نمايان گهٽجي وڃي ٿي. 2015–16 ۾ وچولي سطح جو ايڊجسٽڊ نيٽ انرولمينٽ ريٽ 49٪ هو. صوبي ۾ لڳ ڀڳ 41,131 پرائمري اسڪولن جي مقابلي ۾ صرف 2,329 وچولي اسڪول موجود آهن، جنهن سبب پرائمري کان پوءِ شاگردن جي منتقلي ۾ وڏي رڪاوٽ سامهون اچي ٿي. 1970–71 کان 2015–16 تائين وچولي تعليم ۾ ادارن جو تعداد 327٪ ۽ داخلا 1686٪ وڌي، جڏهن ته سنڌ ملڪ جي وچولي تعليم ۾ داخلا جو 15٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ثانوي تعليم (ميٽرڪ) ۾ ادارن جو تعداد 1970–71 کان 2015–16 تائين 205٪ وڌيو، جڏهن ته داخلا ۾ 66٪ واڌ ٿي. سنڌ ملڪ جي ثانوي تعليم جي داخلا جو 17٪ حصو رکي ٿي. ڪاليجن جي سطح تي ادارن ۾ 109٪ ۽ داخلا ۾ 509٪ واڌ ٿي، جڏهن ته اعليٰ ثانوي تعليم ۾ سنڌ جو قومي حصو 27٪ آهي. يونيورسٽي تعليم ۾ نمايان واڌ ڏسڻ ۾ آئي آهي. 1970–71 کان 2015–16 تائين سنڌ ۾ يونيورسٽين جو تعداد 2 کان وڌي 17 ٿيو، جيڪا 750٪ واڌ آهي، جڏهن ته داخلا ۾ 4247٪ اضافو ٿيو. اعليٰ تعليم ۾ داخلا خاص طور سن 2000 کان پوءِ تيزيءَ سان وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سرڪاري اسڪولن ۾ سکيا جي معيار بابت انگ اکر ٻڌائن ٿا ته سنڌ ۾ 9,499 هڪ ڪمري وارا اسڪول ۽ 18,293 هڪ استاد وارا اسڪول موجود آهن، جتي هڪ استاد کي ڪيترن درجن يا جماعتن کي پڙهائڻو پوي ٿو. بنيادي سهولتن جي کوٽ پڻ نمايان آهي: لڳ ڀڳ 50٪ اسڪولن ۾ پيئڻ جو پاڻي ناهي، 46٪ ۾ ٽوائلٽ، 41٪ ۾ بائونڊري وال، ۽ 63٪ ۾ بجلي موجود ناهي<ref name=" ايڪانومي"/>. شاگرد-استاد تناسب ۾ به علائقائي فرق موجود آهي. ڳوٺاڻن علائقن ۾ اهو تناسب 1:30 آهي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ 1:20 آهي. ڪجهھ ضلعن جهڙوڪ گھوٽڪي ۾ اهو تناسب 1:37 تائين پهچي ٿو. نجي تعليم ۾ تيزي سان واڌ ٿي آهي. ملڪ جي ڪُل داخلا جو لڳ ڀڳ 40٪ نجي اسڪولن ۾ آهي، يعني هر ٽن مان هڪ ٻار نجي اسڪول ۾ پڙهي ٿو. نجي اسڪولن ۾ داخلا شهري علائقن ۾ ڳوٺاڻن علائقن کان وڌيڪ آهي، ۽ گهٽ آمدني وارا گهراڻا به نجي اسڪولن کي ترجيح ڏين ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. غير رسمي بنيادي تعليم ۽ بالغ خواندگي لاءِ ڊائريڪٽوريٽ آف لٽريسي اينڊ نان فارمل ايجوڪيشن سن 2002 ۾ قائم ڪئي وئي، پر هن شعبي لاءِ مڪمل پاليسي ۽ نئون نصاب موجود ناهي. فني ۽ ووڪيشنل تعليم ۾ ادارن جو تعداد 1970–71 کان 2015–16 تائين 1446٪ ۽ داخلا 1484٪ وڌي. سنڌ ملڪ جي فني ۽ ووڪيشنل ادارن جو 16٪ ۽ داخلا جو 25٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ديني مدرسن جو وڏو حصو رياستي ضابطن کان ٻاهر آهي. ڪيترائي والدين پنهنجن ٻارن کي مدرسن ۾ موڪلين ٿا، جتي تعليم، رهائش ۽ خوراڪ مفت مهيا ڪئي وڃي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. تعليمي پاليسين جي حوالي سان، پاڪستان ۾ 1947 کان وٺي ڪيترائي قومي تعليمي منصوبا ۽ پاليسيون جوڙيون ويون آهن، جن ۾ يونيورسل پرائمري ايجوڪيشن جا هدف بار بار مقرر ۽ تبديل ڪيا ويا. بهرحال، پاليسي عملدرآمد هميشه هڪ وڏو چئلينج رهيو آهي. تعليمي بجيٽ ۾ لڳ ڀڳ 88٪ خرچ بار بار ٿيندڙ (ريڪرنٽ) خرچن تي آهي، جڏهن ته ترقياتي خرچن لاءِ محدود وسيلا بچن ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. ===سنڌ جون سرڪاري (گورنمينٽ) يونيورسٽيون=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! يونيورسٽي ! ضلعو / ڪراچي جو ضلعو ! شهر / ٽائون ! حيثيت ! نوعيت / شعبو |- | 1 | [[اَروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊيزائن اينڊ هيريٽيج]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | آرٽ / آرڪيٽيڪچر / هيريٽيج |- | 2 | [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | عام (عورتن لاءِ) |- | 3 | [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | بزنس / آءِ ٽي |- | 4 | [[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي حيدرآباد]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[حيدرآباد]] | سرڪاري | عام |- | 5 | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[ٽنڊو ڄام]] | سرڪاري | زراعت ۽ لاڳاپيل سائنسز |- | 6 | [[يونيورسٽي آف سنڌ]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | عام |- | 7 | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 8 | [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 9 | [[شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي آف آرٽس، ڊيزائن اينڊ هيريٽيجز]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | آرٽ / ڊيزائن |- | 10 | [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اسڪِل ڊولپمينٽ]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[خيرپور]] | سرڪاري | انجنيئرنگ / مهارتن جي تربيت |- | 11 | [[گمبٽ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[گمبٽ]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 12 | [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[خيرپور]] | سرڪاري | عام |- | 13 | [[قائدِ عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 14 | [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | طبي (عورتن لاءِ) |- | 15 | [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي شهيد بينظير آباد]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | عام |- | 16 | [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[سڪرنڊ]] | سرڪاري | ويٽرنري / اينيمل سائنسز |- | 17 | [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | [[لاڙڪاڻو]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 18 | [[شيخ اياز يونيورسٽي]] | [[شڪارپور ضلعو]] | [[شڪارپور]] | سرڪاري | عام |- | 19 | [[يونيورسٽي آف صوفيزم اينڊ ماڊرن سائنسز]] | [[مٽياري ضلعو]] | [[ڀِٽ شاهه]] | سرڪاري | عام / صوفي اڀياس |- | 20 | [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي لياڙي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |- | 21 | [[دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | انجنيئرنگ / ٽيڪنالاجي |- | 22 | [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[صدر]] | سرڪاري | طب ۽ صحت سائنسز |- | 23 | [[فيڊرل اردو يونيورسٽي آف آرٽس، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[گلشن ٽائون]] | سرڪاري (وفاقي) | عام |- | 24 | [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | بزنس / پبلڪ پاليسي |- | 25 | [[جناح سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 26 | [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[گلشن ٽائون]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 27 | [[سنڌ مدرسۃ الاسلام يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |- | 28 | [[يونيورسٽي آف ڪراچي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |} === سنڌ جون خانگي يونيورسٽيون === ===سنڌ جون خانگي (پرائيويٽ) يونيورسٽيون=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! يونيورسٽي ! ضلعو / ڪراچي جو ضلعو ! شهر / ٽائون ! حيثيت ! نوعيت / شعبو |- | 1 | [[يونيورسٽي آف ماڊرن سائنسز]] | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] | [[ٽنڊو محمد خان]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 2 | [[ابنِ سينا يونيورسٽي]] | [[ميرپورخاص ضلعو]] | [[ميرپورخاص]] | خانگي | عام / صحت |- | 3 | [[يونيورسٽي آف آرٽ اينڊ ڪلچر، ڄامشورو]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | خانگي | آرٽ / ميڊيا |- | 4 | [[اسرا يونيورسٽي]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[حيدرآباد]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 5 | [[آغا خان يونيورسٽي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | طب ۽ صحت سائنسز |- | 6 | [[ال غزالي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / اسلامي اڀياس |- | 7 | [[ال ڪوثر يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / اسلامي اڀياس |- | 8 | [[باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | طبي سائنسز |- | 9 | [[ڪاميڪس انسٽيٽيوٽ آف بزنس اينڊ اي مرجنگ سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / آءِ ٽي |- | 10 | [[دادابهاءِ انسٽيٽيوٽ آف هائير ايڊيوڪيشن]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 11 | [[ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 12 | [[ايمان انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ / آءِ ٽي |- | 13 | [[گرين وِچ يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 14 | [[حبيب يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | لبرل آرٽس / انجنيئرنگ |- | 15 | [[همدرد يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 16 | [[هينڊس انسٽيٽيوٽ آف ڊيولپمينٽ اسٽڊيز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | ترقيات / پبلڪ هيلٿ |- | 17 | [[اِلما يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / ميڊيا / آءِ ٽي |- | 18 | [[انڊس يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 19 | [[انڊس ويلِي اسڪول آف آرٽ اينڊ آرڪيٽيڪچر]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[ڪلفٽن]] | خانگي | آرٽ / آرڪيٽيڪچر |- | 20 | [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ سائنسز |- | 21 | [[اقراء يونيورسٽي]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 22 | [[جناح يونيورسٽي فار وومين]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام (عورتن لاءِ) |- | 23 | [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي ڪورنگي ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 24 | [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي اينڊ انٽرپرينيوئرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪنالاجي |- | 25 | [[ڪراچي اسڪول فار بزنس اينڊ ليڊرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | بزنس / ليڊرشپ |- | 26 | [[ڪي اي ايس بي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / آءِ ٽي |- | 27 | [[ملير يونيورسٽي آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | سائنس / ٽيڪنالاجي |- | 28 | [[ميٽروپوليٽن يونيورسٽي ڪراچي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 29 | [[ملينيم انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي اينڊ انٽرپرينيوئرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪنالاجي / بزنس |- | 30 | [[محمد علي جناح يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / آءِ ٽي / بزنس |- | 31 | [[نذير حسين يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 32 | [[نيوپورٽس انسٽيٽيوٽ آف ڪميونيڪيشنز اينڊ اڪنامڪس]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ميڊيا / بزنس |- | 33 | [[سيفي برهاني يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (ڪميونٽي) | عام |- | 34 | [[سليم حبيب يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ڪمپيوٽنگ / انجنيئرنگ |- | 35 | [[شهيد بينظير ڀٽو سٽي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 36 | [[شهيد بينظير ڀٽو ديوان يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / صحت |- | 37 | [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 38 | [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | قانون |- | 39 | [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ / آءِ ٽي |- | 40 | [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ايلائيڊ هيلٿ |- | 41 | [[سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ |- | 42 | [[سهيل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | صحت سائنسز |- | 43 | [[ٽيڪسٽائل انسٽيٽيوٽ آف پاڪستان]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪسٽائل انجنيئرنگ |- | 44 | [[يو آءِ ٽي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / آءِ ٽي |- | 45 | [[ضياءُالدين يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | طب ۽ صحت سائنسز |} === اسڪول جا ڄار=== ===تحقيقي ادارا=== ===سنڌي ادبي بورڊ=== ===سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ=== === سنڌ جا فني ادارا=== ===سنڌ جا زرعي تحقيقاتي ادارا=== ===سنڌ جا تعليمي بورڊ=== ==صحت== سنڌ ۾ صحت سان لاڳاپيل اهم اشاريَ عالمي ۽ قومي هدفن جي ڀيٽ ۾ پوئتي نظر اچن ٿا. 2015ع ۾ [[سنڌ ۾ ٻارڙن جي موت جي شرح]] 1,000 زنده ڄمڻ تي 82 هئي، جڏهن ته [[ملينيم ڊولپمينٽ گول]] (MDG) جو هدف 52 هو. ساڳئي سال، [[ماءُ جي موت جي شرح]] (Maternal Mortality Ratio) 100,000 زنده ڄمڻ تي 214 هئي، جيڪا قومي سراسري 178 کان وڌيڪ ۽ پائيدار ترقي جي هدفن (SDGs) جي مقرر ڪيل حد 70 کان ڪافي مٿي هئي. پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي موت جي شرح سنڌ ۾ 1,000 ڄمڻ تي 105 رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته SDG جو هدف 25 ۽ MDG جو 40 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. صحت جي سهولتن جي لحاظ کان، سنڌ ۾ في 1,000 آبادي تي ڊاڪٽرن جو انگ 0.59، نرسن ۽ دائين جو 2.8، ۽ اسپتالن جو 1.7 هو. مڪمل حفاظتي ٽيڪنڪاري (Full Immunization) جي شرح رڳو 35 سيڪڙو هئي، جڏهن ته خانداني منصوبه بندي لاءِ ضد حمل طريقن جي استعمال جي شرح 2014ع ۾ 29 سيڪڙو هئي، جيڪا MDG جي هدف 55 کان گهڻو گهٽ هئي. پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن لاءِ مليريا جي علاج ۾ ACT استعمال جي شرح 15.9 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. ===سرڪاري صحت جو ڍانچو === سنڌ ۾ صحت جي سرڪاري نظام ۾ بنيادي، ثانوي ۽ ثالثي سطحن تي سهولتون موجود آهن. 2005–06ع کان 2015–16ع تائين صحت تي خرچ PKR 8.2 ارب مان وڌي PKR 48.4 ارب تائين پهتو، جيڪو لڳ ڀڳ 490 سيڪڙو اضافو هو. جڏهن ته 1970–71ع ۾ صحت جو ڪل بجيٽ PKR 53.425 ملين هو، جيڪو 2015–16ع ۾ وڌي PKR 66,503.90 ملين تائين پهتو<ref name=" ايڪانومي"/>. اسپتالن جي استعمال جي شرح سنڌ ۾ 22 سيڪڙو هئي، جيڪا قومي سطح تي 29 سيڪڙو سان ڀيٽ ۾ گهٽ هئي. 1970ع ۾ سنڌ ۾ رڳو 2 تدريسي اسپتالون هيون، جن ۾ 1,775 بسترا موجود هئا؛ 2015ع تائين اهي وڌي 7 ٿي ويون، جن ۾ 6,017 بسترا هئا. اهڙي طرح، اسپتالن ۽ بسترن ۾ نمايان اضافو ٿيو. ڊسپينسرين جو انگ 1970ع ۾ 44 مان وڌي 2015ع ۾ 865 ٿيو، جڏهن ته رورل هيلٿ سينٽرز 19 مان وڌي 129 ٿي ويا. ٽي بي ڪلينڪن جو انگ 9 مان وڌي 187 ٿيو. بنيادي صحت يونٽ، جيڪي 1985ع ۾ 33 هئا، 2015ع ۾ 798 تائين پهچي ويا. ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪزن جو انگ 2000ع ۾ 36 هو، جيڪو 2015ع ۾ 94 ٿي ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===صحت جي انساني وسيلا=== 2011ع کان 2016ع تائين آبادي في ڊاڪٽر جو تناسب 3,017 مان وڌي 3,159 ٿيو، جڏهن ته آبادي في نرس جو تناسب 11,413 مان وڌي 12,441 ٿيو. ساڳئي عرصي دوران، آبادي في بستر جو تناسب 1,406 مان وڌي 1,455 ٿيو. سرڪاري شعبي ۾ ڊاڪٽرن جو انگ 1975ع ۾ 926 هو، جيڪو 2015ع ۾ وڌي 7,990 ٿيو. نرسن جو انگ 415 مان وڌي 1,630 ٿيو، جڏهن ته ليڊي هيلٿ وزيٽر ٽيڪنيشن 107 مان وڌي 786 ٿي ويا. صحت ٽيڪنيشنن جو انگ 1975ع ۾ 95 هو، جيڪو 2000ع تائين وڌي 1,369 ٿيو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===نجي شعبو ۽ خيراتي ادارا=== سنڌ ۾ صحت جون گهڻيون سهولتون سرڪاري شعبي ۾ آهن، جڏهن ته شهري علائقن ۾ نجي صحت جون سهولتون پڻ موجود آهن، جيڪي عام طور مهانگيون آهن. سرڪاري نظام جي ڪمزورين سبب نجي صحت جو شعبو استعمال ڪيو وڃي ٿو. ان خال کي ڀرڻ لاءِ خيراتي ادارا ۽ غير سرڪاري تنظيمون، جهڙوڪ ايڌي، امان فائونڊيشن، SIUT، انڊس هيلٿ ۽ LRBT، صحت جون خدمتون فراهم ڪري رهيون آهن. بهرحال، انهن خدمتن کي ڊگهي مدي وارا ۽ پائيدار حل نه سمجهيو وڃي ٿو. صوبي ۾ نجي ميڊيڪل ڪاليجن جو انگ وڌيو آهي، پر تعليم ۽ تربيت جي معيار بابت خدشا برقرار آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. ===ڍانچي وارا مسئلا ۽ رسائي جون رڪاوٽون=== سرڪاري صحت جي سهولتن جي گهٽ استعمال جا اهم سبب صحت مرڪزن تائين رسائي، سهولتن جي کوٽ، دوائن جي اڻهوند ۽ عملي جو غير مناسب رويو آهن. سنڌ ۾ 25 سيڪڙو ماڻهن صحت مرڪزن جي دوري کي گهڻو پري هجڻ سبب استعمال کان پاسو ڪيو، جڏهن ته پنجاب ۾ اهو انگ 30 سيڪڙو هو. دوائن جي کوٽ بابت شڪايتون سنڌ ۾ 12 سيڪڙو ۽ پنجاب ۾ 15 سيڪڙو رڪارڊ ڪيون ويون. بنيادي صحت مرڪزن جي گهٽ استعمال سبب ثالثي سطح جي اسپتالن تي وڌيڪ بار پوي ٿو، جنهن سان انهن جي صلاحيت متاثر ٿئي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ===هيلٿ ورڪرز، عورتن جو ڪردار ۽ روڪٿام=== ليڊي هيلٿ ورڪرز پروگرام 1994ع ۾ شروع ٿيو، جنهن جو مقصد ڳوٺاڻين عورتن کي صحت، حمل، ولادت، ٻار جي سنڀال ۽ ڄمڻ جي وقفي بابت آگاهي مهيا ڪرڻ هو. 2014ع ۾ 15–49 ورهين جي عورتن مان 52.3 سيڪڙو کي گذريل ٽن مهينن دوران ليڊي هيلٿ ورڪرز جو دورو ٿيو، جڏهن ته MDG جو هدف 100 سيڪڙو هو. هن پروگرام جي ڪوريج 20 کان 43 سيڪڙو جي وچ ۾ رهي آهي. عورتن جي تعليم ۽ بااختياري کي خانداني منصوبه بندي ۽ ٻارن جي صحت سان سڌي طرح لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===بيمارين جي روڪٿام ۽ خاص علائقا=== سنڌ ۾ تپ دق (TB) جي سڃاڻپ جي شرح سراسري طور 57 سيڪڙو آهي، جيڪا قومي سراسري کان بهتر آهي. 2008–09ع کان 2011–12ع دوران هيپاٽائٽس ڪنٽرول پروگرام تحت 4.572 ملين ماڻهن کي ٽيڪا لڳايا ويا، جن مان 0.75 ملين ٻار هئا، ۽ لڳ ڀڳ 93,664 مريضن جو علاج ڪيو ويو. ان عرصي ۾ 43 خصوصي يونٽ قائم ڪيا ويا ۽ 2,800 صحت عملي کي تربيت ڏني وئي<ref name=" اڪانامي"/>. 2007ع ۾ [[پبلڪ-پرائيويٽ هيلٿ انيشيئيٽو]] (PPHI) شروع ٿيو، جيڪو 21 ضلعن ۾ 1,135 صحت مرڪزن کي منظم ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ٿر ضلعو سنڌ جو سڀ کان وڌيڪ صحت جي دٻاءَ هيٺ علائقو قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي پاڻيءَ جي کوٽ، خوراڪ جي گهٽتائي، خراب صفائي، بيمارين جي آگاهي جي کوٽ ۽ غذائي قلت جا مسئلا موجود آهن. پاڻيءَ جي کوٽ کي بنيادي سبب سمجهيو وڃي ٿو، جنهن سان ڊائريا، مليريا، ساھ جي بيمارين ۽ غذائي کوٽ ۾ اضافو ٿئي ٿو. غذائي بحران کان پوءِ، عالمي ادارن جهڙوڪ WHO، WFP ۽ UNICEF مداخلت ڪئي، جنهن سان DHQ مٺي ۾ غذائي بحالي مرڪز قائم ٿيو، جتي داخل ٿيل ٻارن مان اڪثريت صحتياب ٿي. بهرحال، انتهائي متاثر علائقن ۾ غذائي سپليمنٽس جي ضرورت تي زور ڏنو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ====صحت سھولتن جا انگ اکر==== {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #1565C0;" |+ style="background:#1565C0; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''بنيادي ۽ پرائمري صحت جون سهولتون (2021ع)'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- ! style="background:#BBDEFB;" | اداري جو قسم ! style="background:#BBDEFB;" | تعداد ! style="background:#BBDEFB;" | بستر |- | ڊسپينسريون | 1,378 | 429 |- | ايم.سي.ايڇ.سي (MCHC) | 121 | 208 |- | ٽي.بي ڪلينڪون | 262 | 590 |- | ڪوڙهه ڪلينڪون | 19 | — |- | زچگي گهر | 36 | — |- | هوميو ڊسپينسري | 1 | — |- | ٽراما ايمرجنسي سينٽر | 32 | — |- | يوناني شفاخانا | 42 | — |- | شهري صحت مرڪز | 5 | — |- | شهري صحت يونٽ | 11 | — |- | بنيادي صحت يونٽ (BHU) | 793 | 1,535 |- | ڳوٺاڻا صحت مرڪز (RHC) | 128 | 1,323 |} {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #8E24AA;" |+ style="background:#8E24AA; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''صحتي افرادي قوت (2021ع)'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- ! style="background:#E1BEE7;" | عملو ! style="background:#E1BEE7;" | تعداد |- | ڊاڪٽر / GMO | 7,063 |- | فزيشن | 41 |- | سرجن | 52 |- | گائنيڪالاجسٽ | 87 |- | ٻارن جا ماهر | 60 |- | ڏندن جا ڊاڪٽر | 198 |- | نرسون | 1,232 |- | LHV | 764 |- | دائيون | 948 |- | ميڊيڪل ٽيڪنيشن | 795 |- | ڊسپينسر / ڊريسر | 1,791 |- | ليب ٽيڪنيشن | 236 |- | ايڪس ري ٽيڪنيشن | 242 |} <ref name="HealthProfileSindh2021">{{cite book |title=Health Profile of Sindh (District Wise) 2021 |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |location=Karachi |year=2021}}</ref> <ref name="HealthProfileSindh2021">{{cite book |title=Health Profile of Sindh (District Wise) 2021 |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |location=Karachi |year=2021}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00695C;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ اسپتالن جو صحتي ڍانچو ۽ بسترن جي ورهاست، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- ! style="background:#B2DFDB;" | اداري جو قسم ! style="background:#B2DFDB;" | تعداد ! style="background:#B2DFDB;" | بسترا ! style="background:#B2DFDB;" | ڪل بسترن ۾ حصو ! style="background:#B2DFDB;" | بصري ڏيک |- | تدريسي اسپتالون | 8 | 9,086 | 35.6٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#1565C0; width:35.6%; height:18px;"></div> |- | ٻيا صحتي ادارا | 2,883 | 6,261 | 24.5٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#00897B; width:24.5%; height:18px;"></div> |- | خودمختيار ادارا | 9 | 3,794 | 14.9٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#C62828; width:14.9%; height:18px;"></div> |- | ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون | 16 | 2,128 | 8.3٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#2E7D32; width:8.3%; height:18px;"></div> |- | وڏيون اسپتالون | 18 | 1,991 | 7.8٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#EF6C00; width:7.8%; height:18px;"></div> |- | تعلقه اسپتالون | 50 | 1,477 | 5.8٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#8E24AA; width:5.8%; height:18px;"></div> |- | خصوصي اسپتالون | 5 | 650 | 2.5٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#F9A825; width:2.5%; height:18px;"></div> |- | سول اسپتالون | 2 | 120 | 0.5٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#5D6D7E; width:0.5%; height:18px;"></div> |- ! style="background:#00695C; color:white;" | ڪل ! style="background:#00695C; color:white;" | 2,991 ! style="background:#00695C; color:white;" | 25,507 ! style="background:#00695C; color:white;" | 100٪ ! style="background:#00695C; color:white;" | — |} ==محنت ۽ روزگار== ليبر فورس سروي 2014–15 مطابق، پاڪستان ۾ ڪُل ليبر فورس جو اندازو 57.42 ملين ماڻهن تي ٻڌل هو، جڏهن ته سنڌ ۾ ليبر فورس 13.65 ملين هئي. 1990ع کان 2014ع تائين پاڪستان ۾ [[ليبر فورس ۾ شرڪت جي شرح]] (Labour Force Participation Rate) رڳو معمولي طور وڌي 43.2 سيڪڙو مان 45.2 سيڪڙو تائين پهتي، جڏهن ته هن عرصي دوران سراسري شرح لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو رهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ملڪ جي ڪم ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ آبادي جو وڏو حصو معاشي سرگرمين ۾ شامل نه رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===عورتن جي محنتي شرڪت ۽ صنفي فرق=== پاڪستان ۽ سنڌ ۾ محنتي مارڪيٽ ۾ عورتن جي شرڪت گهٽ هجڻ کي مجموعي طور گهٽ ليبر فورس شرڪت جو اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو. سنڌ ۾ شهري علائقن ۾ عورتن جي محنتي شرڪت لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ اها شرح 28.8 سيڪڙو هئي. ڳوٺاڻين عورتن جو وڏو حصو خانداني زراعت ۾ بغير اجرت ڪم ڪري ٿو، جنهن جو معاشي پيداوار ۾ حصو محدود رهي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ کي پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري صوبو هجڻ باوجود عورتن جي روزگار جي گهٽ شرح سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي، جڏهن ته وقت سان گڏ مجموعي طور عورتن جي روزگار ۾ واڌ جو رجحان پڻ ڏٺو ويو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===بيروزگاري، گهٽ روزگاري ۽ نوجوان آبادي=== سنڌ ۾ گذريل لڳ ڀڳ 25 سالن دوران بيروزگاري جي شرح لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو رهي آهي. نوجوانن، خاص طور 15 کان 25 ورهين جي عمر واري گروهه ۾ بيروزگاري جي شرح سڀ کان وڌيڪ آهي، جيڪا شهري علائقن ۾ ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿي<ref name=" ايڪانومي "/>. هن عمر واري گروهه جو وڏو حصو يا ته خاندان تي دارومدار رکي ٿو يا جزوقتي ڪم ڪري ٿو، جيڪو سرڪاري بيروزگاري جي انگن ۾ مڪمل طور ظاهر نٿو ٿئي. [[گهٽ روزگاري]] (Underemployment) پڻ نمايان آهي، جتي 15 کان 44 ورهين جي آبادي جو وڏو حصو جزوقتي ڪم يا تازو تعليم مڪمل ڪندڙن تي مشتمل آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. شعبي وار روزگار ۽ پيشورانه ڍانچي ۾ تبديلي گذريل ڏهن کان پندرهن سالن دوران پاڪستان ۽ سنڌ ۾ پيشورانه ڍانچي ۾ تبديلي آئي آهي. ماهرن، مينيجرن، ٽيڪنيشنن ۽ لاڳاپيل پيشاورن جو حصو 6 سيڪڙو مان وڌي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٿيو آهي. سنڌ ۾ غير زرعي شعبي، خاص طور صنعتي ۽ خدمتي (Tertiary) سرگرمين ۾ روزگار نمايان طور وڌيو آهي. ان جي نتيجي ۾ زراعت ۾ روزگار جو حصو لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو مان گهٽجي 40 سيڪڙو تائين اچي ويو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===غير رسمي معيشت ۽ شعبي وار ورڇ=== پاڪستان ۾ غير رسمي شعبو ڪُل روزگار جو لڳ ڀڳ ٽي چوٿين حصو مهيا ڪري ٿو. سنڌ ۾ غير رسمي شعبي ۾ روزگار 17 سالن دوران 55.2 سيڪڙو مان وڌي 66.4 سيڪڙو تائين پهتو، جنهن سبب دستاويزي کوٽ ۽ سرڪاري آمدني ۾ نقصان جو خدشو وڌيو. 2015ع تائين سنڌ ۾ ٽئين نمبر تي وڏو روزگار مهيا ڪندڙ شعبو هول سيل ۽ پرچون واپار ۽ هوٽلن جو شعبو هو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 15.8 سيڪڙو ماڻهو ڪم ڪندا هئا. هي شرح 1990ع کان 2015ع تائين لڳ ڀڳ ساڳي رهي، جيتوڻيڪ عملي طور هن شعبي ۾ واڌ ڏٺي وئي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===لڏپلاڻ، اجرتون ۽ پورھئي جي عدم مساوات=== سنڌ ملڪ اندر ڳوٺاڻن کان شهري علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ۾ ٻئي نمبر تي آهي، جتي 2015ع ۾ لڳ ڀڳ 32 سيڪڙو آبادي صوبي اندر لڏي آئي. اجرتن جي حوالي سان، گذريل پنجن سالن دوران مينيجرن، ٽيڪنيڪل ماهرن ۽ ڪلارڪي عملي جي اجرتن ۾ 50 سيڪڙو کان وڌيڪ واڌ ٿي، جڏهن ته وڪري، خدمتن، ماهر زراعت، ٻيلن، مشين هلائيندڙن ۽ گهٽ پڙهيل عملي جي اجرتن ۾ واڌ 30 سيڪڙو کان گهٽ رهي. حقيقي اجرتن جي واڌ کي غربت گهٽائڻ سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===جبري پورھيو ۽ قانوني صورتحال=== جبري پورهيو پاڪستان جي مختلف صوبن ۾ موجود آهي، جڏهن ته سنڌ ۾ ان جو ڪيس وڌيڪ نمايان قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي جاگيرداري نظام جو اثر ڳوٺاڻن علائقن ۾ مضبوط رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. زمين کان محروم هاري ۽ سندن خاندان، خاص طور عورتون، سماجي ۽ معاشي استحصال جو شڪار ٿين ٿيون. سنڌ اسيمبلي 2015ع ۾ بندهه محنت خلاف خاص قانون منظور ڪيو، پر ان جي عملدرآمد بابت چئلينجز برقرار آهن. تعليم، مهارتون ۽ روزگار سان لاڳاپيل رجحان نوجوان بيروزگاري گهٽائڻ لاءِ تعليمي نصاب کي روزگار ڏيندڙن جي ضرورتن سان هم آهنگ ڪرڻ جي ڳالهه ڪئي وئي آهي، ته جيئن مارڪيٽ لاءِ قابلِ استعمال مهارتون پيدا ٿين<ref name=" ايڪانومي "/>. ان سان گڏ، عورتن جي محنتي شرڪت بابت جامع حڪمتِ عملي ۽ صنفي لحاظ کان مخصوص پروگرامنگ جي کوٽ کي نمايان ڪيو ويو آهي. سرڪاري شعبي ۾ عورتن جي ڪوٽا 5 سيڪڙو مان وڌائي 15 سيڪڙو ڪرڻ جهڙن قدمن جي امڪاني اثرن بابت به محدود شمارياتي جائزو موجود آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===سنڌ جون ٽريڊ يونين تنظيمون=== ===سنڌ جي ليبر قانونن جي فھرست=== ===سنڌ جون ايمپلائير تنظيمون=== === سنڌ جي سوشل سيڪيورٽي ادارن جي فھرست=== ==غربت ۽ عدم مساوات== سنڌ کي پاڪستان جي غريب ترين صوبن مان هڪ قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي لڳ ڀڳ هر ڏهن مان چار ماڻهو ملٽي ڊائيمينشنل پوورٽي انڊيڪس (MPI) تحت محروميءَ جو شڪار آهن. پاڪستان جي اٺن ملينيم ڊولپمينٽ گولز مان غربت گهٽائڻ اهو واحد هدف هو، جنهن ۾ ڪجهه حد تائين ڪاميابي حاصل ٿي، پر رفتار سست رهي. 1960ع کان 2000ع تائين شهري غربت ۾ گهٽتائي ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هئي، جڏهن ته 1980ع واري ڏهاڪي ۾ تيز معاشي واڌ سبب غربت ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي. غربت جي ماپ جا طريقا وقت سان گڏ تبديل ٿيا آهن، ڇو ته انساني ضرورتن جا نمونا به بدلجندا رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. عالمي بينڪ ۽ گڏيل قومن جي ترقياتي اداري (UNDP) غربت جي اهڙي لڪير متعارف ڪرائي آهي، جيڪا بنيادي خوراڪ (ڪيلوري) ۽ بنيادي سهولتن جي قيمت تي ٻڌل آهي ۽ مهانگائي کي به حساب ۾ آڻي ٿي. انهن اندازن موجب، 2013ع ۾ پاڪستان جي لڳ ڀڳ 29.5 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ هئي، جيڪا 2017–18ع ۾ گهٽجي 24.3 سيڪڙو تائين پهتي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===سنڌ ۾ غربت جي سطح ۽ علائقائي تفاوت=== اندازن موجب سنڌ جي لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ رهي ٿي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ شديد غربت جي شرح گهڻي وڌيڪ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. گذريل ڏهاڪي دوران سنڌ ۾ غربت جي هيڊ ڪائونٽ ريشو لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو مان گهٽجي 43 سيڪڙو تائين آيو آهي، پر ان جي باوجود عدم مساوات هڪ وڏو چئلينج بڻيل آهي. جني (Gini) ڪوئفشنٽ سنڌ ۾ غريب ۽ غير غريب آبادي وچ ۾ وڏي فرق جي نشاندهي ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. صوبي جي ڏاکڻين ضلعن، خاص طور ٿرپارڪر، سجاول ۽ عمرڪوٽ ۾ غربت جي شرح انتهائي بلند رهي آهي، جڏهن ته ڪراچي ۽ حيدرآباد نسبتاً بهتر صورتحال رکن ٿا. انهن علائقن ۾ تعليم ۽ صحت جهڙين بنيادي خدمتن جي گهٽ فراهمي کي انساني ترقي جي گهٽ سطح سان ڳنڍيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===انساني ترقي (HDI) ۽ صوبائي ڀيٽ=== انساني ترقياتي انڊيڪس (HDI) جي حوالي سان سنڌ جي ڪارڪردگي پنجاب جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي. سنڌ جو HDI لڳ ڀڳ 0.64 رڪارڊ ڪيو ويو آهي، جڏهن ته پنجاب جو HDI لڳ ڀڳ 0.73 آهي. رپورٽن موجب، 2001ع کان 2014ع تائين سنڌ ۾ HDI جي واڌ جي رفتار گهٽ رهي، جنهن جا سبب قانون ۽ امن جي صورتحال، ڪمزور حڪمراني ۽ وسيلا ورڇ جي ترجيحن سان لاڳاپيل بيان ڪيا ويا آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. ===آمدني ۽ واپرائڻ ۾ عدم مساوات=== پاڪستان ۾ آمدني جي عدم مساوات نمايان رهي آهي. 2013ع ۾ ملڪ جي مٿين 20 سيڪڙو آبادي ڪُل آمدني جو لڳ ڀڳ 40.3 سيڪڙو حاصل ڪيو، جڏهن ته هيٺين 20 سيڪڙو آبادي جو حصو رڳو 9.3 سيڪڙو هو. آمدني جي ورڇ وقت سان گڏ بدلجندي رهي آهي، ۽ 1969–70ع ۾ جني انڊيڪس ۽ آمدني جي فرق نسبتاً گهٽ سطح تي رهيا، جيتوڻيڪ ان دور ۾ معاشي واڌ تيز هئي. سنڌ ۾ آمدني جي ورڇ پنجاب جي ڀيٽ ۾ ڪجهه مختلف رهي آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 37 سيڪڙو آبادي مٿين 20 سيڪڙو آمدني واري گروهه ۾ شامل آهي، جڏهن ته پنجاب ۾ اهو حصو 50 سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. ان جي ابتڙ، سنڌ ۾ هيٺين 20 سيڪڙو گروهه جو حصو لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو آهي، جيڪو ملڪ جي ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محرومي ڏيکاري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===واپرائڻ جا نمونا ۽ شهري-ڳوٺاڻو فرق=== 2011–12ع ۾ سنڌ ۾ واپرائڻ جي عدم مساوات پنهنجي بلند ترين سطح تي پهتي، جتي مٿين 20 سيڪڙو آبادي ڪُل واپرائڻ جو لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو خرچ ڪيو، جڏهن ته هيٺين 20 سيڪڙو آبادي جو حصو لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو رهيو<ref name=" ايڪانومي "/>. هڪ اهم مشاهدو اهو به آهي ته سنڌ جي هيٺين آمدني وارن طبقن جو واپرائڻ ڪڏهن ڪڏهن سندن آمدني کان وڌيڪ رهيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي روزمره ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ قرض تي ڀاڙين ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. شهري علائقن ۾، جتي رهائش ۽ بنيادي ضرورتن جي قيمت وڌيڪ آهي، آمدني ۽ واپرائڻ وچ ۾ فرق ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===في فرد آمدني ۽ علائقائي فرق=== 2011–12ع ۾ سنڌ جي في فرد سالياني آمدني جو اندازو لڳ ڀڳ 119,724 رپيا لڳايو ويو، جيڪو قومي سراسري ۽ پنجاب جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هو. ان جو وڏو سبب ڪراچي جي معاشي حيثيت آهي، ڇو ته اهو ملڪ جو وڏو واپاري ۽ بندرگاهي مرڪز آهي. ڪراچي جي في فرد آمدني قومي سراسري جي ڀيٽ ۾ ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ بيان ڪئي وئي آهي. البت، مختلف سرڪاري ۽ نيم سرڪاري ذريعن ۾ في فرد آمدني جي انگن ۾ فرق پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===گهريلو جوڙجڪ، پاڻي ۽ وسيلن تائين رسائي=== سنڌ ۾ سراسري طور هڪ گهر ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ماڻهو رهن ٿا، جڏهن ته آمدني حاصل ڪندڙ فردن جو تعداد عام طور ٻن جي لڳ ڀڳ آهي. وڌيڪ انحصار ڪندڙن ۽ گهٽ آمدني سبب غربت جا اشاري وڌيل رهن ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. ملڪ جي تازي سروي موجب پاڪستان جي رڳو چوٿين آبادي کي نلڪي جو پاڻي ميسر آهي. سنڌ جي شهري علائقن ۾ لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو آبادي کي نلڪي جو پاڻي حاصل آهي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ 63 سيڪڙو آبادي هٿ پمپن تان پاڻي حاصل ڪري ٿي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===زرعي شعبي ۽ سماجي خرچن سان لاڳاپيل رجحان=== زرعي شعبي سان لاڳاپيل گروهن ۾ غربت جي شرح ٻين پيشاورانه گروهن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رهي آهي، ۽ 1980ع کان 2005ع تائين هن شعبي ۾ غربت هيڊ ڪائونٽ ريشو وڌيو. پاڪستان ۽ سنڌ ۾ سماجي شعبي، جهڙوڪ تعليم، صحت ۽ پاڻي و صفائي تي سرڪاري خرچن جا انگ موجود آهن، پر انهن خرچن جي اثرن بابت مختلف تجزيا ڪيا ويا آهن. مجموعي طور، سنڌ ۾ غربت ۽ عدم مساوات جا اشاري علائقائي تفاوت، آمدني جي غيربرابري ۽ انساني ترقي جي گهٽ سطح کي ظاهر ڪن ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. ==آمدورفت جا ذريعا== ===سنڌ جي قومي شاھراھن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور روڊن جي فھرست=== ===سنڌ جون ريلوي نظام=== === سنڌ جي ريلوي اسٽيشنن فھرست=== === سنڌ جي سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جي فھرست=== === سنڌ جي نجي شعبي واري روڊ ٽرانسپورٽ جي فھرست=== === سنڌ جا ٽرانسپورٽ وارا سرڪاري ادارا=== ===سنڌ جون ايئرلائينز=== ===سنڌ جا آبي رستا=== ===سنڌ جي ھوائي اڏن جي فھرست ا=== === سنڌ ۾ گاڏين جي رجسٽريشن=== ===سنڌ ۾ ٻيڙين جي رجسٽريشن=== === سنڌ ۾ ھلندڙ ٽرينن جي فھرست=== === سنڌ ۾ مال جي ٽرانسپورٽ=== ==سياحت== سنڌ پنهنجي ثقافتي، تاريخي ۽ قدرتي ورثي جي ڪري پاڪستان جي اهم سياحتي علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ موجود [[موئن جو دڙو]]، جيڪو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳن ۾ شامل آهي، قديم [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي شاندار تاريخ جو عڪاس آهي. ان کان علاوه [[ڪراچي]] جا سامونڊي ڪنارا، روايتي بازارون، تاريخي عمارتون ۽ تفريحي مرڪز ملڪي توڙي غير ملڪي سياحن لاءِ خاص دلچسپي جو باعث آهن. سنڌ ۾ [[لال شهباز قلندر]] جي سالياني عرس سميت ڪيترائي ثقافتي ۽ مذهبي ميلا پڻ منعقد ٿين ٿا، جيڪي صوبي جي ثقافتي سڃاڻپ ۽ روايتن کي اجاگر ڪن ٿا. تاريخي ماڳن، ثقافتي ورثي، سامونڊي علائقن ۽ ماحولياتي سياحت جي وڌندڙ اهميت سبب سنڌ ۾ هوٽلن، تفريحي مرڪزن، ماحول دوست رهائشگاهن ۽ ثقافتي سياحتي خدمتن جي ترقي جا وسيع امڪان موجود آهن. حڪومت سياحتي انفراسٽرڪچر جي بهتري، سياحت سان لاڳاپيل خدمتن جي سهولت ۽ سيڙپڪاري جي حوصلا افزائي لاءِ مختلف قدم کنيا آهن، جنهن سان سياحت جو شعبو صوبي جي معاشي ترقي ۽ ثقافتي ورثي جي تحفظ لاءِ هڪ اهم وسيلو بڻجي رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Tourism (Unveiling the Cultural and Historical Riches of Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ===سنڌ جي تاريخي ماڳن جي فھرست=== ===سنڌ جي تفريحي ماڳن جي فھرست=== ===سنڌ جا سامونڊي بيچ=== ===سنڌ جي تفريحي ريزارٽن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور ھوٽلن جي فھرست=== === سنڌ جي ريسٽ ھائوسن جي فھرست=== ===سنڌ جي سرڪٽ ھائوسن جي فھرست=== === سنڌ جي ثقافتي مرڪزن جي فھرست=== === سنڌ جي شڪارگاھن جي فھرست=== === سنڌ جي واٽر پارڪن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور مسجدن جي فھرست=== === سنڌ جي شاھي محلن جي فھرست=== ==رانديون== ===ڪرڪيٽ=== ===فٽ بال=== ===باڪسنگ=== ===ھاڪي=== ===ملھ=== ===والي بال=== ===سنوڪر=== ===ٻيون رانديون=== ===سنڌ جي راندين واري اسٽيڊيمن جي فھرست=== ===سنڌ جا راندين جا ڪامپليڪس=== === سنڌ گيمز === === سنڌ جي راندين جون صوبائي ٽيمون === ===سنڌ جي رانديگرن جي فھرست=== ==سنڌ جا کاڌا == ===سنڌ جا روايتي کاڌا=== ===سنڌ جون مٺايون=== ===سنڌ جا مشروب=== === سنڌ ۾ پلي جا ڊش=== === سنڌ جي کاڌن جي فھرست=== ==فوجي ڇانوڻيون== === سنڌ جي فوجي ڇانوڻين جي فھرست=== #ڪراچي جي صدر ڇانوڻي #ٻولھڙي ايئر بيس ۽ ڇانوڻي #فيصل ايئر بيس ڇانوڻي #ڪورنگي واري ڇانوڻي #پنوعاقل فوجي ڇانوڻي #حيدرآباد صدر ڇانوڻي === سنڌ جون منسوخ ٿيل فوجي ڇانوڻيون=== #سکر جي صدر ڇانوڻي #شڪارپور جي صدر ڇانوڻي == نشرياتي ادارا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن== ==مشھور شخصيتون== ===سياستدانن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر 1 !! نالو 1 !! پارٽي 1 ! نمبر 2 !! نالو 2 !! پارٽي 2 ! نمبر 3 !! نالو 3 !! پارٽي 3 |- | 1 || [[محمد علي جناح]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 2 || [[ذوالفقار علي ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 3 || [[بي نظير ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 4 || [[جي. ايم سيد]] ||[[جيئي سنڌ تحريڪ]] | 5 || [[رسول بخش پليجو]] ||[[سنڌ عوامي تحريڪ]] | 6 || [[حيدر بخش جتوئي]] ||[[سنڌ جاري ڪميٽي]] |- | 7 || [[پير علي محمد راشدي]] ||[[مسلم ليگ]] | 8 || [[خانبھادر الله بخش سومرو]] ||[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | 9 || [[محمد ايوب کھڙو]] ||[[مسلم ليگ]] |- | 10 || [[سر عبدالله هارون]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 11 || [[پير الاھي بخش]] ||[[مسلم ليگ]] | 12 || [[مير رسول بخش ٽالپر]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 13 || [[علامه شاھ احمد نوراني]] ||[[جمعيت علماء پاڪستان (نوراني گروپ)]] | 14 || [[سر غلام حسين ھدايت الله]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 15 || [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | 16 || [[مولانا عبيدالله سنڌي]] ||[[جمعيت علماء ھندئ]] | 17 || [[آصف علي زرداري]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 18 || [[بلاول ڀٽو]] || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 19 || [[مير مرتضي ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي (شھيد ڀٽو)]] | 20 || [[ممتاز علي ڀٽو]] ||[[نواز ليگ]] | 21 || [[عبدالواحد آريسر]] ||[[جيئي سنڌ محاذ]] |- | 22 || [[فاضل راھو]] ||[[نيشنل عوامي پارٽي]] | 23 || [[شھيد نذير عباسي]] ||[[ڊيموڪريٽڪ اسٽوڊنٽس فيڊريشن]] | 24 || [[مولانا جان محمد عباسي]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] |- | 25 || [[مولانا جان محمد ڀٽو]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 26 || [[پروفيسر غفور احمد]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 27 || [[الطاف حسين]] ||[[متحده قومي موومينٽ]] |- | 28 || [[بشير خان قريشي]] ||[[جيئي سنڌ متحده محاذ]] | 29 || [[غلام مصطفي جتوئي]] ||[[نيشنل پيپلز پارٽي]] | 30 || [[محمد خان جوڻيجو]] ||[[ مسلم ليگ]] |- | 31 || [[پير پاڳارو]] ||[[مسلم ليگ]] | 32 || [[پير صبغت الله پاڳارو]] ||[[حر جماعت]] | 33 || [[عظيم طارق]] ||[[مھاجر قومي موومينٽ]] |- | 34 || [[قائم علي شاھ]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 35 || [[ارباب رحيم]] ||[[مسلم ليگ فنڪشنل]] | 36 || [[اياز لطيف پليجو]] ||[[سنڌ عوامي تحريڪ]] |- | 37 || || | 38 || || | 39 || || |- | 40 || || | 41 || || | 42 || || |- | 43 || || | 44 || || | 45 || || |- | 46 || || | 47 || || | 48 || || |- | 49 || || | 50 || || | 51 || || |- | 52 || || | 53 || || | 54 || || |- | 55 || || | 56 || || | 57 || || |- | 58 || || | 59 || || | 60 || || |- | 61 || || | 62 || || | 63 || || |- | 64 || || | 65 || || | 66 || || |- | 67 || || | 68 || || | 69 || || |- | 70 || || | 71 || || | 72 || || |- | 73 || || | 74 || || | 75 || || |- | 76 || || | 77 || || | 78 || || |- | 79 || || | 80 || || | 81 || || |- | 82 || || | 83 || || | 84 || || |- | 85 || || | 86 || || | 87 || || |- | 88 || || | 89 || || | 90 || || |- | 91 || || | 92 || || | 93 || || |- | 94 || || | 95 || || | 96 || || |- | 97 || || | 98 || || | 99 || || |- | 100 || || |} ===مؤرخن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر !! نالو !! سرگرميءَ جا سال !! نمايان تصنيف |- | 1 || [[جي ايم سيد]] || 1940–1990 || سنڌوءَ جي ساڃاهه (ٻه جلد) |- | 2 || [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]] || 1930– || قديم سنڌ؛ سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |- | 3 || || || |- | 4 || || || |- | 5 || || || |- | 6 || || || |- | 7 || || || |- | 8 || || || |- | 9 || || || |- | 10 || || || |- | 11 || || || |- | 12 || || || |- | 13 || || || |- | 14 || || || |- | 15 || || || |} ===سائنسدانن جي فھرست=== ===اديبن جي فھرست=== ===ڳائڻن جي فھرست=== ===اداڪارن جي فھرست=== === موسيقارن جي فھرست=== === عالمن جي فھرست=== ===رانديگرن جي فھرست=== === تعليمي ماھرن جي فھرست=== == وڌيڪ ڏسو == {{div col}} * [[سنڌ (سلجھائپ)]] * [[حڪومت سنڌ]] * [[سنڌ جا شهر]] * [[سنڌ صوبو (1936-55)]] * [[سنڌ ڊويزن]] * [[سنڌوديش]] * [[سنڌو درياھ]] * [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي]] * [[سنڌو رياست]] * [[سنڌي ماڻھن جي فهرست|سنڌي ماڻهن جي فهرست]] * [[سنڌ ۾ صوفي ازم]] * [[منصوره]] * [[موهن جو دڙو]] * [[سنڌ جي مقبرن تي چٽسالي]] * [[ديبل]] * [[سنڌ ۾ جبلن تي قديم نقش نگاري]] * [[سنڌو لکت]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌباد ناکئا]] * [[مهاجر صوبو]] * [[ميرپور خاص جو برهما]] * [[سنڌي لباس]] * [[سنڌ جا ضلعا]]{{div col end}} {{portal bar|جاگرافي|ايشيا|ڏکڻ ايشيا|پاڪستان|سنڌ|ڪراچي}} == ويب لنڪون== * [https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ انڊيا جو امپيريل گزيٽيئر سڀئي جلد ريسرچ لاء ھتان پڙھي سگھجن ٿا == خارجي ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Sindh}} * [https://web.archive.org/web/20121119234920/http://www.transport.gos.pk/ سنڌ ٽرانسپورٽ کاتو] * [http://www.sindh.gov.pk حڪومت سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531075317/http://www.sindh.gov.pk/ |date=2013-05-31 }} * [http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ سنڌ بابت معلومات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120405093443/http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ |date=2012-04-05 }} * [https://web.archive.org/web/20091126053250/http://www.lgdsindh.com.pk/districts1.htm سنڌ جي ضلعن جا نقشا] * {{dmoz|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh}} * [http://www.worldstatesmen.org/Pakistan_states.html#Sind ورلڊ اسٽيٽمين – پاڪستان – صوبو : سنڌ] {{سنڌ جي تاريخ}} {{سنڌ}} {{پاڪستان جا صوبا}} {{باب السلام}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جا صوبا]] [[زمرو:پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ ست ھزار ق.م جون قائمون]] [[زمرو:ست ھزار ق.م جون گھڻ آباديءَ واريون جڳھون]] h2qjb9j91zw3o3ylrc7iodioh53v3br 388270 388224 2026-06-24T00:30:38Z Intisar Ali 8681 388270 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون}} {{Infobox settlement | name = سنڌ | native_name = {{hlist|{{resize|{{lang|sd|{{Naskh|سنڌ}}}}}}|{{lang|ur|{{nq|سندھ}}}}}} | etymology = <br />''سنڌو'' ([[سنڌو درياهه]]) مان نڪتل، جنهن جي لفظي معنيٰ "درياهه" آهي | type = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Jinnah Mausoleum.JPG | caption1 = [[مزارِ قائد]] | image2 = Rohri.jpg | caption2 = [[ايوب پل]] | image3 = Karachi sky line.jpg | caption3 = [[ڪراچي جو افق]] | image4 = Ranikot fort 2 (asad aman).jpg | caption4 = [[رني ڪوٽ قلعو]] | image5 = Other side of Moenjodaro by Usman Ghani.jpg | caption5 = [[موهن جو دڙو]] | image6 = | image7 = Shah jahan mosque -Thatta 7(asad aman).jpg | caption7 = [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] }} | image_flag = Flag of Sindh.svg | image_seal = Coat of arms of Sindh Province.svg | nicknames = {{hlist|''مهراڻ'' (دروازو)|''باب الاسلام'' (اسلام جو دروازو)}} | image_map = Sindh in Pakistan (claims hatched).svg | map_caption = پاڪستان ۾ سنڌ جو مقام | coor_pinpoint = | coordinates = {{coord|26|21|N|68|51|E|region:PK|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = [[انڊين گورنمينٽ ايڪٽ، 1935ع|{{Start date and age|1936|4|1|df=y}}]] (موجوده شڪل) | established_title1 = اڳ ۾ | established_date1 = [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو | seat_type = [[پاڪستان جي گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|گاديءَ جو هنڌ]]<br />{{nobold|[[سنڌ جا شهر آبادي موجب|۽ سڀ کان وڏو شهر]]}} | seat = [[ڪراچي]] | parts_type = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | parts_style = coll,para | parts = [[سنڌ جون ڊويزنون|06]] | p1 = [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]<br />[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]<br />[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]<br />[[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]]<br />[[سکر ڊويزن|سکر]]<br />[[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاري موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|انساني ترقياتي اشاري (HDI)]] (2021ع) | blank2_info_sec1 = 0.517 {{increase}}<ref name="GlobalDataLab">{{cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/PAK/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&colour_scales=global|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab|website=Globaldatalab.org|access-date=5 June 2022}}</ref><br />{{color|#FF0000|گهٽ}} | blank3_name_sec1 = [[پاڪستان ۾ تعليم|شرح خواندگي]] (2023ع) <ref>{{cite web | url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_province.pdf | title=Sindh Achieves Highest Literacy Growth Rate Among All Provinces | date=9 June 2025 }}</ref> | blank3_info_sec1 = {{bulleted list|'''ڪل:'''<br />(57.54%) |'''مرد:'''<br />(64.23%) |'''عورتون:'''<br />(50.21%)}} | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank_info_sec2 = 75 | blank1_name_sec2 = [[صوبائي اسيمبلي سنڌ|صوبائي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank1_info_sec2 = 168<ref>{{cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh|website=www.pas.gov.pk|access-date=24 July 2009|archive-date=14 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141214183543/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|url-status=dead}}</ref> | blank2_name_sec2 = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | blank2_info_sec2 = 6 | blank3_name_sec2 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعا]] | blank3_info_sec2 = 30 | blank4_name_sec2 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقا]] | blank4_info_sec2 = 138 | blank5_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]] | blank5_info_sec2 = 1108<ref>{{cite web|url=http://www.lgdsindh.com.pk/|title=LgdSindh - News Blog|website=LgdSindh|access-date=5 September 2006|archive-date=16 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616174048/http://www.lgdsindh.com.pk/|url-status=dead}}</ref> | government_footnotes = | government_type = [[وفاقي رياست|وفاقي]] پارلياماني حڪومت | governing_body = [[حڪومت سنڌ]] | leader_party = | leader_title = [[سنڌ جو گورنر|گورنر]] | leader_name = [[نھال ھاشمي]] ([[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|پي ايم ايل-ن]]) | leader_title1 = [[سنڌ جو وزيراعليٰ|وزيراعليٰ]] | leader_name1 = [[سيد مراد علي شاهہ|سيد مراد علي شاھ]] ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|پي پي پي]]) | leader_title2 = [[سنڌ جو چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = سيد آصف حيدر شاهه | leader_title3 = [[مقننہ]] | leader_name3 = [[ سنڌ اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]] | leader_title4 = [[پاڪستان جون هاء ڪورٽون|هاءِ ڪورٽ]] | leader_name4 = [[سنڌ هاء ڪورٽ]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 140,914 | area_rank = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]] | elevation_footnotes = | elevation_m = 173 | population_footnotes = <ref name="2023 Census">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Sindh.pdf |title = Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 (Sindh province) |date= 5 August 2023 |website = Pakistan Bureau of Statistics (www.pbs.gov.pk) |access-date = 25 November 2023}}</ref> | population_total = 55,696,147 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] | population_rank = [[پاڪستان جي آبادي|ٻيون]] | population_density_km2 = 395 | population_demonym = سنڌي | population_note = | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پاڪ ٽائيم]] | utc_offset1 = +05:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[آء ايس او 3166-2:پاڪ|پاڪ-ايس ڊي]] | website = [http://www.sindh.gov.pk sindh.gov.pk] | footnotes = | official_name = سنڌ صوبو | translit_lang1_info1 = | blank_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank_info_sec1 = {{Hlist|[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]|[[اردو]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{efn| *سنڌي واحد سرڪاري ٻولي آهي جيڪا صوبائي سطح تي تسليم ٿيل ۽ ضابطي هيٺ آهي۔ *اردو ۽ انگريزي جي سرڪاري حيثيت [[پاڪستان جو آئين|قومي آئين]] ۾ تسليم ٿيل آهي۔}}}} | demographics1_info1 = $86 ارب ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g}} | demographics_type1 = جي ڊي پي (نالي ماتر) | demographics1_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics1_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics1_info2 = $1,997 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) | demographics_type2 = جي ڊي پي (خريداري قوت برابري) | demographics2_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics2_info1 = $345 ارب ڊالر ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g|سنڌ جو قومي معيشت ۾ حصو 23.7٪، يا 2022ع ۾ 345 ارب آمريڪي ڊالر (PPP) ۽ 86 ارب آمريڪي ڊالر (نالي ماتر) هو.<ref name=kp>{{Cite web|url=https://kpbos.gov.pk/assets/docs/reports/NTL-PolicyBrief-Aug-1.pdf|title= GDP OF KHYBER PUKHTUNKHWA'S DISTRICTS|website=kpbos.gov.pk}}</ref><ref name="imf.org">{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=564,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIEPCH,&sy=2020&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 | title=Report for Selected Countries and Subjects }}</ref>}} | demographics2_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics2_info2 = $7,209 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) }} '''سنڌ''' ({{lang-en|'''Sindh'''}}، [[اردو]]: {{Nastaliq|'''سندھ'''}})، [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان هڪ صوبو آهي، جيڪو ملڪ جي ڏاکڻي اوڀر طرف واقع آهي. سنڌ، [[سنڌي ماڻھو|سنڌي قوم]] جو تاريخي وطن آهي، جنهن کي عام طور واديءَ مهراڻ پڻ چيو ويندو آهي. ايراضي جي لحاظ کان سنڌ ٽيون نمبر وڏو صوبو، ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] کان پوءِ آبادي جي لحاظ کان ٻيون نمبر وڏو صوبو آهي. اولهه طرف سنڌ جا حدون [[بلوچستان]]، اتر طرف [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اوڀر طرف [[هندوستان]] جي [[راجستان]] ۽ [[گجرات]] سان لڳن ٿيون. سنڌ جي ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهي. سنڌ جي سر زمين گهڻو ڪري [[سنڌو درياھ]] جي وهڪري سبب آباد آهي، جڏهن ان جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ٿر|ٿر رڻپٽ]] واقع آهي جيڪو انڊيا جي رياست گجرات ۽ [[رڻ ڪڇ]] [[ريگستان]] سان ملي وڃي ٿو. سنڌ جي اولھ ۾ [[کيرٿر|کيرٿر جبل]] واقع آهي. سنڌ جي [[آبهوا]] [[اونھارو|اونهاري]] جو سخت گرم ۽ [[سيارو|سياري]] جو سخت ٿڌي رهندي آهي. سنڌ صوبي جي [[گادي جو هنڌ]] [[ڪراچي]] [[پاڪستان]] جو سڀ کان وڏو واپاري مرڪز آهي. ڪراچي پاڪستان جو ٻيو سڀ کان وڏو صنعتي شهر آهي جيڪو صوبي جي گادي جو هنڌ پڻ آهي جتي لاتعداد ملڪي ۽ بين الاقوامي بينڪن جو سسٽم موجود آهي، پاڪستان جا ٻه اهم [[بندرگاھ]] [[پورٽ قاسم]] ۽ [[ڪراچي بندرگاھ]] پڻ سنڌ ۾ آهن. باقي سنڌ [[زراعت]] واري [[صنعت]] تي مشتمل آهي، جيڪي لاتعداد [[ميوو|ميوا]]، [[ڀاڄي|ڀاڄيون]]، ۽ [[فصل]] پيدا ڪري ٿي جيڪي سموري ملڪ استعمال ۾ ڪيا وڃن ٿا.<ref name="The Nation, 2014">{{cite news|last1=Staff reporter|title=Sindh must exploit potential for fruit production|url=http://nation.com.pk/business/09-Mar-2014/sindh-must-exploit-potential-for-fruit-production|accessdate=29 May 2015|agency=The Nation|publisher=The Nation, 2014|date=9 March 2014}}</ref><ref name="SALU Press">{{cite web|url=https://www.academia.edu/1934949/Dates_in_Sindh_Facts_and_Figures|title=Dates in Sindh|last2=Saud|first2=Adila A.|date=|website=|publisher=SALU Press|last1=Markhand, PhD|first1=Ghulam Sarwar|accessdate=29 May 2015}}</ref><ref name="Dawn News,2007">{{cite news|last1=Editorial|title=How to grow Bananas|url=http://www.dawn.com/news/264225/how-to-grow-bananas|accessdate=29 May 2015|agency=Dawn News,|publisher=Dawn News, 2007|date=3 September 2007}}</ref> سنڌ صوبو پاڪستان جي [[دوا ساز صنعت]] جو پڻ مرڪز آهي. سنڌ پنهنجي مختلف [[ثقافت]] جي ڪري مشهور آهي، جنهن تي گهڻو تڻو اثر [[تصوف|صوفي ازم]] جو آهي، ڪيتريون ئي اهم [[صوفي]] [[مزار|مزارون]] سڄي سنڌ ۾ موجود آهن جيڪي لاتعداد عقيدتمند کي پنهنجي طرف ڇڪن ٿيون. سنڌ پاڪستان جو اڪيلو صوبو آهي جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ [[هندو]] رهن ٿا<ref name="tharparkar.gos.pk">[http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88 Tharparkar District Official Website – District Profile – Demography] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321200415/http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88|date=March 21, 2012}}</ref> ان کان علاوه [[ڪراچي]] به پاڪستان جو واحد شهر آهي جتي جدا جدا قومون آباد آهن جن ۾ [[مھاجر]] (جيڪي 1947ع ۾ [[انڊيا]] مان هجرت ڪري آيا هئا)<ref name=":0">{{Cite journal|last=KHALIDI|first=OMAR|date=1998-01-01|title=FROM TORRENT TO TRICKLE: INDIAN MUSLIM MIGRATION TO PAKISTAN, 1947—97|jstor=20837002|journal=Islamic Studies|volume=37|issue=3|pages=339–352}}</ref> برمي، ملباري، بنگالي، وغيره جنهن جي نتيجي ۾ ڪراچي ۾ ڪيترائي ڀيرا نسلي جهيڙا پڻ ٿيا آهن.<ref name=Minahan>{{cite book |last=Minahan |first=James |title=Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World |volume=3 |year=2002 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-32111-5 |pages=1277–78}}</ref> سنڌ ۾ [[يونيسڪو]](UNESCO) طرفان ٻه مقام عالمي ورثو قرار ڏئي پنهنجي نگرانيءَ ۾ آندا ويا آهن جنهن ۾ هڪ [[مڪلي|مڪلي جون ٽڪريون]] ([[ٺٽو]]) ۽ ٻيو [[موهن جو دڙو]] ([[لاڙڪاڻو]]) شامل آهن.<ref>{{cite web|title=Properties inscribed on the World Heritage List (Pakistan)|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/pk|website=UNESCO|publisher=UNESCO|accessdate=14 July 2016}}</ref> انگريزن اگسٽ 1935 ۾ گورنمنٽ آف انڊيا ايڪٽ پاس ڪيو. جنهن موجب برما ۽ عدن کي انڊيا مان ٽوڙي واپس پراڻي فتح ڪيل ملڪ/ڪالوني جي جدا حيثيت ۾ بحال ڪيائون. جڏهن ته سنڌ ۽ بلوچستان کي فتح ڪيل جدا ملڪ واري حيثيت ۾ بحال نه ڪيائون. سنڌ کي انڊيا جي هڪ صوبي جي حيثيت ۾ بحال ڪيائون. جڏهن ته بلوچستان کي قلات شاهي رياست طور انڊيا ۾ شامل رکيائون. == نالي جي معني == سنڌ تي [[سنڌوندي]]ءَ تان نالو پيو آهي. [[سنسڪرت]] ۾ ”سنڌو“ معنيٰ [[سمنڊ]] يا [[درياھ|وڏو درياءُ]] آهي،{{sfn|Phiroze Vasunia|2013|p=6}} اڳي [[ڪابل ندي]]، گومتي (گومال) وغيره سنڌونديءَ جون ڀرتي ڪندڙ شاخون هونديون هيون، تنهنڪري سنڌو رواجي ندين کان تمام گهڻو وڏي هوندي هئي ۽ سمنڊ سان ڪلهو پئي هڻندي هئي. انهيءَ سبب [[آريا|آڳاٽن آرين]] اهو نالو رکيس. اڄ به سنڌونديءَ جو پيٽ [[ڊيرا اسماعيل خان ضلعو|ديري اسماعيل]] کان وٺي [[ڪالاباغ]] تائين ايڏو وڏو آهي، جو ڪا ٻيڙي وچ سير ۾ هوندي، ته نڪي اورينءَ ڀر نڪي پرينءَ ڀر کان ڏسڻ ۾ ايندي.<ref>ڪتاب: [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html قديم سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180518034947/http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book46/Book_page2.html |date=2018-05-18 }} از ڀيرومل مهرچند آڏواڻي؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ|سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو]]</ref> اڳي سنڌ کي [[انگريزي ٻولي|انگريزي ٻوليءَ]] ۾ '''Sind''' ڪري لکيو ويندو هو، پر 1988ع تي [[سنڌ اسيمبلي]] پاران پيش ڪيل هڪ بل ذريعي ان کي '''Sindh''' ڪوٺيو ويو. 325 قبل مسيع ۾ [[يوناني|يونانين]] جڏهن [[سڪندر اعظم]] جي اڳواڻي ۾ سنڌ فتح ڪئي، ان وقت سنڌ کي انهن '''انڊُوس''' جو نالو ڏنو، جنهن مان بعد ۾ لفظ '''انڊس''' جنم ورتو. آڳاٽي ايرانين پاران [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي اوڀر طرف سموري علائقي کي هند چيو ويندو هو. جڏهن 17هين صدي تي انگريز برصغير ۾ آيا ته هن سموري [[ڏکڻ ايشيا]] کي سنڌ جو نالو ڏئي ان کي [[انڊيا]] ڪوٺيو. پاڪستان جي نالي ۾ [[س]] جو لفظ پڻ سنڌ مان کنيل آهي.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever?}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref>پروفيسر منگهارام ملڪاڻي ”سنڌ“ لفظ کي صاف طور دراوڙي الاصل قرار ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته آرين اهو لفظ دراوڙن کان اڌارو ورتو. هو لکي ٿو ته: {{quote|”بمبئي جي ڀارت وگيانيءَ (Indologist) پادري هيرس جي سَنَد موجب سندونديءَ کي اهو نالو آرين کان آڳاٽن رهاڪن دراوڙن ڏنو هو. جن جي ٻوليءَ ۾ ’سند‘ يا ’سِندو‘ لفظ جي معنيٰ هئي ندي يا درياءُ. آرين ان اکر کي ڦيرائي ”سنڌ“ يا ”سنڌو“ ڪيو، جنهن پٺيان سمورو ملڪ جنهن مان اُها ندي لنگهي ٿي، تنهن تي ’سنڌ‘ ديس جو نالو پئجي ويو......“<ref>{ملڪاڻي، منگهارام، پروفيسر، ”سنڌ، هندستان جو دروازو ۽ ان جي ادبي قدامت“ (مضمون)، ٽماهي ”مهراڻ“، جلد 11، نمبر- 3، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع، ص. 125}</ref>|}}يورپي لوڪن ”سنڌ“ لفظ جي بنياد متعلق اِها دعويٰ ڪئي ته اهو لفظ سنڪرت ٻوليءَ جو آهي، جنهن جو بنياد ”سڌ“ (sidh) ۽ ان جي معنيٰ نَهر يا نَدي آهي<ref>{williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.}</ref>ايڊورڊ ٿارنٽن (1844ع) ”سِنڌ“ يا ”سِنڌو“ لفظ کي سنسڪرت بنياد جو قرار ڏئي ٿو. هو لکي ٿو ته: "Sind or Sindh sanscrit for sea or collection of water......."<ref>{) Thornton, edward, op. cit. p. 199}</ref>مونيئروليمز ”سنڌو“ لفظ جي معنيٰ نهر،ندي ۽ سنڌ جا ماڻهو ڏنا آهن<ref>{williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.}</ref>اليگزينڊر ڪننگهام، سنڌ لفظ جي بنياد متعلق لکي ٿو ته: ”يونان وارن هن علائقي کي سِنڊو (Sindo) ۽ عربن سَدُو (Sadu) لکيو آهي. جيڪي هن علائقي جي سنسڪرتي نالي سِنڌو (Sindhu) ڏانهن اشارو ڪن ٿا. هن ٻوليءَ ۾ هتان جي رهاڪن کي سئنڌاوا (Saindhava) يا سئنڌو، (Saindhu) چيو ويو آهي ۽ عام مشهور اُچار به اهو آهي.“<ref>{ڪننگهام اليگزنڊر، ”سنڌ- هند جي قديم جاگرافي“، سنڌي ترجمو: عطامحمد ڀنڀرو، ڄام شورو/ حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 2007ع، ص. 266.}</ref>اليگزينڊر ڪننگهام واري ڳالهه کي ”انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا“ جا مرتبين تسليم ڪندي نقل ڪيو آهي. ڪاڪو ڀيرومل ان انسائيڪلو پيڊيا جي حوالي سان ڪننگهام واري ڳالهه ورجائيندي لکي ٿو ته: ”سنسڪرت ۾ ان کي ”سَئندَو (Saindhava) چوندا هئا، جنهن جي معنيٰ سنڌو ڪناري تي رهندڙ لوڪ......“<ref>{آڏواڻي، مهرچند، ڀيرومل، ”قديم سنڌ“، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، ڇاپو ٻيو 1980ع، ص.46}</ref>”رگويد واري زماني ۾ سنڌو ماٿر جي قديم لوڪن (رهواسين) کي سَئندو (Saindhava) جي نالي سان سڏيندا هئا، جنهن جي مراد هئي- سنڌو ڪناري يا سنڌوماٿر ۾ رهندڙ لوڪ آرين، يا هنن لوڪن (سنڌو ماٿر جي اصلوڪن رهاڪن) کي انهيءَ نالي (سَئنڌو/ سئندوئي) سڏيائون. هونئن به ته سنڌي ويا ڪرڻ جي اصولن موجب ’سنڌو‘ لفظ جي صفتي صورت ’سِئنڌوئي/ سئنڌو ئي ٿيندي. اها صورت (سئنڌو ئي)، اڳتي هلي پهرين ’سنڌ ئي‘ بڻي هوندي ۽ پوءِ ’سنڌي‘ بڻجي وئي ۽ وچ واري سُر [اَو]کي [اُ] سُر ۾ تبديل ڪيو ويو......... اهڙي طرح ’سنڌ ئي‘ جا اڳتي هلي ’سِنڌي‘ بنجي وئي آهي........“<ref>{الانا، غلام علي، ڊاڪٽر، ”سنڌي ٻوليءَ جو بڻ بنياد“، ڪراچي، سنڌيڪا اڪيڊمي، نئون ڇاپو 2004ع، ص. 127.}</ref><ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>”جڏهن به سنسڪرت مان نَوَن لفظن ٺاهڻ لاءِ ڪنهن ڌاتوءَ سان اڳياڙيون ۽ پڇاڙيون ڳنڍيون وينديون هيون ته ان عمل کي سڏيندا ئي هئا ”سَنڌي“، جو پوءِ ڦري ”سنڌي“ اچارجڻ لڳو ۽ اڄ خود يورپي ماهرن ان لفظ ”سَندي“ (Sandhi)کي هڪ ٽيڪنيڪل لفظ تور انگريزي ۽ ٻين ٻولين ۾ استعمال ڪرڻ شروع ڪيو آهي. ان لفظ ۾ ڪافي وقت اندر ( اِ ) حرف علت جو ( اَ ) حرف علت ۾ مٽجڻ ڪا وڏي ڳالهه ڪانهي. خود اسان وٽ ان جون ڪي صورتون انهي طريقي سان بدلجي چڪيون آهن. هن لفظ جو ڌاتو آهي سُڌ> سِد (سنسڪرت- سيند) = وهڻ، ڳنڍڻ، ڳنڻ، ڌڪ هڻڻ، آباد ٿيڻ، محدود ٿيڻ وغيره. جنهن مان سنڌ، سنڌو، سِڌو، سِنڌ، حرف علتِ (اِ) سان موجود آهن. ته ٻئي پاسي سَنڌڻ، سَند، سنداڻ، سَنڌ وغيره موجود آهن.......<ref>{ميمڻ سراج، ”سنڌي ٻولي“، حيدرآباد، سنڌ لئنگويج اٿارٽي، ٻيو ڇاپو 2009ع، ص. 63، 64.}</ref> <ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>.“دين محمد ڪلهوڙو، سنڌ لفظ کي دراوڙي ٻوليءَ جو آريائي روپ قرار ڏئي ٿو. هو لکي ٿو ته: ”منهنجي اڀياس ۽ سمجهه موجب: سنڌو/سنڌ لفظ جو بنياد سنسڪرت جو لفظ ”ند“ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ’طرف‘ ۽ ’س‘ ان جي اڳياڙي (Prefix) آهي. ’ند‘ جي اڳيان ’س‘ ۽ پٺيان ’و‘ اضافي صورتن ملائڻ سان لفظ ٺهيو- ’سنڌو‘ جنهن جي معنيٰ نڪري ٿي- سامهون وارو درياءُ. جڏهن قديم آريا درياء ڏيئي سنڌ ۾ گهڙيا هئا، تڏهن هنن درياءَ جي ٻنهي ڪنارن تي آباد دراوڙن لوڪن کي ’سنڌي‘ ۽ سندن ملڪ کي ’سنڌ‘ سڏيو، ڇاڪاڻ ته دراوڙن جو هي ملڪ هنن آرين کي سامهون واري طرف کان ٿي نظر آيو. اهڙي ريت هيءُ درياء منهنجي نظر ۾ قديم آرين جي آمد کان پوءِ ”سنڌو“ جي نالي سان مشهور ٿيو.“<ref>{سولنگي، محمد عرس ’اظهر‘، ”دادو ضلعو- هڪ اڀياس“ واڌارا، سڌارا، تصحيح ۽ مقدمو: دين محمد ڪلهوڙو، ڄام شورو، سنڌي ادبي بورڊ، 2013ع، ص ٽ.}</ref>ايڊون برائنٽ ۽ ايڊون فرانسيس برائنٽ ’سنڌ‘ لفظ کي جديد دراوڙي نه بلڪ قديم دراوڙي (Proto- Dravidian) زبان جو لفظ قرار ڏنو آهي.<ref>{Bryant, edwin and francis bryant, Edwin, "the quest for the origin of vedic-culture, the indo- Aryan migration debate", Newyork, Oxford university press, 2001, p. 320}</ref><ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>هندستان جي ڪرناٽڪ رياست جي دراوڙي قبيلن جي ڪلاسيڪي موسيقيءَ ۾ هڪ راڳ جو نالو ”سنڌ ڀيروي“ (Sindh Bhairavi) آهي. جيڪو اساوري ٺاٺ سُر سان تعلق رکي ٿو. دراوڙي ٻولي ”تامل“ جي ڳالهائيندڙن ۾ هڪ طبي علاج جو سائنسي طريقو ”سنڌا“ (Sidha) جي نالي سان مروج آهي، ان جا خالق قديم دراوڙ (قديم سنڌين جا ابا ڏاڏا) هئا ۽ اهو طريقو سنڌ ڌرتيءَ تي ڄميو ۽ عروج تي پهتو. آرين کان پوءِ هندستان جا دراوڙ قبيلا ڏورانهين علائقن ۾ رهڻ جي باوجود پنهنجي اصل ماتر ڀوميءَ جي سِڪَ کي ساهه ۾ هنڊائڻ لاءِ ان طريقي تي ”سنڌ“ نالو رکيائون.<ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref> ==== سنڌ بابت محققن ۽ مورخن جي راءِ ==== سنڌ جي سرزمين قديم زماني کان علم، فن، حڪمت ۽ فڪري روايتن جو اهم مرڪز رهي آهي. تاريخي ذريعن موجب هتي اهڙا عالم، فقيهه ۽ مفڪر پيدا ٿيا، جن جي علمي حيثيت ۽ فڪري اثرات پري پري تائين تسليم ڪيا ويا. سنڌ جي علمي عظمت بابت ڪيترن معروف محققن ۽ مورخن پنهنجا خيال قلمبند ڪيا آهن<ref name=" گرامي"/>. [[ابن صبعيه]] (Abu Sabeeya) پنهنجي تحريرن ۾ لکي ٿو ته سنڌ وارن وٽ علم ۽ حڪمت جو وڏو ذخيرو موجود هو، ۽ اهو به بيان ڪري ٿو ته يونان ۾ موجود علم جو وڏو حصو سنڌ مان منتقل ٿيو. [[ابو معشر]] سنڌ جي علمي حيثيت بابت لکي ٿو ته حڪمت، فلسفي ۽ علم سان سنڌين جي رغبت کي دنيا جي ٻين قومن به تسليم ڪيو آهي، ۽ علم جي طلب ۾ سنڌين کي نمايان مقام حاصل رهيو آهي<ref name=" گرامي"/>. تاريخي ڪتاب [[اخبار الحڪماءِ]] ۾ بيان ٿيل آهي ته دنيا جي قومن ۾ سنڌ علم ۽ حڪمت جو سرچشمو رهي آهي ۽ عدل ۽ سياست جي پهرين مرڪزن مان هڪ سمجهي ويندي هئي. ان ڪتاب موجب، جغرافيائي دوري سبب سنڌ جا ڪيترائي علمي ڪتاب ٻين علائقن تائين محدود مقدار ۾ پهتا، تنهن هوندي به جيڪي علمي آثار دستياب ٿيا، سي وڏي اهميت جا حامل هئا<ref name=" گرامي"/>. اسلامي روايتن موجب حضرت عليؓ به سنڌ جي سرزمين کي علم ۽ برڪت واري زمين قرار ڏنو آهي، جتان علم ۽ عرفان جو ظهور ٿيو. انهن بيانن مان سنڌ جي علمي ۽ فڪري حيثيت جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو<ref name=" گرامي">مولانا گرامي صاحب سه ماھي مھراڻ 2- 1975 ص نمبر 210</ref>. تاريخي حوالن موجب، پرتگالين جي سنڌ تي ڪاهه کان پوءِ مڪلي ۽ ٺٽي جهڙن علمي مرڪزن ۾ موجود ڪيترائي ڪتب خانا (لائبريريون) ۽ درسگاهون (مدرسا) تباهه ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ جي علمي ورثي کي وڏو نقصان رسيو<ref name=" دادا">ڪتاب؛ سنڌ جي عالمن جا سونھري ڪارناما، ليکڪ؛ دادا سنڌي</ref>. تاريخي ۽ تحقيقي لکتن موجب، موجوده بلوچستان جي سرزمين قديم زماني ۾ سنڌ جي وسيع جغرافيائي ۽ تهذيبي دائري سان ڳنڍيل رهي آهي. ڪجهه محققن جو خيال آهي ته بلوچستان جا ابتدائي رهاڪو سنڌي نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته بلوچ قبيلن جي آمد بعد جي تاريخي دورن ۾ ٿي. ڊاڪٽر الهه رکيو ٻُٽ لکي ٿو ته بلوچ قبيلا بلوچستان جا اصلوڪا رهاڪو نه هئا، پر انهن جي مڪران ۽ بلوچستان ۾ آمد چوٿين صدي عيسوي کان شروع ٿي. هن جي مطابق، بلوچ قبيلن کان اڳ هن خطي ۾ دراوڙ، عرب، ايراني، بروهي، راجپوت ۽ جت وڏي انگ ۾ آباد هئا<ref> ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref>. مير رحيم داد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ ۾ بيان ڪري ٿو ته سنڌ ماٿري ۾ بلوچن جي موجودگي کي ٽالپر دور کان اڳ تسليم ڪرڻ تاريخي طور درست ناهي، ۽ سندس خيال موجب بلوچستان تاريخي طور سنڌ جو حصو رهيو آهي.ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579 ساڳئي محقق هڪ ٻي جڳهه تي لکي ٿو ته بلوچستان ۽ خراسان، اقليم سنڌ جا صوبا رهيا آهن<ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع </ref>. بلوچن جي نسلي ۽ جغرافيائي پس منظر بابت احمد يار بلوچ لکي ٿو ته بلوچن جي آمد بلوچستان ۾ مرحليوار ٿي ۽ انهن جي هجرت قديم مسڪن حلب ۽ شام مان تقريبن چوٿين صدي عيسوي ۾ شروع ٿي.ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38 صادق علي بلوچ مطابق، زابلستان بلوچن جو قديم وطن هو، جنهن مان پوءِ اهي مختلف علائقن ڏانهن منتقل ٿيا<ref> تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref>. موسيٰ خان جلال زئي تاريخ بلوچستان ۾ بيان ڪري ٿو ته جڏهن بلوچ قوم ڪرمان مان مڪران طرف لڏي آئي، تڏهن انهن جو سردار جلال خان هو، جيڪو هن مهاجرت جي اڳواڻي ڪري رهيو هو.تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16 يورپي محقق پيڪولين لکي ٿو ته گهڻا بلوچ پاڻ کي عرب نسل سان ڳنڍين ٿا ۽ حلب (شام) کي پنهنجو ابتدائي وطن قرار ڏين ٿا<ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري </ref>. ڪامران اعظم جنجوعه لکي ٿو ته بلوچ قوم قديم دور ۾ عربستان، دجله ۽ فرات جي وادين، حلب جي علائقن ۽ ايراني سرحدن ڀرسان آباد هئي. هن وڌيڪ بيان ڪيو آهي ته هڪ روايت موجب، جڏهن بلوچ حلب مان لڏپلاڻ ڪري ڪرمان پهتا، ته اهي 44 گروهن ۾ ورهايل هئا، جن مان اعلمش رومي وڏو سردار هو<ref> ڪتاب بگٽي قبيلا ص نمبر 48ساڳيو ڪتاب ص نمبر 55</ref>. تاريخي بيانن موجب، موجوده بلوچستان جو علائقو اڳ ڪيچ مڪران، لسٻيلا، قلات، ۽ سيوي (سبي) جهڙن نالن سان سڃاتو ويندو هو. مهر ڳڙهه جي تهذيب، جيڪا لڳ ڀڳ 9 هزار سال پراڻي آهي، پڻ هن ئي خطي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. ڪجهه محققن موجب، لسٻيلي جا حڪمران سما (سماٽ) هئا، جڏهن ته قلات جا حڪمران بروهي هئا، جن کي دراوڙي نسل سان وابسته ڪيو وڃي ٿو. بروهي قوم بابت اهو به لکيو ويو آهي ته انهن جو بلوچن سان نسلي ۽ لساني تعلق ناهي . پاڪستان جي قيام کان پوءِ، 1964ع ۾ مرڪزي حڪومت طرفان سنڌ جا ڪجهه علائقا—جهڙوڪ جهٽ پٽ، نصيرآباد، اوستو، جعفرآباد، جهل مگسي، ڊيرا الهيار ۽ مراد جمالي—انتظامي طور بلوچستان ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{Citation |title=گريٽر بلوچستان ۽ تاريخي حقيقتون! {{!}} Affair - افيئر<!-- Bot generated title --> |url=http://affairnews.com/2015/07/%DA%AF%D8%B1%D9%8A%D9%BD%D8%B1-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DB%BD-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%D8%AA%D9%88%D9%86/ |accessdate=2019-12-17 |archive-date=2020-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018185800/http://affairnews.com/2015/07/%da%af%d8%b1%d9%8a%d9%bd%d8%b1-%d8%a8%d9%84%d9%88%da%86%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%db%bd-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d8%ae%d9%8a-%d8%ad%d9%82%d9%8a%d9%82%d8%aa%d9%88%d9%86/ |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> <ref>ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579</ref><ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع</ref><ref>ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38</ref><ref>تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref><ref>تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16</ref><ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري</ref> == تاريخ == {{Main|سنڌ جي تاريخ}} ===قبل از تاريخي دور === (تقريباً 7000 ق.م. کان 3000 ق.م.) سنڌو ماٿر واري علائقي (Greater Indus Region) ۾ انساني آبادي جا سڀ کان پراڻا آثار تقريباً 7000 قبل مسيح جا ملن ٿا، خاص طور تي [[مھرڳڙھ]] مان. جيڪو جيڪو اڄ بلوچستان ۾ واقع آهي، قديم دور ۾ سنڌو ماٿر جي تهذيبي دائري ۾ شامل هو، ۽ سنڌ جي تهذيبي اثرن جو اولين مرڪز سمجهيو وڃي ٿو<ref>UNESCO World Heritage Centre – Mehrgarh (Tentative List)</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I, Oxford University Press</ref>. ===سنڌو تهذيب جو دور === (تقريباً 3000 ق.م. کان 1700 ق.م.) تقريباً 3000 ق.م. ۾ سنڌو تهذيب پنهنجي پختي شهري شڪل اختيار ڪئي، جنهن جا وڏا مرڪز موهن جو دڙو ۽ هڙاپا هئا<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, Ancient Cities of the Indus Valley Civilization, Oxford, 1998</ref><ref>Britannica, entry: Indus Valley Civilization</ref>. [[فائل:IVC Map.png|thumb|150px|کاٻو|[[وادي سنڌ جي تهذيب|سنڌو تهذيب]] جا نمايان شهر]] [[فائل:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|100px|کاٻو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل ڪنگ پريسٽ جو مجسمو]] [[فائل:Mohenjodaro Sindh.jpeg|thumb|[[موهن جو دڙو|موهن دڙي]] جا آثار]] سنڌو تهذيب جي آبادي بابت جديد آثار قديمه جي تحقيق موجب مجموعي آبادي 4 کان 5 لک جي وچ ۾ هئي، جيڪا ان دور لاءِ انتهائي وڏي هئي<ref>Possehl, Gregory L., The Indus Civilization, Chapter on Demography</ref><ref>Wright, Rita P., The Ancient Indus, Cambridge University Press, 2010</ref>. سنڌو تهذيب جا شهر: گرڊ سسٽم تحت رٿيل؛ ڍڪيل نيڪالي نظام؛ پڪين سرن جا گهر؛ ۽ عوامي غسل خانن تي مشتمل هئا<ref>Marshall, Sir John, Mohenjo-daro and the Indus Civilization, 1931</ref><ref>UNESCO – Mohenjo-daro World Heritage Site</ref>. سنڌو تهذيب پنهنجي عظمت ۾ قديم مصري ۽ ميسوپوٽيميا تهذيبن جي برابر هئي. موهن جو دڙو، هڙاپا ۽ [[ڪوٽڏجي|ڪوٽ ڏيجي]] جهڙا شهر اعليٰ شهري منصوبابندي، پڪين سرن جي عمارتن، ڍڪيل نيڪالي نظام، عوامي غسل خانن ۽ منظم رستن جي شاهدي ڏين ٿا. [[بلوچستان]] خشڪ هجڻ ڪري اتي جي رهواسين کي مشڪلاتون پيدا ٿيون، جتان ڪيترائي ماڻهو ڪوٽ ڏجي جي علائقن طرف ھجرت ڪري آيا. پنهنجي دور ۾ ڪوٽ ڏجي وارو علائقو شهري علائقن جو مثال هو<ref>Britannica, entry: Kot Diji Culture</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I (OUP)</ref><ref>Wright, Rita P., The Ancient Indus, Cambridge University Press</ref><ref>Possehl, Gregory L., The Indus Civilization, AltaMira Press</ref>. ان کان سواءِ [[موهن جو دڙو]] ۽ [[هڙاپا]] پڻ انساني زندگي لاءِ شهڪار شهر هئا. هتي ماڻهو کي [[فنون لطيفہ]] تي عبور حاصل هو، ۽ هنن پنهنجي [[سنڌو لکت| لکت]] جو نظام تيار ڪيو، جيڪو اڄ تائين مڪمل طور پڙهي نه سگهيو آهي<ref>Parpola, Asko, Deciphering the Indus Script</ref><ref>Britannica, entry: Indus Script</ref>. اتي موجود ترتيب سان جوڙهيل شهر، پڪين سرن سان عام ماڻهن جا گھر، رستا، عوامي غسل خانا، ۽ ڍڪيل نيڪالي جو نظام ان شهر جي عظمت جو داستان آهي<ref>{{cite web |url= http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moanjodaro|author= |date= |work= The United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) website |publisher= |accessdate=September 6, 2014}}</ref><ref>Suhail Zaheer Lari, ''An Illustrated History of Sindh'' (1994, Karachi) p. 16, 17</ref>. هي تهذيب تقريباً 1700 ق.م. ۾ اوچتي تباهي جو شڪار ٿي، جنهن جا امڪاني سبب قدرتي آفتون يا زلزلا سمجهيا وڃن ٿا<ref>Edwin Bryant (2001). The Quest for the Origins of Vedic Culture. pp. 159–60.</ref>. ===ابتدائي تاريخي ۽ ويدڪ دور=== (1700 ق.م. کان 600 ق.م.) قديم شهر رورڪا، جنهن کي هاڻ روهڙي يا اروڙ چيو وڃي ٿو، [[سئوويرا بادشاهت]](Sauvīra) جي گادي جو هنڌ هو. سئوويرا هڪ قدرتي-تاريخي بادشاهت هئي<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind, p.63</ref><ref>Raychaudhuri, Political History of Ancient India</ref>. جنهن جو ذڪر شروعاتي ٻڌ ڌرم جي ادب ۾ مُک واپاري مرڪز طور ٿيل آهي<ref>Derryl N. MacLean (1989)، [https://books.google.com/books?id=xxAVAAAAIAAJ&pg=PA63 ''Religion and Society in Arab Sind''], ص.63</ref>. رگويد واري زماني ۾ سنڌ کي سپت سنڌو سڏيو ويندو هو. “سپت سنڌو” مان مراد سنڌو ۽ ان سان لاڳاپيل اهم نديون هيون. ان مان مکيه نديون شتدرو ([[ستلج]])، پرشڻي ([[راوي]])، اسڪني ([[چناب]])، وتستا ([[جهلم]])، ارجڪئا ([[بياس ندي|بياس]])، ۽ [[سنڌوندي|سنڌو ندي]] وهندڙ هيون. ھڪ لفظ سوما کي ندي سمجھي سپت سنڌو جو مطلب ست نديون سمجھيو ويو پر علمن ان کي علائقي جو نالو يا ڏند ڪٿائي ندي سمجھن ٿا. [[مھاڀارت]] ۾ سنڌ جو ذڪر [[هندوستان جا نالا|ڀارت ورشا]] جي حصي طور ملي ٿو. ===ھخامنشي (فارسي) دور=== (600 ق.م. کان 400 ق.م.) سنڌ 519 ق.م. ۾ فارسي [[هخامنشي سلطنت| ھخامنشي]] (اڪئمنيڊ) شهنشاهت جو باقاعده حصو بڻجي. دارا اعظم (اول) سنڌ فتح ڪري ان کي پنهنجي سلطنت جي ھندش جي نالي سان 29هين ساتراپي (ولايت) قرار ڏنو. فارسي دور ۾ سنڌ مان فوجي ڀرتيون ڪيون ويون، ۽ سنڌي سپاهي ايراني لشڪر جو حصو بڻجي يونان خلاف ٿيندڙ فارسي–يوناني جنگين ۾ شامل ٿيا<ref>Briant, Pierre, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Herodotus, Book III, Satrapy List</ref><ref name = " سيلاني "/>. اعظم (اول) جي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ فارسي منتظمين، فوجي ۽ واپاري اچڻ لڳا، جنهن سبب ايراني اثر وڌي ويو. بعد وارن ايراني ۽ مقامي روايتن ۾ بهمن بن اسفنديار سان منسوب ڪجهه شهرن جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تاريخي تحقيق موجب اهي بيان اسطوري آهن ۽ [[هخامنشي سلطنت|ھخامنشي]] (اڪئمنيڊ) دور سان سڌي طرح ثابت ناهن<ref>Behistun Inscription</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Briant, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Herodotus, Histories, Book III</ref><ref>Bosworth, The Persian Empire</ref><ref>Yarshater, Iranian National History</ref><ref>Encyclopaedia Iranica – Bahman</ref>. فردوسي جي شاهنامي جهڙين ايراني رزميه روايتن موجب، هند، سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جا ڪجهه راجا ايران جي بالادستي مڃيندا ۽ خراج ادا ڪندا هئا؛ بهرحال، جديد تاريخي تحقيق موجب اهي بيان ڪنھن تاريخي دستاويز جو نه پر ادبي ۽ رزميه روايتن جو حصو آهن. ايراني [[هخامنشي سلطنت|ھخامنشي]] اڪئمنيڊ سلطنت جي اوڀر وارن علائقن، جن ۾ سنڌ (ھندش) پڻ شامل هئي، جا نالا اسان تائين يوناني مؤرخن، خاص طور هيروڊوٽس، وسيلي پهتا آهن. انهن علائقن ۾ ساڪا، ماڪا (مڪران)، ستگيدائي، گنداروئي ([[گنڌارا]])، [[داديڪائي]] ۽ [[پڪٽائي]] جهڙا قبيلائي ۽ علائقائي نالا شامل هئا. دارا اعظم (اول) جي دور ۾ سنڌ مان پڻ سپاهي ايراني فوج ۾ ڀرتي ڪيا ويا. بعد ۾، جڏهن [[خشايارشا پھريون]] (Xerxes) يونان خلاف مهم هلائي، تڏهن ايراني لشڪر ۾ هندستاني ۽ سنڌي سپاهي به شامل هئا؛ [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي]] مطابق ايرانين جنگ ۾ ھاٿين جو پڻ استعمال ڪيو<ref name="سيلاني "> [ ڪتاب: سنڌ گهمندڙ سيلاني، سنڌي ادبي بورڊ] </ref>. 400 بهرحال، جديد تاريخي ذريعن موجب انهن جنگين ۾ سنڌي هاٿين جي استعمال بابت ڪو مستند ثبوت موجود ناهي<ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Cambridge History of Iran, Vol. II</ref><ref>Pierre Briant, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Achaemenid Empire”</ref><ref>Herodotus, Histories, Book III & VII</ref>. ===يوناني ۽ سلوقي دور=== (400 ق.م. کان 305 ق.م.) 327 کان 325 قبل مسيح جي وچ ۾ يوناني فاتح سڪندر اعظم سنڌو وادي ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن ۾ داخل ٿيو<ref>Arrian, Anabasis of Alexander, Books IV–VI </ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Alexander the Great”</ref>. سڪندر جي وفات کان پوءِ سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان ڪجهه عرصي لاءِ سلوقي سلطنت جي سياسي اثر هيٺ رهيا <ref>Cambridge History of Iran</ref> <ref>Britannica, “Seleucid Empire”</ref>. ===موريا سلطنت جو دور=== (305 ق.م. کان 185 ق.م.) 305 قبل مسيح ۾ چندر گپت موريا، سلوقس نيڪيٽر سان معاهدي کان پوءِ، سنڌ کي موريا شهنشاهت ۾ شامل ڪيو<ref>Britannica, “Chandragupta Maurya”</ref><ref>Justin, Epitome of Pompeius Trogus</ref><ref>Strabo, Geography</ref>. موريا دور، خاص طور اشوڪا جي حڪومت دوران، سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ٻڌ ڌرم کي وڏي هٿي ملي ۽ ان جي تبليغ ٿي<ref>Romila Thapar, Ashoka and the Decline of the Mauryas</ref><ref>Ashokan Rock Edicts</ref>. 185 قبل مسيح ۾ موريا حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو جڏهن ان جي آخري حڪمران برهدرتھ کي پُشيمتر سنگا هٿان قتل ڪيو ويو ۽ سنگا شهنشاهت قائم ٿي<ref>Encyclopaedia Britannica, “Sunga dynasty”</ref><ref>Romila Thapar, The Mauryas Revisited</ref><ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref>. ===هند-يوناني ۽ باختري دور=== (185 ق.م. کان 130 ق.م.) مورين جي زوال کان پوءِ اتر اولهه هندستان ۾ يوناني اثر ٻيهر وڌيو. هن دور ۾ ڊيمٽرس اول جي قيادت هيٺ يوناني–باختري حڪمرانن تقريباً 200–180 قبل مسيح جي وچ ۾ گندھارا، پنجاب ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو. سنڌ بابت، خاص طور اترين حصن ۾، هند–يوناني اثر جا آثار ملن ٿا؛ بهرحال، سڄي سنڌ تي سندن سڌي ۽ مستقل حڪومت بابت جديد تحقيق ۾ اختلاف موجود آهي<ref>Dani, History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Bopearachchi, Monnaies Gréco-Bactriennes</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Demetrius I”</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Indo-Greek Kingdoms”</ref><ref>A. K. Narain, The Indo-Greeks</ref>. ميناندر (ميلندا) جهڙا حڪمران به هن دور ۾ ٿيا. ===سڪوٿي (انڊو-سڪوٿي) دور=== (2 صدي ق.م.) ٻي صدي قبل مسيح ۾ هند–يوناني علائقن ۾ ساڪا (سڪوٿي) قبيلن جي حڪمراني قائم ٿي، جنهن سان هند–يوناني اقتدار جو خاتمو ٿيو. ساڪا حڪمرانن سنڌ، پنجاب، راجستان ۽ اولهه هندستان جي وسيع علائقن تي حڪومت ڪئي، ۽ جديد تاريخنويسي ۾ هن دور کي انڊو–سڪوٿي (Indo-Scythian) دور سڏيو وڃي ٿو<ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Indo-Scythian”</ref><ref>A. K. Narain, The Indo-Greeks</ref>. ===ڪوشان سلطنت=== (1 صدي عيسوي کان 3 صدي عيسوي) پهرين صدي عيسوي ۾ سنڌ [[ڪوشان ايمپائر]] جي قبضي هيٺ آئي. سنڌ, گندھارا ۽ اتر هندستان تي انھن جي حڪومت قائم ٿي<ref>Encyclopaedia Britannica, “Kushan Dynasty”</ref><ref>Cambridge History of India</ref>. [[ڪنشڪ]] جي حڪمراني دوران ٻڌ ڌرم کي وڏي سرپرستي ملي ۽ ڪيترائي مذهبي مرڪز قائم ڪيا ويا. هن دور ۾ ڪجهه قبيلن، جن ۾ آهير پڻ شامل هئا<ref name="Beames1970">{{cite book|author=John Beames|title=A comparative grammar of the modern Aryan languages of India: to wit, Hindi, Panjabi, Sindhi, Gujarati, Marathi, Oriya and Bengali |url=https://books.google.com/books?id=wIddAAAAIAAJ|accessdate=22 March 2011|year=1970|publisher=Munshiram Manoharlal}}</ref>، سنڌ ۾ موجود هئا. ٽين صدي عيسوي جي وچ ڌاري ڪوشان سلطنت جي زوال کان پوءِ سنڌ ساساني شهنشاهت جي سياسي اثر هيٺ اچي وئي<ref>which began about 127 CE. "Falk 2001, pp. 121–136", Falk (2001), pp. 121–136, Falk, Harry (2004), ص. 167–176 and Hill (2009), ص. 29, 33, 368–371.</ref> ===ساساني (فارسي) دور=== (3 صدي عيسوي) ڪوشان سلطنت جي زوال کان پوءِ، ٽين صدي عيسوي جي وچ ڌاري سنڌ ساساني شهنشاهت جي سياسي بالادستي هيٺ اچي وئي. ساساني حڪمرانن سنڌ کي سڌي صوبي بدران اوڀر سرحدي علائقي طور سنڀاليو، جتي مقامي حڪمران برقرار رهيا پر فارسي اقتدار کي خراج ادا ڪندا هئا. سنڌ هن دور ۾ ايران ۽ هندستان جي وچ ۾ واپاري دروازي جي حيثيت رکي ٿي. پنجين صدي عيسوي ۾ هيفتالي حملن سبب ساساني اثر ڪمزور ٿيو، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ مقامي گهراڻن جي حڪمراني جو آغاز ٿيو<ref>Encyclopaedia Iranica</ref><ref>Romila Thapar, Early India</ref><ref>. O. Skjærvø, Sasanian Coins in the Indus Region</ref><ref>Dani, History of Pakistan</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, Hephthalites</ref>. ===گپتا گھراڻي جو دؤر=== (4 صدي عيسوي کان 478ع تائين) ساساني اثر جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ سنڌ ڪجهه عرصي لاءِ گپتا سلطنت جي سياسي اثر هيٺ آئي. پنجين صدي عيسوي جي آخر ۾ هيفتالي (سفيد ھُن) قبيلن جي حملن سبب گپتا اقتدار اتر اولهه هندستان مان ختم ٿيڻ لڳو. ان کان پوءِ سنڌ ۾ مقامي حڪمرانن جو دور شروع ٿيو، جيڪو روايتي طور [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. ڪجهه وقت لاءِ اتر هندستان جي حڪمران شهنشاهه [[هرشاوردن]] جو سنڌ تي سياسي اثر پڻ ذڪر هيٺ اچي ٿو، پر سڌي صوبائي حڪومت جا پڪا ثبوت موجود ناهن<ref>Romila Thapar, Early India</ref><ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref>. ==== قديم سنڌ جون مشهور سياسي شخصيتون ==== قديم سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ مقامي حڪمرانن، ايراني ۽ مقدونيائي فاتحن، موريا شهنشاهن ۽ وچ ايشيائي قبيلائي سلطنتن جو اهم ڪردار رهيو. رائي گهراڻي کان اڳ سنڌو ماٿري مختلف دورن ۾ مقامي راجائن، اخيميني، مقدونيائي، سليوسي، موريا، سڪا، پارٿين، ڪوشان ۽ اڇن هنن جي سياسي اثر هيٺ رهي. انهن حڪمرانن ۽ قبيلائي قوتن جو ذڪر گهڻو ڪري يوناني، ايراني، هندستاني ۽ بعد وارن تاريخي ذريعن ۾ ملي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ رائي گهراڻي کان اڳ سنڌ سان لاڳاپيل قديم حڪمران ۽ سياسي قوتون ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | شخصيت / قوت ! style="background:#99CCFF;" | درجو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي سڃاڻپ ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ سان لاڳاپو ! style="background:#99CCFF;" | مختصر تعارف |- | 1 | [[ميوسيڪانس|راجا ميوسيڪانس]] (Musicanus) | مقامي حڪمران | سنڌو ماٿري جو راجا | هيٺين سنڌ / سنڌو درياهه جو علائقو | يوناني ذريعن موجب ميوسيڪانس سنڌو ماٿري جو هڪ خودمختيار مقامي حڪمران هو، جنهن سڪندر اعظم جي آمد وقت پنهنجي سياسي حيثيت برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 2 | [[راجا سامبس]] (Sambus) | مقامي حڪمران | اتر سنڌ جو سردار | اتر سنڌ | سامبس قديم سنڌ جو هڪ مقامي حڪمران يا سردار هو، جنهن جو ذڪر مقدونيائي لشڪر جي سنڌ ۾ اچڻ واري دور سان لاڳاپيل بيانن ۾ ملي ٿو. |- | 3 | [[راجا آڪسيڪانس|راجا آڪسِي ڪانس]] (Oxycanus) | مقامي حڪمران | سنڌو ڪناري جو حڪمران | سنڌو درياهه جو علائقو | آڪسيڪانس سنڌو درياهه جي ڀرپاسي آباد علائقي جو مقامي حڪمران هو، جنهن بابت يوناني تاريخدانن سڪندر اعظم جي سنڌي مهم جي حوالي سان ذڪر ڪيو آهي. |- | 4 | [[سوفيٿس]] يا سوفيٽس | مقامي حڪمران | منظم مقامي رياست جو حڪمران | قديم سنڌ / اتر اولهه هندستاني علائقو | سوفيٿس کي قديم ذريعن ۾ هڪ منظم، طاقتور ۽ فوجي لحاظ کان مضبوط حڪمران طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن وٽ انتظامي ۽ فوجي ڍانچو موجود هو. |- | 5 | [[دارا اعظم|دارا اوّل]] | غير ملڪي حڪمران | [[اخيميني سلطنت]] جو شهنشاهه | هندوش / سنڌو ماٿري | دارا اوّل اخيميني ايران جو شهنشاهه هو، جنهن سنڌو ماٿري جي ڪجهه حصن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو ۽ انهن علائقن کي اخيميني انتظامي نظام جو حصو بڻايو. |- | 6 | [[سڪندر اعظم]] | غير ملڪي فاتح | [[مقدونيائي سلطنت]] | سنڌو درياهه ۽ هيٺين سنڌ | سڪندر اعظم 326 ق.م ۾ سنڌو ماٿري ۾ داخل ٿيو ۽ هتان جي مختلف مقامي حڪمرانن سان جنگيون، معاهدا ۽ سياسي رابطا ڪيا. |- | 7 | [[سليوڪس اوّل نيڪيٽر]] | غير ملڪي حڪمران | [[سليوسي سلطنت]] | سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان جا سرحدي علائقا | سليوڪس اوّل سڪندر اعظم جي جانشينن مان هو، جنهن سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي سياسي دعويٰ ڪئي، پر بعد ۾ موريا سلطنت سان معاهدي ذريعي سرحدي بندوبست ٿيو. |- | 8 | [[چندر گپت موريا]] | سلطنتي حڪمران | [[موريا سلطنت]] | سنڌ سميت اتر هندستان | چندرگپت موريا اتر هندستان ۾ هڪ مضبوط مرڪزي سلطنت قائم ڪئي، جنهن جي سياسي اثر هيٺ سنڌ جا علائقا به آيا. |- | 9 | [[اشوڪ|اشوڪ اعظم]] | سلطنتي حڪمران | موريا سلطنت | سنڌو ماٿري جا علائقا | اشوڪ اعظم موريا سلطنت جو مشهور شهنشاهه هو، جنهن بدھ مت جي سرپرستي ڪئي ۽ سلطنت جي مختلف علائقن ۾ اخلاقي، انتظامي ۽ مذهبي پاليسيون نافذ ڪيون. |- | 10 | [[سڪا]] / [[اسڪٿي]] | قبائلي / سلطنتي قوت | وچ ايشيائي قبيلائي حڪمران | سنڌ ۽ ڀرپاسي وارا علائقا | سڪا يا اسڪٿي وچ ايشيا مان آيل قبيلائي قوتون هيون، جن اتر اولهه هندستان ۽ سنڌ جي سياسي تاريخ تي اثر وڌو. |- | 11 | [[پارٿين]] / [[پھلاوا]] | قبائلي / سلطنتي قوت | ايراني نسل جي سياسي قوت | سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان | پارتھين يا پھلاوا ايراني نسل سان لاڳاپيل حڪمران هئا، جن مختلف دورن ۾ سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي سياسي اثر قائم رکيو. |- | 12 | [[ڪوشان]] | سلطنتي قوت | وچ ايشيائي سلطنت | سنڌو ماٿري ۽ اتر اولهه هندستان | ڪوشان سلطنت واپار، سڪن، بدھ مت ۽ بين العلاقائي رابطن لاءِ مشهور هئي. ان جو اثر سنڌو ماٿري تائين پکڙيل هو. |- | 13 | [[اڇا ھن]] | قبائلي / حملي آور قوت | وچ ايشيائي خانه بدوش | سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جا علائقا | اڇا هن وچ ايشيا جا خانه بدوش حملي آور هئا، جن ڏکڻ ايشيا جي سياسي ڍانچي تي اثر وڌو ۽ سنڌ سميت ڪيترن علائقن ۾ سياسي بيچيني پيدا ڪئي. |} === راء گھراڻي جو دؤر=== {{Main|راءِ گهراڻو}} ''(تقريباً 478ع – 632ع)'' پنجين صدي عيسوي جي آخر ڌاري سنڌ ۾ مقامي حڪمراني جي هڪ نئين مرحلي جو آغاز ٿيو، جنهن کي تاريخ ۾ '''[[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]]''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. راءِ گهراڻو سنڌ جو پهريون چڱيءَ طرح دستاويزي مقامي حڪمران گهراڻو سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ساساني، ڪوشاني ۽ ٻين خارجي سياسي اثرن جي خاتمي کان پوءِ سنڌ ۾ هڪ مضبوط ۽ خودمختيار رياست قائم ڪئي. هن گهراڻي جي گاديءَ جو هنڌ [[اروڙ]] (الور) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم سياسي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. راءِ گهراڻي بابت بنيادي معلومات ''[[چچ نامو]]''، عرب مؤرخن جي بيانن ۽ بعد وارن تاريخي ماخذن مان ملي ٿي. انهن ذريعن موجب راءِ حڪمرانن جي اقتدار هيٺ سنڌ جي حدن ۾ موجوده سنڌ سان گڏ [[مڪران]]، [[سيوھڻ |سيوستان]] (سيوھڻ)، [[ملتان]] ۽ اتر اولهه وارا ڪجهه سرحدي علائقا پڻ شامل هئا. ان دور ۾ سنڌ ڏکڻ ايشيا، ايران ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ واپار جو اهم مرڪز هئي، جنهن سبب رياست کي اقتصادي استحڪام حاصل رهيو. راءِ گهراڻي جي دور ۾ انتظامي ڍانچي، فوجي تنظيم، زميني محصولن ۽ واپاري رستن تي خاص ڌيان ڏنو ويو. عرب مؤرخن جي بيانن موجب سنڌ هڪ خوشحال ۽ منظم سلطنت هئي، جتي زراعت، واپار ۽ دريائي آمدرفت معاشي زندگي جا اهم بنياد هئا. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ مختلف مذهبي برادرين، خاص طور ٻڌ ڌرم ۽ هندومت جي پوئلڳن، کي پنهنجن مذهبي معاملن ۾ خاصي آزادي حاصل هئي. 632ع ۾ [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] جي وفات کان پوءِ راءِ گهراڻي جو خاتمو ٿيو. ان کان پوءِ سندس درٻار جي برهمڻ وزير [[راجا چچ|چچ]] اقتدار حاصل ڪري [[برهمڻ آباد]] قائم ڪيو، جنهن سان سنڌ جي سياسي تاريخ جي هڪ نئين دور جي شروعات ٿي. ====راءِ گهراڻي جا حڪمران==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ راءِ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | ترتيب ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | اندازي مطابق دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راء ديواجي|راءِ ڏيوَاجي]] | تقريباً 489ع کان اڳ | راءِ گهراڻي جو باني حڪمران؛ سنڌ ۾ منظم سياسي اقتدار جو بنياد وڌائيندڙ |- | 2 | [[راء سھارس پھريون|راءِ ساهيرس اوّل]] | 489ع – 510ع | سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي استحڪام |- | 3 | [[راء سھاسي پھريون|راءِ ساهسي اوّل]] | 510ع – 524ع | امن، واپار ۽ فوجي تنظيم جي مضبوطي |- | 4 |[[راء سھارس ٻيون|راءِ ساهيرس ٻيو]] | 524ع – 600ع | راءِ گهراڻي جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ سياسي ۽ فوجي عروج جو دور |- | 5 | [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] | 600ع – 632ع | راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ برهمڻ گهراڻي جو آغاز ٿيو |} ==== راءِ سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي بناوت ==== {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ راءِ دور جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] (الور) |- | حڪومتي نوعيت | موروثي بادشاهت |- | اهم علائقا | سنڌ، سيوستان، ملتان، مڪران ۽ سرحدي علائقا |- | معيشت | زراعت، دريائي واپار، زميني محصول |- | فوج | منظم مقامي فوج ۽ سرحدي دفاعي نظام |- | مذهب | هندومت ۽ ٻڌ ڌرم جي گڏيل موجودگي |- | واپار | هندستان، ايران ۽ وچ ايشيا سان واپاري رابطا |- | جانشين رياست | [[برھمڻ گھراڻو]] |} ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻي کي سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هڪ عبوري ۽ بنيادي اهميت وارو دور سمجهيو وڃي ٿو. هي دور هڪ طرف قديم هند-ايراني ۽ ڪوشاني سياسي روايتن جي پڄاڻي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته ٻي طرف سنڌ جي مقامي رياستي سڃاڻپ جي مضبوط ٿيڻ جو آغاز پڻ سمجهيو وڃي ٿو. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم سياسي وحدت طور سامهون آئي، جنهن جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي تي بعد ۾ [[برهمڻ آباد]] ۽ پوءِ عرب دور جي حڪمراني جا ڪيترائي عنصر قائم رهيا. ===برهمڻ گهراڻي جو دور=== {{Main|برھمڻ گهراڻو}} ''(632ع – 712ع)'' [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي خاتمي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون سياسي دور شروع ٿيو، جيڪو '''[[برھمڻ گھراڻو|برهمڻ گهراڻي]]''' يا '''چچ گهراڻي''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هن گهراڻي جو بنياد [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] وڌو، جيڪو اصل ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار ۾ هڪ برهمڻ وزير ۽ منتظم هو. راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ چچ اقتدار حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ هڪ نئين مقامي بادشاهت قائم ڪئي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> برهمڻ گهراڻي جو گاديءَ جو هنڌ [[اروڙ]] (الور) رهيو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم سياسي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. عرب، فارسي ۽ مقامي تاريخي ماخذن موجب هن دور ۾ سنڌ جون حدون اتر ۾ [[ملتان]] تائين، اولهه ۾ [[مڪران]] تائين ۽ ڏکڻ ۾ [[رڻ ڪڇ]] جي علائقن تائين پکڙيل هيون.<ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref><ref>{{cite book |last=Dani |first=A. H. |title=History of Pakistan, Volume I |publisher=Oxford University Press}}</ref> برهمڻ گهراڻي جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم ۽ خوشحال رياست طور موجود هئي، جتي زراعت، دريائي واپار، بندرگاهي سرگرميون ۽ زميني محصول رياست جي آمدني جا اهم ذريعا هئا. [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[سيوستان]] ۽ [[برهمڻ آباد]] جهڙا شهر واپار ۽ انتظام جا اهم مرڪز هئا. عرب مؤرخن جي بيانن موجب سنڌ هندستان، ايران، عربستان ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ واپاري رابطن جو اهم دروازو هئي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ==== چچ برهمڻ جو اقتدار ==== [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] اصل ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار جو اعليٰ عملدار هو. ''چچ نامي'' موجب راءِ ساهسي جي وفات کان پوءِ چچ راڻي سوهندي سان شادي ڪئي ۽ اقتدار سنڀاليو. بعد ۾ هن مخالف دعويدارن کي شڪست ڏئي پنهنجي حڪومت کي مستحڪم ڪيو. چچ سنڌ جي سرحدن کي وڌايو ۽ ڪيترن ئي سرحدي علائقن تي سياسي اثر قائم ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref> تاريخي روايتن موجب چچ نه رڳو سنڌ جي مرڪزي علائقن تي پنهنجو اقتدار مضبوط ڪيو، پر مڪران، سيوستان ۽ اترين علائقن ۾ پڻ مهمون هلائيون. سندس دور ۾ سنڌ هڪ مضبوط مقامي بادشاهت طور اڀري آئي، جنهن جو سياسي اثر سنڌو ماٿريءَ جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> ==== برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] | 632ع – 671ع | برهمڻ گهراڻي جو باني؛ راءِ گهراڻي کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ کي سياسي طور متحد ڪيو |- | 2 | [[راجا چندر|راجا چندر]] | 671ع – 679ع | چچ جو ڀاءُ؛ حڪومت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل برقرار رکيو |- | 3 | [[راجا ڏاهر|راجا ڏاهر]] | 679ع – 712ع | برهمڻ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ عرب حملي خلاف مزاحمت لاءِ مشهور |} <ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ==== راجا ڏاهر جو دور ==== [[راجا ڏاهر]] برهمڻ گهراڻي جو آخري ۽ سڀ کان مشهور حڪمران هو. هن پنهنجي والد [[راجا چچ]] ۽ چاچي [[راجا چندر]] کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. سندس دور ۾ سنڌ سياسي طور مضبوط رياست هئي، پر ساڳئي وقت عرب خلافت سان لاڳاپا ڇڪتاڻ جو شڪار ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> 711ع–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻي ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجن سنڌ تي حملو ڪيو. عرب فوجن پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان ۽ ٻين علائقن ڏانهن وڌيون. آخرڪار [[اروڙ]] جي ويجهو ٿيل جنگ ۾ راجا ڏاهر مارجي ويو، جنهن سان برهمڻ گهراڻي جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ اموي خلافت جي سياسي اثر هيٺ اچي وئي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ برهمڻ گهراڻي جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] |- | حڪومتي نظام | موروثي بادشاهت |- | حڪمران گهراڻو | برهمڻ (چچ) گهراڻو |- | اهم شهر | اروڙ، ديبل، نيرون ڪوٽ، برهمڻ آباد، سيوستان |- | اهم معاشي بنياد | زراعت، دريائي واپار، بندرگاهون، محصول |- | مذهبي صورتحال | هندومت، ٻڌ ڌرم ۽ مقامي مذهبي روايتون |- | واپاري رابطا | ايران، عربستان، مڪران، هندستان |- | خاتمو | 712ع ۾ اموي خلافت جي فتح کان پوءِ |} ==== تاريخي اهميت ==== برهمڻ گهراڻي جو دور سنڌ جي تاريخ ۾ قديم ۽ اوائلي اسلامي دور جي وچ واري اهم عبوري مرحلي طور ڏٺو وڃي ٿو. هن دور ۾ سنڌ هڪ مضبوط مقامي رياست جي صورت ۾ موجود هئي، جنهن جا سياسي، فوجي ۽ واپاري رابطا ايران، عربستان ۽ هندستان سان قائم هئا. [[چچ نامو]]، جيڪو هن دور بابت بنيادي تاريخي ماخذن مان هڪ آهي، سنڌ جي سياسي ڍانچي، حڪمرانن، فوجي مهمن ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite book |title=Chach Nama |publisher=Brill}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> 712ع ۾ برهمڻ گهراڻي جي خاتمي سان سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون باب شروع ٿيو، جنهن سان عرب-اسلامي سياسي ۽ ثقافتي اثرن جو دور آغاز ٿيو. ان ڪري برهمڻ گهراڻي کي قديم سنڌ جي آخري وڏي مقامي بادشاهت طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. === عربن جو دور === {{Main|سنڌ تي عربن جي فتح|سنڌ ۾ عرب دور}} ''(712ع کان 11هين صدي عيسوي تائين)'' سنڌ ۾ عربن جو دور 8هين صدي عيسويءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح کان شروع ٿيو ۽ پوءِ اموي، عباسي ۽ هباري حڪمراني جي مرحلن مان گذريو. هن دور ۾ سنڌ پهرين خلافت جي صوبي طور هلي، پوءِ عباسي خلافت جي ڪمزور ٿيڻ سان مقامي عرب نسل جي [[ھباري گھراڻو|هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت هيٺ آئي. سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرڪز [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]]، [[منصوره]] ۽ [[ملتان]] هئا. هن دور ۾ سنڌ عرب دنيا، ايران، مڪران، هندستان ۽ هند (महासागर) جي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍجي وئي. [[فائل:ManuscriptAbbasid.jpg|thumb|کاٻو|عباسي دور ۾ لکيل هڪ دستاويز]] [[فائل:Arabsumf1.png|thumb|220px|کاٻو|عربن پاران پاڪستان ۽ هندوستان جي علائقن ۾ ڪيل حڪومت]] [[فائل:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|اموين پاران فتح ڪيل سنڌ: {{legend|#a1584e|[[محمد]] جي وقت ڪيل فتحون 622–632}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده|راشديا خلافت]] دوران ڪيل فتحون ، 632–661}} {{legend|#fad07d|[[خلافت اموي]] دوران فتحون 661–750}}]] ==== فتح کان اڳ اسلامي رابطا ==== سنڌ ۾ اسلام جي شروعات صرف فوجي فتح سان نه ٿي، پر عرب واپارين، ملاحن ۽ ساحلي رابطن وسيلي اسلام سنڌ جي سامونڊي علائقن تائين اڳ ئي پهچي چڪو هو. [[ديبل]] ۽ ٻين بندرگاهن وسيلي سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، بصره ۽ هند महासागर جي ٻين ساحلي علائقن سان لاڳاپيل هئا. جديد مؤرخن موجب سنڌ ۾ اسلام جي اوائلي موجودگيءَ کي ساحلي واپار، ملاح برادرين ۽ عرب-سنڌي تجارتي لاڳاپن جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.<ref>Richard Eaton, ''The Rise of Islam and the Bengal Frontier''</ref><ref>Romila Thapar, ''Early India''</ref><ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ديبل جي بندرگاهه سان لاڳاپيل باوراجن يا ملاحن بابت ڪجهه روايتن ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تحقيق ان ڳالهه کي احتياط سان ڏسي ٿي. مؤرخن جي راءِ ۾ ڪجهه ملاحن ۽ واپاري حلقن اسلام قبول ڪيو، پر “گهڻي ڀاڱي سمورن” جي اسلام قبول ڪرڻ واري روايت کي پڪ سان ثابت ٿيل تاريخي حقيقت نٿو چئي سگهجي.<ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ==== محمد بن قاسم جي فتح ==== 711ع ۾ [[اموي خلافت]] جي نوجوان سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] سنڌ تي فوجي مهم شروع ڪئي. هن مهم جو تعلق اموي خلافت جي اوڀر واري سرحدي پاليسي، مڪران ۽ سنڌ جي سياسي حالتن، ديبل جي بندرگاهه ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن سان هو. محمد بن قاسم پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، جتي منجنيقن جو استعمال روايتي ماخذن ۾ ذڪر هيٺ اچي ٿو. ان کان پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان، برهمڻ آباد، اروڙ ۽ آخرڪار ملتان تائين عرب فوجي پيش قدمي ٿي.<ref>Al-Baladhuri, ''Futūḥ al-Buldān''</ref><ref>''Chachnama''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Muhammad ibn Qasim”</ref> 712ع ۾ [[راجا ڏاهر]] عرب فوجن سان جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان [[برھمڻ گھراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ خلافت جي سياسي اقتدار جو آغاز ٿيو. راجا ڏاهر کي عرب تاريخنويسيءَ ۾ اڪثر منفي يا غير مقبول حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، پر جديد مؤرخن اهڙن بيانن کي فاتحن جي سياسي بيانيي ۽ فتح نامن جي ادبي روايتن جي تناظر ۾ پڙهڻ تي زور ڏنو آهي.<ref name="Gier">Nicholas F. Gier, ''From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries'', Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion, Gonzaga University, May 2006.</ref><ref name="Naik">{{cite book |last=Naik |first=C.D. |title=Buddhism and Dalits: Social Philosophy and Traditions |year=2010 |publisher=Kalpaz Publications |location=Delhi |isbn=978-81-7835-792-8 |page=32}}</ref> فتح کان پوءِ سنڌو ماٿري جا اهم علائقا، خاص طور ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان، اسلامي حڪمراني هيٺ آيا. عرب جاگرافيائي ۽ تاريخي ماخذن ۾ سنڌ کي اڪثر “سند” سڏيو ويو، جڏهن ته ان کان اوڀر يا اڳتي وارن علائقن لاءِ “هند” جو نالو استعمال ڪيو ويو. ==== انتظامي ۽ شهري تبديليون ==== فتح کان پوءِ سنڌ کي خلافت جي هڪ سرحدي صوبي طور منظم ڪيو ويو. شروعاتي دور ۾ عرب گورنرن فوجي ڇانوڻين، محصولي نظام، امن امان، بندرگاهي واپار ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ديبل عرب سامونڊي واپار جو اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته ملتان اترين سنڌ ۽ پنجاب سان لاڳاپيل مذهبي، تجارتي ۽ فوجي مرڪز بڻيو. [[منصوره]] عرب دور جو سڀ کان اهم شهر بڻجي اڀريو. روايتن موجب اهو شهر برهمڻ آباد جي علائقي ۾ يا ان جي ويجهو آباد ٿيو ۽ بعد ۾ عباسي ۽ هباري دور ۾ سنڌ جي سياسي، علمي ۽ واپاري زندگي جو مرڪز بڻيو. منصوره مان ڪيترائي عالم، شاعر، فقيه، قاضي ۽ رياضي دان پيدا ٿيا، جن ۾ [[ابو مشعر السندي]]، [[ابو عطا سنڌي]]، ابو راجا سنڌي ۽ [[سند بن علي]] جهڙا نالا ذڪر هيٺ اچن ٿا.<ref>{{cite web |author=Seidensticker, Tilman |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/abu-ata-al-sindi-COM_26286 |title=Abū ʿAṭāʾ al-Sindī – Brill Reference |publisher=Brill Reference |accessdate=2012-08-03}}</ref> [[ابو راجا سنڌي]] ۽ [[سند بن علي]] ابتدائي اسلامي دور ۾ “السندي” نسبت سان سڃاتل شخصيتون آهن. عرب تذڪرن موجب انهن جو تعلق سنڌ سان ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ اهي اسلامي علمي، ادبي يا انتظامي حلقن سان وابسته رهيا، پر سندن حياتي بابت تفصيلي ۽ متفقه سوانحي ڄاڻ محدود آهي. ==== عرب دور جي سياسي مرحلن جو خلاصو ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرحلا ! style="background:#99CCFF;" | مرحلو ! style="background:#99CCFF;" | لڳ ڀڳ عرصو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم مرڪز ! style="background:#99CCFF;" | نمايان خصوصيت |- | اموي دور | 712ع – 750ع | خلافت جو صوبو | ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد، ملتان | محمد بن قاسم جي فتح، عرب فوجي ۽ انتظامي نظام جو قيام |- | عباسي دور | 750ع – 9هين صدي | عباسي خلافت جو صوبو | منصوره، ملتان، ديبل | گورنرن جي مقرري، قبائلي ڇڪتاڻ، منصوره جي اهميت |- | هباري دور | 9هين صدي – 11هين صدي | نيم خودمختيار عرب امارت | منصوره | خلافت جي رسمي اطاعت، عملي خودمختياري، مقامي عرب حڪومت |- | غزنوي مداخلت | 11هين صدي | غزنوي اثر | منصوره، ملتان | محمود غزنوي جا حملا ۽ هباري طاقت جو خاتمو |} ==== اموي دور جا گورنر ==== اموي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ گورنرن جي مقرري عراق جي والي ۽ خلافت جي مرڪزي اختيار سان لاڳاپيل هئي. شروعاتي گورنرن جو ڪم فوجي قبضو برقرار رکڻ، محصول گڏ ڪرڻ، مقامي بغاوتن کي روڪڻ ۽ سنڌ کي خلافت جي اوڀر واري سرحدي نظام ۾ شامل ڪرڻ هو. هي فهرست روايتي تاريخي ماخذن ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ ڏنل نالن تي ٻڌل آهي؛ مختلف ماخذن ۾ ڪن گورنرن جي نالن، ترتيب ۽ دورن بابت اختلاف ملي سگهن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ اموي دور جا گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت / ڪردار ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[محمد بن قاسم]] | 712ع – 715ع | اموي سپهه سالار ۽ پهريون عرب گورنر | سنڌ فتح ڪئي، ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان کي عرب اقتدار هيٺ آندو ۽ اسلامي حڪمراني جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[يزيد بن ابي ڪبشه]] | 715ع | اموي گورنر | محمد بن قاسم کان پوءِ مختصر عرصي لاءِ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو. |- | 3 | [[حبيب بن مھلب]] | 715ع – 717ع | اموي گورنر | فوجي ۽ مالي انتظام سنڀاليو ۽ شروعاتي عرب انتظام کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 4 | [[عمر بن مسلم باھلي]] | 717ع – 724ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي سرحدي علائقن ۾ عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. |- | 5 | [[بلال بن احوز تميمي]] | 724ع ۾ ڪجهه ڏينهن | خاص فوجي ذميواري | حبيب بن مهلب جي جيل مان ڀڄي وڃڻ کان پوءِ کيس گرفتار ڪرڻ لاءِ سنڌ موڪليو ويو. |- | 6 | [[جنيد بن عبدالرحمان]] | 724ع – 729ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي اوڀر وارن علائقن ۾ فوجي واڌارن لاءِ مشهور. |- | 7 | [[تميم بن زيد عتبي]] | 729ع – 730ع | اموي گورنر | روايتن ۾ سخاوت جي ڪري مشهور ڄاڻايو ويو آهي. |- | 8 | [[حڪم بن عوانا ڪلبي]] | 730ع – 738ع | اموي گورنر | سياسي بيچيني ۽ سرحدي دفاع جي دور ۾ مقرر ٿيو. |- | 9 | [[عمرو بن محمد بن قاسم]] | 738ع – 743ع | اموي گورنر | باغين ۽ سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون. |- | 10 | [[يزيد بن عرار]] | 743ع – 744ع | اموي گورنر | سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون ۽ اموي اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 11 | [[منصور بن جمھور ڪلبي]] | 744ع – 750ع | اموي دور جو آخري اثرائتو حاڪم | اموي گورنر کان حڪومت کسي حاڪم ٿيو. عباسي انقلاب کان پوءِ عباسي خلافت سان ٽڪراءُ ۾ آيو؛ ان کان پوءِ سنڌ ۾ عباسي گورنرن جو دور شروع ٿيو. |} ==== اموي دور جي تاريخي اهميت ==== اموي دور سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ بنيادي تبديلي جو دور هو. هن دور ۾ سنڌ پہلی ڀيرو اسلامي خلافت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي، عرب فوجي ڇانوڻيون قائم ٿيون، بندرگاهن ۽ واپاري رستن کي نئين اهميت ملي، ۽ عربي ٻولي، اسلامي قانون، محصولي انتظام ۽ خلافت سان لاڳاپيل ادارياتي اثر سنڌ ۾ داخل ٿيا. ساڳئي وقت مقامي سماج، ٻڌ ڌرم، هندومت، جٽ، ميد، واپاري طبقن ۽ عرب حڪمرانن جي وچ ۾ لاڳاپا هڪجهڙا نه هئا، پر مختلف علائقن ۾ مختلف سياسي ۽ سماجي صورتون اختيار ڪندا رهيا. ==== عباسي دور ==== ''(750ع کان 9هين صدي عيسوي تائين)'' 750ع ۾ [[عباسي خلافت]] جي قيام سان سنڌ پڻ اموي اقتدار کان نڪري عباسي خلافت جو صوبو بڻجي وئي. عباسي دور ۾ سنڌ جي سياسي مرڪز طور [[منصوره]] جي اهميت وڌي وئي، جيڪو اسلامي دنيا جي اوڀرئين سرحد تي واقع هڪ اهم انتظامي، واپاري ۽ علمي شهر بڻجي اڀريو. عباسي دور ۾ سنڌ بغداد سان سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي طور ڳنڍيل رهي، جيتوڻيڪ جغرافيائي فاصلي ۽ مقامي قبائلي حالتن سبب مرڪزي حڪومت جي گرفت وقت سان ڪمزور ٿيندي وئي. عباسي دور جي شروعاتي گورنرن کي سنڌ ۾ قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، مالي انتظام ۽ سرحدي دفاع جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. خاص طور عرب قبيلن جي يمني ۽ مضري (حجازي) ڌرين جي وچ ۾ اختلاف ڪيترن ئي سياسي بحرانن جو سبب بڻيا. ان باوجود عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا جي واپاري ۽ علمي نيٽ ورڪن سان وڌيڪ مضبوط نموني ڳنڍجي وئي. ==== منصوره: عباسي سنڌ جو مرڪز ==== [[منصوره]] عباسي دور ۾ سنڌ جو سڀ کان اهم شهر بڻجي ويو. مؤرخ [[ابن حوقل]]، [[اصطخري]] ۽ [[المسعودي]] منصوره کي هڪ خوشحال، آباد ۽ واپاري مرڪز طور بيان ڪيو آهي. شهر ۾ مسجدون، بازارون، سرڪاري عمارتون ۽ رهائشي پاڙا موجود هئا، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واپار لاءِ اهو اهم مرڪز هو.<ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Masudi, ''Muruj al-Dhahab''</ref> ڪيترا محقق منصوره کي پاڪستان جي سرزمين تي پهرين مڪمل اسلامي منصوبابنديءَ سان آباد ٿيل شهرن مان هڪ قرار ڏين ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== بنو عباس دور جا گورنر ==== عباسي خلافت جي قيام (750ع) کان پوءِ سنڌ اموي اقتدار مان نڪري عباسي خلافت جو اوڀرئين سرحدي صوبو بڻجي وئي. هن دور ۾ [[منصوره]] سنڌ جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. عباسي گورنرن کي قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، جاٽن ۽ ميدن جي مزاحمت، مالي انتظام ۽ خلافت جي مرڪزي پاليسين کي لاڳو ڪرڻ جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. نائين صدي عيسوي تائين عباسي اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ مقامي عرب اشرافيا طاقت حاصل ڪئي ۽ آخرڪار [[هباري خاندان]] نيم خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ ۾ عباسي دور جا عرب گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت (هجري/عيسوي) ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[موسي بن ڪعب تميمي]] | 124ھ–140ھ<br>(758ع تائين) | سنڌ جو پهريون عباسي گورنر. [[منصوره]] جي مرمت ڪرائي ۽ ان کي انتظامي مرڪز طور مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[عينيہ بن موسي]] | 140ھ | سندس دور ۾ خليفي [[ابو جعفر منصور]] سان اختلاف پيدا ٿيا ۽ مرڪزي حڪومت سندس ڪارڪردگيءَ کان ناراض رهي. |- | 3 | [[عمر بن حفص عتڪي]] | 140ھ–151ھ<br>(768ع تائين) | سندس دور ۾ شيعي اثرن جي واڌ ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو. |- | 4 | [[ھشام بن عمرو تغلبي]] | 151ھ–156ھ<br>(768/769ع–772/773ع) | محمد الاشتر ۽ سندس حامين خلاف مهم هلائي؛ عباسي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[معيد بن خليل تميمي]] | | سندس دور ۾ خليفي منصور وفات ڪئي ۽ [[المهدي بالله]] خلافت سنڀالي. |- | 6 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 159ھ لڳ ڀڳ | سندس دور ۾ گجرات جي سامونڊي پاسي کان حملي جو ذڪر ملي ٿو. |- | 7 | [[بسطام بن عمر]] | 159ھ–161ھ | سياسي اختلافن سبب عباسي خلافت طرفان معزول ڪيو ويو. |- | 8 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 161ھ | ٻيهر سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. |- | 9 | [[نصر بن محمد اشعث]] | 161ھ | مختصر عرصي لاءِ مقرر ٿيو، پر ساڳئي سال خليفي المهدي کيس هٽائي ڇڏيو. |- | 10 | [[محمد بن سليمان ھاشمي]] | 161ھ | لڳ ڀڳ ويهه ڏينهن حڪومت ڪئي؛ پوءِ ٻيهر انتظامي تبديليون آنديون ويون. |- | 11 | [[زبير بن عباس]] | 161ھ–162ھ | عباسي مرڪز جو نمائندو؛ هڪ سال کان پوءِ واپس گهرايو ويو. |- | 12 | [[مصباح بن عمرو تغلبي]] | 161ھ–163ھ | سندس دور ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني وڌي وئي. |- | 13 | [[ليث ظريف]] | 164ھ–170ھ<br>(782ع–787ع) | جاٽن جي بغاوت کي بصري کان آيل فوجي مدد سان ڪچليو ويو؛ وبائي صورتحال پڻ پيدا ٿي. |- | 14 | [[سالم يونسي]] | 170ھ–174ھ<br>(787ع–790/791ع) | هارون الرشيد طرفان مقرر ٿيو؛ اصل ۾ اسماعيل بن علي جو غلام هو. |- | 15 | [[اسحاق بن سليمان]] | 174ھ–175ھ | تقريباً هڪ سال حڪومت ڪرڻ بعد وفات ڪري ويو. |- | 16 | [[طيفور بن عبدالله]] | 175ھ | عرب قبيلن جي خونريز جهيڙن سبب معزول ڪيو ويو. |- | 17 | [[جابر بن اسعث طائي]] | مختصر عرصو | قبائلي تڪرارن کي ختم ڪرائڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 18 | [[سعيد بن مسلم]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ پنهنجي ڀاءُ [[ڪثير بن مسلم]] کي نائب مقرر ڪيو. |- | 19 | [[عيسي بن جعفر]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ [[محمد بن عدي]] کي نائب مقرر ڪيو، جنهن جي دور ۾ قبائلي اختلاف وڌيڪ وڌيا. |- | 20 | [[عبدالرحمان]] | مختصر عرصو | حالتن تي ضابطو آڻڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 21 | [[ايوب بن جعفر]] | مختصر عرصو | قبائلي ڇڪتاڻ ختم نه ڪري سگهيو؛ حجازي ۽ يمني عربن جا اختلاف وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. |- | 22 | [[دائود بن يزيد]] | 220ھ تائين<br>(820ع لڳ ڀڳ) | عرب قبيلن جي اختلافن کي فوجي طاقت سان قابو ڪيو. |- | 23 | [[بشر بن دائود]] | 820ع کان پوءِ | مامون جي دور ۾ بغاوت جو الزام لڳو؛ بعد ۾ پنهنجي وفاداري ثابت ڪئي. |- | 24 | [[غسان بن عباد]] | 213ھ–216ھ | بشر بن دائود خلاف ڪارروائي ڪري کيس مامون جي درٻار ۾ پيش ڪيو. |- | 25 | [[موسي بن يحيٰ برمڪي]] | 221ھ تائين<br>(835ع) | ڪامياب عباسي گورنرن مان شمار ٿئي ٿو؛ سنڌ مان بغداد ويندڙ آمدني جو ذڪر ملي ٿو. |- | 26 | [[عمران بن موسي برمڪي]] | 221ھ–226ھ | جاٽن ۽ ميدن جي بغاوتن کي ڪچليو؛ بعد ۾ هباري عربن هٿان قتل ٿيو. |- | 27 | [[عنبسا بن اسحاق]] | 226ھ–240ھ | [[ديبل]] ۾ تعميراتي ۽ انتظامي سڌارا آندا. |- | 28 | [[هارون بن ابي خالد مروزي]] | 240ھ تائين<br>(854ع/855ع) | سنڌ ۾ عباسي اقتدار جو آخري نمايان نمائندو؛ سندس دور کان پوءِ [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت جو آغاز ٿيو. |} ===== عباسي دور جي مجموعي اهميت ===== {| class="wikitable" |+ سنڌ تي عباسي دور جا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | انتظام | منصوره سنڌ جو مستقل سياسي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو. |- | معيشت | بغداد، بصره ۽ عربي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن سان لاڳاپا مضبوط ٿيا. |- | سماج | عرب، مقامي سنڌي ۽ نو مسلم آباديءَ جو گڏيل سماجي ڍانچو وجود ۾ آيو. |- | مذهب | اسلامي ادارن، مسجدن ۽ علمي مرڪزن ۾ واڌ ٿي. |- | سياست | مرڪزي عباسي طاقت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ مقامي عرب اشرافيا مضبوط ٿي. |- | تاريخي اهميت | هباري خاندان جي اڀار ۽ سنڌ جي نيم خودمختيار اسلامي رياست جي قيام لاءِ بنياد فراهم ٿيو. |} ==== سنڌ ۾ علمي ۽ ثقافتي ترقي ==== عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي علمي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترائي سنڌي عالم، شاعر، رياضي دان، محدث ۽ فقيه اسلامي دنيا جي مختلف مرڪزن تائين پهتا. عربي ماخذن ۾ "السندي" نسبت رکندڙ ڪيترن عالمن جو ذڪر ملي ٿو. [[ابو عطا السندي]] ابتدائي عربي شاعريءَ ۾ مشهور نالو آهي، جڏهن ته [[ابو مشعر السندي]] حديث ۽ علمي حلقن سان لاڳاپيل شخصيت طور سڃاتو وڃي ٿو. اهڙي طرح [[سند بن علي]] رياضي ۽ فلڪيات جي ميدان ۾ عباسي دور جي مشهور عالمن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Encyclopaedia of Islam</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> سنڌ مان بغداد، بصره ۽ ٻين اسلامي مرڪزن تائين علمي رابطن جي موجودگي ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿي ته سنڌ صرف هڪ سرحدي صوبو نه رهي، پر اسلامي علمي تمدن جو سرگرم حصو بڻجي وئي هئي. ==== واپار ۽ بحري رابطا ==== عرب دور ۾ [[ديبل]]، [[لاهري بندر]] ۽ سنڌ جي ٻين سامونڊي مرڪزن جي اهميت وڌي. سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، فارس، اوڀر آفريقا، سري لنڪا، ملائي دنيا ۽ چين تائين واپار ڪندا هئا. [[ابن حوقل]] ۽ [[اصطخري]] سنڌ جي بندرگاهن کي هند महासागर جي اهم واپاري مرڪزن مان شمار ڪيو آهي. سنڌ مان اناج، ڪپهه، ڪپڙو، نير، مصالحا، قيمتي ڪاٺ، جانور ۽ ٻيون شيون برآمد ٿينديون هيون، جڏهن ته عرب دنيا مان ڌاتو، خوشبو، ڪپڙا ۽ ٻيون تجارتي شيون درآمد ٿينديون هيون.<ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref> . ==== هباري خاندان جو دور ==== ''(تقريباً 854ع کان 1025ع تائين)'' نائين صدي عيسويءَ ۾، جڏهن [[عباسي خلافت]] جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي عرب قبيلن ۽ اشرافيه جو اثر وڌيو، تڏهن [[ھباري گھراڻو|هباري خاندان]] سنڌ ۾ هڪ نيم خودمختيار عرب حڪومت قائم ڪئي. هباري حڪمرانن عباسي خليفي جي رسمي بالادستي برقرار رکي؛ خطبن ۽ سڪن تي خليفي جو نالو جاري رکندا رهيا، پر عملي طور انتظامي، فوجي ۽ مالي اختيار سندن پنهنجي هٿن ۾ هئا. ان ڪري تاريخدان هباري رياست کي عباسي دنيا سان وابسته هڪ خودمختيار يا نيم خودمختيار عرب امارت طور بيان ڪن ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref><ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري حڪومت جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز [[منصوره]] (المنصوره) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم گاديءَ وارو شهر، علمي مرڪز ۽ واپاري شهر بڻجي ويو. نائين صدي عيسويءَ دوران [[عمر بن عبدالعزيز ھباري]] مقامي عرب سردارن مان طاقت حاصل ڪري سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي مستحڪم ڪيو. ڪجهه جديد محققن موجب هن عباسي خليفي کان سنڌ جي واڳ پنهنجي حوالي ڪرڻ جي درخواست ڪئي، جيڪا ان وقت جي سياسي حالتن سبب قبول ڪئي وئي، ۽ اهڙيءَ طرح هباري اقتدار کي قانوني جواز حاصل ٿيو.<ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ واپار، علم ۽ ثقافتي رابطن جو اهم مرڪز بڻجي وئي. [[ديبل]] [[عربي سمنڊ]] جي هڪ اهم بندرگاهه طور ترقي ڪئي، جتان سنڌي ۽ عربي واپاري ۽ ملاح [[بصره]]، [[عمان]]، [[يمن]]، اوڀر آفريقا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي سامونڊي واپاري مرڪزن تائين سفر ڪندا هئا. هن سامونڊي واپار سنڌ کي [[هندي سمنڊ]] جي واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان مقامي معيشت ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي.<ref>{{cite book|last=Bose|first=Sugata|title=A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire|year=2006|publisher=Harvard University Press|pages=198–201}}</ref> هباري حڪمرانن جي دور ۾ منصوره اسلامي علم، فقه، حديث، نجوم ۽ رياضي جي مطالعي جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. سنڌ مان ڪيترائي عالم ۽ اديب اسلامي دنيا جي مختلف علمي مرڪزن سان لاڳاپيل رهيا. هن دور ۾ عربي ۽ مقامي سنڌي ثقافتن جي وچ ۾ رابطن ۾ واڌ آئي، جنهن سان سنڌ ۾ هڪ منفرد اسلامي-سنڌي تمدني ماحول وجود ۾ آيو.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== هباري حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ هباري خاندان جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گادي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيت |- | [[عمر بن عبدالعزيز هباري]] | تقريباً 854ع – 914ع | منصوره | هباري اقتدار جو باني؛ عباسي خلافت جي رسمي اطاعت سان عملي خودمختياري حاصل ڪئي. |- | [[عبدالله بن عمر هباري]] | 10هين صدي | منصوره | علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو دور؛ ڪجهه روايتن موجب قرآن جو سنڌي ترجمو هن دور سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. |- | [[عمر بن عبدالله ھباري]] | 11هين صدي جي شروعات | منصوره | هباري دور جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ اسماعيلي اثر وڌيا. |} ==== قرآن جو سنڌي ترجمو ==== سنڌ جي اسلامي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ مشهور روايت موجب هباري دور ۾ هڪ مقامي هندو حڪمران جي درخواست تي قرآن پاڪ جو سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو تيار ڪيو ويو. جيڪڏهن اها روايت درست مڃجي ته اهو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ ۾ قرآن جي سڀ کان پراڻن ترجمن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. البت مؤرخن ۾ ان واقعي جي تفصيل ۽ نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جو خاتمو ==== 11هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سلطان محمود غزنوي]] ملتان ۽ سنڌ تي فوجي مهمون هلائيون. مختلف تاريخي ماخذن موجب 1024ع کان 1026ع جي وچ واري عرصي ۾ منصوره تي غزنوي اثر قائم ٿيو ۽ هباري خاندان جي سياسي طاقت ختم ٿي وئي. ان سان سنڌ ۾ تقريباً ٽن صدين تي پکڙيل عرب حڪمراني جو باب بند ٿيو ۽ سنڌ غزنوي سياسي دائري جو حصو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, “Mahmud of Ghazni”</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جي تاريخي اهميت ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ عرب دور جا ڊگهي مدي وارا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبي ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | مذهب | اسلام جو مستقل قيام ۽ مسلم آباديءَ جي شروعات |- | ٻولي | عربي لفظن ۽ اسلامي اصطلاحن جو سنڌي ٻوليءَ ۾ دخول |- | شهرسازي | منصوره جهڙن اسلامي شهرن جو قيام |- | واپار | عرب دنيا، اوڀر آفريقا ۽ هند महासागर سان واپاري رابطن ۾ واڌ |- | علم | سنڌي عالمن جو اسلامي علمي دنيا سان ڳانڍاپو |- | انتظام | اسلامي مالياتي، عدالتي ۽ انتظامي ادارن جو تعارف |- | ثقافت | سنڌي ۽ عربي ثقافتي عنصرن جي ميلاپ سان نئين سماجي روايتن جو جنم |} ===عربن کان پوء=== [[محمود غزنوي]] (998ع–1030ع) جي دور ۾ سنڌ تي اسماعيلي حڪمران خاندانن جي حڪومت هئي. محمود غزنوي، جيڪو سني عقيدي جو وڏو حامي هو، 1025ع ۾ [[ملتان]] ۽ [[اوچ]] تي حملو ڪري اتان جي اسماعيلي حڪمران کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ هن 1026ع ۾ بکر ۽ سيوستان (سيوهڻ) تي قبضي لاءِ پڻ فوج موڪلي. [[سومنات]] جي فتح کان پوءِ هن ڪڇ جي ريگستان مان گذرندي هباري خاندان جي گاديءَ واري هنڌ منصوره جو گهيرو ڪيو ۽ شهر کي ڦري لٽي باهه ڏئي ساڙي ڇڏيو.<ref name="Masumi32-37">{{cite book |last=معصوم بکري |first=مير |title=تاريخ معصومي |location=بمبئي |year=1938 |pages=32–37 }}</ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> غزنوين کان پوءِ جڏهن غوري اقتدار ۾ آيا ته [[معزالدين غوري]] پنهنجي غلام [[ناصرالدين قباچه]] کي ملتان ۽ اوچ جو حاڪم مقرر ڪيو (1206ع–1228ع). معزالدين جي وفات کان پوءِ ناصرالدين قباچه عملي طور خودمختيار حڪمران بڻجي ويو ۽ سيوستان ۽ ديبل تي به قبضو ڪري ورتائين. هن سنڌ جي سامونڊي علائقن وارن تقريباً سڀني شهرن کي پنهنجي حڪومت هيٺ آندو. سنڌ جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندڙ ستن راجائن قباچه جي بالادستي تسليم ڪئي ۽ کيس خراج ڏيڻ لڳا.<ref name="MubarakAliQubacha78-79">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |pages=78–79 }}</ref><ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—120-121 }}</ref> قباچه جي دورِ حڪومت ۾ سنڌ تي هڪ وڏي آفت نازل ٿي. [[جلال الدين خوارزم شاهه]] (1220ع–1231ع)، جيڪو [[چنگيز خان]] کان لڳاتار شڪستن کائڻ کان پوءِ سنڌو درياهه پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو، پاڻ ته منگولن هٿان شڪست کاڌل، پنهنجي ملڪ جي تباهي ڏٺل ۽ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاريندڙ شخص هو، پر سنڌ لاءِ به مصيبت بڻجي آيو. پناهه ۽ امن جي تلاش ڪرڻ بدران هن سنڌ جي شهرن ۽ ڳوٺن تي حملا شروع ڪيا. هن شهرن تي قبضو ڪيو، ماڻهن کي قتل ڪرايو، ديهاتن کي ڦريو، ڳوٺن ۽ شهرن کي باهيون ڏنيون. ٿوري ئي عرصي، يعني 1221ع کان 1223ع تائين، هن سنڌ جي وڏي حصي کي تباهي ۽ برباديءَ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.<ref name="MubarakAliQubacha82">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |page=82 }}</ref></ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> === سومرن جو دور === {{Main|سومرن جي سنڌ تي حڪومت}} تقريباً 11هين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[حباري خاندان]] جي زوال ۽ [[غزنوي سلطنت]] جي سنڌ ۾ مداخلت کان پوءِ سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو، جيڪو تاريخ ۾ '''سومرن جي دور''' جي نالي سان مشهور آهي. سومرا گهراڻو اسلامي دور کان پوءِ سنڌ ۾ اُڀرندڙ پهريون وڏو مقامي حڪمران خاندان هو، جنهن ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جي وسيع علائقن تي حڪومت قائم ڪئي. سندن حڪمراني لڳ ڀڳ ٽي صديون جاري رهي ۽ ان کي سنڌ جي مقامي سياسي خودمختياري جي بحاليءَ جي علامت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uok.edu.pk/faculties/sindhi/docs/soomroEng.pdf|title=The Soomras of Sindh|publisher=University of Karachi}}</ref> سومرن جي ابتدا ۽ نسب بابت مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهن. ڪجهه روايتي بيانن موجب سومرا عرب نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته جديد محققن جي اڪثريت کين سنڌ جي مقامي قبيلائي ۽ سماجي ڍانچي سان ڳنڍي ٿي. سومرن جي اوائلي تاريخ بابت دستاويزي مواد محدود هجڻ ڪري سندن شروعاتي حڪمرانن ۽ حڪومتي ارتقا بابت ڪيترائي سوال اڃا تائين علمي بحث جو موضوع آهن. خاص طور تي [[خفيف سومرو]] جي شخصيت بابت اهو واضح ناهي ته هو حباري دور جو آخري حڪمران هو يا سومرا اقتدار جو ابتدائي نمائندو.<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind</ref> حباري اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ ۽ [[محمود غزنوي]] جي [[منصوره]] تي حملي کان پوءِ سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن گڏجي هڪ نئين سياسي قوت طور اُڀريا. روايتي بيانن موجب 1025ع ڌاري ماتلي تعلقي جي ٿري نالي علائقي ۾ مقامي سردارن جي هڪ گڏجاڻي ٿي، جنهن ۾ سومرا سردار کي ڏکڻ سنڌ جو حڪمران تسليم ڪيو ويو. ان واقعي کي سنڌ ۾ مقامي اقتدار جي بحاليءَ جي شروعات تصور ڪيو ويندو آهي.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref> سومرا دور رڳو هڪ حڪمران خاندان جي تاريخ نه پر سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن جي سياسي اتحاد جي تاريخ پڻ آهي. ان دور ۾ [[سما]]، [[سهتا]]، [[ابڙا]]، [[سوڍا]]، [[چنا]]، [[پنھور]]، [[پھوڙ]]، [[گجر]]، [[ڀٽي]]، [[جاڙيجا]]، [[ٿھيم]]، [[ڳاها]]، [[جوڻيجا]]، [[راجپر]] ۽ ٻين قبيلن سنڌ جي سياسي ۽ فوجي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اهي قبيله [[ميرپور ماٺو]] کان وٺي ڪڇ ۽ ڀوڄ تائين مختلف علائقن ۾ آباد هئا ۽ مقامي خودمختياري برقرار رکندي سومرا حڪمرانن کي فوجي ۽ مالي سهڪار فراهم ڪندا هئا. سومرا دور ۾ [[محمد طور]]، [[ٺٽو]]، [[ڌرڪ]] ۽ ٻين شهرن کي سياسي اهميت حاصل رهي. سنڌ جي زرعي معيشت، دريائي واپار ۽ مقامي ثقافت کي پڻ هن دور ۾ استحڪام حاصل ٿيو. ان دور جي لوڪ روايتن ۽ رزميه داستانن، خاص طور [[دودو چنيسر]] جي ڪهاڻي، سومرا حڪمرانن کي سنڌي قومي يادگيريءَ جو اهم حصو بڻائي ڇڏيو. تاريخي ذريعن موجب سومرا حڪمرانن گهڻو ڪري مقامي خودمختياري برقرار رکي، جيتوڻيڪ وقت بوقت غزنوي، غوري ۽ دهلي سلطنتن جي سياسي اثر هيٺ به رهيا. 14هين صديءَ جي شروعات تائين سندن اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو ۽ آخرڪار [[ھمير سومرو]] جي دور کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو.<ref>Baloch, N. A., Soomran-jo-Daur</ref><ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ==== سومرا گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | سومرا گهراڻي جا حڪمران |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | تعلق / جانشيني ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سومرو (امير)|سومرو سردار]] | تقريباً 1053ع کان | باني حڪمران | ڏکڻ سنڌ ۾ سومرا اقتدار جو بنياد وڌو؛ گادي [[محمد طور]] ۾ قائم ڪئي. |- | 2 | [[ڀونگر سومرو|ڀونگر بن سومرو]] | وفات 1068ع (461ھ) | سومرو سردار جو پٽ | ابتدائي سومرا حڪومت کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[دودو سومرو|دودو اول]] | تقريباً 1068ع–1098ع | ڀونگر جو جانشين | لاڙ کان [[نصرپور]] تائين اقتدار وڌايو. |- | 4 | [[تاراٻائي]] | 491ھ کان پوءِ | سنگھار جي سرپرست | نابالغ وارث جي نالي ۾ حڪومت هلائي. |- | 5 | [[سنگھار سومرو]] | تقريباً 1120ع تائين | دودو خاندان | سندس وفات کان پوءِ جانشيني جو مسئلو پيدا ٿيو. |- | 6 | [[راڻي ھمو ٻائي]] | | سنگھار جي زال | گادي [[ڌرڪ]] منتقل ڪئي. |- | 7 | [[خفيف سومرو]] | وفات 536ھ | هِمو ٻائي جو ڀاءُ | اقتدار جي منتقلي واري مرحلي جو حڪمران. |- | 8 | [[عمر سومرو پھريون]] | تقريباً 40 سال | جانشين | وفات 576ھ. |- | 9 | [[دودو سومرو ٻيون]] | وفات 590ھ | دودو خاندان | خانداني اقتدار جي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 10 | [[ڀونگر سومرو ٻيون]] | 33 سال | دودو اول جي نسل مان | وفات 623ھ. |- | 11 | [[خيرو سومرو]] | 16 سال | جانشين | سومرا اقتدار کي برقرار رکيو. |- | 12 | [[محمد طور سومرو]] | 15 سال | جانشين | محمد طور سان منسوب روايتون ملن ٿيون. |- | 13 | [[خيرو بن محمد]] | 15 سال | محمد طور جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 14 | [[دودو سومرو ٽيون]] | 14 سال | خيرو جو پٽ | سومرا خاندان جي وچئين دور جو حڪمران. |- | 15 | [[طائي سومرو]] | 14 سال | دودو ٽيون جو پٽ | اقتدار جي وراثتي تسلسل جو حصو. |- | 16 | [[چنيسر سومرو]] | 18 سال | طائي جو پٽ | ليلان-چنيسر جي مشهور لوڪ روايت سان لاڳاپيل. |- | 17 | [[ڀونگر سومرو ٽيون]] | 15 سال | چنيسر جو پٽ | پيءُ کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. |- | 18 | [[خفيف سومرو ٻيون]] | 18 سال | ڀونگر ٽيون جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 19 | [[دودو سومرو چوٿون]] | 25 سال | خفيف ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي آخري مضبوط مرحلي جو حڪمران. |- | 20 | [[عمر سومرو ٻيون]] | 35 سال | دودو چوٿون جو پٽ | ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪئي. |- | 21 | [[ڀونگر سومرو چوٿون]] | 10 سال | عمر ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي زوال واري دور جو حڪمران. |- | 22 | [[ھمير سومرو]] | وفات 1403ع / 843ھ | آخري حڪمران | سومرا خاندان جو آخري حڪمران؛ ان کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جو حڪمران بڻيو. |} === سمن جو دور === {{Main|سمن جي سنڌ تي حڪومت}} [[فائل:View of Makli by Usman Ghani.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] جو هڪ نظارو]] چوڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سومرا خاندان]] جي زوال کان پوءِ [[سما گھراڻو|سمن خاندان]] سنڌ جي غالب سياسي قوت طور اُڀريو ۽ تقريباً 1351ع کان 1524ع تائين سنڌ جي وڏن حصن تي حڪومت ڪئي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref> سمن جو تعلق [[سما]] قبيلائي گروهه سان هو، جيڪو سنڌ، ڪڇ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ اثرائتو هو. [[ڄام انڙ]] (ڄام انڙ فيروزالدين) کي سمن اقتدار جي شروعاتي اهم حڪمرانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو، جنهن [[دهلي سلطنت]] جي اثر کي چئلينج ڪندي سنڌ ۾ مقامي اقتدار کي مستحڪم بڻايو ۽ خودمختيار حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref> سمن حڪمرانن مقامي سياسي ادارن کي مضبوط ڪندي سنڌ ۾ هڪ نسبتاً مستحڪم حڪومت قائم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ زراعت، واپار، دستڪاري ۽ شهري زندگيءَ کي ترقي حاصل ٿي. سندن دور ۾ سنڌ عربي سمنڊ وسيلي [[فارس]]، [[عرب دنيا]]، اوڀر آفريقا، [[گجرات]] ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان واپاري رابطن جو اهم مرڪز رهي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire''</ref> هن واپاري سرگرميءَ جي نتيجي ۾ سنڌ جي بندرگاهن، خاص طور [[ٺٽو]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن سامونڊي مرڪزن، کي وڏي اقتصادي اهميت حاصل ٿي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ سياسي، تجارتي، علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو مرڪز بڻجي اُڀريو. وقت سان گڏ ٺٽو قديم [[ديبل]] جي جاءِ تي سنڌ جو سڀ کان اهم واپاري شهر بڻجي ويو. سمن حڪمرانن جي سرپرستيءَ هيٺ [[سنڌي ادب]]، فن تعمير، موسيقي ۽ ٻين فنون لطيفه کي نمايان ترقي حاصل ٿي. هن دور جي مشهور شخصيتن ۾ [[قاضي قاضن]]، [[دريا خان]] ۽ [[مخدوم بلاول]] شامل آهن، جن سنڌ جي علمي، سياسي ۽ روحاني زندگيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>Nabi Bakhsh Baloch, ''History of Sindhi Literature''</ref> سمن سلطنت پنهنجي عروج تي [[ڄام نظام الدين ثاني]] (ڄام نندو) جي دورِ حڪومت (1461ع–1509ع) ۾ پهتي، جنهن کي سمن دور جو سنهري زمانو سڏيو وڃي ٿو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Dawn, "Jam Nizamuddin II: The Sultan of the Samma Dynasty"</ref> سندس دور ۾ سياسي استحڪام، زرعي خوشحالي، واپار، فن تعمير ۽ ثقافتي سرگرمين کي غيرمعمولي ترقي ملي. وطن سان وابستگي، عوامي ڀلائي ۽ تعميري منصوبن کي هٿي ڏني وئي، جنهن سبب سمن حڪمراني سنڌ جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ مستحڪم مقامي حڪومتن مان هڪ طور سڃاتي وڃي ٿي. هن دور جو سڀ کان مشهور يادگار [[مڪلي]] جو قبرستان آهي، جتي سمن حڪمرانن، اميرن، عالمن ۽ صوفين جا مقبرا موجود آهن. مڪلي جي تاريخي يادگارن کي سندن فن تعمير، سنگتراشي ۽ ثقافتي اهميت سبب [[يونيسڪو]] 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>UNESCO World Heritage Centre, Makli, Thatta</ref> مڪلي ۽ ٺٽو گڏجي سمن دور جي سياسي طاقت، ثقافتي عظمت ۽ فني مهارت جا نمايان نشان بڻيا. سمن سلطنت جي آخري دور ۾ اندروني سياسي اختلافن ۽ جانشيني جي تڪرارن سبب مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو. جيتوڻيڪ ٺٽو هڪ وڏو ۽ خوشحال شهر هو، پر حڪومت وٽ اهڙي مضبوط فوج موجود نه هئي، جيڪا [[ارغون]] ۽ [[ترخان]] حڪمرانن جي وڌندڙ فوجي دٻاءَ جو مقابلو ڪري سگهي. نتيجي طور ڪيترائي سما امير ۽ حڪمران جنگين ۾ مارجي ويا ۽ آخرڪار [[ڄام فيروز]] جي دور ۾ ٺٽو [[ارغون|ارغونن]] جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان سان سمن حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ارغون دور جو آغاز ٿيو.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia of Islam, "Samma Dynasty"</ref> ==== سمن گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سمن خاندان جا حڪمران (1339ع–1527ع) ! style="background:#99CCFF; width:6%;" | نمبر ! style="background:#99CCFF; width:28%;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF; width:18%;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF; width:48%;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ڄام انڙ]] | 1339ع–1352ع | سمن اقتدار جو باني حڪمران؛ دهلي سلطنت جي اثر کان نجات حاصل ڪري سنڌ ۾ سما حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[ڄام جوڻو]] | 1352ع–1367ع | رياست کي مستحڪم ڪيو ۽ سما اقتدار کي سنڌ جي مختلف علائقن تائين وڌايو. |- | 3 | [[ڄام بابينو]] | 1367ع–1379ع | سمن سلطنت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 4 | [[ڄام تماچي]] | 1379ع–1389ع | سنڌي لوڪ ادب ۾ نوري ڄام تماچي جي داستان سبب مشهور؛ سندس دور کي ثقافتي اهميت حاصل آهي. |- | 5 | [[ڄام صلاح الدين]] | 1389ع–1391ع | مختصر عرصي تائين حڪومت ڪئي ۽ اندروني سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 6 | [[ڄام نظام الدين ڀمڀرو]] | 1391ع–1398ع | سمن سلطنت جي سياسي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 7 | [[ڄام علي شير]] | 1398ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ جانشيني جي تڪرارن واري دور سان لاڳاپيل. |- | 8 | [[ڄام ڪرن]] | 1398ع | مختصر مدت لاءِ اقتدار سنڀاليو؛ سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 9 | [[ڄام فتح خان]] | 1398ع–1414ع | سمن اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪيو ۽ رياست جي مرڪزي اختيار کي مضبوط ڪيو. |- | 10 | [[ڄام جوڻو ٻيون]] | 1414ع–1442ع | ڊگهي حڪمراني دوران سنڌ ۾ سياسي استحڪام برقرار رهيو. |- | 11 | [[ڄام مبارڪ]] | 1442ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو. |- | 12 | [[ڄام سڪندر شاهه]] | 1442ع–1444ع | جانشيني جي دور ۾ اقتدار سنڀاليو. |- | 13 | [[ڄام راءِ ڏنو]] | 1444ع–1453ع | سلطنت جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي کي برقرار رکيو. |- | 14 | [[ڄام سنجر]] | 1453ع–1461ع | ڄام نندي جي اقتدار لاءِ سياسي بنياد فراهم ڪيا. |- | 15 | [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين سمو (ڄام نندو)]] | 1461ع–1508ع | سمن سلطنت جو سڀ کان مشهور ۽ طاقتور حڪمران. سندس دور کي سمن راڄ جو سنهري دور سڏيو وڃي ٿو. [[ٺٽو]] علم، واپار ۽ ثقافت جو وڏو مرڪز بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جي تعميراتي ترقي عروج تي پهتي. |- | 16 | [[ڄام فيروز]] | 1508ع–1527ع | سمن خاندان جو آخري حڪمران. سندس دور ۾ ارغونن سان جنگيون ٿيون ۽ آخرڪار سمن سلطنت جو خاتمو ٿيو. |} سمن خاندان سنڌ جي وچئين دور جي سڀ کان اهم مقامي مسلمان سلطنتن مان هڪ هو، جنهن تقريباً ٻه صديون سنڌ تي حڪومت ڪئي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، علمي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جو عظيم قبرستان هن دور جي فن تعمير ۽ ثقافتي ورثي جي نمايان علامت طور اڄ به موجود آهي. === ارغون ۽ ترخان دور === {{Main|ارغون خاندان|ترخان خاندان}} [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ ارغون ۽ ترخان دور جا مقبرا]] [[سمن خاندان]] جي زوال کان پوءِ سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ تي [[ارغون خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي. 1519ع کان 1521ع جي وچ ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي فوجي مهمون هلائي سمن اقتدار جو خاتمو ڪيو ۽ هيٺين سنڌ تي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Nabi Bakhsh Khan Baloch, ''History of Sindh''</ref> ارغون حڪمران اصل ۾ وچ ايشيا جي ترڪ-مغل نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ [[قنڌار]] مان سنڌ ڏانهن منتقل ٿيا هئا. سندن اقتدار سان سنڌ ۾ هڪ نئين سياسي دور جو آغاز ٿيو، جنهن دوران سنڌ جا لاڳاپا وچ ايشيا، قنڌار ۽ مغل دنيا سان وڌيڪ مضبوط ٿيا. [[شاھ بيگ ارغون]] 1522ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس پٽ [[شاھ حسين ارغون]] اقتدار سنڀاليو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> شاهه حسين کي ارغون دور جو سڀ کان بااثر حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. سندس حڪومت دوران سنڌ ۾ نسبي سياسي استحڪام قائم رهيو ۽ [[ٺٽو]] هڪ اهم تجارتي مرڪز طور ترقي ڪندو رهيو. هن ئي دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهه]] [[همايون]] شير شاهه سوري هٿان شڪست کان پوءِ سنڌ پهتو ۽ ڪجهه عرصو سنڌ جي مختلف علائقن ۾ رهيو. تاريخي ذريعن موجب همايون ۽ شاهه حسين ارغون جي لاڳاپن ۾ سياسي بي اعتمادي موجود رهي، جنهن سبب همايون کي سنڌ ۾ گهڻيون ڏکيائون پيش آيون.<ref>Ghulam Muhammad Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref> شاهه حسين ارغون 1555ع ۾ وفات ڪئي. سندس ڪو سڌو وارث موجود نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس اڪيلو پٽ اڳ ئي وفات ڪري چڪو هو. سندس حڪومت جي آخري دور ۾ سنڌ عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايل هئي. [[بکر]] کان [[سيوهڻ]] تائين مٿيون سنڌ [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جي قبضي هيٺ هئي، جڏهن ته هيٺين سنڌ تي شاهه حسين جو سڌو اقتدار برقرار هو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ارغونن کان پوءِ ترخان اقتدار ۾ آيا، جن جي دور ۾ سنڌ ٻن حصن ۾ ورهائجي وئي. هيٺين سنڌ، جنهن جي گادي [[ٺٽو]] هئي، عيسيٰ خان ترخان (1555ع–1566ع) جي حڪمراني هيٺ هئي، جڏهن⁠تہ مٿين سنڌ، جنهن جي گادي [[بکر]] هئي، سلطان محمود خان (1555ع–1574ع) جي قبضي هيٺ هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. سلطان محمود خان، هندستان جي مغل شهنشاهن جي اثر کي متوازن رکڻ لاءِ، [[صفوي سلطنت|ايران جي صفوي بادشاهن]] سان سٺا لاڳاپا قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن قيمتي تحفن سان گڏ ڪيترائي سفارتي وفد ايران ڏانهن موڪليا، ۽ بدلي ۾ کيس پڻ صفوي بادشاهه طرفان قيمتي تحفا حاصل ٿيا.<ref>{{cite book |title=تحفة الڪرام |page=196 }}</ref><ref name="MubarakAli"></ref> شاهه حسين جي وفات کان پوءِ [[مرزا عيسيٰ ترخان]] اقتدار حاصل ڪيو، جيڪو اڳ ۾ شاهه بيگ ارغون سان گڏ سنڌ آيو هو. جيتوڻيڪ ڪجهه روايتن موجب مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ سنڌ جي ورهاست بابت هڪ سمجھوتو موجود هو، پر شاهه حسين جي وفات کان پوءِ مرزا عيسيٰ سڄي سنڌ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان وقت ملڪ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني پيدا ٿي وئي ۽ مقامي سردارن [[سيوهڻ]] تي قبضو ڪري ورتو. مرزا عيسيٰ فوجي طاقت سان اڳتي وڌي سيوهڻ تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ پوءِ اتر طرف [[بکر]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, Journal of Sindh Historical Society, pp. 71–72</ref> انهيءَ سياسي تڪرار دوران مرزا عيسيٰ ترخان [[پورچوگال]] جي نوآبادياتي قوت کان فوجي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن [[باسين]] (Bassein) ۾ موجود پورچوگالي گورنر ڏانهن سفير موڪلي فوجي امداد گهري ۽ بدلي ۾ مالي معاوضي ۽ واپاري سهولتن جو واعدو ڪيو. پورچوگالي حڪومت [[پيڊرو باريٽو رولن]] (Pedro Barreto Rolim) جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ 700 سپاهي موڪليا، جيڪي جهازن ذريعي ٺٽي پهتا.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> بهرحال، ان وقت تائين مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ صلح ٿي چڪي هئي، جنهن سبب پورچوگالي فوج جي ضرورت ختم ٿي وئي. جڏهن پورچوگالي ڪمانڊر پنهنجي مهم جي خرچن جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو ته ٺٽي جي انتظاميا طرفان کيس اطمينان بخش جواب نه مليو. نتيجي طور پورچوگالي فوجن ٺٽي تي حملو ڪيو، جنهن دوران شهر کي وڏي تباهي ۽ نقصان پهتو. هي واقعو سنڌ جي تاريخ ۾ يورپي سامونڊي طاقتن جي ابتدائي فوجي مداخلتن مان هڪ اهم مثال شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> ترخان خاندان بعد ۾ ارغونن جي جانشين طور سنڌ تي حڪومت ڪندو رهيو. ترخان دور ۾ [[ٺٽو]] پنهنجي سياسي ۽ واپاري اهميت برقرار رکي، جڏهن ته [[مڪلي]] ۾ ڪيترائي شاندار مقبرا ۽ يادگار تعمير ڪيا ويا، جيڪي اڄ به سنڌ جي اسلامي فن تعمير جي اهم ترين ورثن مان شمار ٿين ٿا.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Historical Monuments at Makli, Thatta</ref> آخرڪار 1592ع ۾ [[مغل سلطنت]] جي شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جنهن سان ارغون ۽ ترخان دور جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ مغل سلطنت جو صوبو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> ==== ارغون گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون خاندان جا حڪمران، سنڌ ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[شاھ بيگ ارغون]] | 1520ع – 1524ع | [[ٺٽو]] / [[بکر]] | باني حڪمران | [[سما گھراڻو|سمن سلطنت]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز]] کي شڪست ڏئي سنڌ ۾ ارغون اقتدار قائم ڪيو؛ سنڌ ۾ ارغون خاندان جو باني حڪمران شمار ٿئي ٿو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> |- | 2 | [[شاھ حسين ارغون]] | 1524ع – 1554ع | [[ٺٽو]] | آخري ارغون حڪمران | ارغون خاندان جو سڀ کان اهم ۽ ڊگهي عرصي تائين حڪمراني ڪندڙ حڪمران هو. سندس دور ۾ [[همايون]] سنڌ آيو. حڪومت جي آخري مرحلي ۾ سنڌ عملي طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهائجي وئي.<ref>G. M. Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref><ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون دور سان لاڳاپيل اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور جا اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | علائقو ! style="background:#99CCFF;" | ارغون حڪمران سان تعلق ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[فاضل ڪوڪلتاش]] | ارغون امير | مٿيون سنڌ | [[شاھ بيگ ارغون]] جو ويجهو ساٿي | شاهه بيگ ارغون جو اهم فوجي امير ۽ اعتماد وارو ساٿي هو. |- | 2 | [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] | علائقائي حاڪم / امير | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ مٿيون سنڌ | [[فاضل ڪوڪلتاش]] جو پٽ | شاهه حسين ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو عملي حڪمران رهيو؛ بکر ۽ سيوهڻ جي علائقن ۾ سندس اثر نمايان هو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور کان پوءِ ترخان اقتدار جو آغاز ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گهراڻو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[مرزا عيسيٰ ترخان]] | 1554ع – 1567ع | [[ترخان خاندان]] | ارغون اقتدار کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي | [[شاھ حسين ارغون]] جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ ۾ ترخان خاندان جي حڪومت قائم ڪئي.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh</ref> |} جديد تاريخي تحقيق ۽ مستند ماخذن مطابق سنڌ ۾ ارغون خاندان جا اصل خودمختيار حڪمران فقط ٻه هئا: [[شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[شاھ حسين ارغون]]. 1554ع کان پوءِ اقتدار [[ترخان خاندان]] ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کي ڪيترائي مؤرخ ارغون دور جي جانشين شاخ تصور ڪن ٿا، پر سياسي لحاظ کان اهو الڳ حڪمران گهراڻو شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Arghun dynasty</ref><ref>Tarkhan dynasty</ref> ترخانن جي حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو، جڏهن سنڌ [[مغل سلطنت]] جي قبضي ۾ آئي. ترخان خاندان جو آخري حڪمران، [[جاني بيگ ترخان]] (1585ع–1592ع)، مغل درٻار ۾ منصبدار مقرر ٿيو. سندس پٽ [[غازي بيگ ترخان]] [[جهانگير]] جو منظورِ نظر بڻجي ويو ۽ کيس [[قنڌار]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن انهيءَ حيثيت ۾ 1608ع کان 1612ع تائين قنڌار جي حڪومت سنڀالي.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—122 }}</ref> . === مغلن جو دور === {{Main|ٺٽو صوبو|مغل سلطنت}} 1524ع ۾، توڙي جو مغل شهنشاهت جو دارومدار ارغون ۽ ترخان فوجين تي هو، تنهن باوجود سنڌ جي ڪجهه بادشاهن انهن جو استقبال ڪيو. اڳتي ايندڙ وقت ۾ سنڌي مغلن جي اثر هيٺ رهيا. [[فائل:Shah Jahan Mosque Thatta.jpg|thumb|کاٻو|[[شاھجھان مسجد، ٺٽو]]، جيڪا مغل دور جي اهم تعميري يادگارن مان هڪ آهي]] [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|مغل دور ۾ [[مڪلي]] سنڌ جو اهم علمي ۽ ثقافتي مرڪز رهيو]] 1592ع ۾ [[اڪبر اعظم]] جي فوجن ارغون ۽ ترخان حڪمرانن کي شڪست ڏئي سنڌ کي [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ مغلن جي انتظامي نظام جو حصو بڻجي وئي.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> شروعاتي طور سنڌ کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي ماتحت رکيو ويو، پر بعد ۾ [[ٺٽو]] کي مرڪز بڻائي الڳ انتظامي وحدت قائم ڪئي وئي، جيڪا تاريخ ۾ ''ٺٽو صوبو'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref>Thatta Subah, Mughal Province</ref><ref>Irfan Habib, ''Atlas of the Mughal Empire''</ref> مغل دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، بندرگاهي ۽ صنعتي شهرن مان هڪ بڻجي ويو. هتي ڪپڙي جي صنعت، خاص طور سنڌي سوٽي ڪپڙي ۽ ريشمي شين جي پيداوار، وڏي پيماني تي ٿيندي هئي. ٺٽي جا واپاري رابطا [[فارس]]، [[عربستان]]، [[عمان]]، اوڀر آفريقا ۽ يورپي واپاري ڪمپنين سان قائم هئا.<ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref><ref>Thatta, Mughal Trade Networks</ref> مغل دور ۾ سنڌ جي زرعي آمدني، واپاري محصولن ۽ سامونڊي تجارت سلطنت لاءِ اهم اقتصادي حيثيت رکي ٿي. [[شاھجھان]] جي دور ۾ سنڌ خاص ترقي حاصل ڪئي. ٺٽي ۾ شاندار [[شاھجھان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] تعمير ڪئي وئي، جيڪا مغل فن تعمير جو هڪ اهم شاهڪار سمجهي وڃي ٿي.<ref>UNESCO – Shah Jahan Mosque, Thatta</ref><ref>Catherine Asher, ''Architecture of Mughal India''</ref> ان دور ۾ ٺٽو علم، ادب، تصوف ۽ اسلامي تعليم جو پڻ اهم مرڪز بڻيو، جتي ڪيترائي عالم، صوفي ۽ مؤرخ سرگرم رهيا. سترهين صديءَ دوران مغل حڪمرانن سنڌ تي ''صوبيدارن'' يا ''نوابن'' جي ذريعي حڪومت ڪئي. انهن جو بنيادي ڪم انتظامي ڪنٽرول، ماليات جي وصولي، فوجي تحفظ ۽ سامونڊي واپار جي نگراني هو.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Mughals''</ref><ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire''</ref> وقت سان گڏ مغل مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي طاقتور خاندانن، خاص طور [[ڪلھوڙا خاندان]]، جو اثر وڌڻ لڳو. ارڙهين صديءَ جي شروعات تائين مغل اقتدار عملي طور ڪمزور ٿي ويو ۽ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جهڙن مقامي حڪمرانن سنڌ ۾ خودمختيار اقتدار قائم ڪرڻ شروع ڪيو. آخرڪار 1737ع–1740ع جي وچ ۾ مغل سياسي ڪنٽرول تقريباً ختم ٿي ويو ۽ سنڌ تي [[ڪلھوڙا خاندان]] جي مستقل حڪومت قائم ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== مغل دور جي اهم صوبيدارن ۽ نوابن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ (ٺٽو صوبو) جا اهم مغل صوبيدار / نواب ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | عهدو ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 | [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | مغل ماتحت حڪمران | 1592ع–1593ع | مغلن اڳيان شڪست بعد اڪبر اعظم جي ماتحت رهيو؛ ارغون-ترخان اقتدار جي خاتمي ۽ مغل دور جي شروعات سان لاڳاپيل.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 2 | [[مرزا رستم صفوي]] | صوبيدار | 1593ع | سنڌ ۾ مغل انتظامي نظام جي شروعاتي عملدرآمد سان لاڳاپيل پهرين اهم مقررين مان هڪ.<ref>Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 3 | [[امير خان اول]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1629ع–1647ع | [[شاھجھان]] جي دور جو مشهور مغل گورنر؛ سندس دور ۾ سنڌ ۾ سياسي استحڪام ۽ اقتصادي سرگرمين ۾ واڌ ٿي. |- | 4 | [[دولت خان مائي]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1635ع–1640ع | مغل انتظاميا جو اهم امير؛ بعد ۾ قنڌار جو گورنر پڻ مقرر ٿيو. |- | 5 | [[خواجه ڪمگار غيـرت خان]] | صوبيدار | 1640ع–1641ع | شاهجهاني دور ۾ ٺٽي جي انتظامي نگراني سنڀالي.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 6 | [[شاد خان]] | صوبيدار | 1641ع–1642ع | مغل صوبائي انتظام جي تسلسل کي برقرار رکيو.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 7 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | مغل ماتحت نواب / صوبيدار | 1701ع–1719ع | [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ''نواب'' جو لقب حاصل ڪيو؛ بعد ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |} مغل دور ۾ سنڌ کي گهڻو ڪري ''ٺٽو صوبو'' سڏيو ويندو هو. مغلن جي سياسي اقتدار سان گڏ سنڌ ۾ واپار، تعمير، سڪن جي ضرب، بندرگاهي سرگرمين ۽ اسلامي علمي ادارن کي ترقي ملي، جڏهن ته [[ٺٽو]]، [[سيوهڻ]]، [[بکر]] ۽ [[لاھري بندر]] اهم انتظامي ۽ تجارتي مرڪز بڻيا.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Thatta Subah</ref> === ڪلهوڙن جو دور === {{Main|ڪلهوڙا خاندان}} [[فائل:Tomb of Mian Yar Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي مقبري جو منظر]] [[فائل:Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جو مقبرو]] مغل سلطنت جي زوال پذير دور ۾ سنڌ اندر مقامي سياسي قوتن جو اثر وڌڻ لڳو ۽ انهيءَ پسمنظر ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] سنڌ جي حڪمران گهراڻي طور اُڀريو. ڪلهوڙن جو تعلق هڪ مذهبي ۽ صوفي روايت سان وابسته خاندان سان هو، جنهن جو سياسي عروج [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ شروع ٿيو. 1701ع ۾ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ميان يار محمد کي ''خدايار خان'' جو لقب ڏنو ويو ۽ کيس مٿئين سنڌ جو انتظام سونپيو ويو، جنهن سان سنڌ ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي باقاعده شروعات ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>Sarah F. D. Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> ڪلهوڙن تدريجي طور سنڌ جي مختلف علائقن کي پنهنجي اقتدار هيٺ آندو ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ تقريباً سڄي سنڌ هڪ مرڪزي حڪومت هيٺ متحد ٿي وئي. 1736ع ۾ مغل درٻار عملي طور ڪلهوڙن جي خودمختيار حيثيت کي تسليم ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ هڪ نيم آزاد رياست جي صورت اختيار ڪئي.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> بهرحال، سنڌ کي [[نادر شاھ افشار]] ۽ پوءِ [[احمد شاھ دراني]] جي حملي آورن سان به واسطو پيو، جنهن سبب ڪلهوڙا حڪمرانن کي وقت بوقت فارسي ۽ افغاني بالادستي قبول ڪرڻي پئي.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> [[نادر شاهه افشار]] هندستان تي حملو ڪري [[محمد شاهه مغل]] (1719ع–1748ع) کي شڪست ڏني. شڪست کان پوءِ محمد شاهه، درياءِ اٽڪ جي اولهه وارا پنهنجا علائقا ــ دراجات، شڪارپور، بکر، سيوستان (سيوهڻ)، نصرپور ۽ ٺٽو ــ نادر شاهه جي حوالي ڪري ڇڏيا..<ref name="MubarakAli"></ref> ان کان پوءِ نادر شاهه سنڌ جي ڪلهوڙا حڪمران ميان نور محمد ڪلهوڙي (1719ع–1753ع) کان خراج طلب ڪيو ۽ کيس ڪابل اچي پنهنجي وفاداريءَ جو اظهار ڪرڻ جو حڪم ڏنو. جڏهن ميان نور محمد ان حڪم جي تعميل نه ڪئي ته نادر شاهه 1740ع ۾ سنڌ تي ڪاهه ڪئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ميان نور محمد عمرڪوٽ جي قلعي ۾ پناهه ورتي، پر نادر شاهه سندس پٺيان عمرڪوٽ پهچي قلعي جو گهيرو ڪري ڇڏيو. جڏهن ميان نور محمد کي بچاءَ جي ڪا اميد نه رهي ته هن هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. هن نادر شاهه کي هڪ ڪروڙ رپيا، قيمتي تحفا ۽ ساليانو ويهه لک رپيا خراج ڏيڻ جو واعدو ڪيو. ان کان علاوه ميان نور محمد جا ٽي پٽ يرغمال طور نادر شاهه جي حوالي ڪيا ويا.<ref name="MubarakAli"></ref> نادر شاهه سنڌ کي وڌيڪ ڪمزور ڪرڻ لاءِ ان کي ٽن حصن ۾ ورهائي ڇڏيو. سبي قلات جي حڪمران محبت خان بروهي کي ڏني وئي، شڪارپور صادق محمد خان دائودپوٽي جي حوالي ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ باقي سنڌ ميان نور محمد ڪلهوڙي وٽ رهي<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح نادر شاهه جي حملي کان پوءِ سنڌ کي تمام وڏو نقصان پهتو. هن سنڌ جو گڏ ٿيل خزانو کڻي ويو ۽ ملڪ کي سياسي ۽ مالي طور ڪمزور ڪري ڇڏيو<ref name="MubarakAli"></ref>. 1747ع ۾ نادر شاهه قتل ٿي ويو ۽ [[احمد شاهه ابدالي|احمد شاهه دراني]] افغانستان ۽ هندستان ۾ سندس قبضي هيٺ آيل علائقن جو وارث بڻيو. 1753ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] (احمد شاهه ابدالي) سنڌ تي ان بهاني سان ڪاهه ڪئي ته مقرر ڪيل خراج ادا نه ڪيو ويو هو. سنڌ جو حڪمران، جيڪو پاڻ کي ملڪ جي دفاع لاءِ ڪمزور محسوس ڪري رهيو هو، ديوان گدومل جي سربراهيءَ ۾ هڪ سفارتي وفد احمد شاهه وٽ موڪليو<ref name="MubarakAli"></ref>. گدومل افغان بادشاهه سان ڳالهيون ڪري اهو واعدو ڪيو ته سنڌ طرفان خراج باقاعدي ادا ڪيو ويندو. بهرحال، معلوم ائين ٿئي ٿو ته اهو خراج نه ته مڪمل طور ادا ڪيو ويو ۽ نه ئي مقرر وقت تي ادا ڪيو ويندو رهيو<ref name="MubarakAli"></ref>. [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] (1757ع–1772ع) کي عام طور ڪلهوڙا خاندان جو سڀ کان طاقتور ۽ ڪامياب حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. هن سنڌ ۾ سياسي استحڪام پيدا ڪيو، فوجي نظام کي منظم ڪيو ۽ 1768ع ڌاري [[حيدرآباد]] شهر جو بنياد رکيو، جيڪو بعد ۾ سنڌ جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> سندس دور ۾ سنڌ جي سرحدن، واپار، آبپاشي نظام ۽ ثقافتي سرگرمين کي به ترقي حاصل ٿي. ڪلهوڙا دور ۾ [[سنڌي ٻولي]]، تصوف، شاعري ۽ فن تعمير کي خاص هٿي ملي، ۽ [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي]] جهڙيون عظيم شخصيتون انهيءَ دور سان وابسته آهن.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> ارڙهين صديءَ جي آخري حصي ۾ ڪلهوڙا حڪومت اندروني سياسي تڪرارن، دراني مداخلتن ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] سردارن جي وڌندڙ طاقت سبب ڪمزور ٿيڻ لڳي. آخرڪار 1783ع ۾ [[هلاني جي جنگ]] ۾ ٽالپرن ڪلهوڙن کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ ٽالپر حڪمراني جو آغاز ٿيو ۽ ڪلهوڙا سياسي اقتدار جو خاتمو ٿي ويو.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== ڪلهوڙا خاندان جي حڪمرانن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪلهوڙا خاندان جا حڪمران (1701ع–1783ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | 1701ع – 1719ع | [[خداآباد]] | ڪلهوڙا اقتدار جو باني حڪمران؛ مغلن طرفان ''خدايار خان'' جو لقب حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪومت جا بنياد وڌا.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref> |- | 2 | [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] | 1719ع – 1753ع | [[خداآباد]] | سنڌ کي وڏي حد تائين متحد ڪيو؛ 1736ع ۾ مغل درٻار طرفان خودمختيار حيثيت تسليم ڪئي وئي.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 3 | [[ميان مرادياب ڪلهوڙو]] | 1753ع – 1757ع | [[خداآباد]] | نور محمد جو پٽ؛ اندروني اختلافن سبب اقتدار وڃائي ويٺو.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 4 | [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] | 1757ع – 1772ع | [[خداآباد]] / [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙن جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ [[حيدرآباد]] جو بنياد وڌو ۽ سنڌ ۾ استحڪام آندو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref> |- | 5 | [[ميان سرفراز ڪلهوڙو]] | 1772ع – 1775ع | [[حيدرآباد]] | غلام شاھ جو جانشين؛ سندس دور ۾ ٽالپرن جو سياسي اثر وڌڻ لڳو.<ref>Mian Sarfraz Kalhoro</ref> |- | 6 | [[ميان غلام نبي ڪلهوڙو]] | 1775ع – 1776ع | [[حيدرآباد]] | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ اندروني سياسي بحرانن جو شڪار ٿيو.<ref>Tomb of Mian Ghulam Nabi Kalhoro</ref> |- | 7 | [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] | 1776ع – 1783ع | [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙا خاندان جو آخري مؤثر حڪمران؛ [[هلاني جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ اقتدار ختم ٿي ويو.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> |} ==== تاريخي اهميت ==== ڪلهوڙا دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي مسلم حڪمراني، سياسي اتحاد، آبپاشي نظام جي توسيع، سنڌي ثقافت جي واڌ ويجهه ۽ شهري ترقيءَ جي لحاظ کان هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. [[خدا آباد]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙا شهر ڪلهوڙن جي دور ۾ سياسي مرڪزن طور اُڀريا، جڏهن ته سنڌي ادب، تصوف ۽ فن تعمير کي به غيرمعمولي فروغ حاصل ٿيو. ڪيترائي مؤرخ ڪلهوڙا دور کي مغل اقتدار ۽ ٽالپر حڪمراني جي وچ واري عبوري پر اهم قومي دور طور بيان ڪن ٿا.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> ڪلهوڙا حڪمرانن جي اها پاليسي، جنهن تحت هو افغان درٻار جي تابعداري قبول ڪندا رهيا ۽ پرڏيهي حملي آورن جي مقابلي ۾ ملڪ جو دفاع ڪرڻ کان پاسو ڪندا رهيا، واضح طور تي ڪلهوڙا خاندان جي اندروني ڪمزوريءَ کي ظاهر ڪري ٿي. هي خاندان عوامي حمايت جي بنياد تي اقتدار ۾ نه آيو هو، بلڪه ان جي حڪومت يا ته [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهن]] جي سرپرستيءَ تي يا [[دراني سلطنت|افغان بادشاهن]] جي مهربانيءَ تي قائم رهي. بار بار ٿيندڙ ذلت ۽ سياسي تذليل جي باوجود ڪلهوڙن نه پنهنجي وسيلن کي منظم ڪرڻ جي سنجيده ڪوشش ڪئي، نه ئي اهڙي فوج تيار ڪئي جيڪا پرڏيهي بالادستيءَ جي خلاف مؤثر مزاحمت ڪري سگهي. بعد ۾ ٽالپرن به گهڻي حد تائين ساڳي مفاهمتي ۽ تابعداريءَ واري پاليسي ورثي ۾ حاصل ڪئي<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—124 }}</ref> . === ٽالپر دور === {{Main|ٽالپر دور}} [[فائل:PK Hyderabad asv2020-02 img03 Talpur Tombs.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ٽالپر ميرن جا مقبرا]]، [[حيدرآباد]]]] [[فائل:Faiz Mahal Khairpur Miras.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[فيض محل]]، [[خيرپور]] ۾ واقع ٽالپر دور جو شاهي محلات]] 1783ع ۾ [[هالاڻي جي جنگ]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان]] [[ڪلهوڙا خاندان]] کي شڪست ڏئي سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو. ٽالپرن جو تعلق [[بلوچ]] قبيلائي پسمنظر سان هو، ۽ سندن مختلف شاخون اڳ ئي سنڌ ۾ آباد ٿي چڪيون هيون. ڪلهوڙا دور ۾ ٽالپر سردار فوجي ۽ انتظامي عهدن تي فائز رهيا، پر [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] ۽ ٽالپر سردارن جي وچ ۾ وڌندڙ تڪرارن، خاص طور [[مير بهرام خان ٽالپر]] ۽ سندس پٽ [[مير صوبدار خان]] جي قتل، سياسي صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ [[مير فتح علي خان ٽالپر]] ٽالپر قوتن کي منظم ڪري ڪلهوڙا اقتدار جو خاتمو آندو ۽ سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ٽالپرن سنڌ کي مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايو. [[حيدرآباد]] ۾ شاهداداڻي شاخ، [[خيرپور]] ۾ سهراباڻي شاخ، ۽ [[ميرپورخاص]] ۾ ماڻڪاڻي شاخ حڪمران بڻيون. باوجود ان جي، حيدرآباد وارا مير سياسي طور سڀ کان وڌيڪ طاقتور سمجهيا ويندا هئا. مير فتح علي خان پنهنجي ڀائرن [[مير غلام علي خان]]، [[مير ڪرم علي خان]] ۽ [[مير مراد علي خان]] سان گڏيل حڪمراني جو هڪ منفرد نظام قائم ڪيو، جنهن سبب اهي “'''چار يار'''” يا “'''چهارياري'''” جي نالي سان مشهور ٿيا.<ref>Mir Fateh Ali Khan Talpur</ref><ref>Mir Karam Ali Khan Talpur's Tomb Complex Hyderabad</ref> سنڌ تي پوندڙ سخت ترين آفتن مان هڪ مدد خان جو حملو هو، جيڪو آخري ڪلهوڙا حڪمران [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] (وفات 1805ع) جي ٽالپرن خلاف دعويٰ جي حمايت لاءِ آيو هو. هن بي رحميءَ سان سنڌ ۾ قتلِ عام ۽ ڦرلٽ ڪئي. سندس ظلم ۽ بربريت جا اثر ايترا گهرا هئا جو اڄ تائين سنڌي لوڪ روايتن ۽ لوڪ گيتن ۾ سندس ظلم جي ياد باقي آهي<ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—124, 125 }}</ref>. افغانستان کان ايندڙ آخري وڏي آفت [[شاهه شجاع دراني]] جي صورت ۾ ظاهر ٿي، جيڪو 1803ع ۾ شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو. هن [[شڪارپور]] ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي وڃايل تخت جي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ تياريون شروع ڪيون. شڪارپور ۾ سندس قيام شهر واسين لاءِ نهايت نقصانڪار ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لالچ ۽ عياشيءَ سبب مقامي ماڻهن کي وڏيون تڪليفون برداشت ڪرڻيون پيون.<ref name="MubarakAli"></ref>. سنڌ جي ميرن افغانستان جي ان وقت جي حڪمران سردار اعظم خان سان هڪ معاهدو ڪيو ته شاهه شجاع کي سنڌ مان نيڪالي ڏني وڃي. 1820ع–1821ع ۾ اعظم خان سنڌ ۾ آيو ۽ سنڌ جي ميرن کان رهيل خراج جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو. اها رقم ايتري وڏي هئي جو مير ان جي ادائيگي نه ڪري سگهيا، تنهن ڪري هڪ نئين معاهدي تحت [[شڪارپور]] جو شهر افغان حڪمران جي حوالي ڪيو ويو<ref name="MubarakAli"></ref>. شاهه شجاع پنجاب ڏانهن ڀڄي ويو، پر 1832ع–1833ع ۾ هو ٻيهر انگريزن جي مدد سان واپس آيو، جيڪي کيس ٻيهر افغانستان جي تخت تي ويهارڻ ۾ دلچسپي رکندا هئا. انگريزن سنڌ جي ميرن تي دٻاءُ وڌو ته هو شاهه شجاع جي رهيل خراج جي رقم ادا ڪن ته جيئن سندس فوجي مهم جا خرچ پورا ٿي سگهن<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح سنڌ جي سرزمين تي انگريزن جي مداخلت سان افغانستان ۽ سنڌ جي پراڻن سياسي لاڳاپن جو خاتمو ٿيو، ۽ آخرڪار سنڌ برطانوي اقتدار جو شڪار بڻجي وئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ٽالپر دور ۾ سنڌ جي واپار، سفارتڪاري ۽ بين الاقوامي لاڳاپن ۾ نئون مرحلو شروع ٿيو. 1808ع، 1809ع ۽ 1820ع دوران [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا سفارتي مشن سنڌ آيا، جن جو مقصد واپاري لاڳاپن جي بحالي ۽ افغانستان، ايران ۽ فرانس جي سياسي اثرن کي روڪڻ هو.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> ميرن ۽ برطانوي حڪومت جي وچ ۾ ڪيترائي معاهدا ٿيا، پر وقت سان گڏ برطانوي مداخلت وڌندي وئي. آخرڪار 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] ۾ [[چارلس نيپيئر]] جي اڳواڻي هيٺ برطانوي فوجن ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ کي برطانوي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو. ٽالپر دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي حڪمراني، فوجي تنظيم، سفارتي لاڳاپن، فن تعمير ۽ ثقافتي سرپرستي جي لحاظ کان اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ [[حيدرآباد]]، [[خيرپور]] ۽ [[ميرپورخاص]] سياسي مرڪزن طور ترقي ڪئي، جڏهن ته ڪيترائي مقبرا، قلعا ۽ محلات پڻ تعمير ڪيا ويا، جن مان [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[فيض محل]] ۽ [[ٽالپر ميرن جا مقبرا]] نمايان آهن. ==== حيدرآباد جي ٽالپر ميرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | حيدرآباد جي شاهداداڻي ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير فتح علي خان ٽالپر]] | 1783ع – 1801ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر خاندان جو باني حڪمران؛ ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي سنڌ تي اقتدار قائم ڪيو. |- | 2 | [[مير غلام علي خان ٽالپر]] | 1801ع – 1811ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سفارتي لاڳاپن جي شروعات سندس دور ۾ ٿي.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> |- | 3 | [[مير ڪرم علي خان ٽالپر]] | 1811ع – 1828ع | [[حيدرآباد]] | ادب، شاعري ۽ ثقافتي سرگرمين جي سرپرستي ڪئي. |- | 4 | [[مير مراد علي خان ٽالپر]] | 1828ع – 1833ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر حڪمراني جي گڏيل نظام کي جاري رکيو. |- | 5 | [[مير نور محمد خان ٽالپر]] | 1833ع – 1840ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سياسي اثر جي وڌندڙ دور ۾ حڪمران رهيو. |- | 6 | [[مير نصير خان ٽالپر]] | 1840ع – 1843ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپرن جو آخري حيدرآبادي حڪمران؛ 1843ع ۾ برطانوي فتح کان پوءِ اقتدار ختم ٿيو. |} ==== خيرپور جي سهراباڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-size:120%; font-weight:bold;" | خيرپور رياست جي سهراباڻي ٽالپر حڪمرانن جي فهرست (1783ع–1947ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير سهراب خان ٽالپر]] | 1783ع – 1830ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست ۽ سهراباڻي ٽالپر شاخ جو باني حڪمران. مٿئين سنڌ ۾ ٽالپر اقتدار کي منظم ڪيو. |- | 2 | [[مير رستم علي خان ٽالپر]] | 1830ع – 1842ع | [[خيرپور]] | مير سهراب خان جو جانشين. سندس دور ۾ برطانوي اثر وڌڻ لڳو ۽ اندروني جانشيني جا تڪرار پيدا ٿيا. |- | 3 | [[مير علي مراد خان ٽالپر]] | 1842ع – 1894ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو سڀ کان مشهور مير. برطانوي حڪومت سان معاهدا ڪيا؛ 1857ع جي بغاوت دوران برطانوي حڪومت جي مدد ڪئي. |- | 4 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر]] | 1894ع – 1909ع | [[خيرپور]] | مير علي مراد خان جو جانشين. سندس دور ۾ خيرپور رياست ۾ انتظامي سڌارا جاري رهيا. |- | 5 | [[مير امام بخش خان ٽالپر]] | 1909ع – 1921ع | [[خيرپور]] | تعليم جي واڌاري لاءِ مشهور. سندس دور ۾ رياست اندر ڪيترائي تعليمي ادارا قائم ٿيا. |- | 6 | [[مير علي نواز خان ٽالپر]] | 1921ع – 1935ع | [[خيرپور]] | جديد انتظامي ۽ ترقياتي منصوبن کي هٿي ڏني. خيرپور رياست جي سياسي حيثيت کي مستحڪم رکيو. |- | 7 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر ٻيون]] | 1935ع – 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو حڪمران رهيو، پر صحت جي مسئلن سبب حڪومت گهڻو ڪري ريجنسي ڪائونسل وسيلي هلندي رهي. |- | 8 | [[مير جارج علي مراد خان ٽالپر]] | 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست جو آخري خودمختيار مير. سندس دور ۾ خيرپور 3 آڪٽوبر 1947ع تي [[پاڪستان]] سان الحاق ڪيو. |} خيرپور رياست 1783ع ۾ قائم ٿي ۽ 1843ع ۾ سنڌ جي ٻين ٽالپر رياستن جي برطانوي فتح باوجود پنهنجي نيم خودمختيار حيثيت برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهي. 3 آڪٽوبر 1947ع تي خيرپور رياست پاڪستان سان الحاق ڪيو، جڏهن ته 1955ع ۾ ون يونٽ نظام تحت ان جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪئي وئي. ==== ميرپورخاص جي ماڻڪاڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ميرپورخاص جا ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم نوٽ |- | 1 | [[مير ٺارو خان ٽالپر]] | 1783ع – 1806ع | [[ميرپورخاص]] | ماڻڪاڻي شاخ جو باني حڪمران.<ref>List of monarchs of Sindh</ref> |- | 2 | [[مير علي مراد ٽالپر]] | 1806ع – 1829ع | [[ميرپورخاص]] | [[ميرپورخاص]] شهر کي ترقي ڏني.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |- | 3 | [[مير شير محمد خان ٽالپر]] | 1829ع – 1843ع | [[ميرپورخاص]] | “'''شيرِ سنڌ'''” جي لقب سان مشهور؛ برطانوي فوجن خلاف مزاحمت جاري رکي.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |} === برٽش دور === '''پاڪستان ٺاهڻ ۾ سنڌ جو ڪردار:'''سنڌ جي مسلمان ليڊرن جي ڪوشش سان اپريل يا مئي 1938ع ۾ سنڌ جي صوبائي مسلم ليگ جو قيام عمل ۾ آيو. 10، 11 ۽ 12 آڪٽوبر 1938ع تي سنڌ مسلم ليگ پاران، ڪراچيءَ ۾ مسلم ليگ جي هڪ وڏي ڪانفرنس سڏائي ويئي، جنهن جي صدارت قائداعظم مرحوم ڪئي. هن ڪانفرس جي موقعي تي گڏيل هندستان جي سمورن مسلم ليڊرن شرڪت ڪئي. ان ڪانفرنس کي پوءِ ”ڪراچي ڪانفرنس“ جي نالي سان سڏيو ويو. ڪانفرنس ۾ [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] مرحوم ٺهراءُ پيش ڪيو، جنهن ۾ واضح طور مطالبو ڪيو ويو، ته جن صوبن ۾ مسلمانن جي اڪثريت آهي، اتي مسلمانن جي حڪومت بنائي وڃي، ته جيئن ٻئي قومون جدا جدا ۽ آزاد آزاد حڪومتون قائم ڪري سگهن. ان موقعي تي قائداعظم مرحوم تقرير ڪندي چيو: ”مون کي يقين آهي، ته سنڌ جو صوبو، [[هندستان]] جي مسلمانن لاءِ هڪ نمونو ٿيندو، ڇاڪاڻ ته هتي جي مسلمانن وڏي بيداري جو ثبوت ڏنو آهي.“ ان کان پوءِ سنڌ جي مسلمانن پاڪستان جي تحريڪ ۾ وڏي جوش، جذبي ۽ ولولي سان حصو ورتو. سڄي هندستان ۾ پهريون ڀيرو [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ جي صوبائيءَ اسيمبلي]]ءَ سن 1943ع ۾ پاڪستان جي قيام جي ٺهراءُ پاس ڪيو، جيڪو محترم. [[جي ايم سيد|جي ايم.سيد]] پيس ڪيو. ٻئي ڪنهن به صوبي جي اسيمبليءَ اهڙو ٺهراءُ نه اڳ ئي پاس ڪيو هو، ۽ نه پوءِ ئي ڪا اسيمبلي پاس ڪري سگهي.<ref>آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌي شاعري ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛آڪٽوبر نومبر، ڊسمبر 1985ع</ref> === برطانوي دور === {{Main|سنڌ تي برطانوي راڄ}} 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوجن، جنرل [[سر چارلس نيپئر]] جي قيادت هيٺ، [[ٽالپر دور|ٽالپر حڪومت]] کي شڪست ڏئي سنڌ تي قبضو ڪيو.<ref>Charles Napier, ''Conquest of Sindh''</ref><ref>A. W. Hughes, ''A Gazetteer of the Province of Sind''</ref> قبضي کان پوءِ سنڌ کي برطانوي انتظام هيٺ آندو ويو ۽ شروعاتي طور الڳ انتظامي يونٽ طور هلايو ويو، پر 1847ع ۾ ان کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] ۾ ضم ڪيو ويو. ايندڙ لڳ ڀڳ نو ڏهاڪن تائين سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي. هن دور ۾ ريلوي، آبپاشي، بندرگاهن، عدالتي نظام ۽ جديد بيوروڪريسي جو بنياد وڌو ويو، پر ساڳئي وقت نوآبادياتي مالياتي پاليسين ۽ زمينداري ڍانچي سبب مقامي آباديءَ کي مختلف معاشي ۽ سياسي مسئلن کي به منهن ڏيڻو پيو.<ref>Sarah Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> سنڌ جي مسلمان، هندو، واپاري ۽ زميندار حلقن طرفان ڊگهي سياسي جدوجهد کان پوءِ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري 1 اپريل 1936ع تي هڪ الڳ صوبو بڻايو ويو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> ==== بمبئي پريزيڊنسي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جا انتظامي مرحلا |- ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | انتظامي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | 1843ع – 1847ع | برطانوي فوجي ۽ ڪمشنري انتظام | سنڌ تي قبضي کان پوءِ سر چارلس نيپئر جي سربراهي ۾ الڳ انتظامي يونٽ طور حڪومت ڪئي وئي. |- | 1847ع – 1936ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] | سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي ۽ بمبئي جي گورنرن جي ماتحت انتظام هلندو رهيو. |- | 1936ع – 1947ع | الڳ صوبو | [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي الڳ صوبو بڻايو ويو. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي دوران گورنر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل برطانوي منتظم ۽ گورنر (1843ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دور (مدت) ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ لاءِ مختصر ڪردار |- | 1 | [[چارلس نيپئر|سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | سنڌ جو فوجي ۽ سول منتظم | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ تي برطانوي قبضو مستحڪم ڪيو؛ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو ۽ جديد نوآبادياتي انتظام جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[سر جارج آرٿر]] | 1847ع – 1852ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو گورنر | سنڌ جي برطانوي انتظام کي بمبئي پريزيڊنسي جي نظام سان وڌيڪ مربوط ڪيو. |- | 3 | [[لارڊ ايلفنسٽن]] | 1853ع – 1860ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | عدالتي، مالي ۽ روينيو سڌارن وسيلي سنڌ کي نوآبادياتي انتظامي ڍانچي سان وڌيڪ ڳنڍيو. |- | 4 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | سنڌ جو ڪمشنر | سنڌ ۾ ريلوي، ٽيليگراف، تعليم ۽ جديد شهري انتظام جي شروعات ڪندڙ اهم برطانوي منتظم. |- | 5 | [[سر سيمور فٽزجيرالڊ]] | 1867ع – 1872ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | انتظامي توسيع ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪيو. |- | 6 | [[سر رچرڊ ٽيمپل]] | 1877ع – 1880ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | ڏڪار جي دور ۾ امدادي ۽ مالياتي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 7 | [[لارڊ ري]] | 1885ع – 1890ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | تعليم، مڪاني خوداختياري ۽ ميونسپل ادارن جي ترقيءَ جي حمايت ڪئي. |- | 8 | [[لارڊ ليمينگٽن]] | 1903ع – 1907ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | قانوني ۽ ميونسپل ادارن جي واڌ ويجهه لاءِ قدم کنيا. |- | 9 | [[سر جارج لائيڊ]] | 1918ع – 1923ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | پهرين عالمي جنگ کان پوءِ سياسي تحريڪن ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪئي. |- | 10 | [[سر فريڊرڪ سائيڪس]] | 1928ع – 1933ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | سنڌ جي علحده صوبي واري مطالبي تي ٿيندڙ آئيني بحثن دوران انتظام سنڀاليو. |- | 11 | [[سر ليزلي ولسن]] | 1923ع – 1928ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | آئيني سڌارن ۽ سنڌ جي سياسي تحريڪن واري دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 12 | [[سر جان بيومونٽ]] | 1933ع – 1936ع | بمبئي هاءِ ڪورٽ جو چيف جسٽس / عبوري انتظامي ڪردار | سنڌ جي بمبئي کان علحدگي واري آئيني عمل سان لاڳاپيل دور ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي ۾ شموليت بعد سنڌ جا ڪمشنر ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي ڪمشنر (1843ع–1936ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ خدمت ! style="background:#99CCFF;" | عهدي جي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | پهريون ڪمشنر | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ ۾ برطانوي انتظام جو بنياد وڌو، فوجي ۽ سول حڪومت کي منظم ڪيو ۽ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو. |- | 2 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | ڪمشنر | سنڌ جي جديد انتظامي ڍانچي جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو؛ رستن، تعليم، ميونسپل ادارن، مواصلات ۽ واپار جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. |- | 3 | [[وليم لوئس ميري ويدر]] | 1860ع – 1867ع | ڪمشنر | ڪراچي جي بندرگاهه جي ترقي، سرحدي امن امان ۽ مواصلاتي نظام جي بهتري لاءِ ڪم ڪيو. |- | 4 | [[سر وليم ميري ويدر]] | 1867ع – 1877ع | ڪمشنر | ريلوي، واپار ۽ انتظامي ادارن جي توسيع سان سنڌ جي معاشي ترقيءَ ۾ حصو ورتو. |- | 5 | [[سر جيمس فرگوسن]] | 1877ع – 1880ع | ڪمشنر | زمينداري ۽ روينيو نظام ۾ سڌارا آندا ۽ آبپاشي منصوبن کي هٿي ڏني. |- | 6 | [[جيمس گائلز]] | 1880ع – 1887ع | ڪمشنر | شهري انتظام، ميونسپل ادارن ۽ مقامي حڪومتن جي ڪارڪردگي کي مضبوط ڪيو. |- | 7 | [[چارلس پرچاس]] | 1887ع – 1891ع | ڪمشنر | واپار، مواصلات ۽ بندرگاهي سرگرمين جي واڌاري تي ڌيان ڏنو. |- | 8 | [[اي. ڊبليو. هيوز]] | 1891ع – 1897ع | ڪمشنر | زرعي ترقي، آبپاشي ۽ سنڌ بابت تاريخي ۽ انتظامي مطالعي ۾ نمايان خدمتون سرانجام ڏنيون. |- | 9 | [[ايڇ. ايم. جيمس]] | 1897ع – 1901ع | ڪمشنر | روينيو رڪارڊ، زمينن جي سروي ۽ مردم شماريءَ جي عمل کي وڌيڪ منظم بڻايو. |- | 10 | [[اي. ايڇ. ايس. ڪيلي]] | 1901ع – 1906ع | ڪمشنر | تعليم، مقامي ادارن ۽ انتظامي رابطن جي توسيع لاءِ قدم کنيا. |- | 11 | [[سي. اي. فيرگوسن]] | 1906ع – 1911ع | ڪمشنر | سياسي بيداريءَ جي شروعاتي دور ۾ انتظامي استحڪام برقرار رکيو. |- | 12 | [[ايڇ. اي. ايل. هيلي]] | 1911ع – 1916ع | ڪمشنر | پهرين عالمي جنگ دوران سنڌ جي سول انتظام ۽ امن امان جي نگراني ڪئي. |- | 13 | [[اي. ڊبليو. پي. ڪيري]] | 1916ع – 1921ع | ڪمشنر | خلافت تحريڪ ۽ ٻين سياسي تحريڪن واري دور ۾ انتظامي ذميواريون سنڀاليون. |- | 14 | [[ايڇ. ٽي. سورلي]] | 1921ع – 1925ع | ڪمشنر | مقامي نمائندگي، تعليمي ترقي ۽ سياسي سڌارن جي دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 15 | [[اي. ايل. ايڇ. ايٽڪن]] | 1925ع – 1930ع | ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي کان علحدگيءَ بابت آئيني بحثن واري مرحلي ۾ انتظامي ذميواريون نڀايون. |- | 16 | [[ايڇ. ٽي. ليمبرٽ]] | 1930ع – 1936ع | آخري ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان علحدگي ۽ 1 اپريل 1936ع تي الڳ صوبي جي قيام تائين انتظام سنڀاليو. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪمشنر دور جون اهم خصوصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ترقيون |- | انتظام | جديد ضلعي، روينيو ۽ عدالتي نظام جو قيام |- | آمدورفت | ريلوي، سڙڪن ۽ ڪراچي بندرگاهه جي توسيع |- | آبپاشي | ڪئنالن ۽ زرعي آبادڪاريءَ جي منصوبن جي شروعات |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ تعليمي ادارن جو قيام |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي شعور ۽ آئيني جدوجهد |} 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ جو انتظام بنيادي طور "ڪمشنر سنڌ" جي عهدي هيٺ هلندو رهيو،م ۽ سندن آفيس ڪراچيءَ ۾ ھئي. جڏهن ته بمبئي پريزيڊنسي جا گورنر سڄي پريزيڊنسي (جنھن ۾ بمبئي ، گجرات ۽ سنڌ جا علائقا شامل ھيا) جا اعليٰ انتظامي سربراهه هوندا هئا ۽ انھن جي آفيس بمبئي شھر ۾ واقع ھئي. ==== سنڌ جي الڳ صوبي جا برطانوي گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي گورنر (1936ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[سر لينسلٽ گراهم]] | 1936ع – 1941ع | سنڌ جو پهريون گورنر؛ الڳ صوبي جي انتظامي ڍانچي ۽ صوبائي اسيمبلي جي قيام جي نگراني ڪئي. |- | 2 | [[سر هيو ڊائو]] | 1941ع – 1946ع | ٻي عالمي جنگ دوران سنڌ جو انتظام سنڀاليو؛ جنگي ۽ معاشي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 3 | [[سر فرانسس موڊي]] | 1946ع – 14 آگسٽ 1947ع | برطانوي دور جو آخري گورنر؛ پاڪستان جي قيام تائين سنڌ جي انتظام جو ذميوار رهيو. |} ==== برطانوي دور جون نمايان خاصيتون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور ۾ سنڌ ۾ اهم تبديليون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اهم ترقيون |- | آمدورفت | ريلوي لائينن، سڙڪن ۽ بندرگاهن جي تعمير |- | آبپاشي | [[سکر بئراج]] سميت جديد آبپاشي منصوبن جو آغاز |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ سرڪاري تعليمي نظام جو قيام |- | انتظام | جديد عدالتي، روينيو ۽ سول سروس نظام جو نفاذ |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي تحريڪ ۽ 1936ع ۾ صوبائي حيثيت جو حصول |} === برطانوي دور جي وزيراعظمن (پريميئرن) جي فهرست === 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي، تنهن ڪري ان عرصي دوران سنڌ ۾ وزيراعظم (Premier) يا وزيراعليٰ (Chief Minister) جو ڪو الڳ عهدو موجود نه هو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935]] تحت صوبائي خودمختياري لاڳو ٿيڻ کان پوءِ 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو چونڊيل وزارت قائم ٿي، جنهن جي سربراهه کي ''پريميئر آف سنڌ'' چيو ويندو هو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي سنڌ جا پريميئر (1937ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | سياسي وابستگي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[الله بخش سومرو]] | 1 اپريل 1937ع – 18 اپريل 1938ع | [[سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي]] | سنڌ جي پهرين چونڊيل وزارت جو سربراهه. صوبائي خودمختياري جي شروعاتي مرحلي ۾ انتظامي ڍانچي کي مستحڪم بڻايو ۽ بين المذاهب هم آهنگيءَ کي فروغ ڏنو. |- | 2 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 18 اپريل 1938ع – 23 مارچ 1940ع | آزاد اتحاد / بعد ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[الله بخش سومرو]] | 23 مارچ 1940ع – 14 آڪٽوبر 1942ع | آزاد اتحاد | برطانوي پاليسين تي تنقيد ڪئي؛ هندستان جي ورهاڱي ۽ فرقيواريت جي مخالفت ڪئي؛ آخرڪار گورنر طرفان برطرف ڪيو ويو. |- | 4 | [[علي محمد راشد]] | 14 آڪٽوبر 1942ع – 7 جنوري 1944ع | مسلم ليگ حامي اتحاد | ٻي عالمي جنگ جي دور ۾ سنڌ جو انتظام سنڀاليو ۽ سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 7 جنوري 1944ع – 26 اپريل 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | [[پاڪستان تحريڪ]] دوران مسلم ليگ جي سياسي اثر کي مضبوط ڪيو ۽ سنڌ اسيمبليءَ ۾ پاڪستان جي حمايت واري قرارداد جي حمايت ڪئي. |- | 6 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 26 اپريل 1947ع – 14 آگسٽ 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | برطانوي دور جو آخري پريميئر؛ پاڪستان جي قيام کان اڳ انتظامي منتقلي ۽ نئين رياستي ڍانچي جي تيارين جي نگراني ڪئي. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جي سنڌي وزارتن جون نمايان خاصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان پيش رفت |- | صوبائي خودمختياري | 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو ذميوار ۽ چونڊيل حڪومت جو قيام |- | قانون سازي | سنڌ اسيمبليءَ وسيلي مقامي قانون سازي ۽ انتظامي پاليسين جي شروعات |- | سياست | مسلم ليگ، سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي ۽ آزاد گروپن جي وچ ۾ سياسي مقابلو |- | پاڪستان تحريڪ | سنڌ اسيمبلي هندستان جي پهرين صوبائي اسيمبلي هئي جنهن پاڪستان جي حمايت ۾ قرارداد منظور ڪئي |- | انتظام | بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور مستقل انتظامي ادارن جي ترقي |} 1937ع کان 1947ع تائين سنڌ جي حڪومت جي سربراهه لاءِ سرڪاري اصطلاح ''پرميئر آف سنڌ'' (پريميئر آف سنڌ) استعمال ٿيندو هو. "وزيراعليٰ" (چيف منسٽر) جو اصطلاح پاڪستان جي قيام کان پوءِ وڌيڪ عام ٿيو. ===پاڪستان جي قيام بعد=== ====ون يونٽ کان اڳ جو دؤر==== ==== ون يونٽ وارو دور==== ==== ون يونٽ کان پوء وارو دور==== ====1988ع کان پوءِ جو نئون دؤر==== == سنڌ جي جاگرافي، آبھوا ۽ قدرتي وسيلا== {{Main|سنڌ جي جاگرافي}} ===جاگرافي=== [[فائل:Sindh 2.jpg|220px|thumb|کاٻو|سنڌ]] سنڌ پاڪستان جي چئن صوبن مان رقبي جي لحاظ کان ٽيون وڏو صوبو آهي، جنهن جو ڪل رقبو لڳ ڀڳ 54,407.2 چورس ميل آهي. هي صوبو هيٺين سنڌو طاس (لوئر انڊس بيسن) جو اهم حصو آهي ۽ جغرافيائي طور 23°40′ کان 28°30′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 66°40′ کان 71°05′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. سنڌ اتر کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 540 ڪلوميٽر ڊگهي ۽ اوڀر کان اولهه طرف سراسري طور تقريباً 281 ڪلوميٽر ويڪري آهي، جڏهن ته ان جي وڌ ۾ وڌ ويڪر لڳ ڀڳ 250 ڪلوميٽر آهي. [[فائل:Sindh-Map.PNG|thumb|220px|کاٻو|سنڌ جو نقشو]] ==== طبعي بناوت ==== جغرافيائي بناوت جي لحاظ کان سنڌ جو گهڻو حصو هموار ميداني علائقو آهي. صوبي جي اولهه پاسي ڪوهستاني خطو واقع آهي، جتي ڪيرٿر جبلن جو بنجر سلسلو موجود آهي، جڏهن ته اوڀر طرف بهاولپور جي سرحدن کان وٺي رن آف ڪڇ تائين ريتيلي پٽي پکڙيل آهي. انهن ٻنهي علائقن جي وچ ۾ سنڌو ماٿري واقع آهي، جيڪا ڏکڻ اولھه طرف وڃي ڊيلٽائي علائقي ۾ ختم ٿئي ٿي. هي علائقو زرخيز اليويل مٽيءَ سبب زراعت لاءِ نهايت موزون آهي. صوبي جي وچئين حصي ۾ سکر بئراج ذريعي مستقل پاڻيءَ جي فراهمي موجود آهي، جيڪا سنڌ کي زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل معاشي سرگرمين لاءِ وڏي صلاحيت فراهم ڪري ٿي<ref name="گدواڻي"></ref>. طبعي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ جا اوڀر وارا ريگستاني علائقا [[راجپوتانا]] سان ۽ اولهه وارا جابلو علائقا بلوچستان سان ملن آهن. جڏهن ته “سنڌ” جو بنيادي تصور انهيءَ زرخيز ميداني علائقي سان جڙيل آهي، جيڪو سنڌو درياهه جي وهڪري سان وجود ۾ آيو آهي<ref name="گدواڻي"></ref>.. پنهنجين موجوده حدن اندر، پاڪستان جي هڪ صوبي طور سنڌ 23°35' کان 28°30' اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 66°42' کان 71°10' اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي ايراضي 34.86 ملين ايڪڙ آهي ۽ 1972ع جي آدمشماري موجب ان جي آبادي 1 ڪروڙ 40 لک هئي<ref name="ArshadIslam1990">{{cite thesis |last=Islam |first=Arshad |title=History of Sindh During Pre-Mughal Period |degree=Doctor of Philosophy (History) |publisher=Centre of Advanced Study, Department of History, Aligarh Muslim University |location=Aligarh, India |year=1990 |note=Reproduced by Sani H. Panhwar, 2019|Page=6}}</ref>. انگريزن جي شروعاتي دور ۾ سنڌ کي “ننڍو مصر” سڏيو ويو، ڇاڪاڻ ته سنڌو ۽ نيل درياهن جي هيٺانهين ماٿرين ۾ نمايان جغرافيائي مشابهت موجود آهي. ٻنهي علائقن ۾ ٽن مکيه طبعي حصن، جابلو، ڪچو ميداني علائقو ۽ ريگستان، ساڳي ترتيب سان نظر اچن ٿا. ٻنهي ماٿرين جي زرخيزي برسات بدران سالياني ٻوڏ تي دارومدار رکي ٿي، ۽ ٻنهي علائقن ۾ نباتات ۽ حيوانات ۾ به نمايان هڪجهڙائي ملي ٿي<ref name="گدواڻي"></ref>. سنڌ کي عام طور پنج مکيه طبعي ڀاڱن ۾ ورهايو وڃي ٿو<ref name="گدواڻي"></ref>: *[[سرو، (سنڌ)|سرو]]، *[[سنڌ جو وچولو|وچولو]]، *[[لاڙ(سنڌ)|لاڙ]]، *[[سنڌ جو ڪوهستان|ڪوهستان]] ۽ *[[سنڌ جا رڻپٽ|ريگستان]]. تفصيلي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ ۾ جابلو، ٽاڪراڻي، پڪي، ڪچي، ڪلراٺي، چيڪي، وارياسي ۽ بياباني زمين جا سڀئي قسم موجود آهن. اهڙيءَ ريت سنڌ جي آبهوا ٿڌي کان معتدل ۽ گرم تائين مختلف صورتن ۾ ملي ٿي، جنهن سبب هتي نباتاتي تنوع تمام گهڻو آهي ۽ دنيا جي ڪيترن علائقن جا وڻ ٻوٽا سنڌ جي مختلف حصن ۾ پوکڻ جي صلاحيت رکن ٿا<ref name="گدواڻي">{{cite journal |last=گدواڻي |first=منو تولارام |title=سنڌيت |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1962 |language=sd}}</ref>. ==== سنڌ جا ريگستان ==== سنڌ جي زمين جو وڏو حصو ريگستاني نوعيت جو آهي. صوبي جي اوڀر سرحد تي ٿرپارڪر واقع آهي، جتي وڏا ريتيلا ٽڪرا موجود آهن. هي ريگستان راجستان ريگستان جي تسلسل طور سڃاتو وڃي ٿو ۽ ان جو ڪل رقبو لڳ ڀڳ 13,100 چورس ميل آهي. سنڌو ماٿريءَ جي اوڀر پاسي ٿر جو وسيع ريگستان واقع آهي، جيڪو هندستان جي راجپوتانا علائقي تائين پکڙيل آهي. هي ريگستان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ميلن تائين لڳاتار وارياسي علائقو آهي، جيڪو ڏکڻ طرف ڪڇ جي رڻ تائين وڃي ٿو. ٿر ۽ سنڌو ڪچي جي وچ ۾ حدون ڪجهه علائقن ۾ واضح آهن، جڏهن ته اتر طرف وارياسي ڀٽون ڪچي جي ميداني علائقن اندر گهڻي حد تائين داخل ٿين ٿيون. موسمي تبديليون، خاص طور ڏکڻ اولهه واري چوماسي جي شدت، انهن حدن کي وقت بوقت تبديل ڪنديون رهن ٿيون. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#E75480; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ريگستان |- style="background:#F7A8C4; text-align:center;" ! نمبر ! ريگستان جو نالو ! ايراضي ! جغرافيائي هنڌ (ضلعا / تعلقا) ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[ٿر ريگستان]] | تقريباً 200,000 چورس ڪلوميٽر (مجموعي ٿر؛ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 15٪) | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] | [[ڏکڻ ايشيا]] جو وڏو ريگستان، سنڌ جي اوڀر حصي ۾ واقع آهي، زراعت، مالداري ۽ ثقافتي لحاظ کان اهم علائقو آهي۔ |- | 2 | [[نارا ريگستان]] | تقريباً 23,000 چورس ڪلوميٽر | [[خيرپور ضلعو]]، [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[نارا ڪئنال]] ڀرسان علائقا) | ٿر ريگستان جو اتر-اولهه طرف وڌايل حصو، نارا ڪئنال سبب هتي انساني آبادين ۽ مالداري موجود آهي۔ |- | 3 | [[اڇڙو ٿر]] | ٿر ريگستان جو حصو (مخصوص ايراضي واضح ناهي) | [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[کپرو تعلقو]]) | اڇي واري ۽ لوڻياٺ زمين سبب “اڇرو ٿر” سڏجي ٿو، ٿر جو منفرد قدرتي خطو آهي۔ |} {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! ريگستان جو نالو ! ايراضي ! جغرافيائي هنڌ (ضلعا / تعلقا) ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[ٿر ريگستان]] (ٿر ڊيزرٽ) | تقريباً 200,000 چورس ڪلوميٽر (مجموعي ٿر؛ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 15٪) | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] [[ڏکڻ ايشيا]] جو وڏو ريگستان، سنڌ جي اوڀر حصي ۾ واقع آهي، زراعت، مالداري ۽ ثقافتي لحاظ کان اهم علائقو آهي۔ 2 [[نارا ريگستان]] (نارا ڊيزرٽ) تقريباً 23,000 چورس ڪلوميٽر [[خيرپور ضلعو]]، [[ساگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[نارا ڪئنال]] ڀرسان علائقا) ٿر ريگستان جو اتر-اولهه طرف وڌايل حصو، نارا ڪئنال سبب هتي انساني آبادين ۽ مالداري موجود آهي۔ - 3 [[اڇڙو ٿر]] (وائيٽ ڊيزرٽ) ٿر ريگستان جو حصو (مخصوص ايراضي واضح ناهي) [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[کپرو تعلقو]]) اڇي واري ۽ لوڻياٺ زمين سبب “اڇرو ٿر” سڏجي ٿو، ٿر جو منفرد قدرتي خطو آهي۔ } ==== سنڌ جا جبل ==== سنڌ ۾ اهم جابلو يا پھاڙي سلسلا عام طور ٽن قسمن ۾ بيان ڪيا وڃن ٿا: (1) [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو سلسلو، (2) [[ڪارونجهر]] (ننگرپارڪر) جون ٽڪريون/سلسلو، ۽ (3) [[گنجو ٽڪر]] (حيدرآباد) وارو پٿريلو سلسلو/ريج، جڏهن ته سنڌ ۾ ٻيا پٿريلا اُڀار (outcrops) به ملن ٿا، پر سڀني کي “مڪمل جبلن جا سلسلا” قرار ڏيڻ تي ماخذن ۾ يڪسانيت ناهي<ref name=" وڪي"> {{Cite news |title= Wikipedia English|url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_ }}</ref><ref name=" برٽنيڪا"> {{Cite news |title= Wikipedia English|url=Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Sind }}</ref>. ==== کيرٿر جبلن جو سلسلو ==== [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو سلسلو (کيرٿر رينج) سنڌ جو سڀ کان وڏو جبلِي نظام آهي، جيڪو سنڌ–بلوچستان سرحد سان گڏ اتر کان ڏکڻ طرف پکڙيل آهي<ref name=" وڪي"></ref>. ڪيترا عام حوالا هن سلسلي جي ڊگھائي لڳ ڀڳ 300 ڪلوميٽر بيان ڪن ٿا<ref name=" وڪي"></ref>. هن سلسلي ۾ سنڌ اندر اهم جبلِي علائقا خاص طور دادو ۽ ڀرپاسي جي پهاڙي پٽي (ڪوھستان) ۾ ايندا آهن<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. ===== اهم چوٽيون ۽ اوچايون ===== ڪيرٿر جي بلند ترين چوٽي طور ڪيترن حوالن ۾ زرڊڪ چوٽي (زَرڊَڪ پِيڪ) لڳ ڀڳ 2,134 ميٽر ڄاڻايل آهي<ref name=" وڪي"></ref>. سنڌ اندر ڪيرٿر سان وابسته هڪ مشهور بلند مقام [[گورک هل]] آهي، جنهن کي علمي مطالعي ۾ لڳ ڀڳ 5,688 فُٽ (تقريباً 1,734 ميٽر) اوچو بيان ڪيو ويو آهي<ref name="pakbs"></ref>. ===== اهم لنگهه ===== سنڌ جي تاريخي آمدرفت ۾ [[لڪي لنگھ|لڪي پاس]] (لڪ پاس) کي کيرٿر واري پهاڙي پٽي جو اهم قدرتي لنگهه سمجھيو وڃي ٿو<ref name=" وڪي"></ref>. ==== ڪارونجهر ==== [[ڪارونجهر]] ڏکڻ اوڀر سنڌ ۾ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ننگرپارڪر]] ڀرسان واقع هڪ اهم ٽڪريلو سلسلو آهي<ref name=" وڪي"></ref>. هن علائقي بابت ڪيترن عوامي ۽ دستاويزي حوالن ۾ ڊگھائي لڳ ڀڳ 19 ڪلوميٽر ۽ وڌ ۾ وڌ اوچائي لڳ ڀڳ 305 ميٽر بيان ٿيل ملي ٿي<ref name="اٽلس">{{Cite news|title=https://ejatlas.org/conflict/karoonjhar-mountains-a-potential-granite-mine-by-al-sami-group }}</ref>. ڪارونجهر کي سنڌ جي گرينائيٽ، پٿريلي بناوٽ ۽ قدرتي منظرنامي جي ڪري به سڃاتو وڃي ٿو<ref name="اٽلس"></ref>. ==== گنجو ٽڪر ==== [[گنجو ٽڪر]] حيدرآباد وارو پٿريلو سلسلو/ريج آهي. گنجو ٽڪر [[حيدرآباد]] جي جغرافيائي سڃاڻپ ۾ ذڪر ٿيندڙ هڪ پٿريلو ريج يا ٽڪريلو علائقو آهي، جنهن کي حيدرآباد جي مقامي زميني بناوٽ سان جوڙيو وڃي ٿو<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. هي علائقو کيرٿر جهڙي ڊگهي جبلِي قطار نه، پر [[سنڌو درياھ]] جي ڀرسان پٿريلي اُڀارن جي صورت ۾ سڃاتو وڃي ٿو<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. === ميداني علائقا === سنڌ جو وڏو حصو [[سنڌو درياھ]] جي آندل زرخيز لٽ سان ٺهيل ميداني علائقن تي مشتمل آهي. سنڌو ماٿري صوبي جو بنيادي زرعي ۽ آبادي وارو خطو آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين پکڙيل آهي. هي علائقو زرخيز اليويل مٽي، آبپاشي نظام ۽ زرعي پيداوار جي ڪري سنڌ جي معاشي زندگيءَ جو مرڪز رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي"></ref>. سنڌو ماٿريءَ ۽ اولهه وارن جبلستاني علائقن جي وچ ۾ هڪ سوڙهو ميداني خطو واقع آهي، جنهن کي مقامي طور [[ڪاڇو]] چيو وڃي ٿو. ڪاڇو جبلن مان وهندڙ نين ۽ نالن جي آندل لٽ سان ٺهيل آهي، جنهن جي مٽي [[سنڌو درياھ]] جي لٽ کان مختلف آهي. هي علائقو قدرتي طور خشڪ، گهٽ زرخيزي وارو ۽ گهٽ آباديءَ وارو آهي، جنهن سبب اهو تاريخي طور سنڌ جي مکيه ميداني علائقن کان جدا سڃاتو ويو آهي<ref name="autogenerated1"></ref>. ڪاڇي جي اولهه طرف ڪوهستاني ٽڪرن جو سلسلو [[منڇر ڍنڍ]] تائين نسبتاً مسلسل نظر اچي ٿو، جڏهن ته منڇر کان ڏکڻ طرف جبل ٽٽل صورت ۾ موجود آهن ۽ انهن جي وچ ۾ هموار ميداني علائقا ملن ٿا. ڏکڻ طرف ويندي هي علائقو آهستي آهستي ويڪر ۾ وڌي ٿو ۽ واضح اولهه سرحد ختم ٿيندي نظر اچي ٿي. هن پاسي [[حب درياهه]] کان اڳتي لس جو ميدان واقع آهي، جيڪو عربي سمنڊ جي ڪناري کان لڳ ڀڳ ساٺ ميل اتر طرف پکڙيل آهي. لس جو ميدان پورالي ندي ۽ ٻين ننڍين نين جي آندل لٽ سان ٺهيل آهي ۽ جغرافيائي لحاظ کان ڪاڇي سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيتوڻيڪ سياسي طور گهڻو ڪري سنڌ کان ڌار رهيو آهي<ref name="autogenerated1"></ref>. === ٻيلا === سنڌ جي نباتاتي تنوع تي ان جي مختلف زميني بناوتن، آبهوا ۽ آبپاشي نظام جو گهرو اثر آهي. سنڌ ۾ دريائي، سامونڊي، آبپاشي ۽ قدرتي ٻيلن جا مختلف قسم ملن ٿا. صوبي ۾ جابلو، ٽاڪراڻي، پڪي، ڪچي، ڪلراٺي، چيڪي، وارياسي ۽ بياباني زمين جا سڀئي قسم موجود آهن. اهڙيءَ ريت سنڌ جي آبهوا ٿڌي کان معتدل ۽ گرم تائين مختلف صورتن ۾ ملي ٿي، جنهن سبب هتي نباتاتي تنوع تمام گهڻو آهي ۽ دنيا جي ڪيترن علائقن جا وڻ ٻوٽا سنڌ جي مختلف حصن ۾ پوکڻ جي صلاحيت رکن ٿا<ref name="autogenerated1"></ref>. ==== سامونڊي پٽي ==== سنڌ جو ساحلي علائقو ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهي، جيڪو اوڀر ۾ [[سر ڪريڪ]] (ڀارت سان سرحد) کان وٺي اولهه ۾ [[حب درياهه]] (بلوچستان سان سرحد) تائين پکڙيل آهي. هي ساحلي پٽي لڳ ڀڳ 350 ڪلوميٽر ڊگهي آهي ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لڳل آهي. سامونڊي علائقو بنيادي طور ٻن حصن ۾ ورهايل آهي: [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ ڪريڪ علائقو، ۽ [[ڪراچي]] جو ساحلي حصو<ref name=" ايڪانومي"></ref>. ==== ٻيٽ ==== سنڌ جي سامونڊي پٽي ۽ سنڌو ڊيلٽا واري علائقي ۾ ڪيترائي قدرتي ٻيٽ موجود آهن، جيڪي سامونڊي حياتيات، مڇيگيري، آبي پکين ۽ مينگروو ٻيلن جي لحاظ کان وڏي اهميت رکن ٿا. سنڌ جي ساحلي ٻيٽن جو وڏو حصو سنڌو ڊيلٽا ۽ ڪريڪ نظام سان لاڳاپيل آهي<ref name=" ايڪانومي"></ref>. === قدرتي وسيلا === قدرتي وسيلن جي حوالي سان سنڌ معدنيات سان مالا مال صوبو آهي. هتي ڪوئلي جا وڏا ذخيرا خاص طور تي [[ٿرپارڪر]] ۽ [[لاکهرا]] علائقن ۾ موجود آهن، جن مان ٿر جو ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ حڪومت طرفان ڪڍيو پيو وڃي. ان کان علاوه لوهه، چونا پٿر ۽ لوڻ جا ذخيرا پڻ ملن ٿا. جپسم وڏي مقدار ۾ ماري پور ۽ نئن گج جي ڪنارن تي، ڀاڳي ٿورو جبل ڀرسان ملي ٿي. سنڌ ۾ تيل، گئس ۽ پيٽروليم جا وسيع ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي سڄي ملڪ جي توانائي ضرورتن لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. ٿر ريگستان ۾ نفيس واري، چائنا ڪلي ۽ گرينائيٽ پٿر پڻ ملن ٿا<ref name=" ايڪانومي"></ref>. === سنڌ جي آبهوا === {{Main|سنڌ جي آبهوا}} سنڌ جي آبهوا بنيادي طور تي خشڪ ۽ انتهائي درجا حرارت واري آهي، جنهن ۾ گرمي ۽ ٿڌ ٻنهي جون شدت واريون حالتون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. برسات غير يقيني ۽ گهٽ مقدار ۾ ٿئي ٿي، جڏهن ته گرمي جو دور گهڻو ڊگهو هوندو آهي. سامونڊي ڪناري سان لڳ علائقن ۾ آبهوا نسبتاً گهميل رهي ٿي، ڇاڪاڻ ⁠تہ اهي علائقا عربي سمنڊ مان ايندڙ سامونڊي هيرن جي اثر هيٺ آهن. اهي هيرون عام طور سال جا لڳ ڀڳ چار مهينا لڳنديون آهن ۽ انهن جي ڪري ساحلي ۽ ويجهن اندرين علائقن ۾ ٿڌڪار ۽ نمي پيدا ٿئي ٿي. ڏکڻ اولهه وارو چوماسو جون کان سيپٽمبر تائين سنڌ مٿان گذري ٿو، پر اڪثر حالتن ۾ ان مان گھڻي برسات نٿي پوي. [[چوماسو|چوماسي]] جا ڪڪر گهڻو ڪري تپيل زمين مٿان گذرڻ دوران ٻاڦ بڻجي وڃن ٿا، جنهن سبب مينهن جي مقدار تمام محدود رهي ٿي. البت، چوماسي جي موجودگي هوا جي گرمي گهٽائي ٿي ۽ ڪجهه وقت لاءِ ٿڌاڻ پيدا ٿئي ٿي، خاص ڪري ڏکڻ سنڌ ۽ ٿر جي ڏاکڻي حصن ۾، جتي اها گرم ريگستاني هوا جي جاءِ وٺي ٿي. سنڌوءَ جي ميداني علائقي ۾ [[سامونڊي هير]] جو اثر اتر طرف محدود آهي ۽ عام طور حيدرآباد کان اڳتي پڊعيدن تائين پهچي ٿو. ان کان اتر طرف، خاص طور لڪي ٽڪرين جي ڏکڻي ڇيڙي کان اڳتي، سامونڊي هير جو اثر تقريباً ختم ٿي وڃي ٿو. اهڙا علائقا مٿين سنڌ جي سخت آبهوا هيٺ اچن ٿا، جتي گرمي جو دور ست مهينا يا ان کان وڌيڪ رهي ٿو. مٿين سنڌ ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. اپريل کان پوءِ راتيون به ٻوسٽ واريون ٿين ٿيون ۽ گرمي پد گهڻو ڪري پرهه کان اڳ به 100°F کان هيٺ نٿو لهي. مئي ۽ جون جي مهينن ۾ ڇانوَ ۾ گرمي پد 120°F کان 125°F تائين پهچي سگهي ٿو. هي علائقو انتهائي خشڪ هوندو آهي ۽ گرم، خشڪ هوائون (لُڪ) عام آهن. برسات جيڪڏهن پوي به ٿي ته اها اڪثر ٿوري وقت لاءِ ۽ تيز وسڪاري جي صورت ۾ ٿئي ٿي. آبهوا جي بنياد تي سنڌ کي مقامي طور ٽي حصا سمجهيو وڃي ٿو: سرو (مٿين سنڌ)، وچولو (وچ سنڌ)، ۽ لاڙ (هيٺين سنڌ). غير مقامي ورهاست ۾ سنڌ کي عام طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهايو ويندو آهي، ۽ سياسي ۽ انتظامي ورڇ به گهڻو ڪري انهيءَ بنياد تي رهي آهي. آبهوا جي هن تفاوت جي باوجود، سنڌ جي نباتات ۾ وڏو بنيادي فرق نظر نٿو اچي. سنڌ جي قدرتي نباتات خشڪ، گهٽ برساتي، وارياسي ۽ [[ڪلراٺي زمين]] سان هم آهنگ آهي. هتي اهڙا وڻ ۽ ٻوٽا گهڻا آهن، جن ۾ پن تمام ٿورا هوندا آهن يا بلڪل نه هوندا آهن. ڪنڊيدار وڻڪار، جهڙوڪ [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]] ۽ ٻير، سنڌ جي گهڻن علائقن ۾ عام آهي. ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ نباتات نسبتاً گهڻي ۽ وڌيڪ ورڇيل آهي، جڏهن ته ٽاڪرو ۽ وارياسي علائقن ۾ ساڳي نباتات گهٽ مقدار ۾ ملي ٿي. ٻٻر جهڙا وڻ ٽاڪرن ۾ وڌيڪ بندرا ۽ ننڍا ٿين ٿا. وارياسي علائقن جا مخصوص بي⁠پن ٻوٽا، جهڙوڪ [[کپ]] ۽ [[ڦوڳ]]، ڪڏهن ڪڏهن زرعي ۽ آبپاشي علائقن ۾ به واريءَ جي ٽڪرن تي ملي وڃن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته نباتات جو تعلق بنيادي طور زمين جي بناوت ۽ پاڻي جي دستيابي سان آهي. ====موسمياتي کاتو==== ====سنڌ جون موسمون==== ====سنڌ جو چوماسو==== === قدرتي وسيلا === قدرتي وسيلن جي حوالي سان سنڌ معدنيات سان مالا مال صوبو آهي. هتي ڪوئلي جا وڏا ذخيرا خاص طور تي [[ٿرپارڪر]] ۽ [[لاکهرا]] علائقن ۾ موجود آهن، جن مان ٿر جو ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ حڪومت طرفان ڪڍيو پيو وڃي. ان کان علاوه لوهه، چونا پٿر ۽ لوڻ جا ذخيرا پڻ ملن ٿا. جپسم وڏي مقدار ۾ ماري پور ۽ نئن گج جي ڪنارن تي، ڀاڳي ٿورو جبل ڀرسان ملي ٿي. سنڌ ۾ تيل، گئس ۽ پيٽروليم جا وسيع ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي سڄي ملڪ جي توانائي ضرورتن لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. ٿر ريگستان ۾ نفيس واري، چائنا ڪلي ۽ گرينائيٽ پٿر پڻ ملن ٿا<ref name=" ايڪانومي"></ref>. == زرعي معيشت == سنڌ جي زرعي معيشت صوبي جي تاريخي، سماجي ۽ معاشي ڍانچي جو بنيادي حصو آهي. [[سنڌو درياهه]] جي آبپاشي نظام، زرخيز ميداني علائقن، موسمي تنوع ۽ ساحلي توڙي ريگستاني جاگرافي سبب سنڌ پاڪستان جي اهم زرعي صوبن مان شمار ٿئي ٿو. صوبي ۾ خريف ۽ ربيع ٻئي زرعي موسمون موجود آهن، جن ۾ ڪپهه، چانور، ڪمند، ڪڻڪ، جوئر، ٻاجهري، مڪئي، دالون، تيلدار فصل، ميوا، ڀاڄيون، مصالحا ۽ چارا پوکيا وڃن ٿا. زراعت سان گڏ مالداري، پولٽري، ماهيگيري، ٻيلن ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ پڻ سنڌ جي ڳوٺاڻي معيشت ۽ روزگار جا اهم ذيلي شعبا آهن.<ref name="kharif2020">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020}}</ref> پاڪستان جي قومي معيشت ۾ زراعت جو حصو وقت سان گهٽجندو ويو آهي. 1949ع ۾ پاڪستان جي مجموعي قومي پيداوار ۾ زراعت جو حصو لڳ ڀڳ 53 سيڪڙو هو، جيڪو 2017–18ع تائين 20 سيڪڙو کان هيٺ اچي ويو. سنڌ ۾ به زراعت جو حصو مجموعي صوبائي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 17 سيڪڙو رهيو آهي.<ref name="ايڪانومي" /> ان جي باوجود زراعت سنڌ جي خوراڪي تحفظ، ڳوٺاڻي روزگار، خام مال جي فراهمي ۽ زرعي بنيادن واري صنعت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. === زرعي ڍانچي ۾ تبديلي === زرعي شعبي جي اندروني بناوت ۾ وقت سان نمايان تبديلي آئي آهي. 1949–50ع ۾ وڏن فصلن جو حصو 52 سيڪڙو، ننڍن فصلن جو 12.5 سيڪڙو، مال مويشي جو 34.4 سيڪڙو ۽ ٻيلن ۽ ماهيگيري جو 1.2 سيڪڙو هو. 2015–16ع تائين وڏن فصلن جو حصو گهٽجي 26.2 سيڪڙو ٿيو، ننڍا فصل 11.1 سيڪڙو رهيا، جڏهن ته مال مويشي جو حصو وڌي 58.3 سيڪڙو ۽ ٻيلن ۽ ماهيگيري جو حصو 4.4 سيڪڙو ٿي ويو.<ref name="ايڪانومي" /> هي تبديلي ظاهر ڪري ٿي ته سنڌ جي زرعي معيشت صرف فصلن تائين محدود نه رهي، پر مالداري، پولٽري، ماهيگيري ۽ ٻين لاڳاپيل شعبن ڏانهن به وڌي آهي. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ زرعي شعبي جي اندروني بناوت ۾ تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | وڏا فصل ! style="background:#99CCFF;" | ننڍا فصل ! style="background:#99CCFF;" | مال مويشي ! style="background:#99CCFF;" | ٻيلا ۽ ماهيگيري |- | 1949–50ع | 52% | 12.5% | 34.4% | 1.2% |- | 2015–16ع | 26.2% | 11.1% | 58.3% | 4.4% |} === زرعي پيداوار ۽ رجحان === 1980–81ع کان 2010–11ع تائين زرعي پيداوار جي سراسري واڌ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 3.6 سيڪڙو رهي، جڏهن ته سنڌ ۾ اها واڌ 4.4 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي. ان عرصي دوران سنڌ ۾ زرعي واڌ جو وڏو حصو نقدآور فصلن، خاص طور تي ڪپهه، چانورن ۽ ڪمند، سان لاڳاپيل رهيو. بهرحال، خوراڪ جي پيداوار ۾ واڌ قومي سطح جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي؛ سنڌ چاليهن سالن ۾ خوراڪ جي پيداوار کي ٻيڻو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي، جڏهن ته قومي سطح تي خوراڪ جي پيداوار ٽن ڀيرا کان وڌيڪ وڌي.<ref name="ايڪانومي" /> في هيڪٽر پيداوار ۾ پڻ ڊگهي عرصي دوران اضافو ٿيو. 1957–58ع کان 1995–96ع تائين في هيڪٽر پيداوار 811 ڪلوگرام مان وڌي 2,119 ڪلوگرام تائين پهتي. 1995–96ع کان 2010–11ع تائين پيداوار ۾ واڌ جي رفتار سست رهي، جنهن جا سبب پوکيل ايراضي ۾ محدود واڌ، پاڻي جي کوٽ، برسات جي غير يقيني صورتحال، زرعي انپُٽس جي وڌندڙ قيمتن ۽ زمين جي معيار سان لاڳاپيل هئا.<ref name="ايڪانومي" /> === سبز انقلاب، قرض ۽ سرمايو === 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سبز انقلاب تحت ڪڻڪ ۽ چانورن جون اعليٰ پيداوار ڏيندڙ جنسون، ڪيميائي ڀاڻ، زرعي دوائون، آبپاشي جي توسيع ۽ مشيني زراعت متعارف ٿي. ان دور ۾ پاڪستان ۾ خوراڪ جي پيداوار ۾ ٽي ڀيرا واڌ آئي ۽ زرعي شعبي مجموعي معاشي واڌ کي هٿي ڏني. تنهن هوندي به سبز انقلاب جا فائدا سڀني آبادگارن تائين هڪجهڙي نموني نه پهتا، ڇاڪاڻ⁠تہ وڏن زميندارن کي جديد ٻج، قرض، ڀاڻ ۽ مشينري تائين ننڍن آبادگارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رسائي حاصل هئي.<ref name="ايڪانومي" /> زرعي سرمائي ۽ قرضن جي اهميت به وقت سان وڌي. 2000–01ع ۾ پاڪستان ۾ زرعي شعبي لاءِ مجموعي قرضن جي رقم لڳ ڀڳ 45 ارب رپيا هئي، جيڪا 2015–16ع تائين وڌي 600 ارب رپين تائين پهچي وئي. سنڌ ۾ زرعي قرضن جي ورڇ پنجاب جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي، جنهن کي انتظامي، ادارتي ۽ زميني ملڪيت جي ڍانچي سان لاڳاپيل سببن سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="ايڪانومي" /> === آبپاشي، برسات ۽ موسمي حالتون === سنڌ جي زراعت جو وڏو دارومدار سنڌو درياهه ۽ ان جي آبپاشي نظام تي آهي. 2020ع جي خريف موسم دوران سنڌ ۾ مجموعي طور 28.724 ملين ايڪڙ فوٽ پاڻي استعمال ٿيو، جيڪو 2019ع جي ڀيٽ ۾ 3.81 سيڪڙو وڌيڪ هو. ان مان [[سکر بئراج]] جو حصو 14.305 ملين ايڪڙ فوٽ، [[گڊو بئراج]] جو 5.988 ملين ايڪڙ فوٽ ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] جو 8.431 ملين ايڪڙ فوٽ هو.<ref name="kharif-water">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 1.1}}</ref> 2020ع جي خريف موسم دوران سنڌ ۾ سراسري برسات 302.72 ملي ميٽر رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2019ع جي 183.19 ملي ميٽر جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 65.2 سيڪڙو وڌيڪ هئي. ساڳئي موسم ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد 39.53 °C ۽ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد 27.15 °C رهيو.<ref name="kharif-rain">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Tables 2.2, 2.4–2.5}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ خريف 2020ع: آبپاشي ۽ موسمي انگ اکر ! style="background:#99CCFF;" | عنصر ! style="background:#99CCFF;" | انگ ! style="background:#99CCFF;" | وضاحت |- | ڪل استعمال ٿيل پاڻي | 28.724 MAF | گڊو، سکر ۽ ڪوٽڙي بئراجن مان |- | سکر بئراج | 14.305 MAF | سڀ کان وڏو حصو |- | گڊو بئراج | 5.988 MAF | مٿئين سنڌ لاءِ اهم |- | ڪوٽڙي بئراج | 8.431 MAF | هيٺين سنڌ لاءِ اهم |- | سراسري برسات | 302.72 ملي ميٽر | 2019ع کان 65.2% وڌيڪ |- | وڌ ۾ وڌ سراسري گرمي پد | 39.53 °C | خريف موسم |- | گهٽ ۾ گهٽ سراسري گرمي پد | 27.15 °C | خريف موسم |} === اهم فصل === سنڌ پاڪستان جي وڏن زرعي پيداوار ڪندڙ صوبن مان هڪ آهي. صوبي مان پاڪستان جي چانورن جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو، ڪمند جو 28 سيڪڙو، ڪپهه جو 20 سيڪڙو ۽ ڪڻڪ جو 12 سيڪڙو حاصل ٿئي ٿو. ملڪ جي 30 کان 50 سيڪڙو ڀاڄين ۽ 12 کان 50 سيڪڙو ميون جي پيداوار به سنڌ مان اچي ٿي. بصر، مرچ ۽ ٽماٽن جي پيداوار ۾ پڻ سنڌ جو حصو نمايان آهي.<ref name="pakalmanac">{{cite web |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-economic-activity/ |title=Economic Activity; Sindh Province |publisher=Pakistan Almanac |access-date=29 May 2026}}</ref> 2020ع جي خريف موسم ۾ سنڌ جا ٽي وڏا فصل ڪپهه، چانور ۽ ڪمند هئا. ڪپهه 474,818 هيڪٽرن تي پوکي وئي ۽ 1,861,785 ڳٺا پيدا ٿيا. چانورن جي پوکيل ايراضي 708,983 هيڪٽر ۽ پيداوار 2,416,068 ٽن رهي، جڏهن ته ڪمند 279,694 هيڪٽرن تي پوکيو ويو ۽ 18,335,533 ٽن پيداوار رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="kharif-major">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 6.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ خريف 2020ع ۾ سنڌ جا وڏا فصل ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | پوکيل ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | اهم ضلعو |- | [[ڪپھ]] | 474,818 هيڪٽر | 1,861,785 ڳٺا | [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]]؛ 487,679 ڳٺا |- | [[چانور]] | 708,983 هيڪٽر | 2,416,068 ٽن | [[بدين ضلعو|بدين]]؛ 387,067 ٽن |- | [[ڪمند]] | 279,694 هيڪٽر | 18,335,533 ٽن | [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]؛ 4,073,839 ٽن |} <ref name="kharif-district-major">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 6.2}}</ref> ڪپهه سنڌ جو اهم صنعتي فصل آهي، جيڪو ٽيڪسٽائيل، ڪپهه جي جننگ ۽ برآمداتي صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪري ٿو. 1947ع ۾ سنڌ جو قومي ڪپهه پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 33 سيڪڙو هو، جيڪو 2005–06ع تائين گهٽجي 20 سيڪڙو ٿيو. هن گهٽتائي جا سبب پاڻي جي کوٽ ۽ آبادگارن جو وڌيڪ منافعي وارن فصلن ڏانهن رجحان ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="ايڪانومي" /> چانور سنڌ جي اهم خوراڪي ۽ برآمدي فصلن مان آهي. سنڌ ۾ چانورن جي پوک، پيداوار ۽ في ايڪڙ پيداوار ۾ گذريل ڏهاڪن دوران واڌ ڏٺي وئي آهي. بدين، لاڙڪاڻو، جيڪب آباد، ڪشمور ۽ قمبر شهدادڪوٽ چانورن جا اهم پيداوار وارا علائقا آهن.<ref name="kharif-district-major" /> === اناج، دالون ۽ تيلدار فصل === چانورن کان علاوه سنڌ ۾ جوئر، ٻاجهري ۽ مڪئي پڻ پوکيا وڃن ٿا. خريف 2020ع ۾ جوئر جي پوکيل ايراضي 10,605 هيڪٽر ۽ پيداوار 9,876 ٽن هئي. ٻاجهري 83,070 هيڪٽرن تي پوکي وئي ۽ 43,158 ٽن پيداوار حاصل ٿي. مڪئي جي پوکيل ايراضي 4,159 هيڪٽر ۽ پيداوار 4,215 ٽن رهي. تر جي پوکيل ايراضي 12,984 هيڪٽر ۽ پيداوار 5,876 ٽن هئي.<ref name="kharif-minor">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ ننڍا اناجي ۽ تيلدار فصل، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | [[جوئر]] | 10,605 هيڪٽر | 9,876 ٽن | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]؛ 3,694 ٽن |- | [[ٻاجھري]] | 83,070 هيڪٽر | 43,158 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]؛ 41,052 ٽن |- | [[مڪئي]] | 4,159 هيڪٽر | 4,215 ٽن | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]]؛ 1,225 ٽن |- | [[تر]] | 12,984 هيڪٽر | 5,876 ٽن | [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]]؛ 2,124 ٽن |} <ref name="kharif-minor" /> سنڌ ۾ دالين جي پوک خوراڪي پروٽين، زرعي تنوع ۽ زمين جي زرخيزي لاءِ اهم آهي. خريف 2020ع ۾ مڱ جي پوکيل ايراضي 7,388 هيڪٽر ۽ پيداوار 3,004 ٽن، ماش جي ايراضي 23 هيڪٽر ۽ پيداوار 13 ٽن، ارهر جي ايراضي 79 هيڪٽر ۽ پيداوار 31 ٽن، جڏهن ته ٻين خريف دالين جي ايراضي 20,070 هيڪٽر ۽ پيداوار 9,023 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي. ٿرپارڪر دالين جي پيداوار ۾ نمايان ضلعو رهيو.<ref name="kharif-pulses">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.2}}</ref> === باغباني: ميوا، ڀاڄيون ۽ مصالحا === سنڌ باغباني جي لحاظ کان پاڪستان جو اهم علائقو آهي. انب، ڪيلا، کارڪون، امرود، چيڪو، پپيتو، هنداڻو ۽ گرما صوبي جا نمايان ميوا آهن. پاڪستان ۾ پيدا ٿيندڙ انب جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو ۽ کجور جي قومي پيداوار جو لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو سنڌ مان حاصل ٿئي ٿو.<ref name="ايڪانومي" /> خريف 2020ع ۾ سنڌ ۾ انب جي پيداوار 386,973 ٽن، ڪيلي جي پيداوار 123,263 ٽن، کارڪن جي پيداوار 219,925 ٽن ۽ امرود جي پيداوار 55,205 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي. ميرپورخاص انب، خيرپور کارڪن، ٺٽو ڪيلي ۽ لاڙڪاڻو امرود جي پيداوار ۾ نمايان ضلعو رهيو.<ref name="kharif-fruits">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Tables 7.4–7.6}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ سنڌ جا اهم ميوا، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | ميوو ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | [[انب]] | 386,973 ٽن | [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] |- | [[ڪيلا]] | 123,263 ٽن | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] |- | [[کارڪون]] | 219,925 ٽن | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] |- | [[امرود]] | 55,205 ٽن | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] |} سنڌ ۾ ڀاڄين جي پوک هيٺ ايراضي 1950ع واري ڏهاڪي کان وڌندي 2014–15ع ۾ لڳ ڀڳ 51,769 هيڪٽر تائين پهتي، جڏهن ته ڪل پيداوار 356,879 ٽن تائين وڌي. خريف 2020ع ۾ ڀينڊي جي پيداوار 22,678 ٽن، ميھن جي 14,184 ٽن، واڱڻن جي 8,478 ٽن ۽ ڪريلن جي 3,137 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="ايڪانومي" /><ref name="kharif-veg">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.3}}</ref> سنڌ ڳاڙهي مرچ جي پيداوار لاءِ خاص شهرت رکي ٿي. خريف 2020ع ۾ ڳاڙهي مرچ جي پوکيل ايراضي 16,726 هيڪٽر ۽ پيداوار 52,484 ٽن هئي. عمرڪوٽ 15,755 ٽن پيداوار سان سڀ کان وڏو مرچ پيدا ڪندڙ ضلعو رهيو، جڏهن ته ميرپورخاص، بدين ۽ ٺٽو پڻ اهم مرچ پيدا ڪندڙ علائقا هئا.<ref name="kharif-spices">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.7}}</ref> === ٻج ۽ زرعي انپُٽس === معياري ٻج سنڌ جي زرعي پيداوار، خوراڪي تحفظ ۽ زرعي معيشت لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. سنڌ ۾ ڪپهه، چانور، سورج مُکي، گوار، مڱ ڦري، ارنڊي ۽ ٻين فصلن جا ٻج پيدا ۽ استعمال ڪيا وڃن ٿا. تصديق ٿيل ٻجن بابت انگ اکر سنڌ حڪومت جي زراعت کاتي ۽ وفاقي سيڊ سرٽيفڪيشن ۽ رجسٽريشن کاتي طرفان مرتب ڪيا ويندا آهن.<ref name="kharif2020" /> 2020ع ۾ ڪپهه جي پوک لاءِ 640,000 هيڪٽر هدف مقرر ڪيو ويو، جنهن لاءِ 9,600 ميٽرڪ ٽن تصديق ٿيل ٻج گهربل هو، جڏهن ته 2,999.83 ميٽرڪ ٽن دستياب هو. چانورن جي پوک لاءِ 770,000 هيڪٽر هدف مقرر ٿيو، جنهن لاءِ 7,700 ميٽرڪ ٽن تصديق ٿيل ٻج گهربل هو، جڏهن ته 6,642.90 ميٽرڪ ٽن دستياب هو.<ref name="kharif-seed-req">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 5.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ اهم ٻج ۽ تيلدار فصل، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | ٻج / فصل ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | مڱ ڦري | 576 هيڪٽر | 1,227 ٽن | [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] |- | ارنڊي | 1,831 هيڪٽر | 1,202 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |- | گوار ٻج | 103,827 هيڪٽر | 75,111 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |- | سورج مُکي | 39,856 هيڪٽر | 41,023 ٽن | [[بدين ضلعو|بدين]] |} <ref name="kharif-seeds">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.9}}</ref> گوار ٻج سنڌ جي اهم صنعتي فصلن مان آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان گوار گم پيدا ٿئي ٿي، جيڪا خوراڪ، تيل، ڪاغذ، ڪپڙي ۽ ٻين صنعتن ۾ استعمال ٿيندي آهي. سورج مُکي ۽ ارنڊي پڻ خوراڪي تيل ۽ صنعتي استعمال لاءِ اهم فصل آهن.<ref name="kharif-seeds" /> === مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيري === مالداري سنڌ جي زرعي معيشت جو اهم ذيلي شعبو آهي. ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون، اٺ ۽ ڪڪڙ ڳوٺاڻي معيشت، کير، گوشت، انڊن ۽ روزگار جي فراهمي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. خريف 2020ع دوران سنڌ ۾ جانورن جي خوراڪ لاءِ جوئر، ٻاجهري، مڪئي، گوار ۽ ٻين چارن وارن فصلن جي وڏي پيماني تي پوک ڪئي وئي.<ref name="kharif2020" /> خريف 2020ع ۾ جوئر چاري جي پوکيل ايراضي 19,000 هيڪٽر ۽ پيداوار 277,446 ٽن، ٻاجهري چاري جي ايراضي 10,715 هيڪٽر ۽ پيداوار 127,505 ٽن، مڪئي چاري جي پيداوار 157,267 ٽن، گوار چاري جي پيداوار 15,802 ٽن ۽ ٻين چارن جي پيداوار 76,740 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="kharif-fodder">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020}}</ref> سنڌ جي ماهيگيري پڻ صوبي جي معيشت ۾ اهم حيثيت رکي ٿي. صوبي وٽ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي ۽ مينگروو ٻيلن جو ماحولياتي نظام موجود آهي. سنڌ پاڪستان جي ڪل مڇي برآمدات جو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو حصو فراهم ڪري ٿو. پاڪستان جي سامونڊي مڇي وسيلن جو 71 سيڪڙو، تازي پاڻي جي مڇي وسيلن جو 65 سيڪڙو ۽ نيم کارن پاڻي جي مڇي وسيلن جو 100 سيڪڙو سنڌ ۾ موجود آهي.<ref name="sezmc-fish">{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === ٻيلا ۽ زمين جي ملڪيت === سنڌ ۾ ٻيلن جي ايراضي پاڻي جي گهٽ وهڪري، غيرقانوني ڪاٽ، زمينن تي قبضي ۽ ڪمزور انتظام سبب گهٽجندي وئي آهي. ٻيلن جي گهٽتائي نه رڳو ماحولياتي توازن تي اثرانداز ٿئي ٿي، پر دريائي ۽ ساحلي ماحول، مالداري، مڇيگيري ۽ مقامي آبادي جي گذر سفر تي پڻ اثر وجهي ٿي.<ref name="ايڪانومي" /> سنڌ ۾ زمين جي ملڪيت جو ڍانچو تاريخي طور غير برابر رهيو آهي. 1959ع ۾ مٿين 8 سيڪڙو زميندارن وٽ زرعي زمين جو لڳ ڀڳ 54 سيڪڙو حصو هو، جيڪو 1972ع تائين گهٽجي 32 سيڪڙو ٿيو. ان دور ۾ وچولي درجي جي آبادگارن جي حصي ۾ واڌ آئي، جڏهن ته ننڍن آبادگارن جو حصو گهٽ ٿيو. بهرحال، زمين جي ورهاست جا انگ گهڻو ڪري خانداني ورڇ سبب اصل زرعي ڍانچي کي مڪمل طور ظاهر نٿا ڪن.<ref name="ايڪانومي" /> === سنڌ ۾ پوکجندڙ فصل === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ سنڌ ۾ پوکجندڙ اهم فصل ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | موسم ! style="background:#99CCFF;" | قسم ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | پوک جو وقت ! style="background:#99CCFF;" | ڪٽائي جو وقت ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 || خريف || وڏو فصل || [[ڪپھ]] || اپريل–مئي || آڪٽوبر–ڊسمبر || ٽيڪسٽائيل ۽ جننگ صنعت جو بنياد |- | 2 || خريف || وڏو فصل || [[چانور]] || جون–جولاءِ || آڪٽوبر–نومبر || خوراڪي ۽ برآمدي فصل |- | 3 || خريف || وڏو فصل || [[ڪمند]] || فيبروري–مارچ / سيپٽمبر || نومبر–مارچ || کنڊ صنعت جو بنيادي خام مال |- | 4 || خريف || اناج || [[جوئر]] || جون–جولاءِ || سيپٽمبر–آڪٽوبر || اناج ۽ چاري ٻنهي لاءِ |- | 5 || خريف || اناج || [[ٻاجھري]] || جون–جولاءِ || سيپٽمبر || خشڪ ۽ برساتي علائقن لاءِ موزون |- | 6 || خريف || اناج || [[مڪئي]] || جولاءِ || آڪٽوبر || خوراڪ ۽ جانورن جي چاري لاءِ |- | 7 || خريف || دال || [[مڱ]] || جولاءِ || سيپٽمبر || ٿوري پاڻي ۾ پوکجندڙ فصل |- | 8 || خريف || دال || [[ماش]] || جولاءِ || سيپٽمبر || زمين جي زرخيزي لاءِ مددگار |- | 9 || خريف || تيلدار || [[تر]] || جولاءِ || سيپٽمبر || روايتي تيلدار فصل |- | 10 || خريف || تيلدار || [[سورج مُکي]] || فيبروري / جولاءِ || مئي / آڪٽوبر || خوراڪي تيل لاءِ اهم |- | 11 || ربيع || وڏو فصل || [[ڪڻڪ]] || نومبر || مارچ–اپريل || سنڌ جو بنيادي خوراڪي فصل |- | 12 || ربيع || اناج || [[جَو]] || نومبر || مارچ || خشڪ علائقن لاءِ موزون |- | 13 || ربيع || دال || [[چڻا]] || آڪٽوبر || مارچ || نيم آبپاشي ۽ برساتي علائقا |- | 14 || ربيع || تيلدار || [[سرنھن]] || آڪٽوبر || فيبروري || روايتي تيلدار فصل |- | 15 || ربيع || تيلدار || [[ڪينولا]] || آڪٽوبر || مارچ || جديد تيلدار فصل |- | 16 || ساليانو || ميوو || [[انب]] || باغ لڳائڻ: جولاءِ–آگسٽ || مئي–جولاءِ || ميرپورخاص اهم مرڪز |- | 17 || ساليانو || ميوو || [[کجور]] || باغ لڳائڻ: آگسٽ || آگسٽ–سيپٽمبر || خيرپور اهم مرڪز |- | 18 || ساليانو || ميوو || [[ڪيلو]] || سڄو سال || سڄو سال || ٺٽو ۽ هيٺين سنڌ ۾ اهم |- | 19 || ساليانو || ڀاڄي || [[بصر]] || آڪٽوبر || مارچ–اپريل || ملڪ گير فراهمي لاءِ اهم |- | 20 || ساليانو || ڀاڄي || [[ٽماٽو]] || آگسٽ / جنوري || نومبر / اپريل || تازو استعمال ۽ پروسيسنگ لاءِ |- | 21 || ساليانو || چارُو || [[برسيم]] || آڪٽوبر || مارچ || کير ڏيندڙ مال لاءِ اهم |} === زرعي ادارا === سنڌ ۾ زرعي پاليسي، تحقيق، آبپاشي، ٻج، خوراڪ جي تحفظ، مالداري، ماهيگيري ۽ ڳوٺاڻي ترقي سان لاڳاپيل ڪيترائي سرڪاري، تحقيقي ۽ غير سرڪاري ادارا ڪم ڪن ٿا. انهن ادارن جو ڪردار زرعي رٿابندي، تحقيق، آبادگارن جي رهنمائي، پاڻي جي ورڇ، ٻجن جي فراهمي، خوراڪ جي تحفظ ۽ پائيدار زراعت جي واڌاري سان لاڳاپيل آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%;" ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | ادارو ! style="background:#99CCFF;" | بنيادي مقصد ! style="background:#99CCFF;" | عملي ڪردار |- | 1 | [[سنڌ زرعي کاتو]] | زرعي پاليسي ۽ آبادگارن جي مدد | فصلن، باغباني، زرعي توسيع، ٻجن ۽ زرعي خدمتن جو مرڪزي سرڪاري ادارو |- | 2 | [[سنڌ آبپاشي کاتو]] | زرعي پاڻي جي فراهمي | واهن، بندن، بئراجن ۽ آبپاشي نظام جي سنڀال |- | 3 | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي، ٽنڊوڄام]] | زرعي تعليم ۽ تحقيق | زراعت، باغباني، جانورن ۽ فوڊ ٽيڪنالاجي ۾ تعليم ۽ تحقيق |- | 4 | [[سنڌ زرعي تحقيقاتي ادارو]] | فصلن تي سائنسي تحقيق | نون ٻجن، پيداوار، زرعي ٽيڪنالاجي ۽ موسمي اثرن تي تحقيق |- | 5 | [[نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ آف ايگريڪلچر]] | جديد زرعي تحقيق | ايٽمي ٽيڪنالاجي ذريعي فصلن ۽ ٻجن جي بهتري |- | 6 | [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]] | تصديق ٿيل ٻج جي فراهمي | آبادگارن کي معياري ۽ منظور ٿيل ٻج مهيا ڪرڻ |- | 7 | [[سنڌ فوڊ ڊپارٽمينٽ]] | خوراڪ جو تحفظ | ڪڻڪ ۽ بنيادي غذائي شين جي خريد، ذخيرو ۽ ورڇ |- | 8 | [[سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]] | مالداري ۽ مڇي صنعت جي ترقي | جانورن، کير، گوشت، پولٽري ۽ ماهيگيري جي بهتري |- | 9 | [[سنڌ آبادگار بورڊ]] | آبادگارن جي نمائندگي | زرعي حقن، پاڻي جي ورڇ ۽ پاليسين بابت آبادگارن جو آواز |- | 10 | [[سنڌ رورل سپورٽ آرگنائيزيشن]] | ڳوٺاڻي ترقي | ننڍن آبادگارن، ڪميونٽي زراعت ۽ آمدني وڌائڻ جا منصوبا |- | 11 | [[فوڊ اينڊ ايگريڪلچر آرگنائيزيشن]] | خوراڪ ۽ زرعي پاليسي | خوراڪ، زراعت ۽ موسمي تبديلي بابت فني سهڪار |} ==آبپاشي نظام== سنڌ جو آبپاشي نظام تاريخي طور روايتي طريقن جهڙوڪ کوهن، نهرن، تلائن، ٽيوب ويلن ۽ قدرتي نالن تي ٻڌل رهيو آهي. جديد دور ۾ بئراجن جي تعمير سان آبپاشي نظام کي نئين سر منظم ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي پيماني تي زرعي زمين کي پاڻي فراهم ٿيڻ لڳو. سنڌ ۾ بئراجن جي ذريعي ڪُل لڳ ڀڳ 13.5 ملين ايڪڙ زمين آبپاشي هيٺ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. سکر بئراج 1932ع ۾ تعمير ٿيو، جيڪو ست نهرن وسيلي لڳ ڀڳ 7.63 ملين ايڪڙ زمين کي سيراب ڪري ٿو. انهن نهرن ۾ نارتھ ويسٽرن ڪينال، دادو ڪينال، [[خيرپور فيڊر ويسٽ]]، [[روهڙي ڪينال]]، [[خيرپور فيڊر ايسٽ]] ۽ [[نارا ڪينال]] شامل آهن. [[ڪوٽڙي بئراج]] 1955ع ۾ تعمير ڪيو ويو، جيڪو [[ڪلري باغار فيڊر]]، [[لوئر پنياري فيڊر]] ۽ [[ڦليلي نئين]] وسيلي لڳ ڀڳ 3.0 ملين ايڪڙ زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. [[گڊو بئراج]] 1962ع ۾ مڪمل ٿيو، جيڪو بيگهاري [[سنڌ فيڊر]]، [[ڊيزرٽ پٽ فيڊر]]، [[گهوٽي فيڊر]] ۽ [[ريڻي ڪينال]] وسيلي پڻ لڳ ڀڳ 3.0 ملين ايڪڙ زمين کي آبپاشي فراهم ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ جو آبپاشي نظام دنيا جي سڀ کان وڏن واهن تي ٻڌل زرعي نظامن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو. سنڌ ۾ آبپاشي جون سهولتون [[سنڌ آبپاشي کاتو]] جي نگراني هيٺ [[درياهه سنڌ]] تي تعمير ڪيل ٽن وڏن بئراجن ــ [[سکر بئراج]]، [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] ــ ذريعي فراهم ڪيون وڃن ٿيون. صوبي جي آبپاشي تاريخ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تي پکڙيل آهي. سکر بئراج جو خاڪو 1919ع ۾ تيار ڪيو ويو، 1923ع ۾ ان جي تعمير شروع ٿي ۽ اپريل 1932ع ۾ مڪمل ٿيڻ کان پوءِ پهريون ڀيرو سنڌ ۾ منظم ۽ يقيني آبپاشي فراهم ڪئي وئي. سکر بئراج جي آبپاشي ڪمانڊ ايراضي لڳ ڀڳ 8.24 ملين ايڪڙ آهي ۽ ان مان ساڄي ڪپ تي ٽي ۽ کاٻي ڪپ تي چار وڏا واهه نڪرن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 105–106.</ref> سکر بئراج کان پوءِ ڏاکڻي سنڌ کي پاڻي جي يقيني فراهمي لاءِ 1955ع ۾ [[ڪوٽڙي بئراج]] تعمير ڪيو ويو، جنهن جي پاڻي گذارڻ جي گنجائش 875,000 ڪيوسڪ آهي ۽ اهو 30 لک ايڪڙن کان وڌيڪ زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. بعد ۾ سنڌ جي اترئين حصي ۾ [[گڊو بئراج]] جو بنياد 2 فيبروري 1957ع تي رکيو ويو ۽ 1962ع ۾ مڪمل ٿيو. گڊو بئراج جي گنجائش 12 لک ڪيوسڪ في سيڪنڊ آهي ۽ اهو سنڌ ۽ بلوچستان جي 25 لک ايڪڙن کان وڌيڪ زرعي زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. سنڌ جا آبپاشي نظام دائمي (Perennial) ۽ غير دائمي (Non-Perennial) واهن تي مشتمل آهن، جيڪي انهن ٽنهي بئراجن مان نڪرن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 106–107.</ref> سنڌ جي آبپاشي نيٽ ورڪ ۾ مجموعي طور 14 مکيه واهه، 109 شاخون (Branches)، 509 ڊسٽريبيوٽريون ۽ 902 مائنر واهه شامل آهن، جيڪي 1991ع جي پاڻي ٺاهه موجب پنهنجو حصو حاصل ڪري صوبي جي 13 ملين ايڪڙن کان وڌيڪ زرخيز زمين کي سيراب ڪن ٿا. گڊو بئراج مان گهوٽڪي فيڊر، ڊيزرٽ پيٽ فيڊر ۽ بيگاري سنڌ فيڊر نڪرن ٿا، جڏهن ته سکر بئراج مان [[روهڙي ڪينال]]، [[خيرپور ايسٽ ڪينال]]، [[خيرپور ويسٽ ڪينال]]، [[ايسٽرن نارا ڪينال]]، [[نارتھ ويسٽ ڪينال]]، [[رائيس ڪينال]] ۽ [[دادو ڪينال]] نڪرن ٿا. ڪوٽڙي بئراج مان [[اڪرم واهه]]، [[ڦليلي ڪينال]]، [[پنياري ڪينال]] ۽ [[ڪلري بگهار فيڊر]] آبپاشي جون خدمتون سرانجام ڏين ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', p. 107.</ref> سنڌ آبپاشي کاتو آبڪلاڻي پاڻي جي نيڪال لاءِ پڻ ذميوار آهي. ان مقصد لاءِ [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] (LBOD) ۽ [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] (RBOD) جهڙا وڏا نيڪالي منصوبا قائم ڪيا ويا آهن. ايل بي او ڊي جو مقصد درياهه سنڌ جي کاٻي ڪپ وارن علائقن مان کارو پاڻي ۽ سيم جي پاڻي کي عربي سمنڊ تائين پهچائڻ آهي، جڏهن ته آر بي او ڊي منصوبو سنڌ ۽ بلوچستان جي نيڪالي واري پاڻي کي غارو کاري تائين منتقل ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو. اهي منصوبا زميني پاڻي جي سطح کي ڪنٽرول ڪرڻ، سيم ۽ ٿور کي گهٽائڻ ۽ زرعي زمينن جي بحالي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 107–108.</ref> سنڌ ۾ آبپاشي جي بهتري لاءِ مختلف دورن ۾ ڪيترائي وڏا منصوبا شروع ڪيا ويا آهن، جن ۾ واهن ۽ شاخن جي ڪنڪريٽ لائيننگ، [[چوٽياريون ڊيم]]، [[ڪينجهر ڍنڍ]] نظام جي بهتري، ننڍن ڊيمن جي تعمير ۽ آبپاشي سڌارن جو پروگرام شامل آهن. [[سنڌ ايريگيشن ۽ ڊرينيج اٿارٽي]] (SIDA) جي قيام کان پوءِ پاڻي جي انتظام، آبادگارن جي شموليت ۽ آبپاشي سڌارن کي هٿي ملي. عالمي بئنڪ جي سهڪار سان سنڌ [[واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پراجيڪٽ]] (WSIP) پڻ شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد بئراجن، واهن، نيڪالي نظام، ٻوڏن جي انتظام ۽ سنڌو ڊيلٽا جي بحالي بابت ڊگهي مدي وارا سڌارا آڻڻ آهي.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 109–113.</ref> 2010ع جي تباهه ڪندڙ ٻوڏ کان پوءِ سنڌ آبپاشي کاتي واهن، بندن ۽ ريگيوليٽرن جي بحالي لاءِ هنگامي منصوبا شروع ڪيا. ان مقصد لاءِ 18.5 ارب رپين جو پروگرام تيار ڪيو ويو، جنهن تحت بندن، واهن ۽ آبپاشي ڍانچي جي مرمت ۽ بحالي جا ڪم ڪيا ويا. مستقبل جي منصوبابندي ۾ پاڻي بچائيندڙ آبپاشي طريقا جهڙوڪ ڊرپ ۽ اسپرنڪلر آبپاشي، برساتي پاڻي جي ذخيرن جي تعمير، ننڍن بندن جي واڌ ۽ واهن جي وڌيڪ لائيننگ شامل آهي، ته جيئن سنڌ جي زرعي معيشت کي پائيدار بنيادن تي مضبوط بڻائي سگهجي.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 114–116.</ref> ===پاڻيءَ بابت بين الصوبائي تڪرار ۽ معاهدا=== 1945ع ۾ سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ پاڻيءَ بابت هڪ معاهدو طئي ٿيو، پر اهو گورنر جنرل جي منظوري حاصل نه ڪري سگهيو. 1960ع ۾ پاڪستان ۽ ڀارت وچ ۾ عالمي بئنڪ جي سهڪار سان [[سنڌ طاس معاهدو]] (Indus Waters Treaty) طئي ٿيو، جنهن تحت ٽن اوڀر وارن دريائن (راوي، بياس ۽ ستلج) جو پاڻي ڀارت کي، ۽ ٽن اولهه وارن دريائن (سنڌو، جهلم ۽ چناب) جو پاڻي پاڪستان کي ڏنو ويو. هن معاهدي جي ڳالهين ۾ سنڌ جي سڌي نمائندگي شامل نه هئي<ref name=" ايڪانومي "/>. 1991ع ۾ [[پاڻي جي ورڇ بابت نئون واٽر اڪارڊ، 1991|پاڻي ورڇ بابت نئون واٽر اڪارڊ]] طئي ٿيو، جنهن تحت پاڻيءَ جي ورڇ لاءِ هي تناسب مقرر ڪيو ويو: [[پنجاب]] 37 سيڪڙو، سنڌ 37 سيڪڙو، [[بلوچستان]] 12 سيڪڙو ۽ [[خيبر پختونخواهه]] 14 سيڪڙو. ان ئي سال [[انڊس ريور سسٽم اٿارٽي]] (IRSA) قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد صوبن وچ ۾ پاڻيءَ جي ورڇ جو انتظام سنڀالڻ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ڪوٽڙي کان هيٺ وهڪري جون ضرورتون=== 2005ع ۾ ڪيل ٻن مطالعي موجب، [[ڪوٽڙي بئراج]] کان هيٺ ماحولياتي توازن برقرار رکڻ لاءِ سڄي سال گهٽ ۾ گهٽ 5,000 ڪيوسڪ پاڻيءَ جي وهڪري ۽ پنجن سالن ۾ مجموعي طور 25 ملين ايڪڙ فوٽ (MAF) پاڻي جي ضرورت ڄاڻائي وئي. بهرحال، صوبن جي وچ ۾ اختلاف سبب انهن سفارشن تي عملي اڳڀرائي نه ٿي سگهي آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===نون ڊيمن بابت صوبائي موقف=== پاڻيءَ جي کوٽ ۽ ورڇ بابت خدشن سبب سنڌ سميت ٻين صوبن نون ڊيمن جي تعمير بابت اعتراض ظاهر ڪيا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي دوران مختلف ڪاميٽيون جوڙيون ويون، پر هن مسئلي تي مڪمل اتفاق راءِ اڃا تائين حاصل نه ٿي سگهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين (LBOD)=== [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين منصوبو]] 1970ع واري ڏهاڪي ۾ وفاقي حڪومت ۽ سنڌ حڪومت طرفان [[عالمي بئنڪ]] جي سهڪار سان شروع ڪيو ويو. هن منصوبي جو مقصد نوابشاهه، [[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] ضلعن جي ٻن ملين هيڪٽرن کان وڌيڪ زمين مان نيڪال ٿيندڙ پاڻي کي [[عربي سمنڊ]] ڏانهن منتقل ڪرڻ هو. منصوبي کي مختلف فني ۽ انتظامي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو، جن ۾ سار سنڀال بابت ادارتي غير وضاحت، مالي کوٽ، [[سنڌ ۾ سمنڊ جي چارج|سمنڊ جي چاڙهه]]، نيڪال جو پوئتي وهڪرو، [[صنعتي نيڪال]] ۽ ساحلي مٽيءَ جي کاري ٿيڻ جا مسئلا شامل آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. ===رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين (RBOD)=== [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين منصوبو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]]، [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر-شهدادڪوٽ]]، دادو ضلعو|دادو]] ۽ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ضلعن لاءِ تجويز ڪيو ويو، جنهن کي ٽن مرحلن ۾ ورهايو ويو. بهرحال، هي منصوبو اڃا تائين مڪمل نه ٿي سگهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ادارياتي سڌارا ۽ جديد منصوبا=== 1996ع ۾ وفاقي حڪومت هر صوبي ۾ صوبائي آبپاشي ۽ نيڪال اٿارٽيز قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. 1997ع ۾ [[خودمختيار آبپاشي نظام]] متعارف ڪرايو ويو، جنهن تحت صوبائي آبپاشي کاتن کي PIDA ۾ تبديل ڪيو ويو، ايريا واٽر بورڊ (AWBs) ٺاهيا ويا ۽ آبادگارن کي فارمر آرگنائيزيشنز (FOs) ۾ منظم ڪيو ويو. [[سنڌ ايريگيشن اينڊ ڊرينيج اٿارٽي]] (SIDA) 1998ع ۾ قائم ڪئي وئي<ref name=" ايڪانومي "/>. 2006ع ۾ عالمي بئنڪ جي سهڪار سان سنڌ ۾ [[واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پروجيڪٽ، سنڌ|واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پروجيڪٽ]] لاڳو ڪيو ويو، جنهن جو مقصد زرعي پيداوار وڌائڻ، آبادگارن جي آمدني ۾ اضافو آڻڻ ۽ آبپاشي نظام جي ڊگهي مدي واري پائيداري کي بهتر بڻائڻ هو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ڪئنال ۽ وڏا واھ === سنڌ جي زرعي نظام جو بنياد آبپاشيءَ جي هڪ وسيع نيٽ ورڪ تي قائم آهي، جيڪو [[گڊو بئراج]]، [[سکر بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] مان نڪرندڙ واهن، شاخن ۽ ننڍن واهن تي مشتمل آهي. اهي واهه ۽ شاخون گهڻو ڪري مٽيءَ مان ٺهيل هجڻ سبب پاڻي جي رِسڻ (سيپيج)، زمين جي سم ۽ ڪلر (واٽرلاگنگ ۽ سيلنٽي) ۽ پاڻي جي ضايع ٿيڻ جا مسئلا پيدا ڪندا رهيا آهن، جنهن جو سڀ کان وڌيڪ اثر واهن جي پڇاڙيءَ وارن آبادگارن تي پوندو آهي. انهن مسئلن جي حل لاءِ سنڌ حڪومت ۽ وفاقي حڪومت جي سهڪار سان "سنڌ صوبي ۾ شاخن ۽ ننڍن واهن جي ڪنڪريٽ لائيننگ" جو منصوبو شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد آبپاشي پاڻي جي نقصان کي گهٽائڻ، سم ۽ ڪلر جي مسئلن تي ضابطو آڻڻ ۽ زرعي زمينن تائين پاڻي جي فراهمي کي بهتر بڻائڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=28 May 2026}}</ref> هن منصوبي لاءِ 13,828.322 ملين رپين جو پي سي-ون (PC-I) تيار ڪيو ويو، جنهن تحت 109 چونڊيل شاخن ۽ ننڍن واهن جي تقريباً 860 ميل ڊگهي حصي جي لائيننگ منظور ڪئي وئي. منصوبي جي نتيجي ۾ آبپاشي نظام جي ڪارڪردگي ۾ نمايان بهتري آئي. 56 مڪمل ٿيل واهن ۽ شاخن جي ڪمانڊ ايراضي 629,137 ايڪڙن مان وڌي 786,827 ايڪڙن تائين پهتي، جنهن سان 157,690 ايڪڙ اضافي زرعي زمين کي آبپاشي جون سهولتون حاصل ٿيون. ساڳئي طرح 109 چونڊيل واهن ۽ شاخن جي مجموعي ڪمانڊ ايراضي 1,438,405 ايڪڙن مان وڌي 1,747,764 ايڪڙن تائين پهتي، جنهن سان 309,359 ايڪڙ اضافي زمين زرعي استعمال هيٺ آئي. هي منصوبو سنڌ جي زرعي ترقي، پاڻي جي بچت ۽ واهن جي پڇاڙيءَ وارن آبادگارن تائين پاڻي جي بهتر رسائي لاءِ هڪ اهم قدم طور شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=28 May 2026}}</ref> ===ڍنڍون ۽ ڍورن جي فھرست=== ===برساتي نئين فھرست=== ===حفاظتي بندن جي فھرست=== === شاخن ۽ فيڊرن جي فھرست=== === ڪورن جو فھرست=== * ڪور ڏاتو === ڊيمن جي فھرست=== # [[حب ڊيم]] # [[چوٽياري ڊيم]] ===ڪلهوڙا دور جو آبپاشي نظام=== ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ جي آبپاشي نظام کي منظم ۽ وسيع بنيادن تي ترقي ڏني وئي. تاريخي ماخذن موجب، سنڌ ۾ واهن جي منظم کوٽائي جو بنياد ميان نور محمد ڪلهوڙي وڌو، جنهن سنڌو نديءَ جي ساڄي ۽ کاٻي ڪنارن تي واهن جي ذريعي زراعت کي فروغ ڏنو. 1719ع کان پوءِ خاص طور تي سنڌ جي اترين علائقن ۾ نوان واهه کوٽايا ويا، جن جو مقصد زرعي زمينن کي پاڻي فراهم ڪرڻ هو. هن دور ۾ “[[گھاڙ واھ]]” جون ٽي اهم شاخون وجود ۾ آيون، جيڪي علائقي جي آبپاشي نظام جو اهم حصو بڻيون. “[[نور واھ]]” ميان نور محمد ڪلهوڙي جي نالي سان منسوب ڪيو ويو، جڏهن ته “[[شاھ جي ڪڙ]]” سندس وزير شاهه بهاري جي نگرانيءَ ۾ کوٽايو ويو. چانڊڪي پرڳڻي ۾ پڻ ڪيترائي ننڍا وڏا واهه کوٽايا ويا، جن سان مقامي آباديءَ جي زرعي ضرورتن کي پورو ڪيو ويو. ميان نور محمد جي دور ۾ “[[ڪور ڏاتو|ڏاتي جي ڪور]]” پڻ کوٽايو ويو، جيڪو پنهنجي وقت جي دولتمند شخص ڏاتي کهڙي جي ڪوششن سان وجود ۾ آيو. اتر سنڌ ۾ “[[بيگاري واھ]]” جي مکيه شاخ “[[نور واھ]]” به ڪلهوڙا دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ هئي. نوشهري ڊويزن ۾ “[[نصرت واھ]]” [[ نصرت خان چانڊيو|نصرت خان چانڊئي]] جي سرپرستيءَ ۾ کوٽايو ويو. ان کان علاوه “[[مراد واھ]]”، “[[باگ واھ]]” ۽ “[[فيروز واھ]]” پڻ ڪلهوڙا دور ۾ کوٽايا ويا، جيڪي [[مراد ڪلھوڙو|مراد ڪلهوڙي]]، [[باگو سيال|باگي سيال]] ۽ [[فيروز ويراڙ]] جهڙن اهم درٻاري شخصيتن سان منسوب آهن. اهي واهه “[[نصرت واھ]]” سان ڳنڍيل هئا، جيڪو بعد ۾ هاڻوڪي [[روهڙي ڪئنال]] جي اهم شاخن مان هڪ بڻيو. ڪلهوڙا حڪمرانن واهن جي کوٽائي، مرمت ۽ صفائيءَ تي خاص ڌيان ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال موجب سنڌ جي خوشحالي ۽ سرڪاري ڍلن جي بروقت وصولي جو دارومدار مؤثر آبپاشي نظام تي هو. ان منظم انتظام سبب ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ زرعي لحاظ کان وڌيڪ آباد ۽ سرسبز رهي، ۽ رياستي خزاني جي حالت پڻ مضبوط رهي. حيدرآباد ضلعي ۾ واقع “[[سرفراز واھ]]” به هن دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ هو، جيڪو [[ميان سرفراز خان ڪلهوڙو|ميان سرفراز خان ڪلهوڙي]] کوٽايو هو<ref>سنڌ جا قديم سڪا سنڌ ۾ ڪلهوڙا دور جا سڪا (قسط 2) -- عبداللہ ورياهه؛ رسالو:مهراڻ؛ 1991جلد 1 ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ</ref>. ==صنعت == سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ صنعتي ۽ معاشي طور ترقي يافته صوبو آهي. صوبي جي معيشت ۾ صنعت، واپار، توانائي، زراعت، بندرگاهي خدمتون ۽ برآمداتي سرگرميون اهم حيثيت رکن ٿيون. [[ڪراچي]] ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ واپاري مرڪز هجڻ سبب سنڌ جي صنعتي ترقي ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> [[ڪراچي]] پاڪستان جو سڀ کان وڏو شهر، سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ ملڪ جو مالي مرڪز آهي. شهر ۾ وڏين بئنڪن، مالي ادارن، ڪاروباري ڪمپنين ۽ صنعتي ادارن جا هيڊڪوارٽر قائم آهن. [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] پڻ ڪراچي ۾ واقع آهي، جيڪا ملڪ جي سڀ کان وڏي ۽ فعال اسٽاڪ مارڪيٽ آهي. ڪراچي جي سامونڊي حيثيت ۽ جديد انفراسٽرڪچر ان کي پاڪستان جي اهم واپاري مرڪزن مان هڪ بڻائي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون === صوبي ۾ صنعتڪاري کي هٿي ڏيڻ لاءِ مختلف صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون قائم ڪيا ويا آهن. [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد]]، [[ڪوٽڙي]]، [[نوري آباد]]، [[شهيد بينظيرآباد]] ۽ [[سکر]] اهم صنعتي مرڪز آهن. [[بن قاسم صنعتي پارڪ]]، [[ڪورنگي صنعتي پارڪ]]، [[پورٽ قاسم صنعتي علائقو]] ۽ [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] (KEPZ) سنڌ جي اهم صنعتي ۽ برآمداتي علائقن ۾ شمار ٿين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === انساني وسيلا ۽ انفراسٽرڪچر === سنڌ پاڪستان جي مزدور قوت جو تقريباً اڌ حصو مهيا ڪري ٿي. صوبي ۾ تربيت يافته، تعليم يافته ۽ بين الاقوامي معيارن سان مطابقت رکندڙ افرادي قوت موجود آهي. جديد ٽيليڪميونيڪيشن نظام، سڙڪن ۽ ريلوي جو وسيع ڄار، هوائي اڏا ۽ بندرگاهون سنڌ جي صنعتي ۽ واپاري ترقي لاءِ بنيادي سهولتون فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ===صنعتي پيداوار=== سنڌ پاڪستان جي پيداواري معيشت جو اهم مرڪز آهي ۽ تيزيءَ سان ملڪي ۽ غير ملڪي سيڙپڪاري لاءِ هڪ پرڪشش منزل طور اڀري رهيو آهي. صوبي کي [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] جهڙين اهم سامونڊي بندرگاهن تائين سڌي رسائي حاصل آهي، جيڪا ان کي بين الاقوامي واپار ۽ برآمدات لاءِ هڪ حڪمتِ عملي واري حيثيت فراهم ڪري ٿي. سنڌ جو صنعتي بنياد وسيع ۽ متنوع آهي، جنهن ۾ ٽيڪسٽائيل، دواسازي، گاڏين جي صنعت، صارفين جي شين جي پيداوار ۽ ٻين پيداواري شعبن جون صنعتون شامل آهن. جديد انفراسٽرڪچر، سيڙپڪارن لاءِ ترغيبي پاليسيون، ڪاروبار دوست ضابطا ۽ ماهر افرادي قوت صوبي جي پيداواري شعبي جي ترقي کي هٿي ڏين ٿا. انهن سببن جي ڪري سنڌ نه رڳو پاڪستان جي معاشي مرڪز طور سڃاتي وڃي ٿي، پر عالمي واپار سان ڳانڍاپي، صنعتي توسيع ۽ منافعي بخش سيڙپڪاري لاءِ پڻ هڪ اهم مرڪز بڻجي چڪي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Manufacturing Sector (Driving Growth in Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ====اسٽيل جي صنعت==== ====ڪپڙي جي صنعت==== ڪپڙي جي صنعت سنڌ جي پيداواري شعبي جو بنيادي ستون سمجهي وڃي ٿي ۽ صوبي جي صنعتي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. هي صنعت سنڌ جي تاريخي ڪاريگري، فني مهارت ۽ ڪپهه سميت خام مال جي وافر دستيابي مان فائدو حاصل ڪري ٿي، جنهن سبب پيداوار جي اعليٰ سطح برقرار رکڻ ۾ مدد ملي ٿي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] تائين آسان رسائي، جديد صنعتي انفراسٽرڪچر ۽ سيڙپڪارن لاءِ فراهم ڪيل ترغيبي سهولتون سنڌ کي ڪپڙي جي صنعت لاءِ هڪ پرڪشش مرڪز بڻائين ٿيون. صوبي ۾ قائم ٽيڪسٽائيل ڪارخانا نه رڳو ملڪي ضرورتون پوريون ڪن ٿا پر برآمدات ذريعي پاڪستان جي معيشت ۾ پڻ نمايان حصو وجهن ٿا. ڪپڙي جي شعبي ۾ جدت، معيار ۽ مهارت جي روايت سنڌ جي صنعتي ترقي ۽ معاشي واڌ ويجهه کي مسلسل هٿي ڏئي رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Textile Industry (Excellence in Innovation and Craftsmanship) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ====آٽو موبائيل جي صنعت==== ====سافٽويئر صنعت==== ====تعميري صنعت==== ====ڪيميائي صنعت==== ====دوائن جي صنعت==== ====سيمنٽ جي صنعت==== ====پلاسٽڪ جي صنعت==== ====چمڙي جي صنعت==== ===ھنري صنعت=== ===صنعتي زون=== ===زرعي صنعت=== سنڌ زرعي پيداوار جي لحاظ کان پاڪستان جي اهم صوبن مان هڪ آهي ۽ ملڪ جي زرعي پيداوار ۾ تقريباً 23 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي. صوبي ۾ ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، ميوا ۽ ڀاڄيون وڏي پيماني تي پيدا ٿين ٿيون، جن جي بنياد تي ٽيڪسٽائيل، کنڊ، خوراڪ جي پروسيسنگ ۽ زرعي شين جي برآمد سان لاڳاپيل صنعتون قائم آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ====سارين جا ڪارخانا==== ====ڪپھ جا ڪارخانا==== ====ڀاڻ جي صنعت==== ==== کنڊ جي صنعت==== ====کاڌ خوراڪ واري صنعت==== === مڇيگيري === سنڌ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي رکي ٿو، جنهن سان گڏ گهاٽن [[مينگروو ٻيلن]] جو وسيع سلسلو موجود آهي. اهي مينگروو ٻيل نه رڳو سامونڊي ماحولياتي نظام جي حفاظت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، پر مختلف آبي جيوت لاءِ قدرتي افزائشي مرڪز پڻ آهن. سنڌ پاڪستان جي ماهيگيري واري معيشت جو مرڪزي صوبو آهي، جتان ملڪ جي ڪل مڇيءَ جي برآمدات جو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو حصو حاصل ٿئي ٿو. ان کان علاوه پاڪستان جي سامونڊي مڇيءَ جي وسيلن جو تقريباً 71 سيڪڙو، تازي پاڻيءَ جي مڇيءَ جي وسيلن جو 65 سيڪڙو ۽ کارن يا نيم کارن پاڻيءَ (brackish water) جي مڇيءَ جي وسيلن جو 100 سيڪڙو حصو سنڌ ۾ موجود آهي. اهي وسيلا صوبي ۾ ماهيگيري، آبي زراعت، خوراڪ جي صنعت ۽ برآمداتي واپار جي ترقي لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company (SEZMC) |access-date=29 May 2026}}</ref> ===ننڊي صنعت=== ==واپار == ===زرعي جنسن جو واپار=== ====واپاري ادارن جي فھرست==== ====درآمد ۽ برآمد==== ====آبي بندرگاھون==== سنڌ وٽ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي موجود آهي، جيڪا سامونڊي واپار، ماهيگيري، آبي زراعت ۽ ساحلي سياحت لاءِ اهم اهميت رکي ٿي. صوبي ۾ ٻه وڏيون هر موسم ۾ فعال بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، موجود آهن. انهن بندرگاهن ۾ ڪنٽينر ٽرمينل، تيل ٽرمينل، ڪيميائي سامان جا ٽرمينل، بلڪ ڪارگو سهولتون، جهازن جي مرمت جا مرڪز ۽ انجنيئرنگ سهولتون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ====خشڪي وارا بندر==== ===سرمائي جي سيڙپ=== ==بئنڪاري نظام== == انفارميشن ٽيڪنالاجي == معلوماتي ٽيڪنالاجي (آءِ ٽي) جو شعبو سنڌ ۾ تيزي سان ترقي ڪري رهيو آهي ۽ صوبو ٽيڪنالاجي، جدت ۽ ڊجيٽل معيشت جي هڪ اڀرندڙ مرڪز طور سڃاتو وڃي ٿو. [[ڪراچي]]، جيڪو سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر ۽ معاشي مرڪز آهي، آءِ ٽي ڪمپنين، ٽيڪنالاجي پارڪن، ڪاروباري انڪيوبيٽرن ۽ نون شروعاتي ادارن (اسٽارٽ اپس) لاءِ اهم مرڪز جي حيثيت رکي ٿو. صوبي جي يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليمي ادارن مان هر سال وڏي تعداد ۾ ماهر ۽ تربيت يافته انساني وسيلا فراهم ٿين ٿا، جيڪي آءِ ٽي صنعت جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. ڪاروبار دوست پاليسيون، سيڙپڪاري لاءِ ترغيبي سهولتون، تيز رفتار انٽرنيٽ، جديد ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪ ۽ ڊجيٽل انفراسٽرڪچر سنڌ کي ٽيڪنالاجي بنياد تي ڪاروبار قائم ڪرڻ لاءِ سازگار ماحول مهيا ڪن ٿا. آءِ ٽي شعبي جي توسيع نه رڳو روزگار جا نوان موقعا پيدا ڪري رهي آهي، پر صوبائي معيشت کي علم، جدت ۽ ٽيڪنالاجي تي ٻڌل ترقي ڏانهن پڻ اڳتي وڌائي رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Information & Technology (A Rising Hub for Innovation) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ==معدنيات ۽ قدرتي وسيلا== سنڌ قدرتي معدني وسيلن سان مالا مال آهي. صوبي ۾ ڪوئلو، گرينائيٽ، سليڪا واري، جپسم، چن جو پٿر، لوڻ ۽ ٻين معدنيات جا اهم ذخيرا موجود آهن. اهي وسيلا سيمينٽ، تعميراتي مواد، توانائي ۽ ٻين صنعتن لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ===کاڻون=== ==== سنڌ جي کاڻن جي فھرست==== ===گيس=== === سنڌ جي گيس وارن ھنڌن جي فھرست=== ===تيل=== === سنڌي جي تيل وارن ھنڌن جي فھرست=== ===گرينائيٽ=== === سنڌ ۾ معدنياتي تلاش=== ==توانائي == سنڌ پاڪستان جي توانائي پيداوار ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. صوبي ۾ تيل، قدرتي گئس، ڪوئلو، هوا ۽ شمسي توانائي جا وسيع ذخيرا موجود آهن. سنڌ پاڪستان جي تيل جي پيداوار جو تقريباً 56 سيڪڙو ۽ قدرتي گئس جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 71 سيڪڙو حصو پيدا ڪري ٿي. [[ٿر ڪوئلو]] دنيا جي وڏن ڪوئلي جي ذخيرن مان هڪ آهي، جتي اندازاً 185 ارب ٽن ڪوئلو موجود آهي. ان کان علاوه سنڌ جو هوائي ڪوريڊور لڳ ڀڳ 50,000 ميگاواٽ بجلي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو، جڏهن ته صوبي ۾ شمسي توانائي جي پيداوار لاءِ پڻ سازگار حالتون موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> توانائي جو شعبو سنڌ جي معاشي ترقي ۽ صنعتي واڌ ويجهه جو هڪ اهم محرڪ آهي. صوبو قدرتي وسيلن سان مالا مال آهي، جن ۾ [[ٿر ڪوئلو|ٿر جي ڪوئلي]] جا وسيع ذخيرا، سامونڊي پٽي سان گڏ موجود هوائي ڪوريڊور ۽ شمسي توانائي جي پيداوار لاءِ سازگار حالتون شامل آهن. اهي وسيلا سنڌ کي روايتي ۽ قابلِ تجديد ٻنهي قسمن جي توانائي جي پيداوار لاءِ هڪ منفرد حيثيت عطا ڪن ٿا. صوبي ۾ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي گهرن سان گڏ هوا ۽ سج مان توانائي حاصل ڪرڻ جا منصوبا پڻ تيزي سان ترقي ڪري رهيا آهن. انفراسٽرڪچر ۾ بهتري، ڪاروبار دوست پاليسيون، ضابطن ۾ سهولت ۽ سيڙپڪاري لاءِ ترغيبي قدمن توانائي جي شعبي جي ترقي جا نوان امڪان پيدا ڪيا آهن. توانائي جي شعبي جي واڌ نه رڳو اقتصادي سرگرمين کي هٿي ڏئي ٿي، پر پائيدار ترقي، ماحول دوست توانائي جي فروغ ۽ علائقائي توانائي جي تحفظ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Energy (Powering the Future of Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> سنڌ پاڪستان جي توانائي واري شعبي ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو ۽ مستقبل جي علائقائي توانائي مرڪز طور ڏٺو وڃي ٿو. صوبي جي [[ٿر ڪوئلو|ٿر واري علائقي]] ۾ اندازاً 185 ارب ٽن ڪوئلي جا ذخيرا موجود آهن، جيڪي دنيا جي سڀ کان وڏن ڪوئلي جي ذخيرن مان شمار ڪيا وڃن ٿا. ان کان علاوه پاڪستان جي تقريباً 60 سيڪڙو تيل جا کوهه ۽ 44 سيڪڙو گئس جا ميدان سنڌ ۾ واقع آهن. صوبو ملڪ جي روزاني تيل جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 56 سيڪڙو ۽ قدرتي گئس جي پيداوار جو 55 سيڪڙو حصو مهيا ڪري ٿو. روايتي توانائي جي وسيلن کان علاوه سنڌ قابلِ تجديد توانائي جي ميدان ۾ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو. صوبي جي سامونڊي علائقي ۾ تقريباً 60 ڪلوميٽر ويڪرو ۽ 180 ڪلوميٽر ڊگهو هوائي ڪوريڊور موجود آهي، جيڪو هوائي توانائي جي پيداوار لاءِ انتهائي سازگار سمجھيو وڃي ٿو. اهي وسيلا سنڌ کي پاڪستان جي توانائي جي تحفظ، صنعتي ترقي ۽ پائيدار معاشي واڌ ويجهه لاءِ هڪ اهم بنياد فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company (SEZMC) |access-date=29 May 2026}}</ref> ===ڪراچي اليڪٽرڪ=== ====حيسڪو==== ===سيپڪو=== ===بجلي جي پيداوار=== ===قابل تجديد توانائي=== ===ايل اين جي=== ====سي اين جي==== ===پيٽرول جي ترسيل جو نظام=== === سنڌ جو ڪوئلو=== === سنڌ جي معدنيات جي فھرست=== === سنڌ جي معدنياتي ادارن جي فھرست=== # [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] ==خدمتن وارا شعبا== ====صحت جو پيشو==== ====قانون جو پيشوئ==== ====تدريسي پيشو==== ====انجينئرنگ ۽ فني شعبو==== ====ٽرانسپورٽ==== ===پوليس=== == سنڌ جي نباتات ۽ حياتيات == ===وڻ ۽ ٻوٽا=== سنڌ جنهن نباتاتي علائقي جو ڀاڱو آهي، تنهن ۾ ذري گهٽ سڄو پنجاب، الهندو راجپوتانا، ڪاٺياواڙ ۽ ڪڇ اچي وڃن ٿا، ۽ جيتوڻيڪ هندستان جي ٻين علائقن ۾ ٿيندڙ ٻوٽا هت به ٿيندا آهن، پر گهڻي نسبت اولهه وارن ملڪن، مڪران، ايراني نار جي گرم ڀاڱن، عراق ۽، جيئن اڳيئي چيو اٿئون، مصر سان اٿس، جتان جي آبهوا ساڳي آهي. ====سنڌ جا عام وڻن==== {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ صوبي ۾ موجود اهم وڻن جي فهرست ! نمبر ! عام نالو ! بوٽنيڪل نالو ! مختصر تعارف / حيثيت |- | 1 | [[ڪنڊي|ڪَنڊي]] | ''Prosopis cineraria'' | ريگستاني علائقن جو اهم مقامي وڻ؛ ڇانوَ، ايندھن ۽ چارن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. |- | 2 | [[ٻٻر]] (بابُل) | ''Acacia nilotica'' | دريائي ۽ ميداني علائقن ۾ عام؛ ڪاٺ ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 3 | [[آسري]] | ''Tamarix aphylla'' | لوڻياتي ۽ خشڪ زمينن ۾ وڌندڙ؛ هوا روڪڻ لاءِ اهم. |- | 4 | [[ڪرڙ]] | ''Capparis decidua'' | ٿر ۽ خشڪ علائقن جو مقامي وڻ؛ چارن ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 5 | [[خوشبودار ٻٻر]] | ''Acacia farnesiana'' | خوشبودار گلن سبب سڃاتل؛ دوائن ۽ خوشبوءَ ۾ استعمال. |- | 6 | [[ٻانھن]] | ''Populus euphratica'' | سنڌو درياهه جي ڪنارن تي وڌندڙ؛ دريائي نظام لاءِ اهم. |- | 7 | [[ديوي (وڻ)]] / (ولائتي ڪَنڊي) | ''Prosopis juliflora'' | غير ملڪي وڻ؛ تيزي سان وڌندڙ، پر ماحولياتي نقصانڪار پڻ. |- | 8 | [[سراھ|سِراهه]] | ''Albizia lebbeck'' | ڇانوَ ۽ ڪاٺ لاءِ مشهور؛ شھرن ۾ لڳايو ويندو آهي. |- | 9 | [[نم]] | ''Azadirachta indica'' | دوائن ۾ تمام اهم؛ جراثيم ڪُش خاصيتون. |- | 10 | [[ٻير]] | ''Ziziphus mauritiana'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ غذائي ۽ معاشي اهميت. |- | 11 | [[ڄمون (وڻ)|ڄمون]] | ''Syzygium cumini'' | ڦر ۽ دوائن ۾ استعمال؛ شگر لاءِ فائديمند. |- | 12 | [[گدامڙي (وڻ)|گدامڙي]] | ''Tamarindus indica'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ کاڌي ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 13 | [[سھانجڻو]] | ''Moringa oleifera'' | غذائيت سان ڀرپور؛ پن ۽ ڦريون استعمال ٿين ٿيون. |- | 14 | [[اڇو تمر]] | ''Avicennia marina'' | سنڌ جي ساحلي علائقن جو اهم وڻ؛ سامونڊي ڪٽاوَ کان بچاءُ. |- | 15 | [[بڙ]] | ''Ficus benghalensis'' | وڏو ڇانوَ ڏيندڙ وڻ؛ سماجي ۽ مذهبي اهميت. |- | 16 | [[پپل]] | ''Ficus religiosa'' | مذهبي لحاظ کان اهم؛ آڪسيجن فراهمي ۾ نمايان. |- | 17 | [[ڄار (وڻ)|ڄار]] | ''Salvadora oleoides'' | خشڪ علائقن جو وڻ؛ ايندھن ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 18 | [[مسواڪ]] | ''Salvadora persica'' | ڏندن جي صفائي لاءِ مشهور؛ دوائن ۾ استعمال. |- | 19 | [[ليسڙو]] (گيدوڙو) | ''Cordia myxa'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ ڳوٺاڻن علائقن ۾ عام. |- | 20 | [[انب (وڻ)|انب]] | ''Mangifera indica'' | قومي ڦر؛ باغباني ۽ معيشت لاءِ اهم. |- | | | | |- | | | | |- | | | | |+ | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- |} ===حيوان === علم حيوانات جي جن ماھرن پھريائين سنڌ جي جانورن تي تحقيق ڪئي، سي آھن برنس (Burnes) 1830ع، گرفٿ (Griffith) 18399ع، ھيوم ۽ ڊي (Hume and Day) 1872ع، بلان فورڊ (Blanford) 1971ع کان 1977ع، بٽلر (Butler) 1879ع، مري (Murray) 1884ع، اوٽس (Oates) 1889ع، ايٽڪن (Aitken) 19077ع، ٽائيسھرسٽ (Ticehurst) 1917ع کان 1920ع ۽ ايٽس (Eates) 1920 کان 1954ع، منٽن (Minton) 19622ع ۾ سنڌ ۽ لسٻيلي جي جانورن جي ڏسڻي (Key) ٺاھي. صديقي 18699ع ۾ جانورن جي لسٽ ٺاھي تيار ڪئي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> محي الدين (71-1964ع) سنڌ جي مڇين، نانگن، پکين، ڪڪڙن، ٻڪرين، ڍڳين ۽ مينھن جي پروٽوزوان (Protozoan) ۽ ھيلمينٿي (Helminthic) فاعلن تي ڪم ڪندي نيون جنسون ۽ ڪي نوان مفعول دريافت ڪيا آھن. مجيب سنڌ جي دريائي مڇين ۽ سامونڊي مڇين جي ھيلمينٿڪ فاعلن تي ڪم پئي ڪيو آھي ۽ ڪي نيون جنسون ۽ قسم دريافت ڪيا آھن. ترمذي سنڌ جي سامونڊي ڪپر واري پٽي ۾ ڪرسٽيشيا (Crustacea) تي پئي ڪم ڪيو آھي. فصلن کي نقصان پھچائيندڙ جيتن جڻين تي بھ چڱو ڪم ڪيو آھي. جيتوڻيڪ انھن ۾ اھي جيت ۽ چچڙ شامل نھ آھن، جن جو انسانن ۽ جانورن جي بيمارين سان واسطو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === ڪرنگھي وارا جانور (vertebrates) === پنڊپھڻ (Fossils): بلئنفورڊ ۽ فيڊن پھريون ڀيرو منڇر مان سنھ 76-1874ع ۾ [[پنڊپھڻ]] جمع ڪيا. ٽيھ سال پوءِ پلگرم ۽ ان سان گڏ ڪم ڪندڙن [[ڀڳو ٺوڙهو|ڀڳي ٽوڙھي]] ويجھو تمام گھڻا پنڊپھڻ لڌا. پلگرم (1934ع) ھيٺين منڇر جي ٽن ڀاڱن کي ڪامليل (ميلوٽيشن)، چنجي (ٽارٽونيشن) ۽ ڍوڪ پٺاڻ (لوئر پلايوسين) وارين منزلن جي برابر سمجھيو ۽ ساڳئي وقت مٿئين [[منڇر ڍنڍ|منڇر]] کي سوالڪ واري بولڊر ڪانگھلومريٽ منزل (مڊل پلئسٽوسين) جي برابر تسليم ڪيو. سنڌ ۾ ھڪ گوشت کائيندڙ، اٺ سونڊ وارا، ٽي کُرن وارا، يارھن ٻڌي تعداد ۾ کُرن وارا ۽ ٽي سُرڻن يا رڙھندڙ جانورن جا ’پنڊپھڻ‘ سڃاتا ويا آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === جيئرا قسم (Living Forms) === کير ڌارائيندڙ ٿڻن وارا جانور. جيترو ڌيان پکين تي ڏنو ويو آھي، اوترو کير ڌارائيندڙ يعني ٿڻن وارن جانورن تي نہ ڏنو ويو آھي. ٿڻن وارن جانورن جا ڪل 73 قسم آھن، جيڪي سنڌ ۾ رھن ٿا. انھن ۾ 20 گوشت کائيندڙ، 20 چمڙا، 4 جيت کائيندڙ، 15 ڪئا ۽ نوريئڙا وغيرھ، 9 کُرن وارا، 4 ويل ۽ ڊالفن ۽ ھڪ ڇِلر شامل آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref><br> '''گوشت خور جانور''': ڏسڻ ۾ ائين ٿو اچي تہ چيتو ڪنھن وقت سنڌوءَ جي ڪڇي ۾ ۽ روھڙيءَ طرف رھندو ھو. روھڙي ۾ ھن جو زور ڏسڻ ۾ اچي ٿو. سنڌ ۾ چيتا سن 1886ع تائين ماريا ويا. ٻين گوشت کائيندڙن ۾ پلنگ (Panther) جيڪو ڪنھن وقت سنڌ ۾ ڪافي تعداد ۾ پکڙيل ھو، سو ھاڻي رڳو کيرٿر جبلن ۾ محدود آھي. اھو خصوصًا ھلڪي رنگ جو آھي ۽ سندس بج ھندستاني پلنگ کان ڊگھا آھن. لڌڙو جيڪو لاڙڪاڻي ۽ ميرپور ساڪري ۾ ملندو ھو، سو گھڻي قدر گھٽجي ويو آھي. جھنگ ٻلو، سنڌ جي عام جھنگلي ٻلي، بُجُر ٻلو (Caracal Lynx) جيڪا ھاڻي ٿر ۾ اڻ لڀ ٿيندي وڃي؛ مشڪ ٻلو (Civet Cat) جيڪو ڳوٺن جي چوڌاري ملندو آھي، اھي سڀ سنڌ جي جھنگلن جا ٻلا آھن. ڳور پٽ جيڪو قبرن کوٽڻ ۽ مئل ماڻھن تي تڳڻ لاءِ مشھور آھي، سو بہ سنڌ ۾ ٿئي ٿو. چراخ ۽ لڌڙو جنھن جي پٺيان سدائين کلن جا واپاري ھوندا آھن، سي آھستي آھستي اڻلڀ ٿيندا وڃن. بگھڙ، گدڙ، لومڙ ۽ نور وغيره ٻيا گوشت کائيندڙ جانور آھن. '''چمڙا''': سنڌ ۾ چمڙن جا 13 قسم آھن، جن ۾ ھڪ ميوو کائيندڙ چمڙن جو (Fruit Bat)، ٻہ ڪُئي – پُڇ چمڙن جا، ٻہ قبائي (Tomb bat) چمڙن جا ۽ چار ڄامڙن چمڙن جا قسم شامل آھن. '''جيت کائيندڙ''': جيت کائڻ وارا جانور سنڌ ۾ تمام گھٽ آھن، جن ۾ ھڪ مسڪ شُرو (Musk Shrew) ۽ ٽن قسمن جا ڄاھا شامل آھن. '''روڊنيشا''': (Rodentia):ھن قسم ۾ ھڪ قسم جو سيھڙ، جيڪو خاص ڪري پٽاٽي جي فصل کي کائيندو آھي. نوريئڙو ۽ پنڌرھن قسم جي ڪُئن جا، جن ۾ ننڍي پُڇ وارا توڙي بجر پڇ وارا، ۽ ٿلھي منھن وارا وڏا ڪئا شامل آھن. '''سيٽيشيا''': (Cetacea):ھن ۾ سنڌو درياءَ توڙي گنگا ندي واري ٻلھڻ جا ٻئي قسم سامونڊي آھن، جيڪي سنڌوءَ جي ڊيلٽا ۾ ملندا آھن. پار پوائز (Porpoise) خاص مٺي پاڻيءَ جو جانور آھي ۽ انڌو ٿيندو آھي، ڇو جو ان جون اکيون پوري طرح تيار نہ ٿينديون آھن. ھيءُ سنڌو درياءَ ۾ ملندو آھي. ھن ٻلھڻ جو تيل مھاڻا سنڌن جي سور لاءِ ۽ مشعلن ٻارڻ جي ڪم آڻيندا آھن. ھن کي پڪڙڻ لاءِ مھاڻا خاص سيکاريل لڌڙا استعمال ڪندا آھن. بِلُويل جيڪو وڏي ۾ وڏو کير ڌارائيندڙ جانور تسليم ڪيو وڃي ٿو، سو بہ سنڌ جي سامونڊي ڪنارن کان پرتي ڏٺو ويو آھي ۽ ڀٽ ميٽ تي پڻ پڪڙيو ويو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === گاھ کائيندڙ (Herbivora) === گاھ کائيندڙ جانورن ۾ شامل آھن: ھرڻ، ڪارو ھرڻ، غزال ھرڻ وغيرھ. ڦاڙھو اڃا تائين سنڌ جي دريائي ٻيلن ۾ ڪافي عام آهي (ٽوٽل اندازًا 370 ڦاڙھا). ڪارو ھرڻ جيڪو ھن سڄي اپٻيٽ جي اصلوڪن ھرڻن جو ھڪ قسم آھي، سو تمام سھڻو ٿيندو آھي، ۽ پاڪستان ۾ ھي نسل ختم ٿيڻ تي آھي. سنڌ ۾ ھن نسل جا ھرڻ باقي ڪي ٿورا وڃي کيرٿر جبل ۾ بچيا آھن. ھرڻ، جيڪو ڪنھن وقت سنڌ ۾ ھر ھنڌ ھوندو ھو، سو بہ ھاڻي تمام گھٽ آھي ۽ ٿورڙي تعداد ۾ اڃا تائين کيرٿر ۾ آھن. چنڪارا ھرڻ ۽ ڪاري ھرڻ جي آھستي آھستي گم ٿيڻ جي ڪري بنان ڪنھن شڪ شبھي جي اھو چئي سگھجي ٿو تہ ايشيائي چيتو پڻ انھن جي ڪري ختم ٿي ويو. سنڌ گھر آھي سره جو، جيڪو اڄ ڪلھ کيرٿر جبل ۾ ڪافي تعداد ۾ ملي ٿو. (سرھن جو اندازًا تعداد 1200) گڍ دادو ۾ ڪافي تعداد ۾ ملي ٿو، پر ان کي تحفظ ڏيڻ ضروري آھي. جيئن سڱن وارو ھرڻ، جيڪو سنڌ ۾ مري (Murray) سن 1884ع ۾ ڏٺو ھو، سو اڄ ڪلھ آھي ئي ڪونہ، ۽ سانڀر وانگر ختم ٿي ويو آھي. سوئر جيڪو سنڌ ۾ عام آھي، سو ڏينھون ڏينھن دريائي ٻيلن ۾ وڌندو رھي ٿو ۽ فصلن لاءِ مصيبت آھي. گورخر جيڪو ڪڇ جي رڻ ۾ تمام ٿوري تعداد ۾ وڃي بچيو آھي (اندازًا 20 يا 30) سو اڻلڀ ٿيڻ وارو آھي.<br> '''ڇلر''' (Pholidota): ڇلو مرون لاڙ ۾ ٿئي ٿو، پر آھستي آھستي گھٽبو پيو وڃي ۽ ھاڻي اڻلڀ ٿيندڙ جانورن جي فھرست ۾ شامل آھي. سنڌ ۾ مم ۽ ڀولڙي جو ڪوبہ قسم نہ ٿيندو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === پکي === سنڌ جي پکين ۾ مخصوص خاصيتون آھن، جيڪي جاگرافيائي بيھڪ ۽ طبعي حالتن جي ڪري ٿيون آھن. سنڌو ماٿري ھڪ ’رڻ‘ وسيلي ھندستان کان ڌار ٿيل آھي، جنھن ڪري ھندستان جا مشھور پکي ھتي ڪين ٿين. ٻئي طرف سنڌ ۽ بلوچستان، ٻين علائقن جھڙوڪ ڏکڻ يورپ، اتر اوڀر آفريڪا، عرب ۽ ايران جي پکين لاءِ کليل آھن. سنڌ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻون، ۽ ان طرف پکين جي لڏي اچڻ جي رستن جي موافقت ڪري سنڌ پکين لاءِ سياري جو گھر آھي. ھيوم (Hume) پنھنجي ڪتاب اسٽري فيدرس (1873ع) ۾ پکين جا 2500 قسم ڄاڻايا آھن، جن جون 25 جنسون آھن. ائٽڪن (سن 1872ع) ڪل 400 جنسون ٻڌايون ۽ ساڳئي وقت ايٽس (Eates). سورلي جي سنڌگزيٽيئر ۾ 426 جنسون ڄاڻايون، جن مان 177 مڪاني ۽ باقي لڏي ايندڙ يا سانگي پکي آھن. سنڌ جي پکين جو تفصيلي بيان ھن مقالي جي دائري کان ٻاھر آھي. مختصر طور سنڌ ۾ ٽن قسمن جا ’پيڻ‘، 2 پيٽيئر (Cormorant)، 6 ٻگھ ۽ ڪانئرا، ھڪ لاکي ڄاڃي، 11 سانھ، 26 ھنجھ ۽ بدڪون، 17 سرڻيون، عقاب ۽ ڳجھون، 6 ڪونجون، 5 تتر ۽ ڀؤنتريا، 6 ٻاٽيڀڙ، 5 باز، ٽٽيھر، پلوور (Plover)، ڦوليارو، چيھو، ڪينو، ٽرن (Tern)، بي ايٽر (Bee eater)، ڪاٺ ڪٽو، ڪنگري، سانھڙو، چنڊول، سينڊ مارٽن (Sand Martin)، وھيو، بلبل، کٽياڻي، شرائيڪ (Shrike)، ٿريش (Thrush)، سينڊ پائپر (Sand Piper) وغيره قسم طور عام ملن ٿا. ڏاڙھي واري ڳجھ کيرٿر جي مٿانھن پٽن ۾ ملي ٿي. سنڌ ۾ جيڪي 6 ٻاٽيڀڙ ملن ٿا، تن مان سواءِ ڳٽو (Largepin Tailed) ۽ امپريل (Imperial) جي سڀ مڪاني آھن. چڪور (Chukor) سنڌ جي مٿانھن پٽن جو تتر آھي. ھندستاني تلور جيڪا اڳ ٿر ۾ عام ھئي، سا ناياب آھي. ھوبارا تلور (Houbara Bustard) بہ ناياب ٿيندي وڃي. فلوريڪن (Florican) جا سن 1875ع تائين عام ھئي، سا بھ ناپيد آھي. سفيد ھنجھھ پڻ منڇر ۾ ملي ٿو. ڪومب بدڪ بہ سنڌ جي ڏکڻن اوڀر ۾ ملي ٿي. ننڍڙو ھنجھ ۽ آڙي پڻ ٿورن حصن ۾ ملن ٿا. بيڪل آڙي (Baikal of Cluckingteal) پڻ سنڌ ۾ ڪڏھن ڪڏھن اچي ٿي. گولڊن آئي (Golden Eye) ۽ چيڪلو صرف ٻن جڳھين، اوڀر ناري ۽ منڇر ۾ ملن ٿا. ڀؤنتريو ھڪ موسمي پکي آھي، جيڪو حب ندي جي آسپاس رھي ٿو. باقي عام ڀؤنتريو (Rain Quail) ڪچي جي علائقن ۾ رھي ٿو. ’مور‘ حيدرآباد ۾ ٿرپارڪر ضلعي ۾ ملي ٿو. واديءَ مھراڻ ٻگھن، سانھھ، ڪانئرن، ڪينو، پيڻ، اگريٽس (Egrets) جي جنت آھي. ھنن جي آنن لاھڻ جون جايون تباه ٿي چڪيون آھن، ۽ ان سان گڏ شڪارين جي ڪري ڪيترا پکي منتشر ٿي ويا آھن. صرف 15 قسمن مان 6 نظر اچن ٿا. اھي سڀ پکي ڌٻڻ وارن ٻوٽن ۾ ئي گذارو ڪن ٿا.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === رڙھندڙ جانور يا سرڻا === سرڻا سنڌ ۾ عام طور ملن ٿا. آبھوا جي موافق ھئڻ ڪري ڪيترا ئي قسم، خصوصًا سانڊا ملن ٿا. ڇو تہ اھي پيلياآرڪٽڪ تائين محدود آھن. واڳون جيڪي ڪنھن زماني ۾ سنڌو درياءَ ۽ ڪن پراڻن ڦاٽن ۾ ھوندا ھئا، سي بہ کلن جي واپارين ڪري ناپيد آھن. ڌٻڻ وارا واڳون (Marsh crocodile) جيڪي ڪنھن وقت ۾ سنڌو درياءَ، ڍنڍن ۽ ڦاٽن ۾ ڏٺا ويندا ھئا، سي پڻ گھڻي ڀاڱي ختم ٿي ويا آھن، سواءِ ھاليجي ڍنڍ جي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> سنڌ جي ڍنڍن ۽ تلائن ۾ مٺي پاڻي جي ڪڇئن (Turtle) جا چار نرم کلن وارا قسم ملن ٿا. اھي ۽ ساڳئي وقت سائي رنگ جي سامونڊي ڪُمين جا قسم پڻ اقتصادي حيثيت رکن ٿا. ڇاڪاڻ تہ ولايت ۾ کاڌي طور استعمال ۾ اچن ٿا ۽ سندن کلون ڳھن ۽ ھار سينگار جي بہ ڪم اچن ٿيون. سڪي جا ٻن قسمن جا ڪڇئون ۽ مٺي پاڻيءَ جا چئن قسمن جا ڪڇئون ملن ٿا. سانڊن ۾ 11 قسم ڪرڙي (چچين) جا، ھڪيو بليفريس (Eublepharis) اٺ اگامڊس (Agamids)، ٻھ مانٽر (Monitors) يعني ڳوھون، پنج خاص قسم جا سانڊا ۽ ڏھھ اسڪنڪس (Skinks). سنڌ ۾ ڪوبھ شيميلان (Chameleon) ڪون ٿئي. ٿلھي پڇ واري ڪرڙي جو قصو دلچسپ آھي. اھا سنڌ جي خطرناڪ ”ھڻ کڻ“ آھي، جيتوڻيڪ اھا نقصانڪار ناھي. ’ڳوھن‘ جا ٽي قسم سنڌ ۾ ملن ٿا، جيڪي کلن جي واپارين جي ڪري ناياب ٿيندا وڃن. سنڌ ۾ ماڻھو انھن جي کلن مان طنبورا ۽ دھل ٺاھيندا آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز، ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> نانگن جي 43 قسمن مان 21 زھر کان خالي آھن. زھريلي قسمن ۾ چئن قسمن جا ڏند پويان وريل آھن ۽ باقي قسمن جا ڏند اڳيان وريل آھن، جن ۾ زھر ڀريل رھي ٿو. ڏند اڳيان وريل 18 قسمن مان 13 سامونڊي، 2 پِيَڻ، ھڪ واسينگ ۽ ٻھ کَپر آھن. انھيءَ سلسلي ۾ ھندستاني پيڻ جا ٿر ۾ ملي ٿي، سا قابلِ ذڪر آھي. عام چوڻي مطابق اھا پيڻ رات جو سمھڻ مھل ماڻھو جي ڇاتيءَ تي چڙھي، سندس وات ۾ زھر وجھي ھلي ويندي آھي. اھو ماڻھو گلي ۾ سخت سور جي باعث صبح کان اڳ ۾ ئي ختم ٿي ويندو آھي. پيڻ خطرناڪ بلائن مان ھڪ آھي، جا ڏنگي ٿي. جيئن تہ زھر، انسان جي تنتي سرشتي تي اثر انداز ٿئي ٿو، ۽ ماڻھو جي ساه کڻڻ واري نليءَ کي نقصان ٿو رسائي، تنھنڪري ڏنگيل ماڻھو ساه جي گھٽ سبب مري وڃي ٿو. کپر جو زھر، دل ۽ رت تي اثر انداز ٿئي ٿو ۽ رت جي بيجا زبان (جسم جي اندران ۽ ٻاھران) ٿيڻ ڪري موت واقع ٿئي ٿو.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === مڇيون === سنڌ جو سامونڊي ڪنارو، جنھن تي مڇي مري ٿي، سو 120 ميل تائين پکڙيل آھي، جنھن ۾ ڪيتريون کاريون ۽ ڍوريون آھن. درياءَ جو ڇوڙ ڦرندو رھي ٿو. پراڻا واه جھڙوڪ پراڻي ڦليلي، گھارو ۽ بگھاڙ اڄ بھ موجود آھن. سال 1819ع واري زلزلي درياءَ جي ڇوڙ ۾ ڪافي ڦيرڦار آندي. ڊي (Day) 224 مڇين جا قسم ڄاڻايا آھن، جن مان 160 سامونڊي ۽ 64 مٺي پاڻي جون آھن. صوفي (1957ع) ڪينجھر ڍنڍ مان 33 قسمن جون مڇيون ظاھر ڪيون آھن، جن ۾ 14 قسم پسنديده غذا جي اھميت رکن ٿا. سامونڊي مڇين جي خاص قسمن ۾ ڀوريون ۽ ڪاريون پاپليٽ، سرمائي سالمان (Salmon)، سول (Sole)، سارڊين (Sardine) ۽ بمبئي ڊڪ (Bombay duck) مشھور آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> پلو جيتوڻيڪ سامونڊي آھي، پر آنن لاھڻ لاءِ سنڌو درياءَ جو رخ ڪري ٿو. ھن جي سمنڊ مان لڏپلاڻ فيبروري ۽ مارچ ڌاري ٿئي ٿي. اھا مڇي ذائقيدار ٿئي ٿي، جيتوڻيڪ ان ۾ تمام گھڻا ڪنڊا ٿيندا آھن. پاڻيءَ جي قلت ۽ بئراجن جي ٺھڻ سان پلي جي افزائش تي تمام گھڻو اثر پيو آھي. ان لاءِ ڪو وقتائتو قدم کڻڻ گھرجي تہ جيئن ھن لذيذ مڇيءَ کي بچائي سگھجي. سنڌ جي 64 ڍنڍن، ڍورن ۽ تلائن ۾ ملندڙ مڇين مان ڪُرڙو، موراکي، ٿيلھي، کڳو، سينگاري، ڄرڪو ۽ گندڻ تمام شوق سان کاڌيون وڃن ٿيون. وڏيون ڍنڍون جھڙوڪ ڪينجھر، منڇر ھڏيرو ۽ ھاليجي، مڇين سان ڀرپور آھن. منڇر ڍنڍ جي گھٽجندڙ ايراضي افسوسناڪ آھي، ۽ ان لاءِ ڪو تڪڙو قدم کڻجي. ان جي سڪڻ ڪري پاڪستان ۾ پروٽين جو عظيم ذريعو ناپيد ٿي ويندو. ان سان گڏوگڏ اھي ڍنڍون، لکين لاڏائو پکين جو مندائتو گھر آھن. (Amphibia) ڏيڏرن جا ٽي قسم آھن ۽ ان کان سواٰءِ ٽوڊ (Toad) جا ٻھ قسم سنڌ ۾ ملن ٿا. جانور، انسان ذات جي وايومنڊل جو ھڪ حصو آھن ۽ انسان وانگر ارتقا جو نتيجو آھ.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> == آبادي ۽ انگ اکر== سنڌ جي آبادي برطانوي دور ۾ 1891ع ۾ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 2.9 ملين هئي، جڏهن سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو هئي<ref name="ايڪانومي">The Economy Of Modern Sindh Opportunities Lost & Lessons for Future A detailed book Review by Research & Training Wing PRODUCED BY: RESEARCH & TRAINING WING PLANNING & DEVELOPMENT DEPARTMENT GOVERNMENT OF SINDH , page 5</ref>. 1911ع ۾ سنڌ جي آبادي 3.5 ملين ۽ 1941ع ۾ 4.5 ملين تائين پهتي، جيڪا واڌ معاشي بهتري ۽ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هئي. 1936ع ۾ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري الڳ صوبو بڻايو ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. برطانوي دور جي آخر تائين سنڌ ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادريون، جهڙوڪ مسلمان، هندو، عيسائي، يهودي، پارسي ۽ بهايي، گڏجي رهنديون هيون. ورهاڱي کان اڳ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آبادي لڳ ڀڳ 70٪ هئي، جيڪا ورهاڱي کان پوءِ اردو ڳالهائيندڙ لڳ ڀڳ 15 لک مهاجرن جي آمد سبب گهٽجي 58٪ تائين آئي<ref name=" ايڪانومي"/>. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ملڪ ۾ ڇهه قومي مردم شماريون ٿيون آهن. 2017ع جي مردم شماري موجب پاڪستان جي ڪل آبادي 207,774,520 هئي، جنهن سان پاڪستان دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ بڻيو. 1998ع کان 2017ع تائين پاڪستان جي سالياني سراسري آبادي واڌ جي شرح 2.4٪ رهي. 2017ع ۾ سنڌ جي ڪل آبادي 47,886,051 هئي. ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي وڌڻ جا اهم سبب بين الصوبائي لڏپلاڻ ۽ ڳوٺن مان شهرن ڏانهن منتقلي رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي واڌ جي شرح 1961–1972ع دوران 4.63٪ هئي، جيڪا 1998–2017ع ۾ گهٽجي 2.4٪ ٿي وئي. سنڌ ۾ آباديءَ جي ڪثافت 1981ع ۾ 135 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا 2017ع ۾ وڌي 339 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر ٿي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. 2017ع ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 24.9 ملين مرد ۽ 23 ملين عورتون هيون. سنڌ ۾ صنفي تناسب (Sex Ratio) 108.58 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. ڳوٺاڻن علائقن ۾: 107.8 ۽ شهري علائقن ۾: 109.31<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ 52.02٪ آبادي شهري ۽ 47.98٪ ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندڙ هئي، جنهن سبب سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي وارو صوبو آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع جي مردم شماري موجب: انحصاري آبادي: 38.3٪ ڪم ڪندڙ آبادي: 61.7٪ <ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع ۾ عورتن جي ليبر فورس ۾ شرڪت صرف 3٪ هئي، جڏهن ته مردن جي شرڪت 58.8٪ هئي<ref name=" ايڪانومي"/>. تيز شهري واڌ سبب سنڌ ۾ ثانوي ۽ نيم شهري مرڪز جهڙوڪ نوابشاهه (نوشهرو فيروز)، گهوتڪي، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ڄامشورو ترقي ڪري رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آباديءَ جي تيز واڌ شهريڪاري، معاشي دٻاءُ، وسيلن جي کوٽ ۽ انفراسٽرڪچر تي بار وڌايو آهي. 2017ع تائين سنڌ جي آبادي واڌ جي شرح پاڪستان جي قومي شرح سان برابر ٿي چڪي آهي. {{Main|سنڌ جي مردم نگاري}} آباديءَ جو مطالعو- مردم نگاري، (Demography )علم آبادي- آبادي اڀياس- مردم نگاري- ماڻهن جي آدمشماري جو اڀياس، جنهن ۾ هنڌ، گهاٽائي، عمر، پکيڙ، جنس، نسل، ڌنڌو ۽ ٻيا شمارياتي انگ اکر ڏنل هجن. <ref>{{Citation |title=Demography {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title --> |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |accessdate=2016-12-15 |archive-date=2023-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015021439/http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |dead-url=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جي ضلعي آباديءَ موجب مردم شماري (2023ع)''' |- style="background:#6FA8DC; color:black;" ! درجو ! ضلعو ! آبادي ! حصو (%) |- style="background:#EAF3FF;" | 1 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] || align="right"|3,921,742 || align="center"|7.04 |- | 2 || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو]] || align="right"|3,822,325 || align="center"|6.86 |- | 3 || [[ڪورنگي ضلعو]] || align="right"|3,128,971 || align="center"|5.62 |- | 4 || [[ڪراچي اولهه ضلعو]] || align="right"|2,679,380 || align="center"|4.81 |- | 5 || [[خيرپور ضلعو]] || align="right"|2,597,535 || align="center"|4.66 |- | 6 || [[حيدرآباد ضلعو]] || align="right"|2,432,540 || align="center"|4.37 |- | 7 || [[ملير ضلعو]] || align="right"|2,432,248 || align="center"|4.37 |- | 8 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] || align="right"|2,329,764 || align="center"|4.17 |- | 9 || [[سانگهڙ ضلعو]] || align="right"|2,308,465 || align="center"|4.14 |- | 10 || [[ڪياماڙي ضلعو]] || align="right"|2,068,451 || align="center"|3.71 |- | 11 || [[بدين ضلعو]] || align="right"|1,947,081 || align="center"|3.50 |- | 12 || [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] || align="right"|1,845,102 || align="center"|3.31 |- | 13 || [[ٿرپارڪر ضلعو]] || align="right"|1,778,407 || align="center"|3.19 |- | 14 || [[نوشھروفيروز ضلعو]] || align="right"|1,777,082 || align="center"|3.19 |- | 15 || [[گهوٽڪي ضلعو]] || align="right"|1,772,609 || align="center"|3.18 |- | 16 || [[دادو ضلعو]] || align="right"|1,742,320 || align="center"|3.13 |- | 17 || [[ميرپورخاص ضلعو]] || align="right"|1,681,386 || align="center"|3.02 |- | 18 || [[سکر ضلعو]] || align="right"|1,639,897 || align="center"|2.94 |- | 19 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,514,869 || align="center"|2.72 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || align="right"|1,784,453 || align="center"|3.20 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو]] || align="right"|1,386,330 || align="center"|2.49 |- | 22 || [[ڪشمور ضلعو]] || align="right"|1,233,957 || align="center"|2.22 |- | 23 || [[عمرڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,159,831 || align="center"|2.08 |- | 24 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || align="right"|1,174,097 || align="center"|2.11 |- | 25 || [[ڄامشورو ضلعو]] || align="right"|1,117,308 || align="center"|2.01 |- | 26 || [[ٺٽو ضلعو]] || align="right"|1,083,191 || align="center"|1.95 |- | 27 || [[ٽنڊو الھيار ضلعو]] || align="right"|922,012 || align="center"|1.66 |- | 28 || [[مٽياري ضلعو]] || align="right"|849,383 || align="center"|1.53 |- | 29 || [[سجاول ضلعو]] || align="right"|839,292 || align="center"|1.51 |- | 30 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] || align="right"|726,119 || align="center"|1.30 |- style="background:#FFD966; font-size:110%;" ! colspan="2"|[[سنڌ]] ! align="right"|55,696,147 ! 100% |} {| class="wikitable" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ بابت اهم انگ اکر (2023ع)''' |- style="background:#93C47D;" ! اشاريه ! قدر |- | style="background:#D9EAD3;" | ڪل آبادي | style="background:#D9EAD3;" | '''55,696,147''' |- | style="background:#D9EAD3;" | ايراضي | style="background:#D9EAD3;" | '''140,914 چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | آباديءَ جي ڪثافت | style="background:#D9EAD3;" | '''395.2 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | سالياني آبادي واڌ (2017ع–2023ع) | style="background:#D9EAD3;" | '''2.6٪''' |- | style="background:#D9EAD3;" | پاڪستان جي ڪل آبادي ۾ حصو | style="background:#D9EAD3;" | '''23٪''' |- | style="background:#FFF2CC;" | سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ضلعو | style="background:#FFF2CC;" | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] (3,921,742) |- | style="background:#F4CCCC;" | سڀ کان گهٽ آبادي وارو ضلعو | style="background:#F4CCCC;" | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] (726,119) |} <small>'''ذريعو:''' [https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/8__sindh/ Citypopulation.de]، [[پاڪستان شماريات بيورو]]، 2023ع مردم شماري.</small> === جنس موجب آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ جنس موجب آبادي (2023ع) |label1=مرد |value1=52.1 |color1=#3366CC |label2=عورتون |value2=47.9 |color2=#DC3912 |label3=خواجه سرا |value3=0.01 |color3=#AAAAAA }} === عمر وارا مکيه گروهه === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ عمر وارا مکيه گروهه (2023ع) |label1=0–14 سال |value1=41.8 |color1=#3366CC |label2=15–64 سال |value2=55.2 |color2=#DC3912 |label3=65 سال يا وڌيڪ |value3=3.0 |color3=#FF9900 }} === شهري ۽ ٻهراڙي آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ شهري ۽ ٻهراڙي آبادي (2023ع) |label1=شهري |value1=54 |color1=#FF9900 |label2=ٻهراڙي |value2=46 |color2=#109618 }} === خواندگي (10 سال ۽ وڌيڪ عمر) === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ خواندگي (2023ع) |label1=پڙهيل لکيل |value1=57.5 |color1=#3366CC |label2=اڻ پڙهيل |value2=42.5 |color2=#DC3912 }} === مادري ٻولي موجب آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ مادري ٻوليون (2023ع) |label1=سنڌي |value1=60.1 |color1=#FF9900 |label2=اردو |value2=22.3 |color2=#3366CC |label3=پشتو |value3=5.3 |color3=#109618 |label4=پنجابي |value4=4.1 |color4=#DC3912 |label5=بلوچي |value5=2.2 |color5=#990099 |label6=سرائڪي |value6=1.6 |color6=#0099C6 |label7=هندڪو |value7=1.5 |color7=#DD4477 |label8=براهوي |value8=0.5 |color8=#66AA00 |label9=ميواٽي |value9=0.1 |color9=#B82E2E |label10=ڪوهستاني |value10=0.03 |color10=#316395 |label11=ٻيون ٻوليون |value11=2.3 |color11=#AAAAAA }} ==سياسي نظام== ===صوبائي حڪومتي نظام=== === سنڌ جا گورنر=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ گورنري ! تقرري جو اختيار ! اهم نوٽ / خدمتون |- | 1 | [[سر غلام حسين هدایت‌الله]] | 14 آگسٽ 1947 – 4 آڪٽوبر 1948 | گورنر جنرل پاڪستان | پاڪستان کان پوءِ سنڌ جو پهريون گورنر؛ آئين ساز اسيمبلي جو ميمبر. |- | 2 | [[شيخ دين محمد]] | 4 آڪٽوبر 1948 – 7 آڪٽوبر 1949 | گورنر جنرل پاڪستان | ابتدائي صوبائي انتظام جو تسلسل. |- | 3 | [[ميان امين‌الدين]] | 7 آڪٽوبر 1949 – 1 مئي 1953 | گورنر جنرل پاڪستان | ڪراچي وفاقي گادي بڻجڻ واري دور ۾ خدمتون. |- | 4 | [[جارج باڪسينڊل ڪانسٽينٽائن]] | 2 مئي 1953 – 12 آگسٽ 1953 | گورنر جنرل پاڪستان | قائم مقام گورنر. |- | 5 | [[حبيب ابراهيم رحيمٽوولا]] | 12 آگسٽ 1953 – 23 جون 1954 | گورنر جنرل پاڪستان | سفارتي ۽ انتظامي پسمنظر. |- | 6 | [[سيد محمد علي رشدي]] | 24 جون 1954 – 14 آڪٽوبر 1955 | گورنر جنرل پاڪستان | ون يونٽ کان اڳ آخري گورنر سنڌ. |- | colspan="5" | '''ون يونٽ دور: سنڌ صوبي جو وجود ختم''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | 7 | [[رخمان گل]] | 1 جولاءِ 1970 – 20 ڊسمبر 1971 | صدر پاڪستان | ون يونٽ ٽٽڻ کان پوءِ پهريون گورنر. |- | 8 | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | 24 ڊسمبر 1971 – 20 اپريل 1972 | صدر پاڪستان | عبوري انتظامي دور. |- | 9 | [[بيگم رعنا لياقت علي خان]] | 15 فيبروري 1973 – 28 فيبروري 1976 | صدر پاڪستان | سنڌ جي پهرين عورت گورنر. |- | 10 | [[ليفتيننٽ جنرل جميل الدين حسن]] | 1 مارچ 1976 – 5 جولاءِ 1977 | صدر پاڪستان | سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 24 مارچ 1985) |- | 11 | [[ليفٽيننٽ جنرل جهان داد خان]] | 7 اپريل 1984 – 4 جنوري 1987 | صدر پاڪستان | فوجي حڪمرانيءَ جو دور. |- | 12 | [[اشرف وزير تباني]] | 5 جنوري 1987 – 23 جون 1988 | صدر پاڪستان | سول انتظام ڏانهن واپسي. |- | 13 | [[جنرل رحيم الدين خان]] | 24 جون 1988 – 12 سيپٽمبر 1988 | صدر پاڪستان | مختصر عبوري دور. |- | 14 | [[جسٽس قديرالدين احمد]] | 12 سيپٽمبر 1988 – 18 اپريل 1989 | صدر پاڪستان | عبوري ۽ آئيني بندوبست. |- | 15 | [[فخرالدين جي ابراهيم]] | 19 اپريل 1989 – 6 آگسٽ 1990 | صدر پاڪستان | آئيني بحرانن ۾ اهم ڪردار. |- | 16 | [[محمود هارون]] | 6 آگسٽ 1990 – 18 جولاءِ 1993 | صدر پاڪستان | جمهوري دور ۾ گورنري. |- | 17 | [[حڪيم محمد سعيد]] | 19 جولاءِ 1993 – 23 جنوري 1994 | صدر پاڪستان | امن ۽ سماجي خدمتون. |- | 18 | [[ڪمال‌الدين اظفر]] | 22 مئي 1995 – 16 مارچ 1997 | صدر پاڪستان | سياسي هم آهنگي. |- | 19 | [[ليفٽيننٽ جنرل معين الدين حيدر]] | 17 مارچ 1997 – 17 جون 1999 | صدر پاڪستان | شهري انتظامي سڌارا. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (12 آڪٽوبر 1999 – 23 مارچ 2002) |- | 20 | [[ڊاڪٽر عشرت العباد خان]] | 27 ڊسمبر 2002 – 9 فيبروري 2015 | صدر پاڪستان | سنڌ جو سڀ کان ڊگهو عرصو رهندڙ گورنر. |- | 21 | [[محمد زبير]] | 2 فيبروري 2017 – 3 آگسٽ 2018 | صدر پاڪستان | سول سياسي پسمنظر. |- | 22 | [[عمران اسماعيل]] | 27 آگسٽ 2018 – 17 آگسٽ 2021 | صدر پاڪستان | وفاقي–صوبائي ڇڪتاڻ جو دور. |- | 23 | [[ڪامران ٽسوري]] | 10 آڪٽوبر 2022 – موجوده | صدر پاڪستان | موجوده گورنر سنڌ. |} ===سنڌ اسيمبلي=== === سنڌ جا وزير اعليَ=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ اقتدار ! سياسي وابستگي ! اهم نوٽس / خدمتون (مختصر) |- | 1 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 16 آگسٽ 1947 – 28 اپريل 1948 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | سنڌ جو پهريون وزيراعليٰ (پاڪستان کان پوءِ). |- | 2 | [[پير الاهي بخش]] | 4 مئي 1948 – 4 فيبروري 1949 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | شروعاتي صوبائي انتظام جي سرواڻي. |- | 3 | [[يوسف هارون]] | 18 فيبروري 1949 – 7 مئي 1950 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن جي اڳواڻي. |- | 4 | [[قاضي فضل الله]] | 8 مئي 1950 – 24 مارچ 1951 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | مختصر دور. |- | 5 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 24 مارچ 1951 – 29 ڊسمبر 1951 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | ٻيو دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ / سڌي انتظام''' (29 ڊسمبر 1951 – 22 مئي 1953) |- | 6 | [[پيرزادو عبدالستار]] | 22 مئي 1953 – 8 نومبر 1954 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | گورنر راڄ کان پوءِ چونڊيل حڪومت. |- | 7 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 9 نومبر 1954 – 13 آڪٽوبر 1955 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | ٽيون دور؛ ون يونٽ کان اڳ آخري CM. |- | colspan="5" | '''ون يونٽ دور (سنڌ صوبي جو ڌار ادارتي ڍانچو ختم)''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | colspan="5" | '''مارشل لا / عبوري انتظام''' (1 جولاءِ 1970 – 1 مئي 1972) |- | 8 | [[ممتاز علي ڀٽو]] | 1 مئي 1972 – 20 ڊسمبر 1973 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ون يونٽ کان پوءِ صوبي جي بحالي واري دور ۾ حڪومت. |- | 9 | [[غلام مصطفى جتوئي]] | 20 ڊسمبر 1973 – 5 جولاءِ 1977 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 1973ع جي آئين واري دور ۾ حڪومت. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 6 اپريل 1985) |- | 10 | [[غوث علي شاهه]] | 6 اپريل 1985 – 6 اپريل 1988 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | 1985ع کان پوءِ صوبائي حڪومت. |- | 11 | [[اختر علي غلام قاضي]] | 11 اپريل 1988 – 24 جون 1988 | آزاد / غير وابسته | مختصر چونڊيل دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ''' (24 جون 1988 – 2 ڊسمبر 1988) |- | 12 | [[قائم علي شاهه]] | 2 ڊسمبر 1988 – 25 فيبروري 1990 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل حڪومت. |- | 13 | [[آفتاب شعبان ميراني]] | 25 فيبروري 1990 – 6 آگسٽ 1990 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | مختصر دور. |- | 14 | [[ڄام صادق علي]] | 6 آگسٽ 1990 – 5 مارچ 1992 | [[اسلامي جمهوري اتحاد]] | امن امان/سياسي بحران وارو دور. |- | 15 | [[مظفر حسين شاهه]] | 6 مارچ 1992 – 19 جولاءِ 1993 | [[اسلامي جمهوري اتحاد]] | مختصر سياسي دور. |- | 16 | [[سيد علي مدد شاهه]] | 19 جولاءِ 1993 – 21 آڪٽوبر 1993 | نگران | نگران وزيراعليٰ. |- | 17 | [[عبدالله شاهه]] | 21 آڪٽوبر 1993 – 6 نومبر 1996 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل دور. |- | 18 | [[ممتاز علي ڀٽو]] | 6 نومبر 1996 – 22 فيبروري 1997 | نگران | نگران دور. |- | 19 | [[لياقت علي جتوئي]] | 22 فيبروري 1997 – 30 آڪٽوبر 1998 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] | چونڊيل دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ''' (30 آڪٽوبر 1998 – 17 جون 1999) |- | colspan="5" | '''1999–2002: وفاقي/فوجي دور (صوبائي سياسي ڍانچو معطل)''' |- | 20 | [[علي محمد مهر]] | 17 ڊسمبر 2002 – 9 جون 2004 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] | 2002ع کان پوءِ حڪومت. |- | 21 | [[ارباب غلام رحيم]] | 9 جون 2004 – 19 نومبر 2007 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] | صوبائي حڪومت. |- | 22 | [[عبدالقادر هاليپوٽو]] | 19 نومبر 2007 – 6 اپريل 2008 | نگران | نگران دور. |- | 23 | [[قائم علي شاهه]] | 6 اپريل 2008 – 21 مارچ 2013 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل حڪومت. |- | 24 | [[زاهد قربان علوي]] | 21 مارچ 2013 – 30 مئي 2013 | نگران | نگران دور. |- | 25 | [[قائم علي شاهه]] | 30 مئي 2013 – 29 جولاءِ 2016 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٽيون دور. |- | 26 | [[مراد علي شاهه]] | 29 جولاءِ 2016 – 28 مئي 2018 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | پهريون دور. |- | 27 | [[فضل الرحمان]] | 2 جون 2018 – 18 آگسٽ 2018 | نگران | نگران دور. |- | 28 | [[مراد علي شاهه]] | 18 آگسٽ 2018 – 14 آگسٽ 2023 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٻيون دور. |- | 29 | [[مقبول باقر]] | 14 آگسٽ 2023 – 27 فيبروري 2024 | نگران | نگران وزيراعليٰ. |- | 30 | [[مراد علي شاهه]] | 27 فيبروري 2024 – موجوده | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٽيون دور (هاڻوڪو). |} === سنڌ اسيمبلي جا اسپيڪر=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ اسپيڪرشپ ! نوٽ / اهم وضاحت |- | 1 | [[سيد ميران محمد شاهه]] | 26 فيبروري 1938 – 3 مئي 1948 | سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر؛ آزاديءَ کان پوءِ به عهدو سنڀاليو. |- | 2 | [[آغا بدرالدين خان دراني]] | 8 مارچ 1949 – 29 ڊسمبر 1951 | آزاديءَ بعد شروعاتي پارلياماني دور جو اسپيڪر. |- | 3 | [[مير غلام علي ٽالپر]] | 14 سيپٽمبر 1953 – 21 مارچ 1955 | ون يونٽ کان اڳ وارو دور. |- | 4 | [[پير قربان علي شاهه]] | 26 مارچ 1955 – 14 آڪٽوبر 1955 | ون يونٽ لاڳو ٿيڻ کان اڳ آخري اسپيڪر. |- | colspan="4" | '''ون يونٽ دور – سنڌ اسيمبلي معطل''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | 5 | [[غلام رسول خان کيهر]] | 2 مئي 1972 – 3 مارچ 1977 | ون يونٽ ٽٽڻ کان پوءِ پهريون چونڊيل اسپيڪر. |- | 6 | [[آغا صدرالدين خان دراني]] | 13 مارچ 1977 – 4 جولاءِ 1977 | مختصر سياسي دور. |- | colspan="4" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 1985) |- | 7 | [[عبدالله حسين هارون]] | 6 اپريل 1985 – 13 مارچ 1986 | غير جماعتي چونڊن کان پوءِ اسپيڪر. |- | 8 | [[سيد مظفر حسين شاه]] | 6 اپريل 1986 – 1 ڊسمبر 1988 | اسيمبلي جي ٻيهر بحاليءَ وارو دور. |- | 9 | [[سيد عبدالله شاهه]] | 1 ڊسمبر 1988 – 5 نومبر 1990 | جمهوري دور جو اسپيڪر. |- | 10 | [[عبدالرزاق خان]] | 5 نومبر 1990 – 19 آڪٽوبر 1993 | سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 11 | [[غلام بخت خان مهر]] | 19 آڪٽوبر 1993 – 22 فيبروري 1997 | چونڊيل اسيمبلي جو اسپيڪر. |- | 12 | [[نواب مرزا (وڪيل)]] | 22 فيبروري 1997 – 26 آڪٽوبر 1998 | نواز شريف دور ۾ اسپيڪر. |- | colspan="4" | '''گورنر راڄ / اسيمبلي معطل''' (1998 – 2002) |- | 13 | [[سيد مظفر حسين شاه]] | 14 ڊسمبر 2002 – جنوري 2008 | ٻيهر اسپيڪرشپ؛ ڊگهو پارلياماني دور. |- | 14 | [[نثار احمد کهڙو]] | 18 فيبروري 2008 – 30 مئي 2013 | جمهوري تسلسل ۽ آئيني دور. |- | 15 | [[آغا سراج خان دراني]] | 30 مئي 2013 – 25 فيبروري 2024 | سنڌ جو سڀ کان ڊگهو عرصو رهندڙ اسپيڪر. |- | 16 | [[سيد اويس قادر شاهه]] | 25 فيبروري 2024 – موجوده | موجوده اسپيڪر سنڌ صوبائي اسيمبلي. |} === وفاق سان تعلق=== === عدالتي نظام=== === مڪاني حڪومتي نظام=== ====ميٽروپوليٽن ڪارپوريشنون==== ====ميونسيپل ڪارپوريشنون==== ====ترقياتي اٿارٽيون==== ===صوبائي اليڪشن ڪميشن=== ===قومي اسيمبلي جا تڪ=== ===صوبائي اسيمبلي جا تڪ=== === سياسي تنظيمون ==== ====غير سرڪاري تنظيمون==== == انتظامي ورھاست== ===ڊويزنون=== ===ضلعا=== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%; text-align:center;" | سنڌ جا ضلعا |- style="background:#6FA8DC; text-align:center;" ! نقشو ! ترتيب ! ضلعو ! ضلعي جو صدر مقام ! ايراضي (چورس ڪلوميٽر) ! آبادي (2017ع) ! آبادي جي گهاٽائي<br>(ماڻهو في چورس ڪلوميٽر) |- | rowspan="30" | [[فائل:Sindh Districts.svg|400px|سنڌ جا ضلعا]] | 1 | [[بدين ضلعو|بدين]] | [[بدين]] | 6,470 | 1,804,516 | 279 |- | 2 | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] | [[مٺي]] | 19,808 | 1,649,661 | 83 |- | 3 | [[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊو الهيار]] | [[ٽنڊو الهيار]] | 1,573 | 836,887 | 532 |- | 4 | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]] | [[ٽنڊو محمد خان]] | 1,814 | 677,228 | 373 |- | 5 | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] | [[ٺٽو]] | 7,705 | 979,817 | 127 |- | 6 | [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] | [[جيڪب آباد]] | 2,771 | 1,006,297 | 363 |- | 7 | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] | [[ڪوٽڙي]] | 11,250 | 993,142 | 88 |- | 8 | [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 1,022 | 2,201,079 | 2,155 |- | 9 | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | [[خيرپور، پاڪستان|خيرپور]] | 15,925 | 2,405,523 | 151 |- | 10 | [[دادو ضلعو|دادو]] | [[دادو، پاڪستان|دادو]] | 8,034 | 1,550,266 | 193 |- | 11 | [[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]] | [[سانگھڙ]] | 10,259 | 2,057,057 | 200 |- | 12 | [[سجاول ضلعو|سجاول]] | [[سجاول]] | 8,699 | 781,967 | 90 |- | 13 | [[سکر ضلعو|سکر]] | [[سکر]] | 5,216 | 1,487,903 | 285 |- | 14 | [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] | [[شڪارپور، پاڪستان|شڪارپور]] | 2,577 | 1,231,481 | 478 |- | 15 | [[شهيد بينظيرآباد ضلعو|شهيد بينظيرآباد]] | [[نوابشاهه]] | 4,618 | 1,612,847 | 349 |- | 16 | [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] | [[عمرڪوٽ]] | 5,503 | 1,073,146 | 195 |- | 17 | [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] | [[قمبر]] | 5,599 | 1,341,042 | 240 |- | 18 | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] | [[ڪراچي]] | 165 | 2,909,921 | 17,625 |- style="background:#FFF2CC;" | 19 | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] | [[ڪراچي]] | 85 | 1,791,751 | 21,079 |- style="background:#FFF2CC;" | 20 | [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] | [[ڪراچي]] | 62 | 2,972,639 | 48,336 |- style="background:#FFF2CC;" | 21 | [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] | [[ڪراچي]] | 630 | 3,914,757 | 6,212 |- | 22 | [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] | [[ڪنڌڪوٽ]] | 2,551 | 1,089,169 | 427 |- style="background:#FFF2CC;" | 23 | [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] | [[ڪورنگي]] | 95 | 2,457,019 | 25,918 |- style="background:#F4CCCC;" | 24 | [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] | [[ڪياماڙي]] | — | — | — |- | 25 | [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] | [[ميرپور ماٿيلو]] | 6,506 | 1,647,239 | 253 |- | 26 | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] | [[لاڙڪاڻو]] | 1,906 | 1,524,391 | 800 |- | 27 | [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] | [[مٽياري]] | 1,459 | 769,349 | 527 |- style="background:#FFF2CC;" | 28 | [[ملير ضلعو|ملير]] | [[ملير]] | 2,635 | 2,008,901 | 762 |- | 29 | [[ميرپور خاص ضلعو|ميرپور خاص]] | [[ميرپور خاص]] | 3,319 | 1,505,876 | 454 |- | 30 | [[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهرو فيروز]] | [[نوشهرو فيروز]] | 2,027 | 1,612,373 | 369 |} === سنڌ جا وڏا شھر=== {{Main|سنڌ جا شهر}} {| class="wikitable" style="width: 70%; font-size: 85%; border: #999 solid 1px; text-align: lcenter; margin-bottom: 0; margin: 1em auto 1em auto" |- ! colspan="5" style="text-align:center; background:YellowGreen;"| '''مُک شهرن جي فهرست''' |- ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| درجو ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| شهر ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| ضعا ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| آبادي ! rowspan=11 width:150| <br/>[[فائل:Mohenjodaro - view of the stupa mound.JPG|border|90px]]<br/>[[موهن جو دڙو]]<br/> |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 1 ||align=right | '''[[ڪراچي]]''' ||align=right | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|اوڀر ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي اولهه ضلعو|اولهه ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڏکڻ ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي مرڪزي ضلعو|مرڪزي ڪراچيl]]<br/>[[ملير ضلعو|ملير]]<br/>[[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] || 14,910,352 |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 2 ||align=right | '''[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]''' ||align=right | [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] || 1,732,693 |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 3 ||align=right | '''[[سکر]]''' ||align=right | [[سکر ضلعو|سکر]] || 1,400,000 |- |- | colspan="5" style="text-align:center; background:#f5f5f5;"| '''ذريعو: [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|پاڪستاني آدمشاري، 2017ع]]<ref name=census>{{cite web |url=http://www.pbscensus.gov.pk |title=Pakistan Bureau of Statistics - 6th Population and Housing Census |website=www.pbscensus.gov.pk}}</ref>''' |- | colspan="5" style="text-align:center; background:#f5f5f5;"| '''هن ۾ ضلعن جي صرف شهري آبادي ڏيکاريل آهي.''' |} == ثقافت ۽ تھذيب == ===سنڌيت=== سنڌيت هڪ وسيع، گهڻ-تہذيبي ۽ جذب ڪندڙ سماجي-ثقافتي تصور آهي، جنهن صديون گذرڻ سان مختلف تهذيبن ۽ سڀيتائن جا اثر پنهنجي اندر جذب ڪيا آهن. سنڌ جي سرزمين تي ايراني، يوناني، سٿين، هڻ، شاڪ، عربي ۽ ترڪي اثر موجود رهيا آهن، جڏهن ته ويجهي تاريخ ۾ آيل اسلام پڻ مقامي تهذيبي عنصرن سان ملي سنڌي تهذيب جو حصو بڻجي ويو. نتيجي طور سنڌ ۾ هڪ اهڙو سماجي ۽ فڪري ڍانچو تشڪيل ٿيو، جيڪو پنهنجي نوعيت ۾ ٻين علائقن کان الڳ سڃاڻپ رکي ٿو. سنڌ ۾ اسلام جو اظهار خاص طور [[تصوف]] جي صورت ۾ ٿيو، جيڪو مقامي فڪري روايتن، خاص طور [[ويدانت]]، سان فڪري ۽ روحاني لاڳاپو رکي ٿو. ان سنگم سبب سنڌي سماج ۾ مذهبي رواداري، عدم تشدد ۽ گڏيل عقيدت جا رويا مضبوط رهيا آهن. انهيءَ پس منظر ۾ سنڌي اسلام کي صوفين ۽ سنتن سان ڳنڍيل، انسان دوست ۽ سماجي هم آهنگيءَ جو مظہر سمجهيو وڃي ٿو. سنڌي روايت ۾ ڪيترائي اهڙا مثال ملن ٿا، جتي هڪ ئي روحاني شخصيت کي مختلف مذهبي سڃاڻپن سان ياد ڪيو ويو آهي. مثال طور، هندو برادري [[اڏيرو لعل]] کي مڃي ٿي، جڏهن ته مسلمان ساڳئي شخصيت کي شيخ طاهر جي نالي سان سڃاڻن ٿا. اهڙيءَ ريت هندو روايت ۾ لالو جئسراج ۽ مسلمان روايت ۾ [[منگهوپير]] ساڳئي روحاني مرڪز سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا، جنهن جي زيارت اڄ به جاري آهي. ڪجهه روايتن موجب، منگهوپير، لال شهباز قلندر ۽ ملتان جي غوث بهاءُالحق والدين جلال سرخ پاڻ ۾ روحاني ساٿي هئا، ۽ انهن سان لاڳاپيل “چوياري” جي روايت سيوهڻ سان وابسته سمجهي وڃي ٿي. جيتوڻيڪ اهڙيون روايتون تاريخي تنقيد جي دائري ۾ اچن ٿيون، پر اهي سنڌي سماج ۾ هندو ۽ مسلمان روحاني روايتن جي گڏيل قبوليت کي ظاهر ڪن ٿيون. انهيءَ تسلسل ۾، راجا ڀرتري ۽ لال شهباز قلندر جهڙيون شخصيتون مختلف مذهبي برادرين ۾ احترام سان ياد ڪيون وڃن ٿيون. اهڙيءَ ريت ستين جو آستان (روهڙي) پڻ سنڌي سماج ۾ مذهبي فرق کان مٿانهون ٿي گڏيل عقيدت جو مرڪز رهيو آهي. اهي سڀ عنصر سنڌي تهذيب کي هڪ منفرد رنگ ۽ سڃاڻپ ڏين ٿا. اگرچه صوفي روايتن جو جنم ٻين علائقن ۾ به ٿيو، پر سنڌ جي سماجي ۽ فڪري ماحول انهن روايتن کي خاص قوت ۽ قبوليت بخشي. نتيجي طور، صوفيانه سوچ سنڌ ۾ پختگي اختيار ڪئي. ساڳئي وقت، ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم پڻ سنڌ ۾ داخل ٿيا، پر مقامي تهذيبي ڍانچي ۾ مڪمل طور پنهنجو الڳ وجود قائم نه ڪري سگهيا ۽ وقت سان گڏ سنڌيت جي وسيع دائري ۾ ضم ٿي ويا. ڀڳتي ڪال دوران به سک پنٿ سنڌ ۾ پنهنجو الڳ “اڪالي روپ” قائم نه ڪري سگهيو، جيڪو سنڌي تهذيب جي جذب ڪندڙ صلاحيت کي ظاهر ڪري ٿو<ref name="autogenerated1"/>. ===لباس=== ===ڪلاسيڪل موسيقي=== ===لوڪ ورثا=== ==قديم آثار== سنڌ تاريخي لحاظ کان ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين تهذيبن جو مرڪز رهي آهي. هتي موجود آثارِ قديمه انساني آبادڪاريءَ جي شروعاتي دور، سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب، بدھ ۽ هندو دور، عرب-اسلامي حڪمراني، ۽ وچئين دور جي سياسي ۽ مذهبي ارتقا کي واضح ڪن ٿا. موهن جو دڙو جهڙا عالمي اهميت وارا شهر، بانڀور ۽ منصوره جهڙا ابتدائي اسلامي مرڪز، برهمڻ آباد جهڙا قديم هندو-بدھ شهر، مڪلي جهڙو عظيم قبرستان، ۽ ٿرپارڪر جا جين مندر سنڌ جي گهڻ تهذيبي تاريخ جا زنده شاهد آهن. ===سنڌ ۾ واقع قديم آثارن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! ماڳ جو نالو ! هنڌ / علائقو / ضلعو ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[موهن جو دڙو]] | [[ڏوڪري]] ڀرسان، [[سنڌو درياهه]] جو ساڄو ڪنارو، [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو عالمي شهرت يافته شهر (2600–1900 ق.م)، [[يونيسڪو عالمي ورثو]]. |- | 2 | [[ڀنڀور]] | ڀنڀور، [[گهارو]] [[کاري]]ءَ ڀرسان، [[ٺٽو ضلعو]] | قديم بندرگاهه؛ [[محمد بن قاسم]] جي دور سان منسوب ابتدائي اسلامي شهر. |- | 3 | [[برهمڻ آباد]] | برهمڻ آباد–[[منصوره، سنڌ|منصوره]] علائقو، مرڪزي سنڌ (سانگهڙ/نوابشاهه پٽي) | قديم هندو-ٻڌ شهري مرڪز؛ پوءِ عرب دور ۾ منصوره جي قيام سان لاڳاپيل. |- | 4 | [[منصوره]] | برهمڻ آباد ڀرسان، [[سانگھڙ ضلعو]] مرڪزي سنڌ | سنڌ جي پهرين اسلامي گادي؛ عرب دور جو اهم شهر. |- | 5 | [[چانھون جو دڙو]] | [[نوابشاھ]] ڀرسان، [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] | سنڌو تهذيب جو اهم صنعتي ۽ دستڪاري مرڪز. |- | 6 | [[آمري]] | [[منڇر ڍنڍ]] ڀرسان، [[مانجهند]]، [[ڄامشورو ضلعو]] | سنڌو تهذيب کان اڳ واري (ھڙاپا جي شروعاتي) ثقافت جو ماڳ. |- | 7 | [[ڪوٽ ڏيجي]] | ڪوٽ ڏيجي، 25 ڪلوميٽر [[خيرپور]] کان، [[خيرپور ضلعو]] | قبل از سنڌو تهذيب قلعو ۽ دڙو؛ شهري ارتقا جا شروعاتي ثبوت. |- | 8 | [[لکڻ جو دڙو]] | [[روهڙي]]–[[سکر]] ڀرسان، [[سکر ضلعو]] | وڏو قديم دڙوئ؛ سنڌو تهذيب سان لاڳاپيل. |- | 9 | [[جھڪر جو دڙو]] | [[موهن جو دڙو]] علائقو، [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | جهڪر ثقافت؛ سنڌو تهذيب کان پوءِ جو دور. |- | 10 | [[ڪاهو جو دڙو]] | [[ٺٽو]]/[[بدين]] علائقو، ڏکڻ سنڌ | ٻڌ دور جو دڙو؛ [[اسٽوپا]] ۽ مذهبي ڍانچا. |- | 11 | [[مڪلي قبرستان]] | [[مڪلي]] ٽڪري، [[ٺٽو]] شهر ڀرسان، [[ ٺٽو ضلعو]] | دنيا جو وڏو اسلامي قبرستان (14هين–18هين صدي)، [[يونيسڪو عالمي ورثو]]. |- | 12 | [[چوڪنڊي قبرستان]] | ڪراچي کان اوڀر، قومي شاهراهه ڀرسان، [[ملير ضلعو]] | پٿر تي نقاشي ٿيل اسلامي دور جا مقبرا. |- | 13 | [[ڀوڏيسر جا مندر]] | ڀوڏيسر، [[ننگرپارڪر]] ڀرسان، [[ ٿرپارڪر ضلعو]] | [[جين مت|جين]] دور جا مندر؛ ماربل جي نفيس تعمير. |- | 14 | [[نگرپارڪر جا جين مندر]] | [[ڪارونجھر جبل|ڪارونجهر]] جبلن جو علائقو، [[ٿرپارڪر ضلعو]] | 14هين–15هين صدي جا جين مذهبي ماڳ. |- | 15 | [[سرج جي ٽڪري]] | [[روهڙي]] ٽڪريون، [[سکر ضلعو]] | قديم رهائشي ۽ مذهبي ماڳن جو مجموعو. |- | 16 | [[پير شاھ جڙيو]] | [[ڪيٽي بندر]] ڀرسان، [[سنڌو ڊيلٽا]]، [[ٺٽو ضلعو]] | قديم بندرگاهه ۽ واپاري مرڪز سان لاڳاپيل ماڳ. |} ==ٻوليون== ===سنڌي ٻولي=== سنڌي ٻولي ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين، زندهه ۽ مسلسل ارتقا ڪندڙ ٻولين مان هڪ آهي. هي ٻولي بنيادي طور تي سنڌ جي تاريخي خطي سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته سنڌي ڳالهائيندڙ برادريون [[هندستان]]، وچ اوڀر، يورپ ۽ اتر آمريڪا تائين پکڙيل آهن. لسانياتي لحاظ کان سنڌي ٻولي هند-آريائي ٻولين جي اتر-اولهه شاخ سان تعلق رکي ٿي ۽ ان جو رشتو سڌو سنئون پراڪرتي ۽ اپڀرنس مرحلن سان جڙيل آهي. سنڌي ٻولي جي ارتقا جو سلسلو قديم [[انڊو يورپي ٻوليون|هند-يورپي لساني خاندان]] تائين پهچي ٿو. آثار قديمه، لساني شواهد ۽ تاريخي متن اهو ظاهر ڪن ٿا ته سنڌي ٻوليءَ جا ابتدائي روپ ويدڪ ۽ بعد ۾ پراڪرتي ٻولين سان رابطي ۾ رهيا. عرب دور (اٺين صدي عيسوي) ۾ سنڌي ٻولي اسلامي دنيا سان رابطو قائم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ عربي ۽ فارسي لفظن جو وڏو ذخيرو سنڌي ۾ شامل ٿيو. هي رابطو سنڌي ٻوليءَ کي نه صرف لغوي طور مالا مال بڻايو، پر فڪري، فقهي ۽ ادبي ميدانن ۾ به وسعت عطا ڪئي. سنڌي ٻولي جي هڪ نمايان خصوصيت ان جو گهڻ رخي رسم الخط آهي. موجوده دور ۾ پاڪستان ۾ سنڌي ٻولي بنيادي طور عربي-فارسي بنياد واري سنڌي رسم الخط ۾ لکي وڃي ٿي، جيڪو اضافي نقطن ۽ اکرن سان مقامي آوازيات کي مڪمل نموني ظاهر ڪري ٿو. جڏهن ته هندستان ۾ سنڌي ٻولي ديوناگري ۽ ڪڏهن ڪڏهن خدابادي رسم الخط ۾ به لکي وڃي ٿي. هي گهڻ رسم الخط هجڻ سنڌي ٻوليءَ کي لسانياتي مطالعي جي لحاظ کان خاص اهميت عطا ڪري ٿو. سنڌي ٻولي [[آوازيات]] جي حوالي سان ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان امير ٻولين مان هڪ آهي. سنڌي ۾ ٻهراڙي ۽ شهري لهجن سميت ڪيترائي صوتي فرق موجود آهن، جن ۾ امپلاسيو (implosive) آواز خاص طور تي نمايان آهن، جيڪي گهڻين هند-آريائي ٻولين ۾ ناياب آهن. صرفيات جي لحاظ کان سنڌي ٻولي اسم، فعل، صفت ۽ ضمير جي پيچيده پر منظم نظام تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ جنس، عدد ۽ حالت جا واضح اصول ملن ٿا. سنڌي ٻولي جو نحوي ڍانچو بنيادي طور فاعل–مفعول–فعل (SOV) ترتيب تي ٻڌل آهي، جيڪو ان کي ٻين هند-آريائي ٻولين جهڙوڪ [[اردو]] ۽ [[هندي]] سان ويجهو رکي ٿو. بهرحال، سنڌي ٻوليءَ ۾ جملن جي لچڪدار جوڙجڪ ۽ معاون فعلن جو وسيع استعمال ان کي اظهار جي لحاظ کان گهڻو وسيع بڻائي ٿو. سنڌي ٻولي جو لغوي ذخيرو مختلف تہذيبن جي گڏيل ورثي جو نتيجو آهي. ان ۾ سنسڪرتي، پراڪرتي، عربي، فارسي، ترڪي ۽ جديد دور ۾ انگريزي اثرات نمايان نظر اچن ٿا. هي گڏيل لغوي ورثو سنڌي ٻوليءَ کي نه صرف مقامي پر بين الاقوامي فڪري وهڪرن سان به ڳنڍي ٿو. سنڌي ٻوليءَ جي ادبي تاريخ انتهائي قديم ۽ وسيع آهي. صوفي شاعري، لوڪ ادب، داستانوي روايتون ۽ جديد نثر سنڌي ادب جا اهم ستون آهن. خاص طور تي صوفي شاعرن سنڌي ٻوليءَ کي فڪري اوچائي عطا ڪئي ۽ ان کي روحانيت، انسان دوستي ۽ سماجي انصاف جو ذريعو بڻايو. جديد دور ۾ ناول، افسانو، تنقيد ۽ صحافت سنڌي ادب کي نون رخن ڏانهن وڌايو آهي. اڄ سنڌي ٻولي [[سنڌ]] جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ تعليمي، عدالتي ۽ انتظامي نظام ۾ استعمال ٿئي ٿي. جديد دور ۾ ڊجيٽل ميڊيا، يونيڪوڊ معيار ۽ آن لائين مواد جي واڌ ويجهه سنڌي ٻوليءَ کي عالمي سطح تي وڌيڪ رسائي ڏني آهي. ٻوليءَ جي معياري بڻائڻ، اصطلاحي ترقي ۽ تعليمي پاليسين ۾ انضمام لاءِ مختلف علمي ۽ سرڪاري ادارا ڪم ڪري رهيا آهن. سنڌي ٻولي صرف رابطي جو ذريعو نه پر هڪ تاريخي شعور، فڪري ورثي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مظبوط مظھر آهي. ان جي لسانياتي بناوت، ادبي روايت ۽ تاريخي تسلسل سنڌي ٻوليءَ کي ڏکڻ ايشيا جي اهم ترين ٻولين مان هڪ بڻائين ٿا، جيڪا ماضي، حال ۽ مستقبل کي هڪ ئي وهڪري ۾ جوڙي ٿي. ===اردو ٻولي=== ===بلوچي ٻولي=== ===سرائيڪي ٻولي=== ===سنڌ ۾ ڳالھايون ويندڙ ٻيون ٻوليون=== ===سنڌي ٻولي اٿارٽي=== سنڌي ٻولي اٿارٽي هڪ خودمختيار ادارو آهي، جيڪو سنڌ حڪومت جي ثقافت ۽ سياحت کاتي جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ ڪم ڪري رهيو آهي. اٿارٽيءَ جو هڪ بورڊ آف گورنرس آهي، جيڪو اٿارٽيءَ جي ڪم ڪار جي نگراني ڪرڻ سان گڏ، اٿارٽيءَ جي مقصدن لاءِ پاليسيون جوڙيندو رهندو آهي. هن اداري جو پهريون بورڊ آف گورنرس، سنڌ جي نامياري عالم ۽اسڪالر ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي سربراهيءَ ۾ جوڙيو ويو هو. اٿارٽيءَ جي قيام واري وقت کان وٺي، مختلف عالم اديب هن اداري جا چيئرمئن مقرر ڪيا ويا، جن وقت بوقت پنهنجي علمي ۽ ادبي قابليت ۽ استعداد سان سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ ترويج لاءِ ڪم ڪيو<ref>[https://web.archive.org/web/20250101000000/http://sl.sindhila.org/ سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو — Web Archive]. سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو (Sindhi Language Authority) سرڪاري ويب سائيٽ. رسائي تاريخ: 7 جنوري 2026.</ref> ===موئن جو دڙو=== ===ڀنڀور=== ===ڪوٽ ڏيجي وارا آثار=== ===ڪاڻو جو دڙو=== ===ننگر پارڪر وارو جين مندر=== ===رني ڪوٽ=== ===برھمڻ آباد جا آثار=== ===بکر ۽ اروڙ وارا قلعا=== ===حيدرآباد وارا قلعا=== ===عمرڪوٽ وارو قلعو=== ===عجائب گھر=== ==مذھب== ===سنڌ ۾ عيسائيت=== اهو چوڻ غلط آهي ته عيسائيت پهريون ڀيرو سنڌ ۾ انگريزن متعارف ڪرائي. حقيقت ۾ عيسائيت سنڌ ۾ ان کان گهڻو اڳ پهتي هئي، جڏهن اها اڃا برطانيا تائين به نه پهتي هئي. اسان جي موجوده عيسوي دور جي پهرين صديءَ ۾، حضرت عيسيٰؑ جي اصحابين مان هڪ، سينٽ ٿامس، هندستان آيو ۽ ٽيڪسيلا (راولپنڊي جي ويجهو) جي بادشاهه گونڊوفرس کي عيسائيت قبول ڪرائي، جيڪو ان وقت سنڌو ماٿريءَ جو حڪمران هو. اهڙي طرح، سنڌ وٽ هڪ عيسائي بادشاهه موجود هو، ان کان گهڻو اڳ، جڏهن برطانيا وٽ اهڙو ڪو بادشاهه نه هو. ان کان پوءِ، جڏهن عراق، ايران ۽ ٻين پاڙيسري ملڪن ۾ وڌيڪ کان وڌيڪ ماڻهن عيسائيت اختيار ڪئي، ته اهي واپاري رستن ذريعي سنڌو ماٿريءَ ڏانهن سفر ڪرڻ لڳا، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ عيسائين جي هڪ برادري وجود ۾ آئي. ان بابت ڪي اشارا ۽ ثبوت موجود آهن، پر پوءِ ايندڙ حملي آورن انهن ڪتبن ۽ يادگارن کي تباهه ڪري ڇڏيو، جيڪي عيسائيت جي هن ابتدائي دور بابت وڌيڪ ڄاڻ فراهم ڪري سگهيا پئي<ref>Did the British Introduce · Christianity into Sind By Rev. Achilles Meersman, O.F.M.; SINDH OBSERVER Selection from the Jouunal of Sindh Historical Society; page 99; Edited by: Dr.Mubarak Ali; </ref>. بعد ۾ عيسائي ٻيهر سنڌ ڏانهن موٽي آيا. هي عمل ڪڏهن ٿيو، ان بابت پڪ سان ڪجهه چئي نٿو سگهجي. ايترو ضرور معلوم آهي ته عيسائين لاءِ مذهبي عبادتون ڪرائڻ خاطر وقت بوقت ڪنهن پادريءَ جو سنڌ اچڻ ضروري هوندو هو. اهو سلسلو گهٽ ۾ گهٽ انگريزن جي آمد کان ڪجهه سال اڳ تائين جاري رهيو. اهڙيءَ طرح اسان پڙهون ٿا ته گهٽ ۾ گهٽ 1810ع تائين آگسٽيني آرڊر سان تعلق رکندڙ هڪ ڪئٿولڪ پادري هن مقصد لاءِ ڪراچي ايندو رهيو. ان کان پوءِ 1840ع ۾ حيدرآباد ۾ هڪ پادري مقرر ڪيو ويو، ۽ ان وقت کان وٺي سنڌ ۾ عيسائين جي مستقل موجودگي رهي آهي، جن جون پنهنجون گرجا گهر ۽ باقاعده مذهبي عبادتون ٿينديون رهيون آهن. انهن عيسائين سنڌ جي ترقيءَ ۾ خاص طور تعليم جي ميدان ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جيڪو هنن تقريباً هڪ صدي اڳ شروع ڪيو<ref>Did the British Introduce · Christianity into Sind By Rev. Achilles Meersman, O.F.M.; SINDH OBSERVER Selection from the Jouunal of Sindh Historical Society; page 99 & 100; Edited by: Dr.Mubarak Ali; </ref>. === اسلام جو ڦهلاء === محمد بن قاسم جي سنڌ فتح ڪرڻ کان بعد هتي اسلام جي پرچار شروع ٿي وئي. [[اسلامي حڪومت]] ۾ سنڌ واسين سان سهڻو ورتاء ڪيو ويو.. هندن کي پنهنجي مذهب مطابق هلڻ جي مڪمل آزادي هئي. ساڻن هر قسم جون رعايتون ڏنيون ويون. جنهن ڪري ماڻهو مسلمانن کان متاثر ٿيندي [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳا. حضرت [[عمر بن عبدالعزيز]] پنهنجي عهد [[خلافت]] ۾ هندو سردارن ڏانهن اسلام جي دعوت موڪلي، جنهن تي ڪيترائي هندو راجا مسلمان ٿيا. انهن ۾ [[راجا ڏاهر]] جو پٽ [[راجا جيسيه]] به شامل هو.<ref>جنت السنڌ </ref> ==تعليم== تعليم جو شعبو سنڌ جي سماجي ۽ معاشي ترقي جو هڪ بنيادي جزو آهي ۽ صوبو اعليٰ تعليم، فني تربيت ۽ مهارتن جي ترقي لاءِ هڪ اهم مرڪز طور اڀري رهيو آهي. وڌندڙ آبادي، تعليم حاصل ڪرڻ جي خواهش ۽ ماهر افرادي قوت جي طلب سبب صوبي ۾ تعليمي ادارن، فني تربيت مرڪزن ۽ ڊجيٽل سکيا جي پليٽفارمن جي قيام لاءِ وسيع موقعا موجود آهن. سنڌ حڪومت تعليمي سڌارن کي ترجيح ڏني آهي، جنهن تحت تعليمي انفراسٽرڪچر جي بهتري، ڊجيٽل خواندگي جي واڌاري ۽ استادن جي تربيت لاءِ مختلف قدم کنيا ويا آهن. [[ڪراچي]] سميت صوبي جا وڏا شهري مرڪز ڪيترين ئي نامور يونيورسٽين، تحقيقي ادارن ۽ اعليٰ تعليمي مرڪزن جو گهر آهن، جتان هر سال وڏي تعداد ۾ ماهر گريجوئيٽ ۽ پيشاور افرادي قوت تيار ٿئي ٿي. روايتي تعليم کان وٺي اعليٰ تعليم، فني ۽ پيشاورانه تربيت تائين موجود موقعا سنڌ کي علم، تحقيق ۽ انساني وسيلن جي ترقي لاءِ هڪ اهم مرڪز بڻائين ٿا، جيڪو صوبي جي ڊگهي مدي واري معاشي ۽ سماجي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Education (Building the Future of Knowledge and Skills) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> سنڌ ۾ تعليم جو نظام مختلف وهڪرن تي مشتمل آهي، جنهن ۾ سرڪاري، نجي، ديني، فني، غير رسمي ۽ اعليٰ تعليم شامل آهي. سنڌ پاڪستان جو پهريون صوبو هو جنهن 18هين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ فري اينڊ ڪمپلسري ايجوڪيشن ايڪٽ 2013 نافذ ڪيو، جنهن تحت بنيادي تعليم کي قانوني حق تسليم ڪيو ويو. تعليم بابت قومي ۽ صوبائي سطح تي تاريخي طور تي پاليسيون ۽ منصوبا جوڙيا ويا آهن، پر ان جي باوجود تعليم جي ميدان ۾ وڏا چئلينج برقرار آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سن 2015 تائين سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 12.7 ملين ٻار اسڪول وڃڻ جي عمر ۾ هئا، جن مان 6.6 ملين (53٪) ٻار اسڪول کان ٻاهر هئا. سرڪاري تعليم بابت ڄاڻ ۽ تجزيو گهڻو ڪري حڪومت جي شايع ڪيل انگن اکرن تي ٻڌل آهي، جيڪي صوبي ۾ تعليم جي موجوده صورتحال کي واضح ڪن ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ سرڪاري تعليم جي ڍانچي ۾ سڀ کان وڏو حصو پرائمري تعليم جو آهي. صوبي ۾ ڪُل 45,447 اسڪول آهن، جن مان لڳ ڀڳ 90٪ پرائمري سطح جا آهن. پرائمري تعليم ۾ داخلا سڀ کان وڌيڪ آهي، ۽ 2015–16 ۾ ايڊجسٽڊ نيٽ انرولمينٽ ريٽ 77٪ هو، جڏهن ته 23٪ ٻار اسڪول کان ٻاهر هئا. 1970–71 کان 2015–16 تائين پرائمري ادارن جو تعداد 310٪ وڌيو، جڏهن ته داخلا ۾ 192٪ واڌ ٿي. سنڌ ملڪ جي ڪُل پرائمري داخلا جو لڳ ڀڳ 22٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. پرائمري کان پوءِ وچولي (مڊل) تعليم ۾ داخلا نمايان گهٽجي وڃي ٿي. 2015–16 ۾ وچولي سطح جو ايڊجسٽڊ نيٽ انرولمينٽ ريٽ 49٪ هو. صوبي ۾ لڳ ڀڳ 41,131 پرائمري اسڪولن جي مقابلي ۾ صرف 2,329 وچولي اسڪول موجود آهن، جنهن سبب پرائمري کان پوءِ شاگردن جي منتقلي ۾ وڏي رڪاوٽ سامهون اچي ٿي. 1970–71 کان 2015–16 تائين وچولي تعليم ۾ ادارن جو تعداد 327٪ ۽ داخلا 1686٪ وڌي، جڏهن ته سنڌ ملڪ جي وچولي تعليم ۾ داخلا جو 15٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ثانوي تعليم (ميٽرڪ) ۾ ادارن جو تعداد 1970–71 کان 2015–16 تائين 205٪ وڌيو، جڏهن ته داخلا ۾ 66٪ واڌ ٿي. سنڌ ملڪ جي ثانوي تعليم جي داخلا جو 17٪ حصو رکي ٿي. ڪاليجن جي سطح تي ادارن ۾ 109٪ ۽ داخلا ۾ 509٪ واڌ ٿي، جڏهن ته اعليٰ ثانوي تعليم ۾ سنڌ جو قومي حصو 27٪ آهي. يونيورسٽي تعليم ۾ نمايان واڌ ڏسڻ ۾ آئي آهي. 1970–71 کان 2015–16 تائين سنڌ ۾ يونيورسٽين جو تعداد 2 کان وڌي 17 ٿيو، جيڪا 750٪ واڌ آهي، جڏهن ته داخلا ۾ 4247٪ اضافو ٿيو. اعليٰ تعليم ۾ داخلا خاص طور سن 2000 کان پوءِ تيزيءَ سان وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سرڪاري اسڪولن ۾ سکيا جي معيار بابت انگ اکر ٻڌائن ٿا ته سنڌ ۾ 9,499 هڪ ڪمري وارا اسڪول ۽ 18,293 هڪ استاد وارا اسڪول موجود آهن، جتي هڪ استاد کي ڪيترن درجن يا جماعتن کي پڙهائڻو پوي ٿو. بنيادي سهولتن جي کوٽ پڻ نمايان آهي: لڳ ڀڳ 50٪ اسڪولن ۾ پيئڻ جو پاڻي ناهي، 46٪ ۾ ٽوائلٽ، 41٪ ۾ بائونڊري وال، ۽ 63٪ ۾ بجلي موجود ناهي<ref name=" ايڪانومي"/>. شاگرد-استاد تناسب ۾ به علائقائي فرق موجود آهي. ڳوٺاڻن علائقن ۾ اهو تناسب 1:30 آهي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ 1:20 آهي. ڪجهھ ضلعن جهڙوڪ گھوٽڪي ۾ اهو تناسب 1:37 تائين پهچي ٿو. نجي تعليم ۾ تيزي سان واڌ ٿي آهي. ملڪ جي ڪُل داخلا جو لڳ ڀڳ 40٪ نجي اسڪولن ۾ آهي، يعني هر ٽن مان هڪ ٻار نجي اسڪول ۾ پڙهي ٿو. نجي اسڪولن ۾ داخلا شهري علائقن ۾ ڳوٺاڻن علائقن کان وڌيڪ آهي، ۽ گهٽ آمدني وارا گهراڻا به نجي اسڪولن کي ترجيح ڏين ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. غير رسمي بنيادي تعليم ۽ بالغ خواندگي لاءِ ڊائريڪٽوريٽ آف لٽريسي اينڊ نان فارمل ايجوڪيشن سن 2002 ۾ قائم ڪئي وئي، پر هن شعبي لاءِ مڪمل پاليسي ۽ نئون نصاب موجود ناهي. فني ۽ ووڪيشنل تعليم ۾ ادارن جو تعداد 1970–71 کان 2015–16 تائين 1446٪ ۽ داخلا 1484٪ وڌي. سنڌ ملڪ جي فني ۽ ووڪيشنل ادارن جو 16٪ ۽ داخلا جو 25٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ديني مدرسن جو وڏو حصو رياستي ضابطن کان ٻاهر آهي. ڪيترائي والدين پنهنجن ٻارن کي مدرسن ۾ موڪلين ٿا، جتي تعليم، رهائش ۽ خوراڪ مفت مهيا ڪئي وڃي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. تعليمي پاليسين جي حوالي سان، پاڪستان ۾ 1947 کان وٺي ڪيترائي قومي تعليمي منصوبا ۽ پاليسيون جوڙيون ويون آهن، جن ۾ يونيورسل پرائمري ايجوڪيشن جا هدف بار بار مقرر ۽ تبديل ڪيا ويا. بهرحال، پاليسي عملدرآمد هميشه هڪ وڏو چئلينج رهيو آهي. تعليمي بجيٽ ۾ لڳ ڀڳ 88٪ خرچ بار بار ٿيندڙ (ريڪرنٽ) خرچن تي آهي، جڏهن ته ترقياتي خرچن لاءِ محدود وسيلا بچن ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. ===سنڌ جون سرڪاري (گورنمينٽ) يونيورسٽيون=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! يونيورسٽي ! ضلعو / ڪراچي جو ضلعو ! شهر / ٽائون ! حيثيت ! نوعيت / شعبو |- | 1 | [[اَروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊيزائن اينڊ هيريٽيج]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | آرٽ / آرڪيٽيڪچر / هيريٽيج |- | 2 | [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | عام (عورتن لاءِ) |- | 3 | [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | بزنس / آءِ ٽي |- | 4 | [[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي حيدرآباد]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[حيدرآباد]] | سرڪاري | عام |- | 5 | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[ٽنڊو ڄام]] | سرڪاري | زراعت ۽ لاڳاپيل سائنسز |- | 6 | [[يونيورسٽي آف سنڌ]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | عام |- | 7 | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 8 | [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 9 | [[شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي آف آرٽس، ڊيزائن اينڊ هيريٽيجز]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | آرٽ / ڊيزائن |- | 10 | [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اسڪِل ڊولپمينٽ]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[خيرپور]] | سرڪاري | انجنيئرنگ / مهارتن جي تربيت |- | 11 | [[گمبٽ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[گمبٽ]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 12 | [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[خيرپور]] | سرڪاري | عام |- | 13 | [[قائدِ عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 14 | [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | طبي (عورتن لاءِ) |- | 15 | [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي شهيد بينظير آباد]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | عام |- | 16 | [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[سڪرنڊ]] | سرڪاري | ويٽرنري / اينيمل سائنسز |- | 17 | [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | [[لاڙڪاڻو]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 18 | [[شيخ اياز يونيورسٽي]] | [[شڪارپور ضلعو]] | [[شڪارپور]] | سرڪاري | عام |- | 19 | [[يونيورسٽي آف صوفيزم اينڊ ماڊرن سائنسز]] | [[مٽياري ضلعو]] | [[ڀِٽ شاهه]] | سرڪاري | عام / صوفي اڀياس |- | 20 | [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي لياڙي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |- | 21 | [[دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | انجنيئرنگ / ٽيڪنالاجي |- | 22 | [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[صدر]] | سرڪاري | طب ۽ صحت سائنسز |- | 23 | [[فيڊرل اردو يونيورسٽي آف آرٽس، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[گلشن ٽائون]] | سرڪاري (وفاقي) | عام |- | 24 | [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | بزنس / پبلڪ پاليسي |- | 25 | [[جناح سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 26 | [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[گلشن ٽائون]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 27 | [[سنڌ مدرسۃ الاسلام يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |- | 28 | [[يونيورسٽي آف ڪراچي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |} === سنڌ جون خانگي يونيورسٽيون === ===سنڌ جون خانگي (پرائيويٽ) يونيورسٽيون=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! يونيورسٽي ! ضلعو / ڪراچي جو ضلعو ! شهر / ٽائون ! حيثيت ! نوعيت / شعبو |- | 1 | [[يونيورسٽي آف ماڊرن سائنسز]] | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] | [[ٽنڊو محمد خان]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 2 | [[ابنِ سينا يونيورسٽي]] | [[ميرپورخاص ضلعو]] | [[ميرپورخاص]] | خانگي | عام / صحت |- | 3 | [[يونيورسٽي آف آرٽ اينڊ ڪلچر، ڄامشورو]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | خانگي | آرٽ / ميڊيا |- | 4 | [[اسرا يونيورسٽي]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[حيدرآباد]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 5 | [[آغا خان يونيورسٽي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | طب ۽ صحت سائنسز |- | 6 | [[ال غزالي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / اسلامي اڀياس |- | 7 | [[ال ڪوثر يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / اسلامي اڀياس |- | 8 | [[باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | طبي سائنسز |- | 9 | [[ڪاميڪس انسٽيٽيوٽ آف بزنس اينڊ اي مرجنگ سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / آءِ ٽي |- | 10 | [[دادابهاءِ انسٽيٽيوٽ آف هائير ايڊيوڪيشن]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 11 | [[ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 12 | [[ايمان انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ / آءِ ٽي |- | 13 | [[گرين وِچ يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 14 | [[حبيب يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | لبرل آرٽس / انجنيئرنگ |- | 15 | [[همدرد يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 16 | [[هينڊس انسٽيٽيوٽ آف ڊيولپمينٽ اسٽڊيز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | ترقيات / پبلڪ هيلٿ |- | 17 | [[اِلما يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / ميڊيا / آءِ ٽي |- | 18 | [[انڊس يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 19 | [[انڊس ويلِي اسڪول آف آرٽ اينڊ آرڪيٽيڪچر]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[ڪلفٽن]] | خانگي | آرٽ / آرڪيٽيڪچر |- | 20 | [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ سائنسز |- | 21 | [[اقراء يونيورسٽي]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 22 | [[جناح يونيورسٽي فار وومين]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام (عورتن لاءِ) |- | 23 | [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي ڪورنگي ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 24 | [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي اينڊ انٽرپرينيوئرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪنالاجي |- | 25 | [[ڪراچي اسڪول فار بزنس اينڊ ليڊرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | بزنس / ليڊرشپ |- | 26 | [[ڪي اي ايس بي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / آءِ ٽي |- | 27 | [[ملير يونيورسٽي آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | سائنس / ٽيڪنالاجي |- | 28 | [[ميٽروپوليٽن يونيورسٽي ڪراچي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 29 | [[ملينيم انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي اينڊ انٽرپرينيوئرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪنالاجي / بزنس |- | 30 | [[محمد علي جناح يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / آءِ ٽي / بزنس |- | 31 | [[نذير حسين يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 32 | [[نيوپورٽس انسٽيٽيوٽ آف ڪميونيڪيشنز اينڊ اڪنامڪس]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ميڊيا / بزنس |- | 33 | [[سيفي برهاني يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (ڪميونٽي) | عام |- | 34 | [[سليم حبيب يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ڪمپيوٽنگ / انجنيئرنگ |- | 35 | [[شهيد بينظير ڀٽو سٽي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 36 | [[شهيد بينظير ڀٽو ديوان يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / صحت |- | 37 | [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 38 | [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | قانون |- | 39 | [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ / آءِ ٽي |- | 40 | [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ايلائيڊ هيلٿ |- | 41 | [[سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ |- | 42 | [[سهيل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | صحت سائنسز |- | 43 | [[ٽيڪسٽائل انسٽيٽيوٽ آف پاڪستان]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪسٽائل انجنيئرنگ |- | 44 | [[يو آءِ ٽي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / آءِ ٽي |- | 45 | [[ضياءُالدين يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | طب ۽ صحت سائنسز |} === اسڪول جا ڄار=== ===تحقيقي ادارا=== ===سنڌي ادبي بورڊ=== ===سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ=== === سنڌ جا فني ادارا=== ===سنڌ جا زرعي تحقيقاتي ادارا=== ===سنڌ جا تعليمي بورڊ=== ==صحت== سنڌ ۾ صحت سان لاڳاپيل اهم اشاريَ عالمي ۽ قومي هدفن جي ڀيٽ ۾ پوئتي نظر اچن ٿا. 2015ع ۾ [[سنڌ ۾ ٻارڙن جي موت جي شرح]] 1,000 زنده ڄمڻ تي 82 هئي، جڏهن ته [[ملينيم ڊولپمينٽ گول]] (MDG) جو هدف 52 هو. ساڳئي سال، [[ماءُ جي موت جي شرح]] (Maternal Mortality Ratio) 100,000 زنده ڄمڻ تي 214 هئي، جيڪا قومي سراسري 178 کان وڌيڪ ۽ پائيدار ترقي جي هدفن (SDGs) جي مقرر ڪيل حد 70 کان ڪافي مٿي هئي. پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي موت جي شرح سنڌ ۾ 1,000 ڄمڻ تي 105 رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته SDG جو هدف 25 ۽ MDG جو 40 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. صحت جي سهولتن جي لحاظ کان، سنڌ ۾ في 1,000 آبادي تي ڊاڪٽرن جو انگ 0.59، نرسن ۽ دائين جو 2.8، ۽ اسپتالن جو 1.7 هو. مڪمل حفاظتي ٽيڪنڪاري (Full Immunization) جي شرح رڳو 35 سيڪڙو هئي، جڏهن ته خانداني منصوبه بندي لاءِ ضد حمل طريقن جي استعمال جي شرح 2014ع ۾ 29 سيڪڙو هئي، جيڪا MDG جي هدف 55 کان گهڻو گهٽ هئي. پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن لاءِ مليريا جي علاج ۾ ACT استعمال جي شرح 15.9 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. ===سرڪاري صحت جو ڍانچو === سنڌ ۾ صحت جي سرڪاري نظام ۾ بنيادي، ثانوي ۽ ثالثي سطحن تي سهولتون موجود آهن. 2005–06ع کان 2015–16ع تائين صحت تي خرچ PKR 8.2 ارب مان وڌي PKR 48.4 ارب تائين پهتو، جيڪو لڳ ڀڳ 490 سيڪڙو اضافو هو. جڏهن ته 1970–71ع ۾ صحت جو ڪل بجيٽ PKR 53.425 ملين هو، جيڪو 2015–16ع ۾ وڌي PKR 66,503.90 ملين تائين پهتو<ref name=" ايڪانومي"/>. اسپتالن جي استعمال جي شرح سنڌ ۾ 22 سيڪڙو هئي، جيڪا قومي سطح تي 29 سيڪڙو سان ڀيٽ ۾ گهٽ هئي. 1970ع ۾ سنڌ ۾ رڳو 2 تدريسي اسپتالون هيون، جن ۾ 1,775 بسترا موجود هئا؛ 2015ع تائين اهي وڌي 7 ٿي ويون، جن ۾ 6,017 بسترا هئا. اهڙي طرح، اسپتالن ۽ بسترن ۾ نمايان اضافو ٿيو. ڊسپينسرين جو انگ 1970ع ۾ 44 مان وڌي 2015ع ۾ 865 ٿيو، جڏهن ته رورل هيلٿ سينٽرز 19 مان وڌي 129 ٿي ويا. ٽي بي ڪلينڪن جو انگ 9 مان وڌي 187 ٿيو. بنيادي صحت يونٽ، جيڪي 1985ع ۾ 33 هئا، 2015ع ۾ 798 تائين پهچي ويا. ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪزن جو انگ 2000ع ۾ 36 هو، جيڪو 2015ع ۾ 94 ٿي ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===صحت جي انساني وسيلا=== 2011ع کان 2016ع تائين آبادي في ڊاڪٽر جو تناسب 3,017 مان وڌي 3,159 ٿيو، جڏهن ته آبادي في نرس جو تناسب 11,413 مان وڌي 12,441 ٿيو. ساڳئي عرصي دوران، آبادي في بستر جو تناسب 1,406 مان وڌي 1,455 ٿيو. سرڪاري شعبي ۾ ڊاڪٽرن جو انگ 1975ع ۾ 926 هو، جيڪو 2015ع ۾ وڌي 7,990 ٿيو. نرسن جو انگ 415 مان وڌي 1,630 ٿيو، جڏهن ته ليڊي هيلٿ وزيٽر ٽيڪنيشن 107 مان وڌي 786 ٿي ويا. صحت ٽيڪنيشنن جو انگ 1975ع ۾ 95 هو، جيڪو 2000ع تائين وڌي 1,369 ٿيو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===نجي شعبو ۽ خيراتي ادارا=== سنڌ ۾ صحت جون گهڻيون سهولتون سرڪاري شعبي ۾ آهن، جڏهن ته شهري علائقن ۾ نجي صحت جون سهولتون پڻ موجود آهن، جيڪي عام طور مهانگيون آهن. سرڪاري نظام جي ڪمزورين سبب نجي صحت جو شعبو استعمال ڪيو وڃي ٿو. ان خال کي ڀرڻ لاءِ خيراتي ادارا ۽ غير سرڪاري تنظيمون، جهڙوڪ ايڌي، امان فائونڊيشن، SIUT، انڊس هيلٿ ۽ LRBT، صحت جون خدمتون فراهم ڪري رهيون آهن. بهرحال، انهن خدمتن کي ڊگهي مدي وارا ۽ پائيدار حل نه سمجهيو وڃي ٿو. صوبي ۾ نجي ميڊيڪل ڪاليجن جو انگ وڌيو آهي، پر تعليم ۽ تربيت جي معيار بابت خدشا برقرار آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. ===ڍانچي وارا مسئلا ۽ رسائي جون رڪاوٽون=== سرڪاري صحت جي سهولتن جي گهٽ استعمال جا اهم سبب صحت مرڪزن تائين رسائي، سهولتن جي کوٽ، دوائن جي اڻهوند ۽ عملي جو غير مناسب رويو آهن. سنڌ ۾ 25 سيڪڙو ماڻهن صحت مرڪزن جي دوري کي گهڻو پري هجڻ سبب استعمال کان پاسو ڪيو، جڏهن ته پنجاب ۾ اهو انگ 30 سيڪڙو هو. دوائن جي کوٽ بابت شڪايتون سنڌ ۾ 12 سيڪڙو ۽ پنجاب ۾ 15 سيڪڙو رڪارڊ ڪيون ويون. بنيادي صحت مرڪزن جي گهٽ استعمال سبب ثالثي سطح جي اسپتالن تي وڌيڪ بار پوي ٿو، جنهن سان انهن جي صلاحيت متاثر ٿئي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ===هيلٿ ورڪرز، عورتن جو ڪردار ۽ روڪٿام=== ليڊي هيلٿ ورڪرز پروگرام 1994ع ۾ شروع ٿيو، جنهن جو مقصد ڳوٺاڻين عورتن کي صحت، حمل، ولادت، ٻار جي سنڀال ۽ ڄمڻ جي وقفي بابت آگاهي مهيا ڪرڻ هو. 2014ع ۾ 15–49 ورهين جي عورتن مان 52.3 سيڪڙو کي گذريل ٽن مهينن دوران ليڊي هيلٿ ورڪرز جو دورو ٿيو، جڏهن ته MDG جو هدف 100 سيڪڙو هو. هن پروگرام جي ڪوريج 20 کان 43 سيڪڙو جي وچ ۾ رهي آهي. عورتن جي تعليم ۽ بااختياري کي خانداني منصوبه بندي ۽ ٻارن جي صحت سان سڌي طرح لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===بيمارين جي روڪٿام ۽ خاص علائقا=== سنڌ ۾ تپ دق (TB) جي سڃاڻپ جي شرح سراسري طور 57 سيڪڙو آهي، جيڪا قومي سراسري کان بهتر آهي. 2008–09ع کان 2011–12ع دوران هيپاٽائٽس ڪنٽرول پروگرام تحت 4.572 ملين ماڻهن کي ٽيڪا لڳايا ويا، جن مان 0.75 ملين ٻار هئا، ۽ لڳ ڀڳ 93,664 مريضن جو علاج ڪيو ويو. ان عرصي ۾ 43 خصوصي يونٽ قائم ڪيا ويا ۽ 2,800 صحت عملي کي تربيت ڏني وئي<ref name=" اڪانامي"/>. 2007ع ۾ [[پبلڪ-پرائيويٽ هيلٿ انيشيئيٽو]] (PPHI) شروع ٿيو، جيڪو 21 ضلعن ۾ 1,135 صحت مرڪزن کي منظم ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ٿر ضلعو سنڌ جو سڀ کان وڌيڪ صحت جي دٻاءَ هيٺ علائقو قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي پاڻيءَ جي کوٽ، خوراڪ جي گهٽتائي، خراب صفائي، بيمارين جي آگاهي جي کوٽ ۽ غذائي قلت جا مسئلا موجود آهن. پاڻيءَ جي کوٽ کي بنيادي سبب سمجهيو وڃي ٿو، جنهن سان ڊائريا، مليريا، ساھ جي بيمارين ۽ غذائي کوٽ ۾ اضافو ٿئي ٿو. غذائي بحران کان پوءِ، عالمي ادارن جهڙوڪ WHO، WFP ۽ UNICEF مداخلت ڪئي، جنهن سان DHQ مٺي ۾ غذائي بحالي مرڪز قائم ٿيو، جتي داخل ٿيل ٻارن مان اڪثريت صحتياب ٿي. بهرحال، انتهائي متاثر علائقن ۾ غذائي سپليمنٽس جي ضرورت تي زور ڏنو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ====صحت سھولتن جا انگ اکر==== {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #1565C0;" |+ style="background:#1565C0; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''بنيادي ۽ پرائمري صحت جون سهولتون (2021ع)'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- ! style="background:#BBDEFB;" | اداري جو قسم ! style="background:#BBDEFB;" | تعداد ! style="background:#BBDEFB;" | بستر |- | ڊسپينسريون | 1,378 | 429 |- | ايم.سي.ايڇ.سي (MCHC) | 121 | 208 |- | ٽي.بي ڪلينڪون | 262 | 590 |- | ڪوڙهه ڪلينڪون | 19 | — |- | زچگي گهر | 36 | — |- | هوميو ڊسپينسري | 1 | — |- | ٽراما ايمرجنسي سينٽر | 32 | — |- | يوناني شفاخانا | 42 | — |- | شهري صحت مرڪز | 5 | — |- | شهري صحت يونٽ | 11 | — |- | بنيادي صحت يونٽ (BHU) | 793 | 1,535 |- | ڳوٺاڻا صحت مرڪز (RHC) | 128 | 1,323 |} {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #8E24AA;" |+ style="background:#8E24AA; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''صحتي افرادي قوت (2021ع)'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- ! style="background:#E1BEE7;" | عملو ! style="background:#E1BEE7;" | تعداد |- | ڊاڪٽر / GMO | 7,063 |- | فزيشن | 41 |- | سرجن | 52 |- | گائنيڪالاجسٽ | 87 |- | ٻارن جا ماهر | 60 |- | ڏندن جا ڊاڪٽر | 198 |- | نرسون | 1,232 |- | LHV | 764 |- | دائيون | 948 |- | ميڊيڪل ٽيڪنيشن | 795 |- | ڊسپينسر / ڊريسر | 1,791 |- | ليب ٽيڪنيشن | 236 |- | ايڪس ري ٽيڪنيشن | 242 |} <ref name="HealthProfileSindh2021">{{cite book |title=Health Profile of Sindh (District Wise) 2021 |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |location=Karachi |year=2021}}</ref> <ref name="HealthProfileSindh2021">{{cite book |title=Health Profile of Sindh (District Wise) 2021 |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |location=Karachi |year=2021}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00695C;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ اسپتالن جو صحتي ڍانچو ۽ بسترن جي ورهاست، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- ! style="background:#B2DFDB;" | اداري جو قسم ! style="background:#B2DFDB;" | تعداد ! style="background:#B2DFDB;" | بسترا ! style="background:#B2DFDB;" | ڪل بسترن ۾ حصو ! style="background:#B2DFDB;" | بصري ڏيک |- | تدريسي اسپتالون | 8 | 9,086 | 35.6٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#1565C0; width:35.6%; height:18px;"></div> |- | ٻيا صحتي ادارا | 2,883 | 6,261 | 24.5٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#00897B; width:24.5%; height:18px;"></div> |- | خودمختيار ادارا | 9 | 3,794 | 14.9٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#C62828; width:14.9%; height:18px;"></div> |- | ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون | 16 | 2,128 | 8.3٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#2E7D32; width:8.3%; height:18px;"></div> |- | وڏيون اسپتالون | 18 | 1,991 | 7.8٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#EF6C00; width:7.8%; height:18px;"></div> |- | تعلقه اسپتالون | 50 | 1,477 | 5.8٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#8E24AA; width:5.8%; height:18px;"></div> |- | خصوصي اسپتالون | 5 | 650 | 2.5٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#F9A825; width:2.5%; height:18px;"></div> |- | سول اسپتالون | 2 | 120 | 0.5٪ | style="text-align:right;" | <div style="background:#5D6D7E; width:0.5%; height:18px;"></div> |- ! style="background:#00695C; color:white;" | ڪل ! style="background:#00695C; color:white;" | 2,991 ! style="background:#00695C; color:white;" | 25,507 ! style="background:#00695C; color:white;" | 100٪ ! style="background:#00695C; color:white;" | — |} ==محنت ۽ روزگار== ليبر فورس سروي 2014–15 مطابق، پاڪستان ۾ ڪُل ليبر فورس جو اندازو 57.42 ملين ماڻهن تي ٻڌل هو، جڏهن ته سنڌ ۾ ليبر فورس 13.65 ملين هئي. 1990ع کان 2014ع تائين پاڪستان ۾ [[ليبر فورس ۾ شرڪت جي شرح]] (Labour Force Participation Rate) رڳو معمولي طور وڌي 43.2 سيڪڙو مان 45.2 سيڪڙو تائين پهتي، جڏهن ته هن عرصي دوران سراسري شرح لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو رهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ملڪ جي ڪم ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ آبادي جو وڏو حصو معاشي سرگرمين ۾ شامل نه رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===عورتن جي محنتي شرڪت ۽ صنفي فرق=== پاڪستان ۽ سنڌ ۾ محنتي مارڪيٽ ۾ عورتن جي شرڪت گهٽ هجڻ کي مجموعي طور گهٽ ليبر فورس شرڪت جو اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو. سنڌ ۾ شهري علائقن ۾ عورتن جي محنتي شرڪت لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ اها شرح 28.8 سيڪڙو هئي. ڳوٺاڻين عورتن جو وڏو حصو خانداني زراعت ۾ بغير اجرت ڪم ڪري ٿو، جنهن جو معاشي پيداوار ۾ حصو محدود رهي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ کي پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري صوبو هجڻ باوجود عورتن جي روزگار جي گهٽ شرح سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي، جڏهن ته وقت سان گڏ مجموعي طور عورتن جي روزگار ۾ واڌ جو رجحان پڻ ڏٺو ويو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===بيروزگاري، گهٽ روزگاري ۽ نوجوان آبادي=== سنڌ ۾ گذريل لڳ ڀڳ 25 سالن دوران بيروزگاري جي شرح لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو رهي آهي. نوجوانن، خاص طور 15 کان 25 ورهين جي عمر واري گروهه ۾ بيروزگاري جي شرح سڀ کان وڌيڪ آهي، جيڪا شهري علائقن ۾ ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿي<ref name=" ايڪانومي "/>. هن عمر واري گروهه جو وڏو حصو يا ته خاندان تي دارومدار رکي ٿو يا جزوقتي ڪم ڪري ٿو، جيڪو سرڪاري بيروزگاري جي انگن ۾ مڪمل طور ظاهر نٿو ٿئي. [[گهٽ روزگاري]] (Underemployment) پڻ نمايان آهي، جتي 15 کان 44 ورهين جي آبادي جو وڏو حصو جزوقتي ڪم يا تازو تعليم مڪمل ڪندڙن تي مشتمل آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. شعبي وار روزگار ۽ پيشورانه ڍانچي ۾ تبديلي گذريل ڏهن کان پندرهن سالن دوران پاڪستان ۽ سنڌ ۾ پيشورانه ڍانچي ۾ تبديلي آئي آهي. ماهرن، مينيجرن، ٽيڪنيشنن ۽ لاڳاپيل پيشاورن جو حصو 6 سيڪڙو مان وڌي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٿيو آهي. سنڌ ۾ غير زرعي شعبي، خاص طور صنعتي ۽ خدمتي (Tertiary) سرگرمين ۾ روزگار نمايان طور وڌيو آهي. ان جي نتيجي ۾ زراعت ۾ روزگار جو حصو لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو مان گهٽجي 40 سيڪڙو تائين اچي ويو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===غير رسمي معيشت ۽ شعبي وار ورڇ=== پاڪستان ۾ غير رسمي شعبو ڪُل روزگار جو لڳ ڀڳ ٽي چوٿين حصو مهيا ڪري ٿو. سنڌ ۾ غير رسمي شعبي ۾ روزگار 17 سالن دوران 55.2 سيڪڙو مان وڌي 66.4 سيڪڙو تائين پهتو، جنهن سبب دستاويزي کوٽ ۽ سرڪاري آمدني ۾ نقصان جو خدشو وڌيو. 2015ع تائين سنڌ ۾ ٽئين نمبر تي وڏو روزگار مهيا ڪندڙ شعبو هول سيل ۽ پرچون واپار ۽ هوٽلن جو شعبو هو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 15.8 سيڪڙو ماڻهو ڪم ڪندا هئا. هي شرح 1990ع کان 2015ع تائين لڳ ڀڳ ساڳي رهي، جيتوڻيڪ عملي طور هن شعبي ۾ واڌ ڏٺي وئي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===لڏپلاڻ، اجرتون ۽ پورھئي جي عدم مساوات=== سنڌ ملڪ اندر ڳوٺاڻن کان شهري علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ۾ ٻئي نمبر تي آهي، جتي 2015ع ۾ لڳ ڀڳ 32 سيڪڙو آبادي صوبي اندر لڏي آئي. اجرتن جي حوالي سان، گذريل پنجن سالن دوران مينيجرن، ٽيڪنيڪل ماهرن ۽ ڪلارڪي عملي جي اجرتن ۾ 50 سيڪڙو کان وڌيڪ واڌ ٿي، جڏهن ته وڪري، خدمتن، ماهر زراعت، ٻيلن، مشين هلائيندڙن ۽ گهٽ پڙهيل عملي جي اجرتن ۾ واڌ 30 سيڪڙو کان گهٽ رهي. حقيقي اجرتن جي واڌ کي غربت گهٽائڻ سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===جبري پورھيو ۽ قانوني صورتحال=== جبري پورهيو پاڪستان جي مختلف صوبن ۾ موجود آهي، جڏهن ته سنڌ ۾ ان جو ڪيس وڌيڪ نمايان قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي جاگيرداري نظام جو اثر ڳوٺاڻن علائقن ۾ مضبوط رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. زمين کان محروم هاري ۽ سندن خاندان، خاص طور عورتون، سماجي ۽ معاشي استحصال جو شڪار ٿين ٿيون. سنڌ اسيمبلي 2015ع ۾ بندهه محنت خلاف خاص قانون منظور ڪيو، پر ان جي عملدرآمد بابت چئلينجز برقرار آهن. تعليم، مهارتون ۽ روزگار سان لاڳاپيل رجحان نوجوان بيروزگاري گهٽائڻ لاءِ تعليمي نصاب کي روزگار ڏيندڙن جي ضرورتن سان هم آهنگ ڪرڻ جي ڳالهه ڪئي وئي آهي، ته جيئن مارڪيٽ لاءِ قابلِ استعمال مهارتون پيدا ٿين<ref name=" ايڪانومي "/>. ان سان گڏ، عورتن جي محنتي شرڪت بابت جامع حڪمتِ عملي ۽ صنفي لحاظ کان مخصوص پروگرامنگ جي کوٽ کي نمايان ڪيو ويو آهي. سرڪاري شعبي ۾ عورتن جي ڪوٽا 5 سيڪڙو مان وڌائي 15 سيڪڙو ڪرڻ جهڙن قدمن جي امڪاني اثرن بابت به محدود شمارياتي جائزو موجود آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===سنڌ جون ٽريڊ يونين تنظيمون=== ===سنڌ جي ليبر قانونن جي فھرست=== ===سنڌ جون ايمپلائير تنظيمون=== === سنڌ جي سوشل سيڪيورٽي ادارن جي فھرست=== ==غربت ۽ عدم مساوات== سنڌ کي پاڪستان جي غريب ترين صوبن مان هڪ قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي لڳ ڀڳ هر ڏهن مان چار ماڻهو ملٽي ڊائيمينشنل پوورٽي انڊيڪس (MPI) تحت محروميءَ جو شڪار آهن. پاڪستان جي اٺن ملينيم ڊولپمينٽ گولز مان غربت گهٽائڻ اهو واحد هدف هو، جنهن ۾ ڪجهه حد تائين ڪاميابي حاصل ٿي، پر رفتار سست رهي. 1960ع کان 2000ع تائين شهري غربت ۾ گهٽتائي ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هئي، جڏهن ته 1980ع واري ڏهاڪي ۾ تيز معاشي واڌ سبب غربت ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي. غربت جي ماپ جا طريقا وقت سان گڏ تبديل ٿيا آهن، ڇو ته انساني ضرورتن جا نمونا به بدلجندا رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. عالمي بينڪ ۽ گڏيل قومن جي ترقياتي اداري (UNDP) غربت جي اهڙي لڪير متعارف ڪرائي آهي، جيڪا بنيادي خوراڪ (ڪيلوري) ۽ بنيادي سهولتن جي قيمت تي ٻڌل آهي ۽ مهانگائي کي به حساب ۾ آڻي ٿي. انهن اندازن موجب، 2013ع ۾ پاڪستان جي لڳ ڀڳ 29.5 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ هئي، جيڪا 2017–18ع ۾ گهٽجي 24.3 سيڪڙو تائين پهتي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===سنڌ ۾ غربت جي سطح ۽ علائقائي تفاوت=== اندازن موجب سنڌ جي لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ رهي ٿي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ شديد غربت جي شرح گهڻي وڌيڪ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. گذريل ڏهاڪي دوران سنڌ ۾ غربت جي هيڊ ڪائونٽ ريشو لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو مان گهٽجي 43 سيڪڙو تائين آيو آهي، پر ان جي باوجود عدم مساوات هڪ وڏو چئلينج بڻيل آهي. جني (Gini) ڪوئفشنٽ سنڌ ۾ غريب ۽ غير غريب آبادي وچ ۾ وڏي فرق جي نشاندهي ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. صوبي جي ڏاکڻين ضلعن، خاص طور ٿرپارڪر، سجاول ۽ عمرڪوٽ ۾ غربت جي شرح انتهائي بلند رهي آهي، جڏهن ته ڪراچي ۽ حيدرآباد نسبتاً بهتر صورتحال رکن ٿا. انهن علائقن ۾ تعليم ۽ صحت جهڙين بنيادي خدمتن جي گهٽ فراهمي کي انساني ترقي جي گهٽ سطح سان ڳنڍيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===انساني ترقي (HDI) ۽ صوبائي ڀيٽ=== انساني ترقياتي انڊيڪس (HDI) جي حوالي سان سنڌ جي ڪارڪردگي پنجاب جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي. سنڌ جو HDI لڳ ڀڳ 0.64 رڪارڊ ڪيو ويو آهي، جڏهن ته پنجاب جو HDI لڳ ڀڳ 0.73 آهي. رپورٽن موجب، 2001ع کان 2014ع تائين سنڌ ۾ HDI جي واڌ جي رفتار گهٽ رهي، جنهن جا سبب قانون ۽ امن جي صورتحال، ڪمزور حڪمراني ۽ وسيلا ورڇ جي ترجيحن سان لاڳاپيل بيان ڪيا ويا آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. ===آمدني ۽ واپرائڻ ۾ عدم مساوات=== پاڪستان ۾ آمدني جي عدم مساوات نمايان رهي آهي. 2013ع ۾ ملڪ جي مٿين 20 سيڪڙو آبادي ڪُل آمدني جو لڳ ڀڳ 40.3 سيڪڙو حاصل ڪيو، جڏهن ته هيٺين 20 سيڪڙو آبادي جو حصو رڳو 9.3 سيڪڙو هو. آمدني جي ورڇ وقت سان گڏ بدلجندي رهي آهي، ۽ 1969–70ع ۾ جني انڊيڪس ۽ آمدني جي فرق نسبتاً گهٽ سطح تي رهيا، جيتوڻيڪ ان دور ۾ معاشي واڌ تيز هئي. سنڌ ۾ آمدني جي ورڇ پنجاب جي ڀيٽ ۾ ڪجهه مختلف رهي آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 37 سيڪڙو آبادي مٿين 20 سيڪڙو آمدني واري گروهه ۾ شامل آهي، جڏهن ته پنجاب ۾ اهو حصو 50 سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. ان جي ابتڙ، سنڌ ۾ هيٺين 20 سيڪڙو گروهه جو حصو لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو آهي، جيڪو ملڪ جي ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محرومي ڏيکاري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===واپرائڻ جا نمونا ۽ شهري-ڳوٺاڻو فرق=== 2011–12ع ۾ سنڌ ۾ واپرائڻ جي عدم مساوات پنهنجي بلند ترين سطح تي پهتي، جتي مٿين 20 سيڪڙو آبادي ڪُل واپرائڻ جو لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو خرچ ڪيو، جڏهن ته هيٺين 20 سيڪڙو آبادي جو حصو لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو رهيو<ref name=" ايڪانومي "/>. هڪ اهم مشاهدو اهو به آهي ته سنڌ جي هيٺين آمدني وارن طبقن جو واپرائڻ ڪڏهن ڪڏهن سندن آمدني کان وڌيڪ رهيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي روزمره ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ قرض تي ڀاڙين ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. شهري علائقن ۾، جتي رهائش ۽ بنيادي ضرورتن جي قيمت وڌيڪ آهي، آمدني ۽ واپرائڻ وچ ۾ فرق ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===في فرد آمدني ۽ علائقائي فرق=== 2011–12ع ۾ سنڌ جي في فرد سالياني آمدني جو اندازو لڳ ڀڳ 119,724 رپيا لڳايو ويو، جيڪو قومي سراسري ۽ پنجاب جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هو. ان جو وڏو سبب ڪراچي جي معاشي حيثيت آهي، ڇو ته اهو ملڪ جو وڏو واپاري ۽ بندرگاهي مرڪز آهي. ڪراچي جي في فرد آمدني قومي سراسري جي ڀيٽ ۾ ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ بيان ڪئي وئي آهي. البت، مختلف سرڪاري ۽ نيم سرڪاري ذريعن ۾ في فرد آمدني جي انگن ۾ فرق پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===گهريلو جوڙجڪ، پاڻي ۽ وسيلن تائين رسائي=== سنڌ ۾ سراسري طور هڪ گهر ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ماڻهو رهن ٿا، جڏهن ته آمدني حاصل ڪندڙ فردن جو تعداد عام طور ٻن جي لڳ ڀڳ آهي. وڌيڪ انحصار ڪندڙن ۽ گهٽ آمدني سبب غربت جا اشاري وڌيل رهن ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. ملڪ جي تازي سروي موجب پاڪستان جي رڳو چوٿين آبادي کي نلڪي جو پاڻي ميسر آهي. سنڌ جي شهري علائقن ۾ لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو آبادي کي نلڪي جو پاڻي حاصل آهي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ 63 سيڪڙو آبادي هٿ پمپن تان پاڻي حاصل ڪري ٿي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===زرعي شعبي ۽ سماجي خرچن سان لاڳاپيل رجحان=== زرعي شعبي سان لاڳاپيل گروهن ۾ غربت جي شرح ٻين پيشاورانه گروهن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رهي آهي، ۽ 1980ع کان 2005ع تائين هن شعبي ۾ غربت هيڊ ڪائونٽ ريشو وڌيو. پاڪستان ۽ سنڌ ۾ سماجي شعبي، جهڙوڪ تعليم، صحت ۽ پاڻي و صفائي تي سرڪاري خرچن جا انگ موجود آهن، پر انهن خرچن جي اثرن بابت مختلف تجزيا ڪيا ويا آهن. مجموعي طور، سنڌ ۾ غربت ۽ عدم مساوات جا اشاري علائقائي تفاوت، آمدني جي غيربرابري ۽ انساني ترقي جي گهٽ سطح کي ظاهر ڪن ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. ==آمدورفت جا ذريعا== ===سنڌ جي قومي شاھراھن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور روڊن جي فھرست=== ===سنڌ جون ريلوي نظام=== === سنڌ جي ريلوي اسٽيشنن فھرست=== === سنڌ جي سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جي فھرست=== === سنڌ جي نجي شعبي واري روڊ ٽرانسپورٽ جي فھرست=== === سنڌ جا ٽرانسپورٽ وارا سرڪاري ادارا=== ===سنڌ جون ايئرلائينز=== ===سنڌ جا آبي رستا=== ===سنڌ جي ھوائي اڏن جي فھرست ا=== === سنڌ ۾ گاڏين جي رجسٽريشن=== ===سنڌ ۾ ٻيڙين جي رجسٽريشن=== === سنڌ ۾ ھلندڙ ٽرينن جي فھرست=== === سنڌ ۾ مال جي ٽرانسپورٽ=== ==سياحت== سنڌ پنهنجي ثقافتي، تاريخي ۽ قدرتي ورثي جي ڪري پاڪستان جي اهم سياحتي علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ موجود [[موئن جو دڙو]]، جيڪو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳن ۾ شامل آهي، قديم [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي شاندار تاريخ جو عڪاس آهي. ان کان علاوه [[ڪراچي]] جا سامونڊي ڪنارا، روايتي بازارون، تاريخي عمارتون ۽ تفريحي مرڪز ملڪي توڙي غير ملڪي سياحن لاءِ خاص دلچسپي جو باعث آهن. سنڌ ۾ [[لال شهباز قلندر]] جي سالياني عرس سميت ڪيترائي ثقافتي ۽ مذهبي ميلا پڻ منعقد ٿين ٿا، جيڪي صوبي جي ثقافتي سڃاڻپ ۽ روايتن کي اجاگر ڪن ٿا. تاريخي ماڳن، ثقافتي ورثي، سامونڊي علائقن ۽ ماحولياتي سياحت جي وڌندڙ اهميت سبب سنڌ ۾ هوٽلن، تفريحي مرڪزن، ماحول دوست رهائشگاهن ۽ ثقافتي سياحتي خدمتن جي ترقي جا وسيع امڪان موجود آهن. حڪومت سياحتي انفراسٽرڪچر جي بهتري، سياحت سان لاڳاپيل خدمتن جي سهولت ۽ سيڙپڪاري جي حوصلا افزائي لاءِ مختلف قدم کنيا آهن، جنهن سان سياحت جو شعبو صوبي جي معاشي ترقي ۽ ثقافتي ورثي جي تحفظ لاءِ هڪ اهم وسيلو بڻجي رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Tourism (Unveiling the Cultural and Historical Riches of Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ===سنڌ جي تاريخي ماڳن جي فھرست=== ===سنڌ جي تفريحي ماڳن جي فھرست=== ===سنڌ جا سامونڊي بيچ=== ===سنڌ جي تفريحي ريزارٽن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور ھوٽلن جي فھرست=== === سنڌ جي ريسٽ ھائوسن جي فھرست=== ===سنڌ جي سرڪٽ ھائوسن جي فھرست=== === سنڌ جي ثقافتي مرڪزن جي فھرست=== === سنڌ جي شڪارگاھن جي فھرست=== === سنڌ جي واٽر پارڪن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور مسجدن جي فھرست=== === سنڌ جي شاھي محلن جي فھرست=== ==رانديون== ===ڪرڪيٽ=== ===فٽ بال=== ===باڪسنگ=== ===ھاڪي=== ===ملھ=== ===والي بال=== ===سنوڪر=== ===ٻيون رانديون=== ===سنڌ جي راندين واري اسٽيڊيمن جي فھرست=== ===سنڌ جا راندين جا ڪامپليڪس=== === سنڌ گيمز === === سنڌ جي راندين جون صوبائي ٽيمون === ===سنڌ جي رانديگرن جي فھرست=== ==سنڌ جا کاڌا == ===سنڌ جا روايتي کاڌا=== ===سنڌ جون مٺايون=== ===سنڌ جا مشروب=== === سنڌ ۾ پلي جا ڊش=== === سنڌ جي کاڌن جي فھرست=== ==فوجي ڇانوڻيون== === سنڌ جي فوجي ڇانوڻين جي فھرست=== #ڪراچي جي صدر ڇانوڻي #ٻولھڙي ايئر بيس ۽ ڇانوڻي #فيصل ايئر بيس ڇانوڻي #ڪورنگي واري ڇانوڻي #پنوعاقل فوجي ڇانوڻي #حيدرآباد صدر ڇانوڻي === سنڌ جون منسوخ ٿيل فوجي ڇانوڻيون=== #سکر جي صدر ڇانوڻي #شڪارپور جي صدر ڇانوڻي == نشرياتي ادارا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن== ==مشھور شخصيتون== ===سياستدانن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر 1 !! نالو 1 !! پارٽي 1 ! نمبر 2 !! نالو 2 !! پارٽي 2 ! نمبر 3 !! نالو 3 !! پارٽي 3 |- | 1 || [[محمد علي جناح]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 2 || [[ذوالفقار علي ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 3 || [[بي نظير ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 4 || [[جي. ايم سيد]] ||[[جيئي سنڌ تحريڪ]] | 5 || [[رسول بخش پليجو]] ||[[سنڌ عوامي تحريڪ]] | 6 || [[حيدر بخش جتوئي]] ||[[سنڌ جاري ڪميٽي]] |- | 7 || [[پير علي محمد راشدي]] ||[[مسلم ليگ]] | 8 || [[خانبھادر الله بخش سومرو]] ||[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | 9 || [[محمد ايوب کھڙو]] ||[[مسلم ليگ]] |- | 10 || [[سر عبدالله هارون]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 11 || [[پير الاھي بخش]] ||[[مسلم ليگ]] | 12 || [[مير رسول بخش ٽالپر]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 13 || [[علامه شاھ احمد نوراني]] ||[[جمعيت علماء پاڪستان (نوراني گروپ)]] | 14 || [[سر غلام حسين ھدايت الله]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 15 || [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | 16 || [[مولانا عبيدالله سنڌي]] ||[[جمعيت علماء ھندئ]] | 17 || [[آصف علي زرداري]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 18 || [[بلاول ڀٽو]] || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 19 || [[مير مرتضي ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي (شھيد ڀٽو)]] | 20 || [[ممتاز علي ڀٽو]] ||[[نواز ليگ]] | 21 || [[عبدالواحد آريسر]] ||[[جيئي سنڌ محاذ]] |- | 22 || [[فاضل راھو]] ||[[نيشنل عوامي پارٽي]] | 23 || [[شھيد نذير عباسي]] ||[[ڊيموڪريٽڪ اسٽوڊنٽس فيڊريشن]] | 24 || [[مولانا جان محمد عباسي]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] |- | 25 || [[مولانا جان محمد ڀٽو]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 26 || [[پروفيسر غفور احمد]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 27 || [[الطاف حسين]] ||[[متحده قومي موومينٽ]] |- | 28 || [[بشير خان قريشي]] ||[[جيئي سنڌ متحده محاذ]] | 29 || [[غلام مصطفي جتوئي]] ||[[نيشنل پيپلز پارٽي]] | 30 || [[محمد خان جوڻيجو]] ||[[ مسلم ليگ]] |- | 31 || [[پير پاڳارو]] ||[[مسلم ليگ]] | 32 || [[پير صبغت الله پاڳارو]] ||[[حر جماعت]] | 33 || [[عظيم طارق]] ||[[مھاجر قومي موومينٽ]] |- | 34 || [[قائم علي شاھ]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 35 || [[ارباب رحيم]] ||[[مسلم ليگ فنڪشنل]] | 36 || [[اياز لطيف پليجو]] ||[[سنڌ عوامي تحريڪ]] |- | 37 || || | 38 || || | 39 || || |- | 40 || || | 41 || || | 42 || || |- | 43 || || | 44 || || | 45 || || |- | 46 || || | 47 || || | 48 || || |- | 49 || || | 50 || || | 51 || || |- | 52 || || | 53 || || | 54 || || |- | 55 || || | 56 || || | 57 || || |- | 58 || || | 59 || || | 60 || || |- | 61 || || | 62 || || | 63 || || |- | 64 || || | 65 || || | 66 || || |- | 67 || || | 68 || || | 69 || || |- | 70 || || | 71 || || | 72 || || |- | 73 || || | 74 || || | 75 || || |- | 76 || || | 77 || || | 78 || || |- | 79 || || | 80 || || | 81 || || |- | 82 || || | 83 || || | 84 || || |- | 85 || || | 86 || || | 87 || || |- | 88 || || | 89 || || | 90 || || |- | 91 || || | 92 || || | 93 || || |- | 94 || || | 95 || || | 96 || || |- | 97 || || | 98 || || | 99 || || |- | 100 || || |} ===مؤرخن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر !! نالو !! سرگرميءَ جا سال !! نمايان تصنيف |- | 1 || [[جي ايم سيد]] || 1940–1990 || سنڌوءَ جي ساڃاهه (ٻه جلد) |- | 2 || [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]] || 1930– || قديم سنڌ؛ سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |- | 3 || || || |- | 4 || || || |- | 5 || || || |- | 6 || || || |- | 7 || || || |- | 8 || || || |- | 9 || || || |- | 10 || || || |- | 11 || || || |- | 12 || || || |- | 13 || || || |- | 14 || || || |- | 15 || || || |} ===سائنسدانن جي فھرست=== ===اديبن جي فھرست=== ===ڳائڻن جي فھرست=== ===اداڪارن جي فھرست=== === موسيقارن جي فھرست=== === عالمن جي فھرست=== ===رانديگرن جي فھرست=== === تعليمي ماھرن جي فھرست=== == وڌيڪ ڏسو == {{div col}} * [[سنڌ (سلجھائپ)]] * [[حڪومت سنڌ]] * [[سنڌ جا شهر]] * [[سنڌ صوبو (1936-55)]] * [[سنڌ ڊويزن]] * [[سنڌوديش]] * [[سنڌو درياھ]] * [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي]] * [[سنڌو رياست]] * [[سنڌي ماڻھن جي فهرست|سنڌي ماڻهن جي فهرست]] * [[سنڌ ۾ صوفي ازم]] * [[منصوره]] * [[موهن جو دڙو]] * [[سنڌ جي مقبرن تي چٽسالي]] * [[ديبل]] * [[سنڌ ۾ جبلن تي قديم نقش نگاري]] * [[سنڌو لکت]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌباد ناکئا]] * [[مهاجر صوبو]] * [[ميرپور خاص جو برهما]] * [[سنڌي لباس]] * [[سنڌ جا ضلعا]]{{div col end}} {{portal bar|جاگرافي|ايشيا|ڏکڻ ايشيا|پاڪستان|سنڌ|ڪراچي}} == ويب لنڪون== * [https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ انڊيا جو امپيريل گزيٽيئر سڀئي جلد ريسرچ لاء ھتان پڙھي سگھجن ٿا == خارجي ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Sindh}} * [https://web.archive.org/web/20121119234920/http://www.transport.gos.pk/ سنڌ ٽرانسپورٽ کاتو] * [http://www.sindh.gov.pk حڪومت سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531075317/http://www.sindh.gov.pk/ |date=2013-05-31 }} * [http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ سنڌ بابت معلومات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120405093443/http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ |date=2012-04-05 }} * [https://web.archive.org/web/20091126053250/http://www.lgdsindh.com.pk/districts1.htm سنڌ جي ضلعن جا نقشا] * {{dmoz|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh}} * [http://www.worldstatesmen.org/Pakistan_states.html#Sind ورلڊ اسٽيٽمين – پاڪستان – صوبو : سنڌ] {{سنڌ جي تاريخ}} {{سنڌ}} {{پاڪستان جا صوبا}} {{باب السلام}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جا صوبا]] [[زمرو:پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ ست ھزار ق.م جون قائمون]] [[زمرو:ست ھزار ق.م جون گھڻ آباديءَ واريون جڳھون]] sifuerjyimua0b03n0y0wsaxjfb1tpl 0 17307 388101 59054 2026-06-23T13:19:46Z Ibne maryam 17680 /* */ 388101 wikitext text/x-wiki ھن سلسلي جو باني حضرت بھاؤ الدين نقشبندي بخاري رحمت الله عليه آھن، جنهن 791 هجري (1388ع) ۾ وفات ڪيا. ھي سلسلو سنڌ ۾ گهڻو پوءِ پهتو. سنڌ ۾ ھن سلسلي جو پھريون بزرگ مخدوم آدم ٺٽوي آھي، جيڪو ٻارھين صدي ھجري جي اوائل ۾ ٿي گذريو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:نقشبندي سلسلو]] [[زمرو:روحاني سلسلا]] [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:ايشيا ۾ تصوف]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:سني روحاني سلسلا]] [[زمرو:ايشيا ۾ روحاني سلسلا]] i60rmnvur6rx6hjqon00qrqgn21pubu 388103 388101 2026-06-23T13:20:49Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[نقشبندي]] کي [[نقشبنديه]] ڏانھن چوريو 388101 wikitext text/x-wiki ھن سلسلي جو باني حضرت بھاؤ الدين نقشبندي بخاري رحمت الله عليه آھن، جنهن 791 هجري (1388ع) ۾ وفات ڪيا. ھي سلسلو سنڌ ۾ گهڻو پوءِ پهتو. سنڌ ۾ ھن سلسلي جو پھريون بزرگ مخدوم آدم ٺٽوي آھي، جيڪو ٻارھين صدي ھجري جي اوائل ۾ ٿي گذريو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:نقشبندي سلسلو]] [[زمرو:روحاني سلسلا]] [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:ايشيا ۾ تصوف]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:سني روحاني سلسلا]] [[زمرو:ايشيا ۾ روحاني سلسلا]] i60rmnvur6rx6hjqon00qrqgn21pubu 388105 388103 2026-06-23T13:21:41Z Ibne maryam 17680 /* */ 388105 wikitext text/x-wiki ھن سلسلي جو باني حضرت بھاؤ الدين نقشبندي بخاري رحمت الله عليه آھن، جنهن 791 هجري (1388ع) ۾ وفات ڪيا. ھي سلسلو سنڌ ۾ گهڻو پوءِ پهتو. سنڌ ۾ ھن سلسلي جو پھريون بزرگ مخدوم آدم ٺٽوي آھي، جيڪو ٻارھين صدي ھجري جي اوائل ۾ ٿي گذريو. {{Short description|Sufi mystic order in Sunni Islam}} {{Use dmy dates|date=July 2020}} {{Infobox religion | name = Naqshbandi order | native_name = {{lang|ar|{{Script|Arab|الطريقة النقشبندية}}}}<br/>{{transliteration|ar|al-Ṭarīqa al-Naqshbandīyya}} | native_name_lang = ar | image = Bahauddin Naqshband Memorial Complex. Bukhara.jpg | caption = Shrine of the order's founder [[Baha' al-Din Naqshband]] in [[Uzbekistan]] | abbreviation = Naqshbandīyya | type = [[Sufi order]] | main_classification = [[Sunni Islam]] | area = [[Central Asia]], [[Indian sub-continent]], [[Middle East]] | founder = [[Baha' al-Din Naqshband]] | founded_date = [[14th century]] | founded_place = [[Timurid Empire]] }} {{Sufism}} The '''Naqshbandi order''' ({{langx|fa|نقشبندیه}}) is a major [[Sufi order]] within [[Sunni Islam]], named after its 14th-century founder, [[Baha' al-Din Naqshband]]. Practitioners, known as Naqshbandis, trace their spiritual lineage ([[silsila]]) directly to the [[Islam]]ic prophet [[Muhammad]] through the first caliph, [[Abu Bakr]], via [[Ja'far al-Sadiq]]. The Naqshbandi order is distinct for its strict adherence to [[Sharia]] (Islamic law) and silent [[dhikr]] practices adopted from earlier Central Asian masters.<ref name="Britannica">{{cite web |title=Naqshbandi |url=https://www.britannica.com/topic/Naqshbandi |access-date=2025-06-11 |website=Britannica}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:نقشبندي سلسلو]] [[زمرو:روحاني سلسلا]] [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:ايشيا ۾ تصوف]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:سني روحاني سلسلا]] [[زمرو:ايشيا ۾ روحاني سلسلا]] 7cqx50wpcvgqc4nofhxg0opvslnsksi 388106 388105 2026-06-23T13:29:53Z Ibne maryam 17680 /* */ 388106 wikitext text/x-wiki ھن سلسلي جو باني حضرت بھاؤ الدين نقشبندي بخاري رحمت الله عليه آھن، جنهن 791 هجري (1388ع) ۾ وفات ڪيا. ھي سلسلو سنڌ ۾ گهڻو پوءِ پهتو. سنڌ ۾ ھن سلسلي جو پھريون بزرگ مخدوم آدم ٺٽوي آھي، جيڪو ٻارھين صدي ھجري جي اوائل ۾ ٿي گذريو. {{Short description|Sufi mystic order in Sunni Islam}} {{Use dmy dates|date=July 2020}} {{Infobox religion | name = Naqshbandi order | native_name = {{lang|ar|{{Script|Arab|الطريقة النقشبندية}}}}<br/>{{transliteration|ar|al-Ṭarīqa al-Naqshbandīyya}} | native_name_lang = ar | image = Bahauddin Naqshband Memorial Complex. Bukhara.jpg | caption = Shrine of the order's founder [[Baha' al-Din Naqshband]] in [[Uzbekistan]] | abbreviation = Naqshbandīyya | type = [[Sufi order]] | main_classification = [[Sunni Islam]] | area = [[Central Asia]], [[Indian sub-continent]], [[Middle East]] | founder = [[Baha' al-Din Naqshband]] | founded_date = [[14th century]] | founded_place = [[Timurid Empire]] }} {{Sufism}} The '''Naqshbandi order''' ({{langx|fa|نقشبندیه}}) is a آرڊر جي باني بهاء الدين نقشبند جي مزار ازبڪستان ۾ * نقشبنديه. * صوفي حڪم * سني اسلام * وچ ايشيا، هندستاني ننڍي کنڊ، وچ اوڀر * بهاءُ الدين نقشبند * 14 صدي عيسويء تيموري سلطنت . نقشبندي سلسلو نقشبندي سلسلو (فارسي: نقشبنديه) سني اسلام ۾ هڪ وڏو روحاني سلسلو آهي. ان جو نالو 14هين صدي عيسويء جي باني، خواجه بهاء الدين نقشبند جي نالي تي رکيو ويو آهي. سلسلي جي مريدن کي نقشبندي سڏيو ويندو آهي. اهي پنهنجو روحاني نسب (سلسلو) سڌو سنئون، امام جعفر صادق عليه السلام جي ذريعي، پهرين خليفي، ابوبڪر جي ذريعي اسلامي نبي محمد ﷺ تائين ڳوليندا آهن. نقشبندي سلسلو شريعت (اسلامي قانون) تي سختي سان عمل ڪرڻ لاءِ ممتاز آهي ۽ خاموش ذڪر (ذڪر سري) جو عمل اڳئين وچ ايشيائي ماهرن کان اختيار ڪيو ويو. major [[Sufi order]] within [[Sunni Islam]], named after its 14th-century founder, [[Baha' al-Din Naqshband]]. Practitioners, known as Naqshbandis, trace their spiritual lineage ([[silsila]]) directly to the [[Islam]]ic prophet [[Muhammad]] through the first caliph, [[Abu Bakr]], via [[Ja'far al-Sadiq]]. The Naqshbandi order is distinct for its strict adherence to [[Sharia]] (Islamic law) and silent [[dhikr]] practices adopted from earlier Central Asian masters.<ref name="Britannica">{{cite web |title=Naqshbandi |url=https://www.britannica.com/topic/Naqshbandi |access-date=2025-06-11 |website=Britannica}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:نقشبندي سلسلو]] [[زمرو:روحاني سلسلا]] [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:ايشيا ۾ تصوف]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:سني روحاني سلسلا]] [[زمرو:ايشيا ۾ روحاني سلسلا]] maa8g8flltptxa2e7jrq3zk94yb49ka 388107 388106 2026-06-23T13:35:57Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[نقشبنديه]] کي [[نقشبندي سلسلو]] ڏانھن چوريو 388106 wikitext text/x-wiki ھن سلسلي جو باني حضرت بھاؤ الدين نقشبندي بخاري رحمت الله عليه آھن، جنهن 791 هجري (1388ع) ۾ وفات ڪيا. ھي سلسلو سنڌ ۾ گهڻو پوءِ پهتو. سنڌ ۾ ھن سلسلي جو پھريون بزرگ مخدوم آدم ٺٽوي آھي، جيڪو ٻارھين صدي ھجري جي اوائل ۾ ٿي گذريو. {{Short description|Sufi mystic order in Sunni Islam}} {{Use dmy dates|date=July 2020}} {{Infobox religion | name = Naqshbandi order | native_name = {{lang|ar|{{Script|Arab|الطريقة النقشبندية}}}}<br/>{{transliteration|ar|al-Ṭarīqa al-Naqshbandīyya}} | native_name_lang = ar | image = Bahauddin Naqshband Memorial Complex. Bukhara.jpg | caption = Shrine of the order's founder [[Baha' al-Din Naqshband]] in [[Uzbekistan]] | abbreviation = Naqshbandīyya | type = [[Sufi order]] | main_classification = [[Sunni Islam]] | area = [[Central Asia]], [[Indian sub-continent]], [[Middle East]] | founder = [[Baha' al-Din Naqshband]] | founded_date = [[14th century]] | founded_place = [[Timurid Empire]] }} {{Sufism}} The '''Naqshbandi order''' ({{langx|fa|نقشبندیه}}) is a آرڊر جي باني بهاء الدين نقشبند جي مزار ازبڪستان ۾ * نقشبنديه. * صوفي حڪم * سني اسلام * وچ ايشيا، هندستاني ننڍي کنڊ، وچ اوڀر * بهاءُ الدين نقشبند * 14 صدي عيسويء تيموري سلطنت . نقشبندي سلسلو نقشبندي سلسلو (فارسي: نقشبنديه) سني اسلام ۾ هڪ وڏو روحاني سلسلو آهي. ان جو نالو 14هين صدي عيسويء جي باني، خواجه بهاء الدين نقشبند جي نالي تي رکيو ويو آهي. سلسلي جي مريدن کي نقشبندي سڏيو ويندو آهي. اهي پنهنجو روحاني نسب (سلسلو) سڌو سنئون، امام جعفر صادق عليه السلام جي ذريعي، پهرين خليفي، ابوبڪر جي ذريعي اسلامي نبي محمد ﷺ تائين ڳوليندا آهن. نقشبندي سلسلو شريعت (اسلامي قانون) تي سختي سان عمل ڪرڻ لاءِ ممتاز آهي ۽ خاموش ذڪر (ذڪر سري) جو عمل اڳئين وچ ايشيائي ماهرن کان اختيار ڪيو ويو. major [[Sufi order]] within [[Sunni Islam]], named after its 14th-century founder, [[Baha' al-Din Naqshband]]. Practitioners, known as Naqshbandis, trace their spiritual lineage ([[silsila]]) directly to the [[Islam]]ic prophet [[Muhammad]] through the first caliph, [[Abu Bakr]], via [[Ja'far al-Sadiq]]. The Naqshbandi order is distinct for its strict adherence to [[Sharia]] (Islamic law) and silent [[dhikr]] practices adopted from earlier Central Asian masters.<ref name="Britannica">{{cite web |title=Naqshbandi |url=https://www.britannica.com/topic/Naqshbandi |access-date=2025-06-11 |website=Britannica}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:نقشبندي سلسلو]] [[زمرو:روحاني سلسلا]] [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:ايشيا ۾ تصوف]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:سني روحاني سلسلا]] [[زمرو:ايشيا ۾ روحاني سلسلا]] maa8g8flltptxa2e7jrq3zk94yb49ka 0 18602 388178 261318 2026-06-23T20:09:27Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 388178 wikitext text/x-wiki ''تصوف جي [[وحدة الوجود]] واري فلسفي جو شارح '''شيخ ابوبڪر محي الدين محمد ابن علي'''، جيڪو '''’شيخ اڪبر‘''' ۽ '''’ابن العربي‘''' جي نالن سان مشهور آهي، ابن العربي 17 رمضان 560ھ/28 جولاءِ 1165ع تي اندلس جي شهر مرسيا ۾ ڄائو. سندس تعلق عرب جي مشهور قبيلي ’طائي‘ سان هو ۽ پاڻ مشهور سخي حاتم طائيءَ جي نسل مان هو، تنهنڪري کيس '''’الحاتمي الطائي الاندلسي‘''' به سڏيو وڃي ٿو.'' == ''تعليم ۽ سفر'' == ''1173ع ۾ ابن العربي ’اشبيليه‘ پهتو ۽ ٽيهه سال اتي جي عالمن ۽ صوفين کان ظاهري ۽ باطني علم وٺندو رهيو. ان کان پوءِ حج جي سعادت حاصل ڪري بيت المقدس پهتو. ان کان پوءِ بغداد ۽ حلب آيو، هر هنڌ سندس تڪريم ۽ تعظيم ٿيندي هئي. اتان کان پوءِ 39 سالن جي عمر ۾ 598ھ/ 1201ع ۾ هو مشرقي ملڪن ڏانهن روانو ٿيو. پهرين [[مصر]] پهتو، ڪجهه عرصو اتي رهڻ کان پوءِ بيت المقدس، مڪي شريف، بغداد، حلب ۽ آخر ۾ دمشق ۾ مستقل سڪونت اختيار ڪئي ۽ اتي ئي 638ھ / 1240ع ۾ وفات ڪيائين. جبل قاسيون ۾ دفن ٿيل آهي.'' == ''تصوف لاءِ خدمتون'' == ''ابن العربي تصوف ۾ وحدة الوجود جو فلسفو متعارف ڪرايو ۽ سڀ کان پهرين پاڻ ئي، پنهنجن ڪتابن ۾ انهيءَ فلسفي جي شرح بيان ڪيائين. ’فتوحات مڪيه‘ ۽ ’فصوص الحڪم‘ ان سلسلي ۾ سندس نالي وارا ڪتاب آهن. هن جي ٻين تصنيفن ۾ ’مفاتح الغيب‘، ’تنزلات‘، ’ترجمان الاشواق‘، ’الآيات المتشابهات‘، ’ذخائر الاعلاق‘ وغيره قابل ذڪر آهن. مٿيان ڪتاب تفسير، حديث، فقه، سيرت، علم و ادب ۽ وحدة الوجودي فلسفي (همه اوست) تي لکيل آهن. هن جي ڪتابن جو انداز 300 کن آهي.'' ''ابن العربيءَ جا ’فتوحات مڪيه‘، ’فصوص الحڪم‘ ۽ ’تنزلات‘ ڪتاب، سندس پختي فڪر جا ترجمان آهن ۽ هنن ئي ڪتابن ۾ همه اوست واري صوفياڻي فلسفي کي کولي بيان ڪيو ويو آهي. هڪ حد تائين فصوص الحڪم، قرآن شريف جو تفسير به آهي.'' ''ابن العربي اهو پهريون مسلمان مفڪر آهي، جنهن ڪلام الاهيءَ جي روشنيءَ ۾ انسان ڪامل جي باري ۾ هڪ مڪمل نظريو پيش ڪيو. سندس تصنيفون الاهيات ۽ تصوف جي حوالي سان شاهڪار ۽ بنيادي اهميت رکندڙ آهن. سنڌ جا اڪثر صوفي شاعر کانئس متاثر آهن، جن ۾ شاهه لطيف سرِفهرست آهي.''<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ابن%20العربي ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد پھريون، سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.'']</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:عرب ليکڪ]] [[زمرو:صوفي شاعر]] [[زمرو:تصوف سان لاڳاپيل شخصيتون]] dh1bcv1amdsxld7fo3rmydp50e1h1ze 0 19314 388226 356528 2026-06-23T22:03:36Z Intisar Ali 8681 388226 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> == شروعاتي جيون == اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اشوڪا</ref> == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] 4e80lc6x2qw52iuz6nuwvtcws772ys3 388227 388226 2026-06-23T22:04:33Z Intisar Ali 8681 /* */ 388227 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == شروعاتي جيون == اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اشوڪا</ref> == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] i2dusgpfuwpl3oz7nv1attn3a9mpvia 388228 388227 2026-06-23T22:07:45Z Intisar Ali 8681 388228 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == تاريخ == اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اشوڪا</ref> ==پيدائش== اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]]، [[اينٽيگونس ٻيون گوناتاس]]، [[مئگاس آف سائرين]]، ۽ سڪندر (يا ته [[ايپائرس جو سڪندر ٻيون|ايپائرس]] وارو يا [[ڪرنتھ جو سڪندر]])۔{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي ({{circa|304 BCE}})۔{{sfn|Lahiri|2015|p=24}} هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} == نسب == اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Lahiri|2015|p=26}} ٻين ماخذن، جهڙوڪ [[پراڻ]] ۽ ''[[مهاونس]]'' موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه [[بندوسار]] هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[چندرگپت موريا]] هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه [[بمبسار]] سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: [[اجاتشتر]] → [[اُدايين]] → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → [[پرسينجت]] → [[نندا سلطنت|نندا]]۔{{sfn|Strong|1989|p=204}} سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو [[تاراناٿ]]، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Thapar|1961|p=9}} اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[اشوڪ جي ماءُ]] چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.{{sfn|Strong|1989|pp=204–205}} ''اشوڪاوادان'' ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،{{sfn|Lahiri|2015|p=323|ps=:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."}} پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.{{sfn|Lahiri|2015|p=31}} مثال طور: * ''اشوڪاوادان مالا'' ۾ سندس نالو '''سُڀدرانگي''' ڏنو ويو آهي۔{{sfn|Guruge|1993|p=19}}{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''وامسٿاپڪاسني'' يا ''مهاونس ٽيڪا''، جيڪا ''مهاونس'' تي هڪ شرح آهي، کيس '''ڌرم''' (پالي ۾ ''ڌمّ'') سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا [[ڪشتريه]] خاندان سان واسطو رکندي هئي۔{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''[[ديوياوادان]]'' جي هڪ روايت ۾ کيس '''جنپد ڪلياني''' سڏيو ويو آهي۔{{sfn|Singh|2008|p=332}} عالم [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]] موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.{{sfn|Guruge|1993|p=19}} ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[ايپين]] موجب، [[چندرگپت موريا]] يوناني حڪمران [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=20}} == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] nsq4rqzrdi1a4q4640htu4yydws15wq 388229 388228 2026-06-23T22:09:34Z Intisar Ali 8681 388229 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == وڌيڪ تعارف== اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اشوڪا</ref> ==پيدائش== اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]]، [[اينٽيگونس ٻيون گوناتاس]]، [[مئگاس آف سائرين]]، ۽ سڪندر (يا ته [[ايپائرس جو سڪندر ٻيون|ايپائرس]] وارو يا [[ڪرنتھ جو سڪندر]])۔{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي ({{circa|304 BCE}})۔{{sfn|Lahiri|2015|p=24}} هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} == نسب == اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Lahiri|2015|p=26}} ٻين ماخذن، جهڙوڪ [[پراڻ]] ۽ ''[[مهاونس]]'' موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه [[بندوسار]] هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[چندرگپت موريا]] هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه [[بمبسار]] سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: [[اجاتشتر]] → [[اُدايين]] → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → [[پرسينجت]] → [[نندا سلطنت|نندا]]۔{{sfn|Strong|1989|p=204}} سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو [[تاراناٿ]]، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Thapar|1961|p=9}} اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[اشوڪ جي ماءُ]] چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.{{sfn|Strong|1989|pp=204–205}} ''اشوڪاوادان'' ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،{{sfn|Lahiri|2015|p=323|ps=:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."}} پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.{{sfn|Lahiri|2015|p=31}} مثال طور: * ''اشوڪاوادان مالا'' ۾ سندس نالو '''سُڀدرانگي''' ڏنو ويو آهي۔{{sfn|Guruge|1993|p=19}}{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''وامسٿاپڪاسني'' يا ''مهاونس ٽيڪا''، جيڪا ''مهاونس'' تي هڪ شرح آهي، کيس '''ڌرم''' (پالي ۾ ''ڌمّ'') سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا [[ڪشتريه]] خاندان سان واسطو رکندي هئي۔{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''[[ديوياوادان]]'' جي هڪ روايت ۾ کيس '''جنپد ڪلياني''' سڏيو ويو آهي۔{{sfn|Singh|2008|p=332}} عالم [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]] موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.{{sfn|Guruge|1993|p=19}} ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[ايپين]] موجب، [[چندرگپت موريا]] يوناني حڪمران [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=20}} == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] 4hr1t3rn0h0c7iph221sikucv6yzbfl 388230 388229 2026-06-23T22:11:51Z Intisar Ali 8681 388230 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == وڌيڪ تعارف== اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اشوڪا</ref> ==پيدائش== اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]]، [[اينٽيگونس ٻيون گوناتاس]]، [[مئگاس آف سائرين]]، ۽ سڪندر (يا ته [[ايپائرس جو سڪندر ٻيون|ايپائرس]] وارو يا [[ڪرنتھ جو سڪندر]])۔{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي ({{circa|304 BCE}})۔{{sfn|Lahiri|2015|p=24}} هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} == نسب == اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Lahiri|2015|p=26}} ٻين ماخذن، جهڙوڪ [[پراڻ]] ۽ ''[[مهاونس]]'' موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه [[بندوسار]] هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[چندرگپت موريا]] هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه [[بمبسار]] سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: [[اجاتشتر]] → [[اُدايين]] → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → [[پرسينجت]] → [[نندا سلطنت|نندا]]۔{{sfn|Strong|1989|p=204}} سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو [[تاراناٿ]]، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Thapar|1961|p=9}} اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[اشوڪ جي ماءُ]] چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.{{sfn|Strong|1989|pp=204–205}} ''اشوڪاوادان'' ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،{{sfn|Lahiri|2015|p=323|ps=:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."}} پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.{{sfn|Lahiri|2015|p=31}} مثال طور: * ''اشوڪاوادان مالا'' ۾ سندس نالو '''سُڀدرانگي''' ڏنو ويو آهي۔{{sfn|Guruge|1993|p=19}}{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''وامسٿاپڪاسني'' يا ''مهاونس ٽيڪا''، جيڪا ''مهاونس'' تي هڪ شرح آهي، کيس '''ڌرم''' (پالي ۾ ''ڌمّ'') سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا [[ڪشتريه]] خاندان سان واسطو رکندي هئي۔{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''[[ديوياوادان]]'' جي هڪ روايت ۾ کيس '''جنپد ڪلياني''' سڏيو ويو آهي۔{{sfn|Singh|2008|p=332}} عالم [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]] موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.{{sfn|Guruge|1993|p=19}} ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[ايپين]] موجب، [[چندرگپت موريا]] يوناني حڪمران [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=20}} == شهزادي جي حيثيت ۾ == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 500 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Mauryan ruins of pillared hall at Kumrahar site of Pataliputra ASIEC 1912-13.jpg | caption1 = [[پاٽلي پتر]] جي ڪمراهار ماڳ تي ستونن واري هال جا آثار | image2 = Pataliputra_capital_(volume).jpg | caption2 = [[پاٽلي پتر]] جو ستون-سِر، چوٿين–ٽين صدي ق.م | footer = امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] شهر ۾ ڄائو هو. ان دور جي شهر جا آثار جديد [[پاٽنا]] جي مرڪزي علائقن ۾ کوٽائين ذريعي مليا آهن. | footer_align = center }} اشوڪ جون پنهنجون لکتون سندس ابتدائي زندگي بابت ڪا معلومات فراهم نٿيون ڪن، ۽ هن موضوع بابت گهڻي ڄاڻ انهن روايتن مان ملي ٿي جيڪي سندس وفات کان سوين سال پوءِ لکيون ويون.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}} جيتوڻيڪ انهن روايتن ۾ اشوڪ جي اڳين جنمن جهڙيون ظاهر طور افسانوي ڳالهيون شامل آهن، پر انهن ۾ اشوڪ جي دور بابت ڪجهه اهڙي معلومات پڻ موجود آهي جيڪا تاريخي طور ممڪن نظر اچي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}}{{sfn|Singh|2008|p=332}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، جڏهن اشوڪ نوجوان هو ته سندس پيءُ بندوسار سندس کُردري ۽ غير دلڪش صورت سبب کيس پسند نه ڪندو هو. هڪ ڏينهن بندوسار تپسوي پنگل واتساجيو کي چيو ته هو طئي ڪري ته سندس پٽن مان ڪير سندس جانشين ٿيڻ جي لائق آهي. تپسوي جي صلاح تي سڀني شهزادن کي "سونهري محل جي باغ" ۾ گڏ ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو. اشوڪ وڃڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خبر هئي ته سندس پيءُ کيس پسند نٿو ڪري، پر سندس ماءُ کيس وڃڻ تي آماده ڪيو. جڏهن وزير [[رادھاگپت]] ڏٺو ته اشوڪ گاديءَ واري شهر مان باغ ڏانهن روانو ٿي رهيو آهي، تڏهن هن شهزادي کي سفر لاءِ شاهي هاٿي مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Strong|1989|p=206}} باغ ۾ پنگل واتساجيو شهزادن جو جائزو ورتو ۽ سمجهي ويو ته ايندڙ شهنشاهه اشوڪ هوندو. پر بندوسار کي ناراض ڪرڻ کان بچڻ لاءِ هن جانشين جو نالو ظاهر نه ڪيو. ان جي بدران هن چيو ته جنهن وٽ بهترين سواري، بهترين ويهڻ جي جاءِ، بهترين پيئڻ، بهترين ٿانوَ ۽ بهترين کاڌو هوندو، اهو ئي ايندڙ بادشاهه ٿيندو. هر ڀيري اشوڪ دعويٰ ڪئي ته اهي شرطون هن وٽ موجود آهن. بعد ۾ تپسوي اشوڪ جي ماءُ کي ٻڌايو ته سندس پٽ ايندڙ شهنشاهه ٿيندو، ۽ سندس صلاح تي بندوسار جي غضب کان بچڻ لاءِ سلطنت ڇڏي هليو ويو.{{sfn|Strong|1989|p=207}} جيتوڻيڪ روايتون ٻڌائين ٿيون ته بندوسار اشوڪ جي ظاهر سبب کيس پسند نه ڪندو هو، پر اهي ساڳيون روايتون اهو به ٻڌائين ٿيون ته هن اشوڪ کي اهم ذميواريون ڏنيون، جهڙوڪ [[تڪششيلا]] جي بغاوت کي ختم ڪرڻ (اتر هندستاني روايت موجب) ۽ [[اجين]] جي حڪومت هلائڻ (سري لنڪائي روايت موجب).{{sfn|Thapar|1961|p=21}} اهو ظاهر ڪري ٿو ته بندوسار شهزادي جي ٻين صلاحيتن کان متاثر هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته هن اشوڪ کي گاديءَ واري شهر کان پري علائقن ۾ ان ڪري موڪليو ته جيئن هو شاهي درٻار کان پري رهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=65}} === تڪششيلا ۾ بغاوت === [[File:Aramaic_inscription_at_Taxila_Museum.jpg|thumb|upright=0.6|[[ٽيڪسلا جي آرامي لکت]]، جنهن ۾ ممڪن طور اشوڪ جو ذڪر موجود آهي.]] ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار شهزادي اشوڪ کي [[تڪششيلا]] شهر ۾ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ موڪليو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} (موجوده [[پاڪستان]] ۾ [[ڀير ماڙو]]).{{sfn|Lahiri|2015|p=66}} هي واقعو سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهي؛ ان جي بدران اتي بيان آهي ته بندوسار اشوڪ کي [[اجين]] جو گورنر مقرر ڪيو. ٻن ٻين ٻڌ ڌرمي متنن، ''اشوڪ سوتر'' ۽ ''ڪنال سوتر''، مطابق بندوسار اشوڪ کي [[گنڌارا]] جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو هو، جتي تڪششيلا واقع هئي، نه اجين.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} ''اشوڪاوادان'' موجب بندوسار اشوڪ کي چار حصن تي مشتمل لشڪر (گهوڙيسوار، [[جنگي هاٿي]]، [[رتھ]] ۽ پيادل فوج) ڏنو، پر هٿيار مهيا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اشوڪ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي شهنشاهه ٿيڻ جي لائق آهي ته هٿيار پاڻ ظاهر ٿي ويندا. پوءِ ديوتائون زمين مان نڪري آيون ۽ فوج کي هٿيار فراهم ڪيا.{{sfn|Strong|1989|p=208}} جڏهن اشوڪ تڪششيلا پهتو ته شهرين سندس آجيان ڪئي ۽ ٻڌايو ته سندن بغاوت فقط ظالم وزيرن خلاف هئي، بادشاهه خلاف نه. ڪجهه عرصي بعد [[خاصا]] علائقي ۾ به سندس آجيان ڪئي وئي، ۽ ديوتائن اعلان ڪيو ته هو سڄي ڌرتيءَ تي حڪومت ڪندو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} تڪششيلا هڪ مالدار ۽ سياسي لحاظ کان اهم شهر هو. تاريخي ثبوت ڏيکارين ٿا ته اشوڪ جي دور تائين اهو ''[[اترپٿ]]'' واپاري رستي وسيلي [[پاٽلي پتر]] سان ڳنڍيل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=70}} بهرحال، موجود همعصر ماخذن مان ڪو به تڪششيلا جي بغاوت جو ذڪر نٿو ڪري، ۽ اشوڪ جي ڪنهن به لکت مان اهو ظاهر نٿو ٿئي ته هن ڪڏهن شهر جو دورو ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=66-67}} تنهن هوندي به، اشوڪ جي تڪششيلا سان لاڳاپي جي روايت کي [[سرڪپ]] مان مليل هڪ آرامي لکت جزوي طور تقويت ڏئي ٿي. ان لکت ۾ هڪ نالو "prydr" اکرن سان شروع ٿئي ٿو، جنهن کي گهڻا عالم "پريادرشي" طور بحال ڪن ٿا، جيڪو اشوڪ جو لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} تڪششيلا ڀرسان موجود [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] جو نالو به اشوڪ سان لاڳاپي جو هڪ ممڪن ثبوت سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ "ڌرماراجا" مان مراد اشوڪ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=68}} ديوتائن طرفان هٿيار مهيا ڪرڻ وارو قصو شايد اشوڪ کي نيم الاهي حيثيت ڏيڻ لاءِ بيان ڪيو ويو هجي، يا اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته بندوسار، جيڪو اشوڪ کي پسند نه ڪندو هو، سندس ناڪامي چاهيندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=67}} === اجين جو نائب بادشاهه === ''[[مهاونس]]'' موجب، بندوسار اشوڪ کي [[اونتيراستر]] (موجوده [[اجين ضلعو]]) جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هي علائقو مرڪزي هندستان جو هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري صوبو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=89–90}} هي روايت مرڪزي هندستان مان دريافت ٿيل [[سارو مارو]] لکت سان پڻ تقويت حاصل ڪري ٿي، جنهن ۾ بيان آهي ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ انهيءَ هنڌ جو دورو ڪيو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=350–351}} اشوڪ جي پنهنجي [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان#پهريون جدا اهم پٿريلو فرمان|پٿريلي فرمان]] مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ اجين ۾ هڪ شهزادو نائب بادشاهه موجود هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} اهو به هن روايت جي حمايت ڪري ٿو ته اشوڪ پاڻ اجين جو نائب بادشاهه رهيو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=98}} {{multiple image | perrow=2 | total_width=400 | caption_align=center | align=right | direction=horizontal | image1=Saru_Maru_stupa.jpg | image2=Panguraria Top View Closeup detail.jpg | footer=[[سارو مارو]] يادگاري لکت مان لڳي ٿو ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ اجين واري علائقي ۾ موجود هو: "''پريادسي'' خوشگوار سير لاءِ هن هنڌ آيو جڏهن هو اڃا شهزادو هو..." }} اشوڪ جي دور ۾ [[پاٽلي پتر]] ۽ [[اجين]] ڪيترن ئي رستن ذريعي ڳنڍيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته اجين ڏانهن ويندي سندس قافلو روپناٿ ۾ ترسيو هجي، جتي بعد ۾ سندس لکت ملي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=94–95}} سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ اجين ويندي [[وديشا]] پهتو، جتي هو هڪ خوبصورت عورت جي عشق ۾ مبتلا ٿيو. ''ديپاونس'' ۽ ''مهاونس'' موجب اها عورت [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] هئي، جيڪا هڪ واپاري جي ڌيءَ هئي. ''مهابودهي ونس'' مطابق هوءَ "وديشا مها ديوي" هئي ۽ [[شاڪيه]] خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان [[گوتم ٻڌ]] پڻ هو. ممڪن آهي ته ٻڌ ڌرمي تاريخ نويسن اشوڪ جي خاندان کي ٻڌ سان ڳنڍڻ لاءِ هي شاڪيه تعلق بيان ڪيو هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} ٻڌ ڌرمي متنن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ديوي بعد ۾ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو، پر انهن ۾ سندس قبولِ اسلام... (يعني قبولِ ٻڌ ڌرم) جو ڪو تفصيلي بيان موجود ناهي. انهيءَ ڪري ممڪن آهي ته جڏهن هن اشوڪ سان ملاقات ڪئي، تڏهن به هوءَ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ''مهاونس'' موجب، اجين ۾ ديوي اشوڪ جي پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] کي جنم ڏنو، ۽ ٻن سالن بعد هڪ ڌيءَ [[سنگهمتا]] پيدا ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=97}} ''مهاونس'' موجب مهندا کي اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، ڀڪشو بڻايو ويو. انهيءَ حساب سان مهندا اشوڪ جي تخت نشيني وقت چوڏهن ورهين جو هو. جيڪڏهن مهندا ان وقت ڄائو جڏهن اشوڪ فقط ويهن ورهين جو هو، ته پوءِ اشوڪ تقريباً 34 ورهين جي عمر ۾ تخت تي ويٺو هوندو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ڪيترائي سال نائب بادشاهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون.{{sfn|Thapar|1961|pp=24–25}} == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] 6j549cv2zdmzsi46we8rl2d5aw6xltw 388231 388230 2026-06-23T22:14:55Z Intisar Ali 8681 388231 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == وڌيڪ تعارف== اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اشوڪا</ref> ==پيدائش== اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]]، [[اينٽيگونس ٻيون گوناتاس]]، [[مئگاس آف سائرين]]، ۽ سڪندر (يا ته [[ايپائرس جو سڪندر ٻيون|ايپائرس]] وارو يا [[ڪرنتھ جو سڪندر]])۔{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي ({{circa|304 BCE}})۔{{sfn|Lahiri|2015|p=24}} هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} == نسب == اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Lahiri|2015|p=26}} ٻين ماخذن، جهڙوڪ [[پراڻ]] ۽ ''[[مهاونس]]'' موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه [[بندوسار]] هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[چندرگپت موريا]] هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه [[بمبسار]] سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: [[اجاتشتر]] → [[اُدايين]] → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → [[پرسينجت]] → [[نندا سلطنت|نندا]]۔{{sfn|Strong|1989|p=204}} سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو [[تاراناٿ]]، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Thapar|1961|p=9}} اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[اشوڪ جي ماءُ]] چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.{{sfn|Strong|1989|pp=204–205}} ''اشوڪاوادان'' ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،{{sfn|Lahiri|2015|p=323|ps=:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."}} پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.{{sfn|Lahiri|2015|p=31}} مثال طور: * ''اشوڪاوادان مالا'' ۾ سندس نالو '''سُڀدرانگي''' ڏنو ويو آهي۔{{sfn|Guruge|1993|p=19}}{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''وامسٿاپڪاسني'' يا ''مهاونس ٽيڪا''، جيڪا ''مهاونس'' تي هڪ شرح آهي، کيس '''ڌرم''' (پالي ۾ ''ڌمّ'') سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا [[ڪشتريه]] خاندان سان واسطو رکندي هئي۔{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''[[ديوياوادان]]'' جي هڪ روايت ۾ کيس '''جنپد ڪلياني''' سڏيو ويو آهي۔{{sfn|Singh|2008|p=332}} عالم [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]] موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.{{sfn|Guruge|1993|p=19}} ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[ايپين]] موجب، [[چندرگپت موريا]] يوناني حڪمران [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=20}} == شهزادي جي حيثيت ۾ == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 500 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Mauryan ruins of pillared hall at Kumrahar site of Pataliputra ASIEC 1912-13.jpg | caption1 = [[پاٽلي پتر]] جي ڪمراهار ماڳ تي ستونن واري هال جا آثار | image2 = Pataliputra_capital_(volume).jpg | caption2 = [[پاٽلي پتر]] جو ستون-سِر، چوٿين–ٽين صدي ق.م | footer = امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] شهر ۾ ڄائو هو. ان دور جي شهر جا آثار جديد [[پاٽنا]] جي مرڪزي علائقن ۾ کوٽائين ذريعي مليا آهن. | footer_align = center }} اشوڪ جون پنهنجون لکتون سندس ابتدائي زندگي بابت ڪا معلومات فراهم نٿيون ڪن، ۽ هن موضوع بابت گهڻي ڄاڻ انهن روايتن مان ملي ٿي جيڪي سندس وفات کان سوين سال پوءِ لکيون ويون.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}} جيتوڻيڪ انهن روايتن ۾ اشوڪ جي اڳين جنمن جهڙيون ظاهر طور افسانوي ڳالهيون شامل آهن، پر انهن ۾ اشوڪ جي دور بابت ڪجهه اهڙي معلومات پڻ موجود آهي جيڪا تاريخي طور ممڪن نظر اچي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}}{{sfn|Singh|2008|p=332}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، جڏهن اشوڪ نوجوان هو ته سندس پيءُ بندوسار سندس کُردري ۽ غير دلڪش صورت سبب کيس پسند نه ڪندو هو. هڪ ڏينهن بندوسار تپسوي پنگل واتساجيو کي چيو ته هو طئي ڪري ته سندس پٽن مان ڪير سندس جانشين ٿيڻ جي لائق آهي. تپسوي جي صلاح تي سڀني شهزادن کي "سونهري محل جي باغ" ۾ گڏ ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو. اشوڪ وڃڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خبر هئي ته سندس پيءُ کيس پسند نٿو ڪري، پر سندس ماءُ کيس وڃڻ تي آماده ڪيو. جڏهن وزير [[رادھاگپت]] ڏٺو ته اشوڪ گاديءَ واري شهر مان باغ ڏانهن روانو ٿي رهيو آهي، تڏهن هن شهزادي کي سفر لاءِ شاهي هاٿي مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Strong|1989|p=206}} باغ ۾ پنگل واتساجيو شهزادن جو جائزو ورتو ۽ سمجهي ويو ته ايندڙ شهنشاهه اشوڪ هوندو. پر بندوسار کي ناراض ڪرڻ کان بچڻ لاءِ هن جانشين جو نالو ظاهر نه ڪيو. ان جي بدران هن چيو ته جنهن وٽ بهترين سواري، بهترين ويهڻ جي جاءِ، بهترين پيئڻ، بهترين ٿانوَ ۽ بهترين کاڌو هوندو، اهو ئي ايندڙ بادشاهه ٿيندو. هر ڀيري اشوڪ دعويٰ ڪئي ته اهي شرطون هن وٽ موجود آهن. بعد ۾ تپسوي اشوڪ جي ماءُ کي ٻڌايو ته سندس پٽ ايندڙ شهنشاهه ٿيندو، ۽ سندس صلاح تي بندوسار جي غضب کان بچڻ لاءِ سلطنت ڇڏي هليو ويو.{{sfn|Strong|1989|p=207}} جيتوڻيڪ روايتون ٻڌائين ٿيون ته بندوسار اشوڪ جي ظاهر سبب کيس پسند نه ڪندو هو، پر اهي ساڳيون روايتون اهو به ٻڌائين ٿيون ته هن اشوڪ کي اهم ذميواريون ڏنيون، جهڙوڪ [[تڪششيلا]] جي بغاوت کي ختم ڪرڻ (اتر هندستاني روايت موجب) ۽ [[اجين]] جي حڪومت هلائڻ (سري لنڪائي روايت موجب).{{sfn|Thapar|1961|p=21}} اهو ظاهر ڪري ٿو ته بندوسار شهزادي جي ٻين صلاحيتن کان متاثر هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته هن اشوڪ کي گاديءَ واري شهر کان پري علائقن ۾ ان ڪري موڪليو ته جيئن هو شاهي درٻار کان پري رهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=65}} === تڪششيلا ۾ بغاوت === [[File:Aramaic_inscription_at_Taxila_Museum.jpg|thumb|upright=0.6|[[ٽيڪسلا جي آرامي لکت]]، جنهن ۾ ممڪن طور اشوڪ جو ذڪر موجود آهي.]] ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار شهزادي اشوڪ کي [[تڪششيلا]] شهر ۾ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ موڪليو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} (موجوده [[پاڪستان]] ۾ [[ڀير ماڙو]]).{{sfn|Lahiri|2015|p=66}} هي واقعو سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهي؛ ان جي بدران اتي بيان آهي ته بندوسار اشوڪ کي [[اجين]] جو گورنر مقرر ڪيو. ٻن ٻين ٻڌ ڌرمي متنن، ''اشوڪ سوتر'' ۽ ''ڪنال سوتر''، مطابق بندوسار اشوڪ کي [[گنڌارا]] جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو هو، جتي تڪششيلا واقع هئي، نه اجين.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} ''اشوڪاوادان'' موجب بندوسار اشوڪ کي چار حصن تي مشتمل لشڪر (گهوڙيسوار، [[جنگي هاٿي]]، [[رتھ]] ۽ پيادل فوج) ڏنو، پر هٿيار مهيا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اشوڪ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي شهنشاهه ٿيڻ جي لائق آهي ته هٿيار پاڻ ظاهر ٿي ويندا. پوءِ ديوتائون زمين مان نڪري آيون ۽ فوج کي هٿيار فراهم ڪيا.{{sfn|Strong|1989|p=208}} جڏهن اشوڪ تڪششيلا پهتو ته شهرين سندس آجيان ڪئي ۽ ٻڌايو ته سندن بغاوت فقط ظالم وزيرن خلاف هئي، بادشاهه خلاف نه. ڪجهه عرصي بعد [[خاصا]] علائقي ۾ به سندس آجيان ڪئي وئي، ۽ ديوتائن اعلان ڪيو ته هو سڄي ڌرتيءَ تي حڪومت ڪندو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} تڪششيلا هڪ مالدار ۽ سياسي لحاظ کان اهم شهر هو. تاريخي ثبوت ڏيکارين ٿا ته اشوڪ جي دور تائين اهو ''[[اترپٿ]]'' واپاري رستي وسيلي [[پاٽلي پتر]] سان ڳنڍيل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=70}} بهرحال، موجود همعصر ماخذن مان ڪو به تڪششيلا جي بغاوت جو ذڪر نٿو ڪري، ۽ اشوڪ جي ڪنهن به لکت مان اهو ظاهر نٿو ٿئي ته هن ڪڏهن شهر جو دورو ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=66-67}} تنهن هوندي به، اشوڪ جي تڪششيلا سان لاڳاپي جي روايت کي [[سرڪپ]] مان مليل هڪ آرامي لکت جزوي طور تقويت ڏئي ٿي. ان لکت ۾ هڪ نالو "prydr" اکرن سان شروع ٿئي ٿو، جنهن کي گهڻا عالم "پريادرشي" طور بحال ڪن ٿا، جيڪو اشوڪ جو لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} تڪششيلا ڀرسان موجود [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] جو نالو به اشوڪ سان لاڳاپي جو هڪ ممڪن ثبوت سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ "ڌرماراجا" مان مراد اشوڪ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=68}} ديوتائن طرفان هٿيار مهيا ڪرڻ وارو قصو شايد اشوڪ کي نيم الاهي حيثيت ڏيڻ لاءِ بيان ڪيو ويو هجي، يا اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته بندوسار، جيڪو اشوڪ کي پسند نه ڪندو هو، سندس ناڪامي چاهيندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=67}} === اجين جو نائب بادشاهه === ''[[مهاونس]]'' موجب، بندوسار اشوڪ کي [[اونتيراستر]] (موجوده [[اجين ضلعو]]) جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هي علائقو مرڪزي هندستان جو هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري صوبو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=89–90}} هي روايت مرڪزي هندستان مان دريافت ٿيل [[سارو مارو]] لکت سان پڻ تقويت حاصل ڪري ٿي، جنهن ۾ بيان آهي ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ انهيءَ هنڌ جو دورو ڪيو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=350–351}} اشوڪ جي پنهنجي [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان#پهريون جدا اهم پٿريلو فرمان|پٿريلي فرمان]] مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ اجين ۾ هڪ شهزادو نائب بادشاهه موجود هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} اهو به هن روايت جي حمايت ڪري ٿو ته اشوڪ پاڻ اجين جو نائب بادشاهه رهيو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=98}} {{multiple image | perrow=2 | total_width=400 | caption_align=center | align=right | direction=horizontal | image1=Saru_Maru_stupa.jpg | image2=Panguraria Top View Closeup detail.jpg | footer=[[سارو مارو]] يادگاري لکت مان لڳي ٿو ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ اجين واري علائقي ۾ موجود هو: "''پريادسي'' خوشگوار سير لاءِ هن هنڌ آيو جڏهن هو اڃا شهزادو هو..." }} اشوڪ جي دور ۾ [[پاٽلي پتر]] ۽ [[اجين]] ڪيترن ئي رستن ذريعي ڳنڍيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته اجين ڏانهن ويندي سندس قافلو روپناٿ ۾ ترسيو هجي، جتي بعد ۾ سندس لکت ملي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=94–95}} سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ اجين ويندي [[وديشا]] پهتو، جتي هو هڪ خوبصورت عورت جي عشق ۾ مبتلا ٿيو. ''ديپاونس'' ۽ ''مهاونس'' موجب اها عورت [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] هئي، جيڪا هڪ واپاري جي ڌيءَ هئي. ''مهابودهي ونس'' مطابق هوءَ "وديشا مها ديوي" هئي ۽ [[شاڪيه]] خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان [[گوتم ٻڌ]] پڻ هو. ممڪن آهي ته ٻڌ ڌرمي تاريخ نويسن اشوڪ جي خاندان کي ٻڌ سان ڳنڍڻ لاءِ هي شاڪيه تعلق بيان ڪيو هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} ٻڌ ڌرمي متنن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ديوي بعد ۾ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو، پر انهن ۾ سندس قبولِ اسلام... (يعني قبولِ ٻڌ ڌرم) جو ڪو تفصيلي بيان موجود ناهي. انهيءَ ڪري ممڪن آهي ته جڏهن هن اشوڪ سان ملاقات ڪئي، تڏهن به هوءَ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ''مهاونس'' موجب، اجين ۾ ديوي اشوڪ جي پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] کي جنم ڏنو، ۽ ٻن سالن بعد هڪ ڌيءَ [[سنگهمتا]] پيدا ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=97}} ''مهاونس'' موجب مهندا کي اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، ڀڪشو بڻايو ويو. انهيءَ حساب سان مهندا اشوڪ جي تخت نشيني وقت چوڏهن ورهين جو هو. جيڪڏهن مهندا ان وقت ڄائو جڏهن اشوڪ فقط ويهن ورهين جو هو، ته پوءِ اشوڪ تقريباً 34 ورهين جي عمر ۾ تخت تي ويٺو هوندو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ڪيترائي سال نائب بادشاهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون.{{sfn|Thapar|1961|pp=24–25}} == تخت نشيني == روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اشوڪ [[يووراج|ولي عهد]] نه هو، ۽ سندس تخت نشيني تڪراري هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=25}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار جي وڏي پٽ [[سوسيما]] هڪ ڏينهن مذاق ۾ هڪ گنجي وزير جي مٿي تي چماٽ هنئي. وزير کي خوف ٿيو ته جيڪڏهن سوسيما بادشاهه بڻيو ته شايد هڪ ڏينهن تلوار سان به ساڻس اهڙي ئي مذاق ڪري. تنهن ڪري هن پنج سئو وزيرن کي اشوڪ جي حمايت لاءِ آماده ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته اشوڪ هڪ ''[[چڪروَرتي]]'' (ساري دنيا تي حڪومت ڪندڙ حڪمران) بڻجندو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ڪجهه عرصي بعد [[تڪششيلا]] ۾ ٻيهر بغاوت ٿي. بندوسار سوسيما کي بغاوت دٻائڻ لاءِ موڪليو. ٿوري ئي وقت کان پوءِ بندوسار سخت بيمار ٿي پيو ۽ سندس موت جو امڪان پيدا ٿيو. ان وقت سوسيما اڃا تڪششيلا ۾ هو ۽ بغاوت مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو هو. بندوسار کيس گاديءَ واري شهر واپس گهرائي ورتو ۽ اشوڪ کي حڪم ڏنو ته هو تڪششيلا ڏانهن روانو ٿئي.{{sfn|Strong|1989|p=209}} پر وزيرن بندوسار کي ٻڌايو ته اشوڪ بيمار آهي ۽ صلاح ڏني ته سوسيما جي واپسي تائين اشوڪ کي عارضي طور تخت تي ويهاريو وڃي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} جڏهن بندوسار انڪار ڪيو، تڏهن اشوڪ اعلان ڪيو ته جيڪڏهن تخت واقعي سندس قسمت ۾ آهي ته ديوتائون کيس ايندڙ شهنشاهه طور تاج پارائينديون. ساڳئي لمحي ديوتائن ائين ڪيو، بندوسار وفات ڪري ويو، ۽ اشوڪ جي حڪمراني سڄي دنيا تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ زمين جي مٿان موجود [[يڪشا]]ن جو علائقو ۽ زمين جي هيٺان موجود [[ناگ]]ن جو علائقو پڻ شامل هو.{{sfn|Strong|1989|p=209}} جڏهن سوسيما گاديءَ واري شهر واپس آيو ته اشوڪ جي نئين وزيراعظم [[رادھاگپت]] کيس ڪوئلن سان ڀريل هڪ کڏ ۾ ڦاسائي ڇڏيو. سوسيما دردناڪ موت مري ويو، جڏهن ته سندس سپهه سالار ڀدرايڌ بُدھ ڌرم جو ڀڪشو بڻجي ويو.{{sfn|Strong|1989|p=210}} [[File:Sarnath_Ashoka_Lions_with_Dharma_Wheel.jpg|thumb|[[سارناتھ]] ۾ [[اشوڪ جو شير-ستون]]، جنهن ۾ چار [[ايشيائي شير]] هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن. اهي [[ٻڌ ڌرم]] جي [[چار عظيم سچايون|چار عظيم سچائين]] ۽ اخلاقي قانون جي ڦيٿي ([[ڌرم چڪر]]) جي علامت آهن.{{sfn|Allen|2012|p=331}}]] ''[[مهاونس]]'' موجب، جڏهن بندوسار بيمار ٿيو ته اشوڪ [[اجين]] مان [[پاٽلي پتر]] واپس آيو ۽ گاديءَ واري شهر تي قبضو ڪري ورتو. پيءُ جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي وڏي ڀاءُ کي قتل ڪيو ۽ تخت تي ويٺو.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ساڳئي متن موجب، اشوڪ پنهنجي سوتيلي ڀائرن مان نويَنوي (99) ڄڻن کي قتل ڪيو، جن ۾ سُمانا پڻ شامل هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} ''[[ديپاونس]]'' موجب، هن هڪ سئو ڀائرن کي قتل ڪيو ۽ چار سال بعد تاجپوشي ڪرائي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ''ونسٿاپڪاسني'' وڌيڪ ٻڌائي ٿو ته هڪ [[آجيَوڪ]] تپسوي اشوڪ جي ماءُ جي خواب جي تعبير ڪندي اڳواٽ هن خونريزي جي پيشنگوئي ڪئي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} انهن روايتن موجب اشوڪ جو سڳو ڀاءُ [[تِسا]] ئي بچي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} ٻين ذريعن ۾ بچيل ڀاءُ جا نالا [[ويتاشوڪ]]، وگتاشوڪ، سودت (''So-ta-to'') يا سوگتر (''Siu-ka-tu-lu'') بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} 99 ۽ 100 جهڙا انگ واضح طور مبالغو آهن ۽ شايد صرف اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن ته اشوڪ پنهنجي ڪيترن ئي ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} [[تاراناٿ]] موجب اشوڪ پنهنجي اڳوڻي حڪمران جو ناجائز پٽ هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڇهه جائز شهزادن کي قتل ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ممڪن آهي ته اشوڪ اصل جانشين نه هجي ۽ هن تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ ڀائر قتل ڪيا هجن. بهرحال، ٻڌ ڌرمي ماخذن شايد هن واقعي کي وڌائي پيش ڪيو ته جيئن ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ اشوڪ کي ظالم ۽ بي رحم حڪمران طور ڏيکاري سگهجي. اشوڪ جي پنجين پٿريلي فرمان ۾ انهن عملدارن جو ذڪر آهي جن جي ذميواري سندس ڀائرن، ڀينرن ۽ ٻين مائٽن جي خاندانن جي ڀلائي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تخت نشيني کان پوءِ به سندس هڪ کان وڌيڪ ڀائر زندهه هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} تنهن هوندي به ڪجهه مؤرخ هن راءِ سان متفق ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فرمان ۾ صرف ڀائرن جي ''خاندانن'' جو ذڪر آهي، خود ڀائرن جو نه.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} === تخت نشيني جي تاريخ === سري لنڪائي متنن ''[[مهاونس]]'' ۽ ''[[ديپاونس]]'' موجب اشوڪ [[گوتم ٻڌ]] جي وفات کان 218 سال پوءِ تخت تي ويٺو ۽ 37 سال حڪومت ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|pp=13–14}} ٻڌ جي وفات جي صحيح تاريخ پاڻ به تڪراري آهي،{{sfn|Thapar|1961|p=14}} جڏهن⁠تہ اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ ٻڌ جي وفات کان صرف هڪ سئو سال پوءِ حڪومت ڪئي، جنهن ڪري تاريخ بابت وڌيڪ اختلاف پيدا ٿيا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست مڃجي ۽ ٻڌ جي وفات 483 ق.م ۾ ٿي هجي، جيئن ڪيترن ئي عالمن تجويز ڪيو آهي، ته اشوڪ جي تخت نشيني 265 ق.م ۾ ٿيڻ گهرجي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} [[پراڻ]]ن موجب اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] 25 سال حڪومت ڪئي، جڏهن⁠تہ سري لنڪائي روايت 28 سال ٻڌائي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} جيڪڏهن پراڻن جو بيان صحيح هجي ته اشوڪ جي تخت نشيني کي ٽي سال اڳ، يعني 268 ق.م تي تاريخ بندي ڪري سگهجي ٿي. ٻئي طرف، جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست هجي پر ٻڌ جي وفات 486 ق.م مڃجي، جيڪا ''ڪينٽونيز ڊاٽڊ رڪارڊ'' سان حمايت حاصل ڪري ٿي، ته پوءِ به اشوڪ جي تخت نشيني 268 ق.م جي لڳ ڀڳ بيهندي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} ''مهاونس'' بيان ڪري ٿو ته اشوڪ بادشاهه ٿيڻ کان چار سال پوءِ رسمي تاجپوشي ڪرائي. هن وچ واري عرصي کي ائين سمجهي سگهجي ٿو ته انهن چئن سالن دوران هن بندوسار جي ٻين پٽن خلاف جانشيني جي جنگ وڙهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ هڪ قصو موجود آهي جنهن موجب اشوڪ جو وزير [[يشس]] پنهنجي هٿ سان سج کي لڪائي ڇڏيو. پروفيسر پي. ايڇ. ايل. ايگرمونٽ جو خيال هو ته هي قصو 4 مئي 249 ق.م تي اتر هندستان ۾ نظر آيل جزوي سج گرهڻ ڏانهن اشارو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=12–13}} ''اشوڪاوادان'' موجب، هن سج گرهڻ کان ڪجهه عرصي بعد اشوڪ مختلف ٻڌ ڌرمي مقدس ماڳن جي ياترا تي نڪتو. اشوڪ جي [[لومبني]] واري ستوني فرمان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي 21هين سال ۾ لومبني جو دورو ڪيو. جيڪڏهن اهو دورو ساڳئي ياترا جو حصو هجي، ۽ لومبني جو دورو سج گرهڻ کان هڪ يا ٻن سالن اندر ٿيو هجي، ته پوءِ 268–269 ق.م واري تخت نشيني جي تاريخ وڌيڪ امڪاني لڳي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}}{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} بهرحال، هي نظريو سڀني عالمن پاران قبول ٿيل ناهي. مثال طور [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي خيال ۾ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ڪيل واقعو تاريخي وقت بندي سان لاڳاپيل ئي ناهي، ۽ ايگرمونٽ جي تشريح ان روايت جي ادبي ۽ مذهبي پس منظر کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] rcmmfaswojgjh1yz45inem830mexuis 388232 388231 2026-06-23T22:16:54Z Intisar Ali 8681 388232 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == وڌيڪ تعارف== اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اشوڪا</ref> ==پيدائش== اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]]، [[اينٽيگونس ٻيون گوناتاس]]، [[مئگاس آف سائرين]]، ۽ سڪندر (يا ته [[ايپائرس جو سڪندر ٻيون|ايپائرس]] وارو يا [[ڪرنتھ جو سڪندر]])۔{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي ({{circa|304 BCE}})۔{{sfn|Lahiri|2015|p=24}} هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} == نسب == اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Lahiri|2015|p=26}} ٻين ماخذن، جهڙوڪ [[پراڻ]] ۽ ''[[مهاونس]]'' موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه [[بندوسار]] هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[چندرگپت موريا]] هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه [[بمبسار]] سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: [[اجاتشتر]] → [[اُدايين]] → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → [[پرسينجت]] → [[نندا سلطنت|نندا]]۔{{sfn|Strong|1989|p=204}} سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو [[تاراناٿ]]، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Thapar|1961|p=9}} اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[اشوڪ جي ماءُ]] چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.{{sfn|Strong|1989|pp=204–205}} ''اشوڪاوادان'' ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،{{sfn|Lahiri|2015|p=323|ps=:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."}} پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.{{sfn|Lahiri|2015|p=31}} مثال طور: * ''اشوڪاوادان مالا'' ۾ سندس نالو '''سُڀدرانگي''' ڏنو ويو آهي۔{{sfn|Guruge|1993|p=19}}{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''وامسٿاپڪاسني'' يا ''مهاونس ٽيڪا''، جيڪا ''مهاونس'' تي هڪ شرح آهي، کيس '''ڌرم''' (پالي ۾ ''ڌمّ'') سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا [[ڪشتريه]] خاندان سان واسطو رکندي هئي۔{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''[[ديوياوادان]]'' جي هڪ روايت ۾ کيس '''جنپد ڪلياني''' سڏيو ويو آهي۔{{sfn|Singh|2008|p=332}} عالم [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]] موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.{{sfn|Guruge|1993|p=19}} ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[ايپين]] موجب، [[چندرگپت موريا]] يوناني حڪمران [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=20}} == شهزادي جي حيثيت ۾ == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 500 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Mauryan ruins of pillared hall at Kumrahar site of Pataliputra ASIEC 1912-13.jpg | caption1 = [[پاٽلي پتر]] جي ڪمراهار ماڳ تي ستونن واري هال جا آثار | image2 = Pataliputra_capital_(volume).jpg | caption2 = [[پاٽلي پتر]] جو ستون-سِر، چوٿين–ٽين صدي ق.م | footer = امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] شهر ۾ ڄائو هو. ان دور جي شهر جا آثار جديد [[پاٽنا]] جي مرڪزي علائقن ۾ کوٽائين ذريعي مليا آهن. | footer_align = center }} اشوڪ جون پنهنجون لکتون سندس ابتدائي زندگي بابت ڪا معلومات فراهم نٿيون ڪن، ۽ هن موضوع بابت گهڻي ڄاڻ انهن روايتن مان ملي ٿي جيڪي سندس وفات کان سوين سال پوءِ لکيون ويون.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}} جيتوڻيڪ انهن روايتن ۾ اشوڪ جي اڳين جنمن جهڙيون ظاهر طور افسانوي ڳالهيون شامل آهن، پر انهن ۾ اشوڪ جي دور بابت ڪجهه اهڙي معلومات پڻ موجود آهي جيڪا تاريخي طور ممڪن نظر اچي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}}{{sfn|Singh|2008|p=332}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، جڏهن اشوڪ نوجوان هو ته سندس پيءُ بندوسار سندس کُردري ۽ غير دلڪش صورت سبب کيس پسند نه ڪندو هو. هڪ ڏينهن بندوسار تپسوي پنگل واتساجيو کي چيو ته هو طئي ڪري ته سندس پٽن مان ڪير سندس جانشين ٿيڻ جي لائق آهي. تپسوي جي صلاح تي سڀني شهزادن کي "سونهري محل جي باغ" ۾ گڏ ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو. اشوڪ وڃڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خبر هئي ته سندس پيءُ کيس پسند نٿو ڪري، پر سندس ماءُ کيس وڃڻ تي آماده ڪيو. جڏهن وزير [[رادھاگپت]] ڏٺو ته اشوڪ گاديءَ واري شهر مان باغ ڏانهن روانو ٿي رهيو آهي، تڏهن هن شهزادي کي سفر لاءِ شاهي هاٿي مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Strong|1989|p=206}} باغ ۾ پنگل واتساجيو شهزادن جو جائزو ورتو ۽ سمجهي ويو ته ايندڙ شهنشاهه اشوڪ هوندو. پر بندوسار کي ناراض ڪرڻ کان بچڻ لاءِ هن جانشين جو نالو ظاهر نه ڪيو. ان جي بدران هن چيو ته جنهن وٽ بهترين سواري، بهترين ويهڻ جي جاءِ، بهترين پيئڻ، بهترين ٿانوَ ۽ بهترين کاڌو هوندو، اهو ئي ايندڙ بادشاهه ٿيندو. هر ڀيري اشوڪ دعويٰ ڪئي ته اهي شرطون هن وٽ موجود آهن. بعد ۾ تپسوي اشوڪ جي ماءُ کي ٻڌايو ته سندس پٽ ايندڙ شهنشاهه ٿيندو، ۽ سندس صلاح تي بندوسار جي غضب کان بچڻ لاءِ سلطنت ڇڏي هليو ويو.{{sfn|Strong|1989|p=207}} جيتوڻيڪ روايتون ٻڌائين ٿيون ته بندوسار اشوڪ جي ظاهر سبب کيس پسند نه ڪندو هو، پر اهي ساڳيون روايتون اهو به ٻڌائين ٿيون ته هن اشوڪ کي اهم ذميواريون ڏنيون، جهڙوڪ [[تڪششيلا]] جي بغاوت کي ختم ڪرڻ (اتر هندستاني روايت موجب) ۽ [[اجين]] جي حڪومت هلائڻ (سري لنڪائي روايت موجب).{{sfn|Thapar|1961|p=21}} اهو ظاهر ڪري ٿو ته بندوسار شهزادي جي ٻين صلاحيتن کان متاثر هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته هن اشوڪ کي گاديءَ واري شهر کان پري علائقن ۾ ان ڪري موڪليو ته جيئن هو شاهي درٻار کان پري رهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=65}} === تڪششيلا ۾ بغاوت === [[File:Aramaic_inscription_at_Taxila_Museum.jpg|thumb|upright=0.6|[[ٽيڪسلا جي آرامي لکت]]، جنهن ۾ ممڪن طور اشوڪ جو ذڪر موجود آهي.]] ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار شهزادي اشوڪ کي [[تڪششيلا]] شهر ۾ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ موڪليو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} (موجوده [[پاڪستان]] ۾ [[ڀير ماڙو]]).{{sfn|Lahiri|2015|p=66}} هي واقعو سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهي؛ ان جي بدران اتي بيان آهي ته بندوسار اشوڪ کي [[اجين]] جو گورنر مقرر ڪيو. ٻن ٻين ٻڌ ڌرمي متنن، ''اشوڪ سوتر'' ۽ ''ڪنال سوتر''، مطابق بندوسار اشوڪ کي [[گنڌارا]] جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو هو، جتي تڪششيلا واقع هئي، نه اجين.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} ''اشوڪاوادان'' موجب بندوسار اشوڪ کي چار حصن تي مشتمل لشڪر (گهوڙيسوار، [[جنگي هاٿي]]، [[رتھ]] ۽ پيادل فوج) ڏنو، پر هٿيار مهيا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اشوڪ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي شهنشاهه ٿيڻ جي لائق آهي ته هٿيار پاڻ ظاهر ٿي ويندا. پوءِ ديوتائون زمين مان نڪري آيون ۽ فوج کي هٿيار فراهم ڪيا.{{sfn|Strong|1989|p=208}} جڏهن اشوڪ تڪششيلا پهتو ته شهرين سندس آجيان ڪئي ۽ ٻڌايو ته سندن بغاوت فقط ظالم وزيرن خلاف هئي، بادشاهه خلاف نه. ڪجهه عرصي بعد [[خاصا]] علائقي ۾ به سندس آجيان ڪئي وئي، ۽ ديوتائن اعلان ڪيو ته هو سڄي ڌرتيءَ تي حڪومت ڪندو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} تڪششيلا هڪ مالدار ۽ سياسي لحاظ کان اهم شهر هو. تاريخي ثبوت ڏيکارين ٿا ته اشوڪ جي دور تائين اهو ''[[اترپٿ]]'' واپاري رستي وسيلي [[پاٽلي پتر]] سان ڳنڍيل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=70}} بهرحال، موجود همعصر ماخذن مان ڪو به تڪششيلا جي بغاوت جو ذڪر نٿو ڪري، ۽ اشوڪ جي ڪنهن به لکت مان اهو ظاهر نٿو ٿئي ته هن ڪڏهن شهر جو دورو ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=66-67}} تنهن هوندي به، اشوڪ جي تڪششيلا سان لاڳاپي جي روايت کي [[سرڪپ]] مان مليل هڪ آرامي لکت جزوي طور تقويت ڏئي ٿي. ان لکت ۾ هڪ نالو "prydr" اکرن سان شروع ٿئي ٿو، جنهن کي گهڻا عالم "پريادرشي" طور بحال ڪن ٿا، جيڪو اشوڪ جو لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} تڪششيلا ڀرسان موجود [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] جو نالو به اشوڪ سان لاڳاپي جو هڪ ممڪن ثبوت سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ "ڌرماراجا" مان مراد اشوڪ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=68}} ديوتائن طرفان هٿيار مهيا ڪرڻ وارو قصو شايد اشوڪ کي نيم الاهي حيثيت ڏيڻ لاءِ بيان ڪيو ويو هجي، يا اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته بندوسار، جيڪو اشوڪ کي پسند نه ڪندو هو، سندس ناڪامي چاهيندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=67}} === اجين جو نائب بادشاهه === ''[[مهاونس]]'' موجب، بندوسار اشوڪ کي [[اونتيراستر]] (موجوده [[اجين ضلعو]]) جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هي علائقو مرڪزي هندستان جو هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري صوبو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=89–90}} هي روايت مرڪزي هندستان مان دريافت ٿيل [[سارو مارو]] لکت سان پڻ تقويت حاصل ڪري ٿي، جنهن ۾ بيان آهي ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ انهيءَ هنڌ جو دورو ڪيو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=350–351}} اشوڪ جي پنهنجي [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان#پهريون جدا اهم پٿريلو فرمان|پٿريلي فرمان]] مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ اجين ۾ هڪ شهزادو نائب بادشاهه موجود هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} اهو به هن روايت جي حمايت ڪري ٿو ته اشوڪ پاڻ اجين جو نائب بادشاهه رهيو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=98}} {{multiple image | perrow=2 | total_width=400 | caption_align=center | align=right | direction=horizontal | image1=Saru_Maru_stupa.jpg | image2=Panguraria Top View Closeup detail.jpg | footer=[[سارو مارو]] يادگاري لکت مان لڳي ٿو ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ اجين واري علائقي ۾ موجود هو: "''پريادسي'' خوشگوار سير لاءِ هن هنڌ آيو جڏهن هو اڃا شهزادو هو..." }} اشوڪ جي دور ۾ [[پاٽلي پتر]] ۽ [[اجين]] ڪيترن ئي رستن ذريعي ڳنڍيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته اجين ڏانهن ويندي سندس قافلو روپناٿ ۾ ترسيو هجي، جتي بعد ۾ سندس لکت ملي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=94–95}} سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ اجين ويندي [[وديشا]] پهتو، جتي هو هڪ خوبصورت عورت جي عشق ۾ مبتلا ٿيو. ''ديپاونس'' ۽ ''مهاونس'' موجب اها عورت [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] هئي، جيڪا هڪ واپاري جي ڌيءَ هئي. ''مهابودهي ونس'' مطابق هوءَ "وديشا مها ديوي" هئي ۽ [[شاڪيه]] خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان [[گوتم ٻڌ]] پڻ هو. ممڪن آهي ته ٻڌ ڌرمي تاريخ نويسن اشوڪ جي خاندان کي ٻڌ سان ڳنڍڻ لاءِ هي شاڪيه تعلق بيان ڪيو هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} ٻڌ ڌرمي متنن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ديوي بعد ۾ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو، پر انهن ۾ سندس قبولِ اسلام... (يعني قبولِ ٻڌ ڌرم) جو ڪو تفصيلي بيان موجود ناهي. انهيءَ ڪري ممڪن آهي ته جڏهن هن اشوڪ سان ملاقات ڪئي، تڏهن به هوءَ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ''مهاونس'' موجب، اجين ۾ ديوي اشوڪ جي پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] کي جنم ڏنو، ۽ ٻن سالن بعد هڪ ڌيءَ [[سنگهمتا]] پيدا ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=97}} ''مهاونس'' موجب مهندا کي اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، ڀڪشو بڻايو ويو. انهيءَ حساب سان مهندا اشوڪ جي تخت نشيني وقت چوڏهن ورهين جو هو. جيڪڏهن مهندا ان وقت ڄائو جڏهن اشوڪ فقط ويهن ورهين جو هو، ته پوءِ اشوڪ تقريباً 34 ورهين جي عمر ۾ تخت تي ويٺو هوندو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ڪيترائي سال نائب بادشاهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون.{{sfn|Thapar|1961|pp=24–25}} == تخت نشيني == روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اشوڪ [[يووراج|ولي عهد]] نه هو، ۽ سندس تخت نشيني تڪراري هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=25}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار جي وڏي پٽ [[سوسيما]] هڪ ڏينهن مذاق ۾ هڪ گنجي وزير جي مٿي تي چماٽ هنئي. وزير کي خوف ٿيو ته جيڪڏهن سوسيما بادشاهه بڻيو ته شايد هڪ ڏينهن تلوار سان به ساڻس اهڙي ئي مذاق ڪري. تنهن ڪري هن پنج سئو وزيرن کي اشوڪ جي حمايت لاءِ آماده ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته اشوڪ هڪ ''[[چڪروَرتي]]'' (ساري دنيا تي حڪومت ڪندڙ حڪمران) بڻجندو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ڪجهه عرصي بعد [[تڪششيلا]] ۾ ٻيهر بغاوت ٿي. بندوسار سوسيما کي بغاوت دٻائڻ لاءِ موڪليو. ٿوري ئي وقت کان پوءِ بندوسار سخت بيمار ٿي پيو ۽ سندس موت جو امڪان پيدا ٿيو. ان وقت سوسيما اڃا تڪششيلا ۾ هو ۽ بغاوت مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو هو. بندوسار کيس گاديءَ واري شهر واپس گهرائي ورتو ۽ اشوڪ کي حڪم ڏنو ته هو تڪششيلا ڏانهن روانو ٿئي.{{sfn|Strong|1989|p=209}} پر وزيرن بندوسار کي ٻڌايو ته اشوڪ بيمار آهي ۽ صلاح ڏني ته سوسيما جي واپسي تائين اشوڪ کي عارضي طور تخت تي ويهاريو وڃي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} جڏهن بندوسار انڪار ڪيو، تڏهن اشوڪ اعلان ڪيو ته جيڪڏهن تخت واقعي سندس قسمت ۾ آهي ته ديوتائون کيس ايندڙ شهنشاهه طور تاج پارائينديون. ساڳئي لمحي ديوتائن ائين ڪيو، بندوسار وفات ڪري ويو، ۽ اشوڪ جي حڪمراني سڄي دنيا تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ زمين جي مٿان موجود [[يڪشا]]ن جو علائقو ۽ زمين جي هيٺان موجود [[ناگ]]ن جو علائقو پڻ شامل هو.{{sfn|Strong|1989|p=209}} جڏهن سوسيما گاديءَ واري شهر واپس آيو ته اشوڪ جي نئين وزيراعظم [[رادھاگپت]] کيس ڪوئلن سان ڀريل هڪ کڏ ۾ ڦاسائي ڇڏيو. سوسيما دردناڪ موت مري ويو، جڏهن ته سندس سپهه سالار ڀدرايڌ بُدھ ڌرم جو ڀڪشو بڻجي ويو.{{sfn|Strong|1989|p=210}} [[File:Sarnath_Ashoka_Lions_with_Dharma_Wheel.jpg|thumb|[[سارناتھ]] ۾ [[اشوڪ جو شير-ستون]]، جنهن ۾ چار [[ايشيائي شير]] هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن. اهي [[ٻڌ ڌرم]] جي [[چار عظيم سچايون|چار عظيم سچائين]] ۽ اخلاقي قانون جي ڦيٿي ([[ڌرم چڪر]]) جي علامت آهن.{{sfn|Allen|2012|p=331}}]] ''[[مهاونس]]'' موجب، جڏهن بندوسار بيمار ٿيو ته اشوڪ [[اجين]] مان [[پاٽلي پتر]] واپس آيو ۽ گاديءَ واري شهر تي قبضو ڪري ورتو. پيءُ جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي وڏي ڀاءُ کي قتل ڪيو ۽ تخت تي ويٺو.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ساڳئي متن موجب، اشوڪ پنهنجي سوتيلي ڀائرن مان نويَنوي (99) ڄڻن کي قتل ڪيو، جن ۾ سُمانا پڻ شامل هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} ''[[ديپاونس]]'' موجب، هن هڪ سئو ڀائرن کي قتل ڪيو ۽ چار سال بعد تاجپوشي ڪرائي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ''ونسٿاپڪاسني'' وڌيڪ ٻڌائي ٿو ته هڪ [[آجيَوڪ]] تپسوي اشوڪ جي ماءُ جي خواب جي تعبير ڪندي اڳواٽ هن خونريزي جي پيشنگوئي ڪئي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} انهن روايتن موجب اشوڪ جو سڳو ڀاءُ [[تِسا]] ئي بچي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} ٻين ذريعن ۾ بچيل ڀاءُ جا نالا [[ويتاشوڪ]]، وگتاشوڪ، سودت (''So-ta-to'') يا سوگتر (''Siu-ka-tu-lu'') بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} 99 ۽ 100 جهڙا انگ واضح طور مبالغو آهن ۽ شايد صرف اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن ته اشوڪ پنهنجي ڪيترن ئي ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} [[تاراناٿ]] موجب اشوڪ پنهنجي اڳوڻي حڪمران جو ناجائز پٽ هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڇهه جائز شهزادن کي قتل ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ممڪن آهي ته اشوڪ اصل جانشين نه هجي ۽ هن تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ ڀائر قتل ڪيا هجن. بهرحال، ٻڌ ڌرمي ماخذن شايد هن واقعي کي وڌائي پيش ڪيو ته جيئن ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ اشوڪ کي ظالم ۽ بي رحم حڪمران طور ڏيکاري سگهجي. اشوڪ جي پنجين پٿريلي فرمان ۾ انهن عملدارن جو ذڪر آهي جن جي ذميواري سندس ڀائرن، ڀينرن ۽ ٻين مائٽن جي خاندانن جي ڀلائي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تخت نشيني کان پوءِ به سندس هڪ کان وڌيڪ ڀائر زندهه هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} تنهن هوندي به ڪجهه مؤرخ هن راءِ سان متفق ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فرمان ۾ صرف ڀائرن جي ''خاندانن'' جو ذڪر آهي، خود ڀائرن جو نه.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} === تخت نشيني جي تاريخ === سري لنڪائي متنن ''[[مهاونس]]'' ۽ ''[[ديپاونس]]'' موجب اشوڪ [[گوتم ٻڌ]] جي وفات کان 218 سال پوءِ تخت تي ويٺو ۽ 37 سال حڪومت ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|pp=13–14}} ٻڌ جي وفات جي صحيح تاريخ پاڻ به تڪراري آهي،{{sfn|Thapar|1961|p=14}} جڏهن⁠تہ اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ ٻڌ جي وفات کان صرف هڪ سئو سال پوءِ حڪومت ڪئي، جنهن ڪري تاريخ بابت وڌيڪ اختلاف پيدا ٿيا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست مڃجي ۽ ٻڌ جي وفات 483 ق.م ۾ ٿي هجي، جيئن ڪيترن ئي عالمن تجويز ڪيو آهي، ته اشوڪ جي تخت نشيني 265 ق.م ۾ ٿيڻ گهرجي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} [[پراڻ]]ن موجب اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] 25 سال حڪومت ڪئي، جڏهن⁠تہ سري لنڪائي روايت 28 سال ٻڌائي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} جيڪڏهن پراڻن جو بيان صحيح هجي ته اشوڪ جي تخت نشيني کي ٽي سال اڳ، يعني 268 ق.م تي تاريخ بندي ڪري سگهجي ٿي. ٻئي طرف، جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست هجي پر ٻڌ جي وفات 486 ق.م مڃجي، جيڪا ''ڪينٽونيز ڊاٽڊ رڪارڊ'' سان حمايت حاصل ڪري ٿي، ته پوءِ به اشوڪ جي تخت نشيني 268 ق.م جي لڳ ڀڳ بيهندي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} ''مهاونس'' بيان ڪري ٿو ته اشوڪ بادشاهه ٿيڻ کان چار سال پوءِ رسمي تاجپوشي ڪرائي. هن وچ واري عرصي کي ائين سمجهي سگهجي ٿو ته انهن چئن سالن دوران هن بندوسار جي ٻين پٽن خلاف جانشيني جي جنگ وڙهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ هڪ قصو موجود آهي جنهن موجب اشوڪ جو وزير [[يشس]] پنهنجي هٿ سان سج کي لڪائي ڇڏيو. پروفيسر پي. ايڇ. ايل. ايگرمونٽ جو خيال هو ته هي قصو 4 مئي 249 ق.م تي اتر هندستان ۾ نظر آيل جزوي سج گرهڻ ڏانهن اشارو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=12–13}} ''اشوڪاوادان'' موجب، هن سج گرهڻ کان ڪجهه عرصي بعد اشوڪ مختلف ٻڌ ڌرمي مقدس ماڳن جي ياترا تي نڪتو. اشوڪ جي [[لومبني]] واري ستوني فرمان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي 21هين سال ۾ لومبني جو دورو ڪيو. جيڪڏهن اهو دورو ساڳئي ياترا جو حصو هجي، ۽ لومبني جو دورو سج گرهڻ کان هڪ يا ٻن سالن اندر ٿيو هجي، ته پوءِ 268–269 ق.م واري تخت نشيني جي تاريخ وڌيڪ امڪاني لڳي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}}{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} بهرحال، هي نظريو سڀني عالمن پاران قبول ٿيل ناهي. مثال طور [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي خيال ۾ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ڪيل واقعو تاريخي وقت بندي سان لاڳاپيل ئي ناهي، ۽ ايگرمونٽ جي تشريح ان روايت جي ادبي ۽ مذهبي پس منظر کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان اڳ واري حڪومت == سري لنڪائي ۽ اتر هندستاني ٻنهي روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ سخت ۽ پرتشدد شخص هو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} [[تاراناٿ]] پڻ لکي ٿو ته شروعات ۾ اشوڪ کي ''ڪاماشوڪ'' سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪيترائي سال عيش ۽ عشرت ۽ دنياوي خواهشن (''[[ڪاما]]'') ۾ گذاريا. ان کان پوءِ کيس ''چنڊاشوڪ'' (يعني ”ظالم اشوڪ“) چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪجهه سال برن ڪمن ۾ صرف ڪيا. آخرڪار ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ هو ''ڌرماشوڪ'' (يعني ”نيڪ اشوڪ“) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ کيس ''چنڊاشوڪ'' سڏي ٿو ۽ سندس ڪيترن ئي ظالماڻن عملن جو ذڪر ڪري ٿو:{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * جيڪي وزير سندس تخت نشيني ۾ مددگار ثابت ٿيا هئا، سي حڪومت سنڀالڻ کان پوءِ ساڻس بي ادبي سان پيش اچڻ لڳا. سندن وفاداري آزمائڻ لاءِ اشوڪ کين هڪ غيرمعمولي حڪم ڏنو ته سڀ گلن ۽ ميون وارا وڻ ڪٽي ڇڏين. جڏهن وزيرن اهو حڪم نه مڃيو ته اشوڪ ذاتي طور پنج سئو وزيرن جا سر قلم ڪرائي ڇڏيا.{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * هڪ ڏينهن باغ ۾ سير دوران اشوڪ ۽ سندس حرم جون عورتون هڪ سهڻي [[اشوڪ وڻ]] وٽان گذريون. ان منظر اشوڪ ۾ محبت جا جذبا جاڳايا، پر عورتون سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي سبب ساڻس قربت اختيار ڪرڻ ۾ دلچسپي نه رکيون. ڪجهه وقت پوءِ جڏهن اشوڪ سمهي پيو ته ناراض عورتن سندس نالي واري اشوڪ وڻ جا گل ۽ ٽاريون ڪٽي ڇڏيون. جاڳڻ کان پوءِ اشوڪ سزا طور پنهنجي پنج سئو حرم وارين عورتن کي جيئرو ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * اهڙين قتل عام وارين ڪاررواين سبب وزيراعظم [[رادھاگپت]] پريشان ٿي ويو. هن صلاح ڏني ته مستقبل جي اجتماعي قتلن لاءِ هڪ جلاد مقرر ڪيو وڃي ته جيئن بادشاهه پاڻ اهڙن ڪمن ۾ سڌو سنئون ملوث نه رهي. ان مقصد لاءِ مگڌ جي هڪ ڳوٺ جو نوجوان [[گريڪا]] مقرر ڪيو ويو، جيڪو فخر سان چوندو هو ته هو سڄي [[جمبوديپ]] جي ماڻهن کي قتل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * گريڪا بعد ۾ ''چنڊاگريڪا'' (”ظالم گريڪا“) جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس خواهش تي اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ قيد خانو تعمير ڪرايو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} هي قيد خانو ''اشوڪ جو دوزخ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ٻاهران ڏسڻ ۾ اهو خوشنما ۽ دلڪش هو، پر اندر چنڊاگريڪا قيدين تي انتهائي بي رحماڻا تشدد ڪندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=106–107}} پنجين صديءَ جي چيني سياح [[فا شيان]] لکي ٿو ته اشوڪ ذاتي طور دوزخ جو دورو ڪيو ته جيئن اتي استعمال ٿيندڙ تشدد جا طريقا سکڻ بعد انهن جهڙا طريقا ايجاد ڪري سگهي. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوان زانگ]] دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اهڙو ستون ڏٺو هو جيڪو اشوڪ جي ”دوزخ“ واري هنڌ جي نشاندهي ڪندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[مهاونس]]'' پڻ مختصر طور اشوڪ جي سخت مزاجي جو ذڪر ڪري ٿو. ان موجب، اشوڪ کي شروعاتي دور ۾ سندس برن ڪمن سبب ''چنڊاشوڪ'' چيو ويندو هو، پر ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نيڪ عملن جي ڪري کيس ''ڌرماشوڪ'' سڏيو ويو.{{sfn|Lahiri|2015|p=107}} بهرحال، اتر هندستاني روايت جي ابتڙ، سري لنڪائي متن اشوڪ جي مخصوص ظالماڻن عملن جو ذڪر نٿا ڪن، سواءِ ان دعويٰ جي ته هن پنهنجي 99 ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ ظالم ۽ خونخوار شخص طور پيش ڪرڻ واريون اهڙيون تصويرون غالباً ٻڌ ڌرمي مصنفن جي تخليق آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} انهن جو مقصد اهو ڏيکارڻ هو ته ٻڌ ڌرم اشوڪ جي زندگيءَ ۾ هڪ معجزاتي تبديلي آندي.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} هن تبديلي کي وڌيڪ ڊرامائي ۽ اثرائتو بنائڻ لاءِ اهڙين روايتن ۾ اشوڪ جي اڳوڻي ظلم ۽ بعد واري مذهبي نيڪي ٻنهي کي مبالغي سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Charles1962">{{cite book | author=Charles Drekmeier | title=Kingship and Community in Early India | url=https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek | url-access=registration | access-date=30 October 2012 | year=1962 | publisher=Stanford University Press | lccn=62-9565 | pages=[https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek/page/173 173] }}</ref> == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] naamdkiygqmgdbf0c4cxu25xw541rhp 388233 388232 2026-06-23T22:21:08Z Intisar Ali 8681 388233 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == وڌيڪ تعارف== اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اشوڪا</ref> ==پيدائش== اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]]، [[اينٽيگونس ٻيون گوناتاس]]، [[مئگاس آف سائرين]]، ۽ سڪندر (يا ته [[ايپائرس جو سڪندر ٻيون|ايپائرس]] وارو يا [[ڪرنتھ جو سڪندر]])۔{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي ({{circa|304 BCE}})۔{{sfn|Lahiri|2015|p=24}} هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} == نسب == اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Lahiri|2015|p=26}} ٻين ماخذن، جهڙوڪ [[پراڻ]] ۽ ''[[مهاونس]]'' موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه [[بندوسار]] هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[چندرگپت موريا]] هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه [[بمبسار]] سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: [[اجاتشتر]] → [[اُدايين]] → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → [[پرسينجت]] → [[نندا سلطنت|نندا]]۔{{sfn|Strong|1989|p=204}} سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو [[تاراناٿ]]، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Thapar|1961|p=9}} اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[اشوڪ جي ماءُ]] چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.{{sfn|Strong|1989|pp=204–205}} ''اشوڪاوادان'' ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،{{sfn|Lahiri|2015|p=323|ps=:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."}} پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.{{sfn|Lahiri|2015|p=31}} مثال طور: * ''اشوڪاوادان مالا'' ۾ سندس نالو '''سُڀدرانگي''' ڏنو ويو آهي۔{{sfn|Guruge|1993|p=19}}{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''وامسٿاپڪاسني'' يا ''مهاونس ٽيڪا''، جيڪا ''مهاونس'' تي هڪ شرح آهي، کيس '''ڌرم''' (پالي ۾ ''ڌمّ'') سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا [[ڪشتريه]] خاندان سان واسطو رکندي هئي۔{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''[[ديوياوادان]]'' جي هڪ روايت ۾ کيس '''جنپد ڪلياني''' سڏيو ويو آهي۔{{sfn|Singh|2008|p=332}} عالم [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]] موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.{{sfn|Guruge|1993|p=19}} ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[ايپين]] موجب، [[چندرگپت موريا]] يوناني حڪمران [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=20}} == شهزادي جي حيثيت ۾ == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 500 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Mauryan ruins of pillared hall at Kumrahar site of Pataliputra ASIEC 1912-13.jpg | caption1 = [[پاٽلي پتر]] جي ڪمراهار ماڳ تي ستونن واري هال جا آثار | image2 = Pataliputra_capital_(volume).jpg | caption2 = [[پاٽلي پتر]] جو ستون-سِر، چوٿين–ٽين صدي ق.م | footer = امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] شهر ۾ ڄائو هو. ان دور جي شهر جا آثار جديد [[پاٽنا]] جي مرڪزي علائقن ۾ کوٽائين ذريعي مليا آهن. | footer_align = center }} اشوڪ جون پنهنجون لکتون سندس ابتدائي زندگي بابت ڪا معلومات فراهم نٿيون ڪن، ۽ هن موضوع بابت گهڻي ڄاڻ انهن روايتن مان ملي ٿي جيڪي سندس وفات کان سوين سال پوءِ لکيون ويون.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}} جيتوڻيڪ انهن روايتن ۾ اشوڪ جي اڳين جنمن جهڙيون ظاهر طور افسانوي ڳالهيون شامل آهن، پر انهن ۾ اشوڪ جي دور بابت ڪجهه اهڙي معلومات پڻ موجود آهي جيڪا تاريخي طور ممڪن نظر اچي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}}{{sfn|Singh|2008|p=332}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، جڏهن اشوڪ نوجوان هو ته سندس پيءُ بندوسار سندس کُردري ۽ غير دلڪش صورت سبب کيس پسند نه ڪندو هو. هڪ ڏينهن بندوسار تپسوي پنگل واتساجيو کي چيو ته هو طئي ڪري ته سندس پٽن مان ڪير سندس جانشين ٿيڻ جي لائق آهي. تپسوي جي صلاح تي سڀني شهزادن کي "سونهري محل جي باغ" ۾ گڏ ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو. اشوڪ وڃڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خبر هئي ته سندس پيءُ کيس پسند نٿو ڪري، پر سندس ماءُ کيس وڃڻ تي آماده ڪيو. جڏهن وزير [[رادھاگپت]] ڏٺو ته اشوڪ گاديءَ واري شهر مان باغ ڏانهن روانو ٿي رهيو آهي، تڏهن هن شهزادي کي سفر لاءِ شاهي هاٿي مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Strong|1989|p=206}} باغ ۾ پنگل واتساجيو شهزادن جو جائزو ورتو ۽ سمجهي ويو ته ايندڙ شهنشاهه اشوڪ هوندو. پر بندوسار کي ناراض ڪرڻ کان بچڻ لاءِ هن جانشين جو نالو ظاهر نه ڪيو. ان جي بدران هن چيو ته جنهن وٽ بهترين سواري، بهترين ويهڻ جي جاءِ، بهترين پيئڻ، بهترين ٿانوَ ۽ بهترين کاڌو هوندو، اهو ئي ايندڙ بادشاهه ٿيندو. هر ڀيري اشوڪ دعويٰ ڪئي ته اهي شرطون هن وٽ موجود آهن. بعد ۾ تپسوي اشوڪ جي ماءُ کي ٻڌايو ته سندس پٽ ايندڙ شهنشاهه ٿيندو، ۽ سندس صلاح تي بندوسار جي غضب کان بچڻ لاءِ سلطنت ڇڏي هليو ويو.{{sfn|Strong|1989|p=207}} جيتوڻيڪ روايتون ٻڌائين ٿيون ته بندوسار اشوڪ جي ظاهر سبب کيس پسند نه ڪندو هو، پر اهي ساڳيون روايتون اهو به ٻڌائين ٿيون ته هن اشوڪ کي اهم ذميواريون ڏنيون، جهڙوڪ [[تڪششيلا]] جي بغاوت کي ختم ڪرڻ (اتر هندستاني روايت موجب) ۽ [[اجين]] جي حڪومت هلائڻ (سري لنڪائي روايت موجب).{{sfn|Thapar|1961|p=21}} اهو ظاهر ڪري ٿو ته بندوسار شهزادي جي ٻين صلاحيتن کان متاثر هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته هن اشوڪ کي گاديءَ واري شهر کان پري علائقن ۾ ان ڪري موڪليو ته جيئن هو شاهي درٻار کان پري رهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=65}} === تڪششيلا ۾ بغاوت === [[File:Aramaic_inscription_at_Taxila_Museum.jpg|thumb|upright=0.6|[[ٽيڪسلا جي آرامي لکت]]، جنهن ۾ ممڪن طور اشوڪ جو ذڪر موجود آهي.]] ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار شهزادي اشوڪ کي [[تڪششيلا]] شهر ۾ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ موڪليو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} (موجوده [[پاڪستان]] ۾ [[ڀير ماڙو]]).{{sfn|Lahiri|2015|p=66}} هي واقعو سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهي؛ ان جي بدران اتي بيان آهي ته بندوسار اشوڪ کي [[اجين]] جو گورنر مقرر ڪيو. ٻن ٻين ٻڌ ڌرمي متنن، ''اشوڪ سوتر'' ۽ ''ڪنال سوتر''، مطابق بندوسار اشوڪ کي [[گنڌارا]] جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو هو، جتي تڪششيلا واقع هئي، نه اجين.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} ''اشوڪاوادان'' موجب بندوسار اشوڪ کي چار حصن تي مشتمل لشڪر (گهوڙيسوار، [[جنگي هاٿي]]، [[رتھ]] ۽ پيادل فوج) ڏنو، پر هٿيار مهيا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اشوڪ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي شهنشاهه ٿيڻ جي لائق آهي ته هٿيار پاڻ ظاهر ٿي ويندا. پوءِ ديوتائون زمين مان نڪري آيون ۽ فوج کي هٿيار فراهم ڪيا.{{sfn|Strong|1989|p=208}} جڏهن اشوڪ تڪششيلا پهتو ته شهرين سندس آجيان ڪئي ۽ ٻڌايو ته سندن بغاوت فقط ظالم وزيرن خلاف هئي، بادشاهه خلاف نه. ڪجهه عرصي بعد [[خاصا]] علائقي ۾ به سندس آجيان ڪئي وئي، ۽ ديوتائن اعلان ڪيو ته هو سڄي ڌرتيءَ تي حڪومت ڪندو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} تڪششيلا هڪ مالدار ۽ سياسي لحاظ کان اهم شهر هو. تاريخي ثبوت ڏيکارين ٿا ته اشوڪ جي دور تائين اهو ''[[اترپٿ]]'' واپاري رستي وسيلي [[پاٽلي پتر]] سان ڳنڍيل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=70}} بهرحال، موجود همعصر ماخذن مان ڪو به تڪششيلا جي بغاوت جو ذڪر نٿو ڪري، ۽ اشوڪ جي ڪنهن به لکت مان اهو ظاهر نٿو ٿئي ته هن ڪڏهن شهر جو دورو ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=66-67}} تنهن هوندي به، اشوڪ جي تڪششيلا سان لاڳاپي جي روايت کي [[سرڪپ]] مان مليل هڪ آرامي لکت جزوي طور تقويت ڏئي ٿي. ان لکت ۾ هڪ نالو "prydr" اکرن سان شروع ٿئي ٿو، جنهن کي گهڻا عالم "پريادرشي" طور بحال ڪن ٿا، جيڪو اشوڪ جو لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} تڪششيلا ڀرسان موجود [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] جو نالو به اشوڪ سان لاڳاپي جو هڪ ممڪن ثبوت سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ "ڌرماراجا" مان مراد اشوڪ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=68}} ديوتائن طرفان هٿيار مهيا ڪرڻ وارو قصو شايد اشوڪ کي نيم الاهي حيثيت ڏيڻ لاءِ بيان ڪيو ويو هجي، يا اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته بندوسار، جيڪو اشوڪ کي پسند نه ڪندو هو، سندس ناڪامي چاهيندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=67}} === اجين جو نائب بادشاهه === ''[[مهاونس]]'' موجب، بندوسار اشوڪ کي [[اونتيراستر]] (موجوده [[اجين ضلعو]]) جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هي علائقو مرڪزي هندستان جو هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري صوبو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=89–90}} هي روايت مرڪزي هندستان مان دريافت ٿيل [[سارو مارو]] لکت سان پڻ تقويت حاصل ڪري ٿي، جنهن ۾ بيان آهي ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ انهيءَ هنڌ جو دورو ڪيو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=350–351}} اشوڪ جي پنهنجي [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان#پهريون جدا اهم پٿريلو فرمان|پٿريلي فرمان]] مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ اجين ۾ هڪ شهزادو نائب بادشاهه موجود هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} اهو به هن روايت جي حمايت ڪري ٿو ته اشوڪ پاڻ اجين جو نائب بادشاهه رهيو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=98}} {{multiple image | perrow=2 | total_width=400 | caption_align=center | align=right | direction=horizontal | image1=Saru_Maru_stupa.jpg | image2=Panguraria Top View Closeup detail.jpg | footer=[[سارو مارو]] يادگاري لکت مان لڳي ٿو ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ اجين واري علائقي ۾ موجود هو: "''پريادسي'' خوشگوار سير لاءِ هن هنڌ آيو جڏهن هو اڃا شهزادو هو..." }} اشوڪ جي دور ۾ [[پاٽلي پتر]] ۽ [[اجين]] ڪيترن ئي رستن ذريعي ڳنڍيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته اجين ڏانهن ويندي سندس قافلو روپناٿ ۾ ترسيو هجي، جتي بعد ۾ سندس لکت ملي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=94–95}} سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ اجين ويندي [[وديشا]] پهتو، جتي هو هڪ خوبصورت عورت جي عشق ۾ مبتلا ٿيو. ''ديپاونس'' ۽ ''مهاونس'' موجب اها عورت [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] هئي، جيڪا هڪ واپاري جي ڌيءَ هئي. ''مهابودهي ونس'' مطابق هوءَ "وديشا مها ديوي" هئي ۽ [[شاڪيه]] خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان [[گوتم ٻڌ]] پڻ هو. ممڪن آهي ته ٻڌ ڌرمي تاريخ نويسن اشوڪ جي خاندان کي ٻڌ سان ڳنڍڻ لاءِ هي شاڪيه تعلق بيان ڪيو هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} ٻڌ ڌرمي متنن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ديوي بعد ۾ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو، پر انهن ۾ سندس قبولِ اسلام... (يعني قبولِ ٻڌ ڌرم) جو ڪو تفصيلي بيان موجود ناهي. انهيءَ ڪري ممڪن آهي ته جڏهن هن اشوڪ سان ملاقات ڪئي، تڏهن به هوءَ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ''مهاونس'' موجب، اجين ۾ ديوي اشوڪ جي پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] کي جنم ڏنو، ۽ ٻن سالن بعد هڪ ڌيءَ [[سنگهمتا]] پيدا ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=97}} ''مهاونس'' موجب مهندا کي اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، ڀڪشو بڻايو ويو. انهيءَ حساب سان مهندا اشوڪ جي تخت نشيني وقت چوڏهن ورهين جو هو. جيڪڏهن مهندا ان وقت ڄائو جڏهن اشوڪ فقط ويهن ورهين جو هو، ته پوءِ اشوڪ تقريباً 34 ورهين جي عمر ۾ تخت تي ويٺو هوندو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ڪيترائي سال نائب بادشاهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون.{{sfn|Thapar|1961|pp=24–25}} == تخت نشيني == روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اشوڪ [[يووراج|ولي عهد]] نه هو، ۽ سندس تخت نشيني تڪراري هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=25}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار جي وڏي پٽ [[سوسيما]] هڪ ڏينهن مذاق ۾ هڪ گنجي وزير جي مٿي تي چماٽ هنئي. وزير کي خوف ٿيو ته جيڪڏهن سوسيما بادشاهه بڻيو ته شايد هڪ ڏينهن تلوار سان به ساڻس اهڙي ئي مذاق ڪري. تنهن ڪري هن پنج سئو وزيرن کي اشوڪ جي حمايت لاءِ آماده ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته اشوڪ هڪ ''[[چڪروَرتي]]'' (ساري دنيا تي حڪومت ڪندڙ حڪمران) بڻجندو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ڪجهه عرصي بعد [[تڪششيلا]] ۾ ٻيهر بغاوت ٿي. بندوسار سوسيما کي بغاوت دٻائڻ لاءِ موڪليو. ٿوري ئي وقت کان پوءِ بندوسار سخت بيمار ٿي پيو ۽ سندس موت جو امڪان پيدا ٿيو. ان وقت سوسيما اڃا تڪششيلا ۾ هو ۽ بغاوت مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو هو. بندوسار کيس گاديءَ واري شهر واپس گهرائي ورتو ۽ اشوڪ کي حڪم ڏنو ته هو تڪششيلا ڏانهن روانو ٿئي.{{sfn|Strong|1989|p=209}} پر وزيرن بندوسار کي ٻڌايو ته اشوڪ بيمار آهي ۽ صلاح ڏني ته سوسيما جي واپسي تائين اشوڪ کي عارضي طور تخت تي ويهاريو وڃي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} جڏهن بندوسار انڪار ڪيو، تڏهن اشوڪ اعلان ڪيو ته جيڪڏهن تخت واقعي سندس قسمت ۾ آهي ته ديوتائون کيس ايندڙ شهنشاهه طور تاج پارائينديون. ساڳئي لمحي ديوتائن ائين ڪيو، بندوسار وفات ڪري ويو، ۽ اشوڪ جي حڪمراني سڄي دنيا تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ زمين جي مٿان موجود [[يڪشا]]ن جو علائقو ۽ زمين جي هيٺان موجود [[ناگ]]ن جو علائقو پڻ شامل هو.{{sfn|Strong|1989|p=209}} جڏهن سوسيما گاديءَ واري شهر واپس آيو ته اشوڪ جي نئين وزيراعظم [[رادھاگپت]] کيس ڪوئلن سان ڀريل هڪ کڏ ۾ ڦاسائي ڇڏيو. سوسيما دردناڪ موت مري ويو، جڏهن ته سندس سپهه سالار ڀدرايڌ بُدھ ڌرم جو ڀڪشو بڻجي ويو.{{sfn|Strong|1989|p=210}} [[File:Sarnath_Ashoka_Lions_with_Dharma_Wheel.jpg|thumb|[[سارناتھ]] ۾ [[اشوڪ جو شير-ستون]]، جنهن ۾ چار [[ايشيائي شير]] هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن. اهي [[ٻڌ ڌرم]] جي [[چار عظيم سچايون|چار عظيم سچائين]] ۽ اخلاقي قانون جي ڦيٿي ([[ڌرم چڪر]]) جي علامت آهن.{{sfn|Allen|2012|p=331}}]] ''[[مهاونس]]'' موجب، جڏهن بندوسار بيمار ٿيو ته اشوڪ [[اجين]] مان [[پاٽلي پتر]] واپس آيو ۽ گاديءَ واري شهر تي قبضو ڪري ورتو. پيءُ جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي وڏي ڀاءُ کي قتل ڪيو ۽ تخت تي ويٺو.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ساڳئي متن موجب، اشوڪ پنهنجي سوتيلي ڀائرن مان نويَنوي (99) ڄڻن کي قتل ڪيو، جن ۾ سُمانا پڻ شامل هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} ''[[ديپاونس]]'' موجب، هن هڪ سئو ڀائرن کي قتل ڪيو ۽ چار سال بعد تاجپوشي ڪرائي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ''ونسٿاپڪاسني'' وڌيڪ ٻڌائي ٿو ته هڪ [[آجيَوڪ]] تپسوي اشوڪ جي ماءُ جي خواب جي تعبير ڪندي اڳواٽ هن خونريزي جي پيشنگوئي ڪئي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} انهن روايتن موجب اشوڪ جو سڳو ڀاءُ [[تِسا]] ئي بچي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} ٻين ذريعن ۾ بچيل ڀاءُ جا نالا [[ويتاشوڪ]]، وگتاشوڪ، سودت (''So-ta-to'') يا سوگتر (''Siu-ka-tu-lu'') بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} 99 ۽ 100 جهڙا انگ واضح طور مبالغو آهن ۽ شايد صرف اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن ته اشوڪ پنهنجي ڪيترن ئي ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} [[تاراناٿ]] موجب اشوڪ پنهنجي اڳوڻي حڪمران جو ناجائز پٽ هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڇهه جائز شهزادن کي قتل ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ممڪن آهي ته اشوڪ اصل جانشين نه هجي ۽ هن تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ ڀائر قتل ڪيا هجن. بهرحال، ٻڌ ڌرمي ماخذن شايد هن واقعي کي وڌائي پيش ڪيو ته جيئن ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ اشوڪ کي ظالم ۽ بي رحم حڪمران طور ڏيکاري سگهجي. اشوڪ جي پنجين پٿريلي فرمان ۾ انهن عملدارن جو ذڪر آهي جن جي ذميواري سندس ڀائرن، ڀينرن ۽ ٻين مائٽن جي خاندانن جي ڀلائي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تخت نشيني کان پوءِ به سندس هڪ کان وڌيڪ ڀائر زندهه هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} تنهن هوندي به ڪجهه مؤرخ هن راءِ سان متفق ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فرمان ۾ صرف ڀائرن جي ''خاندانن'' جو ذڪر آهي، خود ڀائرن جو نه.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} === تخت نشيني جي تاريخ === سري لنڪائي متنن ''[[مهاونس]]'' ۽ ''[[ديپاونس]]'' موجب اشوڪ [[گوتم ٻڌ]] جي وفات کان 218 سال پوءِ تخت تي ويٺو ۽ 37 سال حڪومت ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|pp=13–14}} ٻڌ جي وفات جي صحيح تاريخ پاڻ به تڪراري آهي،{{sfn|Thapar|1961|p=14}} جڏهن⁠تہ اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ ٻڌ جي وفات کان صرف هڪ سئو سال پوءِ حڪومت ڪئي، جنهن ڪري تاريخ بابت وڌيڪ اختلاف پيدا ٿيا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست مڃجي ۽ ٻڌ جي وفات 483 ق.م ۾ ٿي هجي، جيئن ڪيترن ئي عالمن تجويز ڪيو آهي، ته اشوڪ جي تخت نشيني 265 ق.م ۾ ٿيڻ گهرجي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} [[پراڻ]]ن موجب اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] 25 سال حڪومت ڪئي، جڏهن⁠تہ سري لنڪائي روايت 28 سال ٻڌائي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} جيڪڏهن پراڻن جو بيان صحيح هجي ته اشوڪ جي تخت نشيني کي ٽي سال اڳ، يعني 268 ق.م تي تاريخ بندي ڪري سگهجي ٿي. ٻئي طرف، جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست هجي پر ٻڌ جي وفات 486 ق.م مڃجي، جيڪا ''ڪينٽونيز ڊاٽڊ رڪارڊ'' سان حمايت حاصل ڪري ٿي، ته پوءِ به اشوڪ جي تخت نشيني 268 ق.م جي لڳ ڀڳ بيهندي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} ''مهاونس'' بيان ڪري ٿو ته اشوڪ بادشاهه ٿيڻ کان چار سال پوءِ رسمي تاجپوشي ڪرائي. هن وچ واري عرصي کي ائين سمجهي سگهجي ٿو ته انهن چئن سالن دوران هن بندوسار جي ٻين پٽن خلاف جانشيني جي جنگ وڙهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ هڪ قصو موجود آهي جنهن موجب اشوڪ جو وزير [[يشس]] پنهنجي هٿ سان سج کي لڪائي ڇڏيو. پروفيسر پي. ايڇ. ايل. ايگرمونٽ جو خيال هو ته هي قصو 4 مئي 249 ق.م تي اتر هندستان ۾ نظر آيل جزوي سج گرهڻ ڏانهن اشارو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=12–13}} ''اشوڪاوادان'' موجب، هن سج گرهڻ کان ڪجهه عرصي بعد اشوڪ مختلف ٻڌ ڌرمي مقدس ماڳن جي ياترا تي نڪتو. اشوڪ جي [[لومبني]] واري ستوني فرمان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي 21هين سال ۾ لومبني جو دورو ڪيو. جيڪڏهن اهو دورو ساڳئي ياترا جو حصو هجي، ۽ لومبني جو دورو سج گرهڻ کان هڪ يا ٻن سالن اندر ٿيو هجي، ته پوءِ 268–269 ق.م واري تخت نشيني جي تاريخ وڌيڪ امڪاني لڳي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}}{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} بهرحال، هي نظريو سڀني عالمن پاران قبول ٿيل ناهي. مثال طور [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي خيال ۾ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ڪيل واقعو تاريخي وقت بندي سان لاڳاپيل ئي ناهي، ۽ ايگرمونٽ جي تشريح ان روايت جي ادبي ۽ مذهبي پس منظر کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان اڳ واري حڪومت == سري لنڪائي ۽ اتر هندستاني ٻنهي روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ سخت ۽ پرتشدد شخص هو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} [[تاراناٿ]] پڻ لکي ٿو ته شروعات ۾ اشوڪ کي ''ڪاماشوڪ'' سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪيترائي سال عيش ۽ عشرت ۽ دنياوي خواهشن (''[[ڪاما]]'') ۾ گذاريا. ان کان پوءِ کيس ''چنڊاشوڪ'' (يعني ”ظالم اشوڪ“) چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪجهه سال برن ڪمن ۾ صرف ڪيا. آخرڪار ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ هو ''ڌرماشوڪ'' (يعني ”نيڪ اشوڪ“) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ کيس ''چنڊاشوڪ'' سڏي ٿو ۽ سندس ڪيترن ئي ظالماڻن عملن جو ذڪر ڪري ٿو:{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * جيڪي وزير سندس تخت نشيني ۾ مددگار ثابت ٿيا هئا، سي حڪومت سنڀالڻ کان پوءِ ساڻس بي ادبي سان پيش اچڻ لڳا. سندن وفاداري آزمائڻ لاءِ اشوڪ کين هڪ غيرمعمولي حڪم ڏنو ته سڀ گلن ۽ ميون وارا وڻ ڪٽي ڇڏين. جڏهن وزيرن اهو حڪم نه مڃيو ته اشوڪ ذاتي طور پنج سئو وزيرن جا سر قلم ڪرائي ڇڏيا.{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * هڪ ڏينهن باغ ۾ سير دوران اشوڪ ۽ سندس حرم جون عورتون هڪ سهڻي [[اشوڪ وڻ]] وٽان گذريون. ان منظر اشوڪ ۾ محبت جا جذبا جاڳايا، پر عورتون سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي سبب ساڻس قربت اختيار ڪرڻ ۾ دلچسپي نه رکيون. ڪجهه وقت پوءِ جڏهن اشوڪ سمهي پيو ته ناراض عورتن سندس نالي واري اشوڪ وڻ جا گل ۽ ٽاريون ڪٽي ڇڏيون. جاڳڻ کان پوءِ اشوڪ سزا طور پنهنجي پنج سئو حرم وارين عورتن کي جيئرو ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * اهڙين قتل عام وارين ڪاررواين سبب وزيراعظم [[رادھاگپت]] پريشان ٿي ويو. هن صلاح ڏني ته مستقبل جي اجتماعي قتلن لاءِ هڪ جلاد مقرر ڪيو وڃي ته جيئن بادشاهه پاڻ اهڙن ڪمن ۾ سڌو سنئون ملوث نه رهي. ان مقصد لاءِ مگڌ جي هڪ ڳوٺ جو نوجوان [[گريڪا]] مقرر ڪيو ويو، جيڪو فخر سان چوندو هو ته هو سڄي [[جمبوديپ]] جي ماڻهن کي قتل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * گريڪا بعد ۾ ''چنڊاگريڪا'' (”ظالم گريڪا“) جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس خواهش تي اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ قيد خانو تعمير ڪرايو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} هي قيد خانو ''اشوڪ جو دوزخ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ٻاهران ڏسڻ ۾ اهو خوشنما ۽ دلڪش هو، پر اندر چنڊاگريڪا قيدين تي انتهائي بي رحماڻا تشدد ڪندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=106–107}} پنجين صديءَ جي چيني سياح [[فا شيان]] لکي ٿو ته اشوڪ ذاتي طور دوزخ جو دورو ڪيو ته جيئن اتي استعمال ٿيندڙ تشدد جا طريقا سکڻ بعد انهن جهڙا طريقا ايجاد ڪري سگهي. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوان زانگ]] دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اهڙو ستون ڏٺو هو جيڪو اشوڪ جي ”دوزخ“ واري هنڌ جي نشاندهي ڪندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[مهاونس]]'' پڻ مختصر طور اشوڪ جي سخت مزاجي جو ذڪر ڪري ٿو. ان موجب، اشوڪ کي شروعاتي دور ۾ سندس برن ڪمن سبب ''چنڊاشوڪ'' چيو ويندو هو، پر ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نيڪ عملن جي ڪري کيس ''ڌرماشوڪ'' سڏيو ويو.{{sfn|Lahiri|2015|p=107}} بهرحال، اتر هندستاني روايت جي ابتڙ، سري لنڪائي متن اشوڪ جي مخصوص ظالماڻن عملن جو ذڪر نٿا ڪن، سواءِ ان دعويٰ جي ته هن پنهنجي 99 ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ ظالم ۽ خونخوار شخص طور پيش ڪرڻ واريون اهڙيون تصويرون غالباً ٻڌ ڌرمي مصنفن جي تخليق آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} انهن جو مقصد اهو ڏيکارڻ هو ته ٻڌ ڌرم اشوڪ جي زندگيءَ ۾ هڪ معجزاتي تبديلي آندي.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} هن تبديلي کي وڌيڪ ڊرامائي ۽ اثرائتو بنائڻ لاءِ اهڙين روايتن ۾ اشوڪ جي اڳوڻي ظلم ۽ بعد واري مذهبي نيڪي ٻنهي کي مبالغي سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Charles1962">{{cite book | author=Charles Drekmeier | title=Kingship and Community in Early India | url=https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek | url-access=registration | access-date=30 October 2012 | year=1962 | publisher=Stanford University Press | lccn=62-9565 | pages=[https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek/page/173 173] }}</ref> == ڪلنگا جي جنگ ۽ ٻڌ ڌرم ۾ تبديلي == {{Main|ڪلنگا جي جنگ}} [[File:Kanaganahalli inscribed panel portraying Asoka (perspective).jpg|thumb|[[ڪناگن هلي]] مان مليل نقش ٿيل پينل، جنهن ۾ اشوڪ ۽ سندس راڻيون ڏيکاريل آهن. [[برهمي لپي]] ۾ "راجا اشوڪ" لکيل آهي، پهرين کان ٽئين صدي عيسوي.<ref>{{cite book |title=Indian Archaeology 1997–98 |publisher=ASI |page=Plate 72 |url=http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |access-date=22 January 2020 |archive-date=22 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122082556/http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |url-status=live }}</ref>]] اشوڪ جي لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي اٺين سال [[ڪلنگا]] واري علائقي کي فتح ڪيو. جنگ دوران ٿيل وڏي تباهي ۽ خونريزي سبب هن کي تشدد تي پڇتاءُ ٿيو، ۽ ايندڙ سالن ۾ هو آهستي آهستي ٻڌ ڌرم ڏانهن مائل ٿيو.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} [[اشوڪ جي فرمانن]] مان پٿريلي فرمان نمبر 13 بادشاهه جي گهري افسوس جو اظهار ڪري ٿو: {{Blockquote |text=ڪلنگا جي فتح کان پوءِ، سندس مقدس عظمت واري بادشاهه ۾ ڌرم جي حفاظت، ڌرم سان محبت ۽ ڌرم جي تبليغ جو وڏو جذبو پيدا ٿيو. ڪلنگا جي فتح تي سندس دل ۾ گهرو افسوس پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن اڳ ۾ آزاد ملڪ جي فتح دوران ماڻهن جو قتل، موت ۽ قيد ٿيڻ لازمي هوندو آهي. اها ڳالهه سندس مقدس عظمت لاءِ وڏي ڏک ۽ پشيماني جو سبب بڻجي. |source=<ref name="Wikisource Smith">{{cite Wikisource |wslink=Asoka - the Buddhist Emperor of India/Chapter 4 |title=Asoka: The Buddhist Emperor of India |last=Smith |first=Vincent |author-link=Vincent Arthur Smith |year=1920 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=185}}</ref> }} ٻئي طرف، سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي اٺين سال تائين اڳ ئي هڪ پڪو ٻڌ ڌرمي هو. ان روايت مطابق هو چوٿين سال ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيو ۽ پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ 84,000 وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائون ڪلنگا جي مهم جو ذڪر ئي نٿيون ڪن.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} سري لنڪائي روايت جي بنياد تي ڪجهه محقق، جهڙوڪ ايگرمونٽ، سمجهن ٿا ته اشوڪ ڪلنگا جي جنگ کان ''اڳ'' ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} هن نظريي جي مخالفت ڪندڙ چون ٿا ته جيڪڏهن اشوڪ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هو ته پوءِ هن اهڙي خونريز جنگ ڇو وڙهي؟ ايگرمونٽ ان جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته اشوڪ شايد "[[وچولي واٽ]]" جي پنهنجي تشريح رکندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=33}} پراڻن ليکڪن مان ڪجهه جو خيال هو ته اشوڪ جنگ کان پوءِ اوچتو ۽ ڊرامائي انداز ۾ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب ڪلنگا جي الحاق کان پوءِ هو ڌرم ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿيو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن اشوڪ جنگ کان پوءِ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو، تڏهن به لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اها تبديلي اوچتو نه پر تدريجي عمل هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} پنهنجي حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل هڪ ننڍڙي پٿريلي فرمان ۾ اشوڪ لکي ٿو ته هو ٻن اڍائي سالن کان وڌيڪ عرصي کان ''[[اُپاسڪ]]'' (عام ٻڌ ڌرمي پيروڪار) هو، پر شروعاتي عرصي ۾ گهڻي اڳڀرائي نه ڪري سگهيو. آخري هڪ سال دوران هو سنگهه جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ ٻڌ ڌرم جو وڌيڪ سرگرم پيروڪار بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} === ڪلنگا جي جنگ === اشوڪ جي وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب، هن تخت نشيني کان اٺ سال پوءِ ڪلنگا فتح ڪيو. فرمان موجب: * جنگ دوران 100,000 ماڻهو ۽ جانور مارجي ويا. * ان کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. * 150,000 ماڻهو ۽ جانور قيدي بڻائي کڻي ويا ويا. اشوڪ لکي ٿو ته انهن مصيبتن تي پڇتاءُ ئي کيس ڌرم جي عمل ۽ تبليغ ڏانهن وٺي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هو اعلان ڪري ٿو ته هاڻي ڪنهن ملڪ جي فتح دوران ٿيندڙ قتل، موت ۽ جلاوطني کيس انتهائي دردناڪ ۽ افسوسناڪ لڳي ٿي. خاص طور تي مذهبي ماڻهن ۽ گهريلو زندگي گذاريندڙ ماڻهن جي تڪليف کيس وڌيڪ ڏکوئيندڙ محسوس ٿئي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هي فرمان [[ايراگوڊي]]، [[گرنار]]، [[ڪالسي]]، [[مانسهره]]، [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[قنڌار]] سميت ڪيترن هنڌن تي مليو آهي.{{sfn|Guruge|1995|p=37}} پر حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته ڪلنگا واري علائقي ۾ موجود اشوڪ جي لکتن مان فرمان 13 ۽ 14 غائب آهن. انهن جي جاءِ تي ٻه الڳ فرمان آهن، جن ۾ اشوڪ جي پشيماني جو ڪو ذڪر ناهي. ممڪن آهي ته اشوڪ ڪلنگا جي ماڻهن آڏو اهڙي اعتراف کي سياسي طور مناسب نه سمجهيو هجي.{{sfn|Thapar|1995|pp=30–31}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ بيان ڪيل جنگ جا انگ اکر ۽ نتيجا ڪنهن حد تائين مبالغو هجن، ته جيئن پري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن تي اثر پوي، جيڪي انهن دعوائن جي تصديق نٿي ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=56}} قديم ذريعا اشوڪ جي ڪنهن ٻي وڏي فوجي مهم جو ذڪر نٿا ڪن، جيتوڻيڪ سورهين صديءَ جي عالم [[تاراناٿ]] دعويٰ ڪري ٿو ته اشوڪ سڄي [[جمبوديپ]] کي فتح ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} === ٻڌ ڌرم سان پهريون رابطو === {{multiple image |perrow=1 |total_width=300 |caption_align=center |align=right |direction=horizontal |image1=Vajrasana, early 20th century.jpg |caption1='''[[وجراسڻ، بودھ گيا|وجراسڻ]]''' يا "ٻڌ جي روشن خياليءَ جو تخت"، [[مهابودھي مندر]]، [[بودھ گيا]]. اشوڪ اهو تخت ٻڌ جي روشن خياليءَ واري هنڌ جي يادگار طور تعمير ڪرايو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=300–302}}<ref>"Ashoka did build the Diamond Throne at Bodh Gaya to stand in for the Buddha and to mark the place of his enlightenment" in {{cite book |last1=Ching |first1=Francis D. K. |last2=Jarzombek |first2=Mark M. |last3=Prakash |first3=Vikramaditya |title=A Global History of Architecture |date=23 March 2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-98160-3 |page=570 |url=https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |language=en |access-date=7 March 2021 |archive-date=23 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523153935/https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |url-status=live }}</ref> |image2=Vajrasana with side panels (3rd century BCE). Bodh Gaya.jpg |caption2=وجراسڻ جا نقش نگاري وارا حصا، ٽين صدي ق.م. }} اشوڪ جي ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيڻ بابت مختلف ذريعا مختلف روايتون پيش ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} سري لنڪائي روايت موجب، اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] [[برهمڻ ڌرم]] جو پوئلڳ هو، جڏهن⁠تہ سندس ماءُ ڌرما [[آجيواڪ]] فرقو اختيار ڪيو هو.{{sfn|Guruge|1995|p=42}} ''[[سمنت پاساديڪا]]'' موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي شروعاتي ٽن سالن دوران غير ٻڌ ڌرمي فرقن جو پيروڪار رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=43}} سري لنڪائي متنن مطابق اشوڪ روزانو دان وٺندڙ برهمڻن جي روش کان مطمئن نه هو. سندس درٻارين آجيواڪ ۽ [[جيني ڌرم|نگنٿ]] استادن کي به پيش ڪيو، پر اهي به کيس متاثر نه ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} ''[[ديپاونس]]'' مطابق اشوڪ ڪيترن غير ٻڌ ڌرمي مذهبي اڳواڻن کي محل ۾ گهرايو ۽ وڏا انعام ڏنا، اميد ڪندي ته اهي سندس هڪ سوال جو جواب ڏيندا. پر ڪو به مطمئن ڪندڙ جواب نه ڏئي سگهيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هڪ ڏينهن اشوڪ [[پاٽلي پتر]] جي رستي تي هڪ نوجوان ٻڌ ڌرمي راهب [[نگروڌ]] (نياگروڌ) کي ڏٺو، جيڪو ڀڪشا لاءِ نڪتل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} نگروڌ دراصل اشوڪ جو ڀائيٽو هو، جيتوڻيڪ اشوڪ پاڻ ان حقيقت کان اڻواقف هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} هو اشوڪ جي وڏي ڀاءُ [[سُمانا]] جو وفات کان پوءِ ڄاول پٽ هو، جنهن کي اشوڪ تخت جي جنگ دوران قتل ڪرائي ڇڏيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=34}} اشوڪ نگروڌ جي پُرسڪون، بيخوف ۽ سنجيده شخصيت کان متاثر ٿيو ۽ کيس پنهنجي ڌرم بابت ٻڌائڻ لاءِ چيو. جواب ۾ نگروڌ کيس ''اپّماد'' (هوشياري، سجاڳي ۽ سنجيدگي) بابت وعظ ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هي وعظ اشوڪ تي ايترو اثرانداز ٿيو جو هن نگروڌ کي 400,000 چاندي جا سڪا ۽ روزانو اٺ حصا چانور ڏيڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ان کان پوءِ اشوڪ هڪ ٻڌ ڌرمي ''[[اُپاسڪ]]'' بڻجي ويو ۽ [[ڪڪُٽارام]] وهار وڃڻ لڳو. اتي هن جي ملاقات مشهور ٻڌ راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] سان ٿي، جنهن کان پوءِ هو ٻڌ ڌرم سان وڌيڪ وابسته ٿي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} هن ڪهاڻي جي تاريخي صداقت يقيني ناهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ممڪن آهي ته اشوڪ جي هڪ قابل استاد جي ڳولا واري هيءَ روايت ان ڳالهه جي وضاحت لاءِ بيان ڪئي وئي هجي ته هن [[جيني ڌرم]] اختيار ڇو نه ڪيو، جيڪو پڻ عدم تشدد ۽ همدردي جو درس ڏيندو هو. اها روايت ظاهر ڪري ٿي ته اشوڪ صرف ڪنهن مخصوص عقيدي جي ڳولا ۾ نه هو، بلڪه هڪ اهڙي روحاني استاد جي تلاش ۾ هو، جيڪو کيس مطمئن ڪري سگهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=108}} سري لنڪائي روايت وڌيڪ ٻڌائي ٿي ته اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ٻڌ راهب بڻيو ۽ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] ٻڌ راهبه بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''[[ديوياوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت اشوڪ جي تبديليءَ کي ٻڌ راهب [[سمُدرا]] سان منسوب ڪري ٿي، جيڪو اڳ ۾ شراوستي جو واپاري هو. هن روايت موجب سمُدرا کي اشوڪ جي مشهور "دوزخ" ۾ قيد ڪيو ويو، پر هن پنهنجي غيرمعمولي روحاني قوتن (''[[اِدّهي]]'') جي مدد سان پاڻ کي بچائي ورتو. جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هو سمُدرا وٽ پهتو ۽ سندس ڪيترن ئي معجزن کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ هن ٻڌ ڌرم قبول ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت آهي، جنهن مطابق سمُدرا واپاري جو پٽ هو ۽ جڏهن اشوڪ سان مليو تڏهن فقط 12 سالن جو هو. اهو بيان غالباً نگروڌ واري ڪهاڻي کان متاثر آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} ''آ-يو-وانگ-چوان'' مطابق هڪ ستن سالن جي ٻڌ ٻار اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ڏانهن آندو. هڪ ٻي ڪهاڻي موجب 500 [[برهمڻ]] اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ۾ دلچسپي وٺڻ سبب تنگ ڪندا هئا. پوءِ اهي معجزاتي طور [[ڀِڪشو]] بڻجي [[ڪڪُٽارام]] وهار ۾ رهڻ لڳا، جتي اشوڪ سندن ملاقات لاءِ ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} اشوڪ جي تخت نشينيءَ وقت هندستان جي مختلف علائقن ۾ ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي مرڪز اڳ ئي موجود هئا. اهو واضح ناهي ته ٻڌ سنگهه جي ڪهڙي شاخ اشوڪ تي سڀ کان وڌيڪ اثرانداز ٿي، پر سندس گاديءَ واري شهر [[پاٽلي پتر]] جي ٻڌ برادري هڪ مضبوط اميدوار سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} هڪ ٻيو اهم مرڪز [[مهابودھي مندر]] هو. وڏي پٿريلي فرمان نمبر 8 مان معلوم ٿئي ٿو ته اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي. ان کان علاوه، حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل ننڍڙي پٿريلي فرمان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ ٻڌ ڌرم جو سرگرم پوئلڳ بڻجي چڪو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}}{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} == ٻڌ ڌرم جي ڦهلاءَ ۾ ڪردار == {{Main|اشوڪ جا فرمان}} اشوڪ جي لکتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنهنجي حڪومت جي نائين کان يارهين سال جي وچ واري عرصي ۾ هن ڌرم جي تبليغ لاءِ باقاعده قدم کڻڻ شروع ڪيا. هو شڪار ۽ تفريحي سفرن بدران ''ڌمّ ياترا'' (ڌرمي سفر) ڪرڻ لڳو، جن جو مقصد ماڻهن سان ملڻ، کين اخلاقي تعليم ڏيڻ ۽ سماجي ڀلائي جا ڪم ڏسڻ هو.{{sfn|Thapar|1995|pp=21–22}} هن جانورن جي ذبح تي پابنديون وڌيون، انسانن ۽ جانورن لاءِ علاج جا انتظام ڪرايا، کوهه کوٽايا، وڻ لڳرايا ۽ رستن تي آرام گاهون ٺهرائيون.{{sfn|Guruge|1995|pp=67–70}} == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] mdfmti3tcrln3lhveyuyew14pb2widv 388234 388233 2026-06-23T22:23:26Z Intisar Ali 8681 388234 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == وڌيڪ تعارف== اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اشوڪا</ref> ==پيدائش== اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]]، [[اينٽيگونس ٻيون گوناتاس]]، [[مئگاس آف سائرين]]، ۽ سڪندر (يا ته [[ايپائرس جو سڪندر ٻيون|ايپائرس]] وارو يا [[ڪرنتھ جو سڪندر]])۔{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي ({{circa|304 BCE}})۔{{sfn|Lahiri|2015|p=24}} هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} == نسب == اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Lahiri|2015|p=26}} ٻين ماخذن، جهڙوڪ [[پراڻ]] ۽ ''[[مهاونس]]'' موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه [[بندوسار]] هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[چندرگپت موريا]] هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه [[بمبسار]] سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: [[اجاتشتر]] → [[اُدايين]] → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → [[پرسينجت]] → [[نندا سلطنت|نندا]]۔{{sfn|Strong|1989|p=204}} سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو [[تاراناٿ]]، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Thapar|1961|p=9}} اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[اشوڪ جي ماءُ]] چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.{{sfn|Strong|1989|pp=204–205}} ''اشوڪاوادان'' ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،{{sfn|Lahiri|2015|p=323|ps=:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."}} پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.{{sfn|Lahiri|2015|p=31}} مثال طور: * ''اشوڪاوادان مالا'' ۾ سندس نالو '''سُڀدرانگي''' ڏنو ويو آهي۔{{sfn|Guruge|1993|p=19}}{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''وامسٿاپڪاسني'' يا ''مهاونس ٽيڪا''، جيڪا ''مهاونس'' تي هڪ شرح آهي، کيس '''ڌرم''' (پالي ۾ ''ڌمّ'') سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا [[ڪشتريه]] خاندان سان واسطو رکندي هئي۔{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''[[ديوياوادان]]'' جي هڪ روايت ۾ کيس '''جنپد ڪلياني''' سڏيو ويو آهي۔{{sfn|Singh|2008|p=332}} عالم [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]] موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.{{sfn|Guruge|1993|p=19}} ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[ايپين]] موجب، [[چندرگپت موريا]] يوناني حڪمران [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=20}} == شهزادي جي حيثيت ۾ == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 500 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Mauryan ruins of pillared hall at Kumrahar site of Pataliputra ASIEC 1912-13.jpg | caption1 = [[پاٽلي پتر]] جي ڪمراهار ماڳ تي ستونن واري هال جا آثار | image2 = Pataliputra_capital_(volume).jpg | caption2 = [[پاٽلي پتر]] جو ستون-سِر، چوٿين–ٽين صدي ق.م | footer = امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] شهر ۾ ڄائو هو. ان دور جي شهر جا آثار جديد [[پاٽنا]] جي مرڪزي علائقن ۾ کوٽائين ذريعي مليا آهن. | footer_align = center }} اشوڪ جون پنهنجون لکتون سندس ابتدائي زندگي بابت ڪا معلومات فراهم نٿيون ڪن، ۽ هن موضوع بابت گهڻي ڄاڻ انهن روايتن مان ملي ٿي جيڪي سندس وفات کان سوين سال پوءِ لکيون ويون.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}} جيتوڻيڪ انهن روايتن ۾ اشوڪ جي اڳين جنمن جهڙيون ظاهر طور افسانوي ڳالهيون شامل آهن، پر انهن ۾ اشوڪ جي دور بابت ڪجهه اهڙي معلومات پڻ موجود آهي جيڪا تاريخي طور ممڪن نظر اچي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}}{{sfn|Singh|2008|p=332}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، جڏهن اشوڪ نوجوان هو ته سندس پيءُ بندوسار سندس کُردري ۽ غير دلڪش صورت سبب کيس پسند نه ڪندو هو. هڪ ڏينهن بندوسار تپسوي پنگل واتساجيو کي چيو ته هو طئي ڪري ته سندس پٽن مان ڪير سندس جانشين ٿيڻ جي لائق آهي. تپسوي جي صلاح تي سڀني شهزادن کي "سونهري محل جي باغ" ۾ گڏ ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو. اشوڪ وڃڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خبر هئي ته سندس پيءُ کيس پسند نٿو ڪري، پر سندس ماءُ کيس وڃڻ تي آماده ڪيو. جڏهن وزير [[رادھاگپت]] ڏٺو ته اشوڪ گاديءَ واري شهر مان باغ ڏانهن روانو ٿي رهيو آهي، تڏهن هن شهزادي کي سفر لاءِ شاهي هاٿي مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Strong|1989|p=206}} باغ ۾ پنگل واتساجيو شهزادن جو جائزو ورتو ۽ سمجهي ويو ته ايندڙ شهنشاهه اشوڪ هوندو. پر بندوسار کي ناراض ڪرڻ کان بچڻ لاءِ هن جانشين جو نالو ظاهر نه ڪيو. ان جي بدران هن چيو ته جنهن وٽ بهترين سواري، بهترين ويهڻ جي جاءِ، بهترين پيئڻ، بهترين ٿانوَ ۽ بهترين کاڌو هوندو، اهو ئي ايندڙ بادشاهه ٿيندو. هر ڀيري اشوڪ دعويٰ ڪئي ته اهي شرطون هن وٽ موجود آهن. بعد ۾ تپسوي اشوڪ جي ماءُ کي ٻڌايو ته سندس پٽ ايندڙ شهنشاهه ٿيندو، ۽ سندس صلاح تي بندوسار جي غضب کان بچڻ لاءِ سلطنت ڇڏي هليو ويو.{{sfn|Strong|1989|p=207}} جيتوڻيڪ روايتون ٻڌائين ٿيون ته بندوسار اشوڪ جي ظاهر سبب کيس پسند نه ڪندو هو، پر اهي ساڳيون روايتون اهو به ٻڌائين ٿيون ته هن اشوڪ کي اهم ذميواريون ڏنيون، جهڙوڪ [[تڪششيلا]] جي بغاوت کي ختم ڪرڻ (اتر هندستاني روايت موجب) ۽ [[اجين]] جي حڪومت هلائڻ (سري لنڪائي روايت موجب).{{sfn|Thapar|1961|p=21}} اهو ظاهر ڪري ٿو ته بندوسار شهزادي جي ٻين صلاحيتن کان متاثر هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته هن اشوڪ کي گاديءَ واري شهر کان پري علائقن ۾ ان ڪري موڪليو ته جيئن هو شاهي درٻار کان پري رهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=65}} === تڪششيلا ۾ بغاوت === [[File:Aramaic_inscription_at_Taxila_Museum.jpg|thumb|upright=0.6|[[ٽيڪسلا جي آرامي لکت]]، جنهن ۾ ممڪن طور اشوڪ جو ذڪر موجود آهي.]] ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار شهزادي اشوڪ کي [[تڪششيلا]] شهر ۾ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ موڪليو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} (موجوده [[پاڪستان]] ۾ [[ڀير ماڙو]]).{{sfn|Lahiri|2015|p=66}} هي واقعو سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهي؛ ان جي بدران اتي بيان آهي ته بندوسار اشوڪ کي [[اجين]] جو گورنر مقرر ڪيو. ٻن ٻين ٻڌ ڌرمي متنن، ''اشوڪ سوتر'' ۽ ''ڪنال سوتر''، مطابق بندوسار اشوڪ کي [[گنڌارا]] جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو هو، جتي تڪششيلا واقع هئي، نه اجين.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} ''اشوڪاوادان'' موجب بندوسار اشوڪ کي چار حصن تي مشتمل لشڪر (گهوڙيسوار، [[جنگي هاٿي]]، [[رتھ]] ۽ پيادل فوج) ڏنو، پر هٿيار مهيا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اشوڪ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي شهنشاهه ٿيڻ جي لائق آهي ته هٿيار پاڻ ظاهر ٿي ويندا. پوءِ ديوتائون زمين مان نڪري آيون ۽ فوج کي هٿيار فراهم ڪيا.{{sfn|Strong|1989|p=208}} جڏهن اشوڪ تڪششيلا پهتو ته شهرين سندس آجيان ڪئي ۽ ٻڌايو ته سندن بغاوت فقط ظالم وزيرن خلاف هئي، بادشاهه خلاف نه. ڪجهه عرصي بعد [[خاصا]] علائقي ۾ به سندس آجيان ڪئي وئي، ۽ ديوتائن اعلان ڪيو ته هو سڄي ڌرتيءَ تي حڪومت ڪندو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} تڪششيلا هڪ مالدار ۽ سياسي لحاظ کان اهم شهر هو. تاريخي ثبوت ڏيکارين ٿا ته اشوڪ جي دور تائين اهو ''[[اترپٿ]]'' واپاري رستي وسيلي [[پاٽلي پتر]] سان ڳنڍيل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=70}} بهرحال، موجود همعصر ماخذن مان ڪو به تڪششيلا جي بغاوت جو ذڪر نٿو ڪري، ۽ اشوڪ جي ڪنهن به لکت مان اهو ظاهر نٿو ٿئي ته هن ڪڏهن شهر جو دورو ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=66-67}} تنهن هوندي به، اشوڪ جي تڪششيلا سان لاڳاپي جي روايت کي [[سرڪپ]] مان مليل هڪ آرامي لکت جزوي طور تقويت ڏئي ٿي. ان لکت ۾ هڪ نالو "prydr" اکرن سان شروع ٿئي ٿو، جنهن کي گهڻا عالم "پريادرشي" طور بحال ڪن ٿا، جيڪو اشوڪ جو لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} تڪششيلا ڀرسان موجود [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] جو نالو به اشوڪ سان لاڳاپي جو هڪ ممڪن ثبوت سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ "ڌرماراجا" مان مراد اشوڪ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=68}} ديوتائن طرفان هٿيار مهيا ڪرڻ وارو قصو شايد اشوڪ کي نيم الاهي حيثيت ڏيڻ لاءِ بيان ڪيو ويو هجي، يا اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته بندوسار، جيڪو اشوڪ کي پسند نه ڪندو هو، سندس ناڪامي چاهيندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=67}} === اجين جو نائب بادشاهه === ''[[مهاونس]]'' موجب، بندوسار اشوڪ کي [[اونتيراستر]] (موجوده [[اجين ضلعو]]) جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هي علائقو مرڪزي هندستان جو هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري صوبو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=89–90}} هي روايت مرڪزي هندستان مان دريافت ٿيل [[سارو مارو]] لکت سان پڻ تقويت حاصل ڪري ٿي، جنهن ۾ بيان آهي ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ انهيءَ هنڌ جو دورو ڪيو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=350–351}} اشوڪ جي پنهنجي [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان#پهريون جدا اهم پٿريلو فرمان|پٿريلي فرمان]] مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ اجين ۾ هڪ شهزادو نائب بادشاهه موجود هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} اهو به هن روايت جي حمايت ڪري ٿو ته اشوڪ پاڻ اجين جو نائب بادشاهه رهيو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=98}} {{multiple image | perrow=2 | total_width=400 | caption_align=center | align=right | direction=horizontal | image1=Saru_Maru_stupa.jpg | image2=Panguraria Top View Closeup detail.jpg | footer=[[سارو مارو]] يادگاري لکت مان لڳي ٿو ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ اجين واري علائقي ۾ موجود هو: "''پريادسي'' خوشگوار سير لاءِ هن هنڌ آيو جڏهن هو اڃا شهزادو هو..." }} اشوڪ جي دور ۾ [[پاٽلي پتر]] ۽ [[اجين]] ڪيترن ئي رستن ذريعي ڳنڍيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته اجين ڏانهن ويندي سندس قافلو روپناٿ ۾ ترسيو هجي، جتي بعد ۾ سندس لکت ملي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=94–95}} سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ اجين ويندي [[وديشا]] پهتو، جتي هو هڪ خوبصورت عورت جي عشق ۾ مبتلا ٿيو. ''ديپاونس'' ۽ ''مهاونس'' موجب اها عورت [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] هئي، جيڪا هڪ واپاري جي ڌيءَ هئي. ''مهابودهي ونس'' مطابق هوءَ "وديشا مها ديوي" هئي ۽ [[شاڪيه]] خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان [[گوتم ٻڌ]] پڻ هو. ممڪن آهي ته ٻڌ ڌرمي تاريخ نويسن اشوڪ جي خاندان کي ٻڌ سان ڳنڍڻ لاءِ هي شاڪيه تعلق بيان ڪيو هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} ٻڌ ڌرمي متنن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ديوي بعد ۾ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو، پر انهن ۾ سندس قبولِ اسلام... (يعني قبولِ ٻڌ ڌرم) جو ڪو تفصيلي بيان موجود ناهي. انهيءَ ڪري ممڪن آهي ته جڏهن هن اشوڪ سان ملاقات ڪئي، تڏهن به هوءَ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ''مهاونس'' موجب، اجين ۾ ديوي اشوڪ جي پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] کي جنم ڏنو، ۽ ٻن سالن بعد هڪ ڌيءَ [[سنگهمتا]] پيدا ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=97}} ''مهاونس'' موجب مهندا کي اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، ڀڪشو بڻايو ويو. انهيءَ حساب سان مهندا اشوڪ جي تخت نشيني وقت چوڏهن ورهين جو هو. جيڪڏهن مهندا ان وقت ڄائو جڏهن اشوڪ فقط ويهن ورهين جو هو، ته پوءِ اشوڪ تقريباً 34 ورهين جي عمر ۾ تخت تي ويٺو هوندو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ڪيترائي سال نائب بادشاهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون.{{sfn|Thapar|1961|pp=24–25}} == تخت نشيني == روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اشوڪ [[يووراج|ولي عهد]] نه هو، ۽ سندس تخت نشيني تڪراري هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=25}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار جي وڏي پٽ [[سوسيما]] هڪ ڏينهن مذاق ۾ هڪ گنجي وزير جي مٿي تي چماٽ هنئي. وزير کي خوف ٿيو ته جيڪڏهن سوسيما بادشاهه بڻيو ته شايد هڪ ڏينهن تلوار سان به ساڻس اهڙي ئي مذاق ڪري. تنهن ڪري هن پنج سئو وزيرن کي اشوڪ جي حمايت لاءِ آماده ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته اشوڪ هڪ ''[[چڪروَرتي]]'' (ساري دنيا تي حڪومت ڪندڙ حڪمران) بڻجندو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ڪجهه عرصي بعد [[تڪششيلا]] ۾ ٻيهر بغاوت ٿي. بندوسار سوسيما کي بغاوت دٻائڻ لاءِ موڪليو. ٿوري ئي وقت کان پوءِ بندوسار سخت بيمار ٿي پيو ۽ سندس موت جو امڪان پيدا ٿيو. ان وقت سوسيما اڃا تڪششيلا ۾ هو ۽ بغاوت مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو هو. بندوسار کيس گاديءَ واري شهر واپس گهرائي ورتو ۽ اشوڪ کي حڪم ڏنو ته هو تڪششيلا ڏانهن روانو ٿئي.{{sfn|Strong|1989|p=209}} پر وزيرن بندوسار کي ٻڌايو ته اشوڪ بيمار آهي ۽ صلاح ڏني ته سوسيما جي واپسي تائين اشوڪ کي عارضي طور تخت تي ويهاريو وڃي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} جڏهن بندوسار انڪار ڪيو، تڏهن اشوڪ اعلان ڪيو ته جيڪڏهن تخت واقعي سندس قسمت ۾ آهي ته ديوتائون کيس ايندڙ شهنشاهه طور تاج پارائينديون. ساڳئي لمحي ديوتائن ائين ڪيو، بندوسار وفات ڪري ويو، ۽ اشوڪ جي حڪمراني سڄي دنيا تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ زمين جي مٿان موجود [[يڪشا]]ن جو علائقو ۽ زمين جي هيٺان موجود [[ناگ]]ن جو علائقو پڻ شامل هو.{{sfn|Strong|1989|p=209}} جڏهن سوسيما گاديءَ واري شهر واپس آيو ته اشوڪ جي نئين وزيراعظم [[رادھاگپت]] کيس ڪوئلن سان ڀريل هڪ کڏ ۾ ڦاسائي ڇڏيو. سوسيما دردناڪ موت مري ويو، جڏهن ته سندس سپهه سالار ڀدرايڌ بُدھ ڌرم جو ڀڪشو بڻجي ويو.{{sfn|Strong|1989|p=210}} [[File:Sarnath_Ashoka_Lions_with_Dharma_Wheel.jpg|thumb|[[سارناتھ]] ۾ [[اشوڪ جو شير-ستون]]، جنهن ۾ چار [[ايشيائي شير]] هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن. اهي [[ٻڌ ڌرم]] جي [[چار عظيم سچايون|چار عظيم سچائين]] ۽ اخلاقي قانون جي ڦيٿي ([[ڌرم چڪر]]) جي علامت آهن.{{sfn|Allen|2012|p=331}}]] ''[[مهاونس]]'' موجب، جڏهن بندوسار بيمار ٿيو ته اشوڪ [[اجين]] مان [[پاٽلي پتر]] واپس آيو ۽ گاديءَ واري شهر تي قبضو ڪري ورتو. پيءُ جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي وڏي ڀاءُ کي قتل ڪيو ۽ تخت تي ويٺو.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ساڳئي متن موجب، اشوڪ پنهنجي سوتيلي ڀائرن مان نويَنوي (99) ڄڻن کي قتل ڪيو، جن ۾ سُمانا پڻ شامل هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} ''[[ديپاونس]]'' موجب، هن هڪ سئو ڀائرن کي قتل ڪيو ۽ چار سال بعد تاجپوشي ڪرائي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ''ونسٿاپڪاسني'' وڌيڪ ٻڌائي ٿو ته هڪ [[آجيَوڪ]] تپسوي اشوڪ جي ماءُ جي خواب جي تعبير ڪندي اڳواٽ هن خونريزي جي پيشنگوئي ڪئي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} انهن روايتن موجب اشوڪ جو سڳو ڀاءُ [[تِسا]] ئي بچي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} ٻين ذريعن ۾ بچيل ڀاءُ جا نالا [[ويتاشوڪ]]، وگتاشوڪ، سودت (''So-ta-to'') يا سوگتر (''Siu-ka-tu-lu'') بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} 99 ۽ 100 جهڙا انگ واضح طور مبالغو آهن ۽ شايد صرف اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن ته اشوڪ پنهنجي ڪيترن ئي ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} [[تاراناٿ]] موجب اشوڪ پنهنجي اڳوڻي حڪمران جو ناجائز پٽ هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڇهه جائز شهزادن کي قتل ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ممڪن آهي ته اشوڪ اصل جانشين نه هجي ۽ هن تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ ڀائر قتل ڪيا هجن. بهرحال، ٻڌ ڌرمي ماخذن شايد هن واقعي کي وڌائي پيش ڪيو ته جيئن ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ اشوڪ کي ظالم ۽ بي رحم حڪمران طور ڏيکاري سگهجي. اشوڪ جي پنجين پٿريلي فرمان ۾ انهن عملدارن جو ذڪر آهي جن جي ذميواري سندس ڀائرن، ڀينرن ۽ ٻين مائٽن جي خاندانن جي ڀلائي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تخت نشيني کان پوءِ به سندس هڪ کان وڌيڪ ڀائر زندهه هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} تنهن هوندي به ڪجهه مؤرخ هن راءِ سان متفق ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فرمان ۾ صرف ڀائرن جي ''خاندانن'' جو ذڪر آهي، خود ڀائرن جو نه.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} === تخت نشيني جي تاريخ === سري لنڪائي متنن ''[[مهاونس]]'' ۽ ''[[ديپاونس]]'' موجب اشوڪ [[گوتم ٻڌ]] جي وفات کان 218 سال پوءِ تخت تي ويٺو ۽ 37 سال حڪومت ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|pp=13–14}} ٻڌ جي وفات جي صحيح تاريخ پاڻ به تڪراري آهي،{{sfn|Thapar|1961|p=14}} جڏهن⁠تہ اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ ٻڌ جي وفات کان صرف هڪ سئو سال پوءِ حڪومت ڪئي، جنهن ڪري تاريخ بابت وڌيڪ اختلاف پيدا ٿيا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست مڃجي ۽ ٻڌ جي وفات 483 ق.م ۾ ٿي هجي، جيئن ڪيترن ئي عالمن تجويز ڪيو آهي، ته اشوڪ جي تخت نشيني 265 ق.م ۾ ٿيڻ گهرجي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} [[پراڻ]]ن موجب اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] 25 سال حڪومت ڪئي، جڏهن⁠تہ سري لنڪائي روايت 28 سال ٻڌائي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} جيڪڏهن پراڻن جو بيان صحيح هجي ته اشوڪ جي تخت نشيني کي ٽي سال اڳ، يعني 268 ق.م تي تاريخ بندي ڪري سگهجي ٿي. ٻئي طرف، جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست هجي پر ٻڌ جي وفات 486 ق.م مڃجي، جيڪا ''ڪينٽونيز ڊاٽڊ رڪارڊ'' سان حمايت حاصل ڪري ٿي، ته پوءِ به اشوڪ جي تخت نشيني 268 ق.م جي لڳ ڀڳ بيهندي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} ''مهاونس'' بيان ڪري ٿو ته اشوڪ بادشاهه ٿيڻ کان چار سال پوءِ رسمي تاجپوشي ڪرائي. هن وچ واري عرصي کي ائين سمجهي سگهجي ٿو ته انهن چئن سالن دوران هن بندوسار جي ٻين پٽن خلاف جانشيني جي جنگ وڙهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ هڪ قصو موجود آهي جنهن موجب اشوڪ جو وزير [[يشس]] پنهنجي هٿ سان سج کي لڪائي ڇڏيو. پروفيسر پي. ايڇ. ايل. ايگرمونٽ جو خيال هو ته هي قصو 4 مئي 249 ق.م تي اتر هندستان ۾ نظر آيل جزوي سج گرهڻ ڏانهن اشارو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=12–13}} ''اشوڪاوادان'' موجب، هن سج گرهڻ کان ڪجهه عرصي بعد اشوڪ مختلف ٻڌ ڌرمي مقدس ماڳن جي ياترا تي نڪتو. اشوڪ جي [[لومبني]] واري ستوني فرمان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي 21هين سال ۾ لومبني جو دورو ڪيو. جيڪڏهن اهو دورو ساڳئي ياترا جو حصو هجي، ۽ لومبني جو دورو سج گرهڻ کان هڪ يا ٻن سالن اندر ٿيو هجي، ته پوءِ 268–269 ق.م واري تخت نشيني جي تاريخ وڌيڪ امڪاني لڳي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}}{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} بهرحال، هي نظريو سڀني عالمن پاران قبول ٿيل ناهي. مثال طور [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي خيال ۾ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ڪيل واقعو تاريخي وقت بندي سان لاڳاپيل ئي ناهي، ۽ ايگرمونٽ جي تشريح ان روايت جي ادبي ۽ مذهبي پس منظر کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان اڳ واري حڪومت == سري لنڪائي ۽ اتر هندستاني ٻنهي روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ سخت ۽ پرتشدد شخص هو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} [[تاراناٿ]] پڻ لکي ٿو ته شروعات ۾ اشوڪ کي ''ڪاماشوڪ'' سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪيترائي سال عيش ۽ عشرت ۽ دنياوي خواهشن (''[[ڪاما]]'') ۾ گذاريا. ان کان پوءِ کيس ''چنڊاشوڪ'' (يعني ”ظالم اشوڪ“) چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪجهه سال برن ڪمن ۾ صرف ڪيا. آخرڪار ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ هو ''ڌرماشوڪ'' (يعني ”نيڪ اشوڪ“) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ کيس ''چنڊاشوڪ'' سڏي ٿو ۽ سندس ڪيترن ئي ظالماڻن عملن جو ذڪر ڪري ٿو:{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * جيڪي وزير سندس تخت نشيني ۾ مددگار ثابت ٿيا هئا، سي حڪومت سنڀالڻ کان پوءِ ساڻس بي ادبي سان پيش اچڻ لڳا. سندن وفاداري آزمائڻ لاءِ اشوڪ کين هڪ غيرمعمولي حڪم ڏنو ته سڀ گلن ۽ ميون وارا وڻ ڪٽي ڇڏين. جڏهن وزيرن اهو حڪم نه مڃيو ته اشوڪ ذاتي طور پنج سئو وزيرن جا سر قلم ڪرائي ڇڏيا.{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * هڪ ڏينهن باغ ۾ سير دوران اشوڪ ۽ سندس حرم جون عورتون هڪ سهڻي [[اشوڪ وڻ]] وٽان گذريون. ان منظر اشوڪ ۾ محبت جا جذبا جاڳايا، پر عورتون سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي سبب ساڻس قربت اختيار ڪرڻ ۾ دلچسپي نه رکيون. ڪجهه وقت پوءِ جڏهن اشوڪ سمهي پيو ته ناراض عورتن سندس نالي واري اشوڪ وڻ جا گل ۽ ٽاريون ڪٽي ڇڏيون. جاڳڻ کان پوءِ اشوڪ سزا طور پنهنجي پنج سئو حرم وارين عورتن کي جيئرو ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * اهڙين قتل عام وارين ڪاررواين سبب وزيراعظم [[رادھاگپت]] پريشان ٿي ويو. هن صلاح ڏني ته مستقبل جي اجتماعي قتلن لاءِ هڪ جلاد مقرر ڪيو وڃي ته جيئن بادشاهه پاڻ اهڙن ڪمن ۾ سڌو سنئون ملوث نه رهي. ان مقصد لاءِ مگڌ جي هڪ ڳوٺ جو نوجوان [[گريڪا]] مقرر ڪيو ويو، جيڪو فخر سان چوندو هو ته هو سڄي [[جمبوديپ]] جي ماڻهن کي قتل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * گريڪا بعد ۾ ''چنڊاگريڪا'' (”ظالم گريڪا“) جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس خواهش تي اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ قيد خانو تعمير ڪرايو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} هي قيد خانو ''اشوڪ جو دوزخ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ٻاهران ڏسڻ ۾ اهو خوشنما ۽ دلڪش هو، پر اندر چنڊاگريڪا قيدين تي انتهائي بي رحماڻا تشدد ڪندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=106–107}} پنجين صديءَ جي چيني سياح [[فا شيان]] لکي ٿو ته اشوڪ ذاتي طور دوزخ جو دورو ڪيو ته جيئن اتي استعمال ٿيندڙ تشدد جا طريقا سکڻ بعد انهن جهڙا طريقا ايجاد ڪري سگهي. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوان زانگ]] دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اهڙو ستون ڏٺو هو جيڪو اشوڪ جي ”دوزخ“ واري هنڌ جي نشاندهي ڪندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[مهاونس]]'' پڻ مختصر طور اشوڪ جي سخت مزاجي جو ذڪر ڪري ٿو. ان موجب، اشوڪ کي شروعاتي دور ۾ سندس برن ڪمن سبب ''چنڊاشوڪ'' چيو ويندو هو، پر ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نيڪ عملن جي ڪري کيس ''ڌرماشوڪ'' سڏيو ويو.{{sfn|Lahiri|2015|p=107}} بهرحال، اتر هندستاني روايت جي ابتڙ، سري لنڪائي متن اشوڪ جي مخصوص ظالماڻن عملن جو ذڪر نٿا ڪن، سواءِ ان دعويٰ جي ته هن پنهنجي 99 ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ ظالم ۽ خونخوار شخص طور پيش ڪرڻ واريون اهڙيون تصويرون غالباً ٻڌ ڌرمي مصنفن جي تخليق آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} انهن جو مقصد اهو ڏيکارڻ هو ته ٻڌ ڌرم اشوڪ جي زندگيءَ ۾ هڪ معجزاتي تبديلي آندي.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} هن تبديلي کي وڌيڪ ڊرامائي ۽ اثرائتو بنائڻ لاءِ اهڙين روايتن ۾ اشوڪ جي اڳوڻي ظلم ۽ بعد واري مذهبي نيڪي ٻنهي کي مبالغي سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Charles1962">{{cite book | author=Charles Drekmeier | title=Kingship and Community in Early India | url=https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek | url-access=registration | access-date=30 October 2012 | year=1962 | publisher=Stanford University Press | lccn=62-9565 | pages=[https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek/page/173 173] }}</ref> == ڪلنگا جي جنگ ۽ ٻڌ ڌرم ۾ تبديلي == {{Main|ڪلنگا جي جنگ}} [[File:Kanaganahalli inscribed panel portraying Asoka (perspective).jpg|thumb|[[ڪناگن هلي]] مان مليل نقش ٿيل پينل، جنهن ۾ اشوڪ ۽ سندس راڻيون ڏيکاريل آهن. [[برهمي لپي]] ۾ "راجا اشوڪ" لکيل آهي، پهرين کان ٽئين صدي عيسوي.<ref>{{cite book |title=Indian Archaeology 1997–98 |publisher=ASI |page=Plate 72 |url=http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |access-date=22 January 2020 |archive-date=22 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122082556/http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |url-status=live }}</ref>]] اشوڪ جي لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي اٺين سال [[ڪلنگا]] واري علائقي کي فتح ڪيو. جنگ دوران ٿيل وڏي تباهي ۽ خونريزي سبب هن کي تشدد تي پڇتاءُ ٿيو، ۽ ايندڙ سالن ۾ هو آهستي آهستي ٻڌ ڌرم ڏانهن مائل ٿيو.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} [[اشوڪ جي فرمانن]] مان پٿريلي فرمان نمبر 13 بادشاهه جي گهري افسوس جو اظهار ڪري ٿو: {{Blockquote |text=ڪلنگا جي فتح کان پوءِ، سندس مقدس عظمت واري بادشاهه ۾ ڌرم جي حفاظت، ڌرم سان محبت ۽ ڌرم جي تبليغ جو وڏو جذبو پيدا ٿيو. ڪلنگا جي فتح تي سندس دل ۾ گهرو افسوس پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن اڳ ۾ آزاد ملڪ جي فتح دوران ماڻهن جو قتل، موت ۽ قيد ٿيڻ لازمي هوندو آهي. اها ڳالهه سندس مقدس عظمت لاءِ وڏي ڏک ۽ پشيماني جو سبب بڻجي. |source=<ref name="Wikisource Smith">{{cite Wikisource |wslink=Asoka - the Buddhist Emperor of India/Chapter 4 |title=Asoka: The Buddhist Emperor of India |last=Smith |first=Vincent |author-link=Vincent Arthur Smith |year=1920 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=185}}</ref> }} ٻئي طرف، سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي اٺين سال تائين اڳ ئي هڪ پڪو ٻڌ ڌرمي هو. ان روايت مطابق هو چوٿين سال ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيو ۽ پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ 84,000 وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائون ڪلنگا جي مهم جو ذڪر ئي نٿيون ڪن.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} سري لنڪائي روايت جي بنياد تي ڪجهه محقق، جهڙوڪ ايگرمونٽ، سمجهن ٿا ته اشوڪ ڪلنگا جي جنگ کان ''اڳ'' ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} هن نظريي جي مخالفت ڪندڙ چون ٿا ته جيڪڏهن اشوڪ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هو ته پوءِ هن اهڙي خونريز جنگ ڇو وڙهي؟ ايگرمونٽ ان جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته اشوڪ شايد "[[وچولي واٽ]]" جي پنهنجي تشريح رکندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=33}} پراڻن ليکڪن مان ڪجهه جو خيال هو ته اشوڪ جنگ کان پوءِ اوچتو ۽ ڊرامائي انداز ۾ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب ڪلنگا جي الحاق کان پوءِ هو ڌرم ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿيو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن اشوڪ جنگ کان پوءِ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو، تڏهن به لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اها تبديلي اوچتو نه پر تدريجي عمل هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} پنهنجي حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل هڪ ننڍڙي پٿريلي فرمان ۾ اشوڪ لکي ٿو ته هو ٻن اڍائي سالن کان وڌيڪ عرصي کان ''[[اُپاسڪ]]'' (عام ٻڌ ڌرمي پيروڪار) هو، پر شروعاتي عرصي ۾ گهڻي اڳڀرائي نه ڪري سگهيو. آخري هڪ سال دوران هو سنگهه جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ ٻڌ ڌرم جو وڌيڪ سرگرم پيروڪار بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} === ڪلنگا جي جنگ === اشوڪ جي وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب، هن تخت نشيني کان اٺ سال پوءِ ڪلنگا فتح ڪيو. فرمان موجب: * جنگ دوران 100,000 ماڻهو ۽ جانور مارجي ويا. * ان کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. * 150,000 ماڻهو ۽ جانور قيدي بڻائي کڻي ويا ويا. اشوڪ لکي ٿو ته انهن مصيبتن تي پڇتاءُ ئي کيس ڌرم جي عمل ۽ تبليغ ڏانهن وٺي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هو اعلان ڪري ٿو ته هاڻي ڪنهن ملڪ جي فتح دوران ٿيندڙ قتل، موت ۽ جلاوطني کيس انتهائي دردناڪ ۽ افسوسناڪ لڳي ٿي. خاص طور تي مذهبي ماڻهن ۽ گهريلو زندگي گذاريندڙ ماڻهن جي تڪليف کيس وڌيڪ ڏکوئيندڙ محسوس ٿئي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هي فرمان [[ايراگوڊي]]، [[گرنار]]، [[ڪالسي]]، [[مانسهره]]، [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[قنڌار]] سميت ڪيترن هنڌن تي مليو آهي.{{sfn|Guruge|1995|p=37}} پر حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته ڪلنگا واري علائقي ۾ موجود اشوڪ جي لکتن مان فرمان 13 ۽ 14 غائب آهن. انهن جي جاءِ تي ٻه الڳ فرمان آهن، جن ۾ اشوڪ جي پشيماني جو ڪو ذڪر ناهي. ممڪن آهي ته اشوڪ ڪلنگا جي ماڻهن آڏو اهڙي اعتراف کي سياسي طور مناسب نه سمجهيو هجي.{{sfn|Thapar|1995|pp=30–31}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ بيان ڪيل جنگ جا انگ اکر ۽ نتيجا ڪنهن حد تائين مبالغو هجن، ته جيئن پري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن تي اثر پوي، جيڪي انهن دعوائن جي تصديق نٿي ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=56}} قديم ذريعا اشوڪ جي ڪنهن ٻي وڏي فوجي مهم جو ذڪر نٿا ڪن، جيتوڻيڪ سورهين صديءَ جي عالم [[تاراناٿ]] دعويٰ ڪري ٿو ته اشوڪ سڄي [[جمبوديپ]] کي فتح ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} === ٻڌ ڌرم سان پهريون رابطو === {{multiple image |perrow=1 |total_width=300 |caption_align=center |align=right |direction=horizontal |image1=Vajrasana, early 20th century.jpg |caption1='''[[وجراسڻ، بودھ گيا|وجراسڻ]]''' يا "ٻڌ جي روشن خياليءَ جو تخت"، [[مهابودھي مندر]]، [[بودھ گيا]]. اشوڪ اهو تخت ٻڌ جي روشن خياليءَ واري هنڌ جي يادگار طور تعمير ڪرايو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=300–302}}<ref>"Ashoka did build the Diamond Throne at Bodh Gaya to stand in for the Buddha and to mark the place of his enlightenment" in {{cite book |last1=Ching |first1=Francis D. K. |last2=Jarzombek |first2=Mark M. |last3=Prakash |first3=Vikramaditya |title=A Global History of Architecture |date=23 March 2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-98160-3 |page=570 |url=https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |language=en |access-date=7 March 2021 |archive-date=23 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523153935/https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |url-status=live }}</ref> |image2=Vajrasana with side panels (3rd century BCE). Bodh Gaya.jpg |caption2=وجراسڻ جا نقش نگاري وارا حصا، ٽين صدي ق.م. }} اشوڪ جي ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيڻ بابت مختلف ذريعا مختلف روايتون پيش ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} سري لنڪائي روايت موجب، اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] [[برهمڻ ڌرم]] جو پوئلڳ هو، جڏهن⁠تہ سندس ماءُ ڌرما [[آجيواڪ]] فرقو اختيار ڪيو هو.{{sfn|Guruge|1995|p=42}} ''[[سمنت پاساديڪا]]'' موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي شروعاتي ٽن سالن دوران غير ٻڌ ڌرمي فرقن جو پيروڪار رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=43}} سري لنڪائي متنن مطابق اشوڪ روزانو دان وٺندڙ برهمڻن جي روش کان مطمئن نه هو. سندس درٻارين آجيواڪ ۽ [[جيني ڌرم|نگنٿ]] استادن کي به پيش ڪيو، پر اهي به کيس متاثر نه ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} ''[[ديپاونس]]'' مطابق اشوڪ ڪيترن غير ٻڌ ڌرمي مذهبي اڳواڻن کي محل ۾ گهرايو ۽ وڏا انعام ڏنا، اميد ڪندي ته اهي سندس هڪ سوال جو جواب ڏيندا. پر ڪو به مطمئن ڪندڙ جواب نه ڏئي سگهيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هڪ ڏينهن اشوڪ [[پاٽلي پتر]] جي رستي تي هڪ نوجوان ٻڌ ڌرمي راهب [[نگروڌ]] (نياگروڌ) کي ڏٺو، جيڪو ڀڪشا لاءِ نڪتل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} نگروڌ دراصل اشوڪ جو ڀائيٽو هو، جيتوڻيڪ اشوڪ پاڻ ان حقيقت کان اڻواقف هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} هو اشوڪ جي وڏي ڀاءُ [[سُمانا]] جو وفات کان پوءِ ڄاول پٽ هو، جنهن کي اشوڪ تخت جي جنگ دوران قتل ڪرائي ڇڏيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=34}} اشوڪ نگروڌ جي پُرسڪون، بيخوف ۽ سنجيده شخصيت کان متاثر ٿيو ۽ کيس پنهنجي ڌرم بابت ٻڌائڻ لاءِ چيو. جواب ۾ نگروڌ کيس ''اپّماد'' (هوشياري، سجاڳي ۽ سنجيدگي) بابت وعظ ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هي وعظ اشوڪ تي ايترو اثرانداز ٿيو جو هن نگروڌ کي 400,000 چاندي جا سڪا ۽ روزانو اٺ حصا چانور ڏيڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ان کان پوءِ اشوڪ هڪ ٻڌ ڌرمي ''[[اُپاسڪ]]'' بڻجي ويو ۽ [[ڪڪُٽارام]] وهار وڃڻ لڳو. اتي هن جي ملاقات مشهور ٻڌ راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] سان ٿي، جنهن کان پوءِ هو ٻڌ ڌرم سان وڌيڪ وابسته ٿي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} هن ڪهاڻي جي تاريخي صداقت يقيني ناهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ممڪن آهي ته اشوڪ جي هڪ قابل استاد جي ڳولا واري هيءَ روايت ان ڳالهه جي وضاحت لاءِ بيان ڪئي وئي هجي ته هن [[جيني ڌرم]] اختيار ڇو نه ڪيو، جيڪو پڻ عدم تشدد ۽ همدردي جو درس ڏيندو هو. اها روايت ظاهر ڪري ٿي ته اشوڪ صرف ڪنهن مخصوص عقيدي جي ڳولا ۾ نه هو، بلڪه هڪ اهڙي روحاني استاد جي تلاش ۾ هو، جيڪو کيس مطمئن ڪري سگهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=108}} سري لنڪائي روايت وڌيڪ ٻڌائي ٿي ته اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ٻڌ راهب بڻيو ۽ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] ٻڌ راهبه بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''[[ديوياوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت اشوڪ جي تبديليءَ کي ٻڌ راهب [[سمُدرا]] سان منسوب ڪري ٿي، جيڪو اڳ ۾ شراوستي جو واپاري هو. هن روايت موجب سمُدرا کي اشوڪ جي مشهور "دوزخ" ۾ قيد ڪيو ويو، پر هن پنهنجي غيرمعمولي روحاني قوتن (''[[اِدّهي]]'') جي مدد سان پاڻ کي بچائي ورتو. جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هو سمُدرا وٽ پهتو ۽ سندس ڪيترن ئي معجزن کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ هن ٻڌ ڌرم قبول ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت آهي، جنهن مطابق سمُدرا واپاري جو پٽ هو ۽ جڏهن اشوڪ سان مليو تڏهن فقط 12 سالن جو هو. اهو بيان غالباً نگروڌ واري ڪهاڻي کان متاثر آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} ''آ-يو-وانگ-چوان'' مطابق هڪ ستن سالن جي ٻڌ ٻار اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ڏانهن آندو. هڪ ٻي ڪهاڻي موجب 500 [[برهمڻ]] اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ۾ دلچسپي وٺڻ سبب تنگ ڪندا هئا. پوءِ اهي معجزاتي طور [[ڀِڪشو]] بڻجي [[ڪڪُٽارام]] وهار ۾ رهڻ لڳا، جتي اشوڪ سندن ملاقات لاءِ ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} اشوڪ جي تخت نشينيءَ وقت هندستان جي مختلف علائقن ۾ ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي مرڪز اڳ ئي موجود هئا. اهو واضح ناهي ته ٻڌ سنگهه جي ڪهڙي شاخ اشوڪ تي سڀ کان وڌيڪ اثرانداز ٿي، پر سندس گاديءَ واري شهر [[پاٽلي پتر]] جي ٻڌ برادري هڪ مضبوط اميدوار سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} هڪ ٻيو اهم مرڪز [[مهابودھي مندر]] هو. وڏي پٿريلي فرمان نمبر 8 مان معلوم ٿئي ٿو ته اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي. ان کان علاوه، حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل ننڍڙي پٿريلي فرمان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ ٻڌ ڌرم جو سرگرم پوئلڳ بڻجي چڪو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}}{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} == ٻڌ ڌرم جي ڦهلاءَ ۾ ڪردار == {{Main|اشوڪ جا فرمان}} اشوڪ جي لکتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنهنجي حڪومت جي نائين کان يارهين سال جي وچ واري عرصي ۾ هن ڌرم جي تبليغ لاءِ باقاعده قدم کڻڻ شروع ڪيا. هو شڪار ۽ تفريحي سفرن بدران ''ڌمّ ياترا'' (ڌرمي سفر) ڪرڻ لڳو، جن جو مقصد ماڻهن سان ملڻ، کين اخلاقي تعليم ڏيڻ ۽ سماجي ڀلائي جا ڪم ڏسڻ هو.{{sfn|Thapar|1995|pp=21–22}} هن جانورن جي ذبح تي پابنديون وڌيون، انسانن ۽ جانورن لاءِ علاج جا انتظام ڪرايا، کوهه کوٽايا، وڻ لڳرايا ۽ رستن تي آرام گاهون ٺهرائيون.{{sfn|Guruge|1995|pp=67–70}} == ٻڌ ڌرم جي سرپرستي ۽ ڌمّ جي پاليسي == اشوڪ جي فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ٻڌ ڌرم کي ذاتي طور اختيار ڪرڻ باوجود پنهنجي سلطنت تي ڪنهن هڪ مذهب کي زبردستي لاڳو ڪرڻ جي ڪوشش نه ڪئي. هن پنهنجي لکتن ۾ بار بار ''ڌمّ'' (دھرم) جو ذڪر ڪيو آهي، جيڪو صرف ٻڌ ڌرم تائين محدود نه هو، بلڪه اخلاقي زندگي، والدين جي عزت، استادن جي احترام، سچائي، رحم، عدم تشدد، مذهبي رواداري ۽ رعيت جي ڀلائي جهڙن اصولن تي مشتمل هو.{{sfn|Thapar|1995|pp=22–25}} اشوڪ اعلان ڪيو ته مختلف مذهبي فرقن جي وچ ۾ احترام ۽ هم آهنگي هئڻ گهرجي. سندس نظر ۾ پنهنجي مذهب جي تعريف ۽ ٻين مذهبن جي توهين ڪرڻ صحيح عمل نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي رويي سان پنهنجو ئي مذهب نقصان کائيندو آهي.{{sfn|Thapar|1995|pp=25–26}} هن ''ڌمّ مها ماترا'' نالي خاص عملدار مقرر ڪيا، جن جو ڪم رعيت جي اخلاقي ڀلائي، مختلف مذهبي برادرين جي نگراني، قيدين جي حالت بهتر ڪرڻ ۽ سلطنت جي مختلف حصن ۾ سماجي انصاف کي فروغ ڏيڻ هو.{{sfn|Guruge|1995|pp=71–73}} === ٽئين ٻڌ ڪائونسل === سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ ٻڌ سنگهه اندر پيدا ٿيندڙ اختلافن کي ختم ڪرڻ لاءِ [[ٽئين ٻڌ ڪائونسل]] سڏائي. اها مجلس [[پاٽلي پتر]] ۾ مشهور راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] جي صدارت هيٺ منعقد ٿي.{{sfn|Guruge|1993|pp=57–60}} روايت مطابق ڪيترائي اهڙا ماڻهو، جيڪي حقيقت ۾ ٻڌ ڌرمي نه هئا، سنگهه ۾ داخل ٿي ويا هئا ۽ غلط تعليمون ڦهلائي رهيا هئا. ڪائونسل جو مقصد صحيح تعليمات جي سڃاڻپ ۽ سنگهه جي پاڪيزگي بحال ڪرڻ هو.{{sfn|Guruge|1993|pp=60–62}} بهرحال، جديد مورخن مان ڪجهه هن ڪائونسل جي روايتي تفصيلن بابت محتاط آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جي پنهنجي لکتن ۾ ان جو سڌو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Thapar|1995|pp=33–34}} === تبليغي مشن === سري لنڪائي ٻڌ روايت موجب ٽئين ڪائونسل کان پوءِ اشوڪ مختلف علائقن ڏانهن تبليغي وفد موڪليا. انهن ۾: * [[ڪشمير]] ۽ [[گنڌارا]] * [[هماليا]] جا علائقا * [[اپرانت]] * [[مهاراشٽر]] * [[يوناني]] علائقا * [[سري لنڪا]] شامل هئا.{{sfn|Guruge|1993|pp=63–69}} روايت موجب اشوڪ جو پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ۽ ڌيءَ [[سنگهمتّا]] سري لنڪا موڪليا ويا، جتي انهن ٻڌ ڌرم جي تبليغ ڪئي. سنگهمتّا سان گڏ [[بودهي وڻ]] جي هڪ شاخ پڻ سري لنڪا پهتي، جيڪا اڄ تائين وڏي مذهبي اهميت رکي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=52–54}} === ڌمّ ياترا === اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال کان پوءِ شاهي تفريحي سفرن جي بدران ''ڌمّ ياترا'' شروع ڪئي. انهن سفرن دوران هو رعيت سان ملندو، مذهبي شخصيتن سان گفتگو ڪندو، دان ڏيندو ۽ اخلاقي تعليمون ڦهلائيندو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=22}} هن [[ٻوڌ گيا]] جو دورو ڪيو، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} پنهنجي حڪومت جي ويهين سال اشوڪ [[لمبني]] ويو، جيڪا گوتم ٻڌ جي جنم ڀومي سمجهي وڃي ٿي. اتي هن هڪ پٿر جو ٿنڀو نصب ڪرايو ۽ علائقي تي ٽيڪس ۾ رعايت ڏني.{{sfn|Thapar|1961|pp=250–251}} === رعيت جي ڀلائي === اشوڪ پنهنجي فرمانن ۾ پاڻ کي رعيت جو ذميوار حڪمران قرار ڏئي ٿو. هو چوي ٿو ته جيئن هڪ پيءُ پنهنجي ٻارن جي خيرخواهي ڪندو آهي، تيئن هو پنهنجي رعيت جي ڀلائي چاهي ٿو.{{sfn|Guruge|1995|p=69}} هن انسانن ۽ جانورن لاءِ اسپتالن جهڙا انتظام ڪرايا؛ دوائن ۽ جڙي ٻوٽين جي پوک ڪرائي؛ رستن تي وڻ لڳرايا؛ کوهه کوٽايا؛ ۽ مسافرن لاءِ آرامگاهون تعمير ڪرايون. {{sfn|Guruge|1995|pp=67–70}} اشوڪ حڪومتي عملدارن کي به هدايت ڪئي ته هو رعيت جي شڪايتن تي هر وقت ڌيان ڏين، ايتري قدر جو جيڪڏهن بادشاهه محل ۾ هجي يا سفر ۾ هجي، تڏهن به کيس اهم معاملن کان آگاهه ڪيو وڃي.{{sfn|Thapar|1995|pp=27–28}} == آخري سال == اشوڪ جي حڪومت جي آخري سالن بابت معلومات محدود آهي. ٻڌ روايتن ۾ بيان آهي ته هن وڏي مقدار ۾ دولت سنگهه ۽ مذهبي ادارن تي خرچ ڪئي، جنهن سبب خزاني تي بار پيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=59–61}} ڪجهه روايتن مطابق سندس پوٽي [[سمپريتي]] ۽ ٻين جانشينن جي دور ۾ موريا سلطنت آهستي آهستي ڪمزور ٿيڻ لڳي.{{sfn|Thapar|1961|pp=61–63}} اشوڪ جي وفات غالباً 232 ق.م ڌاري ٿي. سندس وفات کان پوءِ موريا سلطنت ڪجهه ڏهاڪن تائين قائم رهي، پر آخرڪار ٽڪرن ۾ ورهائجي وئي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=38–39}} == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] b3jj6z27io83fewmmahxlybnn7vvzs8 388235 388234 2026-06-23T22:27:07Z Intisar Ali 8681 388235 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == وڌيڪ تعارف== اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اشوڪا</ref> ==پيدائش== اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]]، [[اينٽيگونس ٻيون گوناتاس]]، [[مئگاس آف سائرين]]، ۽ سڪندر (يا ته [[ايپائرس جو سڪندر ٻيون|ايپائرس]] وارو يا [[ڪرنتھ جو سڪندر]])۔{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي ({{circa|304 BCE}})۔{{sfn|Lahiri|2015|p=24}} هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} == نسب == اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Lahiri|2015|p=26}} ٻين ماخذن، جهڙوڪ [[پراڻ]] ۽ ''[[مهاونس]]'' موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه [[بندوسار]] هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[چندرگپت موريا]] هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه [[بمبسار]] سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: [[اجاتشتر]] → [[اُدايين]] → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → [[پرسينجت]] → [[نندا سلطنت|نندا]]۔{{sfn|Strong|1989|p=204}} سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو [[تاراناٿ]]، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Thapar|1961|p=9}} اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[اشوڪ جي ماءُ]] چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.{{sfn|Strong|1989|pp=204–205}} ''اشوڪاوادان'' ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،{{sfn|Lahiri|2015|p=323|ps=:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."}} پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.{{sfn|Lahiri|2015|p=31}} مثال طور: * ''اشوڪاوادان مالا'' ۾ سندس نالو '''سُڀدرانگي''' ڏنو ويو آهي۔{{sfn|Guruge|1993|p=19}}{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''وامسٿاپڪاسني'' يا ''مهاونس ٽيڪا''، جيڪا ''مهاونس'' تي هڪ شرح آهي، کيس '''ڌرم''' (پالي ۾ ''ڌمّ'') سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا [[ڪشتريه]] خاندان سان واسطو رکندي هئي۔{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''[[ديوياوادان]]'' جي هڪ روايت ۾ کيس '''جنپد ڪلياني''' سڏيو ويو آهي۔{{sfn|Singh|2008|p=332}} عالم [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]] موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.{{sfn|Guruge|1993|p=19}} ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[ايپين]] موجب، [[چندرگپت موريا]] يوناني حڪمران [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=20}} == شهزادي جي حيثيت ۾ == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 500 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Mauryan ruins of pillared hall at Kumrahar site of Pataliputra ASIEC 1912-13.jpg | caption1 = [[پاٽلي پتر]] جي ڪمراهار ماڳ تي ستونن واري هال جا آثار | image2 = Pataliputra_capital_(volume).jpg | caption2 = [[پاٽلي پتر]] جو ستون-سِر، چوٿين–ٽين صدي ق.م | footer = امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] شهر ۾ ڄائو هو. ان دور جي شهر جا آثار جديد [[پاٽنا]] جي مرڪزي علائقن ۾ کوٽائين ذريعي مليا آهن. | footer_align = center }} اشوڪ جون پنهنجون لکتون سندس ابتدائي زندگي بابت ڪا معلومات فراهم نٿيون ڪن، ۽ هن موضوع بابت گهڻي ڄاڻ انهن روايتن مان ملي ٿي جيڪي سندس وفات کان سوين سال پوءِ لکيون ويون.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}} جيتوڻيڪ انهن روايتن ۾ اشوڪ جي اڳين جنمن جهڙيون ظاهر طور افسانوي ڳالهيون شامل آهن، پر انهن ۾ اشوڪ جي دور بابت ڪجهه اهڙي معلومات پڻ موجود آهي جيڪا تاريخي طور ممڪن نظر اچي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}}{{sfn|Singh|2008|p=332}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، جڏهن اشوڪ نوجوان هو ته سندس پيءُ بندوسار سندس کُردري ۽ غير دلڪش صورت سبب کيس پسند نه ڪندو هو. هڪ ڏينهن بندوسار تپسوي پنگل واتساجيو کي چيو ته هو طئي ڪري ته سندس پٽن مان ڪير سندس جانشين ٿيڻ جي لائق آهي. تپسوي جي صلاح تي سڀني شهزادن کي "سونهري محل جي باغ" ۾ گڏ ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو. اشوڪ وڃڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خبر هئي ته سندس پيءُ کيس پسند نٿو ڪري، پر سندس ماءُ کيس وڃڻ تي آماده ڪيو. جڏهن وزير [[رادھاگپت]] ڏٺو ته اشوڪ گاديءَ واري شهر مان باغ ڏانهن روانو ٿي رهيو آهي، تڏهن هن شهزادي کي سفر لاءِ شاهي هاٿي مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Strong|1989|p=206}} باغ ۾ پنگل واتساجيو شهزادن جو جائزو ورتو ۽ سمجهي ويو ته ايندڙ شهنشاهه اشوڪ هوندو. پر بندوسار کي ناراض ڪرڻ کان بچڻ لاءِ هن جانشين جو نالو ظاهر نه ڪيو. ان جي بدران هن چيو ته جنهن وٽ بهترين سواري، بهترين ويهڻ جي جاءِ، بهترين پيئڻ، بهترين ٿانوَ ۽ بهترين کاڌو هوندو، اهو ئي ايندڙ بادشاهه ٿيندو. هر ڀيري اشوڪ دعويٰ ڪئي ته اهي شرطون هن وٽ موجود آهن. بعد ۾ تپسوي اشوڪ جي ماءُ کي ٻڌايو ته سندس پٽ ايندڙ شهنشاهه ٿيندو، ۽ سندس صلاح تي بندوسار جي غضب کان بچڻ لاءِ سلطنت ڇڏي هليو ويو.{{sfn|Strong|1989|p=207}} جيتوڻيڪ روايتون ٻڌائين ٿيون ته بندوسار اشوڪ جي ظاهر سبب کيس پسند نه ڪندو هو، پر اهي ساڳيون روايتون اهو به ٻڌائين ٿيون ته هن اشوڪ کي اهم ذميواريون ڏنيون، جهڙوڪ [[تڪششيلا]] جي بغاوت کي ختم ڪرڻ (اتر هندستاني روايت موجب) ۽ [[اجين]] جي حڪومت هلائڻ (سري لنڪائي روايت موجب).{{sfn|Thapar|1961|p=21}} اهو ظاهر ڪري ٿو ته بندوسار شهزادي جي ٻين صلاحيتن کان متاثر هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته هن اشوڪ کي گاديءَ واري شهر کان پري علائقن ۾ ان ڪري موڪليو ته جيئن هو شاهي درٻار کان پري رهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=65}} === تڪششيلا ۾ بغاوت === [[File:Aramaic_inscription_at_Taxila_Museum.jpg|thumb|upright=0.6|[[ٽيڪسلا جي آرامي لکت]]، جنهن ۾ ممڪن طور اشوڪ جو ذڪر موجود آهي.]] ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار شهزادي اشوڪ کي [[تڪششيلا]] شهر ۾ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ موڪليو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} (موجوده [[پاڪستان]] ۾ [[ڀير ماڙو]]).{{sfn|Lahiri|2015|p=66}} هي واقعو سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهي؛ ان جي بدران اتي بيان آهي ته بندوسار اشوڪ کي [[اجين]] جو گورنر مقرر ڪيو. ٻن ٻين ٻڌ ڌرمي متنن، ''اشوڪ سوتر'' ۽ ''ڪنال سوتر''، مطابق بندوسار اشوڪ کي [[گنڌارا]] جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو هو، جتي تڪششيلا واقع هئي، نه اجين.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} ''اشوڪاوادان'' موجب بندوسار اشوڪ کي چار حصن تي مشتمل لشڪر (گهوڙيسوار، [[جنگي هاٿي]]، [[رتھ]] ۽ پيادل فوج) ڏنو، پر هٿيار مهيا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اشوڪ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي شهنشاهه ٿيڻ جي لائق آهي ته هٿيار پاڻ ظاهر ٿي ويندا. پوءِ ديوتائون زمين مان نڪري آيون ۽ فوج کي هٿيار فراهم ڪيا.{{sfn|Strong|1989|p=208}} جڏهن اشوڪ تڪششيلا پهتو ته شهرين سندس آجيان ڪئي ۽ ٻڌايو ته سندن بغاوت فقط ظالم وزيرن خلاف هئي، بادشاهه خلاف نه. ڪجهه عرصي بعد [[خاصا]] علائقي ۾ به سندس آجيان ڪئي وئي، ۽ ديوتائن اعلان ڪيو ته هو سڄي ڌرتيءَ تي حڪومت ڪندو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} تڪششيلا هڪ مالدار ۽ سياسي لحاظ کان اهم شهر هو. تاريخي ثبوت ڏيکارين ٿا ته اشوڪ جي دور تائين اهو ''[[اترپٿ]]'' واپاري رستي وسيلي [[پاٽلي پتر]] سان ڳنڍيل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=70}} بهرحال، موجود همعصر ماخذن مان ڪو به تڪششيلا جي بغاوت جو ذڪر نٿو ڪري، ۽ اشوڪ جي ڪنهن به لکت مان اهو ظاهر نٿو ٿئي ته هن ڪڏهن شهر جو دورو ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=66-67}} تنهن هوندي به، اشوڪ جي تڪششيلا سان لاڳاپي جي روايت کي [[سرڪپ]] مان مليل هڪ آرامي لکت جزوي طور تقويت ڏئي ٿي. ان لکت ۾ هڪ نالو "prydr" اکرن سان شروع ٿئي ٿو، جنهن کي گهڻا عالم "پريادرشي" طور بحال ڪن ٿا، جيڪو اشوڪ جو لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} تڪششيلا ڀرسان موجود [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] جو نالو به اشوڪ سان لاڳاپي جو هڪ ممڪن ثبوت سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ "ڌرماراجا" مان مراد اشوڪ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=68}} ديوتائن طرفان هٿيار مهيا ڪرڻ وارو قصو شايد اشوڪ کي نيم الاهي حيثيت ڏيڻ لاءِ بيان ڪيو ويو هجي، يا اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته بندوسار، جيڪو اشوڪ کي پسند نه ڪندو هو، سندس ناڪامي چاهيندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=67}} === اجين جو نائب بادشاهه === ''[[مهاونس]]'' موجب، بندوسار اشوڪ کي [[اونتيراستر]] (موجوده [[اجين ضلعو]]) جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هي علائقو مرڪزي هندستان جو هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري صوبو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=89–90}} هي روايت مرڪزي هندستان مان دريافت ٿيل [[سارو مارو]] لکت سان پڻ تقويت حاصل ڪري ٿي، جنهن ۾ بيان آهي ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ انهيءَ هنڌ جو دورو ڪيو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=350–351}} اشوڪ جي پنهنجي [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان#پهريون جدا اهم پٿريلو فرمان|پٿريلي فرمان]] مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ اجين ۾ هڪ شهزادو نائب بادشاهه موجود هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} اهو به هن روايت جي حمايت ڪري ٿو ته اشوڪ پاڻ اجين جو نائب بادشاهه رهيو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=98}} {{multiple image | perrow=2 | total_width=400 | caption_align=center | align=right | direction=horizontal | image1=Saru_Maru_stupa.jpg | image2=Panguraria Top View Closeup detail.jpg | footer=[[سارو مارو]] يادگاري لکت مان لڳي ٿو ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ اجين واري علائقي ۾ موجود هو: "''پريادسي'' خوشگوار سير لاءِ هن هنڌ آيو جڏهن هو اڃا شهزادو هو..." }} اشوڪ جي دور ۾ [[پاٽلي پتر]] ۽ [[اجين]] ڪيترن ئي رستن ذريعي ڳنڍيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته اجين ڏانهن ويندي سندس قافلو روپناٿ ۾ ترسيو هجي، جتي بعد ۾ سندس لکت ملي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=94–95}} سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ اجين ويندي [[وديشا]] پهتو، جتي هو هڪ خوبصورت عورت جي عشق ۾ مبتلا ٿيو. ''ديپاونس'' ۽ ''مهاونس'' موجب اها عورت [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] هئي، جيڪا هڪ واپاري جي ڌيءَ هئي. ''مهابودهي ونس'' مطابق هوءَ "وديشا مها ديوي" هئي ۽ [[شاڪيه]] خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان [[گوتم ٻڌ]] پڻ هو. ممڪن آهي ته ٻڌ ڌرمي تاريخ نويسن اشوڪ جي خاندان کي ٻڌ سان ڳنڍڻ لاءِ هي شاڪيه تعلق بيان ڪيو هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} ٻڌ ڌرمي متنن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ديوي بعد ۾ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو، پر انهن ۾ سندس قبولِ اسلام... (يعني قبولِ ٻڌ ڌرم) جو ڪو تفصيلي بيان موجود ناهي. انهيءَ ڪري ممڪن آهي ته جڏهن هن اشوڪ سان ملاقات ڪئي، تڏهن به هوءَ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ''مهاونس'' موجب، اجين ۾ ديوي اشوڪ جي پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] کي جنم ڏنو، ۽ ٻن سالن بعد هڪ ڌيءَ [[سنگهمتا]] پيدا ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=97}} ''مهاونس'' موجب مهندا کي اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، ڀڪشو بڻايو ويو. انهيءَ حساب سان مهندا اشوڪ جي تخت نشيني وقت چوڏهن ورهين جو هو. جيڪڏهن مهندا ان وقت ڄائو جڏهن اشوڪ فقط ويهن ورهين جو هو، ته پوءِ اشوڪ تقريباً 34 ورهين جي عمر ۾ تخت تي ويٺو هوندو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ڪيترائي سال نائب بادشاهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون.{{sfn|Thapar|1961|pp=24–25}} == تخت نشيني == روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اشوڪ [[يووراج|ولي عهد]] نه هو، ۽ سندس تخت نشيني تڪراري هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=25}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار جي وڏي پٽ [[سوسيما]] هڪ ڏينهن مذاق ۾ هڪ گنجي وزير جي مٿي تي چماٽ هنئي. وزير کي خوف ٿيو ته جيڪڏهن سوسيما بادشاهه بڻيو ته شايد هڪ ڏينهن تلوار سان به ساڻس اهڙي ئي مذاق ڪري. تنهن ڪري هن پنج سئو وزيرن کي اشوڪ جي حمايت لاءِ آماده ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته اشوڪ هڪ ''[[چڪروَرتي]]'' (ساري دنيا تي حڪومت ڪندڙ حڪمران) بڻجندو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ڪجهه عرصي بعد [[تڪششيلا]] ۾ ٻيهر بغاوت ٿي. بندوسار سوسيما کي بغاوت دٻائڻ لاءِ موڪليو. ٿوري ئي وقت کان پوءِ بندوسار سخت بيمار ٿي پيو ۽ سندس موت جو امڪان پيدا ٿيو. ان وقت سوسيما اڃا تڪششيلا ۾ هو ۽ بغاوت مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو هو. بندوسار کيس گاديءَ واري شهر واپس گهرائي ورتو ۽ اشوڪ کي حڪم ڏنو ته هو تڪششيلا ڏانهن روانو ٿئي.{{sfn|Strong|1989|p=209}} پر وزيرن بندوسار کي ٻڌايو ته اشوڪ بيمار آهي ۽ صلاح ڏني ته سوسيما جي واپسي تائين اشوڪ کي عارضي طور تخت تي ويهاريو وڃي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} جڏهن بندوسار انڪار ڪيو، تڏهن اشوڪ اعلان ڪيو ته جيڪڏهن تخت واقعي سندس قسمت ۾ آهي ته ديوتائون کيس ايندڙ شهنشاهه طور تاج پارائينديون. ساڳئي لمحي ديوتائن ائين ڪيو، بندوسار وفات ڪري ويو، ۽ اشوڪ جي حڪمراني سڄي دنيا تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ زمين جي مٿان موجود [[يڪشا]]ن جو علائقو ۽ زمين جي هيٺان موجود [[ناگ]]ن جو علائقو پڻ شامل هو.{{sfn|Strong|1989|p=209}} جڏهن سوسيما گاديءَ واري شهر واپس آيو ته اشوڪ جي نئين وزيراعظم [[رادھاگپت]] کيس ڪوئلن سان ڀريل هڪ کڏ ۾ ڦاسائي ڇڏيو. سوسيما دردناڪ موت مري ويو، جڏهن ته سندس سپهه سالار ڀدرايڌ بُدھ ڌرم جو ڀڪشو بڻجي ويو.{{sfn|Strong|1989|p=210}} [[File:Sarnath_Ashoka_Lions_with_Dharma_Wheel.jpg|thumb|[[سارناتھ]] ۾ [[اشوڪ جو شير-ستون]]، جنهن ۾ چار [[ايشيائي شير]] هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن. اهي [[ٻڌ ڌرم]] جي [[چار عظيم سچايون|چار عظيم سچائين]] ۽ اخلاقي قانون جي ڦيٿي ([[ڌرم چڪر]]) جي علامت آهن.{{sfn|Allen|2012|p=331}}]] ''[[مهاونس]]'' موجب، جڏهن بندوسار بيمار ٿيو ته اشوڪ [[اجين]] مان [[پاٽلي پتر]] واپس آيو ۽ گاديءَ واري شهر تي قبضو ڪري ورتو. پيءُ جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي وڏي ڀاءُ کي قتل ڪيو ۽ تخت تي ويٺو.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ساڳئي متن موجب، اشوڪ پنهنجي سوتيلي ڀائرن مان نويَنوي (99) ڄڻن کي قتل ڪيو، جن ۾ سُمانا پڻ شامل هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} ''[[ديپاونس]]'' موجب، هن هڪ سئو ڀائرن کي قتل ڪيو ۽ چار سال بعد تاجپوشي ڪرائي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ''ونسٿاپڪاسني'' وڌيڪ ٻڌائي ٿو ته هڪ [[آجيَوڪ]] تپسوي اشوڪ جي ماءُ جي خواب جي تعبير ڪندي اڳواٽ هن خونريزي جي پيشنگوئي ڪئي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} انهن روايتن موجب اشوڪ جو سڳو ڀاءُ [[تِسا]] ئي بچي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} ٻين ذريعن ۾ بچيل ڀاءُ جا نالا [[ويتاشوڪ]]، وگتاشوڪ، سودت (''So-ta-to'') يا سوگتر (''Siu-ka-tu-lu'') بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} 99 ۽ 100 جهڙا انگ واضح طور مبالغو آهن ۽ شايد صرف اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن ته اشوڪ پنهنجي ڪيترن ئي ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} [[تاراناٿ]] موجب اشوڪ پنهنجي اڳوڻي حڪمران جو ناجائز پٽ هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڇهه جائز شهزادن کي قتل ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ممڪن آهي ته اشوڪ اصل جانشين نه هجي ۽ هن تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ ڀائر قتل ڪيا هجن. بهرحال، ٻڌ ڌرمي ماخذن شايد هن واقعي کي وڌائي پيش ڪيو ته جيئن ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ اشوڪ کي ظالم ۽ بي رحم حڪمران طور ڏيکاري سگهجي. اشوڪ جي پنجين پٿريلي فرمان ۾ انهن عملدارن جو ذڪر آهي جن جي ذميواري سندس ڀائرن، ڀينرن ۽ ٻين مائٽن جي خاندانن جي ڀلائي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تخت نشيني کان پوءِ به سندس هڪ کان وڌيڪ ڀائر زندهه هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} تنهن هوندي به ڪجهه مؤرخ هن راءِ سان متفق ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فرمان ۾ صرف ڀائرن جي ''خاندانن'' جو ذڪر آهي، خود ڀائرن جو نه.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} === تخت نشيني جي تاريخ === سري لنڪائي متنن ''[[مهاونس]]'' ۽ ''[[ديپاونس]]'' موجب اشوڪ [[گوتم ٻڌ]] جي وفات کان 218 سال پوءِ تخت تي ويٺو ۽ 37 سال حڪومت ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|pp=13–14}} ٻڌ جي وفات جي صحيح تاريخ پاڻ به تڪراري آهي،{{sfn|Thapar|1961|p=14}} جڏهن⁠تہ اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ ٻڌ جي وفات کان صرف هڪ سئو سال پوءِ حڪومت ڪئي، جنهن ڪري تاريخ بابت وڌيڪ اختلاف پيدا ٿيا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست مڃجي ۽ ٻڌ جي وفات 483 ق.م ۾ ٿي هجي، جيئن ڪيترن ئي عالمن تجويز ڪيو آهي، ته اشوڪ جي تخت نشيني 265 ق.م ۾ ٿيڻ گهرجي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} [[پراڻ]]ن موجب اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] 25 سال حڪومت ڪئي، جڏهن⁠تہ سري لنڪائي روايت 28 سال ٻڌائي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} جيڪڏهن پراڻن جو بيان صحيح هجي ته اشوڪ جي تخت نشيني کي ٽي سال اڳ، يعني 268 ق.م تي تاريخ بندي ڪري سگهجي ٿي. ٻئي طرف، جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست هجي پر ٻڌ جي وفات 486 ق.م مڃجي، جيڪا ''ڪينٽونيز ڊاٽڊ رڪارڊ'' سان حمايت حاصل ڪري ٿي، ته پوءِ به اشوڪ جي تخت نشيني 268 ق.م جي لڳ ڀڳ بيهندي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} ''مهاونس'' بيان ڪري ٿو ته اشوڪ بادشاهه ٿيڻ کان چار سال پوءِ رسمي تاجپوشي ڪرائي. هن وچ واري عرصي کي ائين سمجهي سگهجي ٿو ته انهن چئن سالن دوران هن بندوسار جي ٻين پٽن خلاف جانشيني جي جنگ وڙهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ هڪ قصو موجود آهي جنهن موجب اشوڪ جو وزير [[يشس]] پنهنجي هٿ سان سج کي لڪائي ڇڏيو. پروفيسر پي. ايڇ. ايل. ايگرمونٽ جو خيال هو ته هي قصو 4 مئي 249 ق.م تي اتر هندستان ۾ نظر آيل جزوي سج گرهڻ ڏانهن اشارو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=12–13}} ''اشوڪاوادان'' موجب، هن سج گرهڻ کان ڪجهه عرصي بعد اشوڪ مختلف ٻڌ ڌرمي مقدس ماڳن جي ياترا تي نڪتو. اشوڪ جي [[لومبني]] واري ستوني فرمان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي 21هين سال ۾ لومبني جو دورو ڪيو. جيڪڏهن اهو دورو ساڳئي ياترا جو حصو هجي، ۽ لومبني جو دورو سج گرهڻ کان هڪ يا ٻن سالن اندر ٿيو هجي، ته پوءِ 268–269 ق.م واري تخت نشيني جي تاريخ وڌيڪ امڪاني لڳي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}}{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} بهرحال، هي نظريو سڀني عالمن پاران قبول ٿيل ناهي. مثال طور [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي خيال ۾ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ڪيل واقعو تاريخي وقت بندي سان لاڳاپيل ئي ناهي، ۽ ايگرمونٽ جي تشريح ان روايت جي ادبي ۽ مذهبي پس منظر کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان اڳ واري حڪومت == سري لنڪائي ۽ اتر هندستاني ٻنهي روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ سخت ۽ پرتشدد شخص هو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} [[تاراناٿ]] پڻ لکي ٿو ته شروعات ۾ اشوڪ کي ''ڪاماشوڪ'' سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪيترائي سال عيش ۽ عشرت ۽ دنياوي خواهشن (''[[ڪاما]]'') ۾ گذاريا. ان کان پوءِ کيس ''چنڊاشوڪ'' (يعني ”ظالم اشوڪ“) چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪجهه سال برن ڪمن ۾ صرف ڪيا. آخرڪار ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ هو ''ڌرماشوڪ'' (يعني ”نيڪ اشوڪ“) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ کيس ''چنڊاشوڪ'' سڏي ٿو ۽ سندس ڪيترن ئي ظالماڻن عملن جو ذڪر ڪري ٿو:{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * جيڪي وزير سندس تخت نشيني ۾ مددگار ثابت ٿيا هئا، سي حڪومت سنڀالڻ کان پوءِ ساڻس بي ادبي سان پيش اچڻ لڳا. سندن وفاداري آزمائڻ لاءِ اشوڪ کين هڪ غيرمعمولي حڪم ڏنو ته سڀ گلن ۽ ميون وارا وڻ ڪٽي ڇڏين. جڏهن وزيرن اهو حڪم نه مڃيو ته اشوڪ ذاتي طور پنج سئو وزيرن جا سر قلم ڪرائي ڇڏيا.{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * هڪ ڏينهن باغ ۾ سير دوران اشوڪ ۽ سندس حرم جون عورتون هڪ سهڻي [[اشوڪ وڻ]] وٽان گذريون. ان منظر اشوڪ ۾ محبت جا جذبا جاڳايا، پر عورتون سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي سبب ساڻس قربت اختيار ڪرڻ ۾ دلچسپي نه رکيون. ڪجهه وقت پوءِ جڏهن اشوڪ سمهي پيو ته ناراض عورتن سندس نالي واري اشوڪ وڻ جا گل ۽ ٽاريون ڪٽي ڇڏيون. جاڳڻ کان پوءِ اشوڪ سزا طور پنهنجي پنج سئو حرم وارين عورتن کي جيئرو ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * اهڙين قتل عام وارين ڪاررواين سبب وزيراعظم [[رادھاگپت]] پريشان ٿي ويو. هن صلاح ڏني ته مستقبل جي اجتماعي قتلن لاءِ هڪ جلاد مقرر ڪيو وڃي ته جيئن بادشاهه پاڻ اهڙن ڪمن ۾ سڌو سنئون ملوث نه رهي. ان مقصد لاءِ مگڌ جي هڪ ڳوٺ جو نوجوان [[گريڪا]] مقرر ڪيو ويو، جيڪو فخر سان چوندو هو ته هو سڄي [[جمبوديپ]] جي ماڻهن کي قتل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * گريڪا بعد ۾ ''چنڊاگريڪا'' (”ظالم گريڪا“) جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس خواهش تي اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ قيد خانو تعمير ڪرايو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} هي قيد خانو ''اشوڪ جو دوزخ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ٻاهران ڏسڻ ۾ اهو خوشنما ۽ دلڪش هو، پر اندر چنڊاگريڪا قيدين تي انتهائي بي رحماڻا تشدد ڪندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=106–107}} پنجين صديءَ جي چيني سياح [[فا شيان]] لکي ٿو ته اشوڪ ذاتي طور دوزخ جو دورو ڪيو ته جيئن اتي استعمال ٿيندڙ تشدد جا طريقا سکڻ بعد انهن جهڙا طريقا ايجاد ڪري سگهي. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوان زانگ]] دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اهڙو ستون ڏٺو هو جيڪو اشوڪ جي ”دوزخ“ واري هنڌ جي نشاندهي ڪندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[مهاونس]]'' پڻ مختصر طور اشوڪ جي سخت مزاجي جو ذڪر ڪري ٿو. ان موجب، اشوڪ کي شروعاتي دور ۾ سندس برن ڪمن سبب ''چنڊاشوڪ'' چيو ويندو هو، پر ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نيڪ عملن جي ڪري کيس ''ڌرماشوڪ'' سڏيو ويو.{{sfn|Lahiri|2015|p=107}} بهرحال، اتر هندستاني روايت جي ابتڙ، سري لنڪائي متن اشوڪ جي مخصوص ظالماڻن عملن جو ذڪر نٿا ڪن، سواءِ ان دعويٰ جي ته هن پنهنجي 99 ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ ظالم ۽ خونخوار شخص طور پيش ڪرڻ واريون اهڙيون تصويرون غالباً ٻڌ ڌرمي مصنفن جي تخليق آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} انهن جو مقصد اهو ڏيکارڻ هو ته ٻڌ ڌرم اشوڪ جي زندگيءَ ۾ هڪ معجزاتي تبديلي آندي.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} هن تبديلي کي وڌيڪ ڊرامائي ۽ اثرائتو بنائڻ لاءِ اهڙين روايتن ۾ اشوڪ جي اڳوڻي ظلم ۽ بعد واري مذهبي نيڪي ٻنهي کي مبالغي سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Charles1962">{{cite book | author=Charles Drekmeier | title=Kingship and Community in Early India | url=https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek | url-access=registration | access-date=30 October 2012 | year=1962 | publisher=Stanford University Press | lccn=62-9565 | pages=[https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek/page/173 173] }}</ref> == ڪلنگا جي جنگ ۽ ٻڌ ڌرم ۾ تبديلي == {{Main|ڪلنگا جي جنگ}} [[File:Kanaganahalli inscribed panel portraying Asoka (perspective).jpg|thumb|[[ڪناگن هلي]] مان مليل نقش ٿيل پينل، جنهن ۾ اشوڪ ۽ سندس راڻيون ڏيکاريل آهن. [[برهمي لپي]] ۾ "راجا اشوڪ" لکيل آهي، پهرين کان ٽئين صدي عيسوي.<ref>{{cite book |title=Indian Archaeology 1997–98 |publisher=ASI |page=Plate 72 |url=http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |access-date=22 January 2020 |archive-date=22 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122082556/http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |url-status=live }}</ref>]] اشوڪ جي لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي اٺين سال [[ڪلنگا]] واري علائقي کي فتح ڪيو. جنگ دوران ٿيل وڏي تباهي ۽ خونريزي سبب هن کي تشدد تي پڇتاءُ ٿيو، ۽ ايندڙ سالن ۾ هو آهستي آهستي ٻڌ ڌرم ڏانهن مائل ٿيو.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} [[اشوڪ جي فرمانن]] مان پٿريلي فرمان نمبر 13 بادشاهه جي گهري افسوس جو اظهار ڪري ٿو: {{Blockquote |text=ڪلنگا جي فتح کان پوءِ، سندس مقدس عظمت واري بادشاهه ۾ ڌرم جي حفاظت، ڌرم سان محبت ۽ ڌرم جي تبليغ جو وڏو جذبو پيدا ٿيو. ڪلنگا جي فتح تي سندس دل ۾ گهرو افسوس پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن اڳ ۾ آزاد ملڪ جي فتح دوران ماڻهن جو قتل، موت ۽ قيد ٿيڻ لازمي هوندو آهي. اها ڳالهه سندس مقدس عظمت لاءِ وڏي ڏک ۽ پشيماني جو سبب بڻجي. |source=<ref name="Wikisource Smith">{{cite Wikisource |wslink=Asoka - the Buddhist Emperor of India/Chapter 4 |title=Asoka: The Buddhist Emperor of India |last=Smith |first=Vincent |author-link=Vincent Arthur Smith |year=1920 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=185}}</ref> }} ٻئي طرف، سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي اٺين سال تائين اڳ ئي هڪ پڪو ٻڌ ڌرمي هو. ان روايت مطابق هو چوٿين سال ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيو ۽ پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ 84,000 وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائون ڪلنگا جي مهم جو ذڪر ئي نٿيون ڪن.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} سري لنڪائي روايت جي بنياد تي ڪجهه محقق، جهڙوڪ ايگرمونٽ، سمجهن ٿا ته اشوڪ ڪلنگا جي جنگ کان ''اڳ'' ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} هن نظريي جي مخالفت ڪندڙ چون ٿا ته جيڪڏهن اشوڪ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هو ته پوءِ هن اهڙي خونريز جنگ ڇو وڙهي؟ ايگرمونٽ ان جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته اشوڪ شايد "[[وچولي واٽ]]" جي پنهنجي تشريح رکندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=33}} پراڻن ليکڪن مان ڪجهه جو خيال هو ته اشوڪ جنگ کان پوءِ اوچتو ۽ ڊرامائي انداز ۾ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب ڪلنگا جي الحاق کان پوءِ هو ڌرم ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿيو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن اشوڪ جنگ کان پوءِ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو، تڏهن به لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اها تبديلي اوچتو نه پر تدريجي عمل هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} پنهنجي حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل هڪ ننڍڙي پٿريلي فرمان ۾ اشوڪ لکي ٿو ته هو ٻن اڍائي سالن کان وڌيڪ عرصي کان ''[[اُپاسڪ]]'' (عام ٻڌ ڌرمي پيروڪار) هو، پر شروعاتي عرصي ۾ گهڻي اڳڀرائي نه ڪري سگهيو. آخري هڪ سال دوران هو سنگهه جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ ٻڌ ڌرم جو وڌيڪ سرگرم پيروڪار بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} === ڪلنگا جي جنگ === اشوڪ جي وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب، هن تخت نشيني کان اٺ سال پوءِ ڪلنگا فتح ڪيو. فرمان موجب: * جنگ دوران 100,000 ماڻهو ۽ جانور مارجي ويا. * ان کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. * 150,000 ماڻهو ۽ جانور قيدي بڻائي کڻي ويا ويا. اشوڪ لکي ٿو ته انهن مصيبتن تي پڇتاءُ ئي کيس ڌرم جي عمل ۽ تبليغ ڏانهن وٺي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هو اعلان ڪري ٿو ته هاڻي ڪنهن ملڪ جي فتح دوران ٿيندڙ قتل، موت ۽ جلاوطني کيس انتهائي دردناڪ ۽ افسوسناڪ لڳي ٿي. خاص طور تي مذهبي ماڻهن ۽ گهريلو زندگي گذاريندڙ ماڻهن جي تڪليف کيس وڌيڪ ڏکوئيندڙ محسوس ٿئي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هي فرمان [[ايراگوڊي]]، [[گرنار]]، [[ڪالسي]]، [[مانسهره]]، [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[قنڌار]] سميت ڪيترن هنڌن تي مليو آهي.{{sfn|Guruge|1995|p=37}} پر حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته ڪلنگا واري علائقي ۾ موجود اشوڪ جي لکتن مان فرمان 13 ۽ 14 غائب آهن. انهن جي جاءِ تي ٻه الڳ فرمان آهن، جن ۾ اشوڪ جي پشيماني جو ڪو ذڪر ناهي. ممڪن آهي ته اشوڪ ڪلنگا جي ماڻهن آڏو اهڙي اعتراف کي سياسي طور مناسب نه سمجهيو هجي.{{sfn|Thapar|1995|pp=30–31}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ بيان ڪيل جنگ جا انگ اکر ۽ نتيجا ڪنهن حد تائين مبالغو هجن، ته جيئن پري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن تي اثر پوي، جيڪي انهن دعوائن جي تصديق نٿي ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=56}} قديم ذريعا اشوڪ جي ڪنهن ٻي وڏي فوجي مهم جو ذڪر نٿا ڪن، جيتوڻيڪ سورهين صديءَ جي عالم [[تاراناٿ]] دعويٰ ڪري ٿو ته اشوڪ سڄي [[جمبوديپ]] کي فتح ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} === ٻڌ ڌرم سان پهريون رابطو === {{multiple image |perrow=1 |total_width=300 |caption_align=center |align=right |direction=horizontal |image1=Vajrasana, early 20th century.jpg |caption1='''[[وجراسڻ، بودھ گيا|وجراسڻ]]''' يا "ٻڌ جي روشن خياليءَ جو تخت"، [[مهابودھي مندر]]، [[بودھ گيا]]. اشوڪ اهو تخت ٻڌ جي روشن خياليءَ واري هنڌ جي يادگار طور تعمير ڪرايو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=300–302}}<ref>"Ashoka did build the Diamond Throne at Bodh Gaya to stand in for the Buddha and to mark the place of his enlightenment" in {{cite book |last1=Ching |first1=Francis D. K. |last2=Jarzombek |first2=Mark M. |last3=Prakash |first3=Vikramaditya |title=A Global History of Architecture |date=23 March 2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-98160-3 |page=570 |url=https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |language=en |access-date=7 March 2021 |archive-date=23 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523153935/https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |url-status=live }}</ref> |image2=Vajrasana with side panels (3rd century BCE). Bodh Gaya.jpg |caption2=وجراسڻ جا نقش نگاري وارا حصا، ٽين صدي ق.م. }} اشوڪ جي ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيڻ بابت مختلف ذريعا مختلف روايتون پيش ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} سري لنڪائي روايت موجب، اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] [[برهمڻ ڌرم]] جو پوئلڳ هو، جڏهن⁠تہ سندس ماءُ ڌرما [[آجيواڪ]] فرقو اختيار ڪيو هو.{{sfn|Guruge|1995|p=42}} ''[[سمنت پاساديڪا]]'' موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي شروعاتي ٽن سالن دوران غير ٻڌ ڌرمي فرقن جو پيروڪار رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=43}} سري لنڪائي متنن مطابق اشوڪ روزانو دان وٺندڙ برهمڻن جي روش کان مطمئن نه هو. سندس درٻارين آجيواڪ ۽ [[جيني ڌرم|نگنٿ]] استادن کي به پيش ڪيو، پر اهي به کيس متاثر نه ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} ''[[ديپاونس]]'' مطابق اشوڪ ڪيترن غير ٻڌ ڌرمي مذهبي اڳواڻن کي محل ۾ گهرايو ۽ وڏا انعام ڏنا، اميد ڪندي ته اهي سندس هڪ سوال جو جواب ڏيندا. پر ڪو به مطمئن ڪندڙ جواب نه ڏئي سگهيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هڪ ڏينهن اشوڪ [[پاٽلي پتر]] جي رستي تي هڪ نوجوان ٻڌ ڌرمي راهب [[نگروڌ]] (نياگروڌ) کي ڏٺو، جيڪو ڀڪشا لاءِ نڪتل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} نگروڌ دراصل اشوڪ جو ڀائيٽو هو، جيتوڻيڪ اشوڪ پاڻ ان حقيقت کان اڻواقف هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} هو اشوڪ جي وڏي ڀاءُ [[سُمانا]] جو وفات کان پوءِ ڄاول پٽ هو، جنهن کي اشوڪ تخت جي جنگ دوران قتل ڪرائي ڇڏيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=34}} اشوڪ نگروڌ جي پُرسڪون، بيخوف ۽ سنجيده شخصيت کان متاثر ٿيو ۽ کيس پنهنجي ڌرم بابت ٻڌائڻ لاءِ چيو. جواب ۾ نگروڌ کيس ''اپّماد'' (هوشياري، سجاڳي ۽ سنجيدگي) بابت وعظ ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هي وعظ اشوڪ تي ايترو اثرانداز ٿيو جو هن نگروڌ کي 400,000 چاندي جا سڪا ۽ روزانو اٺ حصا چانور ڏيڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ان کان پوءِ اشوڪ هڪ ٻڌ ڌرمي ''[[اُپاسڪ]]'' بڻجي ويو ۽ [[ڪڪُٽارام]] وهار وڃڻ لڳو. اتي هن جي ملاقات مشهور ٻڌ راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] سان ٿي، جنهن کان پوءِ هو ٻڌ ڌرم سان وڌيڪ وابسته ٿي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} هن ڪهاڻي جي تاريخي صداقت يقيني ناهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ممڪن آهي ته اشوڪ جي هڪ قابل استاد جي ڳولا واري هيءَ روايت ان ڳالهه جي وضاحت لاءِ بيان ڪئي وئي هجي ته هن [[جيني ڌرم]] اختيار ڇو نه ڪيو، جيڪو پڻ عدم تشدد ۽ همدردي جو درس ڏيندو هو. اها روايت ظاهر ڪري ٿي ته اشوڪ صرف ڪنهن مخصوص عقيدي جي ڳولا ۾ نه هو، بلڪه هڪ اهڙي روحاني استاد جي تلاش ۾ هو، جيڪو کيس مطمئن ڪري سگهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=108}} سري لنڪائي روايت وڌيڪ ٻڌائي ٿي ته اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ٻڌ راهب بڻيو ۽ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] ٻڌ راهبه بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''[[ديوياوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت اشوڪ جي تبديليءَ کي ٻڌ راهب [[سمُدرا]] سان منسوب ڪري ٿي، جيڪو اڳ ۾ شراوستي جو واپاري هو. هن روايت موجب سمُدرا کي اشوڪ جي مشهور "دوزخ" ۾ قيد ڪيو ويو، پر هن پنهنجي غيرمعمولي روحاني قوتن (''[[اِدّهي]]'') جي مدد سان پاڻ کي بچائي ورتو. جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هو سمُدرا وٽ پهتو ۽ سندس ڪيترن ئي معجزن کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ هن ٻڌ ڌرم قبول ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت آهي، جنهن مطابق سمُدرا واپاري جو پٽ هو ۽ جڏهن اشوڪ سان مليو تڏهن فقط 12 سالن جو هو. اهو بيان غالباً نگروڌ واري ڪهاڻي کان متاثر آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} ''آ-يو-وانگ-چوان'' مطابق هڪ ستن سالن جي ٻڌ ٻار اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ڏانهن آندو. هڪ ٻي ڪهاڻي موجب 500 [[برهمڻ]] اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ۾ دلچسپي وٺڻ سبب تنگ ڪندا هئا. پوءِ اهي معجزاتي طور [[ڀِڪشو]] بڻجي [[ڪڪُٽارام]] وهار ۾ رهڻ لڳا، جتي اشوڪ سندن ملاقات لاءِ ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} اشوڪ جي تخت نشينيءَ وقت هندستان جي مختلف علائقن ۾ ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي مرڪز اڳ ئي موجود هئا. اهو واضح ناهي ته ٻڌ سنگهه جي ڪهڙي شاخ اشوڪ تي سڀ کان وڌيڪ اثرانداز ٿي، پر سندس گاديءَ واري شهر [[پاٽلي پتر]] جي ٻڌ برادري هڪ مضبوط اميدوار سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} هڪ ٻيو اهم مرڪز [[مهابودھي مندر]] هو. وڏي پٿريلي فرمان نمبر 8 مان معلوم ٿئي ٿو ته اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي. ان کان علاوه، حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل ننڍڙي پٿريلي فرمان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ ٻڌ ڌرم جو سرگرم پوئلڳ بڻجي چڪو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}}{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان پوءِ جي حڪومت == === اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير === [[File:Sanchi2.jpg|thumb|[[سانچي]] جو اسٽوپ. مرڪزي اسٽوپ موريا دور ۾ تعمير ٿيو، بعد ۾ [[شونگ خاندان]] جي دور ۾ وڌايو ويو، جڏهن⁠ته سينگاريل دروازا [[ساتواهن خاندان]] جي دور سان تعلق رکن ٿا.]] ''[[مهاونسا]]'' ۽ ''[[اشوڪاوادان]]'' ٻنهي موجب اشوڪ 84,000 اسٽوپا يا وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Strong|1995|pp=154–155}} ''مهاونسا'' مطابق اها تعميري سرگرمي سندس حڪومت جي پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ گوتم ٻڌ جي اٺن مقدس تبرڪن مان ست گڏ ڪيا ۽ انهن کي سون، چاندي، [[ڪرائيسوبيرل|ٻليءَ جي اک]] ۽ بلور جي 84,000 صندوقن ۾ محفوظ ڪرايو. هن حڪم ڏنو ته زمين تي انهن سڀني شهرن ۾، جتي آبادي هڪ لک يا ان کان وڌيڪ هجي، 84,000 اسٽوپا تعمير ڪيا وڃن. [[ڪڪُٽارام]] وهار جي بزرگ راهب يَشس کي هن ٻڌايو ته سندس خواهش آهي ته سڀئي اسٽوپا هڪ ئي ڏينهن ۾ مڪمل ٿين. يَشس چيو ته هو سج کي پنهنجي هٿ سان ڍڪي مڪمل ٿيڻ جو اشارو ڏيندو. جڏهن هن ائين ڪيو ته سڀئي 84,000 اسٽوپا هڪ ئي وقت تي مڪمل ٿي ويا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} ''مهاونسا'' موجب اشوڪ 84,000 ''وهار'' (خانقاهون) تعمير ڪرايون ته جيئن ٻڌ جا تبرڪ انهن ۾ رکيا وڃن.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''اشوڪاوادان'' وانگر ''مهاونسا'' پڻ ٻڌ جي تبرڪن جي گڏ ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿي، پر ان کي تعميراتي سرگرمين سان نٿي جوڙي.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''مهاونسا'' ٻڌائي ٿي ته اشوڪ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ جو فيصلو تڏهن ڪيو جڏهن [[موگگلي پُت تِسّا]] کيس ٻڌايو ته ٻڌ جي ڌرم جا 84,000 حصا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=159}} اشوڪ پاڻ [[اشوڪارام]] وهار جي تعمير شروع ڪرائي ۽ ماتحت بادشاهن کي ٻين وهارن جي تعمير جو حڪم ڏنو. ٿيرا اندگُتّا جي معجزاتي قوتن جي مدد سان اشوڪارام مڪمل ٿيو، ۽ ساڳئي ڏينهن مختلف شهرن مان 84,000 وهارن جي مڪمل ٿيڻ جون خبرون پهتيون.{{sfn|Strong|1995|p=155}} هيٺين اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير روايتي طور اشوڪ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي:{{citation needed|date=November 2019}} * [[سانچي]]، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ڌاميڪ اسٽوپ]]، [[سارناتھ]]، [[اتر پرديش]]، ڀارت * [[مهابودھي مندر]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[بارابار غارون]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[نالندا مهاويهار]] (ڪجهه حصا جهڙوڪ ساريپُتّا اسٽوپ)، [[بيهار]]، ڀارت * [[تڪششيلا]] يونيورسٽي (ڪجهه حصا جهڙوڪ [[ڌرماراجيڪا اسٽوپ]] ۽ ڪنالا اسٽوپ)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀير ٽِلو]] (ٻيهر تعمير ٿيل)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀرهُت]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ديور ڪوٺار]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[بُٽڪارا اسٽوپ]]، [[سوات]]، پاڪستان * [[سناٽي]] اسٽوپ، [[ڪرناٽڪ]]، ڀارت * [[مير رڪن اسٽوپ]]، [[نواب شاهه]]، پاڪستان {| class="wikitable" style="margin:0 auto; text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | سانچي ۾ اشوڪي اسٽوپ |- ! style="background:#EAF4FC;" | ابتدائي شڪل ! style="background:#EAF4FC;" | موجوده آثار |- | [[File:Sanchi Great Stupa Mauryan configuration.jpg|250px]]<br /> موريا سلطنت جي دور (تقريباً 260 ق.م) ۾ عظيم اسٽوپ ۽ [[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪي ٿنڀي]] جي اندازي مطابق بحالي. | <gallery mode="packed" heights="180px"> File:Ashokan Pillar - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4361.JPG|ڏاکڻي دروازي ڀرسان چمڪدار پٿر مان ٺهيل [[اشوڪي ٿنڀو]] جا باقيات. File:Minor Pillar Edict of Ashoka at Sanchi.jpg|سانچي ۾ اشوڪ جو [[ننڍو ٿنڀي وارو فرمان]]. File:Ashoka pillar remains near Southern Gateway Stupa 1 Sanchi.jpg|ڏاکڻي دروازي ڀرسان اشوڪي ٿنڀي جي باقي بچيل ڏنڊي جا آثار. File:Sanchi capital right side view.jpg|ٿنڀي جي چوٽيءَ جو پاسائتو منظر. [[سانچي آثار قديمه ميوزيم]].<ref name="p.25-28 Ashoka pillar">Described in Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 pp. 25-28 Ashoka pillar].</ref> </gallery> |} == ٻڌ ڌرم جي ڦهلاءَ ۾ ڪردار == {{Main|اشوڪ جا فرمان}} اشوڪ جي لکتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنهنجي حڪومت جي نائين کان يارهين سال جي وچ واري عرصي ۾ هن ڌرم جي تبليغ لاءِ باقاعده قدم کڻڻ شروع ڪيا. هو شڪار ۽ تفريحي سفرن بدران ''ڌمّ ياترا'' (ڌرمي سفر) ڪرڻ لڳو، جن جو مقصد ماڻهن سان ملڻ، کين اخلاقي تعليم ڏيڻ ۽ سماجي ڀلائي جا ڪم ڏسڻ هو.{{sfn|Thapar|1995|pp=21–22}} هن جانورن جي ذبح تي پابنديون وڌيون، انسانن ۽ جانورن لاءِ علاج جا انتظام ڪرايا، کوهه کوٽايا، وڻ لڳرايا ۽ رستن تي آرام گاهون ٺهرائيون.{{sfn|Guruge|1995|pp=67–70}} == ٻڌ ڌرم جي سرپرستي ۽ ڌمّ جي پاليسي == اشوڪ جي فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ٻڌ ڌرم کي ذاتي طور اختيار ڪرڻ باوجود پنهنجي سلطنت تي ڪنهن هڪ مذهب کي زبردستي لاڳو ڪرڻ جي ڪوشش نه ڪئي. هن پنهنجي لکتن ۾ بار بار ''ڌمّ'' (دھرم) جو ذڪر ڪيو آهي، جيڪو صرف ٻڌ ڌرم تائين محدود نه هو، بلڪه اخلاقي زندگي، والدين جي عزت، استادن جي احترام، سچائي، رحم، عدم تشدد، مذهبي رواداري ۽ رعيت جي ڀلائي جهڙن اصولن تي مشتمل هو.{{sfn|Thapar|1995|pp=22–25}} اشوڪ اعلان ڪيو ته مختلف مذهبي فرقن جي وچ ۾ احترام ۽ هم آهنگي هئڻ گهرجي. سندس نظر ۾ پنهنجي مذهب جي تعريف ۽ ٻين مذهبن جي توهين ڪرڻ صحيح عمل نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي رويي سان پنهنجو ئي مذهب نقصان کائيندو آهي.{{sfn|Thapar|1995|pp=25–26}} هن ''ڌمّ مها ماترا'' نالي خاص عملدار مقرر ڪيا، جن جو ڪم رعيت جي اخلاقي ڀلائي، مختلف مذهبي برادرين جي نگراني، قيدين جي حالت بهتر ڪرڻ ۽ سلطنت جي مختلف حصن ۾ سماجي انصاف کي فروغ ڏيڻ هو.{{sfn|Guruge|1995|pp=71–73}} === ٽئين ٻڌ ڪائونسل === سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ ٻڌ سنگهه اندر پيدا ٿيندڙ اختلافن کي ختم ڪرڻ لاءِ [[ٽئين ٻڌ ڪائونسل]] سڏائي. اها مجلس [[پاٽلي پتر]] ۾ مشهور راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] جي صدارت هيٺ منعقد ٿي.{{sfn|Guruge|1993|pp=57–60}} روايت مطابق ڪيترائي اهڙا ماڻهو، جيڪي حقيقت ۾ ٻڌ ڌرمي نه هئا، سنگهه ۾ داخل ٿي ويا هئا ۽ غلط تعليمون ڦهلائي رهيا هئا. ڪائونسل جو مقصد صحيح تعليمات جي سڃاڻپ ۽ سنگهه جي پاڪيزگي بحال ڪرڻ هو.{{sfn|Guruge|1993|pp=60–62}} بهرحال، جديد مورخن مان ڪجهه هن ڪائونسل جي روايتي تفصيلن بابت محتاط آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جي پنهنجي لکتن ۾ ان جو سڌو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Thapar|1995|pp=33–34}} === تبليغي مشن === سري لنڪائي ٻڌ روايت موجب ٽئين ڪائونسل کان پوءِ اشوڪ مختلف علائقن ڏانهن تبليغي وفد موڪليا. انهن ۾: * [[ڪشمير]] ۽ [[گنڌارا]] * [[هماليا]] جا علائقا * [[اپرانت]] * [[مهاراشٽر]] * [[يوناني]] علائقا * [[سري لنڪا]] شامل هئا.{{sfn|Guruge|1993|pp=63–69}} روايت موجب اشوڪ جو پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ۽ ڌيءَ [[سنگهمتّا]] سري لنڪا موڪليا ويا، جتي انهن ٻڌ ڌرم جي تبليغ ڪئي. سنگهمتّا سان گڏ [[بودهي وڻ]] جي هڪ شاخ پڻ سري لنڪا پهتي، جيڪا اڄ تائين وڏي مذهبي اهميت رکي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=52–54}} === ڌمّ ياترا === اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال کان پوءِ شاهي تفريحي سفرن جي بدران ''ڌمّ ياترا'' شروع ڪئي. انهن سفرن دوران هو رعيت سان ملندو، مذهبي شخصيتن سان گفتگو ڪندو، دان ڏيندو ۽ اخلاقي تعليمون ڦهلائيندو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=22}} هن [[ٻوڌ گيا]] جو دورو ڪيو، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} پنهنجي حڪومت جي ويهين سال اشوڪ [[لمبني]] ويو، جيڪا گوتم ٻڌ جي جنم ڀومي سمجهي وڃي ٿي. اتي هن هڪ پٿر جو ٿنڀو نصب ڪرايو ۽ علائقي تي ٽيڪس ۾ رعايت ڏني.{{sfn|Thapar|1961|pp=250–251}} === رعيت جي ڀلائي === اشوڪ پنهنجي فرمانن ۾ پاڻ کي رعيت جو ذميوار حڪمران قرار ڏئي ٿو. هو چوي ٿو ته جيئن هڪ پيءُ پنهنجي ٻارن جي خيرخواهي ڪندو آهي، تيئن هو پنهنجي رعيت جي ڀلائي چاهي ٿو.{{sfn|Guruge|1995|p=69}} هن انسانن ۽ جانورن لاءِ اسپتالن جهڙا انتظام ڪرايا؛ دوائن ۽ جڙي ٻوٽين جي پوک ڪرائي؛ رستن تي وڻ لڳرايا؛ کوهه کوٽايا؛ ۽ مسافرن لاءِ آرامگاهون تعمير ڪرايون. {{sfn|Guruge|1995|pp=67–70}} اشوڪ حڪومتي عملدارن کي به هدايت ڪئي ته هو رعيت جي شڪايتن تي هر وقت ڌيان ڏين، ايتري قدر جو جيڪڏهن بادشاهه محل ۾ هجي يا سفر ۾ هجي، تڏهن به کيس اهم معاملن کان آگاهه ڪيو وڃي.{{sfn|Thapar|1995|pp=27–28}} == آخري سال == اشوڪ جي حڪومت جي آخري سالن بابت معلومات محدود آهي. ٻڌ روايتن ۾ بيان آهي ته هن وڏي مقدار ۾ دولت سنگهه ۽ مذهبي ادارن تي خرچ ڪئي، جنهن سبب خزاني تي بار پيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=59–61}} ڪجهه روايتن مطابق سندس پوٽي [[سمپريتي]] ۽ ٻين جانشينن جي دور ۾ موريا سلطنت آهستي آهستي ڪمزور ٿيڻ لڳي.{{sfn|Thapar|1961|pp=61–63}} اشوڪ جي وفات غالباً 232 ق.م ڌاري ٿي. سندس وفات کان پوءِ موريا سلطنت ڪجهه ڏهاڪن تائين قائم رهي، پر آخرڪار ٽڪرن ۾ ورهائجي وئي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=38–39}} == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] qm9sczeos29a6jpiousseli62qexwln 388236 388235 2026-06-23T22:30:52Z Intisar Ali 8681 388236 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == وڌيڪ تعارف== اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اشوڪا</ref> ==پيدائش== اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]]، [[اينٽيگونس ٻيون گوناتاس]]، [[مئگاس آف سائرين]]، ۽ سڪندر (يا ته [[ايپائرس جو سڪندر ٻيون|ايپائرس]] وارو يا [[ڪرنتھ جو سڪندر]])۔{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي ({{circa|304 BCE}})۔{{sfn|Lahiri|2015|p=24}} هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} == نسب == اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Lahiri|2015|p=26}} ٻين ماخذن، جهڙوڪ [[پراڻ]] ۽ ''[[مهاونس]]'' موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه [[بندوسار]] هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[چندرگپت موريا]] هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه [[بمبسار]] سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: [[اجاتشتر]] → [[اُدايين]] → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → [[پرسينجت]] → [[نندا سلطنت|نندا]]۔{{sfn|Strong|1989|p=204}} سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو [[تاراناٿ]]، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Thapar|1961|p=9}} اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[اشوڪ جي ماءُ]] چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.{{sfn|Strong|1989|pp=204–205}} ''اشوڪاوادان'' ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،{{sfn|Lahiri|2015|p=323|ps=:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."}} پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.{{sfn|Lahiri|2015|p=31}} مثال طور: * ''اشوڪاوادان مالا'' ۾ سندس نالو '''سُڀدرانگي''' ڏنو ويو آهي۔{{sfn|Guruge|1993|p=19}}{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''وامسٿاپڪاسني'' يا ''مهاونس ٽيڪا''، جيڪا ''مهاونس'' تي هڪ شرح آهي، کيس '''ڌرم''' (پالي ۾ ''ڌمّ'') سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا [[ڪشتريه]] خاندان سان واسطو رکندي هئي۔{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''[[ديوياوادان]]'' جي هڪ روايت ۾ کيس '''جنپد ڪلياني''' سڏيو ويو آهي۔{{sfn|Singh|2008|p=332}} عالم [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]] موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.{{sfn|Guruge|1993|p=19}} ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[ايپين]] موجب، [[چندرگپت موريا]] يوناني حڪمران [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=20}} == شهزادي جي حيثيت ۾ == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 500 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Mauryan ruins of pillared hall at Kumrahar site of Pataliputra ASIEC 1912-13.jpg | caption1 = [[پاٽلي پتر]] جي ڪمراهار ماڳ تي ستونن واري هال جا آثار | image2 = Pataliputra_capital_(volume).jpg | caption2 = [[پاٽلي پتر]] جو ستون-سِر، چوٿين–ٽين صدي ق.م | footer = امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] شهر ۾ ڄائو هو. ان دور جي شهر جا آثار جديد [[پاٽنا]] جي مرڪزي علائقن ۾ کوٽائين ذريعي مليا آهن. | footer_align = center }} اشوڪ جون پنهنجون لکتون سندس ابتدائي زندگي بابت ڪا معلومات فراهم نٿيون ڪن، ۽ هن موضوع بابت گهڻي ڄاڻ انهن روايتن مان ملي ٿي جيڪي سندس وفات کان سوين سال پوءِ لکيون ويون.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}} جيتوڻيڪ انهن روايتن ۾ اشوڪ جي اڳين جنمن جهڙيون ظاهر طور افسانوي ڳالهيون شامل آهن، پر انهن ۾ اشوڪ جي دور بابت ڪجهه اهڙي معلومات پڻ موجود آهي جيڪا تاريخي طور ممڪن نظر اچي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}}{{sfn|Singh|2008|p=332}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، جڏهن اشوڪ نوجوان هو ته سندس پيءُ بندوسار سندس کُردري ۽ غير دلڪش صورت سبب کيس پسند نه ڪندو هو. هڪ ڏينهن بندوسار تپسوي پنگل واتساجيو کي چيو ته هو طئي ڪري ته سندس پٽن مان ڪير سندس جانشين ٿيڻ جي لائق آهي. تپسوي جي صلاح تي سڀني شهزادن کي "سونهري محل جي باغ" ۾ گڏ ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو. اشوڪ وڃڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خبر هئي ته سندس پيءُ کيس پسند نٿو ڪري، پر سندس ماءُ کيس وڃڻ تي آماده ڪيو. جڏهن وزير [[رادھاگپت]] ڏٺو ته اشوڪ گاديءَ واري شهر مان باغ ڏانهن روانو ٿي رهيو آهي، تڏهن هن شهزادي کي سفر لاءِ شاهي هاٿي مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Strong|1989|p=206}} باغ ۾ پنگل واتساجيو شهزادن جو جائزو ورتو ۽ سمجهي ويو ته ايندڙ شهنشاهه اشوڪ هوندو. پر بندوسار کي ناراض ڪرڻ کان بچڻ لاءِ هن جانشين جو نالو ظاهر نه ڪيو. ان جي بدران هن چيو ته جنهن وٽ بهترين سواري، بهترين ويهڻ جي جاءِ، بهترين پيئڻ، بهترين ٿانوَ ۽ بهترين کاڌو هوندو، اهو ئي ايندڙ بادشاهه ٿيندو. هر ڀيري اشوڪ دعويٰ ڪئي ته اهي شرطون هن وٽ موجود آهن. بعد ۾ تپسوي اشوڪ جي ماءُ کي ٻڌايو ته سندس پٽ ايندڙ شهنشاهه ٿيندو، ۽ سندس صلاح تي بندوسار جي غضب کان بچڻ لاءِ سلطنت ڇڏي هليو ويو.{{sfn|Strong|1989|p=207}} جيتوڻيڪ روايتون ٻڌائين ٿيون ته بندوسار اشوڪ جي ظاهر سبب کيس پسند نه ڪندو هو، پر اهي ساڳيون روايتون اهو به ٻڌائين ٿيون ته هن اشوڪ کي اهم ذميواريون ڏنيون، جهڙوڪ [[تڪششيلا]] جي بغاوت کي ختم ڪرڻ (اتر هندستاني روايت موجب) ۽ [[اجين]] جي حڪومت هلائڻ (سري لنڪائي روايت موجب).{{sfn|Thapar|1961|p=21}} اهو ظاهر ڪري ٿو ته بندوسار شهزادي جي ٻين صلاحيتن کان متاثر هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته هن اشوڪ کي گاديءَ واري شهر کان پري علائقن ۾ ان ڪري موڪليو ته جيئن هو شاهي درٻار کان پري رهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=65}} === تڪششيلا ۾ بغاوت === [[File:Aramaic_inscription_at_Taxila_Museum.jpg|thumb|upright=0.6|[[ٽيڪسلا جي آرامي لکت]]، جنهن ۾ ممڪن طور اشوڪ جو ذڪر موجود آهي.]] ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار شهزادي اشوڪ کي [[تڪششيلا]] شهر ۾ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ موڪليو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} (موجوده [[پاڪستان]] ۾ [[ڀير ماڙو]]).{{sfn|Lahiri|2015|p=66}} هي واقعو سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهي؛ ان جي بدران اتي بيان آهي ته بندوسار اشوڪ کي [[اجين]] جو گورنر مقرر ڪيو. ٻن ٻين ٻڌ ڌرمي متنن، ''اشوڪ سوتر'' ۽ ''ڪنال سوتر''، مطابق بندوسار اشوڪ کي [[گنڌارا]] جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو هو، جتي تڪششيلا واقع هئي، نه اجين.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} ''اشوڪاوادان'' موجب بندوسار اشوڪ کي چار حصن تي مشتمل لشڪر (گهوڙيسوار، [[جنگي هاٿي]]، [[رتھ]] ۽ پيادل فوج) ڏنو، پر هٿيار مهيا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اشوڪ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي شهنشاهه ٿيڻ جي لائق آهي ته هٿيار پاڻ ظاهر ٿي ويندا. پوءِ ديوتائون زمين مان نڪري آيون ۽ فوج کي هٿيار فراهم ڪيا.{{sfn|Strong|1989|p=208}} جڏهن اشوڪ تڪششيلا پهتو ته شهرين سندس آجيان ڪئي ۽ ٻڌايو ته سندن بغاوت فقط ظالم وزيرن خلاف هئي، بادشاهه خلاف نه. ڪجهه عرصي بعد [[خاصا]] علائقي ۾ به سندس آجيان ڪئي وئي، ۽ ديوتائن اعلان ڪيو ته هو سڄي ڌرتيءَ تي حڪومت ڪندو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} تڪششيلا هڪ مالدار ۽ سياسي لحاظ کان اهم شهر هو. تاريخي ثبوت ڏيکارين ٿا ته اشوڪ جي دور تائين اهو ''[[اترپٿ]]'' واپاري رستي وسيلي [[پاٽلي پتر]] سان ڳنڍيل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=70}} بهرحال، موجود همعصر ماخذن مان ڪو به تڪششيلا جي بغاوت جو ذڪر نٿو ڪري، ۽ اشوڪ جي ڪنهن به لکت مان اهو ظاهر نٿو ٿئي ته هن ڪڏهن شهر جو دورو ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=66-67}} تنهن هوندي به، اشوڪ جي تڪششيلا سان لاڳاپي جي روايت کي [[سرڪپ]] مان مليل هڪ آرامي لکت جزوي طور تقويت ڏئي ٿي. ان لکت ۾ هڪ نالو "prydr" اکرن سان شروع ٿئي ٿو، جنهن کي گهڻا عالم "پريادرشي" طور بحال ڪن ٿا، جيڪو اشوڪ جو لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} تڪششيلا ڀرسان موجود [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] جو نالو به اشوڪ سان لاڳاپي جو هڪ ممڪن ثبوت سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ "ڌرماراجا" مان مراد اشوڪ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=68}} ديوتائن طرفان هٿيار مهيا ڪرڻ وارو قصو شايد اشوڪ کي نيم الاهي حيثيت ڏيڻ لاءِ بيان ڪيو ويو هجي، يا اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته بندوسار، جيڪو اشوڪ کي پسند نه ڪندو هو، سندس ناڪامي چاهيندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=67}} === اجين جو نائب بادشاهه === ''[[مهاونس]]'' موجب، بندوسار اشوڪ کي [[اونتيراستر]] (موجوده [[اجين ضلعو]]) جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هي علائقو مرڪزي هندستان جو هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري صوبو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=89–90}} هي روايت مرڪزي هندستان مان دريافت ٿيل [[سارو مارو]] لکت سان پڻ تقويت حاصل ڪري ٿي، جنهن ۾ بيان آهي ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ انهيءَ هنڌ جو دورو ڪيو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=350–351}} اشوڪ جي پنهنجي [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان#پهريون جدا اهم پٿريلو فرمان|پٿريلي فرمان]] مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ اجين ۾ هڪ شهزادو نائب بادشاهه موجود هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} اهو به هن روايت جي حمايت ڪري ٿو ته اشوڪ پاڻ اجين جو نائب بادشاهه رهيو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=98}} {{multiple image | perrow=2 | total_width=400 | caption_align=center | align=right | direction=horizontal | image1=Saru_Maru_stupa.jpg | image2=Panguraria Top View Closeup detail.jpg | footer=[[سارو مارو]] يادگاري لکت مان لڳي ٿو ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ اجين واري علائقي ۾ موجود هو: "''پريادسي'' خوشگوار سير لاءِ هن هنڌ آيو جڏهن هو اڃا شهزادو هو..." }} اشوڪ جي دور ۾ [[پاٽلي پتر]] ۽ [[اجين]] ڪيترن ئي رستن ذريعي ڳنڍيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته اجين ڏانهن ويندي سندس قافلو روپناٿ ۾ ترسيو هجي، جتي بعد ۾ سندس لکت ملي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=94–95}} سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ اجين ويندي [[وديشا]] پهتو، جتي هو هڪ خوبصورت عورت جي عشق ۾ مبتلا ٿيو. ''ديپاونس'' ۽ ''مهاونس'' موجب اها عورت [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] هئي، جيڪا هڪ واپاري جي ڌيءَ هئي. ''مهابودهي ونس'' مطابق هوءَ "وديشا مها ديوي" هئي ۽ [[شاڪيه]] خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان [[گوتم ٻڌ]] پڻ هو. ممڪن آهي ته ٻڌ ڌرمي تاريخ نويسن اشوڪ جي خاندان کي ٻڌ سان ڳنڍڻ لاءِ هي شاڪيه تعلق بيان ڪيو هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} ٻڌ ڌرمي متنن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ديوي بعد ۾ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو، پر انهن ۾ سندس قبولِ اسلام... (يعني قبولِ ٻڌ ڌرم) جو ڪو تفصيلي بيان موجود ناهي. انهيءَ ڪري ممڪن آهي ته جڏهن هن اشوڪ سان ملاقات ڪئي، تڏهن به هوءَ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ''مهاونس'' موجب، اجين ۾ ديوي اشوڪ جي پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] کي جنم ڏنو، ۽ ٻن سالن بعد هڪ ڌيءَ [[سنگهمتا]] پيدا ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=97}} ''مهاونس'' موجب مهندا کي اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، ڀڪشو بڻايو ويو. انهيءَ حساب سان مهندا اشوڪ جي تخت نشيني وقت چوڏهن ورهين جو هو. جيڪڏهن مهندا ان وقت ڄائو جڏهن اشوڪ فقط ويهن ورهين جو هو، ته پوءِ اشوڪ تقريباً 34 ورهين جي عمر ۾ تخت تي ويٺو هوندو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ڪيترائي سال نائب بادشاهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون.{{sfn|Thapar|1961|pp=24–25}} == تخت نشيني == روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اشوڪ [[يووراج|ولي عهد]] نه هو، ۽ سندس تخت نشيني تڪراري هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=25}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار جي وڏي پٽ [[سوسيما]] هڪ ڏينهن مذاق ۾ هڪ گنجي وزير جي مٿي تي چماٽ هنئي. وزير کي خوف ٿيو ته جيڪڏهن سوسيما بادشاهه بڻيو ته شايد هڪ ڏينهن تلوار سان به ساڻس اهڙي ئي مذاق ڪري. تنهن ڪري هن پنج سئو وزيرن کي اشوڪ جي حمايت لاءِ آماده ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته اشوڪ هڪ ''[[چڪروَرتي]]'' (ساري دنيا تي حڪومت ڪندڙ حڪمران) بڻجندو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ڪجهه عرصي بعد [[تڪششيلا]] ۾ ٻيهر بغاوت ٿي. بندوسار سوسيما کي بغاوت دٻائڻ لاءِ موڪليو. ٿوري ئي وقت کان پوءِ بندوسار سخت بيمار ٿي پيو ۽ سندس موت جو امڪان پيدا ٿيو. ان وقت سوسيما اڃا تڪششيلا ۾ هو ۽ بغاوت مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو هو. بندوسار کيس گاديءَ واري شهر واپس گهرائي ورتو ۽ اشوڪ کي حڪم ڏنو ته هو تڪششيلا ڏانهن روانو ٿئي.{{sfn|Strong|1989|p=209}} پر وزيرن بندوسار کي ٻڌايو ته اشوڪ بيمار آهي ۽ صلاح ڏني ته سوسيما جي واپسي تائين اشوڪ کي عارضي طور تخت تي ويهاريو وڃي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} جڏهن بندوسار انڪار ڪيو، تڏهن اشوڪ اعلان ڪيو ته جيڪڏهن تخت واقعي سندس قسمت ۾ آهي ته ديوتائون کيس ايندڙ شهنشاهه طور تاج پارائينديون. ساڳئي لمحي ديوتائن ائين ڪيو، بندوسار وفات ڪري ويو، ۽ اشوڪ جي حڪمراني سڄي دنيا تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ زمين جي مٿان موجود [[يڪشا]]ن جو علائقو ۽ زمين جي هيٺان موجود [[ناگ]]ن جو علائقو پڻ شامل هو.{{sfn|Strong|1989|p=209}} جڏهن سوسيما گاديءَ واري شهر واپس آيو ته اشوڪ جي نئين وزيراعظم [[رادھاگپت]] کيس ڪوئلن سان ڀريل هڪ کڏ ۾ ڦاسائي ڇڏيو. سوسيما دردناڪ موت مري ويو، جڏهن ته سندس سپهه سالار ڀدرايڌ بُدھ ڌرم جو ڀڪشو بڻجي ويو.{{sfn|Strong|1989|p=210}} [[File:Sarnath_Ashoka_Lions_with_Dharma_Wheel.jpg|thumb|[[سارناتھ]] ۾ [[اشوڪ جو شير-ستون]]، جنهن ۾ چار [[ايشيائي شير]] هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن. اهي [[ٻڌ ڌرم]] جي [[چار عظيم سچايون|چار عظيم سچائين]] ۽ اخلاقي قانون جي ڦيٿي ([[ڌرم چڪر]]) جي علامت آهن.{{sfn|Allen|2012|p=331}}]] ''[[مهاونس]]'' موجب، جڏهن بندوسار بيمار ٿيو ته اشوڪ [[اجين]] مان [[پاٽلي پتر]] واپس آيو ۽ گاديءَ واري شهر تي قبضو ڪري ورتو. پيءُ جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي وڏي ڀاءُ کي قتل ڪيو ۽ تخت تي ويٺو.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ساڳئي متن موجب، اشوڪ پنهنجي سوتيلي ڀائرن مان نويَنوي (99) ڄڻن کي قتل ڪيو، جن ۾ سُمانا پڻ شامل هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} ''[[ديپاونس]]'' موجب، هن هڪ سئو ڀائرن کي قتل ڪيو ۽ چار سال بعد تاجپوشي ڪرائي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ''ونسٿاپڪاسني'' وڌيڪ ٻڌائي ٿو ته هڪ [[آجيَوڪ]] تپسوي اشوڪ جي ماءُ جي خواب جي تعبير ڪندي اڳواٽ هن خونريزي جي پيشنگوئي ڪئي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} انهن روايتن موجب اشوڪ جو سڳو ڀاءُ [[تِسا]] ئي بچي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} ٻين ذريعن ۾ بچيل ڀاءُ جا نالا [[ويتاشوڪ]]، وگتاشوڪ، سودت (''So-ta-to'') يا سوگتر (''Siu-ka-tu-lu'') بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} 99 ۽ 100 جهڙا انگ واضح طور مبالغو آهن ۽ شايد صرف اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن ته اشوڪ پنهنجي ڪيترن ئي ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} [[تاراناٿ]] موجب اشوڪ پنهنجي اڳوڻي حڪمران جو ناجائز پٽ هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڇهه جائز شهزادن کي قتل ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ممڪن آهي ته اشوڪ اصل جانشين نه هجي ۽ هن تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ ڀائر قتل ڪيا هجن. بهرحال، ٻڌ ڌرمي ماخذن شايد هن واقعي کي وڌائي پيش ڪيو ته جيئن ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ اشوڪ کي ظالم ۽ بي رحم حڪمران طور ڏيکاري سگهجي. اشوڪ جي پنجين پٿريلي فرمان ۾ انهن عملدارن جو ذڪر آهي جن جي ذميواري سندس ڀائرن، ڀينرن ۽ ٻين مائٽن جي خاندانن جي ڀلائي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تخت نشيني کان پوءِ به سندس هڪ کان وڌيڪ ڀائر زندهه هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} تنهن هوندي به ڪجهه مؤرخ هن راءِ سان متفق ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فرمان ۾ صرف ڀائرن جي ''خاندانن'' جو ذڪر آهي، خود ڀائرن جو نه.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} === تخت نشيني جي تاريخ === سري لنڪائي متنن ''[[مهاونس]]'' ۽ ''[[ديپاونس]]'' موجب اشوڪ [[گوتم ٻڌ]] جي وفات کان 218 سال پوءِ تخت تي ويٺو ۽ 37 سال حڪومت ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|pp=13–14}} ٻڌ جي وفات جي صحيح تاريخ پاڻ به تڪراري آهي،{{sfn|Thapar|1961|p=14}} جڏهن⁠تہ اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ ٻڌ جي وفات کان صرف هڪ سئو سال پوءِ حڪومت ڪئي، جنهن ڪري تاريخ بابت وڌيڪ اختلاف پيدا ٿيا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست مڃجي ۽ ٻڌ جي وفات 483 ق.م ۾ ٿي هجي، جيئن ڪيترن ئي عالمن تجويز ڪيو آهي، ته اشوڪ جي تخت نشيني 265 ق.م ۾ ٿيڻ گهرجي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} [[پراڻ]]ن موجب اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] 25 سال حڪومت ڪئي، جڏهن⁠تہ سري لنڪائي روايت 28 سال ٻڌائي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} جيڪڏهن پراڻن جو بيان صحيح هجي ته اشوڪ جي تخت نشيني کي ٽي سال اڳ، يعني 268 ق.م تي تاريخ بندي ڪري سگهجي ٿي. ٻئي طرف، جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست هجي پر ٻڌ جي وفات 486 ق.م مڃجي، جيڪا ''ڪينٽونيز ڊاٽڊ رڪارڊ'' سان حمايت حاصل ڪري ٿي، ته پوءِ به اشوڪ جي تخت نشيني 268 ق.م جي لڳ ڀڳ بيهندي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} ''مهاونس'' بيان ڪري ٿو ته اشوڪ بادشاهه ٿيڻ کان چار سال پوءِ رسمي تاجپوشي ڪرائي. هن وچ واري عرصي کي ائين سمجهي سگهجي ٿو ته انهن چئن سالن دوران هن بندوسار جي ٻين پٽن خلاف جانشيني جي جنگ وڙهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ هڪ قصو موجود آهي جنهن موجب اشوڪ جو وزير [[يشس]] پنهنجي هٿ سان سج کي لڪائي ڇڏيو. پروفيسر پي. ايڇ. ايل. ايگرمونٽ جو خيال هو ته هي قصو 4 مئي 249 ق.م تي اتر هندستان ۾ نظر آيل جزوي سج گرهڻ ڏانهن اشارو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=12–13}} ''اشوڪاوادان'' موجب، هن سج گرهڻ کان ڪجهه عرصي بعد اشوڪ مختلف ٻڌ ڌرمي مقدس ماڳن جي ياترا تي نڪتو. اشوڪ جي [[لومبني]] واري ستوني فرمان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي 21هين سال ۾ لومبني جو دورو ڪيو. جيڪڏهن اهو دورو ساڳئي ياترا جو حصو هجي، ۽ لومبني جو دورو سج گرهڻ کان هڪ يا ٻن سالن اندر ٿيو هجي، ته پوءِ 268–269 ق.م واري تخت نشيني جي تاريخ وڌيڪ امڪاني لڳي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}}{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} بهرحال، هي نظريو سڀني عالمن پاران قبول ٿيل ناهي. مثال طور [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي خيال ۾ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ڪيل واقعو تاريخي وقت بندي سان لاڳاپيل ئي ناهي، ۽ ايگرمونٽ جي تشريح ان روايت جي ادبي ۽ مذهبي پس منظر کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان اڳ واري حڪومت == سري لنڪائي ۽ اتر هندستاني ٻنهي روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ سخت ۽ پرتشدد شخص هو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} [[تاراناٿ]] پڻ لکي ٿو ته شروعات ۾ اشوڪ کي ''ڪاماشوڪ'' سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪيترائي سال عيش ۽ عشرت ۽ دنياوي خواهشن (''[[ڪاما]]'') ۾ گذاريا. ان کان پوءِ کيس ''چنڊاشوڪ'' (يعني ”ظالم اشوڪ“) چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪجهه سال برن ڪمن ۾ صرف ڪيا. آخرڪار ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ هو ''ڌرماشوڪ'' (يعني ”نيڪ اشوڪ“) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ کيس ''چنڊاشوڪ'' سڏي ٿو ۽ سندس ڪيترن ئي ظالماڻن عملن جو ذڪر ڪري ٿو:{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * جيڪي وزير سندس تخت نشيني ۾ مددگار ثابت ٿيا هئا، سي حڪومت سنڀالڻ کان پوءِ ساڻس بي ادبي سان پيش اچڻ لڳا. سندن وفاداري آزمائڻ لاءِ اشوڪ کين هڪ غيرمعمولي حڪم ڏنو ته سڀ گلن ۽ ميون وارا وڻ ڪٽي ڇڏين. جڏهن وزيرن اهو حڪم نه مڃيو ته اشوڪ ذاتي طور پنج سئو وزيرن جا سر قلم ڪرائي ڇڏيا.{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * هڪ ڏينهن باغ ۾ سير دوران اشوڪ ۽ سندس حرم جون عورتون هڪ سهڻي [[اشوڪ وڻ]] وٽان گذريون. ان منظر اشوڪ ۾ محبت جا جذبا جاڳايا، پر عورتون سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي سبب ساڻس قربت اختيار ڪرڻ ۾ دلچسپي نه رکيون. ڪجهه وقت پوءِ جڏهن اشوڪ سمهي پيو ته ناراض عورتن سندس نالي واري اشوڪ وڻ جا گل ۽ ٽاريون ڪٽي ڇڏيون. جاڳڻ کان پوءِ اشوڪ سزا طور پنهنجي پنج سئو حرم وارين عورتن کي جيئرو ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * اهڙين قتل عام وارين ڪاررواين سبب وزيراعظم [[رادھاگپت]] پريشان ٿي ويو. هن صلاح ڏني ته مستقبل جي اجتماعي قتلن لاءِ هڪ جلاد مقرر ڪيو وڃي ته جيئن بادشاهه پاڻ اهڙن ڪمن ۾ سڌو سنئون ملوث نه رهي. ان مقصد لاءِ مگڌ جي هڪ ڳوٺ جو نوجوان [[گريڪا]] مقرر ڪيو ويو، جيڪو فخر سان چوندو هو ته هو سڄي [[جمبوديپ]] جي ماڻهن کي قتل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * گريڪا بعد ۾ ''چنڊاگريڪا'' (”ظالم گريڪا“) جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس خواهش تي اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ قيد خانو تعمير ڪرايو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} هي قيد خانو ''اشوڪ جو دوزخ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ٻاهران ڏسڻ ۾ اهو خوشنما ۽ دلڪش هو، پر اندر چنڊاگريڪا قيدين تي انتهائي بي رحماڻا تشدد ڪندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=106–107}} پنجين صديءَ جي چيني سياح [[فا شيان]] لکي ٿو ته اشوڪ ذاتي طور دوزخ جو دورو ڪيو ته جيئن اتي استعمال ٿيندڙ تشدد جا طريقا سکڻ بعد انهن جهڙا طريقا ايجاد ڪري سگهي. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوان زانگ]] دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اهڙو ستون ڏٺو هو جيڪو اشوڪ جي ”دوزخ“ واري هنڌ جي نشاندهي ڪندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[مهاونس]]'' پڻ مختصر طور اشوڪ جي سخت مزاجي جو ذڪر ڪري ٿو. ان موجب، اشوڪ کي شروعاتي دور ۾ سندس برن ڪمن سبب ''چنڊاشوڪ'' چيو ويندو هو، پر ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نيڪ عملن جي ڪري کيس ''ڌرماشوڪ'' سڏيو ويو.{{sfn|Lahiri|2015|p=107}} بهرحال، اتر هندستاني روايت جي ابتڙ، سري لنڪائي متن اشوڪ جي مخصوص ظالماڻن عملن جو ذڪر نٿا ڪن، سواءِ ان دعويٰ جي ته هن پنهنجي 99 ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ ظالم ۽ خونخوار شخص طور پيش ڪرڻ واريون اهڙيون تصويرون غالباً ٻڌ ڌرمي مصنفن جي تخليق آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} انهن جو مقصد اهو ڏيکارڻ هو ته ٻڌ ڌرم اشوڪ جي زندگيءَ ۾ هڪ معجزاتي تبديلي آندي.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} هن تبديلي کي وڌيڪ ڊرامائي ۽ اثرائتو بنائڻ لاءِ اهڙين روايتن ۾ اشوڪ جي اڳوڻي ظلم ۽ بعد واري مذهبي نيڪي ٻنهي کي مبالغي سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Charles1962">{{cite book | author=Charles Drekmeier | title=Kingship and Community in Early India | url=https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek | url-access=registration | access-date=30 October 2012 | year=1962 | publisher=Stanford University Press | lccn=62-9565 | pages=[https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek/page/173 173] }}</ref> == ڪلنگا جي جنگ ۽ ٻڌ ڌرم ۾ تبديلي == {{Main|ڪلنگا جي جنگ}} [[File:Kanaganahalli inscribed panel portraying Asoka (perspective).jpg|thumb|[[ڪناگن هلي]] مان مليل نقش ٿيل پينل، جنهن ۾ اشوڪ ۽ سندس راڻيون ڏيکاريل آهن. [[برهمي لپي]] ۾ "راجا اشوڪ" لکيل آهي، پهرين کان ٽئين صدي عيسوي.<ref>{{cite book |title=Indian Archaeology 1997–98 |publisher=ASI |page=Plate 72 |url=http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |access-date=22 January 2020 |archive-date=22 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122082556/http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |url-status=live }}</ref>]] اشوڪ جي لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي اٺين سال [[ڪلنگا]] واري علائقي کي فتح ڪيو. جنگ دوران ٿيل وڏي تباهي ۽ خونريزي سبب هن کي تشدد تي پڇتاءُ ٿيو، ۽ ايندڙ سالن ۾ هو آهستي آهستي ٻڌ ڌرم ڏانهن مائل ٿيو.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} [[اشوڪ جي فرمانن]] مان پٿريلي فرمان نمبر 13 بادشاهه جي گهري افسوس جو اظهار ڪري ٿو: {{Blockquote |text=ڪلنگا جي فتح کان پوءِ، سندس مقدس عظمت واري بادشاهه ۾ ڌرم جي حفاظت، ڌرم سان محبت ۽ ڌرم جي تبليغ جو وڏو جذبو پيدا ٿيو. ڪلنگا جي فتح تي سندس دل ۾ گهرو افسوس پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن اڳ ۾ آزاد ملڪ جي فتح دوران ماڻهن جو قتل، موت ۽ قيد ٿيڻ لازمي هوندو آهي. اها ڳالهه سندس مقدس عظمت لاءِ وڏي ڏک ۽ پشيماني جو سبب بڻجي. |source=<ref name="Wikisource Smith">{{cite Wikisource |wslink=Asoka - the Buddhist Emperor of India/Chapter 4 |title=Asoka: The Buddhist Emperor of India |last=Smith |first=Vincent |author-link=Vincent Arthur Smith |year=1920 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=185}}</ref> }} ٻئي طرف، سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي اٺين سال تائين اڳ ئي هڪ پڪو ٻڌ ڌرمي هو. ان روايت مطابق هو چوٿين سال ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيو ۽ پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ 84,000 وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائون ڪلنگا جي مهم جو ذڪر ئي نٿيون ڪن.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} سري لنڪائي روايت جي بنياد تي ڪجهه محقق، جهڙوڪ ايگرمونٽ، سمجهن ٿا ته اشوڪ ڪلنگا جي جنگ کان ''اڳ'' ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} هن نظريي جي مخالفت ڪندڙ چون ٿا ته جيڪڏهن اشوڪ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هو ته پوءِ هن اهڙي خونريز جنگ ڇو وڙهي؟ ايگرمونٽ ان جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته اشوڪ شايد "[[وچولي واٽ]]" جي پنهنجي تشريح رکندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=33}} پراڻن ليکڪن مان ڪجهه جو خيال هو ته اشوڪ جنگ کان پوءِ اوچتو ۽ ڊرامائي انداز ۾ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب ڪلنگا جي الحاق کان پوءِ هو ڌرم ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿيو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن اشوڪ جنگ کان پوءِ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو، تڏهن به لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اها تبديلي اوچتو نه پر تدريجي عمل هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} پنهنجي حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل هڪ ننڍڙي پٿريلي فرمان ۾ اشوڪ لکي ٿو ته هو ٻن اڍائي سالن کان وڌيڪ عرصي کان ''[[اُپاسڪ]]'' (عام ٻڌ ڌرمي پيروڪار) هو، پر شروعاتي عرصي ۾ گهڻي اڳڀرائي نه ڪري سگهيو. آخري هڪ سال دوران هو سنگهه جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ ٻڌ ڌرم جو وڌيڪ سرگرم پيروڪار بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} === ڪلنگا جي جنگ === اشوڪ جي وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب، هن تخت نشيني کان اٺ سال پوءِ ڪلنگا فتح ڪيو. فرمان موجب: * جنگ دوران 100,000 ماڻهو ۽ جانور مارجي ويا. * ان کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. * 150,000 ماڻهو ۽ جانور قيدي بڻائي کڻي ويا ويا. اشوڪ لکي ٿو ته انهن مصيبتن تي پڇتاءُ ئي کيس ڌرم جي عمل ۽ تبليغ ڏانهن وٺي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هو اعلان ڪري ٿو ته هاڻي ڪنهن ملڪ جي فتح دوران ٿيندڙ قتل، موت ۽ جلاوطني کيس انتهائي دردناڪ ۽ افسوسناڪ لڳي ٿي. خاص طور تي مذهبي ماڻهن ۽ گهريلو زندگي گذاريندڙ ماڻهن جي تڪليف کيس وڌيڪ ڏکوئيندڙ محسوس ٿئي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هي فرمان [[ايراگوڊي]]، [[گرنار]]، [[ڪالسي]]، [[مانسهره]]، [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[قنڌار]] سميت ڪيترن هنڌن تي مليو آهي.{{sfn|Guruge|1995|p=37}} پر حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته ڪلنگا واري علائقي ۾ موجود اشوڪ جي لکتن مان فرمان 13 ۽ 14 غائب آهن. انهن جي جاءِ تي ٻه الڳ فرمان آهن، جن ۾ اشوڪ جي پشيماني جو ڪو ذڪر ناهي. ممڪن آهي ته اشوڪ ڪلنگا جي ماڻهن آڏو اهڙي اعتراف کي سياسي طور مناسب نه سمجهيو هجي.{{sfn|Thapar|1995|pp=30–31}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ بيان ڪيل جنگ جا انگ اکر ۽ نتيجا ڪنهن حد تائين مبالغو هجن، ته جيئن پري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن تي اثر پوي، جيڪي انهن دعوائن جي تصديق نٿي ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=56}} قديم ذريعا اشوڪ جي ڪنهن ٻي وڏي فوجي مهم جو ذڪر نٿا ڪن، جيتوڻيڪ سورهين صديءَ جي عالم [[تاراناٿ]] دعويٰ ڪري ٿو ته اشوڪ سڄي [[جمبوديپ]] کي فتح ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} === ٻڌ ڌرم سان پهريون رابطو === {{multiple image |perrow=1 |total_width=300 |caption_align=center |align=right |direction=horizontal |image1=Vajrasana, early 20th century.jpg |caption1='''[[وجراسڻ، بودھ گيا|وجراسڻ]]''' يا "ٻڌ جي روشن خياليءَ جو تخت"، [[مهابودھي مندر]]، [[بودھ گيا]]. اشوڪ اهو تخت ٻڌ جي روشن خياليءَ واري هنڌ جي يادگار طور تعمير ڪرايو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=300–302}}<ref>"Ashoka did build the Diamond Throne at Bodh Gaya to stand in for the Buddha and to mark the place of his enlightenment" in {{cite book |last1=Ching |first1=Francis D. K. |last2=Jarzombek |first2=Mark M. |last3=Prakash |first3=Vikramaditya |title=A Global History of Architecture |date=23 March 2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-98160-3 |page=570 |url=https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |language=en |access-date=7 March 2021 |archive-date=23 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523153935/https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |url-status=live }}</ref> |image2=Vajrasana with side panels (3rd century BCE). Bodh Gaya.jpg |caption2=وجراسڻ جا نقش نگاري وارا حصا، ٽين صدي ق.م. }} اشوڪ جي ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيڻ بابت مختلف ذريعا مختلف روايتون پيش ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} سري لنڪائي روايت موجب، اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] [[برهمڻ ڌرم]] جو پوئلڳ هو، جڏهن⁠تہ سندس ماءُ ڌرما [[آجيواڪ]] فرقو اختيار ڪيو هو.{{sfn|Guruge|1995|p=42}} ''[[سمنت پاساديڪا]]'' موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي شروعاتي ٽن سالن دوران غير ٻڌ ڌرمي فرقن جو پيروڪار رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=43}} سري لنڪائي متنن مطابق اشوڪ روزانو دان وٺندڙ برهمڻن جي روش کان مطمئن نه هو. سندس درٻارين آجيواڪ ۽ [[جيني ڌرم|نگنٿ]] استادن کي به پيش ڪيو، پر اهي به کيس متاثر نه ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} ''[[ديپاونس]]'' مطابق اشوڪ ڪيترن غير ٻڌ ڌرمي مذهبي اڳواڻن کي محل ۾ گهرايو ۽ وڏا انعام ڏنا، اميد ڪندي ته اهي سندس هڪ سوال جو جواب ڏيندا. پر ڪو به مطمئن ڪندڙ جواب نه ڏئي سگهيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هڪ ڏينهن اشوڪ [[پاٽلي پتر]] جي رستي تي هڪ نوجوان ٻڌ ڌرمي راهب [[نگروڌ]] (نياگروڌ) کي ڏٺو، جيڪو ڀڪشا لاءِ نڪتل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} نگروڌ دراصل اشوڪ جو ڀائيٽو هو، جيتوڻيڪ اشوڪ پاڻ ان حقيقت کان اڻواقف هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} هو اشوڪ جي وڏي ڀاءُ [[سُمانا]] جو وفات کان پوءِ ڄاول پٽ هو، جنهن کي اشوڪ تخت جي جنگ دوران قتل ڪرائي ڇڏيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=34}} اشوڪ نگروڌ جي پُرسڪون، بيخوف ۽ سنجيده شخصيت کان متاثر ٿيو ۽ کيس پنهنجي ڌرم بابت ٻڌائڻ لاءِ چيو. جواب ۾ نگروڌ کيس ''اپّماد'' (هوشياري، سجاڳي ۽ سنجيدگي) بابت وعظ ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هي وعظ اشوڪ تي ايترو اثرانداز ٿيو جو هن نگروڌ کي 400,000 چاندي جا سڪا ۽ روزانو اٺ حصا چانور ڏيڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ان کان پوءِ اشوڪ هڪ ٻڌ ڌرمي ''[[اُپاسڪ]]'' بڻجي ويو ۽ [[ڪڪُٽارام]] وهار وڃڻ لڳو. اتي هن جي ملاقات مشهور ٻڌ راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] سان ٿي، جنهن کان پوءِ هو ٻڌ ڌرم سان وڌيڪ وابسته ٿي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} هن ڪهاڻي جي تاريخي صداقت يقيني ناهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ممڪن آهي ته اشوڪ جي هڪ قابل استاد جي ڳولا واري هيءَ روايت ان ڳالهه جي وضاحت لاءِ بيان ڪئي وئي هجي ته هن [[جيني ڌرم]] اختيار ڇو نه ڪيو، جيڪو پڻ عدم تشدد ۽ همدردي جو درس ڏيندو هو. اها روايت ظاهر ڪري ٿي ته اشوڪ صرف ڪنهن مخصوص عقيدي جي ڳولا ۾ نه هو، بلڪه هڪ اهڙي روحاني استاد جي تلاش ۾ هو، جيڪو کيس مطمئن ڪري سگهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=108}} سري لنڪائي روايت وڌيڪ ٻڌائي ٿي ته اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ٻڌ راهب بڻيو ۽ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] ٻڌ راهبه بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''[[ديوياوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت اشوڪ جي تبديليءَ کي ٻڌ راهب [[سمُدرا]] سان منسوب ڪري ٿي، جيڪو اڳ ۾ شراوستي جو واپاري هو. هن روايت موجب سمُدرا کي اشوڪ جي مشهور "دوزخ" ۾ قيد ڪيو ويو، پر هن پنهنجي غيرمعمولي روحاني قوتن (''[[اِدّهي]]'') جي مدد سان پاڻ کي بچائي ورتو. جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هو سمُدرا وٽ پهتو ۽ سندس ڪيترن ئي معجزن کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ هن ٻڌ ڌرم قبول ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت آهي، جنهن مطابق سمُدرا واپاري جو پٽ هو ۽ جڏهن اشوڪ سان مليو تڏهن فقط 12 سالن جو هو. اهو بيان غالباً نگروڌ واري ڪهاڻي کان متاثر آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} ''آ-يو-وانگ-چوان'' مطابق هڪ ستن سالن جي ٻڌ ٻار اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ڏانهن آندو. هڪ ٻي ڪهاڻي موجب 500 [[برهمڻ]] اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ۾ دلچسپي وٺڻ سبب تنگ ڪندا هئا. پوءِ اهي معجزاتي طور [[ڀِڪشو]] بڻجي [[ڪڪُٽارام]] وهار ۾ رهڻ لڳا، جتي اشوڪ سندن ملاقات لاءِ ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} اشوڪ جي تخت نشينيءَ وقت هندستان جي مختلف علائقن ۾ ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي مرڪز اڳ ئي موجود هئا. اهو واضح ناهي ته ٻڌ سنگهه جي ڪهڙي شاخ اشوڪ تي سڀ کان وڌيڪ اثرانداز ٿي، پر سندس گاديءَ واري شهر [[پاٽلي پتر]] جي ٻڌ برادري هڪ مضبوط اميدوار سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} هڪ ٻيو اهم مرڪز [[مهابودھي مندر]] هو. وڏي پٿريلي فرمان نمبر 8 مان معلوم ٿئي ٿو ته اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي. ان کان علاوه، حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل ننڍڙي پٿريلي فرمان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ ٻڌ ڌرم جو سرگرم پوئلڳ بڻجي چڪو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}}{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان پوءِ جي حڪومت == === اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير === [[File:Sanchi2.jpg|thumb|[[سانچي]] جو اسٽوپ. مرڪزي اسٽوپ موريا دور ۾ تعمير ٿيو، بعد ۾ [[شونگ خاندان]] جي دور ۾ وڌايو ويو، جڏهن⁠ته سينگاريل دروازا [[ساتواهن خاندان]] جي دور سان تعلق رکن ٿا.]] ''[[مهاونسا]]'' ۽ ''[[اشوڪاوادان]]'' ٻنهي موجب اشوڪ 84,000 اسٽوپا يا وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Strong|1995|pp=154–155}} ''مهاونسا'' مطابق اها تعميري سرگرمي سندس حڪومت جي پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ گوتم ٻڌ جي اٺن مقدس تبرڪن مان ست گڏ ڪيا ۽ انهن کي سون، چاندي، [[ڪرائيسوبيرل|ٻليءَ جي اک]] ۽ بلور جي 84,000 صندوقن ۾ محفوظ ڪرايو. هن حڪم ڏنو ته زمين تي انهن سڀني شهرن ۾، جتي آبادي هڪ لک يا ان کان وڌيڪ هجي، 84,000 اسٽوپا تعمير ڪيا وڃن. [[ڪڪُٽارام]] وهار جي بزرگ راهب يَشس کي هن ٻڌايو ته سندس خواهش آهي ته سڀئي اسٽوپا هڪ ئي ڏينهن ۾ مڪمل ٿين. يَشس چيو ته هو سج کي پنهنجي هٿ سان ڍڪي مڪمل ٿيڻ جو اشارو ڏيندو. جڏهن هن ائين ڪيو ته سڀئي 84,000 اسٽوپا هڪ ئي وقت تي مڪمل ٿي ويا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} ''مهاونسا'' موجب اشوڪ 84,000 ''وهار'' (خانقاهون) تعمير ڪرايون ته جيئن ٻڌ جا تبرڪ انهن ۾ رکيا وڃن.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''اشوڪاوادان'' وانگر ''مهاونسا'' پڻ ٻڌ جي تبرڪن جي گڏ ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿي، پر ان کي تعميراتي سرگرمين سان نٿي جوڙي.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''مهاونسا'' ٻڌائي ٿي ته اشوڪ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ جو فيصلو تڏهن ڪيو جڏهن [[موگگلي پُت تِسّا]] کيس ٻڌايو ته ٻڌ جي ڌرم جا 84,000 حصا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=159}} اشوڪ پاڻ [[اشوڪارام]] وهار جي تعمير شروع ڪرائي ۽ ماتحت بادشاهن کي ٻين وهارن جي تعمير جو حڪم ڏنو. ٿيرا اندگُتّا جي معجزاتي قوتن جي مدد سان اشوڪارام مڪمل ٿيو، ۽ ساڳئي ڏينهن مختلف شهرن مان 84,000 وهارن جي مڪمل ٿيڻ جون خبرون پهتيون.{{sfn|Strong|1995|p=155}} هيٺين اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير روايتي طور اشوڪ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي:{{citation needed|date=November 2019}} * [[سانچي]]، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ڌاميڪ اسٽوپ]]، [[سارناتھ]]، [[اتر پرديش]]، ڀارت * [[مهابودھي مندر]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[بارابار غارون]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[نالندا مهاويهار]] (ڪجهه حصا جهڙوڪ ساريپُتّا اسٽوپ)، [[بيهار]]، ڀارت * [[تڪششيلا]] يونيورسٽي (ڪجهه حصا جهڙوڪ [[ڌرماراجيڪا اسٽوپ]] ۽ ڪنالا اسٽوپ)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀير ٽِلو]] (ٻيهر تعمير ٿيل)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀرهُت]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ديور ڪوٺار]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[بُٽڪارا اسٽوپ]]، [[سوات]]، پاڪستان * [[سناٽي]] اسٽوپ، [[ڪرناٽڪ]]، ڀارت * [[مير رڪن اسٽوپ]]، [[نواب شاهه]]، پاڪستان {| class="wikitable" style="margin:0 auto; text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | سانچي ۾ اشوڪي اسٽوپ |- ! style="background:#EAF4FC;" | ابتدائي شڪل ! style="background:#EAF4FC;" | موجوده آثار |- | [[File:Sanchi Great Stupa Mauryan configuration.jpg|250px]]<br /> موريا سلطنت جي دور (تقريباً 260 ق.م) ۾ عظيم اسٽوپ ۽ [[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪي ٿنڀي]] جي اندازي مطابق بحالي. | <gallery mode="packed" heights="180px"> File:Ashokan Pillar - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4361.JPG|ڏاکڻي دروازي ڀرسان چمڪدار پٿر مان ٺهيل [[اشوڪي ٿنڀو]] جا باقيات. File:Minor Pillar Edict of Ashoka at Sanchi.jpg|سانچي ۾ اشوڪ جو [[ننڍو ٿنڀي وارو فرمان]]. File:Ashoka pillar remains near Southern Gateway Stupa 1 Sanchi.jpg|ڏاکڻي دروازي ڀرسان اشوڪي ٿنڀي جي باقي بچيل ڏنڊي جا آثار. File:Sanchi capital right side view.jpg|ٿنڀي جي چوٽيءَ جو پاسائتو منظر. [[سانچي آثار قديمه ميوزيم]].<ref name="p.25-28 Ashoka pillar">Described in Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 pp. 25-28 Ashoka pillar].</ref> </gallery> |} === اشوڪ جا ٿنڀا === [[اشوڪ جا ٿنڀا]] (''Pillars of Ashoka'') هڪ ئي پٿر مان ٺهيل وڏن ٿنڀن جو سلسلو آهي، جيڪي سڄي [[برصغير]] ۾ پکڙيل آهن. اهي ٿنڀا ٽين صدي ق.م ۾ [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ اعظم]] (تقريباً 268–232 ق.م) تعمير ڪرايا يا انهن تي [[اشوڪ جا فرمان]] نقش ڪرايا ويا.{{refn|name=HR|{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |journal=History of Religions |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256}}}} اشوڪ پنهنجي انهن ٿنڀن لاءِ ''ڌمّ ٿمڀا'' (''Dhaṃma Thaṃbhā'') جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي معنيٰ آهي "ڌرم جا ٿنڀا".<ref name="archive.org">{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |page=132 |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch}}</ref><ref>{{cite book |last=Skilling |first=Peter |title=Mahasutras |date=1998 |publisher=Pali Text Society |isbn=9780860133209 |page=453}}</ref> هي ٿنڀا [[ڀارت جي تعميراتي فن]] جا اهم يادگار آهن، جن مان گهڻن تي موريا دور جي مشهور چمڪدار پالش (''Mauryan Polish'') موجود آهي. اشوڪ جا لڳ ڀڳ ويهه ٿنڀا اڄ تائين باقي آهن، جن مان ڪيترن تي سندس فرمان نقش ٿيل آهن. جانورن واريون چوٽيون (''Capitals'') رکندڙ ٿنڀن مان فقط چند مڪمل نمونا بچيا آهن، جن جو تعداد ست سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="auto">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=l3s9BAAAQBAJ&pg=PA123|title=The Return of the Buddha: Ancient Symbols for a New Nation|page=123|publisher=Routledge|author=Himanshu Prabha Ray|isbn=9781317560067|date=7 August 2014}}</ref> ٻه ٿنڀا [[فيروز شاهه تغلق]] طرفان [[دهلي سلطنت]] جي دور ۾ دهلي منتقل ڪيا ويا.<ref>India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200, Burjor Avari Routledge, 2016, p. 139.</ref> بعد ۾ ڪجهه ٻيا ٿنڀا [[مغل سلطنت]] جي حڪمرانن پڻ منتقل ڪرايا، جڏهن⁠ته انهن مان ڪيترين جانورن واريون چوٽيون الڳ ڪيون ويون.{{sfn|Krishnaswamy|pp=697–698}} هي ٿنڀا عام طور تي 12 کان 15 ميٽر اوچا هوندا هئا ۽ سندن وزن 50 ٽن تائين پهچندو هو. انهن کي ڪڏهن ڪڏهن سوين ميل پري کان ڇڪي انهن هنڌن تائين آندو ويندو هو جتي کين نصب ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html|title=KING ASHOKA: His Edicts and His Times|website=www.cs.colostate.edu|access-date=29 October 2017}}</ref> انهن ٿنڀن جي چوٽيءَ تي نفيس سنگتراشي سان سينگاريل جانورن جون مورتيون لڳل هونديون هيون، جن مان ڪيترائي نمونا اڄ تائين محفوظ آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | اشوڪي ٿنڀن جون مشهور چوٽيون |- | <gallery mode="packed" heights="200"> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India 2007-01-29.jpg|[[ويسالي]] جو شير File:Elephant capital Sankasya.jpg|[[سنڪسا]] جو هاٿي File:Rampurva bull in Presidential Palace high closeup.jpg|[[رامپوروا]] جو ڏاند (اصل نمونو) File:Lauria Nandangarh lion.jpg|[[لوريا نندنگڙهه]] جو شير File:Lion Capital - Chunar Sandstone - Circa 3rd Century BCE - Rampurva - ACCN 6298-6299 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4432.JPG|[[رامپوروا]] جو شير File:Sanchi capital right side view.jpg|[[سانچي]] جون چار شيرن واريون چوٽيون، جن جي مٿان شايد ڌرم چڪر هوندو File:Sarnath capital.jpg|[[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]]، [[سارناتھ]] </gallery> |} اشوڪي ٿنڀن مان سڀ کان مشهور [[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]] آهي، جيڪو [[سارناتھ]] مان مليو. ان ۾ چار شير هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن ۽ هي اڄ [[ڀارت]] جو سرڪاري قومي نشان پڻ آهي. هي ٿنڀا صرف حڪومتي فرمانن جا ذريعو نه هئا، پر اشوڪ جي ''ڌمّ'' واري پاليسي، اخلاقي تعليم، مذهبي رواداري ۽ سلطنت جي وحدت جا علامتي نشان پڻ هئا. == ٻڌ ڌرم جي ڦهلاءَ ۾ ڪردار == {{Main|اشوڪ جا فرمان}} اشوڪ جي لکتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنهنجي حڪومت جي نائين کان يارهين سال جي وچ واري عرصي ۾ هن ڌرم جي تبليغ لاءِ باقاعده قدم کڻڻ شروع ڪيا. هو شڪار ۽ تفريحي سفرن بدران ''ڌمّ ياترا'' (ڌرمي سفر) ڪرڻ لڳو، جن جو مقصد ماڻهن سان ملڻ، کين اخلاقي تعليم ڏيڻ ۽ سماجي ڀلائي جا ڪم ڏسڻ هو.{{sfn|Thapar|1995|pp=21–22}} هن جانورن جي ذبح تي پابنديون وڌيون، انسانن ۽ جانورن لاءِ علاج جا انتظام ڪرايا، کوهه کوٽايا، وڻ لڳرايا ۽ رستن تي آرام گاهون ٺهرائيون.{{sfn|Guruge|1995|pp=67–70}} == ٻڌ ڌرم جي سرپرستي ۽ ڌمّ جي پاليسي == اشوڪ جي فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ٻڌ ڌرم کي ذاتي طور اختيار ڪرڻ باوجود پنهنجي سلطنت تي ڪنهن هڪ مذهب کي زبردستي لاڳو ڪرڻ جي ڪوشش نه ڪئي. هن پنهنجي لکتن ۾ بار بار ''ڌمّ'' (دھرم) جو ذڪر ڪيو آهي، جيڪو صرف ٻڌ ڌرم تائين محدود نه هو، بلڪه اخلاقي زندگي، والدين جي عزت، استادن جي احترام، سچائي، رحم، عدم تشدد، مذهبي رواداري ۽ رعيت جي ڀلائي جهڙن اصولن تي مشتمل هو.{{sfn|Thapar|1995|pp=22–25}} اشوڪ اعلان ڪيو ته مختلف مذهبي فرقن جي وچ ۾ احترام ۽ هم آهنگي هئڻ گهرجي. سندس نظر ۾ پنهنجي مذهب جي تعريف ۽ ٻين مذهبن جي توهين ڪرڻ صحيح عمل نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي رويي سان پنهنجو ئي مذهب نقصان کائيندو آهي.{{sfn|Thapar|1995|pp=25–26}} هن ''ڌمّ مها ماترا'' نالي خاص عملدار مقرر ڪيا، جن جو ڪم رعيت جي اخلاقي ڀلائي، مختلف مذهبي برادرين جي نگراني، قيدين جي حالت بهتر ڪرڻ ۽ سلطنت جي مختلف حصن ۾ سماجي انصاف کي فروغ ڏيڻ هو.{{sfn|Guruge|1995|pp=71–73}} === ٽئين ٻڌ ڪائونسل === سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ ٻڌ سنگهه اندر پيدا ٿيندڙ اختلافن کي ختم ڪرڻ لاءِ [[ٽئين ٻڌ ڪائونسل]] سڏائي. اها مجلس [[پاٽلي پتر]] ۾ مشهور راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] جي صدارت هيٺ منعقد ٿي.{{sfn|Guruge|1993|pp=57–60}} روايت مطابق ڪيترائي اهڙا ماڻهو، جيڪي حقيقت ۾ ٻڌ ڌرمي نه هئا، سنگهه ۾ داخل ٿي ويا هئا ۽ غلط تعليمون ڦهلائي رهيا هئا. ڪائونسل جو مقصد صحيح تعليمات جي سڃاڻپ ۽ سنگهه جي پاڪيزگي بحال ڪرڻ هو.{{sfn|Guruge|1993|pp=60–62}} بهرحال، جديد مورخن مان ڪجهه هن ڪائونسل جي روايتي تفصيلن بابت محتاط آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جي پنهنجي لکتن ۾ ان جو سڌو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Thapar|1995|pp=33–34}} === تبليغي مشن === سري لنڪائي ٻڌ روايت موجب ٽئين ڪائونسل کان پوءِ اشوڪ مختلف علائقن ڏانهن تبليغي وفد موڪليا. انهن ۾: * [[ڪشمير]] ۽ [[گنڌارا]] * [[هماليا]] جا علائقا * [[اپرانت]] * [[مهاراشٽر]] * [[يوناني]] علائقا * [[سري لنڪا]] شامل هئا.{{sfn|Guruge|1993|pp=63–69}} روايت موجب اشوڪ جو پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ۽ ڌيءَ [[سنگهمتّا]] سري لنڪا موڪليا ويا، جتي انهن ٻڌ ڌرم جي تبليغ ڪئي. سنگهمتّا سان گڏ [[بودهي وڻ]] جي هڪ شاخ پڻ سري لنڪا پهتي، جيڪا اڄ تائين وڏي مذهبي اهميت رکي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=52–54}} === ڌمّ ياترا === اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال کان پوءِ شاهي تفريحي سفرن جي بدران ''ڌمّ ياترا'' شروع ڪئي. انهن سفرن دوران هو رعيت سان ملندو، مذهبي شخصيتن سان گفتگو ڪندو، دان ڏيندو ۽ اخلاقي تعليمون ڦهلائيندو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=22}} هن [[ٻوڌ گيا]] جو دورو ڪيو، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} پنهنجي حڪومت جي ويهين سال اشوڪ [[لمبني]] ويو، جيڪا گوتم ٻڌ جي جنم ڀومي سمجهي وڃي ٿي. اتي هن هڪ پٿر جو ٿنڀو نصب ڪرايو ۽ علائقي تي ٽيڪس ۾ رعايت ڏني.{{sfn|Thapar|1961|pp=250–251}} === رعيت جي ڀلائي === اشوڪ پنهنجي فرمانن ۾ پاڻ کي رعيت جو ذميوار حڪمران قرار ڏئي ٿو. هو چوي ٿو ته جيئن هڪ پيءُ پنهنجي ٻارن جي خيرخواهي ڪندو آهي، تيئن هو پنهنجي رعيت جي ڀلائي چاهي ٿو.{{sfn|Guruge|1995|p=69}} هن انسانن ۽ جانورن لاءِ اسپتالن جهڙا انتظام ڪرايا؛ دوائن ۽ جڙي ٻوٽين جي پوک ڪرائي؛ رستن تي وڻ لڳرايا؛ کوهه کوٽايا؛ ۽ مسافرن لاءِ آرامگاهون تعمير ڪرايون. {{sfn|Guruge|1995|pp=67–70}} اشوڪ حڪومتي عملدارن کي به هدايت ڪئي ته هو رعيت جي شڪايتن تي هر وقت ڌيان ڏين، ايتري قدر جو جيڪڏهن بادشاهه محل ۾ هجي يا سفر ۾ هجي، تڏهن به کيس اهم معاملن کان آگاهه ڪيو وڃي.{{sfn|Thapar|1995|pp=27–28}} == آخري سال == اشوڪ جي حڪومت جي آخري سالن بابت معلومات محدود آهي. ٻڌ روايتن ۾ بيان آهي ته هن وڏي مقدار ۾ دولت سنگهه ۽ مذهبي ادارن تي خرچ ڪئي، جنهن سبب خزاني تي بار پيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=59–61}} ڪجهه روايتن مطابق سندس پوٽي [[سمپريتي]] ۽ ٻين جانشينن جي دور ۾ موريا سلطنت آهستي آهستي ڪمزور ٿيڻ لڳي.{{sfn|Thapar|1961|pp=61–63}} اشوڪ جي وفات غالباً 232 ق.م ڌاري ٿي. سندس وفات کان پوءِ موريا سلطنت ڪجهه ڏهاڪن تائين قائم رهي، پر آخرڪار ٽڪرن ۾ ورهائجي وئي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=38–39}} == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] 65bhumv587lr9eku53tcfiq1a2z12c6 388237 388236 2026-06-23T22:32:53Z Intisar Ali 8681 388237 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == وڌيڪ تعارف== اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اشوڪا</ref> ==پيدائش== اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]]، [[اينٽيگونس ٻيون گوناتاس]]، [[مئگاس آف سائرين]]، ۽ سڪندر (يا ته [[ايپائرس جو سڪندر ٻيون|ايپائرس]] وارو يا [[ڪرنتھ جو سڪندر]])۔{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي ({{circa|304 BCE}})۔{{sfn|Lahiri|2015|p=24}} هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} == نسب == اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Lahiri|2015|p=26}} ٻين ماخذن، جهڙوڪ [[پراڻ]] ۽ ''[[مهاونس]]'' موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه [[بندوسار]] هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[چندرگپت موريا]] هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه [[بمبسار]] سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: [[اجاتشتر]] → [[اُدايين]] → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → [[پرسينجت]] → [[نندا سلطنت|نندا]]۔{{sfn|Strong|1989|p=204}} سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو [[تاراناٿ]]، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Thapar|1961|p=9}} اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[اشوڪ جي ماءُ]] چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.{{sfn|Strong|1989|pp=204–205}} ''اشوڪاوادان'' ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،{{sfn|Lahiri|2015|p=323|ps=:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."}} پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.{{sfn|Lahiri|2015|p=31}} مثال طور: * ''اشوڪاوادان مالا'' ۾ سندس نالو '''سُڀدرانگي''' ڏنو ويو آهي۔{{sfn|Guruge|1993|p=19}}{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''وامسٿاپڪاسني'' يا ''مهاونس ٽيڪا''، جيڪا ''مهاونس'' تي هڪ شرح آهي، کيس '''ڌرم''' (پالي ۾ ''ڌمّ'') سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا [[ڪشتريه]] خاندان سان واسطو رکندي هئي۔{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''[[ديوياوادان]]'' جي هڪ روايت ۾ کيس '''جنپد ڪلياني''' سڏيو ويو آهي۔{{sfn|Singh|2008|p=332}} عالم [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]] موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.{{sfn|Guruge|1993|p=19}} ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[ايپين]] موجب، [[چندرگپت موريا]] يوناني حڪمران [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=20}} == شهزادي جي حيثيت ۾ == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 500 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Mauryan ruins of pillared hall at Kumrahar site of Pataliputra ASIEC 1912-13.jpg | caption1 = [[پاٽلي پتر]] جي ڪمراهار ماڳ تي ستونن واري هال جا آثار | image2 = Pataliputra_capital_(volume).jpg | caption2 = [[پاٽلي پتر]] جو ستون-سِر، چوٿين–ٽين صدي ق.م | footer = امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] شهر ۾ ڄائو هو. ان دور جي شهر جا آثار جديد [[پاٽنا]] جي مرڪزي علائقن ۾ کوٽائين ذريعي مليا آهن. | footer_align = center }} اشوڪ جون پنهنجون لکتون سندس ابتدائي زندگي بابت ڪا معلومات فراهم نٿيون ڪن، ۽ هن موضوع بابت گهڻي ڄاڻ انهن روايتن مان ملي ٿي جيڪي سندس وفات کان سوين سال پوءِ لکيون ويون.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}} جيتوڻيڪ انهن روايتن ۾ اشوڪ جي اڳين جنمن جهڙيون ظاهر طور افسانوي ڳالهيون شامل آهن، پر انهن ۾ اشوڪ جي دور بابت ڪجهه اهڙي معلومات پڻ موجود آهي جيڪا تاريخي طور ممڪن نظر اچي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}}{{sfn|Singh|2008|p=332}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، جڏهن اشوڪ نوجوان هو ته سندس پيءُ بندوسار سندس کُردري ۽ غير دلڪش صورت سبب کيس پسند نه ڪندو هو. هڪ ڏينهن بندوسار تپسوي پنگل واتساجيو کي چيو ته هو طئي ڪري ته سندس پٽن مان ڪير سندس جانشين ٿيڻ جي لائق آهي. تپسوي جي صلاح تي سڀني شهزادن کي "سونهري محل جي باغ" ۾ گڏ ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو. اشوڪ وڃڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خبر هئي ته سندس پيءُ کيس پسند نٿو ڪري، پر سندس ماءُ کيس وڃڻ تي آماده ڪيو. جڏهن وزير [[رادھاگپت]] ڏٺو ته اشوڪ گاديءَ واري شهر مان باغ ڏانهن روانو ٿي رهيو آهي، تڏهن هن شهزادي کي سفر لاءِ شاهي هاٿي مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Strong|1989|p=206}} باغ ۾ پنگل واتساجيو شهزادن جو جائزو ورتو ۽ سمجهي ويو ته ايندڙ شهنشاهه اشوڪ هوندو. پر بندوسار کي ناراض ڪرڻ کان بچڻ لاءِ هن جانشين جو نالو ظاهر نه ڪيو. ان جي بدران هن چيو ته جنهن وٽ بهترين سواري، بهترين ويهڻ جي جاءِ، بهترين پيئڻ، بهترين ٿانوَ ۽ بهترين کاڌو هوندو، اهو ئي ايندڙ بادشاهه ٿيندو. هر ڀيري اشوڪ دعويٰ ڪئي ته اهي شرطون هن وٽ موجود آهن. بعد ۾ تپسوي اشوڪ جي ماءُ کي ٻڌايو ته سندس پٽ ايندڙ شهنشاهه ٿيندو، ۽ سندس صلاح تي بندوسار جي غضب کان بچڻ لاءِ سلطنت ڇڏي هليو ويو.{{sfn|Strong|1989|p=207}} جيتوڻيڪ روايتون ٻڌائين ٿيون ته بندوسار اشوڪ جي ظاهر سبب کيس پسند نه ڪندو هو، پر اهي ساڳيون روايتون اهو به ٻڌائين ٿيون ته هن اشوڪ کي اهم ذميواريون ڏنيون، جهڙوڪ [[تڪششيلا]] جي بغاوت کي ختم ڪرڻ (اتر هندستاني روايت موجب) ۽ [[اجين]] جي حڪومت هلائڻ (سري لنڪائي روايت موجب).{{sfn|Thapar|1961|p=21}} اهو ظاهر ڪري ٿو ته بندوسار شهزادي جي ٻين صلاحيتن کان متاثر هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته هن اشوڪ کي گاديءَ واري شهر کان پري علائقن ۾ ان ڪري موڪليو ته جيئن هو شاهي درٻار کان پري رهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=65}} === تڪششيلا ۾ بغاوت === [[File:Aramaic_inscription_at_Taxila_Museum.jpg|thumb|upright=0.6|[[ٽيڪسلا جي آرامي لکت]]، جنهن ۾ ممڪن طور اشوڪ جو ذڪر موجود آهي.]] ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار شهزادي اشوڪ کي [[تڪششيلا]] شهر ۾ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ موڪليو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} (موجوده [[پاڪستان]] ۾ [[ڀير ماڙو]]).{{sfn|Lahiri|2015|p=66}} هي واقعو سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهي؛ ان جي بدران اتي بيان آهي ته بندوسار اشوڪ کي [[اجين]] جو گورنر مقرر ڪيو. ٻن ٻين ٻڌ ڌرمي متنن، ''اشوڪ سوتر'' ۽ ''ڪنال سوتر''، مطابق بندوسار اشوڪ کي [[گنڌارا]] جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو هو، جتي تڪششيلا واقع هئي، نه اجين.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} ''اشوڪاوادان'' موجب بندوسار اشوڪ کي چار حصن تي مشتمل لشڪر (گهوڙيسوار، [[جنگي هاٿي]]، [[رتھ]] ۽ پيادل فوج) ڏنو، پر هٿيار مهيا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اشوڪ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي شهنشاهه ٿيڻ جي لائق آهي ته هٿيار پاڻ ظاهر ٿي ويندا. پوءِ ديوتائون زمين مان نڪري آيون ۽ فوج کي هٿيار فراهم ڪيا.{{sfn|Strong|1989|p=208}} جڏهن اشوڪ تڪششيلا پهتو ته شهرين سندس آجيان ڪئي ۽ ٻڌايو ته سندن بغاوت فقط ظالم وزيرن خلاف هئي، بادشاهه خلاف نه. ڪجهه عرصي بعد [[خاصا]] علائقي ۾ به سندس آجيان ڪئي وئي، ۽ ديوتائن اعلان ڪيو ته هو سڄي ڌرتيءَ تي حڪومت ڪندو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} تڪششيلا هڪ مالدار ۽ سياسي لحاظ کان اهم شهر هو. تاريخي ثبوت ڏيکارين ٿا ته اشوڪ جي دور تائين اهو ''[[اترپٿ]]'' واپاري رستي وسيلي [[پاٽلي پتر]] سان ڳنڍيل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=70}} بهرحال، موجود همعصر ماخذن مان ڪو به تڪششيلا جي بغاوت جو ذڪر نٿو ڪري، ۽ اشوڪ جي ڪنهن به لکت مان اهو ظاهر نٿو ٿئي ته هن ڪڏهن شهر جو دورو ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=66-67}} تنهن هوندي به، اشوڪ جي تڪششيلا سان لاڳاپي جي روايت کي [[سرڪپ]] مان مليل هڪ آرامي لکت جزوي طور تقويت ڏئي ٿي. ان لکت ۾ هڪ نالو "prydr" اکرن سان شروع ٿئي ٿو، جنهن کي گهڻا عالم "پريادرشي" طور بحال ڪن ٿا، جيڪو اشوڪ جو لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} تڪششيلا ڀرسان موجود [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] جو نالو به اشوڪ سان لاڳاپي جو هڪ ممڪن ثبوت سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ "ڌرماراجا" مان مراد اشوڪ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=68}} ديوتائن طرفان هٿيار مهيا ڪرڻ وارو قصو شايد اشوڪ کي نيم الاهي حيثيت ڏيڻ لاءِ بيان ڪيو ويو هجي، يا اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته بندوسار، جيڪو اشوڪ کي پسند نه ڪندو هو، سندس ناڪامي چاهيندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=67}} === اجين جو نائب بادشاهه === ''[[مهاونس]]'' موجب، بندوسار اشوڪ کي [[اونتيراستر]] (موجوده [[اجين ضلعو]]) جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هي علائقو مرڪزي هندستان جو هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري صوبو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=89–90}} هي روايت مرڪزي هندستان مان دريافت ٿيل [[سارو مارو]] لکت سان پڻ تقويت حاصل ڪري ٿي، جنهن ۾ بيان آهي ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ انهيءَ هنڌ جو دورو ڪيو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=350–351}} اشوڪ جي پنهنجي [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان#پهريون جدا اهم پٿريلو فرمان|پٿريلي فرمان]] مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ اجين ۾ هڪ شهزادو نائب بادشاهه موجود هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} اهو به هن روايت جي حمايت ڪري ٿو ته اشوڪ پاڻ اجين جو نائب بادشاهه رهيو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=98}} {{multiple image | perrow=2 | total_width=400 | caption_align=center | align=right | direction=horizontal | image1=Saru_Maru_stupa.jpg | image2=Panguraria Top View Closeup detail.jpg | footer=[[سارو مارو]] يادگاري لکت مان لڳي ٿو ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ اجين واري علائقي ۾ موجود هو: "''پريادسي'' خوشگوار سير لاءِ هن هنڌ آيو جڏهن هو اڃا شهزادو هو..." }} اشوڪ جي دور ۾ [[پاٽلي پتر]] ۽ [[اجين]] ڪيترن ئي رستن ذريعي ڳنڍيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته اجين ڏانهن ويندي سندس قافلو روپناٿ ۾ ترسيو هجي، جتي بعد ۾ سندس لکت ملي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=94–95}} سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ اجين ويندي [[وديشا]] پهتو، جتي هو هڪ خوبصورت عورت جي عشق ۾ مبتلا ٿيو. ''ديپاونس'' ۽ ''مهاونس'' موجب اها عورت [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] هئي، جيڪا هڪ واپاري جي ڌيءَ هئي. ''مهابودهي ونس'' مطابق هوءَ "وديشا مها ديوي" هئي ۽ [[شاڪيه]] خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان [[گوتم ٻڌ]] پڻ هو. ممڪن آهي ته ٻڌ ڌرمي تاريخ نويسن اشوڪ جي خاندان کي ٻڌ سان ڳنڍڻ لاءِ هي شاڪيه تعلق بيان ڪيو هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} ٻڌ ڌرمي متنن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ديوي بعد ۾ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو، پر انهن ۾ سندس قبولِ اسلام... (يعني قبولِ ٻڌ ڌرم) جو ڪو تفصيلي بيان موجود ناهي. انهيءَ ڪري ممڪن آهي ته جڏهن هن اشوڪ سان ملاقات ڪئي، تڏهن به هوءَ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ''مهاونس'' موجب، اجين ۾ ديوي اشوڪ جي پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] کي جنم ڏنو، ۽ ٻن سالن بعد هڪ ڌيءَ [[سنگهمتا]] پيدا ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=97}} ''مهاونس'' موجب مهندا کي اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، ڀڪشو بڻايو ويو. انهيءَ حساب سان مهندا اشوڪ جي تخت نشيني وقت چوڏهن ورهين جو هو. جيڪڏهن مهندا ان وقت ڄائو جڏهن اشوڪ فقط ويهن ورهين جو هو، ته پوءِ اشوڪ تقريباً 34 ورهين جي عمر ۾ تخت تي ويٺو هوندو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ڪيترائي سال نائب بادشاهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون.{{sfn|Thapar|1961|pp=24–25}} == تخت نشيني == روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اشوڪ [[يووراج|ولي عهد]] نه هو، ۽ سندس تخت نشيني تڪراري هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=25}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار جي وڏي پٽ [[سوسيما]] هڪ ڏينهن مذاق ۾ هڪ گنجي وزير جي مٿي تي چماٽ هنئي. وزير کي خوف ٿيو ته جيڪڏهن سوسيما بادشاهه بڻيو ته شايد هڪ ڏينهن تلوار سان به ساڻس اهڙي ئي مذاق ڪري. تنهن ڪري هن پنج سئو وزيرن کي اشوڪ جي حمايت لاءِ آماده ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته اشوڪ هڪ ''[[چڪروَرتي]]'' (ساري دنيا تي حڪومت ڪندڙ حڪمران) بڻجندو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ڪجهه عرصي بعد [[تڪششيلا]] ۾ ٻيهر بغاوت ٿي. بندوسار سوسيما کي بغاوت دٻائڻ لاءِ موڪليو. ٿوري ئي وقت کان پوءِ بندوسار سخت بيمار ٿي پيو ۽ سندس موت جو امڪان پيدا ٿيو. ان وقت سوسيما اڃا تڪششيلا ۾ هو ۽ بغاوت مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو هو. بندوسار کيس گاديءَ واري شهر واپس گهرائي ورتو ۽ اشوڪ کي حڪم ڏنو ته هو تڪششيلا ڏانهن روانو ٿئي.{{sfn|Strong|1989|p=209}} پر وزيرن بندوسار کي ٻڌايو ته اشوڪ بيمار آهي ۽ صلاح ڏني ته سوسيما جي واپسي تائين اشوڪ کي عارضي طور تخت تي ويهاريو وڃي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} جڏهن بندوسار انڪار ڪيو، تڏهن اشوڪ اعلان ڪيو ته جيڪڏهن تخت واقعي سندس قسمت ۾ آهي ته ديوتائون کيس ايندڙ شهنشاهه طور تاج پارائينديون. ساڳئي لمحي ديوتائن ائين ڪيو، بندوسار وفات ڪري ويو، ۽ اشوڪ جي حڪمراني سڄي دنيا تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ زمين جي مٿان موجود [[يڪشا]]ن جو علائقو ۽ زمين جي هيٺان موجود [[ناگ]]ن جو علائقو پڻ شامل هو.{{sfn|Strong|1989|p=209}} جڏهن سوسيما گاديءَ واري شهر واپس آيو ته اشوڪ جي نئين وزيراعظم [[رادھاگپت]] کيس ڪوئلن سان ڀريل هڪ کڏ ۾ ڦاسائي ڇڏيو. سوسيما دردناڪ موت مري ويو، جڏهن ته سندس سپهه سالار ڀدرايڌ بُدھ ڌرم جو ڀڪشو بڻجي ويو.{{sfn|Strong|1989|p=210}} [[File:Sarnath_Ashoka_Lions_with_Dharma_Wheel.jpg|thumb|[[سارناتھ]] ۾ [[اشوڪ جو شير-ستون]]، جنهن ۾ چار [[ايشيائي شير]] هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن. اهي [[ٻڌ ڌرم]] جي [[چار عظيم سچايون|چار عظيم سچائين]] ۽ اخلاقي قانون جي ڦيٿي ([[ڌرم چڪر]]) جي علامت آهن.{{sfn|Allen|2012|p=331}}]] ''[[مهاونس]]'' موجب، جڏهن بندوسار بيمار ٿيو ته اشوڪ [[اجين]] مان [[پاٽلي پتر]] واپس آيو ۽ گاديءَ واري شهر تي قبضو ڪري ورتو. پيءُ جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي وڏي ڀاءُ کي قتل ڪيو ۽ تخت تي ويٺو.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ساڳئي متن موجب، اشوڪ پنهنجي سوتيلي ڀائرن مان نويَنوي (99) ڄڻن کي قتل ڪيو، جن ۾ سُمانا پڻ شامل هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} ''[[ديپاونس]]'' موجب، هن هڪ سئو ڀائرن کي قتل ڪيو ۽ چار سال بعد تاجپوشي ڪرائي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ''ونسٿاپڪاسني'' وڌيڪ ٻڌائي ٿو ته هڪ [[آجيَوڪ]] تپسوي اشوڪ جي ماءُ جي خواب جي تعبير ڪندي اڳواٽ هن خونريزي جي پيشنگوئي ڪئي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} انهن روايتن موجب اشوڪ جو سڳو ڀاءُ [[تِسا]] ئي بچي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} ٻين ذريعن ۾ بچيل ڀاءُ جا نالا [[ويتاشوڪ]]، وگتاشوڪ، سودت (''So-ta-to'') يا سوگتر (''Siu-ka-tu-lu'') بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} 99 ۽ 100 جهڙا انگ واضح طور مبالغو آهن ۽ شايد صرف اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن ته اشوڪ پنهنجي ڪيترن ئي ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} [[تاراناٿ]] موجب اشوڪ پنهنجي اڳوڻي حڪمران جو ناجائز پٽ هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڇهه جائز شهزادن کي قتل ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ممڪن آهي ته اشوڪ اصل جانشين نه هجي ۽ هن تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ ڀائر قتل ڪيا هجن. بهرحال، ٻڌ ڌرمي ماخذن شايد هن واقعي کي وڌائي پيش ڪيو ته جيئن ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ اشوڪ کي ظالم ۽ بي رحم حڪمران طور ڏيکاري سگهجي. اشوڪ جي پنجين پٿريلي فرمان ۾ انهن عملدارن جو ذڪر آهي جن جي ذميواري سندس ڀائرن، ڀينرن ۽ ٻين مائٽن جي خاندانن جي ڀلائي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تخت نشيني کان پوءِ به سندس هڪ کان وڌيڪ ڀائر زندهه هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} تنهن هوندي به ڪجهه مؤرخ هن راءِ سان متفق ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فرمان ۾ صرف ڀائرن جي ''خاندانن'' جو ذڪر آهي، خود ڀائرن جو نه.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} === تخت نشيني جي تاريخ === سري لنڪائي متنن ''[[مهاونس]]'' ۽ ''[[ديپاونس]]'' موجب اشوڪ [[گوتم ٻڌ]] جي وفات کان 218 سال پوءِ تخت تي ويٺو ۽ 37 سال حڪومت ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|pp=13–14}} ٻڌ جي وفات جي صحيح تاريخ پاڻ به تڪراري آهي،{{sfn|Thapar|1961|p=14}} جڏهن⁠تہ اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ ٻڌ جي وفات کان صرف هڪ سئو سال پوءِ حڪومت ڪئي، جنهن ڪري تاريخ بابت وڌيڪ اختلاف پيدا ٿيا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست مڃجي ۽ ٻڌ جي وفات 483 ق.م ۾ ٿي هجي، جيئن ڪيترن ئي عالمن تجويز ڪيو آهي، ته اشوڪ جي تخت نشيني 265 ق.م ۾ ٿيڻ گهرجي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} [[پراڻ]]ن موجب اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] 25 سال حڪومت ڪئي، جڏهن⁠تہ سري لنڪائي روايت 28 سال ٻڌائي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} جيڪڏهن پراڻن جو بيان صحيح هجي ته اشوڪ جي تخت نشيني کي ٽي سال اڳ، يعني 268 ق.م تي تاريخ بندي ڪري سگهجي ٿي. ٻئي طرف، جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست هجي پر ٻڌ جي وفات 486 ق.م مڃجي، جيڪا ''ڪينٽونيز ڊاٽڊ رڪارڊ'' سان حمايت حاصل ڪري ٿي، ته پوءِ به اشوڪ جي تخت نشيني 268 ق.م جي لڳ ڀڳ بيهندي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} ''مهاونس'' بيان ڪري ٿو ته اشوڪ بادشاهه ٿيڻ کان چار سال پوءِ رسمي تاجپوشي ڪرائي. هن وچ واري عرصي کي ائين سمجهي سگهجي ٿو ته انهن چئن سالن دوران هن بندوسار جي ٻين پٽن خلاف جانشيني جي جنگ وڙهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ هڪ قصو موجود آهي جنهن موجب اشوڪ جو وزير [[يشس]] پنهنجي هٿ سان سج کي لڪائي ڇڏيو. پروفيسر پي. ايڇ. ايل. ايگرمونٽ جو خيال هو ته هي قصو 4 مئي 249 ق.م تي اتر هندستان ۾ نظر آيل جزوي سج گرهڻ ڏانهن اشارو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=12–13}} ''اشوڪاوادان'' موجب، هن سج گرهڻ کان ڪجهه عرصي بعد اشوڪ مختلف ٻڌ ڌرمي مقدس ماڳن جي ياترا تي نڪتو. اشوڪ جي [[لومبني]] واري ستوني فرمان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي 21هين سال ۾ لومبني جو دورو ڪيو. جيڪڏهن اهو دورو ساڳئي ياترا جو حصو هجي، ۽ لومبني جو دورو سج گرهڻ کان هڪ يا ٻن سالن اندر ٿيو هجي، ته پوءِ 268–269 ق.م واري تخت نشيني جي تاريخ وڌيڪ امڪاني لڳي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}}{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} بهرحال، هي نظريو سڀني عالمن پاران قبول ٿيل ناهي. مثال طور [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي خيال ۾ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ڪيل واقعو تاريخي وقت بندي سان لاڳاپيل ئي ناهي، ۽ ايگرمونٽ جي تشريح ان روايت جي ادبي ۽ مذهبي پس منظر کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان اڳ واري حڪومت == سري لنڪائي ۽ اتر هندستاني ٻنهي روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ سخت ۽ پرتشدد شخص هو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} [[تاراناٿ]] پڻ لکي ٿو ته شروعات ۾ اشوڪ کي ''ڪاماشوڪ'' سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪيترائي سال عيش ۽ عشرت ۽ دنياوي خواهشن (''[[ڪاما]]'') ۾ گذاريا. ان کان پوءِ کيس ''چنڊاشوڪ'' (يعني ”ظالم اشوڪ“) چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪجهه سال برن ڪمن ۾ صرف ڪيا. آخرڪار ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ هو ''ڌرماشوڪ'' (يعني ”نيڪ اشوڪ“) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ کيس ''چنڊاشوڪ'' سڏي ٿو ۽ سندس ڪيترن ئي ظالماڻن عملن جو ذڪر ڪري ٿو:{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * جيڪي وزير سندس تخت نشيني ۾ مددگار ثابت ٿيا هئا، سي حڪومت سنڀالڻ کان پوءِ ساڻس بي ادبي سان پيش اچڻ لڳا. سندن وفاداري آزمائڻ لاءِ اشوڪ کين هڪ غيرمعمولي حڪم ڏنو ته سڀ گلن ۽ ميون وارا وڻ ڪٽي ڇڏين. جڏهن وزيرن اهو حڪم نه مڃيو ته اشوڪ ذاتي طور پنج سئو وزيرن جا سر قلم ڪرائي ڇڏيا.{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * هڪ ڏينهن باغ ۾ سير دوران اشوڪ ۽ سندس حرم جون عورتون هڪ سهڻي [[اشوڪ وڻ]] وٽان گذريون. ان منظر اشوڪ ۾ محبت جا جذبا جاڳايا، پر عورتون سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي سبب ساڻس قربت اختيار ڪرڻ ۾ دلچسپي نه رکيون. ڪجهه وقت پوءِ جڏهن اشوڪ سمهي پيو ته ناراض عورتن سندس نالي واري اشوڪ وڻ جا گل ۽ ٽاريون ڪٽي ڇڏيون. جاڳڻ کان پوءِ اشوڪ سزا طور پنهنجي پنج سئو حرم وارين عورتن کي جيئرو ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * اهڙين قتل عام وارين ڪاررواين سبب وزيراعظم [[رادھاگپت]] پريشان ٿي ويو. هن صلاح ڏني ته مستقبل جي اجتماعي قتلن لاءِ هڪ جلاد مقرر ڪيو وڃي ته جيئن بادشاهه پاڻ اهڙن ڪمن ۾ سڌو سنئون ملوث نه رهي. ان مقصد لاءِ مگڌ جي هڪ ڳوٺ جو نوجوان [[گريڪا]] مقرر ڪيو ويو، جيڪو فخر سان چوندو هو ته هو سڄي [[جمبوديپ]] جي ماڻهن کي قتل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * گريڪا بعد ۾ ''چنڊاگريڪا'' (”ظالم گريڪا“) جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس خواهش تي اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ قيد خانو تعمير ڪرايو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} هي قيد خانو ''اشوڪ جو دوزخ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ٻاهران ڏسڻ ۾ اهو خوشنما ۽ دلڪش هو، پر اندر چنڊاگريڪا قيدين تي انتهائي بي رحماڻا تشدد ڪندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=106–107}} پنجين صديءَ جي چيني سياح [[فا شيان]] لکي ٿو ته اشوڪ ذاتي طور دوزخ جو دورو ڪيو ته جيئن اتي استعمال ٿيندڙ تشدد جا طريقا سکڻ بعد انهن جهڙا طريقا ايجاد ڪري سگهي. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوان زانگ]] دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اهڙو ستون ڏٺو هو جيڪو اشوڪ جي ”دوزخ“ واري هنڌ جي نشاندهي ڪندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[مهاونس]]'' پڻ مختصر طور اشوڪ جي سخت مزاجي جو ذڪر ڪري ٿو. ان موجب، اشوڪ کي شروعاتي دور ۾ سندس برن ڪمن سبب ''چنڊاشوڪ'' چيو ويندو هو، پر ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نيڪ عملن جي ڪري کيس ''ڌرماشوڪ'' سڏيو ويو.{{sfn|Lahiri|2015|p=107}} بهرحال، اتر هندستاني روايت جي ابتڙ، سري لنڪائي متن اشوڪ جي مخصوص ظالماڻن عملن جو ذڪر نٿا ڪن، سواءِ ان دعويٰ جي ته هن پنهنجي 99 ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ ظالم ۽ خونخوار شخص طور پيش ڪرڻ واريون اهڙيون تصويرون غالباً ٻڌ ڌرمي مصنفن جي تخليق آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} انهن جو مقصد اهو ڏيکارڻ هو ته ٻڌ ڌرم اشوڪ جي زندگيءَ ۾ هڪ معجزاتي تبديلي آندي.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} هن تبديلي کي وڌيڪ ڊرامائي ۽ اثرائتو بنائڻ لاءِ اهڙين روايتن ۾ اشوڪ جي اڳوڻي ظلم ۽ بعد واري مذهبي نيڪي ٻنهي کي مبالغي سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Charles1962">{{cite book | author=Charles Drekmeier | title=Kingship and Community in Early India | url=https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek | url-access=registration | access-date=30 October 2012 | year=1962 | publisher=Stanford University Press | lccn=62-9565 | pages=[https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek/page/173 173] }}</ref> == ڪلنگا جي جنگ ۽ ٻڌ ڌرم ۾ تبديلي == {{Main|ڪلنگا جي جنگ}} [[File:Kanaganahalli inscribed panel portraying Asoka (perspective).jpg|thumb|[[ڪناگن هلي]] مان مليل نقش ٿيل پينل، جنهن ۾ اشوڪ ۽ سندس راڻيون ڏيکاريل آهن. [[برهمي لپي]] ۾ "راجا اشوڪ" لکيل آهي، پهرين کان ٽئين صدي عيسوي.<ref>{{cite book |title=Indian Archaeology 1997–98 |publisher=ASI |page=Plate 72 |url=http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |access-date=22 January 2020 |archive-date=22 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122082556/http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |url-status=live }}</ref>]] اشوڪ جي لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي اٺين سال [[ڪلنگا]] واري علائقي کي فتح ڪيو. جنگ دوران ٿيل وڏي تباهي ۽ خونريزي سبب هن کي تشدد تي پڇتاءُ ٿيو، ۽ ايندڙ سالن ۾ هو آهستي آهستي ٻڌ ڌرم ڏانهن مائل ٿيو.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} [[اشوڪ جي فرمانن]] مان پٿريلي فرمان نمبر 13 بادشاهه جي گهري افسوس جو اظهار ڪري ٿو: {{Blockquote |text=ڪلنگا جي فتح کان پوءِ، سندس مقدس عظمت واري بادشاهه ۾ ڌرم جي حفاظت، ڌرم سان محبت ۽ ڌرم جي تبليغ جو وڏو جذبو پيدا ٿيو. ڪلنگا جي فتح تي سندس دل ۾ گهرو افسوس پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن اڳ ۾ آزاد ملڪ جي فتح دوران ماڻهن جو قتل، موت ۽ قيد ٿيڻ لازمي هوندو آهي. اها ڳالهه سندس مقدس عظمت لاءِ وڏي ڏک ۽ پشيماني جو سبب بڻجي. |source=<ref name="Wikisource Smith">{{cite Wikisource |wslink=Asoka - the Buddhist Emperor of India/Chapter 4 |title=Asoka: The Buddhist Emperor of India |last=Smith |first=Vincent |author-link=Vincent Arthur Smith |year=1920 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=185}}</ref> }} ٻئي طرف، سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي اٺين سال تائين اڳ ئي هڪ پڪو ٻڌ ڌرمي هو. ان روايت مطابق هو چوٿين سال ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيو ۽ پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ 84,000 وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائون ڪلنگا جي مهم جو ذڪر ئي نٿيون ڪن.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} سري لنڪائي روايت جي بنياد تي ڪجهه محقق، جهڙوڪ ايگرمونٽ، سمجهن ٿا ته اشوڪ ڪلنگا جي جنگ کان ''اڳ'' ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} هن نظريي جي مخالفت ڪندڙ چون ٿا ته جيڪڏهن اشوڪ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هو ته پوءِ هن اهڙي خونريز جنگ ڇو وڙهي؟ ايگرمونٽ ان جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته اشوڪ شايد "[[وچولي واٽ]]" جي پنهنجي تشريح رکندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=33}} پراڻن ليکڪن مان ڪجهه جو خيال هو ته اشوڪ جنگ کان پوءِ اوچتو ۽ ڊرامائي انداز ۾ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب ڪلنگا جي الحاق کان پوءِ هو ڌرم ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿيو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن اشوڪ جنگ کان پوءِ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو، تڏهن به لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اها تبديلي اوچتو نه پر تدريجي عمل هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} پنهنجي حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل هڪ ننڍڙي پٿريلي فرمان ۾ اشوڪ لکي ٿو ته هو ٻن اڍائي سالن کان وڌيڪ عرصي کان ''[[اُپاسڪ]]'' (عام ٻڌ ڌرمي پيروڪار) هو، پر شروعاتي عرصي ۾ گهڻي اڳڀرائي نه ڪري سگهيو. آخري هڪ سال دوران هو سنگهه جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ ٻڌ ڌرم جو وڌيڪ سرگرم پيروڪار بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} === ڪلنگا جي جنگ === اشوڪ جي وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب، هن تخت نشيني کان اٺ سال پوءِ ڪلنگا فتح ڪيو. فرمان موجب: * جنگ دوران 100,000 ماڻهو ۽ جانور مارجي ويا. * ان کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. * 150,000 ماڻهو ۽ جانور قيدي بڻائي کڻي ويا ويا. اشوڪ لکي ٿو ته انهن مصيبتن تي پڇتاءُ ئي کيس ڌرم جي عمل ۽ تبليغ ڏانهن وٺي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هو اعلان ڪري ٿو ته هاڻي ڪنهن ملڪ جي فتح دوران ٿيندڙ قتل، موت ۽ جلاوطني کيس انتهائي دردناڪ ۽ افسوسناڪ لڳي ٿي. خاص طور تي مذهبي ماڻهن ۽ گهريلو زندگي گذاريندڙ ماڻهن جي تڪليف کيس وڌيڪ ڏکوئيندڙ محسوس ٿئي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هي فرمان [[ايراگوڊي]]، [[گرنار]]، [[ڪالسي]]، [[مانسهره]]، [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[قنڌار]] سميت ڪيترن هنڌن تي مليو آهي.{{sfn|Guruge|1995|p=37}} پر حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته ڪلنگا واري علائقي ۾ موجود اشوڪ جي لکتن مان فرمان 13 ۽ 14 غائب آهن. انهن جي جاءِ تي ٻه الڳ فرمان آهن، جن ۾ اشوڪ جي پشيماني جو ڪو ذڪر ناهي. ممڪن آهي ته اشوڪ ڪلنگا جي ماڻهن آڏو اهڙي اعتراف کي سياسي طور مناسب نه سمجهيو هجي.{{sfn|Thapar|1995|pp=30–31}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ بيان ڪيل جنگ جا انگ اکر ۽ نتيجا ڪنهن حد تائين مبالغو هجن، ته جيئن پري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن تي اثر پوي، جيڪي انهن دعوائن جي تصديق نٿي ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=56}} قديم ذريعا اشوڪ جي ڪنهن ٻي وڏي فوجي مهم جو ذڪر نٿا ڪن، جيتوڻيڪ سورهين صديءَ جي عالم [[تاراناٿ]] دعويٰ ڪري ٿو ته اشوڪ سڄي [[جمبوديپ]] کي فتح ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} === ٻڌ ڌرم سان پهريون رابطو === {{multiple image |perrow=1 |total_width=300 |caption_align=center |align=right |direction=horizontal |image1=Vajrasana, early 20th century.jpg |caption1='''[[وجراسڻ، بودھ گيا|وجراسڻ]]''' يا "ٻڌ جي روشن خياليءَ جو تخت"، [[مهابودھي مندر]]، [[بودھ گيا]]. اشوڪ اهو تخت ٻڌ جي روشن خياليءَ واري هنڌ جي يادگار طور تعمير ڪرايو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=300–302}}<ref>"Ashoka did build the Diamond Throne at Bodh Gaya to stand in for the Buddha and to mark the place of his enlightenment" in {{cite book |last1=Ching |first1=Francis D. K. |last2=Jarzombek |first2=Mark M. |last3=Prakash |first3=Vikramaditya |title=A Global History of Architecture |date=23 March 2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-98160-3 |page=570 |url=https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |language=en |access-date=7 March 2021 |archive-date=23 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523153935/https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |url-status=live }}</ref> |image2=Vajrasana with side panels (3rd century BCE). Bodh Gaya.jpg |caption2=وجراسڻ جا نقش نگاري وارا حصا، ٽين صدي ق.م. }} اشوڪ جي ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيڻ بابت مختلف ذريعا مختلف روايتون پيش ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} سري لنڪائي روايت موجب، اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] [[برهمڻ ڌرم]] جو پوئلڳ هو، جڏهن⁠تہ سندس ماءُ ڌرما [[آجيواڪ]] فرقو اختيار ڪيو هو.{{sfn|Guruge|1995|p=42}} ''[[سمنت پاساديڪا]]'' موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي شروعاتي ٽن سالن دوران غير ٻڌ ڌرمي فرقن جو پيروڪار رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=43}} سري لنڪائي متنن مطابق اشوڪ روزانو دان وٺندڙ برهمڻن جي روش کان مطمئن نه هو. سندس درٻارين آجيواڪ ۽ [[جيني ڌرم|نگنٿ]] استادن کي به پيش ڪيو، پر اهي به کيس متاثر نه ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} ''[[ديپاونس]]'' مطابق اشوڪ ڪيترن غير ٻڌ ڌرمي مذهبي اڳواڻن کي محل ۾ گهرايو ۽ وڏا انعام ڏنا، اميد ڪندي ته اهي سندس هڪ سوال جو جواب ڏيندا. پر ڪو به مطمئن ڪندڙ جواب نه ڏئي سگهيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هڪ ڏينهن اشوڪ [[پاٽلي پتر]] جي رستي تي هڪ نوجوان ٻڌ ڌرمي راهب [[نگروڌ]] (نياگروڌ) کي ڏٺو، جيڪو ڀڪشا لاءِ نڪتل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} نگروڌ دراصل اشوڪ جو ڀائيٽو هو، جيتوڻيڪ اشوڪ پاڻ ان حقيقت کان اڻواقف هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} هو اشوڪ جي وڏي ڀاءُ [[سُمانا]] جو وفات کان پوءِ ڄاول پٽ هو، جنهن کي اشوڪ تخت جي جنگ دوران قتل ڪرائي ڇڏيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=34}} اشوڪ نگروڌ جي پُرسڪون، بيخوف ۽ سنجيده شخصيت کان متاثر ٿيو ۽ کيس پنهنجي ڌرم بابت ٻڌائڻ لاءِ چيو. جواب ۾ نگروڌ کيس ''اپّماد'' (هوشياري، سجاڳي ۽ سنجيدگي) بابت وعظ ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هي وعظ اشوڪ تي ايترو اثرانداز ٿيو جو هن نگروڌ کي 400,000 چاندي جا سڪا ۽ روزانو اٺ حصا چانور ڏيڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ان کان پوءِ اشوڪ هڪ ٻڌ ڌرمي ''[[اُپاسڪ]]'' بڻجي ويو ۽ [[ڪڪُٽارام]] وهار وڃڻ لڳو. اتي هن جي ملاقات مشهور ٻڌ راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] سان ٿي، جنهن کان پوءِ هو ٻڌ ڌرم سان وڌيڪ وابسته ٿي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} هن ڪهاڻي جي تاريخي صداقت يقيني ناهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ممڪن آهي ته اشوڪ جي هڪ قابل استاد جي ڳولا واري هيءَ روايت ان ڳالهه جي وضاحت لاءِ بيان ڪئي وئي هجي ته هن [[جيني ڌرم]] اختيار ڇو نه ڪيو، جيڪو پڻ عدم تشدد ۽ همدردي جو درس ڏيندو هو. اها روايت ظاهر ڪري ٿي ته اشوڪ صرف ڪنهن مخصوص عقيدي جي ڳولا ۾ نه هو، بلڪه هڪ اهڙي روحاني استاد جي تلاش ۾ هو، جيڪو کيس مطمئن ڪري سگهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=108}} سري لنڪائي روايت وڌيڪ ٻڌائي ٿي ته اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ٻڌ راهب بڻيو ۽ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] ٻڌ راهبه بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''[[ديوياوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت اشوڪ جي تبديليءَ کي ٻڌ راهب [[سمُدرا]] سان منسوب ڪري ٿي، جيڪو اڳ ۾ شراوستي جو واپاري هو. هن روايت موجب سمُدرا کي اشوڪ جي مشهور "دوزخ" ۾ قيد ڪيو ويو، پر هن پنهنجي غيرمعمولي روحاني قوتن (''[[اِدّهي]]'') جي مدد سان پاڻ کي بچائي ورتو. جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هو سمُدرا وٽ پهتو ۽ سندس ڪيترن ئي معجزن کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ هن ٻڌ ڌرم قبول ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت آهي، جنهن مطابق سمُدرا واپاري جو پٽ هو ۽ جڏهن اشوڪ سان مليو تڏهن فقط 12 سالن جو هو. اهو بيان غالباً نگروڌ واري ڪهاڻي کان متاثر آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} ''آ-يو-وانگ-چوان'' مطابق هڪ ستن سالن جي ٻڌ ٻار اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ڏانهن آندو. هڪ ٻي ڪهاڻي موجب 500 [[برهمڻ]] اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ۾ دلچسپي وٺڻ سبب تنگ ڪندا هئا. پوءِ اهي معجزاتي طور [[ڀِڪشو]] بڻجي [[ڪڪُٽارام]] وهار ۾ رهڻ لڳا، جتي اشوڪ سندن ملاقات لاءِ ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} اشوڪ جي تخت نشينيءَ وقت هندستان جي مختلف علائقن ۾ ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي مرڪز اڳ ئي موجود هئا. اهو واضح ناهي ته ٻڌ سنگهه جي ڪهڙي شاخ اشوڪ تي سڀ کان وڌيڪ اثرانداز ٿي، پر سندس گاديءَ واري شهر [[پاٽلي پتر]] جي ٻڌ برادري هڪ مضبوط اميدوار سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} هڪ ٻيو اهم مرڪز [[مهابودھي مندر]] هو. وڏي پٿريلي فرمان نمبر 8 مان معلوم ٿئي ٿو ته اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي. ان کان علاوه، حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل ننڍڙي پٿريلي فرمان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ ٻڌ ڌرم جو سرگرم پوئلڳ بڻجي چڪو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}}{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان پوءِ جي حڪومت == === اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير === [[File:Sanchi2.jpg|thumb|[[سانچي]] جو اسٽوپ. مرڪزي اسٽوپ موريا دور ۾ تعمير ٿيو، بعد ۾ [[شونگ خاندان]] جي دور ۾ وڌايو ويو، جڏهن⁠ته سينگاريل دروازا [[ساتواهن خاندان]] جي دور سان تعلق رکن ٿا.]] ''[[مهاونسا]]'' ۽ ''[[اشوڪاوادان]]'' ٻنهي موجب اشوڪ 84,000 اسٽوپا يا وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Strong|1995|pp=154–155}} ''مهاونسا'' مطابق اها تعميري سرگرمي سندس حڪومت جي پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ گوتم ٻڌ جي اٺن مقدس تبرڪن مان ست گڏ ڪيا ۽ انهن کي سون، چاندي، [[ڪرائيسوبيرل|ٻليءَ جي اک]] ۽ بلور جي 84,000 صندوقن ۾ محفوظ ڪرايو. هن حڪم ڏنو ته زمين تي انهن سڀني شهرن ۾، جتي آبادي هڪ لک يا ان کان وڌيڪ هجي، 84,000 اسٽوپا تعمير ڪيا وڃن. [[ڪڪُٽارام]] وهار جي بزرگ راهب يَشس کي هن ٻڌايو ته سندس خواهش آهي ته سڀئي اسٽوپا هڪ ئي ڏينهن ۾ مڪمل ٿين. يَشس چيو ته هو سج کي پنهنجي هٿ سان ڍڪي مڪمل ٿيڻ جو اشارو ڏيندو. جڏهن هن ائين ڪيو ته سڀئي 84,000 اسٽوپا هڪ ئي وقت تي مڪمل ٿي ويا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} ''مهاونسا'' موجب اشوڪ 84,000 ''وهار'' (خانقاهون) تعمير ڪرايون ته جيئن ٻڌ جا تبرڪ انهن ۾ رکيا وڃن.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''اشوڪاوادان'' وانگر ''مهاونسا'' پڻ ٻڌ جي تبرڪن جي گڏ ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿي، پر ان کي تعميراتي سرگرمين سان نٿي جوڙي.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''مهاونسا'' ٻڌائي ٿي ته اشوڪ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ جو فيصلو تڏهن ڪيو جڏهن [[موگگلي پُت تِسّا]] کيس ٻڌايو ته ٻڌ جي ڌرم جا 84,000 حصا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=159}} اشوڪ پاڻ [[اشوڪارام]] وهار جي تعمير شروع ڪرائي ۽ ماتحت بادشاهن کي ٻين وهارن جي تعمير جو حڪم ڏنو. ٿيرا اندگُتّا جي معجزاتي قوتن جي مدد سان اشوڪارام مڪمل ٿيو، ۽ ساڳئي ڏينهن مختلف شهرن مان 84,000 وهارن جي مڪمل ٿيڻ جون خبرون پهتيون.{{sfn|Strong|1995|p=155}} هيٺين اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير روايتي طور اشوڪ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي:{{citation needed|date=November 2019}} * [[سانچي]]، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ڌاميڪ اسٽوپ]]، [[سارناتھ]]، [[اتر پرديش]]، ڀارت * [[مهابودھي مندر]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[بارابار غارون]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[نالندا مهاويهار]] (ڪجهه حصا جهڙوڪ ساريپُتّا اسٽوپ)، [[بيهار]]، ڀارت * [[تڪششيلا]] يونيورسٽي (ڪجهه حصا جهڙوڪ [[ڌرماراجيڪا اسٽوپ]] ۽ ڪنالا اسٽوپ)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀير ٽِلو]] (ٻيهر تعمير ٿيل)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀرهُت]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ديور ڪوٺار]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[بُٽڪارا اسٽوپ]]، [[سوات]]، پاڪستان * [[سناٽي]] اسٽوپ، [[ڪرناٽڪ]]، ڀارت * [[مير رڪن اسٽوپ]]، [[نواب شاهه]]، پاڪستان {| class="wikitable" style="margin:0 auto; text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | سانچي ۾ اشوڪي اسٽوپ |- ! style="background:#EAF4FC;" | ابتدائي شڪل ! style="background:#EAF4FC;" | موجوده آثار |- | [[File:Sanchi Great Stupa Mauryan configuration.jpg|250px]]<br /> موريا سلطنت جي دور (تقريباً 260 ق.م) ۾ عظيم اسٽوپ ۽ [[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪي ٿنڀي]] جي اندازي مطابق بحالي. | <gallery mode="packed" heights="180px"> File:Ashokan Pillar - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4361.JPG|ڏاکڻي دروازي ڀرسان چمڪدار پٿر مان ٺهيل [[اشوڪي ٿنڀو]] جا باقيات. File:Minor Pillar Edict of Ashoka at Sanchi.jpg|سانچي ۾ اشوڪ جو [[ننڍو ٿنڀي وارو فرمان]]. File:Ashoka pillar remains near Southern Gateway Stupa 1 Sanchi.jpg|ڏاکڻي دروازي ڀرسان اشوڪي ٿنڀي جي باقي بچيل ڏنڊي جا آثار. File:Sanchi capital right side view.jpg|ٿنڀي جي چوٽيءَ جو پاسائتو منظر. [[سانچي آثار قديمه ميوزيم]].<ref name="p.25-28 Ashoka pillar">Described in Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 pp. 25-28 Ashoka pillar].</ref> </gallery> |} === اشوڪ جا ٿنڀا === [[اشوڪ جا ٿنڀا]] (''Pillars of Ashoka'') هڪ ئي پٿر مان ٺهيل وڏن ٿنڀن جو سلسلو آهي، جيڪي سڄي [[برصغير]] ۾ پکڙيل آهن. اهي ٿنڀا ٽين صدي ق.م ۾ [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ اعظم]] (تقريباً 268–232 ق.م) تعمير ڪرايا يا انهن تي [[اشوڪ جا فرمان]] نقش ڪرايا ويا.{{refn|name=HR|{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |journal=History of Religions |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256}}}} اشوڪ پنهنجي انهن ٿنڀن لاءِ ''ڌمّ ٿمڀا'' (''Dhaṃma Thaṃbhā'') جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي معنيٰ آهي "ڌرم جا ٿنڀا".<ref name="archive.org">{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |page=132 |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch}}</ref><ref>{{cite book |last=Skilling |first=Peter |title=Mahasutras |date=1998 |publisher=Pali Text Society |isbn=9780860133209 |page=453}}</ref> هي ٿنڀا [[ڀارت جي تعميراتي فن]] جا اهم يادگار آهن، جن مان گهڻن تي موريا دور جي مشهور چمڪدار پالش (''Mauryan Polish'') موجود آهي. اشوڪ جا لڳ ڀڳ ويهه ٿنڀا اڄ تائين باقي آهن، جن مان ڪيترن تي سندس فرمان نقش ٿيل آهن. جانورن واريون چوٽيون (''Capitals'') رکندڙ ٿنڀن مان فقط چند مڪمل نمونا بچيا آهن، جن جو تعداد ست سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="auto">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=l3s9BAAAQBAJ&pg=PA123|title=The Return of the Buddha: Ancient Symbols for a New Nation|page=123|publisher=Routledge|author=Himanshu Prabha Ray|isbn=9781317560067|date=7 August 2014}}</ref> ٻه ٿنڀا [[فيروز شاهه تغلق]] طرفان [[دهلي سلطنت]] جي دور ۾ دهلي منتقل ڪيا ويا.<ref>India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200, Burjor Avari Routledge, 2016, p. 139.</ref> بعد ۾ ڪجهه ٻيا ٿنڀا [[مغل سلطنت]] جي حڪمرانن پڻ منتقل ڪرايا، جڏهن⁠ته انهن مان ڪيترين جانورن واريون چوٽيون الڳ ڪيون ويون.{{sfn|Krishnaswamy|pp=697–698}} هي ٿنڀا عام طور تي 12 کان 15 ميٽر اوچا هوندا هئا ۽ سندن وزن 50 ٽن تائين پهچندو هو. انهن کي ڪڏهن ڪڏهن سوين ميل پري کان ڇڪي انهن هنڌن تائين آندو ويندو هو جتي کين نصب ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html|title=KING ASHOKA: His Edicts and His Times|website=www.cs.colostate.edu|access-date=29 October 2017}}</ref> انهن ٿنڀن جي چوٽيءَ تي نفيس سنگتراشي سان سينگاريل جانورن جون مورتيون لڳل هونديون هيون، جن مان ڪيترائي نمونا اڄ تائين محفوظ آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | اشوڪي ٿنڀن جون مشهور چوٽيون |- | <gallery mode="packed" heights="200"> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India 2007-01-29.jpg|[[ويسالي]] جو شير File:Elephant capital Sankasya.jpg|[[سنڪسا]] جو هاٿي File:Rampurva bull in Presidential Palace high closeup.jpg|[[رامپوروا]] جو ڏاند (اصل نمونو) File:Lauria Nandangarh lion.jpg|[[لوريا نندنگڙهه]] جو شير File:Lion Capital - Chunar Sandstone - Circa 3rd Century BCE - Rampurva - ACCN 6298-6299 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4432.JPG|[[رامپوروا]] جو شير File:Sanchi capital right side view.jpg|[[سانچي]] جون چار شيرن واريون چوٽيون، جن جي مٿان شايد ڌرم چڪر هوندو File:Sarnath capital.jpg|[[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]]، [[سارناتھ]] </gallery> |} اشوڪي ٿنڀن مان سڀ کان مشهور [[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]] آهي، جيڪو [[سارناتھ]] مان مليو. ان ۾ چار شير هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن ۽ هي اڄ [[ڀارت]] جو سرڪاري قومي نشان پڻ آهي. هي ٿنڀا صرف حڪومتي فرمانن جا ذريعو نه هئا، پر اشوڪ جي ''ڌمّ'' واري پاليسي، اخلاقي تعليم، مذهبي رواداري ۽ سلطنت جي وحدت جا علامتي نشان پڻ هئا. === ڌرم جي تبليغ === اشوڪ جي پٿريلي فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنهنجي حڪومت جي اٺين ۽ نائين سال دوران هن [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، ''ڌرم'' جي تبليغ شروع ڪئي ۽ سماجي ڀلائيءَ جا ڪيترائي ڪم سرانجام ڏنا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} انهن فلاحي قدمن ۾ انسانن ۽ جانورن لاءِ علاج جون سهولتون قائم ڪرڻ، دوائن وارا ٻوٽا پوکرائڻ، رستن جي ڪنارن تي کوهه کوٽائڻ ۽ وڻ لڳائڻ شامل هئا. اهي ڪم پاڙيسري رياستن جهڙوڪ [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ستيہ پتر]]، [[تامراپرني]] ۽ يوناني بادشاهه [[انطيوڪس]] جي سلطنت تائين به ڪيا ويا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} فرمانن موجب پنهنجي حڪومت جي ڏهين ۽ يارهين سال دوران اشوڪ [[ٻڌ سنگهه]] جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ سڄي سلطنت جو هڪ ڊگهو دورو ڪيو، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ 256 ڏينهن جاري رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي ٻارهين سال تائين اشوڪ ''ڌرم'' جي تبليغ لاءِ فرمان نقش ڪرائڻ شروع ڪيا. هن پنهنجن عملدارن (''راجوڪ'' ۽ ''پرديشڪ'') کي حڪم ڏنو ته هو هر پنجن سالن بعد پنهنجي علائقن جو دورو ڪري ماڻهن کي ''ڌرم'' بابت تعليم ڏين ۽ انتظامي جاچ به ڪن.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} اڳئين سال هن ''ڌرم مها ماتر'' نالي نئون عهدو قائم ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي چوڏهين سال ۾ اشوڪ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي توسيع جو حڪم ڏنو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} === ٽيون ٻڌ ڪائونسل === {{Main|Third Buddhist council}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ ٻڌ برادريءَ ۾ تمام اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} هن روايت مطابق اشوڪ وڏي پيماني تي ڀڪشوئن جي سار سنڀال شروع ڪئي. سندس سخاوت سبب ڪيترائي غير حقيقي ۽ بدعقيده ماڻهو به سنگهه ۾ شامل ٿي ويا. نتيجي ۾ حقيقي ٻڌ ڀڪشو انهن سان گڏ مذهبي رسم ''اوپوسٿ'' ادا ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ لڳا، جنهن سبب ستن سالن تائين اها رسم نه ٿي سگهي.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} اشوڪ انهن جعلي ڀڪشوئن کي هٽائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هڪ حد کان وڌيڪ جوشيلن وزيرن ڪجهه حقيقي ڀڪشو به قتل ڪري ڇڏيا. پوءِ اشوڪ بزرگ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]] کي دعوت ڏني ته جيئن هو غير ٻڌ ماڻهن کي [[پاٽلي پتر]] جي خانقاهه مان خارج ڪري.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} انهيءَ عمل دوران 60,000 ڀڪشو بدعقيديءَ جي الزام هيٺ سنگهه مان خارج ڪيا ويا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان کان پوءِ ''اوپوسٿ'' ٻيهر منعقد ٿيو ۽ موگلي پُت تِسّا اشوڪ جي حڪومت جي سترهين سال ۾ [[ٽيون ٻڌ ڪائونسل]] منعقد ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} هن ڪائونسل دوران ''[[ڪٿاوتٿو]]'' نالي ڪتاب مرتب ڪيو ويو، جنهن ۾ ٿيراوادي عقيدي جي ڪيترن نقطن جي وضاحت ۽ توثيق ڪئي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر موجود نه آهي، جنهن سبب ڪيترن مؤرخن ٽئين ٻڌ ڪائونسل جي تاريخي حيثيت تي سوال اٿاريا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} [[File:Nava Jetavana Temple - Shravasti - 014 King Asoka at the Third Council (9241725897).jpg|thumb|اشوڪ ۽ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]]، [[ٽئين ٻڌ ڪائونسل]] دوران. نوا جيتاون، [[شراوستي]].]] مؤرخ [[رچرڊ گومبرچ]] جو خيال آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ هن واقعي جو ذڪر نه هئڻ ان کي مڪمل طور غير تاريخي ثابت نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جا ڪيترائي فرمان وقت سان گڏ گم ٿي چڪا آهن.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} گومبرچ وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته اشوڪ جا فرمان واضح ڪن ٿا ته هو سنگهه جي "اتحاد ۽ پاڪيزگي" برقرار رکڻ ۾ گهري دلچسپي رکندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|pp=8–9}} مثال طور، سندس ''ننڍي پٿريلي فرمان نمبر 3'' ۾ سنگهه جي ميمبرن کي ڪجهه مخصوص مذهبي متن پڙهڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي. ساڳئي طرح [[سانچي]]، [[سارناتھ]] ۽ [[ڪوسامبي]] مان مليل فرمانن ۾ اشوڪ اختلاف پيدا ڪندڙ ڀڪشوئن کي سنگهه مان خارج ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو ۽ سنگهه جي اتحاد ۽ ترقي جي خواهش ظاهر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}}{{sfn|Guruge|1995|p=45}} اٺين صديءَ جي ٻڌ ياتري [[ئي جِنگ]] به اشوڪ بابت هڪ ٻي روايت بيان ڪري ٿو. هن مطابق [[بمبسار]] بادشاهه، جيڪو گوتم ٻڌ جو همعصر هو، خواب ۾ ڪپڙي جا 18 ٽڪرا ۽ هڪ لٺ ڏٺا. ٻڌ ان خواب جي تشريح ڪندي ٻڌايو ته سندس وفات کان پوءِ سندس تعليم 18 مختلف مڪتبن ۾ ورهائجي ويندي ۽ هڪ بادشاهه اشوڪ انهن کي ٻيهر متحد ڪندو.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} === ٻڌ مشنون === سري لنڪا جي روايت مطابق [[موگلي پُت تِسّا]] تقريباً 250 ق.م ۾ ٻڌ ڌرم جي تبليغ لاءِ نَوَ مشنون سرحدي علائقن ڏانهن موڪليون.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} هن روايت موجب اهي مشنون سڌو سنئون اشوڪ نه پر موگلي پُت تِسّا موڪليون، جيتوڻيڪ اشوڪ انهن جو سرپرست هو. هر مشن ۾ پنج ڀڪشو شامل هئا ۽ انهن جي اڳواڻي هڪ بزرگ ڀڪشو ڪندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} سري لنڪا ڏانهن اشوڪ پنهنجو پٽ [[مهندا]] موڪليو، جنهن سان گڏ اٿّيا، اُتّيا، سمبلا ۽ ڀدراسالا پڻ شامل هئا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} موگلي پُت تِسّا جي مدد سان اشوڪ ٻڌ مبلغن کي [[ڪشمير]]، [[گنڌارا]]، [[هماليه]]، يوناني علائقن، [[مهاراشٽر]]، [[سُوورن ڀومي]] ۽ [[سري لنڪا]] ڏانهن موڪليو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7;" | اشوڪ جي دور جون مشهور ٻڌ مشنون ! مبلغ ! منزل |- | [[مهندا]] | [[سري لنڪا]] |- | مجهنتيڪ | [[ڪشمير]] ۽ [[گنڌارا]] |- | مهاديو | مهيسا منڊل (شايد موجوده [[ميسور]]) |- | رڪّھتا | وناواسا |- | ڌمّ رڪّھتا (يوناني) | اپرانتڪ (اولهه هندستان) |- | مها ڌمّ رڪّھتا | [[مهاراشٽر]] |- | مها رڪّھتا | يوناني ملڪ |- | مجهم | [[هماليه]] |- | سونا ۽ اُتّرا | [[سُوورن ڀومي]] |} روايت موجب اشوڪ جي حڪومت جي اوڻيهين سال ۾ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] سري لنڪا وئي، جتي هن ٻڌ راهبن جي عورتن واري جماعت قائم ڪئي ۽ ساڻس گڏ مقدس [[بودهي وڻ]] جي هڪ شاخ پڻ کڻي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Strong|1995|p=144}} اشوڪ جي پنهنجن فرمانن ۾ به انهن مشنن جو سڌو سنئون بيان موجود ناهي. البت سندس حڪومت جي اوڻيهين سال بابت فقط ايترو ذڪر ملي ٿو ته هن [[خالاتيڪا غار]] تپسوين کي برساتي موسم ۾ رهائش لاءِ عطا ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} سندس ٿنڀن وارن فرمانن مان معلوم ٿئي ٿو ته ايندڙ سال هن [[لمبني]] (گوتم ٻڌ جي جنم ڀومي) ۽ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي زيارت ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''پٿريلي فرمان نمبر 13'' ۾ اشوڪ دعويٰ ڪري ٿو ته هن پنج بادشاهن ۽ ٻين ڪيترن ملڪن ڏانهن پيغام موڪلي ''ڌرم جي فتح'' حاصل ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته ڇا اهي سفارتون ئي اهي ٻڌ مشنون هيون جن جو ذڪر ٻڌ تاريخن ۾ ملي ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} ڪجهه ماهر، جهڙوڪ [[ايتين لاموٽ]]، سمجهن ٿا ته فرمانن ۾ ذڪر ٿيل ''ڌرم'' جا مبلغ لازمي طور ٻڌ ڀڪشو نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جو ''ڌرم'' ۽ ''ٻڌ مت'' مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا.{{sfn|Gombrich|1995|pp=10–11}} ٻيا ماهر، جهڙوڪ [[ايرخ فرائووالنر]] ۽ [[رچرڊ گومبرچ]]، انهن مشنن کي تاريخي حقيقت سمجهن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=11}} آثار قديمه مان به ڪجهه ثبوت ملن ٿا. ''وِنَي نِدان'' ۾ ذڪر ٿيل پنجن ڀڪشوئن مان ٽن جا نالا [[ڀلسا]] (ويجهو [[وديشا]]) مان مليل تبرڪن جي صندوقن تي لکيل مليا آهن، جيڪي ٻي صدي ق.م جي شروعاتي دور سان تعلق رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} ڪيترن مؤرخن جو خيال آهي ته ٻڌ مت جي وڏي مذهب طور اڀرڻ ۾ اشوڪ جي سرپرستي اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Thapar|1995|p=32}} بهرحال، آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اتر اولهه هندستان ۽ ڏکڻ هندستان ۾ ٻڌ مت جي واڌ ويجهه جو وڏو سبب واپاري، زميندار، ڪاريگر ۽ واپاري جماعتون هيون، جن ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي ادارن جي مالي مدد ڪئي.{{sfn|Thapar|1995|p=36}} == ٻڌ ڌرم جي ڦهلاءَ ۾ ڪردار == {{Main|اشوڪ جا فرمان}} اشوڪ جي لکتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنهنجي حڪومت جي نائين کان يارهين سال جي وچ واري عرصي ۾ هن ڌرم جي تبليغ لاءِ باقاعده قدم کڻڻ شروع ڪيا. هو شڪار ۽ تفريحي سفرن بدران ''ڌمّ ياترا'' (ڌرمي سفر) ڪرڻ لڳو، جن جو مقصد ماڻهن سان ملڻ، کين اخلاقي تعليم ڏيڻ ۽ سماجي ڀلائي جا ڪم ڏسڻ هو.{{sfn|Thapar|1995|pp=21–22}} هن جانورن جي ذبح تي پابنديون وڌيون، انسانن ۽ جانورن لاءِ علاج جا انتظام ڪرايا، کوهه کوٽايا، وڻ لڳرايا ۽ رستن تي آرام گاهون ٺهرائيون.{{sfn|Guruge|1995|pp=67–70}} == ٻڌ ڌرم جي سرپرستي ۽ ڌمّ جي پاليسي == اشوڪ جي فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ٻڌ ڌرم کي ذاتي طور اختيار ڪرڻ باوجود پنهنجي سلطنت تي ڪنهن هڪ مذهب کي زبردستي لاڳو ڪرڻ جي ڪوشش نه ڪئي. هن پنهنجي لکتن ۾ بار بار ''ڌمّ'' (دھرم) جو ذڪر ڪيو آهي، جيڪو صرف ٻڌ ڌرم تائين محدود نه هو، بلڪه اخلاقي زندگي، والدين جي عزت، استادن جي احترام، سچائي، رحم، عدم تشدد، مذهبي رواداري ۽ رعيت جي ڀلائي جهڙن اصولن تي مشتمل هو.{{sfn|Thapar|1995|pp=22–25}} اشوڪ اعلان ڪيو ته مختلف مذهبي فرقن جي وچ ۾ احترام ۽ هم آهنگي هئڻ گهرجي. سندس نظر ۾ پنهنجي مذهب جي تعريف ۽ ٻين مذهبن جي توهين ڪرڻ صحيح عمل نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي رويي سان پنهنجو ئي مذهب نقصان کائيندو آهي.{{sfn|Thapar|1995|pp=25–26}} هن ''ڌمّ مها ماترا'' نالي خاص عملدار مقرر ڪيا، جن جو ڪم رعيت جي اخلاقي ڀلائي، مختلف مذهبي برادرين جي نگراني، قيدين جي حالت بهتر ڪرڻ ۽ سلطنت جي مختلف حصن ۾ سماجي انصاف کي فروغ ڏيڻ هو.{{sfn|Guruge|1995|pp=71–73}} === ٽئين ٻڌ ڪائونسل === سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ ٻڌ سنگهه اندر پيدا ٿيندڙ اختلافن کي ختم ڪرڻ لاءِ [[ٽئين ٻڌ ڪائونسل]] سڏائي. اها مجلس [[پاٽلي پتر]] ۾ مشهور راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] جي صدارت هيٺ منعقد ٿي.{{sfn|Guruge|1993|pp=57–60}} روايت مطابق ڪيترائي اهڙا ماڻهو، جيڪي حقيقت ۾ ٻڌ ڌرمي نه هئا، سنگهه ۾ داخل ٿي ويا هئا ۽ غلط تعليمون ڦهلائي رهيا هئا. ڪائونسل جو مقصد صحيح تعليمات جي سڃاڻپ ۽ سنگهه جي پاڪيزگي بحال ڪرڻ هو.{{sfn|Guruge|1993|pp=60–62}} بهرحال، جديد مورخن مان ڪجهه هن ڪائونسل جي روايتي تفصيلن بابت محتاط آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جي پنهنجي لکتن ۾ ان جو سڌو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Thapar|1995|pp=33–34}} === تبليغي مشن === سري لنڪائي ٻڌ روايت موجب ٽئين ڪائونسل کان پوءِ اشوڪ مختلف علائقن ڏانهن تبليغي وفد موڪليا. انهن ۾: * [[ڪشمير]] ۽ [[گنڌارا]] * [[هماليا]] جا علائقا * [[اپرانت]] * [[مهاراشٽر]] * [[يوناني]] علائقا * [[سري لنڪا]] شامل هئا.{{sfn|Guruge|1993|pp=63–69}} روايت موجب اشوڪ جو پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ۽ ڌيءَ [[سنگهمتّا]] سري لنڪا موڪليا ويا، جتي انهن ٻڌ ڌرم جي تبليغ ڪئي. سنگهمتّا سان گڏ [[بودهي وڻ]] جي هڪ شاخ پڻ سري لنڪا پهتي، جيڪا اڄ تائين وڏي مذهبي اهميت رکي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=52–54}} === ڌمّ ياترا === اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال کان پوءِ شاهي تفريحي سفرن جي بدران ''ڌمّ ياترا'' شروع ڪئي. انهن سفرن دوران هو رعيت سان ملندو، مذهبي شخصيتن سان گفتگو ڪندو، دان ڏيندو ۽ اخلاقي تعليمون ڦهلائيندو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=22}} هن [[ٻوڌ گيا]] جو دورو ڪيو، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} پنهنجي حڪومت جي ويهين سال اشوڪ [[لمبني]] ويو، جيڪا گوتم ٻڌ جي جنم ڀومي سمجهي وڃي ٿي. اتي هن هڪ پٿر جو ٿنڀو نصب ڪرايو ۽ علائقي تي ٽيڪس ۾ رعايت ڏني.{{sfn|Thapar|1961|pp=250–251}} === رعيت جي ڀلائي === اشوڪ پنهنجي فرمانن ۾ پاڻ کي رعيت جو ذميوار حڪمران قرار ڏئي ٿو. هو چوي ٿو ته جيئن هڪ پيءُ پنهنجي ٻارن جي خيرخواهي ڪندو آهي، تيئن هو پنهنجي رعيت جي ڀلائي چاهي ٿو.{{sfn|Guruge|1995|p=69}} هن انسانن ۽ جانورن لاءِ اسپتالن جهڙا انتظام ڪرايا؛ دوائن ۽ جڙي ٻوٽين جي پوک ڪرائي؛ رستن تي وڻ لڳرايا؛ کوهه کوٽايا؛ ۽ مسافرن لاءِ آرامگاهون تعمير ڪرايون. {{sfn|Guruge|1995|pp=67–70}} اشوڪ حڪومتي عملدارن کي به هدايت ڪئي ته هو رعيت جي شڪايتن تي هر وقت ڌيان ڏين، ايتري قدر جو جيڪڏهن بادشاهه محل ۾ هجي يا سفر ۾ هجي، تڏهن به کيس اهم معاملن کان آگاهه ڪيو وڃي.{{sfn|Thapar|1995|pp=27–28}} == آخري سال == اشوڪ جي حڪومت جي آخري سالن بابت معلومات محدود آهي. ٻڌ روايتن ۾ بيان آهي ته هن وڏي مقدار ۾ دولت سنگهه ۽ مذهبي ادارن تي خرچ ڪئي، جنهن سبب خزاني تي بار پيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=59–61}} ڪجهه روايتن مطابق سندس پوٽي [[سمپريتي]] ۽ ٻين جانشينن جي دور ۾ موريا سلطنت آهستي آهستي ڪمزور ٿيڻ لڳي.{{sfn|Thapar|1961|pp=61–63}} اشوڪ جي وفات غالباً 232 ق.م ڌاري ٿي. سندس وفات کان پوءِ موريا سلطنت ڪجهه ڏهاڪن تائين قائم رهي، پر آخرڪار ٽڪرن ۾ ورهائجي وئي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=38–39}} == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] 77wxc3xb21jbbw91ns17xvqlaeppnpn 388238 388237 2026-06-23T22:34:21Z Intisar Ali 8681 388238 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == وڌيڪ تعارف== اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اشوڪا</ref> ==پيدائش== اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]]، [[اينٽيگونس ٻيون گوناتاس]]، [[مئگاس آف سائرين]]، ۽ سڪندر (يا ته [[ايپائرس جو سڪندر ٻيون|ايپائرس]] وارو يا [[ڪرنتھ جو سڪندر]])۔{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي ({{circa|304 BCE}})۔{{sfn|Lahiri|2015|p=24}} هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} == نسب == اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Lahiri|2015|p=26}} ٻين ماخذن، جهڙوڪ [[پراڻ]] ۽ ''[[مهاونس]]'' موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه [[بندوسار]] هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[چندرگپت موريا]] هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه [[بمبسار]] سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: [[اجاتشتر]] → [[اُدايين]] → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → [[پرسينجت]] → [[نندا سلطنت|نندا]]۔{{sfn|Strong|1989|p=204}} سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو [[تاراناٿ]]، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Thapar|1961|p=9}} اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[اشوڪ جي ماءُ]] چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.{{sfn|Strong|1989|pp=204–205}} ''اشوڪاوادان'' ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،{{sfn|Lahiri|2015|p=323|ps=:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."}} پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.{{sfn|Lahiri|2015|p=31}} مثال طور: * ''اشوڪاوادان مالا'' ۾ سندس نالو '''سُڀدرانگي''' ڏنو ويو آهي۔{{sfn|Guruge|1993|p=19}}{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''وامسٿاپڪاسني'' يا ''مهاونس ٽيڪا''، جيڪا ''مهاونس'' تي هڪ شرح آهي، کيس '''ڌرم''' (پالي ۾ ''ڌمّ'') سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا [[ڪشتريه]] خاندان سان واسطو رکندي هئي۔{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''[[ديوياوادان]]'' جي هڪ روايت ۾ کيس '''جنپد ڪلياني''' سڏيو ويو آهي۔{{sfn|Singh|2008|p=332}} عالم [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]] موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.{{sfn|Guruge|1993|p=19}} ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[ايپين]] موجب، [[چندرگپت موريا]] يوناني حڪمران [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=20}} == شهزادي جي حيثيت ۾ == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 500 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Mauryan ruins of pillared hall at Kumrahar site of Pataliputra ASIEC 1912-13.jpg | caption1 = [[پاٽلي پتر]] جي ڪمراهار ماڳ تي ستونن واري هال جا آثار | image2 = Pataliputra_capital_(volume).jpg | caption2 = [[پاٽلي پتر]] جو ستون-سِر، چوٿين–ٽين صدي ق.م | footer = امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] شهر ۾ ڄائو هو. ان دور جي شهر جا آثار جديد [[پاٽنا]] جي مرڪزي علائقن ۾ کوٽائين ذريعي مليا آهن. | footer_align = center }} اشوڪ جون پنهنجون لکتون سندس ابتدائي زندگي بابت ڪا معلومات فراهم نٿيون ڪن، ۽ هن موضوع بابت گهڻي ڄاڻ انهن روايتن مان ملي ٿي جيڪي سندس وفات کان سوين سال پوءِ لکيون ويون.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}} جيتوڻيڪ انهن روايتن ۾ اشوڪ جي اڳين جنمن جهڙيون ظاهر طور افسانوي ڳالهيون شامل آهن، پر انهن ۾ اشوڪ جي دور بابت ڪجهه اهڙي معلومات پڻ موجود آهي جيڪا تاريخي طور ممڪن نظر اچي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}}{{sfn|Singh|2008|p=332}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، جڏهن اشوڪ نوجوان هو ته سندس پيءُ بندوسار سندس کُردري ۽ غير دلڪش صورت سبب کيس پسند نه ڪندو هو. هڪ ڏينهن بندوسار تپسوي پنگل واتساجيو کي چيو ته هو طئي ڪري ته سندس پٽن مان ڪير سندس جانشين ٿيڻ جي لائق آهي. تپسوي جي صلاح تي سڀني شهزادن کي "سونهري محل جي باغ" ۾ گڏ ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو. اشوڪ وڃڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خبر هئي ته سندس پيءُ کيس پسند نٿو ڪري، پر سندس ماءُ کيس وڃڻ تي آماده ڪيو. جڏهن وزير [[رادھاگپت]] ڏٺو ته اشوڪ گاديءَ واري شهر مان باغ ڏانهن روانو ٿي رهيو آهي، تڏهن هن شهزادي کي سفر لاءِ شاهي هاٿي مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Strong|1989|p=206}} باغ ۾ پنگل واتساجيو شهزادن جو جائزو ورتو ۽ سمجهي ويو ته ايندڙ شهنشاهه اشوڪ هوندو. پر بندوسار کي ناراض ڪرڻ کان بچڻ لاءِ هن جانشين جو نالو ظاهر نه ڪيو. ان جي بدران هن چيو ته جنهن وٽ بهترين سواري، بهترين ويهڻ جي جاءِ، بهترين پيئڻ، بهترين ٿانوَ ۽ بهترين کاڌو هوندو، اهو ئي ايندڙ بادشاهه ٿيندو. هر ڀيري اشوڪ دعويٰ ڪئي ته اهي شرطون هن وٽ موجود آهن. بعد ۾ تپسوي اشوڪ جي ماءُ کي ٻڌايو ته سندس پٽ ايندڙ شهنشاهه ٿيندو، ۽ سندس صلاح تي بندوسار جي غضب کان بچڻ لاءِ سلطنت ڇڏي هليو ويو.{{sfn|Strong|1989|p=207}} جيتوڻيڪ روايتون ٻڌائين ٿيون ته بندوسار اشوڪ جي ظاهر سبب کيس پسند نه ڪندو هو، پر اهي ساڳيون روايتون اهو به ٻڌائين ٿيون ته هن اشوڪ کي اهم ذميواريون ڏنيون، جهڙوڪ [[تڪششيلا]] جي بغاوت کي ختم ڪرڻ (اتر هندستاني روايت موجب) ۽ [[اجين]] جي حڪومت هلائڻ (سري لنڪائي روايت موجب).{{sfn|Thapar|1961|p=21}} اهو ظاهر ڪري ٿو ته بندوسار شهزادي جي ٻين صلاحيتن کان متاثر هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته هن اشوڪ کي گاديءَ واري شهر کان پري علائقن ۾ ان ڪري موڪليو ته جيئن هو شاهي درٻار کان پري رهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=65}} === تڪششيلا ۾ بغاوت === [[File:Aramaic_inscription_at_Taxila_Museum.jpg|thumb|upright=0.6|[[ٽيڪسلا جي آرامي لکت]]، جنهن ۾ ممڪن طور اشوڪ جو ذڪر موجود آهي.]] ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار شهزادي اشوڪ کي [[تڪششيلا]] شهر ۾ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ موڪليو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} (موجوده [[پاڪستان]] ۾ [[ڀير ماڙو]]).{{sfn|Lahiri|2015|p=66}} هي واقعو سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهي؛ ان جي بدران اتي بيان آهي ته بندوسار اشوڪ کي [[اجين]] جو گورنر مقرر ڪيو. ٻن ٻين ٻڌ ڌرمي متنن، ''اشوڪ سوتر'' ۽ ''ڪنال سوتر''، مطابق بندوسار اشوڪ کي [[گنڌارا]] جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو هو، جتي تڪششيلا واقع هئي، نه اجين.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} ''اشوڪاوادان'' موجب بندوسار اشوڪ کي چار حصن تي مشتمل لشڪر (گهوڙيسوار، [[جنگي هاٿي]]، [[رتھ]] ۽ پيادل فوج) ڏنو، پر هٿيار مهيا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اشوڪ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي شهنشاهه ٿيڻ جي لائق آهي ته هٿيار پاڻ ظاهر ٿي ويندا. پوءِ ديوتائون زمين مان نڪري آيون ۽ فوج کي هٿيار فراهم ڪيا.{{sfn|Strong|1989|p=208}} جڏهن اشوڪ تڪششيلا پهتو ته شهرين سندس آجيان ڪئي ۽ ٻڌايو ته سندن بغاوت فقط ظالم وزيرن خلاف هئي، بادشاهه خلاف نه. ڪجهه عرصي بعد [[خاصا]] علائقي ۾ به سندس آجيان ڪئي وئي، ۽ ديوتائن اعلان ڪيو ته هو سڄي ڌرتيءَ تي حڪومت ڪندو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} تڪششيلا هڪ مالدار ۽ سياسي لحاظ کان اهم شهر هو. تاريخي ثبوت ڏيکارين ٿا ته اشوڪ جي دور تائين اهو ''[[اترپٿ]]'' واپاري رستي وسيلي [[پاٽلي پتر]] سان ڳنڍيل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=70}} بهرحال، موجود همعصر ماخذن مان ڪو به تڪششيلا جي بغاوت جو ذڪر نٿو ڪري، ۽ اشوڪ جي ڪنهن به لکت مان اهو ظاهر نٿو ٿئي ته هن ڪڏهن شهر جو دورو ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=66-67}} تنهن هوندي به، اشوڪ جي تڪششيلا سان لاڳاپي جي روايت کي [[سرڪپ]] مان مليل هڪ آرامي لکت جزوي طور تقويت ڏئي ٿي. ان لکت ۾ هڪ نالو "prydr" اکرن سان شروع ٿئي ٿو، جنهن کي گهڻا عالم "پريادرشي" طور بحال ڪن ٿا، جيڪو اشوڪ جو لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} تڪششيلا ڀرسان موجود [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] جو نالو به اشوڪ سان لاڳاپي جو هڪ ممڪن ثبوت سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ "ڌرماراجا" مان مراد اشوڪ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=68}} ديوتائن طرفان هٿيار مهيا ڪرڻ وارو قصو شايد اشوڪ کي نيم الاهي حيثيت ڏيڻ لاءِ بيان ڪيو ويو هجي، يا اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته بندوسار، جيڪو اشوڪ کي پسند نه ڪندو هو، سندس ناڪامي چاهيندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=67}} === اجين جو نائب بادشاهه === ''[[مهاونس]]'' موجب، بندوسار اشوڪ کي [[اونتيراستر]] (موجوده [[اجين ضلعو]]) جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هي علائقو مرڪزي هندستان جو هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري صوبو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=89–90}} هي روايت مرڪزي هندستان مان دريافت ٿيل [[سارو مارو]] لکت سان پڻ تقويت حاصل ڪري ٿي، جنهن ۾ بيان آهي ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ انهيءَ هنڌ جو دورو ڪيو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=350–351}} اشوڪ جي پنهنجي [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان#پهريون جدا اهم پٿريلو فرمان|پٿريلي فرمان]] مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ اجين ۾ هڪ شهزادو نائب بادشاهه موجود هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} اهو به هن روايت جي حمايت ڪري ٿو ته اشوڪ پاڻ اجين جو نائب بادشاهه رهيو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=98}} {{multiple image | perrow=2 | total_width=400 | caption_align=center | align=right | direction=horizontal | image1=Saru_Maru_stupa.jpg | image2=Panguraria Top View Closeup detail.jpg | footer=[[سارو مارو]] يادگاري لکت مان لڳي ٿو ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ اجين واري علائقي ۾ موجود هو: "''پريادسي'' خوشگوار سير لاءِ هن هنڌ آيو جڏهن هو اڃا شهزادو هو..." }} اشوڪ جي دور ۾ [[پاٽلي پتر]] ۽ [[اجين]] ڪيترن ئي رستن ذريعي ڳنڍيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته اجين ڏانهن ويندي سندس قافلو روپناٿ ۾ ترسيو هجي، جتي بعد ۾ سندس لکت ملي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=94–95}} سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ اجين ويندي [[وديشا]] پهتو، جتي هو هڪ خوبصورت عورت جي عشق ۾ مبتلا ٿيو. ''ديپاونس'' ۽ ''مهاونس'' موجب اها عورت [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] هئي، جيڪا هڪ واپاري جي ڌيءَ هئي. ''مهابودهي ونس'' مطابق هوءَ "وديشا مها ديوي" هئي ۽ [[شاڪيه]] خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان [[گوتم ٻڌ]] پڻ هو. ممڪن آهي ته ٻڌ ڌرمي تاريخ نويسن اشوڪ جي خاندان کي ٻڌ سان ڳنڍڻ لاءِ هي شاڪيه تعلق بيان ڪيو هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} ٻڌ ڌرمي متنن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ديوي بعد ۾ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو، پر انهن ۾ سندس قبولِ اسلام... (يعني قبولِ ٻڌ ڌرم) جو ڪو تفصيلي بيان موجود ناهي. انهيءَ ڪري ممڪن آهي ته جڏهن هن اشوڪ سان ملاقات ڪئي، تڏهن به هوءَ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ''مهاونس'' موجب، اجين ۾ ديوي اشوڪ جي پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] کي جنم ڏنو، ۽ ٻن سالن بعد هڪ ڌيءَ [[سنگهمتا]] پيدا ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=97}} ''مهاونس'' موجب مهندا کي اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، ڀڪشو بڻايو ويو. انهيءَ حساب سان مهندا اشوڪ جي تخت نشيني وقت چوڏهن ورهين جو هو. جيڪڏهن مهندا ان وقت ڄائو جڏهن اشوڪ فقط ويهن ورهين جو هو، ته پوءِ اشوڪ تقريباً 34 ورهين جي عمر ۾ تخت تي ويٺو هوندو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ڪيترائي سال نائب بادشاهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون.{{sfn|Thapar|1961|pp=24–25}} == تخت نشيني == روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اشوڪ [[يووراج|ولي عهد]] نه هو، ۽ سندس تخت نشيني تڪراري هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=25}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار جي وڏي پٽ [[سوسيما]] هڪ ڏينهن مذاق ۾ هڪ گنجي وزير جي مٿي تي چماٽ هنئي. وزير کي خوف ٿيو ته جيڪڏهن سوسيما بادشاهه بڻيو ته شايد هڪ ڏينهن تلوار سان به ساڻس اهڙي ئي مذاق ڪري. تنهن ڪري هن پنج سئو وزيرن کي اشوڪ جي حمايت لاءِ آماده ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته اشوڪ هڪ ''[[چڪروَرتي]]'' (ساري دنيا تي حڪومت ڪندڙ حڪمران) بڻجندو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ڪجهه عرصي بعد [[تڪششيلا]] ۾ ٻيهر بغاوت ٿي. بندوسار سوسيما کي بغاوت دٻائڻ لاءِ موڪليو. ٿوري ئي وقت کان پوءِ بندوسار سخت بيمار ٿي پيو ۽ سندس موت جو امڪان پيدا ٿيو. ان وقت سوسيما اڃا تڪششيلا ۾ هو ۽ بغاوت مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو هو. بندوسار کيس گاديءَ واري شهر واپس گهرائي ورتو ۽ اشوڪ کي حڪم ڏنو ته هو تڪششيلا ڏانهن روانو ٿئي.{{sfn|Strong|1989|p=209}} پر وزيرن بندوسار کي ٻڌايو ته اشوڪ بيمار آهي ۽ صلاح ڏني ته سوسيما جي واپسي تائين اشوڪ کي عارضي طور تخت تي ويهاريو وڃي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} جڏهن بندوسار انڪار ڪيو، تڏهن اشوڪ اعلان ڪيو ته جيڪڏهن تخت واقعي سندس قسمت ۾ آهي ته ديوتائون کيس ايندڙ شهنشاهه طور تاج پارائينديون. ساڳئي لمحي ديوتائن ائين ڪيو، بندوسار وفات ڪري ويو، ۽ اشوڪ جي حڪمراني سڄي دنيا تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ زمين جي مٿان موجود [[يڪشا]]ن جو علائقو ۽ زمين جي هيٺان موجود [[ناگ]]ن جو علائقو پڻ شامل هو.{{sfn|Strong|1989|p=209}} جڏهن سوسيما گاديءَ واري شهر واپس آيو ته اشوڪ جي نئين وزيراعظم [[رادھاگپت]] کيس ڪوئلن سان ڀريل هڪ کڏ ۾ ڦاسائي ڇڏيو. سوسيما دردناڪ موت مري ويو، جڏهن ته سندس سپهه سالار ڀدرايڌ بُدھ ڌرم جو ڀڪشو بڻجي ويو.{{sfn|Strong|1989|p=210}} [[File:Sarnath_Ashoka_Lions_with_Dharma_Wheel.jpg|thumb|[[سارناتھ]] ۾ [[اشوڪ جو شير-ستون]]، جنهن ۾ چار [[ايشيائي شير]] هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن. اهي [[ٻڌ ڌرم]] جي [[چار عظيم سچايون|چار عظيم سچائين]] ۽ اخلاقي قانون جي ڦيٿي ([[ڌرم چڪر]]) جي علامت آهن.{{sfn|Allen|2012|p=331}}]] ''[[مهاونس]]'' موجب، جڏهن بندوسار بيمار ٿيو ته اشوڪ [[اجين]] مان [[پاٽلي پتر]] واپس آيو ۽ گاديءَ واري شهر تي قبضو ڪري ورتو. پيءُ جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي وڏي ڀاءُ کي قتل ڪيو ۽ تخت تي ويٺو.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ساڳئي متن موجب، اشوڪ پنهنجي سوتيلي ڀائرن مان نويَنوي (99) ڄڻن کي قتل ڪيو، جن ۾ سُمانا پڻ شامل هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} ''[[ديپاونس]]'' موجب، هن هڪ سئو ڀائرن کي قتل ڪيو ۽ چار سال بعد تاجپوشي ڪرائي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ''ونسٿاپڪاسني'' وڌيڪ ٻڌائي ٿو ته هڪ [[آجيَوڪ]] تپسوي اشوڪ جي ماءُ جي خواب جي تعبير ڪندي اڳواٽ هن خونريزي جي پيشنگوئي ڪئي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} انهن روايتن موجب اشوڪ جو سڳو ڀاءُ [[تِسا]] ئي بچي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} ٻين ذريعن ۾ بچيل ڀاءُ جا نالا [[ويتاشوڪ]]، وگتاشوڪ، سودت (''So-ta-to'') يا سوگتر (''Siu-ka-tu-lu'') بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} 99 ۽ 100 جهڙا انگ واضح طور مبالغو آهن ۽ شايد صرف اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن ته اشوڪ پنهنجي ڪيترن ئي ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} [[تاراناٿ]] موجب اشوڪ پنهنجي اڳوڻي حڪمران جو ناجائز پٽ هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڇهه جائز شهزادن کي قتل ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ممڪن آهي ته اشوڪ اصل جانشين نه هجي ۽ هن تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ ڀائر قتل ڪيا هجن. بهرحال، ٻڌ ڌرمي ماخذن شايد هن واقعي کي وڌائي پيش ڪيو ته جيئن ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ اشوڪ کي ظالم ۽ بي رحم حڪمران طور ڏيکاري سگهجي. اشوڪ جي پنجين پٿريلي فرمان ۾ انهن عملدارن جو ذڪر آهي جن جي ذميواري سندس ڀائرن، ڀينرن ۽ ٻين مائٽن جي خاندانن جي ڀلائي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تخت نشيني کان پوءِ به سندس هڪ کان وڌيڪ ڀائر زندهه هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} تنهن هوندي به ڪجهه مؤرخ هن راءِ سان متفق ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فرمان ۾ صرف ڀائرن جي ''خاندانن'' جو ذڪر آهي، خود ڀائرن جو نه.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} === تخت نشيني جي تاريخ === سري لنڪائي متنن ''[[مهاونس]]'' ۽ ''[[ديپاونس]]'' موجب اشوڪ [[گوتم ٻڌ]] جي وفات کان 218 سال پوءِ تخت تي ويٺو ۽ 37 سال حڪومت ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|pp=13–14}} ٻڌ جي وفات جي صحيح تاريخ پاڻ به تڪراري آهي،{{sfn|Thapar|1961|p=14}} جڏهن⁠تہ اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ ٻڌ جي وفات کان صرف هڪ سئو سال پوءِ حڪومت ڪئي، جنهن ڪري تاريخ بابت وڌيڪ اختلاف پيدا ٿيا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست مڃجي ۽ ٻڌ جي وفات 483 ق.م ۾ ٿي هجي، جيئن ڪيترن ئي عالمن تجويز ڪيو آهي، ته اشوڪ جي تخت نشيني 265 ق.م ۾ ٿيڻ گهرجي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} [[پراڻ]]ن موجب اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] 25 سال حڪومت ڪئي، جڏهن⁠تہ سري لنڪائي روايت 28 سال ٻڌائي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} جيڪڏهن پراڻن جو بيان صحيح هجي ته اشوڪ جي تخت نشيني کي ٽي سال اڳ، يعني 268 ق.م تي تاريخ بندي ڪري سگهجي ٿي. ٻئي طرف، جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست هجي پر ٻڌ جي وفات 486 ق.م مڃجي، جيڪا ''ڪينٽونيز ڊاٽڊ رڪارڊ'' سان حمايت حاصل ڪري ٿي، ته پوءِ به اشوڪ جي تخت نشيني 268 ق.م جي لڳ ڀڳ بيهندي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} ''مهاونس'' بيان ڪري ٿو ته اشوڪ بادشاهه ٿيڻ کان چار سال پوءِ رسمي تاجپوشي ڪرائي. هن وچ واري عرصي کي ائين سمجهي سگهجي ٿو ته انهن چئن سالن دوران هن بندوسار جي ٻين پٽن خلاف جانشيني جي جنگ وڙهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ هڪ قصو موجود آهي جنهن موجب اشوڪ جو وزير [[يشس]] پنهنجي هٿ سان سج کي لڪائي ڇڏيو. پروفيسر پي. ايڇ. ايل. ايگرمونٽ جو خيال هو ته هي قصو 4 مئي 249 ق.م تي اتر هندستان ۾ نظر آيل جزوي سج گرهڻ ڏانهن اشارو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=12–13}} ''اشوڪاوادان'' موجب، هن سج گرهڻ کان ڪجهه عرصي بعد اشوڪ مختلف ٻڌ ڌرمي مقدس ماڳن جي ياترا تي نڪتو. اشوڪ جي [[لومبني]] واري ستوني فرمان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي 21هين سال ۾ لومبني جو دورو ڪيو. جيڪڏهن اهو دورو ساڳئي ياترا جو حصو هجي، ۽ لومبني جو دورو سج گرهڻ کان هڪ يا ٻن سالن اندر ٿيو هجي، ته پوءِ 268–269 ق.م واري تخت نشيني جي تاريخ وڌيڪ امڪاني لڳي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}}{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} بهرحال، هي نظريو سڀني عالمن پاران قبول ٿيل ناهي. مثال طور [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي خيال ۾ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ڪيل واقعو تاريخي وقت بندي سان لاڳاپيل ئي ناهي، ۽ ايگرمونٽ جي تشريح ان روايت جي ادبي ۽ مذهبي پس منظر کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان اڳ واري حڪومت == سري لنڪائي ۽ اتر هندستاني ٻنهي روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ سخت ۽ پرتشدد شخص هو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} [[تاراناٿ]] پڻ لکي ٿو ته شروعات ۾ اشوڪ کي ''ڪاماشوڪ'' سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪيترائي سال عيش ۽ عشرت ۽ دنياوي خواهشن (''[[ڪاما]]'') ۾ گذاريا. ان کان پوءِ کيس ''چنڊاشوڪ'' (يعني ”ظالم اشوڪ“) چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪجهه سال برن ڪمن ۾ صرف ڪيا. آخرڪار ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ هو ''ڌرماشوڪ'' (يعني ”نيڪ اشوڪ“) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ کيس ''چنڊاشوڪ'' سڏي ٿو ۽ سندس ڪيترن ئي ظالماڻن عملن جو ذڪر ڪري ٿو:{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * جيڪي وزير سندس تخت نشيني ۾ مددگار ثابت ٿيا هئا، سي حڪومت سنڀالڻ کان پوءِ ساڻس بي ادبي سان پيش اچڻ لڳا. سندن وفاداري آزمائڻ لاءِ اشوڪ کين هڪ غيرمعمولي حڪم ڏنو ته سڀ گلن ۽ ميون وارا وڻ ڪٽي ڇڏين. جڏهن وزيرن اهو حڪم نه مڃيو ته اشوڪ ذاتي طور پنج سئو وزيرن جا سر قلم ڪرائي ڇڏيا.{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * هڪ ڏينهن باغ ۾ سير دوران اشوڪ ۽ سندس حرم جون عورتون هڪ سهڻي [[اشوڪ وڻ]] وٽان گذريون. ان منظر اشوڪ ۾ محبت جا جذبا جاڳايا، پر عورتون سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي سبب ساڻس قربت اختيار ڪرڻ ۾ دلچسپي نه رکيون. ڪجهه وقت پوءِ جڏهن اشوڪ سمهي پيو ته ناراض عورتن سندس نالي واري اشوڪ وڻ جا گل ۽ ٽاريون ڪٽي ڇڏيون. جاڳڻ کان پوءِ اشوڪ سزا طور پنهنجي پنج سئو حرم وارين عورتن کي جيئرو ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * اهڙين قتل عام وارين ڪاررواين سبب وزيراعظم [[رادھاگپت]] پريشان ٿي ويو. هن صلاح ڏني ته مستقبل جي اجتماعي قتلن لاءِ هڪ جلاد مقرر ڪيو وڃي ته جيئن بادشاهه پاڻ اهڙن ڪمن ۾ سڌو سنئون ملوث نه رهي. ان مقصد لاءِ مگڌ جي هڪ ڳوٺ جو نوجوان [[گريڪا]] مقرر ڪيو ويو، جيڪو فخر سان چوندو هو ته هو سڄي [[جمبوديپ]] جي ماڻهن کي قتل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * گريڪا بعد ۾ ''چنڊاگريڪا'' (”ظالم گريڪا“) جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس خواهش تي اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ قيد خانو تعمير ڪرايو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} هي قيد خانو ''اشوڪ جو دوزخ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ٻاهران ڏسڻ ۾ اهو خوشنما ۽ دلڪش هو، پر اندر چنڊاگريڪا قيدين تي انتهائي بي رحماڻا تشدد ڪندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=106–107}} پنجين صديءَ جي چيني سياح [[فا شيان]] لکي ٿو ته اشوڪ ذاتي طور دوزخ جو دورو ڪيو ته جيئن اتي استعمال ٿيندڙ تشدد جا طريقا سکڻ بعد انهن جهڙا طريقا ايجاد ڪري سگهي. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوان زانگ]] دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اهڙو ستون ڏٺو هو جيڪو اشوڪ جي ”دوزخ“ واري هنڌ جي نشاندهي ڪندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[مهاونس]]'' پڻ مختصر طور اشوڪ جي سخت مزاجي جو ذڪر ڪري ٿو. ان موجب، اشوڪ کي شروعاتي دور ۾ سندس برن ڪمن سبب ''چنڊاشوڪ'' چيو ويندو هو، پر ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نيڪ عملن جي ڪري کيس ''ڌرماشوڪ'' سڏيو ويو.{{sfn|Lahiri|2015|p=107}} بهرحال، اتر هندستاني روايت جي ابتڙ، سري لنڪائي متن اشوڪ جي مخصوص ظالماڻن عملن جو ذڪر نٿا ڪن، سواءِ ان دعويٰ جي ته هن پنهنجي 99 ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ ظالم ۽ خونخوار شخص طور پيش ڪرڻ واريون اهڙيون تصويرون غالباً ٻڌ ڌرمي مصنفن جي تخليق آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} انهن جو مقصد اهو ڏيکارڻ هو ته ٻڌ ڌرم اشوڪ جي زندگيءَ ۾ هڪ معجزاتي تبديلي آندي.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} هن تبديلي کي وڌيڪ ڊرامائي ۽ اثرائتو بنائڻ لاءِ اهڙين روايتن ۾ اشوڪ جي اڳوڻي ظلم ۽ بعد واري مذهبي نيڪي ٻنهي کي مبالغي سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Charles1962">{{cite book | author=Charles Drekmeier | title=Kingship and Community in Early India | url=https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek | url-access=registration | access-date=30 October 2012 | year=1962 | publisher=Stanford University Press | lccn=62-9565 | pages=[https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek/page/173 173] }}</ref> == ڪلنگا جي جنگ ۽ ٻڌ ڌرم ۾ تبديلي == {{Main|ڪلنگا جي جنگ}} [[File:Kanaganahalli inscribed panel portraying Asoka (perspective).jpg|thumb|[[ڪناگن هلي]] مان مليل نقش ٿيل پينل، جنهن ۾ اشوڪ ۽ سندس راڻيون ڏيکاريل آهن. [[برهمي لپي]] ۾ "راجا اشوڪ" لکيل آهي، پهرين کان ٽئين صدي عيسوي.<ref>{{cite book |title=Indian Archaeology 1997–98 |publisher=ASI |page=Plate 72 |url=http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |access-date=22 January 2020 |archive-date=22 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122082556/http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |url-status=live }}</ref>]] اشوڪ جي لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي اٺين سال [[ڪلنگا]] واري علائقي کي فتح ڪيو. جنگ دوران ٿيل وڏي تباهي ۽ خونريزي سبب هن کي تشدد تي پڇتاءُ ٿيو، ۽ ايندڙ سالن ۾ هو آهستي آهستي ٻڌ ڌرم ڏانهن مائل ٿيو.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} [[اشوڪ جي فرمانن]] مان پٿريلي فرمان نمبر 13 بادشاهه جي گهري افسوس جو اظهار ڪري ٿو: {{Blockquote |text=ڪلنگا جي فتح کان پوءِ، سندس مقدس عظمت واري بادشاهه ۾ ڌرم جي حفاظت، ڌرم سان محبت ۽ ڌرم جي تبليغ جو وڏو جذبو پيدا ٿيو. ڪلنگا جي فتح تي سندس دل ۾ گهرو افسوس پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن اڳ ۾ آزاد ملڪ جي فتح دوران ماڻهن جو قتل، موت ۽ قيد ٿيڻ لازمي هوندو آهي. اها ڳالهه سندس مقدس عظمت لاءِ وڏي ڏک ۽ پشيماني جو سبب بڻجي. |source=<ref name="Wikisource Smith">{{cite Wikisource |wslink=Asoka - the Buddhist Emperor of India/Chapter 4 |title=Asoka: The Buddhist Emperor of India |last=Smith |first=Vincent |author-link=Vincent Arthur Smith |year=1920 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=185}}</ref> }} ٻئي طرف، سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي اٺين سال تائين اڳ ئي هڪ پڪو ٻڌ ڌرمي هو. ان روايت مطابق هو چوٿين سال ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيو ۽ پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ 84,000 وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائون ڪلنگا جي مهم جو ذڪر ئي نٿيون ڪن.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} سري لنڪائي روايت جي بنياد تي ڪجهه محقق، جهڙوڪ ايگرمونٽ، سمجهن ٿا ته اشوڪ ڪلنگا جي جنگ کان ''اڳ'' ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} هن نظريي جي مخالفت ڪندڙ چون ٿا ته جيڪڏهن اشوڪ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هو ته پوءِ هن اهڙي خونريز جنگ ڇو وڙهي؟ ايگرمونٽ ان جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته اشوڪ شايد "[[وچولي واٽ]]" جي پنهنجي تشريح رکندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=33}} پراڻن ليکڪن مان ڪجهه جو خيال هو ته اشوڪ جنگ کان پوءِ اوچتو ۽ ڊرامائي انداز ۾ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب ڪلنگا جي الحاق کان پوءِ هو ڌرم ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿيو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن اشوڪ جنگ کان پوءِ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو، تڏهن به لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اها تبديلي اوچتو نه پر تدريجي عمل هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} پنهنجي حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل هڪ ننڍڙي پٿريلي فرمان ۾ اشوڪ لکي ٿو ته هو ٻن اڍائي سالن کان وڌيڪ عرصي کان ''[[اُپاسڪ]]'' (عام ٻڌ ڌرمي پيروڪار) هو، پر شروعاتي عرصي ۾ گهڻي اڳڀرائي نه ڪري سگهيو. آخري هڪ سال دوران هو سنگهه جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ ٻڌ ڌرم جو وڌيڪ سرگرم پيروڪار بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} === ڪلنگا جي جنگ === اشوڪ جي وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب، هن تخت نشيني کان اٺ سال پوءِ ڪلنگا فتح ڪيو. فرمان موجب: * جنگ دوران 100,000 ماڻهو ۽ جانور مارجي ويا. * ان کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. * 150,000 ماڻهو ۽ جانور قيدي بڻائي کڻي ويا ويا. اشوڪ لکي ٿو ته انهن مصيبتن تي پڇتاءُ ئي کيس ڌرم جي عمل ۽ تبليغ ڏانهن وٺي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هو اعلان ڪري ٿو ته هاڻي ڪنهن ملڪ جي فتح دوران ٿيندڙ قتل، موت ۽ جلاوطني کيس انتهائي دردناڪ ۽ افسوسناڪ لڳي ٿي. خاص طور تي مذهبي ماڻهن ۽ گهريلو زندگي گذاريندڙ ماڻهن جي تڪليف کيس وڌيڪ ڏکوئيندڙ محسوس ٿئي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هي فرمان [[ايراگوڊي]]، [[گرنار]]، [[ڪالسي]]، [[مانسهره]]، [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[قنڌار]] سميت ڪيترن هنڌن تي مليو آهي.{{sfn|Guruge|1995|p=37}} پر حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته ڪلنگا واري علائقي ۾ موجود اشوڪ جي لکتن مان فرمان 13 ۽ 14 غائب آهن. انهن جي جاءِ تي ٻه الڳ فرمان آهن، جن ۾ اشوڪ جي پشيماني جو ڪو ذڪر ناهي. ممڪن آهي ته اشوڪ ڪلنگا جي ماڻهن آڏو اهڙي اعتراف کي سياسي طور مناسب نه سمجهيو هجي.{{sfn|Thapar|1995|pp=30–31}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ بيان ڪيل جنگ جا انگ اکر ۽ نتيجا ڪنهن حد تائين مبالغو هجن، ته جيئن پري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن تي اثر پوي، جيڪي انهن دعوائن جي تصديق نٿي ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=56}} قديم ذريعا اشوڪ جي ڪنهن ٻي وڏي فوجي مهم جو ذڪر نٿا ڪن، جيتوڻيڪ سورهين صديءَ جي عالم [[تاراناٿ]] دعويٰ ڪري ٿو ته اشوڪ سڄي [[جمبوديپ]] کي فتح ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} === ٻڌ ڌرم سان پهريون رابطو === {{multiple image |perrow=1 |total_width=300 |caption_align=center |align=right |direction=horizontal |image1=Vajrasana, early 20th century.jpg |caption1='''[[وجراسڻ، بودھ گيا|وجراسڻ]]''' يا "ٻڌ جي روشن خياليءَ جو تخت"، [[مهابودھي مندر]]، [[بودھ گيا]]. اشوڪ اهو تخت ٻڌ جي روشن خياليءَ واري هنڌ جي يادگار طور تعمير ڪرايو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=300–302}}<ref>"Ashoka did build the Diamond Throne at Bodh Gaya to stand in for the Buddha and to mark the place of his enlightenment" in {{cite book |last1=Ching |first1=Francis D. K. |last2=Jarzombek |first2=Mark M. |last3=Prakash |first3=Vikramaditya |title=A Global History of Architecture |date=23 March 2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-98160-3 |page=570 |url=https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |language=en |access-date=7 March 2021 |archive-date=23 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523153935/https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |url-status=live }}</ref> |image2=Vajrasana with side panels (3rd century BCE). Bodh Gaya.jpg |caption2=وجراسڻ جا نقش نگاري وارا حصا، ٽين صدي ق.م. }} اشوڪ جي ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيڻ بابت مختلف ذريعا مختلف روايتون پيش ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} سري لنڪائي روايت موجب، اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] [[برهمڻ ڌرم]] جو پوئلڳ هو، جڏهن⁠تہ سندس ماءُ ڌرما [[آجيواڪ]] فرقو اختيار ڪيو هو.{{sfn|Guruge|1995|p=42}} ''[[سمنت پاساديڪا]]'' موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي شروعاتي ٽن سالن دوران غير ٻڌ ڌرمي فرقن جو پيروڪار رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=43}} سري لنڪائي متنن مطابق اشوڪ روزانو دان وٺندڙ برهمڻن جي روش کان مطمئن نه هو. سندس درٻارين آجيواڪ ۽ [[جيني ڌرم|نگنٿ]] استادن کي به پيش ڪيو، پر اهي به کيس متاثر نه ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} ''[[ديپاونس]]'' مطابق اشوڪ ڪيترن غير ٻڌ ڌرمي مذهبي اڳواڻن کي محل ۾ گهرايو ۽ وڏا انعام ڏنا، اميد ڪندي ته اهي سندس هڪ سوال جو جواب ڏيندا. پر ڪو به مطمئن ڪندڙ جواب نه ڏئي سگهيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هڪ ڏينهن اشوڪ [[پاٽلي پتر]] جي رستي تي هڪ نوجوان ٻڌ ڌرمي راهب [[نگروڌ]] (نياگروڌ) کي ڏٺو، جيڪو ڀڪشا لاءِ نڪتل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} نگروڌ دراصل اشوڪ جو ڀائيٽو هو، جيتوڻيڪ اشوڪ پاڻ ان حقيقت کان اڻواقف هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} هو اشوڪ جي وڏي ڀاءُ [[سُمانا]] جو وفات کان پوءِ ڄاول پٽ هو، جنهن کي اشوڪ تخت جي جنگ دوران قتل ڪرائي ڇڏيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=34}} اشوڪ نگروڌ جي پُرسڪون، بيخوف ۽ سنجيده شخصيت کان متاثر ٿيو ۽ کيس پنهنجي ڌرم بابت ٻڌائڻ لاءِ چيو. جواب ۾ نگروڌ کيس ''اپّماد'' (هوشياري، سجاڳي ۽ سنجيدگي) بابت وعظ ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هي وعظ اشوڪ تي ايترو اثرانداز ٿيو جو هن نگروڌ کي 400,000 چاندي جا سڪا ۽ روزانو اٺ حصا چانور ڏيڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ان کان پوءِ اشوڪ هڪ ٻڌ ڌرمي ''[[اُپاسڪ]]'' بڻجي ويو ۽ [[ڪڪُٽارام]] وهار وڃڻ لڳو. اتي هن جي ملاقات مشهور ٻڌ راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] سان ٿي، جنهن کان پوءِ هو ٻڌ ڌرم سان وڌيڪ وابسته ٿي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} هن ڪهاڻي جي تاريخي صداقت يقيني ناهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ممڪن آهي ته اشوڪ جي هڪ قابل استاد جي ڳولا واري هيءَ روايت ان ڳالهه جي وضاحت لاءِ بيان ڪئي وئي هجي ته هن [[جيني ڌرم]] اختيار ڇو نه ڪيو، جيڪو پڻ عدم تشدد ۽ همدردي جو درس ڏيندو هو. اها روايت ظاهر ڪري ٿي ته اشوڪ صرف ڪنهن مخصوص عقيدي جي ڳولا ۾ نه هو، بلڪه هڪ اهڙي روحاني استاد جي تلاش ۾ هو، جيڪو کيس مطمئن ڪري سگهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=108}} سري لنڪائي روايت وڌيڪ ٻڌائي ٿي ته اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ٻڌ راهب بڻيو ۽ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] ٻڌ راهبه بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''[[ديوياوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت اشوڪ جي تبديليءَ کي ٻڌ راهب [[سمُدرا]] سان منسوب ڪري ٿي، جيڪو اڳ ۾ شراوستي جو واپاري هو. هن روايت موجب سمُدرا کي اشوڪ جي مشهور "دوزخ" ۾ قيد ڪيو ويو، پر هن پنهنجي غيرمعمولي روحاني قوتن (''[[اِدّهي]]'') جي مدد سان پاڻ کي بچائي ورتو. جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هو سمُدرا وٽ پهتو ۽ سندس ڪيترن ئي معجزن کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ هن ٻڌ ڌرم قبول ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت آهي، جنهن مطابق سمُدرا واپاري جو پٽ هو ۽ جڏهن اشوڪ سان مليو تڏهن فقط 12 سالن جو هو. اهو بيان غالباً نگروڌ واري ڪهاڻي کان متاثر آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} ''آ-يو-وانگ-چوان'' مطابق هڪ ستن سالن جي ٻڌ ٻار اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ڏانهن آندو. هڪ ٻي ڪهاڻي موجب 500 [[برهمڻ]] اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ۾ دلچسپي وٺڻ سبب تنگ ڪندا هئا. پوءِ اهي معجزاتي طور [[ڀِڪشو]] بڻجي [[ڪڪُٽارام]] وهار ۾ رهڻ لڳا، جتي اشوڪ سندن ملاقات لاءِ ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} اشوڪ جي تخت نشينيءَ وقت هندستان جي مختلف علائقن ۾ ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي مرڪز اڳ ئي موجود هئا. اهو واضح ناهي ته ٻڌ سنگهه جي ڪهڙي شاخ اشوڪ تي سڀ کان وڌيڪ اثرانداز ٿي، پر سندس گاديءَ واري شهر [[پاٽلي پتر]] جي ٻڌ برادري هڪ مضبوط اميدوار سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} هڪ ٻيو اهم مرڪز [[مهابودھي مندر]] هو. وڏي پٿريلي فرمان نمبر 8 مان معلوم ٿئي ٿو ته اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي. ان کان علاوه، حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل ننڍڙي پٿريلي فرمان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ ٻڌ ڌرم جو سرگرم پوئلڳ بڻجي چڪو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}}{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان پوءِ جي حڪومت == === اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير === [[File:Sanchi2.jpg|thumb|[[سانچي]] جو اسٽوپ. مرڪزي اسٽوپ موريا دور ۾ تعمير ٿيو، بعد ۾ [[شونگ خاندان]] جي دور ۾ وڌايو ويو، جڏهن⁠ته سينگاريل دروازا [[ساتواهن خاندان]] جي دور سان تعلق رکن ٿا.]] ''[[مهاونسا]]'' ۽ ''[[اشوڪاوادان]]'' ٻنهي موجب اشوڪ 84,000 اسٽوپا يا وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Strong|1995|pp=154–155}} ''مهاونسا'' مطابق اها تعميري سرگرمي سندس حڪومت جي پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ گوتم ٻڌ جي اٺن مقدس تبرڪن مان ست گڏ ڪيا ۽ انهن کي سون، چاندي، [[ڪرائيسوبيرل|ٻليءَ جي اک]] ۽ بلور جي 84,000 صندوقن ۾ محفوظ ڪرايو. هن حڪم ڏنو ته زمين تي انهن سڀني شهرن ۾، جتي آبادي هڪ لک يا ان کان وڌيڪ هجي، 84,000 اسٽوپا تعمير ڪيا وڃن. [[ڪڪُٽارام]] وهار جي بزرگ راهب يَشس کي هن ٻڌايو ته سندس خواهش آهي ته سڀئي اسٽوپا هڪ ئي ڏينهن ۾ مڪمل ٿين. يَشس چيو ته هو سج کي پنهنجي هٿ سان ڍڪي مڪمل ٿيڻ جو اشارو ڏيندو. جڏهن هن ائين ڪيو ته سڀئي 84,000 اسٽوپا هڪ ئي وقت تي مڪمل ٿي ويا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} ''مهاونسا'' موجب اشوڪ 84,000 ''وهار'' (خانقاهون) تعمير ڪرايون ته جيئن ٻڌ جا تبرڪ انهن ۾ رکيا وڃن.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''اشوڪاوادان'' وانگر ''مهاونسا'' پڻ ٻڌ جي تبرڪن جي گڏ ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿي، پر ان کي تعميراتي سرگرمين سان نٿي جوڙي.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''مهاونسا'' ٻڌائي ٿي ته اشوڪ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ جو فيصلو تڏهن ڪيو جڏهن [[موگگلي پُت تِسّا]] کيس ٻڌايو ته ٻڌ جي ڌرم جا 84,000 حصا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=159}} اشوڪ پاڻ [[اشوڪارام]] وهار جي تعمير شروع ڪرائي ۽ ماتحت بادشاهن کي ٻين وهارن جي تعمير جو حڪم ڏنو. ٿيرا اندگُتّا جي معجزاتي قوتن جي مدد سان اشوڪارام مڪمل ٿيو، ۽ ساڳئي ڏينهن مختلف شهرن مان 84,000 وهارن جي مڪمل ٿيڻ جون خبرون پهتيون.{{sfn|Strong|1995|p=155}} هيٺين اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير روايتي طور اشوڪ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي:{{citation needed|date=November 2019}} * [[سانچي]]، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ڌاميڪ اسٽوپ]]، [[سارناتھ]]، [[اتر پرديش]]، ڀارت * [[مهابودھي مندر]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[بارابار غارون]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[نالندا مهاويهار]] (ڪجهه حصا جهڙوڪ ساريپُتّا اسٽوپ)، [[بيهار]]، ڀارت * [[تڪششيلا]] يونيورسٽي (ڪجهه حصا جهڙوڪ [[ڌرماراجيڪا اسٽوپ]] ۽ ڪنالا اسٽوپ)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀير ٽِلو]] (ٻيهر تعمير ٿيل)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀرهُت]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ديور ڪوٺار]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[بُٽڪارا اسٽوپ]]، [[سوات]]، پاڪستان * [[سناٽي]] اسٽوپ، [[ڪرناٽڪ]]، ڀارت * [[مير رڪن اسٽوپ]]، [[نواب شاهه]]، پاڪستان {| class="wikitable" style="margin:0 auto; text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | سانچي ۾ اشوڪي اسٽوپ |- ! style="background:#EAF4FC;" | ابتدائي شڪل ! style="background:#EAF4FC;" | موجوده آثار |- | [[File:Sanchi Great Stupa Mauryan configuration.jpg|250px]]<br /> موريا سلطنت جي دور (تقريباً 260 ق.م) ۾ عظيم اسٽوپ ۽ [[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪي ٿنڀي]] جي اندازي مطابق بحالي. | <gallery mode="packed" heights="180px"> File:Ashokan Pillar - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4361.JPG|ڏاکڻي دروازي ڀرسان چمڪدار پٿر مان ٺهيل [[اشوڪي ٿنڀو]] جا باقيات. File:Minor Pillar Edict of Ashoka at Sanchi.jpg|سانچي ۾ اشوڪ جو [[ننڍو ٿنڀي وارو فرمان]]. File:Ashoka pillar remains near Southern Gateway Stupa 1 Sanchi.jpg|ڏاکڻي دروازي ڀرسان اشوڪي ٿنڀي جي باقي بچيل ڏنڊي جا آثار. File:Sanchi capital right side view.jpg|ٿنڀي جي چوٽيءَ جو پاسائتو منظر. [[سانچي آثار قديمه ميوزيم]].<ref name="p.25-28 Ashoka pillar">Described in Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 pp. 25-28 Ashoka pillar].</ref> </gallery> |} === اشوڪ جا ٿنڀا === [[اشوڪ جا ٿنڀا]] (''Pillars of Ashoka'') هڪ ئي پٿر مان ٺهيل وڏن ٿنڀن جو سلسلو آهي، جيڪي سڄي [[برصغير]] ۾ پکڙيل آهن. اهي ٿنڀا ٽين صدي ق.م ۾ [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ اعظم]] (تقريباً 268–232 ق.م) تعمير ڪرايا يا انهن تي [[اشوڪ جا فرمان]] نقش ڪرايا ويا.{{refn|name=HR|{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |journal=History of Religions |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256}}}} اشوڪ پنهنجي انهن ٿنڀن لاءِ ''ڌمّ ٿمڀا'' (''Dhaṃma Thaṃbhā'') جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي معنيٰ آهي "ڌرم جا ٿنڀا".<ref name="archive.org">{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |page=132 |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch}}</ref><ref>{{cite book |last=Skilling |first=Peter |title=Mahasutras |date=1998 |publisher=Pali Text Society |isbn=9780860133209 |page=453}}</ref> هي ٿنڀا [[ڀارت جي تعميراتي فن]] جا اهم يادگار آهن، جن مان گهڻن تي موريا دور جي مشهور چمڪدار پالش (''Mauryan Polish'') موجود آهي. اشوڪ جا لڳ ڀڳ ويهه ٿنڀا اڄ تائين باقي آهن، جن مان ڪيترن تي سندس فرمان نقش ٿيل آهن. جانورن واريون چوٽيون (''Capitals'') رکندڙ ٿنڀن مان فقط چند مڪمل نمونا بچيا آهن، جن جو تعداد ست سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="auto">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=l3s9BAAAQBAJ&pg=PA123|title=The Return of the Buddha: Ancient Symbols for a New Nation|page=123|publisher=Routledge|author=Himanshu Prabha Ray|isbn=9781317560067|date=7 August 2014}}</ref> ٻه ٿنڀا [[فيروز شاهه تغلق]] طرفان [[دهلي سلطنت]] جي دور ۾ دهلي منتقل ڪيا ويا.<ref>India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200, Burjor Avari Routledge, 2016, p. 139.</ref> بعد ۾ ڪجهه ٻيا ٿنڀا [[مغل سلطنت]] جي حڪمرانن پڻ منتقل ڪرايا، جڏهن⁠ته انهن مان ڪيترين جانورن واريون چوٽيون الڳ ڪيون ويون.{{sfn|Krishnaswamy|pp=697–698}} هي ٿنڀا عام طور تي 12 کان 15 ميٽر اوچا هوندا هئا ۽ سندن وزن 50 ٽن تائين پهچندو هو. انهن کي ڪڏهن ڪڏهن سوين ميل پري کان ڇڪي انهن هنڌن تائين آندو ويندو هو جتي کين نصب ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html|title=KING ASHOKA: His Edicts and His Times|website=www.cs.colostate.edu|access-date=29 October 2017}}</ref> انهن ٿنڀن جي چوٽيءَ تي نفيس سنگتراشي سان سينگاريل جانورن جون مورتيون لڳل هونديون هيون، جن مان ڪيترائي نمونا اڄ تائين محفوظ آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | اشوڪي ٿنڀن جون مشهور چوٽيون |- | <gallery mode="packed" heights="200"> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India 2007-01-29.jpg|[[ويسالي]] جو شير File:Elephant capital Sankasya.jpg|[[سنڪسا]] جو هاٿي File:Rampurva bull in Presidential Palace high closeup.jpg|[[رامپوروا]] جو ڏاند (اصل نمونو) File:Lauria Nandangarh lion.jpg|[[لوريا نندنگڙهه]] جو شير File:Lion Capital - Chunar Sandstone - Circa 3rd Century BCE - Rampurva - ACCN 6298-6299 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4432.JPG|[[رامپوروا]] جو شير File:Sanchi capital right side view.jpg|[[سانچي]] جون چار شيرن واريون چوٽيون، جن جي مٿان شايد ڌرم چڪر هوندو File:Sarnath capital.jpg|[[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]]، [[سارناتھ]] </gallery> |} اشوڪي ٿنڀن مان سڀ کان مشهور [[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]] آهي، جيڪو [[سارناتھ]] مان مليو. ان ۾ چار شير هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن ۽ هي اڄ [[ڀارت]] جو سرڪاري قومي نشان پڻ آهي. هي ٿنڀا صرف حڪومتي فرمانن جا ذريعو نه هئا، پر اشوڪ جي ''ڌمّ'' واري پاليسي، اخلاقي تعليم، مذهبي رواداري ۽ سلطنت جي وحدت جا علامتي نشان پڻ هئا. === ڌرم جي تبليغ === اشوڪ جي پٿريلي فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنهنجي حڪومت جي اٺين ۽ نائين سال دوران هن [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، ''ڌرم'' جي تبليغ شروع ڪئي ۽ سماجي ڀلائيءَ جا ڪيترائي ڪم سرانجام ڏنا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} انهن فلاحي قدمن ۾ انسانن ۽ جانورن لاءِ علاج جون سهولتون قائم ڪرڻ، دوائن وارا ٻوٽا پوکرائڻ، رستن جي ڪنارن تي کوهه کوٽائڻ ۽ وڻ لڳائڻ شامل هئا. اهي ڪم پاڙيسري رياستن جهڙوڪ [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ستيہ پتر]]، [[تامراپرني]] ۽ يوناني بادشاهه [[انطيوڪس]] جي سلطنت تائين به ڪيا ويا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} فرمانن موجب پنهنجي حڪومت جي ڏهين ۽ يارهين سال دوران اشوڪ [[ٻڌ سنگهه]] جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ سڄي سلطنت جو هڪ ڊگهو دورو ڪيو، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ 256 ڏينهن جاري رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي ٻارهين سال تائين اشوڪ ''ڌرم'' جي تبليغ لاءِ فرمان نقش ڪرائڻ شروع ڪيا. هن پنهنجن عملدارن (''راجوڪ'' ۽ ''پرديشڪ'') کي حڪم ڏنو ته هو هر پنجن سالن بعد پنهنجي علائقن جو دورو ڪري ماڻهن کي ''ڌرم'' بابت تعليم ڏين ۽ انتظامي جاچ به ڪن.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} اڳئين سال هن ''ڌرم مها ماتر'' نالي نئون عهدو قائم ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي چوڏهين سال ۾ اشوڪ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي توسيع جو حڪم ڏنو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} === ٽين ٻڌ ڪائونسل === {{Main|ٻڌن واري ٽين ڪائونسل}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ ٻڌ برادريءَ ۾ تمام اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} هن روايت مطابق اشوڪ وڏي پيماني تي ڀڪشوئن جي سار سنڀال شروع ڪئي. سندس سخاوت سبب ڪيترائي غير حقيقي ۽ بدعقيده ماڻهو به سنگهه ۾ شامل ٿي ويا. نتيجي ۾ حقيقي ٻڌ ڀڪشو انهن سان گڏ مذهبي رسم ''اوپوسٿ'' ادا ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ لڳا، جنهن سبب ستن سالن تائين اها رسم نه ٿي سگهي.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} اشوڪ انهن جعلي ڀڪشوئن کي هٽائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هڪ حد کان وڌيڪ جوشيلن وزيرن ڪجهه حقيقي ڀڪشو به قتل ڪري ڇڏيا. پوءِ اشوڪ بزرگ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]] کي دعوت ڏني ته جيئن هو غير ٻڌ ماڻهن کي [[پاٽلي پتر]] جي خانقاهه مان خارج ڪري.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} انهيءَ عمل دوران 60,000 ڀڪشو بدعقيديءَ جي الزام هيٺ سنگهه مان خارج ڪيا ويا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان کان پوءِ ''اوپوسٿ'' ٻيهر منعقد ٿيو ۽ موگلي پُت تِسّا اشوڪ جي حڪومت جي سترهين سال ۾ [[ٽيون ٻڌ ڪائونسل]] منعقد ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} هن ڪائونسل دوران ''[[ڪٿاوتٿو]]'' نالي ڪتاب مرتب ڪيو ويو، جنهن ۾ ٿيراوادي عقيدي جي ڪيترن نقطن جي وضاحت ۽ توثيق ڪئي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر موجود نه آهي، جنهن سبب ڪيترن مؤرخن ٽئين ٻڌ ڪائونسل جي تاريخي حيثيت تي سوال اٿاريا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} [[File:Nava Jetavana Temple - Shravasti - 014 King Asoka at the Third Council (9241725897).jpg|thumb|اشوڪ ۽ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]]، [[ٽئين ٻڌ ڪائونسل]] دوران. نوا جيتاون، [[شراوستي]].]] مؤرخ [[رچرڊ گومبرچ]] جو خيال آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ هن واقعي جو ذڪر نه هئڻ ان کي مڪمل طور غير تاريخي ثابت نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جا ڪيترائي فرمان وقت سان گڏ گم ٿي چڪا آهن.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} گومبرچ وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته اشوڪ جا فرمان واضح ڪن ٿا ته هو سنگهه جي "اتحاد ۽ پاڪيزگي" برقرار رکڻ ۾ گهري دلچسپي رکندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|pp=8–9}} مثال طور، سندس ''ننڍي پٿريلي فرمان نمبر 3'' ۾ سنگهه جي ميمبرن کي ڪجهه مخصوص مذهبي متن پڙهڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي. ساڳئي طرح [[سانچي]]، [[سارناتھ]] ۽ [[ڪوسامبي]] مان مليل فرمانن ۾ اشوڪ اختلاف پيدا ڪندڙ ڀڪشوئن کي سنگهه مان خارج ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو ۽ سنگهه جي اتحاد ۽ ترقي جي خواهش ظاهر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}}{{sfn|Guruge|1995|p=45}} اٺين صديءَ جي ٻڌ ياتري [[ئي جِنگ]] به اشوڪ بابت هڪ ٻي روايت بيان ڪري ٿو. هن مطابق [[بمبسار]] بادشاهه، جيڪو گوتم ٻڌ جو همعصر هو، خواب ۾ ڪپڙي جا 18 ٽڪرا ۽ هڪ لٺ ڏٺا. ٻڌ ان خواب جي تشريح ڪندي ٻڌايو ته سندس وفات کان پوءِ سندس تعليم 18 مختلف مڪتبن ۾ ورهائجي ويندي ۽ هڪ بادشاهه اشوڪ انهن کي ٻيهر متحد ڪندو.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} === ٻڌ مشنون === سري لنڪا جي روايت مطابق [[موگلي پُت تِسّا]] تقريباً 250 ق.م ۾ ٻڌ ڌرم جي تبليغ لاءِ نَوَ مشنون سرحدي علائقن ڏانهن موڪليون.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} هن روايت موجب اهي مشنون سڌو سنئون اشوڪ نه پر موگلي پُت تِسّا موڪليون، جيتوڻيڪ اشوڪ انهن جو سرپرست هو. هر مشن ۾ پنج ڀڪشو شامل هئا ۽ انهن جي اڳواڻي هڪ بزرگ ڀڪشو ڪندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} سري لنڪا ڏانهن اشوڪ پنهنجو پٽ [[مهندا]] موڪليو، جنهن سان گڏ اٿّيا، اُتّيا، سمبلا ۽ ڀدراسالا پڻ شامل هئا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} موگلي پُت تِسّا جي مدد سان اشوڪ ٻڌ مبلغن کي [[ڪشمير]]، [[گنڌارا]]، [[هماليه]]، يوناني علائقن، [[مهاراشٽر]]، [[سُوورن ڀومي]] ۽ [[سري لنڪا]] ڏانهن موڪليو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7;" | اشوڪ جي دور جون مشهور ٻڌ مشنون ! مبلغ ! منزل |- | [[مهندا]] | [[سري لنڪا]] |- | مجهنتيڪ | [[ڪشمير]] ۽ [[گنڌارا]] |- | مهاديو | مهيسا منڊل (شايد موجوده [[ميسور]]) |- | رڪّھتا | وناواسا |- | ڌمّ رڪّھتا (يوناني) | اپرانتڪ (اولهه هندستان) |- | مها ڌمّ رڪّھتا | [[مهاراشٽر]] |- | مها رڪّھتا | يوناني ملڪ |- | مجهم | [[هماليه]] |- | سونا ۽ اُتّرا | [[سُوورن ڀومي]] |} روايت موجب اشوڪ جي حڪومت جي اوڻيهين سال ۾ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] سري لنڪا وئي، جتي هن ٻڌ راهبن جي عورتن واري جماعت قائم ڪئي ۽ ساڻس گڏ مقدس [[بودهي وڻ]] جي هڪ شاخ پڻ کڻي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Strong|1995|p=144}} اشوڪ جي پنهنجن فرمانن ۾ به انهن مشنن جو سڌو سنئون بيان موجود ناهي. البت سندس حڪومت جي اوڻيهين سال بابت فقط ايترو ذڪر ملي ٿو ته هن [[خالاتيڪا غار]] تپسوين کي برساتي موسم ۾ رهائش لاءِ عطا ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} سندس ٿنڀن وارن فرمانن مان معلوم ٿئي ٿو ته ايندڙ سال هن [[لمبني]] (گوتم ٻڌ جي جنم ڀومي) ۽ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي زيارت ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''پٿريلي فرمان نمبر 13'' ۾ اشوڪ دعويٰ ڪري ٿو ته هن پنج بادشاهن ۽ ٻين ڪيترن ملڪن ڏانهن پيغام موڪلي ''ڌرم جي فتح'' حاصل ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته ڇا اهي سفارتون ئي اهي ٻڌ مشنون هيون جن جو ذڪر ٻڌ تاريخن ۾ ملي ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} ڪجهه ماهر، جهڙوڪ [[ايتين لاموٽ]]، سمجهن ٿا ته فرمانن ۾ ذڪر ٿيل ''ڌرم'' جا مبلغ لازمي طور ٻڌ ڀڪشو نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جو ''ڌرم'' ۽ ''ٻڌ مت'' مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا.{{sfn|Gombrich|1995|pp=10–11}} ٻيا ماهر، جهڙوڪ [[ايرخ فرائووالنر]] ۽ [[رچرڊ گومبرچ]]، انهن مشنن کي تاريخي حقيقت سمجهن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=11}} آثار قديمه مان به ڪجهه ثبوت ملن ٿا. ''وِنَي نِدان'' ۾ ذڪر ٿيل پنجن ڀڪشوئن مان ٽن جا نالا [[ڀلسا]] (ويجهو [[وديشا]]) مان مليل تبرڪن جي صندوقن تي لکيل مليا آهن، جيڪي ٻي صدي ق.م جي شروعاتي دور سان تعلق رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} ڪيترن مؤرخن جو خيال آهي ته ٻڌ مت جي وڏي مذهب طور اڀرڻ ۾ اشوڪ جي سرپرستي اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Thapar|1995|p=32}} بهرحال، آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اتر اولهه هندستان ۽ ڏکڻ هندستان ۾ ٻڌ مت جي واڌ ويجهه جو وڏو سبب واپاري، زميندار، ڪاريگر ۽ واپاري جماعتون هيون، جن ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي ادارن جي مالي مدد ڪئي.{{sfn|Thapar|1995|p=36}} == ٻڌ ڌرم جي ڦهلاءَ ۾ ڪردار == {{Main|اشوڪ جا فرمان}} اشوڪ جي لکتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنهنجي حڪومت جي نائين کان يارهين سال جي وچ واري عرصي ۾ هن ڌرم جي تبليغ لاءِ باقاعده قدم کڻڻ شروع ڪيا. هو شڪار ۽ تفريحي سفرن بدران ''ڌمّ ياترا'' (ڌرمي سفر) ڪرڻ لڳو، جن جو مقصد ماڻهن سان ملڻ، کين اخلاقي تعليم ڏيڻ ۽ سماجي ڀلائي جا ڪم ڏسڻ هو.{{sfn|Thapar|1995|pp=21–22}} هن جانورن جي ذبح تي پابنديون وڌيون، انسانن ۽ جانورن لاءِ علاج جا انتظام ڪرايا، کوهه کوٽايا، وڻ لڳرايا ۽ رستن تي آرام گاهون ٺهرائيون.{{sfn|Guruge|1995|pp=67–70}} == ٻڌ ڌرم جي سرپرستي ۽ ڌمّ جي پاليسي == اشوڪ جي فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ٻڌ ڌرم کي ذاتي طور اختيار ڪرڻ باوجود پنهنجي سلطنت تي ڪنهن هڪ مذهب کي زبردستي لاڳو ڪرڻ جي ڪوشش نه ڪئي. هن پنهنجي لکتن ۾ بار بار ''ڌمّ'' (دھرم) جو ذڪر ڪيو آهي، جيڪو صرف ٻڌ ڌرم تائين محدود نه هو، بلڪه اخلاقي زندگي، والدين جي عزت، استادن جي احترام، سچائي، رحم، عدم تشدد، مذهبي رواداري ۽ رعيت جي ڀلائي جهڙن اصولن تي مشتمل هو.{{sfn|Thapar|1995|pp=22–25}} اشوڪ اعلان ڪيو ته مختلف مذهبي فرقن جي وچ ۾ احترام ۽ هم آهنگي هئڻ گهرجي. سندس نظر ۾ پنهنجي مذهب جي تعريف ۽ ٻين مذهبن جي توهين ڪرڻ صحيح عمل نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي رويي سان پنهنجو ئي مذهب نقصان کائيندو آهي.{{sfn|Thapar|1995|pp=25–26}} هن ''ڌمّ مها ماترا'' نالي خاص عملدار مقرر ڪيا، جن جو ڪم رعيت جي اخلاقي ڀلائي، مختلف مذهبي برادرين جي نگراني، قيدين جي حالت بهتر ڪرڻ ۽ سلطنت جي مختلف حصن ۾ سماجي انصاف کي فروغ ڏيڻ هو.{{sfn|Guruge|1995|pp=71–73}} === ٽئين ٻڌ ڪائونسل === سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ ٻڌ سنگهه اندر پيدا ٿيندڙ اختلافن کي ختم ڪرڻ لاءِ [[ٽئين ٻڌ ڪائونسل]] سڏائي. اها مجلس [[پاٽلي پتر]] ۾ مشهور راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] جي صدارت هيٺ منعقد ٿي.{{sfn|Guruge|1993|pp=57–60}} روايت مطابق ڪيترائي اهڙا ماڻهو، جيڪي حقيقت ۾ ٻڌ ڌرمي نه هئا، سنگهه ۾ داخل ٿي ويا هئا ۽ غلط تعليمون ڦهلائي رهيا هئا. ڪائونسل جو مقصد صحيح تعليمات جي سڃاڻپ ۽ سنگهه جي پاڪيزگي بحال ڪرڻ هو.{{sfn|Guruge|1993|pp=60–62}} بهرحال، جديد مورخن مان ڪجهه هن ڪائونسل جي روايتي تفصيلن بابت محتاط آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جي پنهنجي لکتن ۾ ان جو سڌو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Thapar|1995|pp=33–34}} === تبليغي مشن === سري لنڪائي ٻڌ روايت موجب ٽئين ڪائونسل کان پوءِ اشوڪ مختلف علائقن ڏانهن تبليغي وفد موڪليا. انهن ۾: * [[ڪشمير]] ۽ [[گنڌارا]] * [[هماليا]] جا علائقا * [[اپرانت]] * [[مهاراشٽر]] * [[يوناني]] علائقا * [[سري لنڪا]] شامل هئا.{{sfn|Guruge|1993|pp=63–69}} روايت موجب اشوڪ جو پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ۽ ڌيءَ [[سنگهمتّا]] سري لنڪا موڪليا ويا، جتي انهن ٻڌ ڌرم جي تبليغ ڪئي. سنگهمتّا سان گڏ [[بودهي وڻ]] جي هڪ شاخ پڻ سري لنڪا پهتي، جيڪا اڄ تائين وڏي مذهبي اهميت رکي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=52–54}} === ڌمّ ياترا === اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال کان پوءِ شاهي تفريحي سفرن جي بدران ''ڌمّ ياترا'' شروع ڪئي. انهن سفرن دوران هو رعيت سان ملندو، مذهبي شخصيتن سان گفتگو ڪندو، دان ڏيندو ۽ اخلاقي تعليمون ڦهلائيندو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=22}} هن [[ٻوڌ گيا]] جو دورو ڪيو، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} پنهنجي حڪومت جي ويهين سال اشوڪ [[لمبني]] ويو، جيڪا گوتم ٻڌ جي جنم ڀومي سمجهي وڃي ٿي. اتي هن هڪ پٿر جو ٿنڀو نصب ڪرايو ۽ علائقي تي ٽيڪس ۾ رعايت ڏني.{{sfn|Thapar|1961|pp=250–251}} === رعيت جي ڀلائي === اشوڪ پنهنجي فرمانن ۾ پاڻ کي رعيت جو ذميوار حڪمران قرار ڏئي ٿو. هو چوي ٿو ته جيئن هڪ پيءُ پنهنجي ٻارن جي خيرخواهي ڪندو آهي، تيئن هو پنهنجي رعيت جي ڀلائي چاهي ٿو.{{sfn|Guruge|1995|p=69}} هن انسانن ۽ جانورن لاءِ اسپتالن جهڙا انتظام ڪرايا؛ دوائن ۽ جڙي ٻوٽين جي پوک ڪرائي؛ رستن تي وڻ لڳرايا؛ کوهه کوٽايا؛ ۽ مسافرن لاءِ آرامگاهون تعمير ڪرايون. {{sfn|Guruge|1995|pp=67–70}} اشوڪ حڪومتي عملدارن کي به هدايت ڪئي ته هو رعيت جي شڪايتن تي هر وقت ڌيان ڏين، ايتري قدر جو جيڪڏهن بادشاهه محل ۾ هجي يا سفر ۾ هجي، تڏهن به کيس اهم معاملن کان آگاهه ڪيو وڃي.{{sfn|Thapar|1995|pp=27–28}} == آخري سال == اشوڪ جي حڪومت جي آخري سالن بابت معلومات محدود آهي. ٻڌ روايتن ۾ بيان آهي ته هن وڏي مقدار ۾ دولت سنگهه ۽ مذهبي ادارن تي خرچ ڪئي، جنهن سبب خزاني تي بار پيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=59–61}} ڪجهه روايتن مطابق سندس پوٽي [[سمپريتي]] ۽ ٻين جانشينن جي دور ۾ موريا سلطنت آهستي آهستي ڪمزور ٿيڻ لڳي.{{sfn|Thapar|1961|pp=61–63}} اشوڪ جي وفات غالباً 232 ق.م ڌاري ٿي. سندس وفات کان پوءِ موريا سلطنت ڪجهه ڏهاڪن تائين قائم رهي، پر آخرڪار ٽڪرن ۾ ورهائجي وئي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=38–39}} == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] awe1hnksw8r8pfizrgwxddd8p93f1at 388239 388238 2026-06-23T22:35:26Z Intisar Ali 8681 388239 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == وڌيڪ تعارف== اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اشوڪا</ref> ==پيدائش== اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]]، [[اينٽيگونس ٻيون گوناتاس]]، [[مئگاس آف سائرين]]، ۽ سڪندر (يا ته [[ايپائرس جو سڪندر ٻيون|ايپائرس]] وارو يا [[ڪرنتھ جو سڪندر]])۔{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي ({{circa|304 BCE}})۔{{sfn|Lahiri|2015|p=24}} هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} == نسب == اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Lahiri|2015|p=26}} ٻين ماخذن، جهڙوڪ [[پراڻ]] ۽ ''[[مهاونس]]'' موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه [[بندوسار]] هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[چندرگپت موريا]] هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه [[بمبسار]] سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: [[اجاتشتر]] → [[اُدايين]] → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → [[پرسينجت]] → [[نندا سلطنت|نندا]]۔{{sfn|Strong|1989|p=204}} سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو [[تاراناٿ]]، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Thapar|1961|p=9}} اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[اشوڪ جي ماءُ]] چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.{{sfn|Strong|1989|pp=204–205}} ''اشوڪاوادان'' ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،{{sfn|Lahiri|2015|p=323|ps=:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."}} پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.{{sfn|Lahiri|2015|p=31}} مثال طور: * ''اشوڪاوادان مالا'' ۾ سندس نالو '''سُڀدرانگي''' ڏنو ويو آهي۔{{sfn|Guruge|1993|p=19}}{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''وامسٿاپڪاسني'' يا ''مهاونس ٽيڪا''، جيڪا ''مهاونس'' تي هڪ شرح آهي، کيس '''ڌرم''' (پالي ۾ ''ڌمّ'') سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا [[ڪشتريه]] خاندان سان واسطو رکندي هئي۔{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''[[ديوياوادان]]'' جي هڪ روايت ۾ کيس '''جنپد ڪلياني''' سڏيو ويو آهي۔{{sfn|Singh|2008|p=332}} عالم [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]] موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.{{sfn|Guruge|1993|p=19}} ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[ايپين]] موجب، [[چندرگپت موريا]] يوناني حڪمران [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=20}} == شهزادي جي حيثيت ۾ == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 500 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Mauryan ruins of pillared hall at Kumrahar site of Pataliputra ASIEC 1912-13.jpg | caption1 = [[پاٽلي پتر]] جي ڪمراهار ماڳ تي ستونن واري هال جا آثار | image2 = Pataliputra_capital_(volume).jpg | caption2 = [[پاٽلي پتر]] جو ستون-سِر، چوٿين–ٽين صدي ق.م | footer = امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] شهر ۾ ڄائو هو. ان دور جي شهر جا آثار جديد [[پاٽنا]] جي مرڪزي علائقن ۾ کوٽائين ذريعي مليا آهن. | footer_align = center }} اشوڪ جون پنهنجون لکتون سندس ابتدائي زندگي بابت ڪا معلومات فراهم نٿيون ڪن، ۽ هن موضوع بابت گهڻي ڄاڻ انهن روايتن مان ملي ٿي جيڪي سندس وفات کان سوين سال پوءِ لکيون ويون.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}} جيتوڻيڪ انهن روايتن ۾ اشوڪ جي اڳين جنمن جهڙيون ظاهر طور افسانوي ڳالهيون شامل آهن، پر انهن ۾ اشوڪ جي دور بابت ڪجهه اهڙي معلومات پڻ موجود آهي جيڪا تاريخي طور ممڪن نظر اچي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}}{{sfn|Singh|2008|p=332}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، جڏهن اشوڪ نوجوان هو ته سندس پيءُ بندوسار سندس کُردري ۽ غير دلڪش صورت سبب کيس پسند نه ڪندو هو. هڪ ڏينهن بندوسار تپسوي پنگل واتساجيو کي چيو ته هو طئي ڪري ته سندس پٽن مان ڪير سندس جانشين ٿيڻ جي لائق آهي. تپسوي جي صلاح تي سڀني شهزادن کي "سونهري محل جي باغ" ۾ گڏ ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو. اشوڪ وڃڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خبر هئي ته سندس پيءُ کيس پسند نٿو ڪري، پر سندس ماءُ کيس وڃڻ تي آماده ڪيو. جڏهن وزير [[رادھاگپت]] ڏٺو ته اشوڪ گاديءَ واري شهر مان باغ ڏانهن روانو ٿي رهيو آهي، تڏهن هن شهزادي کي سفر لاءِ شاهي هاٿي مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Strong|1989|p=206}} باغ ۾ پنگل واتساجيو شهزادن جو جائزو ورتو ۽ سمجهي ويو ته ايندڙ شهنشاهه اشوڪ هوندو. پر بندوسار کي ناراض ڪرڻ کان بچڻ لاءِ هن جانشين جو نالو ظاهر نه ڪيو. ان جي بدران هن چيو ته جنهن وٽ بهترين سواري، بهترين ويهڻ جي جاءِ، بهترين پيئڻ، بهترين ٿانوَ ۽ بهترين کاڌو هوندو، اهو ئي ايندڙ بادشاهه ٿيندو. هر ڀيري اشوڪ دعويٰ ڪئي ته اهي شرطون هن وٽ موجود آهن. بعد ۾ تپسوي اشوڪ جي ماءُ کي ٻڌايو ته سندس پٽ ايندڙ شهنشاهه ٿيندو، ۽ سندس صلاح تي بندوسار جي غضب کان بچڻ لاءِ سلطنت ڇڏي هليو ويو.{{sfn|Strong|1989|p=207}} جيتوڻيڪ روايتون ٻڌائين ٿيون ته بندوسار اشوڪ جي ظاهر سبب کيس پسند نه ڪندو هو، پر اهي ساڳيون روايتون اهو به ٻڌائين ٿيون ته هن اشوڪ کي اهم ذميواريون ڏنيون، جهڙوڪ [[تڪششيلا]] جي بغاوت کي ختم ڪرڻ (اتر هندستاني روايت موجب) ۽ [[اجين]] جي حڪومت هلائڻ (سري لنڪائي روايت موجب).{{sfn|Thapar|1961|p=21}} اهو ظاهر ڪري ٿو ته بندوسار شهزادي جي ٻين صلاحيتن کان متاثر هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته هن اشوڪ کي گاديءَ واري شهر کان پري علائقن ۾ ان ڪري موڪليو ته جيئن هو شاهي درٻار کان پري رهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=65}} === تڪششيلا ۾ بغاوت === [[File:Aramaic_inscription_at_Taxila_Museum.jpg|thumb|upright=0.6|[[ٽيڪسلا جي آرامي لکت]]، جنهن ۾ ممڪن طور اشوڪ جو ذڪر موجود آهي.]] ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار شهزادي اشوڪ کي [[تڪششيلا]] شهر ۾ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ موڪليو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} (موجوده [[پاڪستان]] ۾ [[ڀير ماڙو]]).{{sfn|Lahiri|2015|p=66}} هي واقعو سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهي؛ ان جي بدران اتي بيان آهي ته بندوسار اشوڪ کي [[اجين]] جو گورنر مقرر ڪيو. ٻن ٻين ٻڌ ڌرمي متنن، ''اشوڪ سوتر'' ۽ ''ڪنال سوتر''، مطابق بندوسار اشوڪ کي [[گنڌارا]] جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو هو، جتي تڪششيلا واقع هئي، نه اجين.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} ''اشوڪاوادان'' موجب بندوسار اشوڪ کي چار حصن تي مشتمل لشڪر (گهوڙيسوار، [[جنگي هاٿي]]، [[رتھ]] ۽ پيادل فوج) ڏنو، پر هٿيار مهيا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اشوڪ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي شهنشاهه ٿيڻ جي لائق آهي ته هٿيار پاڻ ظاهر ٿي ويندا. پوءِ ديوتائون زمين مان نڪري آيون ۽ فوج کي هٿيار فراهم ڪيا.{{sfn|Strong|1989|p=208}} جڏهن اشوڪ تڪششيلا پهتو ته شهرين سندس آجيان ڪئي ۽ ٻڌايو ته سندن بغاوت فقط ظالم وزيرن خلاف هئي، بادشاهه خلاف نه. ڪجهه عرصي بعد [[خاصا]] علائقي ۾ به سندس آجيان ڪئي وئي، ۽ ديوتائن اعلان ڪيو ته هو سڄي ڌرتيءَ تي حڪومت ڪندو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} تڪششيلا هڪ مالدار ۽ سياسي لحاظ کان اهم شهر هو. تاريخي ثبوت ڏيکارين ٿا ته اشوڪ جي دور تائين اهو ''[[اترپٿ]]'' واپاري رستي وسيلي [[پاٽلي پتر]] سان ڳنڍيل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=70}} بهرحال، موجود همعصر ماخذن مان ڪو به تڪششيلا جي بغاوت جو ذڪر نٿو ڪري، ۽ اشوڪ جي ڪنهن به لکت مان اهو ظاهر نٿو ٿئي ته هن ڪڏهن شهر جو دورو ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=66-67}} تنهن هوندي به، اشوڪ جي تڪششيلا سان لاڳاپي جي روايت کي [[سرڪپ]] مان مليل هڪ آرامي لکت جزوي طور تقويت ڏئي ٿي. ان لکت ۾ هڪ نالو "prydr" اکرن سان شروع ٿئي ٿو، جنهن کي گهڻا عالم "پريادرشي" طور بحال ڪن ٿا، جيڪو اشوڪ جو لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} تڪششيلا ڀرسان موجود [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] جو نالو به اشوڪ سان لاڳاپي جو هڪ ممڪن ثبوت سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ "ڌرماراجا" مان مراد اشوڪ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=68}} ديوتائن طرفان هٿيار مهيا ڪرڻ وارو قصو شايد اشوڪ کي نيم الاهي حيثيت ڏيڻ لاءِ بيان ڪيو ويو هجي، يا اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته بندوسار، جيڪو اشوڪ کي پسند نه ڪندو هو، سندس ناڪامي چاهيندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=67}} === اجين جو نائب بادشاهه === ''[[مهاونس]]'' موجب، بندوسار اشوڪ کي [[اونتيراستر]] (موجوده [[اجين ضلعو]]) جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هي علائقو مرڪزي هندستان جو هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري صوبو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=89–90}} هي روايت مرڪزي هندستان مان دريافت ٿيل [[سارو مارو]] لکت سان پڻ تقويت حاصل ڪري ٿي، جنهن ۾ بيان آهي ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ انهيءَ هنڌ جو دورو ڪيو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=350–351}} اشوڪ جي پنهنجي [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان#پهريون جدا اهم پٿريلو فرمان|پٿريلي فرمان]] مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ اجين ۾ هڪ شهزادو نائب بادشاهه موجود هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} اهو به هن روايت جي حمايت ڪري ٿو ته اشوڪ پاڻ اجين جو نائب بادشاهه رهيو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=98}} {{multiple image | perrow=2 | total_width=400 | caption_align=center | align=right | direction=horizontal | image1=Saru_Maru_stupa.jpg | image2=Panguraria Top View Closeup detail.jpg | footer=[[سارو مارو]] يادگاري لکت مان لڳي ٿو ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ اجين واري علائقي ۾ موجود هو: "''پريادسي'' خوشگوار سير لاءِ هن هنڌ آيو جڏهن هو اڃا شهزادو هو..." }} اشوڪ جي دور ۾ [[پاٽلي پتر]] ۽ [[اجين]] ڪيترن ئي رستن ذريعي ڳنڍيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته اجين ڏانهن ويندي سندس قافلو روپناٿ ۾ ترسيو هجي، جتي بعد ۾ سندس لکت ملي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=94–95}} سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ اجين ويندي [[وديشا]] پهتو، جتي هو هڪ خوبصورت عورت جي عشق ۾ مبتلا ٿيو. ''ديپاونس'' ۽ ''مهاونس'' موجب اها عورت [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] هئي، جيڪا هڪ واپاري جي ڌيءَ هئي. ''مهابودهي ونس'' مطابق هوءَ "وديشا مها ديوي" هئي ۽ [[شاڪيه]] خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان [[گوتم ٻڌ]] پڻ هو. ممڪن آهي ته ٻڌ ڌرمي تاريخ نويسن اشوڪ جي خاندان کي ٻڌ سان ڳنڍڻ لاءِ هي شاڪيه تعلق بيان ڪيو هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} ٻڌ ڌرمي متنن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ديوي بعد ۾ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو، پر انهن ۾ سندس قبولِ اسلام... (يعني قبولِ ٻڌ ڌرم) جو ڪو تفصيلي بيان موجود ناهي. انهيءَ ڪري ممڪن آهي ته جڏهن هن اشوڪ سان ملاقات ڪئي، تڏهن به هوءَ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ''مهاونس'' موجب، اجين ۾ ديوي اشوڪ جي پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] کي جنم ڏنو، ۽ ٻن سالن بعد هڪ ڌيءَ [[سنگهمتا]] پيدا ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=97}} ''مهاونس'' موجب مهندا کي اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، ڀڪشو بڻايو ويو. انهيءَ حساب سان مهندا اشوڪ جي تخت نشيني وقت چوڏهن ورهين جو هو. جيڪڏهن مهندا ان وقت ڄائو جڏهن اشوڪ فقط ويهن ورهين جو هو، ته پوءِ اشوڪ تقريباً 34 ورهين جي عمر ۾ تخت تي ويٺو هوندو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ڪيترائي سال نائب بادشاهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون.{{sfn|Thapar|1961|pp=24–25}} == تخت نشيني == روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اشوڪ [[يووراج|ولي عهد]] نه هو، ۽ سندس تخت نشيني تڪراري هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=25}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار جي وڏي پٽ [[سوسيما]] هڪ ڏينهن مذاق ۾ هڪ گنجي وزير جي مٿي تي چماٽ هنئي. وزير کي خوف ٿيو ته جيڪڏهن سوسيما بادشاهه بڻيو ته شايد هڪ ڏينهن تلوار سان به ساڻس اهڙي ئي مذاق ڪري. تنهن ڪري هن پنج سئو وزيرن کي اشوڪ جي حمايت لاءِ آماده ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته اشوڪ هڪ ''[[چڪروَرتي]]'' (ساري دنيا تي حڪومت ڪندڙ حڪمران) بڻجندو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ڪجهه عرصي بعد [[تڪششيلا]] ۾ ٻيهر بغاوت ٿي. بندوسار سوسيما کي بغاوت دٻائڻ لاءِ موڪليو. ٿوري ئي وقت کان پوءِ بندوسار سخت بيمار ٿي پيو ۽ سندس موت جو امڪان پيدا ٿيو. ان وقت سوسيما اڃا تڪششيلا ۾ هو ۽ بغاوت مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو هو. بندوسار کيس گاديءَ واري شهر واپس گهرائي ورتو ۽ اشوڪ کي حڪم ڏنو ته هو تڪششيلا ڏانهن روانو ٿئي.{{sfn|Strong|1989|p=209}} پر وزيرن بندوسار کي ٻڌايو ته اشوڪ بيمار آهي ۽ صلاح ڏني ته سوسيما جي واپسي تائين اشوڪ کي عارضي طور تخت تي ويهاريو وڃي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} جڏهن بندوسار انڪار ڪيو، تڏهن اشوڪ اعلان ڪيو ته جيڪڏهن تخت واقعي سندس قسمت ۾ آهي ته ديوتائون کيس ايندڙ شهنشاهه طور تاج پارائينديون. ساڳئي لمحي ديوتائن ائين ڪيو، بندوسار وفات ڪري ويو، ۽ اشوڪ جي حڪمراني سڄي دنيا تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ زمين جي مٿان موجود [[يڪشا]]ن جو علائقو ۽ زمين جي هيٺان موجود [[ناگ]]ن جو علائقو پڻ شامل هو.{{sfn|Strong|1989|p=209}} جڏهن سوسيما گاديءَ واري شهر واپس آيو ته اشوڪ جي نئين وزيراعظم [[رادھاگپت]] کيس ڪوئلن سان ڀريل هڪ کڏ ۾ ڦاسائي ڇڏيو. سوسيما دردناڪ موت مري ويو، جڏهن ته سندس سپهه سالار ڀدرايڌ بُدھ ڌرم جو ڀڪشو بڻجي ويو.{{sfn|Strong|1989|p=210}} [[File:Sarnath_Ashoka_Lions_with_Dharma_Wheel.jpg|thumb|[[سارناتھ]] ۾ [[اشوڪ جو شير-ستون]]، جنهن ۾ چار [[ايشيائي شير]] هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن. اهي [[ٻڌ ڌرم]] جي [[چار عظيم سچايون|چار عظيم سچائين]] ۽ اخلاقي قانون جي ڦيٿي ([[ڌرم چڪر]]) جي علامت آهن.{{sfn|Allen|2012|p=331}}]] ''[[مهاونس]]'' موجب، جڏهن بندوسار بيمار ٿيو ته اشوڪ [[اجين]] مان [[پاٽلي پتر]] واپس آيو ۽ گاديءَ واري شهر تي قبضو ڪري ورتو. پيءُ جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي وڏي ڀاءُ کي قتل ڪيو ۽ تخت تي ويٺو.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ساڳئي متن موجب، اشوڪ پنهنجي سوتيلي ڀائرن مان نويَنوي (99) ڄڻن کي قتل ڪيو، جن ۾ سُمانا پڻ شامل هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} ''[[ديپاونس]]'' موجب، هن هڪ سئو ڀائرن کي قتل ڪيو ۽ چار سال بعد تاجپوشي ڪرائي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ''ونسٿاپڪاسني'' وڌيڪ ٻڌائي ٿو ته هڪ [[آجيَوڪ]] تپسوي اشوڪ جي ماءُ جي خواب جي تعبير ڪندي اڳواٽ هن خونريزي جي پيشنگوئي ڪئي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} انهن روايتن موجب اشوڪ جو سڳو ڀاءُ [[تِسا]] ئي بچي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} ٻين ذريعن ۾ بچيل ڀاءُ جا نالا [[ويتاشوڪ]]، وگتاشوڪ، سودت (''So-ta-to'') يا سوگتر (''Siu-ka-tu-lu'') بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} 99 ۽ 100 جهڙا انگ واضح طور مبالغو آهن ۽ شايد صرف اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن ته اشوڪ پنهنجي ڪيترن ئي ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} [[تاراناٿ]] موجب اشوڪ پنهنجي اڳوڻي حڪمران جو ناجائز پٽ هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڇهه جائز شهزادن کي قتل ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ممڪن آهي ته اشوڪ اصل جانشين نه هجي ۽ هن تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ ڀائر قتل ڪيا هجن. بهرحال، ٻڌ ڌرمي ماخذن شايد هن واقعي کي وڌائي پيش ڪيو ته جيئن ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ اشوڪ کي ظالم ۽ بي رحم حڪمران طور ڏيکاري سگهجي. اشوڪ جي پنجين پٿريلي فرمان ۾ انهن عملدارن جو ذڪر آهي جن جي ذميواري سندس ڀائرن، ڀينرن ۽ ٻين مائٽن جي خاندانن جي ڀلائي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تخت نشيني کان پوءِ به سندس هڪ کان وڌيڪ ڀائر زندهه هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} تنهن هوندي به ڪجهه مؤرخ هن راءِ سان متفق ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فرمان ۾ صرف ڀائرن جي ''خاندانن'' جو ذڪر آهي، خود ڀائرن جو نه.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} === تخت نشيني جي تاريخ === سري لنڪائي متنن ''[[مهاونس]]'' ۽ ''[[ديپاونس]]'' موجب اشوڪ [[گوتم ٻڌ]] جي وفات کان 218 سال پوءِ تخت تي ويٺو ۽ 37 سال حڪومت ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|pp=13–14}} ٻڌ جي وفات جي صحيح تاريخ پاڻ به تڪراري آهي،{{sfn|Thapar|1961|p=14}} جڏهن⁠تہ اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ ٻڌ جي وفات کان صرف هڪ سئو سال پوءِ حڪومت ڪئي، جنهن ڪري تاريخ بابت وڌيڪ اختلاف پيدا ٿيا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست مڃجي ۽ ٻڌ جي وفات 483 ق.م ۾ ٿي هجي، جيئن ڪيترن ئي عالمن تجويز ڪيو آهي، ته اشوڪ جي تخت نشيني 265 ق.م ۾ ٿيڻ گهرجي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} [[پراڻ]]ن موجب اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] 25 سال حڪومت ڪئي، جڏهن⁠تہ سري لنڪائي روايت 28 سال ٻڌائي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} جيڪڏهن پراڻن جو بيان صحيح هجي ته اشوڪ جي تخت نشيني کي ٽي سال اڳ، يعني 268 ق.م تي تاريخ بندي ڪري سگهجي ٿي. ٻئي طرف، جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست هجي پر ٻڌ جي وفات 486 ق.م مڃجي، جيڪا ''ڪينٽونيز ڊاٽڊ رڪارڊ'' سان حمايت حاصل ڪري ٿي، ته پوءِ به اشوڪ جي تخت نشيني 268 ق.م جي لڳ ڀڳ بيهندي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} ''مهاونس'' بيان ڪري ٿو ته اشوڪ بادشاهه ٿيڻ کان چار سال پوءِ رسمي تاجپوشي ڪرائي. هن وچ واري عرصي کي ائين سمجهي سگهجي ٿو ته انهن چئن سالن دوران هن بندوسار جي ٻين پٽن خلاف جانشيني جي جنگ وڙهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ هڪ قصو موجود آهي جنهن موجب اشوڪ جو وزير [[يشس]] پنهنجي هٿ سان سج کي لڪائي ڇڏيو. پروفيسر پي. ايڇ. ايل. ايگرمونٽ جو خيال هو ته هي قصو 4 مئي 249 ق.م تي اتر هندستان ۾ نظر آيل جزوي سج گرهڻ ڏانهن اشارو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=12–13}} ''اشوڪاوادان'' موجب، هن سج گرهڻ کان ڪجهه عرصي بعد اشوڪ مختلف ٻڌ ڌرمي مقدس ماڳن جي ياترا تي نڪتو. اشوڪ جي [[لومبني]] واري ستوني فرمان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي 21هين سال ۾ لومبني جو دورو ڪيو. جيڪڏهن اهو دورو ساڳئي ياترا جو حصو هجي، ۽ لومبني جو دورو سج گرهڻ کان هڪ يا ٻن سالن اندر ٿيو هجي، ته پوءِ 268–269 ق.م واري تخت نشيني جي تاريخ وڌيڪ امڪاني لڳي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}}{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} بهرحال، هي نظريو سڀني عالمن پاران قبول ٿيل ناهي. مثال طور [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي خيال ۾ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ڪيل واقعو تاريخي وقت بندي سان لاڳاپيل ئي ناهي، ۽ ايگرمونٽ جي تشريح ان روايت جي ادبي ۽ مذهبي پس منظر کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان اڳ واري حڪومت == سري لنڪائي ۽ اتر هندستاني ٻنهي روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ سخت ۽ پرتشدد شخص هو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} [[تاراناٿ]] پڻ لکي ٿو ته شروعات ۾ اشوڪ کي ''ڪاماشوڪ'' سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪيترائي سال عيش ۽ عشرت ۽ دنياوي خواهشن (''[[ڪاما]]'') ۾ گذاريا. ان کان پوءِ کيس ''چنڊاشوڪ'' (يعني ”ظالم اشوڪ“) چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪجهه سال برن ڪمن ۾ صرف ڪيا. آخرڪار ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ هو ''ڌرماشوڪ'' (يعني ”نيڪ اشوڪ“) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ کيس ''چنڊاشوڪ'' سڏي ٿو ۽ سندس ڪيترن ئي ظالماڻن عملن جو ذڪر ڪري ٿو:{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * جيڪي وزير سندس تخت نشيني ۾ مددگار ثابت ٿيا هئا، سي حڪومت سنڀالڻ کان پوءِ ساڻس بي ادبي سان پيش اچڻ لڳا. سندن وفاداري آزمائڻ لاءِ اشوڪ کين هڪ غيرمعمولي حڪم ڏنو ته سڀ گلن ۽ ميون وارا وڻ ڪٽي ڇڏين. جڏهن وزيرن اهو حڪم نه مڃيو ته اشوڪ ذاتي طور پنج سئو وزيرن جا سر قلم ڪرائي ڇڏيا.{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * هڪ ڏينهن باغ ۾ سير دوران اشوڪ ۽ سندس حرم جون عورتون هڪ سهڻي [[اشوڪ وڻ]] وٽان گذريون. ان منظر اشوڪ ۾ محبت جا جذبا جاڳايا، پر عورتون سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي سبب ساڻس قربت اختيار ڪرڻ ۾ دلچسپي نه رکيون. ڪجهه وقت پوءِ جڏهن اشوڪ سمهي پيو ته ناراض عورتن سندس نالي واري اشوڪ وڻ جا گل ۽ ٽاريون ڪٽي ڇڏيون. جاڳڻ کان پوءِ اشوڪ سزا طور پنهنجي پنج سئو حرم وارين عورتن کي جيئرو ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * اهڙين قتل عام وارين ڪاررواين سبب وزيراعظم [[رادھاگپت]] پريشان ٿي ويو. هن صلاح ڏني ته مستقبل جي اجتماعي قتلن لاءِ هڪ جلاد مقرر ڪيو وڃي ته جيئن بادشاهه پاڻ اهڙن ڪمن ۾ سڌو سنئون ملوث نه رهي. ان مقصد لاءِ مگڌ جي هڪ ڳوٺ جو نوجوان [[گريڪا]] مقرر ڪيو ويو، جيڪو فخر سان چوندو هو ته هو سڄي [[جمبوديپ]] جي ماڻهن کي قتل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * گريڪا بعد ۾ ''چنڊاگريڪا'' (”ظالم گريڪا“) جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس خواهش تي اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ قيد خانو تعمير ڪرايو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} هي قيد خانو ''اشوڪ جو دوزخ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ٻاهران ڏسڻ ۾ اهو خوشنما ۽ دلڪش هو، پر اندر چنڊاگريڪا قيدين تي انتهائي بي رحماڻا تشدد ڪندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=106–107}} پنجين صديءَ جي چيني سياح [[فا شيان]] لکي ٿو ته اشوڪ ذاتي طور دوزخ جو دورو ڪيو ته جيئن اتي استعمال ٿيندڙ تشدد جا طريقا سکڻ بعد انهن جهڙا طريقا ايجاد ڪري سگهي. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوان زانگ]] دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اهڙو ستون ڏٺو هو جيڪو اشوڪ جي ”دوزخ“ واري هنڌ جي نشاندهي ڪندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[مهاونس]]'' پڻ مختصر طور اشوڪ جي سخت مزاجي جو ذڪر ڪري ٿو. ان موجب، اشوڪ کي شروعاتي دور ۾ سندس برن ڪمن سبب ''چنڊاشوڪ'' چيو ويندو هو، پر ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نيڪ عملن جي ڪري کيس ''ڌرماشوڪ'' سڏيو ويو.{{sfn|Lahiri|2015|p=107}} بهرحال، اتر هندستاني روايت جي ابتڙ، سري لنڪائي متن اشوڪ جي مخصوص ظالماڻن عملن جو ذڪر نٿا ڪن، سواءِ ان دعويٰ جي ته هن پنهنجي 99 ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ ظالم ۽ خونخوار شخص طور پيش ڪرڻ واريون اهڙيون تصويرون غالباً ٻڌ ڌرمي مصنفن جي تخليق آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} انهن جو مقصد اهو ڏيکارڻ هو ته ٻڌ ڌرم اشوڪ جي زندگيءَ ۾ هڪ معجزاتي تبديلي آندي.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} هن تبديلي کي وڌيڪ ڊرامائي ۽ اثرائتو بنائڻ لاءِ اهڙين روايتن ۾ اشوڪ جي اڳوڻي ظلم ۽ بعد واري مذهبي نيڪي ٻنهي کي مبالغي سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Charles1962">{{cite book | author=Charles Drekmeier | title=Kingship and Community in Early India | url=https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek | url-access=registration | access-date=30 October 2012 | year=1962 | publisher=Stanford University Press | lccn=62-9565 | pages=[https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek/page/173 173] }}</ref> == ڪلنگا جي جنگ ۽ ٻڌ ڌرم ۾ تبديلي == {{Main|ڪلنگا جي جنگ}} [[File:Kanaganahalli inscribed panel portraying Asoka (perspective).jpg|thumb|[[ڪناگن هلي]] مان مليل نقش ٿيل پينل، جنهن ۾ اشوڪ ۽ سندس راڻيون ڏيکاريل آهن. [[برهمي لپي]] ۾ "راجا اشوڪ" لکيل آهي، پهرين کان ٽئين صدي عيسوي.<ref>{{cite book |title=Indian Archaeology 1997–98 |publisher=ASI |page=Plate 72 |url=http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |access-date=22 January 2020 |archive-date=22 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122082556/http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |url-status=live }}</ref>]] اشوڪ جي لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي اٺين سال [[ڪلنگا]] واري علائقي کي فتح ڪيو. جنگ دوران ٿيل وڏي تباهي ۽ خونريزي سبب هن کي تشدد تي پڇتاءُ ٿيو، ۽ ايندڙ سالن ۾ هو آهستي آهستي ٻڌ ڌرم ڏانهن مائل ٿيو.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} [[اشوڪ جي فرمانن]] مان پٿريلي فرمان نمبر 13 بادشاهه جي گهري افسوس جو اظهار ڪري ٿو: {{Blockquote |text=ڪلنگا جي فتح کان پوءِ، سندس مقدس عظمت واري بادشاهه ۾ ڌرم جي حفاظت، ڌرم سان محبت ۽ ڌرم جي تبليغ جو وڏو جذبو پيدا ٿيو. ڪلنگا جي فتح تي سندس دل ۾ گهرو افسوس پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن اڳ ۾ آزاد ملڪ جي فتح دوران ماڻهن جو قتل، موت ۽ قيد ٿيڻ لازمي هوندو آهي. اها ڳالهه سندس مقدس عظمت لاءِ وڏي ڏک ۽ پشيماني جو سبب بڻجي. |source=<ref name="Wikisource Smith">{{cite Wikisource |wslink=Asoka - the Buddhist Emperor of India/Chapter 4 |title=Asoka: The Buddhist Emperor of India |last=Smith |first=Vincent |author-link=Vincent Arthur Smith |year=1920 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=185}}</ref> }} ٻئي طرف، سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي اٺين سال تائين اڳ ئي هڪ پڪو ٻڌ ڌرمي هو. ان روايت مطابق هو چوٿين سال ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيو ۽ پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ 84,000 وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائون ڪلنگا جي مهم جو ذڪر ئي نٿيون ڪن.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} سري لنڪائي روايت جي بنياد تي ڪجهه محقق، جهڙوڪ ايگرمونٽ، سمجهن ٿا ته اشوڪ ڪلنگا جي جنگ کان ''اڳ'' ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} هن نظريي جي مخالفت ڪندڙ چون ٿا ته جيڪڏهن اشوڪ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هو ته پوءِ هن اهڙي خونريز جنگ ڇو وڙهي؟ ايگرمونٽ ان جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته اشوڪ شايد "[[وچولي واٽ]]" جي پنهنجي تشريح رکندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=33}} پراڻن ليکڪن مان ڪجهه جو خيال هو ته اشوڪ جنگ کان پوءِ اوچتو ۽ ڊرامائي انداز ۾ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب ڪلنگا جي الحاق کان پوءِ هو ڌرم ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿيو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن اشوڪ جنگ کان پوءِ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو، تڏهن به لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اها تبديلي اوچتو نه پر تدريجي عمل هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} پنهنجي حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل هڪ ننڍڙي پٿريلي فرمان ۾ اشوڪ لکي ٿو ته هو ٻن اڍائي سالن کان وڌيڪ عرصي کان ''[[اُپاسڪ]]'' (عام ٻڌ ڌرمي پيروڪار) هو، پر شروعاتي عرصي ۾ گهڻي اڳڀرائي نه ڪري سگهيو. آخري هڪ سال دوران هو سنگهه جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ ٻڌ ڌرم جو وڌيڪ سرگرم پيروڪار بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} === ڪلنگا جي جنگ === اشوڪ جي وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب، هن تخت نشيني کان اٺ سال پوءِ ڪلنگا فتح ڪيو. فرمان موجب: * جنگ دوران 100,000 ماڻهو ۽ جانور مارجي ويا. * ان کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. * 150,000 ماڻهو ۽ جانور قيدي بڻائي کڻي ويا ويا. اشوڪ لکي ٿو ته انهن مصيبتن تي پڇتاءُ ئي کيس ڌرم جي عمل ۽ تبليغ ڏانهن وٺي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هو اعلان ڪري ٿو ته هاڻي ڪنهن ملڪ جي فتح دوران ٿيندڙ قتل، موت ۽ جلاوطني کيس انتهائي دردناڪ ۽ افسوسناڪ لڳي ٿي. خاص طور تي مذهبي ماڻهن ۽ گهريلو زندگي گذاريندڙ ماڻهن جي تڪليف کيس وڌيڪ ڏکوئيندڙ محسوس ٿئي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هي فرمان [[ايراگوڊي]]، [[گرنار]]، [[ڪالسي]]، [[مانسهره]]، [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[قنڌار]] سميت ڪيترن هنڌن تي مليو آهي.{{sfn|Guruge|1995|p=37}} پر حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته ڪلنگا واري علائقي ۾ موجود اشوڪ جي لکتن مان فرمان 13 ۽ 14 غائب آهن. انهن جي جاءِ تي ٻه الڳ فرمان آهن، جن ۾ اشوڪ جي پشيماني جو ڪو ذڪر ناهي. ممڪن آهي ته اشوڪ ڪلنگا جي ماڻهن آڏو اهڙي اعتراف کي سياسي طور مناسب نه سمجهيو هجي.{{sfn|Thapar|1995|pp=30–31}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ بيان ڪيل جنگ جا انگ اکر ۽ نتيجا ڪنهن حد تائين مبالغو هجن، ته جيئن پري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن تي اثر پوي، جيڪي انهن دعوائن جي تصديق نٿي ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=56}} قديم ذريعا اشوڪ جي ڪنهن ٻي وڏي فوجي مهم جو ذڪر نٿا ڪن، جيتوڻيڪ سورهين صديءَ جي عالم [[تاراناٿ]] دعويٰ ڪري ٿو ته اشوڪ سڄي [[جمبوديپ]] کي فتح ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} === ٻڌ ڌرم سان پهريون رابطو === {{multiple image |perrow=1 |total_width=300 |caption_align=center |align=right |direction=horizontal |image1=Vajrasana, early 20th century.jpg |caption1='''[[وجراسڻ، بودھ گيا|وجراسڻ]]''' يا "ٻڌ جي روشن خياليءَ جو تخت"، [[مهابودھي مندر]]، [[بودھ گيا]]. اشوڪ اهو تخت ٻڌ جي روشن خياليءَ واري هنڌ جي يادگار طور تعمير ڪرايو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=300–302}}<ref>"Ashoka did build the Diamond Throne at Bodh Gaya to stand in for the Buddha and to mark the place of his enlightenment" in {{cite book |last1=Ching |first1=Francis D. K. |last2=Jarzombek |first2=Mark M. |last3=Prakash |first3=Vikramaditya |title=A Global History of Architecture |date=23 March 2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-98160-3 |page=570 |url=https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |language=en |access-date=7 March 2021 |archive-date=23 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523153935/https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |url-status=live }}</ref> |image2=Vajrasana with side panels (3rd century BCE). Bodh Gaya.jpg |caption2=وجراسڻ جا نقش نگاري وارا حصا، ٽين صدي ق.م. }} اشوڪ جي ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيڻ بابت مختلف ذريعا مختلف روايتون پيش ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} سري لنڪائي روايت موجب، اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] [[برهمڻ ڌرم]] جو پوئلڳ هو، جڏهن⁠تہ سندس ماءُ ڌرما [[آجيواڪ]] فرقو اختيار ڪيو هو.{{sfn|Guruge|1995|p=42}} ''[[سمنت پاساديڪا]]'' موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي شروعاتي ٽن سالن دوران غير ٻڌ ڌرمي فرقن جو پيروڪار رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=43}} سري لنڪائي متنن مطابق اشوڪ روزانو دان وٺندڙ برهمڻن جي روش کان مطمئن نه هو. سندس درٻارين آجيواڪ ۽ [[جيني ڌرم|نگنٿ]] استادن کي به پيش ڪيو، پر اهي به کيس متاثر نه ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} ''[[ديپاونس]]'' مطابق اشوڪ ڪيترن غير ٻڌ ڌرمي مذهبي اڳواڻن کي محل ۾ گهرايو ۽ وڏا انعام ڏنا، اميد ڪندي ته اهي سندس هڪ سوال جو جواب ڏيندا. پر ڪو به مطمئن ڪندڙ جواب نه ڏئي سگهيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هڪ ڏينهن اشوڪ [[پاٽلي پتر]] جي رستي تي هڪ نوجوان ٻڌ ڌرمي راهب [[نگروڌ]] (نياگروڌ) کي ڏٺو، جيڪو ڀڪشا لاءِ نڪتل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} نگروڌ دراصل اشوڪ جو ڀائيٽو هو، جيتوڻيڪ اشوڪ پاڻ ان حقيقت کان اڻواقف هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} هو اشوڪ جي وڏي ڀاءُ [[سُمانا]] جو وفات کان پوءِ ڄاول پٽ هو، جنهن کي اشوڪ تخت جي جنگ دوران قتل ڪرائي ڇڏيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=34}} اشوڪ نگروڌ جي پُرسڪون، بيخوف ۽ سنجيده شخصيت کان متاثر ٿيو ۽ کيس پنهنجي ڌرم بابت ٻڌائڻ لاءِ چيو. جواب ۾ نگروڌ کيس ''اپّماد'' (هوشياري، سجاڳي ۽ سنجيدگي) بابت وعظ ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هي وعظ اشوڪ تي ايترو اثرانداز ٿيو جو هن نگروڌ کي 400,000 چاندي جا سڪا ۽ روزانو اٺ حصا چانور ڏيڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ان کان پوءِ اشوڪ هڪ ٻڌ ڌرمي ''[[اُپاسڪ]]'' بڻجي ويو ۽ [[ڪڪُٽارام]] وهار وڃڻ لڳو. اتي هن جي ملاقات مشهور ٻڌ راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] سان ٿي، جنهن کان پوءِ هو ٻڌ ڌرم سان وڌيڪ وابسته ٿي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} هن ڪهاڻي جي تاريخي صداقت يقيني ناهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ممڪن آهي ته اشوڪ جي هڪ قابل استاد جي ڳولا واري هيءَ روايت ان ڳالهه جي وضاحت لاءِ بيان ڪئي وئي هجي ته هن [[جيني ڌرم]] اختيار ڇو نه ڪيو، جيڪو پڻ عدم تشدد ۽ همدردي جو درس ڏيندو هو. اها روايت ظاهر ڪري ٿي ته اشوڪ صرف ڪنهن مخصوص عقيدي جي ڳولا ۾ نه هو، بلڪه هڪ اهڙي روحاني استاد جي تلاش ۾ هو، جيڪو کيس مطمئن ڪري سگهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=108}} سري لنڪائي روايت وڌيڪ ٻڌائي ٿي ته اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ٻڌ راهب بڻيو ۽ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] ٻڌ راهبه بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''[[ديوياوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت اشوڪ جي تبديليءَ کي ٻڌ راهب [[سمُدرا]] سان منسوب ڪري ٿي، جيڪو اڳ ۾ شراوستي جو واپاري هو. هن روايت موجب سمُدرا کي اشوڪ جي مشهور "دوزخ" ۾ قيد ڪيو ويو، پر هن پنهنجي غيرمعمولي روحاني قوتن (''[[اِدّهي]]'') جي مدد سان پاڻ کي بچائي ورتو. جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هو سمُدرا وٽ پهتو ۽ سندس ڪيترن ئي معجزن کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ هن ٻڌ ڌرم قبول ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت آهي، جنهن مطابق سمُدرا واپاري جو پٽ هو ۽ جڏهن اشوڪ سان مليو تڏهن فقط 12 سالن جو هو. اهو بيان غالباً نگروڌ واري ڪهاڻي کان متاثر آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} ''آ-يو-وانگ-چوان'' مطابق هڪ ستن سالن جي ٻڌ ٻار اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ڏانهن آندو. هڪ ٻي ڪهاڻي موجب 500 [[برهمڻ]] اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ۾ دلچسپي وٺڻ سبب تنگ ڪندا هئا. پوءِ اهي معجزاتي طور [[ڀِڪشو]] بڻجي [[ڪڪُٽارام]] وهار ۾ رهڻ لڳا، جتي اشوڪ سندن ملاقات لاءِ ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} اشوڪ جي تخت نشينيءَ وقت هندستان جي مختلف علائقن ۾ ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي مرڪز اڳ ئي موجود هئا. اهو واضح ناهي ته ٻڌ سنگهه جي ڪهڙي شاخ اشوڪ تي سڀ کان وڌيڪ اثرانداز ٿي، پر سندس گاديءَ واري شهر [[پاٽلي پتر]] جي ٻڌ برادري هڪ مضبوط اميدوار سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} هڪ ٻيو اهم مرڪز [[مهابودھي مندر]] هو. وڏي پٿريلي فرمان نمبر 8 مان معلوم ٿئي ٿو ته اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي. ان کان علاوه، حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل ننڍڙي پٿريلي فرمان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ ٻڌ ڌرم جو سرگرم پوئلڳ بڻجي چڪو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}}{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان پوءِ جي حڪومت == === اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير === [[File:Sanchi2.jpg|thumb|[[سانچي]] جو اسٽوپ. مرڪزي اسٽوپ موريا دور ۾ تعمير ٿيو، بعد ۾ [[شونگ خاندان]] جي دور ۾ وڌايو ويو، جڏهن⁠ته سينگاريل دروازا [[ساتواهن خاندان]] جي دور سان تعلق رکن ٿا.]] ''[[مهاونسا]]'' ۽ ''[[اشوڪاوادان]]'' ٻنهي موجب اشوڪ 84,000 اسٽوپا يا وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Strong|1995|pp=154–155}} ''مهاونسا'' مطابق اها تعميري سرگرمي سندس حڪومت جي پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ گوتم ٻڌ جي اٺن مقدس تبرڪن مان ست گڏ ڪيا ۽ انهن کي سون، چاندي، [[ڪرائيسوبيرل|ٻليءَ جي اک]] ۽ بلور جي 84,000 صندوقن ۾ محفوظ ڪرايو. هن حڪم ڏنو ته زمين تي انهن سڀني شهرن ۾، جتي آبادي هڪ لک يا ان کان وڌيڪ هجي، 84,000 اسٽوپا تعمير ڪيا وڃن. [[ڪڪُٽارام]] وهار جي بزرگ راهب يَشس کي هن ٻڌايو ته سندس خواهش آهي ته سڀئي اسٽوپا هڪ ئي ڏينهن ۾ مڪمل ٿين. يَشس چيو ته هو سج کي پنهنجي هٿ سان ڍڪي مڪمل ٿيڻ جو اشارو ڏيندو. جڏهن هن ائين ڪيو ته سڀئي 84,000 اسٽوپا هڪ ئي وقت تي مڪمل ٿي ويا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} ''مهاونسا'' موجب اشوڪ 84,000 ''وهار'' (خانقاهون) تعمير ڪرايون ته جيئن ٻڌ جا تبرڪ انهن ۾ رکيا وڃن.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''اشوڪاوادان'' وانگر ''مهاونسا'' پڻ ٻڌ جي تبرڪن جي گڏ ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿي، پر ان کي تعميراتي سرگرمين سان نٿي جوڙي.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''مهاونسا'' ٻڌائي ٿي ته اشوڪ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ جو فيصلو تڏهن ڪيو جڏهن [[موگگلي پُت تِسّا]] کيس ٻڌايو ته ٻڌ جي ڌرم جا 84,000 حصا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=159}} اشوڪ پاڻ [[اشوڪارام]] وهار جي تعمير شروع ڪرائي ۽ ماتحت بادشاهن کي ٻين وهارن جي تعمير جو حڪم ڏنو. ٿيرا اندگُتّا جي معجزاتي قوتن جي مدد سان اشوڪارام مڪمل ٿيو، ۽ ساڳئي ڏينهن مختلف شهرن مان 84,000 وهارن جي مڪمل ٿيڻ جون خبرون پهتيون.{{sfn|Strong|1995|p=155}} هيٺين اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير روايتي طور اشوڪ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي:{{citation needed|date=November 2019}} * [[سانچي]]، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ڌاميڪ اسٽوپ]]، [[سارناتھ]]، [[اتر پرديش]]، ڀارت * [[مهابودھي مندر]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[بارابار غارون]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[نالندا مهاويهار]] (ڪجهه حصا جهڙوڪ ساريپُتّا اسٽوپ)، [[بيهار]]، ڀارت * [[تڪششيلا]] يونيورسٽي (ڪجهه حصا جهڙوڪ [[ڌرماراجيڪا اسٽوپ]] ۽ ڪنالا اسٽوپ)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀير ٽِلو]] (ٻيهر تعمير ٿيل)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀرهُت]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ديور ڪوٺار]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[بُٽڪارا اسٽوپ]]، [[سوات]]، پاڪستان * [[سناٽي]] اسٽوپ، [[ڪرناٽڪ]]، ڀارت * [[مير رڪن اسٽوپ]]، [[نواب شاهه]]، پاڪستان {| class="wikitable" style="margin:0 auto; text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | سانچي ۾ اشوڪي اسٽوپ |- ! style="background:#EAF4FC;" | ابتدائي شڪل ! style="background:#EAF4FC;" | موجوده آثار |- | [[File:Sanchi Great Stupa Mauryan configuration.jpg|250px]]<br /> موريا سلطنت جي دور (تقريباً 260 ق.م) ۾ عظيم اسٽوپ ۽ [[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪي ٿنڀي]] جي اندازي مطابق بحالي. | <gallery mode="packed" heights="180px"> File:Ashokan Pillar - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4361.JPG|ڏاکڻي دروازي ڀرسان چمڪدار پٿر مان ٺهيل [[اشوڪي ٿنڀو]] جا باقيات. File:Minor Pillar Edict of Ashoka at Sanchi.jpg|سانچي ۾ اشوڪ جو [[ننڍو ٿنڀي وارو فرمان]]. File:Ashoka pillar remains near Southern Gateway Stupa 1 Sanchi.jpg|ڏاکڻي دروازي ڀرسان اشوڪي ٿنڀي جي باقي بچيل ڏنڊي جا آثار. File:Sanchi capital right side view.jpg|ٿنڀي جي چوٽيءَ جو پاسائتو منظر. [[سانچي آثار قديمه ميوزيم]].<ref name="p.25-28 Ashoka pillar">Described in Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 pp. 25-28 Ashoka pillar].</ref> </gallery> |} === اشوڪ جا ٿنڀا === [[اشوڪ جا ٿنڀا]] (''Pillars of Ashoka'') هڪ ئي پٿر مان ٺهيل وڏن ٿنڀن جو سلسلو آهي، جيڪي سڄي [[برصغير]] ۾ پکڙيل آهن. اهي ٿنڀا ٽين صدي ق.م ۾ [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ اعظم]] (تقريباً 268–232 ق.م) تعمير ڪرايا يا انهن تي [[اشوڪ جا فرمان]] نقش ڪرايا ويا.{{refn|name=HR|{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |journal=History of Religions |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256}}}} اشوڪ پنهنجي انهن ٿنڀن لاءِ ''ڌمّ ٿمڀا'' (''Dhaṃma Thaṃbhā'') جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي معنيٰ آهي "ڌرم جا ٿنڀا".<ref name="archive.org">{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |page=132 |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch}}</ref><ref>{{cite book |last=Skilling |first=Peter |title=Mahasutras |date=1998 |publisher=Pali Text Society |isbn=9780860133209 |page=453}}</ref> هي ٿنڀا [[ڀارت جي تعميراتي فن]] جا اهم يادگار آهن، جن مان گهڻن تي موريا دور جي مشهور چمڪدار پالش (''Mauryan Polish'') موجود آهي. اشوڪ جا لڳ ڀڳ ويهه ٿنڀا اڄ تائين باقي آهن، جن مان ڪيترن تي سندس فرمان نقش ٿيل آهن. جانورن واريون چوٽيون (''Capitals'') رکندڙ ٿنڀن مان فقط چند مڪمل نمونا بچيا آهن، جن جو تعداد ست سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="auto">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=l3s9BAAAQBAJ&pg=PA123|title=The Return of the Buddha: Ancient Symbols for a New Nation|page=123|publisher=Routledge|author=Himanshu Prabha Ray|isbn=9781317560067|date=7 August 2014}}</ref> ٻه ٿنڀا [[فيروز شاهه تغلق]] طرفان [[دهلي سلطنت]] جي دور ۾ دهلي منتقل ڪيا ويا.<ref>India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200, Burjor Avari Routledge, 2016, p. 139.</ref> بعد ۾ ڪجهه ٻيا ٿنڀا [[مغل سلطنت]] جي حڪمرانن پڻ منتقل ڪرايا، جڏهن⁠ته انهن مان ڪيترين جانورن واريون چوٽيون الڳ ڪيون ويون.{{sfn|Krishnaswamy|pp=697–698}} هي ٿنڀا عام طور تي 12 کان 15 ميٽر اوچا هوندا هئا ۽ سندن وزن 50 ٽن تائين پهچندو هو. انهن کي ڪڏهن ڪڏهن سوين ميل پري کان ڇڪي انهن هنڌن تائين آندو ويندو هو جتي کين نصب ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html|title=KING ASHOKA: His Edicts and His Times|website=www.cs.colostate.edu|access-date=29 October 2017}}</ref> انهن ٿنڀن جي چوٽيءَ تي نفيس سنگتراشي سان سينگاريل جانورن جون مورتيون لڳل هونديون هيون، جن مان ڪيترائي نمونا اڄ تائين محفوظ آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | اشوڪي ٿنڀن جون مشهور چوٽيون |- | <gallery mode="packed" heights="200"> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India 2007-01-29.jpg|[[ويسالي]] جو شير File:Elephant capital Sankasya.jpg|[[سنڪسا]] جو هاٿي File:Rampurva bull in Presidential Palace high closeup.jpg|[[رامپوروا]] جو ڏاند (اصل نمونو) File:Lauria Nandangarh lion.jpg|[[لوريا نندنگڙهه]] جو شير File:Lion Capital - Chunar Sandstone - Circa 3rd Century BCE - Rampurva - ACCN 6298-6299 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4432.JPG|[[رامپوروا]] جو شير File:Sanchi capital right side view.jpg|[[سانچي]] جون چار شيرن واريون چوٽيون، جن جي مٿان شايد ڌرم چڪر هوندو File:Sarnath capital.jpg|[[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]]، [[سارناتھ]] </gallery> |} اشوڪي ٿنڀن مان سڀ کان مشهور [[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]] آهي، جيڪو [[سارناتھ]] مان مليو. ان ۾ چار شير هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن ۽ هي اڄ [[ڀارت]] جو سرڪاري قومي نشان پڻ آهي. هي ٿنڀا صرف حڪومتي فرمانن جا ذريعو نه هئا، پر اشوڪ جي ''ڌمّ'' واري پاليسي، اخلاقي تعليم، مذهبي رواداري ۽ سلطنت جي وحدت جا علامتي نشان پڻ هئا. === ڌرم جي تبليغ === اشوڪ جي پٿريلي فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنهنجي حڪومت جي اٺين ۽ نائين سال دوران هن [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، ''ڌرم'' جي تبليغ شروع ڪئي ۽ سماجي ڀلائيءَ جا ڪيترائي ڪم سرانجام ڏنا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} انهن فلاحي قدمن ۾ انسانن ۽ جانورن لاءِ علاج جون سهولتون قائم ڪرڻ، دوائن وارا ٻوٽا پوکرائڻ، رستن جي ڪنارن تي کوهه کوٽائڻ ۽ وڻ لڳائڻ شامل هئا. اهي ڪم پاڙيسري رياستن جهڙوڪ [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ستيہ پتر]]، [[تامراپرني]] ۽ يوناني بادشاهه [[انطيوڪس]] جي سلطنت تائين به ڪيا ويا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} فرمانن موجب پنهنجي حڪومت جي ڏهين ۽ يارهين سال دوران اشوڪ [[ٻڌ سنگهه]] جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ سڄي سلطنت جو هڪ ڊگهو دورو ڪيو، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ 256 ڏينهن جاري رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي ٻارهين سال تائين اشوڪ ''ڌرم'' جي تبليغ لاءِ فرمان نقش ڪرائڻ شروع ڪيا. هن پنهنجن عملدارن (''راجوڪ'' ۽ ''پرديشڪ'') کي حڪم ڏنو ته هو هر پنجن سالن بعد پنهنجي علائقن جو دورو ڪري ماڻهن کي ''ڌرم'' بابت تعليم ڏين ۽ انتظامي جاچ به ڪن.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} اڳئين سال هن ''ڌرم مها ماتر'' نالي نئون عهدو قائم ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي چوڏهين سال ۾ اشوڪ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي توسيع جو حڪم ڏنو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} === ٽين ٻڌ ڪائونسل === {{Main|ٻڌن واري ٽين ڪائونسل}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ ٻڌ برادريءَ ۾ تمام اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} هن روايت مطابق اشوڪ وڏي پيماني تي ڀڪشوئن جي سار سنڀال شروع ڪئي. سندس سخاوت سبب ڪيترائي غير حقيقي ۽ بدعقيده ماڻهو به سنگهه ۾ شامل ٿي ويا. نتيجي ۾ حقيقي ٻڌ ڀڪشو انهن سان گڏ مذهبي رسم ''اوپوسٿ'' ادا ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ لڳا، جنهن سبب ستن سالن تائين اها رسم نه ٿي سگهي.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} اشوڪ انهن جعلي ڀڪشوئن کي هٽائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هڪ حد کان وڌيڪ جوشيلن وزيرن ڪجهه حقيقي ڀڪشو به قتل ڪري ڇڏيا. پوءِ اشوڪ بزرگ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]] کي دعوت ڏني ته جيئن هو غير ٻڌ ماڻهن کي [[پاٽلي پتر]] جي خانقاهه مان خارج ڪري.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} انهيءَ عمل دوران 60,000 ڀڪشو بدعقيديءَ جي الزام هيٺ سنگهه مان خارج ڪيا ويا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان کان پوءِ ''اوپوسٿ'' ٻيهر منعقد ٿيو ۽ موگلي پُت تِسّا اشوڪ جي حڪومت جي سترهين سال ۾ [[ٽيون ٻڌ ڪائونسل]] منعقد ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} هن ڪائونسل دوران ''[[ڪٿاوتٿو]]'' نالي ڪتاب مرتب ڪيو ويو، جنهن ۾ ٿيراوادي عقيدي جي ڪيترن نقطن جي وضاحت ۽ توثيق ڪئي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر موجود نه آهي، جنهن سبب ڪيترن مؤرخن ٽئين ٻڌ ڪائونسل جي تاريخي حيثيت تي سوال اٿاريا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} [[File:Nava Jetavana Temple - Shravasti - 014 King Asoka at the Third Council (9241725897).jpg|thumb|اشوڪ ۽ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]]، [[ٽئين ٻڌ ڪائونسل]] دوران. نوا جيتاون، [[شراوستي]].]] مؤرخ [[رچرڊ گومبرچ]] جو خيال آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ هن واقعي جو ذڪر نه هئڻ ان کي مڪمل طور غير تاريخي ثابت نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جا ڪيترائي فرمان وقت سان گڏ گم ٿي چڪا آهن.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} گومبرچ وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته اشوڪ جا فرمان واضح ڪن ٿا ته هو سنگهه جي "اتحاد ۽ پاڪيزگي" برقرار رکڻ ۾ گهري دلچسپي رکندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|pp=8–9}} مثال طور، سندس ''ننڍي پٿريلي فرمان نمبر 3'' ۾ سنگهه جي ميمبرن کي ڪجهه مخصوص مذهبي متن پڙهڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي. ساڳئي طرح [[سانچي]]، [[سارناتھ]] ۽ [[ڪوسامبي]] مان مليل فرمانن ۾ اشوڪ اختلاف پيدا ڪندڙ ڀڪشوئن کي سنگهه مان خارج ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو ۽ سنگهه جي اتحاد ۽ ترقي جي خواهش ظاهر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}}{{sfn|Guruge|1995|p=45}} اٺين صديءَ جي ٻڌ ياتري [[ئي جِنگ]] به اشوڪ بابت هڪ ٻي روايت بيان ڪري ٿو. هن مطابق [[بمبسار]] بادشاهه، جيڪو گوتم ٻڌ جو همعصر هو، خواب ۾ ڪپڙي جا 18 ٽڪرا ۽ هڪ لٺ ڏٺا. ٻڌ ان خواب جي تشريح ڪندي ٻڌايو ته سندس وفات کان پوءِ سندس تعليم 18 مختلف مڪتبن ۾ ورهائجي ويندي ۽ هڪ بادشاهه اشوڪ انهن کي ٻيهر متحد ڪندو.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} === ٻڌ مذهب جي تبليغ === سري لنڪا جي روايت مطابق [[موگلي پُت تِسّا]] تقريباً 250 ق.م ۾ ٻڌ ڌرم جي تبليغ لاءِ نَوَ مشنون سرحدي علائقن ڏانهن موڪليون.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} هن روايت موجب اهي مشنون سڌو سنئون اشوڪ نه پر موگلي پُت تِسّا موڪليون، جيتوڻيڪ اشوڪ انهن جو سرپرست هو. هر مشن ۾ پنج ڀڪشو شامل هئا ۽ انهن جي اڳواڻي هڪ بزرگ ڀڪشو ڪندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} سري لنڪا ڏانهن اشوڪ پنهنجو پٽ [[مهندا]] موڪليو، جنهن سان گڏ اٿّيا، اُتّيا، سمبلا ۽ ڀدراسالا پڻ شامل هئا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} موگلي پُت تِسّا جي مدد سان اشوڪ ٻڌ مبلغن کي [[ڪشمير]]، [[گنڌارا]]، [[هماليه]]، يوناني علائقن، [[مهاراشٽر]]، [[سُوورن ڀومي]] ۽ [[سري لنڪا]] ڏانهن موڪليو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7;" | اشوڪ جي دور جون مشهور ٻڌ مشنون ! مبلغ ! منزل |- | [[مهندا]] | [[سري لنڪا]] |- | مجهنتيڪ | [[ڪشمير]] ۽ [[گنڌارا]] |- | مهاديو | مهيسا منڊل (شايد موجوده [[ميسور]]) |- | رڪّھتا | وناواسا |- | ڌمّ رڪّھتا (يوناني) | اپرانتڪ (اولهه هندستان) |- | مها ڌمّ رڪّھتا | [[مهاراشٽر]] |- | مها رڪّھتا | يوناني ملڪ |- | مجهم | [[هماليه]] |- | سونا ۽ اُتّرا | [[سُوورن ڀومي]] |} روايت موجب اشوڪ جي حڪومت جي اوڻيهين سال ۾ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] سري لنڪا وئي، جتي هن ٻڌ راهبن جي عورتن واري جماعت قائم ڪئي ۽ ساڻس گڏ مقدس [[بودهي وڻ]] جي هڪ شاخ پڻ کڻي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Strong|1995|p=144}} اشوڪ جي پنهنجن فرمانن ۾ به انهن مشنن جو سڌو سنئون بيان موجود ناهي. البت سندس حڪومت جي اوڻيهين سال بابت فقط ايترو ذڪر ملي ٿو ته هن [[خالاتيڪا غار]] تپسوين کي برساتي موسم ۾ رهائش لاءِ عطا ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} سندس ٿنڀن وارن فرمانن مان معلوم ٿئي ٿو ته ايندڙ سال هن [[لمبني]] (گوتم ٻڌ جي جنم ڀومي) ۽ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي زيارت ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''پٿريلي فرمان نمبر 13'' ۾ اشوڪ دعويٰ ڪري ٿو ته هن پنج بادشاهن ۽ ٻين ڪيترن ملڪن ڏانهن پيغام موڪلي ''ڌرم جي فتح'' حاصل ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته ڇا اهي سفارتون ئي اهي ٻڌ مشنون هيون جن جو ذڪر ٻڌ تاريخن ۾ ملي ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} ڪجهه ماهر، جهڙوڪ [[ايتين لاموٽ]]، سمجهن ٿا ته فرمانن ۾ ذڪر ٿيل ''ڌرم'' جا مبلغ لازمي طور ٻڌ ڀڪشو نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جو ''ڌرم'' ۽ ''ٻڌ مت'' مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا.{{sfn|Gombrich|1995|pp=10–11}} ٻيا ماهر، جهڙوڪ [[ايرخ فرائووالنر]] ۽ [[رچرڊ گومبرچ]]، انهن مشنن کي تاريخي حقيقت سمجهن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=11}} آثار قديمه مان به ڪجهه ثبوت ملن ٿا. ''وِنَي نِدان'' ۾ ذڪر ٿيل پنجن ڀڪشوئن مان ٽن جا نالا [[ڀلسا]] (ويجهو [[وديشا]]) مان مليل تبرڪن جي صندوقن تي لکيل مليا آهن، جيڪي ٻي صدي ق.م جي شروعاتي دور سان تعلق رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} ڪيترن مؤرخن جو خيال آهي ته ٻڌ مت جي وڏي مذهب طور اڀرڻ ۾ اشوڪ جي سرپرستي اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Thapar|1995|p=32}} بهرحال، آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اتر اولهه هندستان ۽ ڏکڻ هندستان ۾ ٻڌ مت جي واڌ ويجهه جو وڏو سبب واپاري، زميندار، ڪاريگر ۽ واپاري جماعتون هيون، جن ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي ادارن جي مالي مدد ڪئي.{{sfn|Thapar|1995|p=36}} == ٻڌ ڌرم جي ڦهلاءَ ۾ ڪردار == {{Main|اشوڪ جا فرمان}} اشوڪ جي لکتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنهنجي حڪومت جي نائين کان يارهين سال جي وچ واري عرصي ۾ هن ڌرم جي تبليغ لاءِ باقاعده قدم کڻڻ شروع ڪيا. هو شڪار ۽ تفريحي سفرن بدران ''ڌمّ ياترا'' (ڌرمي سفر) ڪرڻ لڳو، جن جو مقصد ماڻهن سان ملڻ، کين اخلاقي تعليم ڏيڻ ۽ سماجي ڀلائي جا ڪم ڏسڻ هو.{{sfn|Thapar|1995|pp=21–22}} هن جانورن جي ذبح تي پابنديون وڌيون، انسانن ۽ جانورن لاءِ علاج جا انتظام ڪرايا، کوهه کوٽايا، وڻ لڳرايا ۽ رستن تي آرام گاهون ٺهرائيون.{{sfn|Guruge|1995|pp=67–70}} == ٻڌ ڌرم جي سرپرستي ۽ ڌمّ جي پاليسي == اشوڪ جي فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ٻڌ ڌرم کي ذاتي طور اختيار ڪرڻ باوجود پنهنجي سلطنت تي ڪنهن هڪ مذهب کي زبردستي لاڳو ڪرڻ جي ڪوشش نه ڪئي. هن پنهنجي لکتن ۾ بار بار ''ڌمّ'' (دھرم) جو ذڪر ڪيو آهي، جيڪو صرف ٻڌ ڌرم تائين محدود نه هو، بلڪه اخلاقي زندگي، والدين جي عزت، استادن جي احترام، سچائي، رحم، عدم تشدد، مذهبي رواداري ۽ رعيت جي ڀلائي جهڙن اصولن تي مشتمل هو.{{sfn|Thapar|1995|pp=22–25}} اشوڪ اعلان ڪيو ته مختلف مذهبي فرقن جي وچ ۾ احترام ۽ هم آهنگي هئڻ گهرجي. سندس نظر ۾ پنهنجي مذهب جي تعريف ۽ ٻين مذهبن جي توهين ڪرڻ صحيح عمل نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي رويي سان پنهنجو ئي مذهب نقصان کائيندو آهي.{{sfn|Thapar|1995|pp=25–26}} هن ''ڌمّ مها ماترا'' نالي خاص عملدار مقرر ڪيا، جن جو ڪم رعيت جي اخلاقي ڀلائي، مختلف مذهبي برادرين جي نگراني، قيدين جي حالت بهتر ڪرڻ ۽ سلطنت جي مختلف حصن ۾ سماجي انصاف کي فروغ ڏيڻ هو.{{sfn|Guruge|1995|pp=71–73}} === ٽئين ٻڌ ڪائونسل === سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ ٻڌ سنگهه اندر پيدا ٿيندڙ اختلافن کي ختم ڪرڻ لاءِ [[ٽئين ٻڌ ڪائونسل]] سڏائي. اها مجلس [[پاٽلي پتر]] ۾ مشهور راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] جي صدارت هيٺ منعقد ٿي.{{sfn|Guruge|1993|pp=57–60}} روايت مطابق ڪيترائي اهڙا ماڻهو، جيڪي حقيقت ۾ ٻڌ ڌرمي نه هئا، سنگهه ۾ داخل ٿي ويا هئا ۽ غلط تعليمون ڦهلائي رهيا هئا. ڪائونسل جو مقصد صحيح تعليمات جي سڃاڻپ ۽ سنگهه جي پاڪيزگي بحال ڪرڻ هو.{{sfn|Guruge|1993|pp=60–62}} بهرحال، جديد مورخن مان ڪجهه هن ڪائونسل جي روايتي تفصيلن بابت محتاط آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جي پنهنجي لکتن ۾ ان جو سڌو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Thapar|1995|pp=33–34}} === تبليغي مشن === سري لنڪائي ٻڌ روايت موجب ٽئين ڪائونسل کان پوءِ اشوڪ مختلف علائقن ڏانهن تبليغي وفد موڪليا. انهن ۾: * [[ڪشمير]] ۽ [[گنڌارا]] * [[هماليا]] جا علائقا * [[اپرانت]] * [[مهاراشٽر]] * [[يوناني]] علائقا * [[سري لنڪا]] شامل هئا.{{sfn|Guruge|1993|pp=63–69}} روايت موجب اشوڪ جو پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ۽ ڌيءَ [[سنگهمتّا]] سري لنڪا موڪليا ويا، جتي انهن ٻڌ ڌرم جي تبليغ ڪئي. سنگهمتّا سان گڏ [[بودهي وڻ]] جي هڪ شاخ پڻ سري لنڪا پهتي، جيڪا اڄ تائين وڏي مذهبي اهميت رکي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=52–54}} === ڌمّ ياترا === اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال کان پوءِ شاهي تفريحي سفرن جي بدران ''ڌمّ ياترا'' شروع ڪئي. انهن سفرن دوران هو رعيت سان ملندو، مذهبي شخصيتن سان گفتگو ڪندو، دان ڏيندو ۽ اخلاقي تعليمون ڦهلائيندو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=22}} هن [[ٻوڌ گيا]] جو دورو ڪيو، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} پنهنجي حڪومت جي ويهين سال اشوڪ [[لمبني]] ويو، جيڪا گوتم ٻڌ جي جنم ڀومي سمجهي وڃي ٿي. اتي هن هڪ پٿر جو ٿنڀو نصب ڪرايو ۽ علائقي تي ٽيڪس ۾ رعايت ڏني.{{sfn|Thapar|1961|pp=250–251}} === رعيت جي ڀلائي === اشوڪ پنهنجي فرمانن ۾ پاڻ کي رعيت جو ذميوار حڪمران قرار ڏئي ٿو. هو چوي ٿو ته جيئن هڪ پيءُ پنهنجي ٻارن جي خيرخواهي ڪندو آهي، تيئن هو پنهنجي رعيت جي ڀلائي چاهي ٿو.{{sfn|Guruge|1995|p=69}} هن انسانن ۽ جانورن لاءِ اسپتالن جهڙا انتظام ڪرايا؛ دوائن ۽ جڙي ٻوٽين جي پوک ڪرائي؛ رستن تي وڻ لڳرايا؛ کوهه کوٽايا؛ ۽ مسافرن لاءِ آرامگاهون تعمير ڪرايون. {{sfn|Guruge|1995|pp=67–70}} اشوڪ حڪومتي عملدارن کي به هدايت ڪئي ته هو رعيت جي شڪايتن تي هر وقت ڌيان ڏين، ايتري قدر جو جيڪڏهن بادشاهه محل ۾ هجي يا سفر ۾ هجي، تڏهن به کيس اهم معاملن کان آگاهه ڪيو وڃي.{{sfn|Thapar|1995|pp=27–28}} == آخري سال == اشوڪ جي حڪومت جي آخري سالن بابت معلومات محدود آهي. ٻڌ روايتن ۾ بيان آهي ته هن وڏي مقدار ۾ دولت سنگهه ۽ مذهبي ادارن تي خرچ ڪئي، جنهن سبب خزاني تي بار پيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=59–61}} ڪجهه روايتن مطابق سندس پوٽي [[سمپريتي]] ۽ ٻين جانشينن جي دور ۾ موريا سلطنت آهستي آهستي ڪمزور ٿيڻ لڳي.{{sfn|Thapar|1961|pp=61–63}} اشوڪ جي وفات غالباً 232 ق.م ڌاري ٿي. سندس وفات کان پوءِ موريا سلطنت ڪجهه ڏهاڪن تائين قائم رهي، پر آخرڪار ٽڪرن ۾ ورهائجي وئي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=38–39}} == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] jtkenyyb4vz78huwvswk2iaoqj1nds3 388240 388239 2026-06-23T22:36:17Z Intisar Ali 8681 388240 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == وڌيڪ تعارف== اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اشوڪا</ref> ==پيدائش== اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]]، [[اينٽيگونس ٻيون گوناتاس]]، [[مئگاس آف سائرين]]، ۽ سڪندر (يا ته [[ايپائرس جو سڪندر ٻيون|ايپائرس]] وارو يا [[ڪرنتھ جو سڪندر]])۔{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي ({{circa|304 BCE}})۔{{sfn|Lahiri|2015|p=24}} هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} == نسب == اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Lahiri|2015|p=26}} ٻين ماخذن، جهڙوڪ [[پراڻ]] ۽ ''[[مهاونس]]'' موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه [[بندوسار]] هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[چندرگپت موريا]] هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه [[بمبسار]] سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: [[اجاتشتر]] → [[اُدايين]] → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → [[پرسينجت]] → [[نندا سلطنت|نندا]]۔{{sfn|Strong|1989|p=204}} سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو [[تاراناٿ]]، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Thapar|1961|p=9}} اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[اشوڪ جي ماءُ]] چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.{{sfn|Strong|1989|pp=204–205}} ''اشوڪاوادان'' ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،{{sfn|Lahiri|2015|p=323|ps=:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."}} پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.{{sfn|Lahiri|2015|p=31}} مثال طور: * ''اشوڪاوادان مالا'' ۾ سندس نالو '''سُڀدرانگي''' ڏنو ويو آهي۔{{sfn|Guruge|1993|p=19}}{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''وامسٿاپڪاسني'' يا ''مهاونس ٽيڪا''، جيڪا ''مهاونس'' تي هڪ شرح آهي، کيس '''ڌرم''' (پالي ۾ ''ڌمّ'') سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا [[ڪشتريه]] خاندان سان واسطو رکندي هئي۔{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''[[ديوياوادان]]'' جي هڪ روايت ۾ کيس '''جنپد ڪلياني''' سڏيو ويو آهي۔{{sfn|Singh|2008|p=332}} عالم [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]] موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.{{sfn|Guruge|1993|p=19}} ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[ايپين]] موجب، [[چندرگپت موريا]] يوناني حڪمران [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=20}} == شهزادي جي حيثيت ۾ == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 500 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Mauryan ruins of pillared hall at Kumrahar site of Pataliputra ASIEC 1912-13.jpg | caption1 = [[پاٽلي پتر]] جي ڪمراهار ماڳ تي ستونن واري هال جا آثار | image2 = Pataliputra_capital_(volume).jpg | caption2 = [[پاٽلي پتر]] جو ستون-سِر، چوٿين–ٽين صدي ق.م | footer = امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] شهر ۾ ڄائو هو. ان دور جي شهر جا آثار جديد [[پاٽنا]] جي مرڪزي علائقن ۾ کوٽائين ذريعي مليا آهن. | footer_align = center }} اشوڪ جون پنهنجون لکتون سندس ابتدائي زندگي بابت ڪا معلومات فراهم نٿيون ڪن، ۽ هن موضوع بابت گهڻي ڄاڻ انهن روايتن مان ملي ٿي جيڪي سندس وفات کان سوين سال پوءِ لکيون ويون.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}} جيتوڻيڪ انهن روايتن ۾ اشوڪ جي اڳين جنمن جهڙيون ظاهر طور افسانوي ڳالهيون شامل آهن، پر انهن ۾ اشوڪ جي دور بابت ڪجهه اهڙي معلومات پڻ موجود آهي جيڪا تاريخي طور ممڪن نظر اچي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}}{{sfn|Singh|2008|p=332}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، جڏهن اشوڪ نوجوان هو ته سندس پيءُ بندوسار سندس کُردري ۽ غير دلڪش صورت سبب کيس پسند نه ڪندو هو. هڪ ڏينهن بندوسار تپسوي پنگل واتساجيو کي چيو ته هو طئي ڪري ته سندس پٽن مان ڪير سندس جانشين ٿيڻ جي لائق آهي. تپسوي جي صلاح تي سڀني شهزادن کي "سونهري محل جي باغ" ۾ گڏ ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو. اشوڪ وڃڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خبر هئي ته سندس پيءُ کيس پسند نٿو ڪري، پر سندس ماءُ کيس وڃڻ تي آماده ڪيو. جڏهن وزير [[رادھاگپت]] ڏٺو ته اشوڪ گاديءَ واري شهر مان باغ ڏانهن روانو ٿي رهيو آهي، تڏهن هن شهزادي کي سفر لاءِ شاهي هاٿي مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Strong|1989|p=206}} باغ ۾ پنگل واتساجيو شهزادن جو جائزو ورتو ۽ سمجهي ويو ته ايندڙ شهنشاهه اشوڪ هوندو. پر بندوسار کي ناراض ڪرڻ کان بچڻ لاءِ هن جانشين جو نالو ظاهر نه ڪيو. ان جي بدران هن چيو ته جنهن وٽ بهترين سواري، بهترين ويهڻ جي جاءِ، بهترين پيئڻ، بهترين ٿانوَ ۽ بهترين کاڌو هوندو، اهو ئي ايندڙ بادشاهه ٿيندو. هر ڀيري اشوڪ دعويٰ ڪئي ته اهي شرطون هن وٽ موجود آهن. بعد ۾ تپسوي اشوڪ جي ماءُ کي ٻڌايو ته سندس پٽ ايندڙ شهنشاهه ٿيندو، ۽ سندس صلاح تي بندوسار جي غضب کان بچڻ لاءِ سلطنت ڇڏي هليو ويو.{{sfn|Strong|1989|p=207}} جيتوڻيڪ روايتون ٻڌائين ٿيون ته بندوسار اشوڪ جي ظاهر سبب کيس پسند نه ڪندو هو، پر اهي ساڳيون روايتون اهو به ٻڌائين ٿيون ته هن اشوڪ کي اهم ذميواريون ڏنيون، جهڙوڪ [[تڪششيلا]] جي بغاوت کي ختم ڪرڻ (اتر هندستاني روايت موجب) ۽ [[اجين]] جي حڪومت هلائڻ (سري لنڪائي روايت موجب).{{sfn|Thapar|1961|p=21}} اهو ظاهر ڪري ٿو ته بندوسار شهزادي جي ٻين صلاحيتن کان متاثر هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته هن اشوڪ کي گاديءَ واري شهر کان پري علائقن ۾ ان ڪري موڪليو ته جيئن هو شاهي درٻار کان پري رهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=65}} === تڪششيلا ۾ بغاوت === [[File:Aramaic_inscription_at_Taxila_Museum.jpg|thumb|upright=0.6|[[ٽيڪسلا جي آرامي لکت]]، جنهن ۾ ممڪن طور اشوڪ جو ذڪر موجود آهي.]] ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار شهزادي اشوڪ کي [[تڪششيلا]] شهر ۾ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ موڪليو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} (موجوده [[پاڪستان]] ۾ [[ڀير ماڙو]]).{{sfn|Lahiri|2015|p=66}} هي واقعو سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهي؛ ان جي بدران اتي بيان آهي ته بندوسار اشوڪ کي [[اجين]] جو گورنر مقرر ڪيو. ٻن ٻين ٻڌ ڌرمي متنن، ''اشوڪ سوتر'' ۽ ''ڪنال سوتر''، مطابق بندوسار اشوڪ کي [[گنڌارا]] جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو هو، جتي تڪششيلا واقع هئي، نه اجين.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} ''اشوڪاوادان'' موجب بندوسار اشوڪ کي چار حصن تي مشتمل لشڪر (گهوڙيسوار، [[جنگي هاٿي]]، [[رتھ]] ۽ پيادل فوج) ڏنو، پر هٿيار مهيا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اشوڪ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي شهنشاهه ٿيڻ جي لائق آهي ته هٿيار پاڻ ظاهر ٿي ويندا. پوءِ ديوتائون زمين مان نڪري آيون ۽ فوج کي هٿيار فراهم ڪيا.{{sfn|Strong|1989|p=208}} جڏهن اشوڪ تڪششيلا پهتو ته شهرين سندس آجيان ڪئي ۽ ٻڌايو ته سندن بغاوت فقط ظالم وزيرن خلاف هئي، بادشاهه خلاف نه. ڪجهه عرصي بعد [[خاصا]] علائقي ۾ به سندس آجيان ڪئي وئي، ۽ ديوتائن اعلان ڪيو ته هو سڄي ڌرتيءَ تي حڪومت ڪندو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} تڪششيلا هڪ مالدار ۽ سياسي لحاظ کان اهم شهر هو. تاريخي ثبوت ڏيکارين ٿا ته اشوڪ جي دور تائين اهو ''[[اترپٿ]]'' واپاري رستي وسيلي [[پاٽلي پتر]] سان ڳنڍيل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=70}} بهرحال، موجود همعصر ماخذن مان ڪو به تڪششيلا جي بغاوت جو ذڪر نٿو ڪري، ۽ اشوڪ جي ڪنهن به لکت مان اهو ظاهر نٿو ٿئي ته هن ڪڏهن شهر جو دورو ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=66-67}} تنهن هوندي به، اشوڪ جي تڪششيلا سان لاڳاپي جي روايت کي [[سرڪپ]] مان مليل هڪ آرامي لکت جزوي طور تقويت ڏئي ٿي. ان لکت ۾ هڪ نالو "prydr" اکرن سان شروع ٿئي ٿو، جنهن کي گهڻا عالم "پريادرشي" طور بحال ڪن ٿا، جيڪو اشوڪ جو لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} تڪششيلا ڀرسان موجود [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] جو نالو به اشوڪ سان لاڳاپي جو هڪ ممڪن ثبوت سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ "ڌرماراجا" مان مراد اشوڪ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=68}} ديوتائن طرفان هٿيار مهيا ڪرڻ وارو قصو شايد اشوڪ کي نيم الاهي حيثيت ڏيڻ لاءِ بيان ڪيو ويو هجي، يا اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته بندوسار، جيڪو اشوڪ کي پسند نه ڪندو هو، سندس ناڪامي چاهيندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=67}} === اجين جو نائب بادشاهه === ''[[مهاونس]]'' موجب، بندوسار اشوڪ کي [[اونتيراستر]] (موجوده [[اجين ضلعو]]) جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هي علائقو مرڪزي هندستان جو هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري صوبو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=89–90}} هي روايت مرڪزي هندستان مان دريافت ٿيل [[سارو مارو]] لکت سان پڻ تقويت حاصل ڪري ٿي، جنهن ۾ بيان آهي ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ انهيءَ هنڌ جو دورو ڪيو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=350–351}} اشوڪ جي پنهنجي [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان#پهريون جدا اهم پٿريلو فرمان|پٿريلي فرمان]] مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ اجين ۾ هڪ شهزادو نائب بادشاهه موجود هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} اهو به هن روايت جي حمايت ڪري ٿو ته اشوڪ پاڻ اجين جو نائب بادشاهه رهيو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=98}} {{multiple image | perrow=2 | total_width=400 | caption_align=center | align=right | direction=horizontal | image1=Saru_Maru_stupa.jpg | image2=Panguraria Top View Closeup detail.jpg | footer=[[سارو مارو]] يادگاري لکت مان لڳي ٿو ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ اجين واري علائقي ۾ موجود هو: "''پريادسي'' خوشگوار سير لاءِ هن هنڌ آيو جڏهن هو اڃا شهزادو هو..." }} اشوڪ جي دور ۾ [[پاٽلي پتر]] ۽ [[اجين]] ڪيترن ئي رستن ذريعي ڳنڍيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته اجين ڏانهن ويندي سندس قافلو روپناٿ ۾ ترسيو هجي، جتي بعد ۾ سندس لکت ملي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=94–95}} سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ اجين ويندي [[وديشا]] پهتو، جتي هو هڪ خوبصورت عورت جي عشق ۾ مبتلا ٿيو. ''ديپاونس'' ۽ ''مهاونس'' موجب اها عورت [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] هئي، جيڪا هڪ واپاري جي ڌيءَ هئي. ''مهابودهي ونس'' مطابق هوءَ "وديشا مها ديوي" هئي ۽ [[شاڪيه]] خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان [[گوتم ٻڌ]] پڻ هو. ممڪن آهي ته ٻڌ ڌرمي تاريخ نويسن اشوڪ جي خاندان کي ٻڌ سان ڳنڍڻ لاءِ هي شاڪيه تعلق بيان ڪيو هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} ٻڌ ڌرمي متنن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ديوي بعد ۾ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو، پر انهن ۾ سندس قبولِ اسلام... (يعني قبولِ ٻڌ ڌرم) جو ڪو تفصيلي بيان موجود ناهي. انهيءَ ڪري ممڪن آهي ته جڏهن هن اشوڪ سان ملاقات ڪئي، تڏهن به هوءَ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ''مهاونس'' موجب، اجين ۾ ديوي اشوڪ جي پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] کي جنم ڏنو، ۽ ٻن سالن بعد هڪ ڌيءَ [[سنگهمتا]] پيدا ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=97}} ''مهاونس'' موجب مهندا کي اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، ڀڪشو بڻايو ويو. انهيءَ حساب سان مهندا اشوڪ جي تخت نشيني وقت چوڏهن ورهين جو هو. جيڪڏهن مهندا ان وقت ڄائو جڏهن اشوڪ فقط ويهن ورهين جو هو، ته پوءِ اشوڪ تقريباً 34 ورهين جي عمر ۾ تخت تي ويٺو هوندو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ڪيترائي سال نائب بادشاهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون.{{sfn|Thapar|1961|pp=24–25}} == تخت نشيني == روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اشوڪ [[يووراج|ولي عهد]] نه هو، ۽ سندس تخت نشيني تڪراري هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=25}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار جي وڏي پٽ [[سوسيما]] هڪ ڏينهن مذاق ۾ هڪ گنجي وزير جي مٿي تي چماٽ هنئي. وزير کي خوف ٿيو ته جيڪڏهن سوسيما بادشاهه بڻيو ته شايد هڪ ڏينهن تلوار سان به ساڻس اهڙي ئي مذاق ڪري. تنهن ڪري هن پنج سئو وزيرن کي اشوڪ جي حمايت لاءِ آماده ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته اشوڪ هڪ ''[[چڪروَرتي]]'' (ساري دنيا تي حڪومت ڪندڙ حڪمران) بڻجندو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ڪجهه عرصي بعد [[تڪششيلا]] ۾ ٻيهر بغاوت ٿي. بندوسار سوسيما کي بغاوت دٻائڻ لاءِ موڪليو. ٿوري ئي وقت کان پوءِ بندوسار سخت بيمار ٿي پيو ۽ سندس موت جو امڪان پيدا ٿيو. ان وقت سوسيما اڃا تڪششيلا ۾ هو ۽ بغاوت مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو هو. بندوسار کيس گاديءَ واري شهر واپس گهرائي ورتو ۽ اشوڪ کي حڪم ڏنو ته هو تڪششيلا ڏانهن روانو ٿئي.{{sfn|Strong|1989|p=209}} پر وزيرن بندوسار کي ٻڌايو ته اشوڪ بيمار آهي ۽ صلاح ڏني ته سوسيما جي واپسي تائين اشوڪ کي عارضي طور تخت تي ويهاريو وڃي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} جڏهن بندوسار انڪار ڪيو، تڏهن اشوڪ اعلان ڪيو ته جيڪڏهن تخت واقعي سندس قسمت ۾ آهي ته ديوتائون کيس ايندڙ شهنشاهه طور تاج پارائينديون. ساڳئي لمحي ديوتائن ائين ڪيو، بندوسار وفات ڪري ويو، ۽ اشوڪ جي حڪمراني سڄي دنيا تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ زمين جي مٿان موجود [[يڪشا]]ن جو علائقو ۽ زمين جي هيٺان موجود [[ناگ]]ن جو علائقو پڻ شامل هو.{{sfn|Strong|1989|p=209}} جڏهن سوسيما گاديءَ واري شهر واپس آيو ته اشوڪ جي نئين وزيراعظم [[رادھاگپت]] کيس ڪوئلن سان ڀريل هڪ کڏ ۾ ڦاسائي ڇڏيو. سوسيما دردناڪ موت مري ويو، جڏهن ته سندس سپهه سالار ڀدرايڌ بُدھ ڌرم جو ڀڪشو بڻجي ويو.{{sfn|Strong|1989|p=210}} [[File:Sarnath_Ashoka_Lions_with_Dharma_Wheel.jpg|thumb|[[سارناتھ]] ۾ [[اشوڪ جو شير-ستون]]، جنهن ۾ چار [[ايشيائي شير]] هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن. اهي [[ٻڌ ڌرم]] جي [[چار عظيم سچايون|چار عظيم سچائين]] ۽ اخلاقي قانون جي ڦيٿي ([[ڌرم چڪر]]) جي علامت آهن.{{sfn|Allen|2012|p=331}}]] ''[[مهاونس]]'' موجب، جڏهن بندوسار بيمار ٿيو ته اشوڪ [[اجين]] مان [[پاٽلي پتر]] واپس آيو ۽ گاديءَ واري شهر تي قبضو ڪري ورتو. پيءُ جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي وڏي ڀاءُ کي قتل ڪيو ۽ تخت تي ويٺو.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ساڳئي متن موجب، اشوڪ پنهنجي سوتيلي ڀائرن مان نويَنوي (99) ڄڻن کي قتل ڪيو، جن ۾ سُمانا پڻ شامل هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} ''[[ديپاونس]]'' موجب، هن هڪ سئو ڀائرن کي قتل ڪيو ۽ چار سال بعد تاجپوشي ڪرائي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ''ونسٿاپڪاسني'' وڌيڪ ٻڌائي ٿو ته هڪ [[آجيَوڪ]] تپسوي اشوڪ جي ماءُ جي خواب جي تعبير ڪندي اڳواٽ هن خونريزي جي پيشنگوئي ڪئي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} انهن روايتن موجب اشوڪ جو سڳو ڀاءُ [[تِسا]] ئي بچي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} ٻين ذريعن ۾ بچيل ڀاءُ جا نالا [[ويتاشوڪ]]، وگتاشوڪ، سودت (''So-ta-to'') يا سوگتر (''Siu-ka-tu-lu'') بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} 99 ۽ 100 جهڙا انگ واضح طور مبالغو آهن ۽ شايد صرف اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن ته اشوڪ پنهنجي ڪيترن ئي ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} [[تاراناٿ]] موجب اشوڪ پنهنجي اڳوڻي حڪمران جو ناجائز پٽ هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڇهه جائز شهزادن کي قتل ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ممڪن آهي ته اشوڪ اصل جانشين نه هجي ۽ هن تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ ڀائر قتل ڪيا هجن. بهرحال، ٻڌ ڌرمي ماخذن شايد هن واقعي کي وڌائي پيش ڪيو ته جيئن ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ اشوڪ کي ظالم ۽ بي رحم حڪمران طور ڏيکاري سگهجي. اشوڪ جي پنجين پٿريلي فرمان ۾ انهن عملدارن جو ذڪر آهي جن جي ذميواري سندس ڀائرن، ڀينرن ۽ ٻين مائٽن جي خاندانن جي ڀلائي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تخت نشيني کان پوءِ به سندس هڪ کان وڌيڪ ڀائر زندهه هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} تنهن هوندي به ڪجهه مؤرخ هن راءِ سان متفق ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فرمان ۾ صرف ڀائرن جي ''خاندانن'' جو ذڪر آهي، خود ڀائرن جو نه.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} === تخت نشيني جي تاريخ === سري لنڪائي متنن ''[[مهاونس]]'' ۽ ''[[ديپاونس]]'' موجب اشوڪ [[گوتم ٻڌ]] جي وفات کان 218 سال پوءِ تخت تي ويٺو ۽ 37 سال حڪومت ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|pp=13–14}} ٻڌ جي وفات جي صحيح تاريخ پاڻ به تڪراري آهي،{{sfn|Thapar|1961|p=14}} جڏهن⁠تہ اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ ٻڌ جي وفات کان صرف هڪ سئو سال پوءِ حڪومت ڪئي، جنهن ڪري تاريخ بابت وڌيڪ اختلاف پيدا ٿيا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست مڃجي ۽ ٻڌ جي وفات 483 ق.م ۾ ٿي هجي، جيئن ڪيترن ئي عالمن تجويز ڪيو آهي، ته اشوڪ جي تخت نشيني 265 ق.م ۾ ٿيڻ گهرجي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} [[پراڻ]]ن موجب اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] 25 سال حڪومت ڪئي، جڏهن⁠تہ سري لنڪائي روايت 28 سال ٻڌائي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} جيڪڏهن پراڻن جو بيان صحيح هجي ته اشوڪ جي تخت نشيني کي ٽي سال اڳ، يعني 268 ق.م تي تاريخ بندي ڪري سگهجي ٿي. ٻئي طرف، جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست هجي پر ٻڌ جي وفات 486 ق.م مڃجي، جيڪا ''ڪينٽونيز ڊاٽڊ رڪارڊ'' سان حمايت حاصل ڪري ٿي، ته پوءِ به اشوڪ جي تخت نشيني 268 ق.م جي لڳ ڀڳ بيهندي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} ''مهاونس'' بيان ڪري ٿو ته اشوڪ بادشاهه ٿيڻ کان چار سال پوءِ رسمي تاجپوشي ڪرائي. هن وچ واري عرصي کي ائين سمجهي سگهجي ٿو ته انهن چئن سالن دوران هن بندوسار جي ٻين پٽن خلاف جانشيني جي جنگ وڙهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ هڪ قصو موجود آهي جنهن موجب اشوڪ جو وزير [[يشس]] پنهنجي هٿ سان سج کي لڪائي ڇڏيو. پروفيسر پي. ايڇ. ايل. ايگرمونٽ جو خيال هو ته هي قصو 4 مئي 249 ق.م تي اتر هندستان ۾ نظر آيل جزوي سج گرهڻ ڏانهن اشارو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=12–13}} ''اشوڪاوادان'' موجب، هن سج گرهڻ کان ڪجهه عرصي بعد اشوڪ مختلف ٻڌ ڌرمي مقدس ماڳن جي ياترا تي نڪتو. اشوڪ جي [[لومبني]] واري ستوني فرمان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي 21هين سال ۾ لومبني جو دورو ڪيو. جيڪڏهن اهو دورو ساڳئي ياترا جو حصو هجي، ۽ لومبني جو دورو سج گرهڻ کان هڪ يا ٻن سالن اندر ٿيو هجي، ته پوءِ 268–269 ق.م واري تخت نشيني جي تاريخ وڌيڪ امڪاني لڳي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}}{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} بهرحال، هي نظريو سڀني عالمن پاران قبول ٿيل ناهي. مثال طور [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي خيال ۾ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ڪيل واقعو تاريخي وقت بندي سان لاڳاپيل ئي ناهي، ۽ ايگرمونٽ جي تشريح ان روايت جي ادبي ۽ مذهبي پس منظر کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان اڳ واري حڪومت == سري لنڪائي ۽ اتر هندستاني ٻنهي روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ سخت ۽ پرتشدد شخص هو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} [[تاراناٿ]] پڻ لکي ٿو ته شروعات ۾ اشوڪ کي ''ڪاماشوڪ'' سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪيترائي سال عيش ۽ عشرت ۽ دنياوي خواهشن (''[[ڪاما]]'') ۾ گذاريا. ان کان پوءِ کيس ''چنڊاشوڪ'' (يعني ”ظالم اشوڪ“) چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪجهه سال برن ڪمن ۾ صرف ڪيا. آخرڪار ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ هو ''ڌرماشوڪ'' (يعني ”نيڪ اشوڪ“) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ کيس ''چنڊاشوڪ'' سڏي ٿو ۽ سندس ڪيترن ئي ظالماڻن عملن جو ذڪر ڪري ٿو:{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * جيڪي وزير سندس تخت نشيني ۾ مددگار ثابت ٿيا هئا، سي حڪومت سنڀالڻ کان پوءِ ساڻس بي ادبي سان پيش اچڻ لڳا. سندن وفاداري آزمائڻ لاءِ اشوڪ کين هڪ غيرمعمولي حڪم ڏنو ته سڀ گلن ۽ ميون وارا وڻ ڪٽي ڇڏين. جڏهن وزيرن اهو حڪم نه مڃيو ته اشوڪ ذاتي طور پنج سئو وزيرن جا سر قلم ڪرائي ڇڏيا.{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * هڪ ڏينهن باغ ۾ سير دوران اشوڪ ۽ سندس حرم جون عورتون هڪ سهڻي [[اشوڪ وڻ]] وٽان گذريون. ان منظر اشوڪ ۾ محبت جا جذبا جاڳايا، پر عورتون سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي سبب ساڻس قربت اختيار ڪرڻ ۾ دلچسپي نه رکيون. ڪجهه وقت پوءِ جڏهن اشوڪ سمهي پيو ته ناراض عورتن سندس نالي واري اشوڪ وڻ جا گل ۽ ٽاريون ڪٽي ڇڏيون. جاڳڻ کان پوءِ اشوڪ سزا طور پنهنجي پنج سئو حرم وارين عورتن کي جيئرو ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * اهڙين قتل عام وارين ڪاررواين سبب وزيراعظم [[رادھاگپت]] پريشان ٿي ويو. هن صلاح ڏني ته مستقبل جي اجتماعي قتلن لاءِ هڪ جلاد مقرر ڪيو وڃي ته جيئن بادشاهه پاڻ اهڙن ڪمن ۾ سڌو سنئون ملوث نه رهي. ان مقصد لاءِ مگڌ جي هڪ ڳوٺ جو نوجوان [[گريڪا]] مقرر ڪيو ويو، جيڪو فخر سان چوندو هو ته هو سڄي [[جمبوديپ]] جي ماڻهن کي قتل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * گريڪا بعد ۾ ''چنڊاگريڪا'' (”ظالم گريڪا“) جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس خواهش تي اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ قيد خانو تعمير ڪرايو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} هي قيد خانو ''اشوڪ جو دوزخ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ٻاهران ڏسڻ ۾ اهو خوشنما ۽ دلڪش هو، پر اندر چنڊاگريڪا قيدين تي انتهائي بي رحماڻا تشدد ڪندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=106–107}} پنجين صديءَ جي چيني سياح [[فا شيان]] لکي ٿو ته اشوڪ ذاتي طور دوزخ جو دورو ڪيو ته جيئن اتي استعمال ٿيندڙ تشدد جا طريقا سکڻ بعد انهن جهڙا طريقا ايجاد ڪري سگهي. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوان زانگ]] دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اهڙو ستون ڏٺو هو جيڪو اشوڪ جي ”دوزخ“ واري هنڌ جي نشاندهي ڪندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[مهاونس]]'' پڻ مختصر طور اشوڪ جي سخت مزاجي جو ذڪر ڪري ٿو. ان موجب، اشوڪ کي شروعاتي دور ۾ سندس برن ڪمن سبب ''چنڊاشوڪ'' چيو ويندو هو، پر ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نيڪ عملن جي ڪري کيس ''ڌرماشوڪ'' سڏيو ويو.{{sfn|Lahiri|2015|p=107}} بهرحال، اتر هندستاني روايت جي ابتڙ، سري لنڪائي متن اشوڪ جي مخصوص ظالماڻن عملن جو ذڪر نٿا ڪن، سواءِ ان دعويٰ جي ته هن پنهنجي 99 ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ ظالم ۽ خونخوار شخص طور پيش ڪرڻ واريون اهڙيون تصويرون غالباً ٻڌ ڌرمي مصنفن جي تخليق آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} انهن جو مقصد اهو ڏيکارڻ هو ته ٻڌ ڌرم اشوڪ جي زندگيءَ ۾ هڪ معجزاتي تبديلي آندي.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} هن تبديلي کي وڌيڪ ڊرامائي ۽ اثرائتو بنائڻ لاءِ اهڙين روايتن ۾ اشوڪ جي اڳوڻي ظلم ۽ بعد واري مذهبي نيڪي ٻنهي کي مبالغي سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Charles1962">{{cite book | author=Charles Drekmeier | title=Kingship and Community in Early India | url=https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek | url-access=registration | access-date=30 October 2012 | year=1962 | publisher=Stanford University Press | lccn=62-9565 | pages=[https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek/page/173 173] }}</ref> == ڪلنگا جي جنگ ۽ ٻڌ ڌرم ۾ تبديلي == {{Main|ڪلنگا جي جنگ}} [[File:Kanaganahalli inscribed panel portraying Asoka (perspective).jpg|thumb|[[ڪناگن هلي]] مان مليل نقش ٿيل پينل، جنهن ۾ اشوڪ ۽ سندس راڻيون ڏيکاريل آهن. [[برهمي لپي]] ۾ "راجا اشوڪ" لکيل آهي، پهرين کان ٽئين صدي عيسوي.<ref>{{cite book |title=Indian Archaeology 1997–98 |publisher=ASI |page=Plate 72 |url=http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |access-date=22 January 2020 |archive-date=22 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122082556/http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |url-status=live }}</ref>]] اشوڪ جي لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي اٺين سال [[ڪلنگا]] واري علائقي کي فتح ڪيو. جنگ دوران ٿيل وڏي تباهي ۽ خونريزي سبب هن کي تشدد تي پڇتاءُ ٿيو، ۽ ايندڙ سالن ۾ هو آهستي آهستي ٻڌ ڌرم ڏانهن مائل ٿيو.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} [[اشوڪ جي فرمانن]] مان پٿريلي فرمان نمبر 13 بادشاهه جي گهري افسوس جو اظهار ڪري ٿو: {{Blockquote |text=ڪلنگا جي فتح کان پوءِ، سندس مقدس عظمت واري بادشاهه ۾ ڌرم جي حفاظت، ڌرم سان محبت ۽ ڌرم جي تبليغ جو وڏو جذبو پيدا ٿيو. ڪلنگا جي فتح تي سندس دل ۾ گهرو افسوس پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن اڳ ۾ آزاد ملڪ جي فتح دوران ماڻهن جو قتل، موت ۽ قيد ٿيڻ لازمي هوندو آهي. اها ڳالهه سندس مقدس عظمت لاءِ وڏي ڏک ۽ پشيماني جو سبب بڻجي. |source=<ref name="Wikisource Smith">{{cite Wikisource |wslink=Asoka - the Buddhist Emperor of India/Chapter 4 |title=Asoka: The Buddhist Emperor of India |last=Smith |first=Vincent |author-link=Vincent Arthur Smith |year=1920 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=185}}</ref> }} ٻئي طرف، سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي اٺين سال تائين اڳ ئي هڪ پڪو ٻڌ ڌرمي هو. ان روايت مطابق هو چوٿين سال ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيو ۽ پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ 84,000 وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائون ڪلنگا جي مهم جو ذڪر ئي نٿيون ڪن.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} سري لنڪائي روايت جي بنياد تي ڪجهه محقق، جهڙوڪ ايگرمونٽ، سمجهن ٿا ته اشوڪ ڪلنگا جي جنگ کان ''اڳ'' ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} هن نظريي جي مخالفت ڪندڙ چون ٿا ته جيڪڏهن اشوڪ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هو ته پوءِ هن اهڙي خونريز جنگ ڇو وڙهي؟ ايگرمونٽ ان جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته اشوڪ شايد "[[وچولي واٽ]]" جي پنهنجي تشريح رکندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=33}} پراڻن ليکڪن مان ڪجهه جو خيال هو ته اشوڪ جنگ کان پوءِ اوچتو ۽ ڊرامائي انداز ۾ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب ڪلنگا جي الحاق کان پوءِ هو ڌرم ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿيو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن اشوڪ جنگ کان پوءِ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو، تڏهن به لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اها تبديلي اوچتو نه پر تدريجي عمل هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} پنهنجي حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل هڪ ننڍڙي پٿريلي فرمان ۾ اشوڪ لکي ٿو ته هو ٻن اڍائي سالن کان وڌيڪ عرصي کان ''[[اُپاسڪ]]'' (عام ٻڌ ڌرمي پيروڪار) هو، پر شروعاتي عرصي ۾ گهڻي اڳڀرائي نه ڪري سگهيو. آخري هڪ سال دوران هو سنگهه جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ ٻڌ ڌرم جو وڌيڪ سرگرم پيروڪار بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} === ڪلنگا جي جنگ === اشوڪ جي وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب، هن تخت نشيني کان اٺ سال پوءِ ڪلنگا فتح ڪيو. فرمان موجب: * جنگ دوران 100,000 ماڻهو ۽ جانور مارجي ويا. * ان کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. * 150,000 ماڻهو ۽ جانور قيدي بڻائي کڻي ويا ويا. اشوڪ لکي ٿو ته انهن مصيبتن تي پڇتاءُ ئي کيس ڌرم جي عمل ۽ تبليغ ڏانهن وٺي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هو اعلان ڪري ٿو ته هاڻي ڪنهن ملڪ جي فتح دوران ٿيندڙ قتل، موت ۽ جلاوطني کيس انتهائي دردناڪ ۽ افسوسناڪ لڳي ٿي. خاص طور تي مذهبي ماڻهن ۽ گهريلو زندگي گذاريندڙ ماڻهن جي تڪليف کيس وڌيڪ ڏکوئيندڙ محسوس ٿئي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هي فرمان [[ايراگوڊي]]، [[گرنار]]، [[ڪالسي]]، [[مانسهره]]، [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[قنڌار]] سميت ڪيترن هنڌن تي مليو آهي.{{sfn|Guruge|1995|p=37}} پر حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته ڪلنگا واري علائقي ۾ موجود اشوڪ جي لکتن مان فرمان 13 ۽ 14 غائب آهن. انهن جي جاءِ تي ٻه الڳ فرمان آهن، جن ۾ اشوڪ جي پشيماني جو ڪو ذڪر ناهي. ممڪن آهي ته اشوڪ ڪلنگا جي ماڻهن آڏو اهڙي اعتراف کي سياسي طور مناسب نه سمجهيو هجي.{{sfn|Thapar|1995|pp=30–31}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ بيان ڪيل جنگ جا انگ اکر ۽ نتيجا ڪنهن حد تائين مبالغو هجن، ته جيئن پري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن تي اثر پوي، جيڪي انهن دعوائن جي تصديق نٿي ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=56}} قديم ذريعا اشوڪ جي ڪنهن ٻي وڏي فوجي مهم جو ذڪر نٿا ڪن، جيتوڻيڪ سورهين صديءَ جي عالم [[تاراناٿ]] دعويٰ ڪري ٿو ته اشوڪ سڄي [[جمبوديپ]] کي فتح ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} === ٻڌ ڌرم سان پهريون رابطو === {{multiple image |perrow=1 |total_width=300 |caption_align=center |align=right |direction=horizontal |image1=Vajrasana, early 20th century.jpg |caption1='''[[وجراسڻ، بودھ گيا|وجراسڻ]]''' يا "ٻڌ جي روشن خياليءَ جو تخت"، [[مهابودھي مندر]]، [[بودھ گيا]]. اشوڪ اهو تخت ٻڌ جي روشن خياليءَ واري هنڌ جي يادگار طور تعمير ڪرايو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=300–302}}<ref>"Ashoka did build the Diamond Throne at Bodh Gaya to stand in for the Buddha and to mark the place of his enlightenment" in {{cite book |last1=Ching |first1=Francis D. K. |last2=Jarzombek |first2=Mark M. |last3=Prakash |first3=Vikramaditya |title=A Global History of Architecture |date=23 March 2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-98160-3 |page=570 |url=https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |language=en |access-date=7 March 2021 |archive-date=23 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523153935/https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |url-status=live }}</ref> |image2=Vajrasana with side panels (3rd century BCE). Bodh Gaya.jpg |caption2=وجراسڻ جا نقش نگاري وارا حصا، ٽين صدي ق.م. }} اشوڪ جي ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيڻ بابت مختلف ذريعا مختلف روايتون پيش ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} سري لنڪائي روايت موجب، اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] [[برهمڻ ڌرم]] جو پوئلڳ هو، جڏهن⁠تہ سندس ماءُ ڌرما [[آجيواڪ]] فرقو اختيار ڪيو هو.{{sfn|Guruge|1995|p=42}} ''[[سمنت پاساديڪا]]'' موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي شروعاتي ٽن سالن دوران غير ٻڌ ڌرمي فرقن جو پيروڪار رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=43}} سري لنڪائي متنن مطابق اشوڪ روزانو دان وٺندڙ برهمڻن جي روش کان مطمئن نه هو. سندس درٻارين آجيواڪ ۽ [[جيني ڌرم|نگنٿ]] استادن کي به پيش ڪيو، پر اهي به کيس متاثر نه ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} ''[[ديپاونس]]'' مطابق اشوڪ ڪيترن غير ٻڌ ڌرمي مذهبي اڳواڻن کي محل ۾ گهرايو ۽ وڏا انعام ڏنا، اميد ڪندي ته اهي سندس هڪ سوال جو جواب ڏيندا. پر ڪو به مطمئن ڪندڙ جواب نه ڏئي سگهيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هڪ ڏينهن اشوڪ [[پاٽلي پتر]] جي رستي تي هڪ نوجوان ٻڌ ڌرمي راهب [[نگروڌ]] (نياگروڌ) کي ڏٺو، جيڪو ڀڪشا لاءِ نڪتل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} نگروڌ دراصل اشوڪ جو ڀائيٽو هو، جيتوڻيڪ اشوڪ پاڻ ان حقيقت کان اڻواقف هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} هو اشوڪ جي وڏي ڀاءُ [[سُمانا]] جو وفات کان پوءِ ڄاول پٽ هو، جنهن کي اشوڪ تخت جي جنگ دوران قتل ڪرائي ڇڏيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=34}} اشوڪ نگروڌ جي پُرسڪون، بيخوف ۽ سنجيده شخصيت کان متاثر ٿيو ۽ کيس پنهنجي ڌرم بابت ٻڌائڻ لاءِ چيو. جواب ۾ نگروڌ کيس ''اپّماد'' (هوشياري، سجاڳي ۽ سنجيدگي) بابت وعظ ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هي وعظ اشوڪ تي ايترو اثرانداز ٿيو جو هن نگروڌ کي 400,000 چاندي جا سڪا ۽ روزانو اٺ حصا چانور ڏيڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ان کان پوءِ اشوڪ هڪ ٻڌ ڌرمي ''[[اُپاسڪ]]'' بڻجي ويو ۽ [[ڪڪُٽارام]] وهار وڃڻ لڳو. اتي هن جي ملاقات مشهور ٻڌ راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] سان ٿي، جنهن کان پوءِ هو ٻڌ ڌرم سان وڌيڪ وابسته ٿي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} هن ڪهاڻي جي تاريخي صداقت يقيني ناهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ممڪن آهي ته اشوڪ جي هڪ قابل استاد جي ڳولا واري هيءَ روايت ان ڳالهه جي وضاحت لاءِ بيان ڪئي وئي هجي ته هن [[جيني ڌرم]] اختيار ڇو نه ڪيو، جيڪو پڻ عدم تشدد ۽ همدردي جو درس ڏيندو هو. اها روايت ظاهر ڪري ٿي ته اشوڪ صرف ڪنهن مخصوص عقيدي جي ڳولا ۾ نه هو، بلڪه هڪ اهڙي روحاني استاد جي تلاش ۾ هو، جيڪو کيس مطمئن ڪري سگهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=108}} سري لنڪائي روايت وڌيڪ ٻڌائي ٿي ته اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ٻڌ راهب بڻيو ۽ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] ٻڌ راهبه بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''[[ديوياوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت اشوڪ جي تبديليءَ کي ٻڌ راهب [[سمُدرا]] سان منسوب ڪري ٿي، جيڪو اڳ ۾ شراوستي جو واپاري هو. هن روايت موجب سمُدرا کي اشوڪ جي مشهور "دوزخ" ۾ قيد ڪيو ويو، پر هن پنهنجي غيرمعمولي روحاني قوتن (''[[اِدّهي]]'') جي مدد سان پاڻ کي بچائي ورتو. جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هو سمُدرا وٽ پهتو ۽ سندس ڪيترن ئي معجزن کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ هن ٻڌ ڌرم قبول ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت آهي، جنهن مطابق سمُدرا واپاري جو پٽ هو ۽ جڏهن اشوڪ سان مليو تڏهن فقط 12 سالن جو هو. اهو بيان غالباً نگروڌ واري ڪهاڻي کان متاثر آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} ''آ-يو-وانگ-چوان'' مطابق هڪ ستن سالن جي ٻڌ ٻار اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ڏانهن آندو. هڪ ٻي ڪهاڻي موجب 500 [[برهمڻ]] اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ۾ دلچسپي وٺڻ سبب تنگ ڪندا هئا. پوءِ اهي معجزاتي طور [[ڀِڪشو]] بڻجي [[ڪڪُٽارام]] وهار ۾ رهڻ لڳا، جتي اشوڪ سندن ملاقات لاءِ ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} اشوڪ جي تخت نشينيءَ وقت هندستان جي مختلف علائقن ۾ ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي مرڪز اڳ ئي موجود هئا. اهو واضح ناهي ته ٻڌ سنگهه جي ڪهڙي شاخ اشوڪ تي سڀ کان وڌيڪ اثرانداز ٿي، پر سندس گاديءَ واري شهر [[پاٽلي پتر]] جي ٻڌ برادري هڪ مضبوط اميدوار سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} هڪ ٻيو اهم مرڪز [[مهابودھي مندر]] هو. وڏي پٿريلي فرمان نمبر 8 مان معلوم ٿئي ٿو ته اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي. ان کان علاوه، حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل ننڍڙي پٿريلي فرمان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ ٻڌ ڌرم جو سرگرم پوئلڳ بڻجي چڪو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}}{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان پوءِ جي حڪومت == === اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير === [[File:Sanchi2.jpg|thumb|[[سانچي]] جو اسٽوپ. مرڪزي اسٽوپ موريا دور ۾ تعمير ٿيو، بعد ۾ [[شونگ خاندان]] جي دور ۾ وڌايو ويو، جڏهن⁠ته سينگاريل دروازا [[ساتواهن خاندان]] جي دور سان تعلق رکن ٿا.]] ''[[مهاونسا]]'' ۽ ''[[اشوڪاوادان]]'' ٻنهي موجب اشوڪ 84,000 اسٽوپا يا وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Strong|1995|pp=154–155}} ''مهاونسا'' مطابق اها تعميري سرگرمي سندس حڪومت جي پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ گوتم ٻڌ جي اٺن مقدس تبرڪن مان ست گڏ ڪيا ۽ انهن کي سون، چاندي، [[ڪرائيسوبيرل|ٻليءَ جي اک]] ۽ بلور جي 84,000 صندوقن ۾ محفوظ ڪرايو. هن حڪم ڏنو ته زمين تي انهن سڀني شهرن ۾، جتي آبادي هڪ لک يا ان کان وڌيڪ هجي، 84,000 اسٽوپا تعمير ڪيا وڃن. [[ڪڪُٽارام]] وهار جي بزرگ راهب يَشس کي هن ٻڌايو ته سندس خواهش آهي ته سڀئي اسٽوپا هڪ ئي ڏينهن ۾ مڪمل ٿين. يَشس چيو ته هو سج کي پنهنجي هٿ سان ڍڪي مڪمل ٿيڻ جو اشارو ڏيندو. جڏهن هن ائين ڪيو ته سڀئي 84,000 اسٽوپا هڪ ئي وقت تي مڪمل ٿي ويا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} ''مهاونسا'' موجب اشوڪ 84,000 ''وهار'' (خانقاهون) تعمير ڪرايون ته جيئن ٻڌ جا تبرڪ انهن ۾ رکيا وڃن.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''اشوڪاوادان'' وانگر ''مهاونسا'' پڻ ٻڌ جي تبرڪن جي گڏ ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿي، پر ان کي تعميراتي سرگرمين سان نٿي جوڙي.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''مهاونسا'' ٻڌائي ٿي ته اشوڪ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ جو فيصلو تڏهن ڪيو جڏهن [[موگگلي پُت تِسّا]] کيس ٻڌايو ته ٻڌ جي ڌرم جا 84,000 حصا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=159}} اشوڪ پاڻ [[اشوڪارام]] وهار جي تعمير شروع ڪرائي ۽ ماتحت بادشاهن کي ٻين وهارن جي تعمير جو حڪم ڏنو. ٿيرا اندگُتّا جي معجزاتي قوتن جي مدد سان اشوڪارام مڪمل ٿيو، ۽ ساڳئي ڏينهن مختلف شهرن مان 84,000 وهارن جي مڪمل ٿيڻ جون خبرون پهتيون.{{sfn|Strong|1995|p=155}} هيٺين اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير روايتي طور اشوڪ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي:{{citation needed|date=November 2019}} * [[سانچي]]، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ڌاميڪ اسٽوپ]]، [[سارناتھ]]، [[اتر پرديش]]، ڀارت * [[مهابودھي مندر]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[بارابار غارون]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[نالندا مهاويهار]] (ڪجهه حصا جهڙوڪ ساريپُتّا اسٽوپ)، [[بيهار]]، ڀارت * [[تڪششيلا]] يونيورسٽي (ڪجهه حصا جهڙوڪ [[ڌرماراجيڪا اسٽوپ]] ۽ ڪنالا اسٽوپ)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀير ٽِلو]] (ٻيهر تعمير ٿيل)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀرهُت]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ديور ڪوٺار]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[بُٽڪارا اسٽوپ]]، [[سوات]]، پاڪستان * [[سناٽي]] اسٽوپ، [[ڪرناٽڪ]]، ڀارت * [[مير رڪن اسٽوپ]]، [[نواب شاهه]]، پاڪستان {| class="wikitable" style="margin:0 auto; text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | سانچي ۾ اشوڪي اسٽوپ |- ! style="background:#EAF4FC;" | ابتدائي شڪل ! style="background:#EAF4FC;" | موجوده آثار |- | [[File:Sanchi Great Stupa Mauryan configuration.jpg|250px]]<br /> موريا سلطنت جي دور (تقريباً 260 ق.م) ۾ عظيم اسٽوپ ۽ [[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪي ٿنڀي]] جي اندازي مطابق بحالي. | <gallery mode="packed" heights="180px"> File:Ashokan Pillar - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4361.JPG|ڏاکڻي دروازي ڀرسان چمڪدار پٿر مان ٺهيل [[اشوڪي ٿنڀو]] جا باقيات. File:Minor Pillar Edict of Ashoka at Sanchi.jpg|سانچي ۾ اشوڪ جو [[ننڍو ٿنڀي وارو فرمان]]. File:Ashoka pillar remains near Southern Gateway Stupa 1 Sanchi.jpg|ڏاکڻي دروازي ڀرسان اشوڪي ٿنڀي جي باقي بچيل ڏنڊي جا آثار. File:Sanchi capital right side view.jpg|ٿنڀي جي چوٽيءَ جو پاسائتو منظر. [[سانچي آثار قديمه ميوزيم]].<ref name="p.25-28 Ashoka pillar">Described in Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 pp. 25-28 Ashoka pillar].</ref> </gallery> |} === اشوڪ جا ٿنڀا === [[اشوڪ جا ٿنڀا]] (''Pillars of Ashoka'') هڪ ئي پٿر مان ٺهيل وڏن ٿنڀن جو سلسلو آهي، جيڪي سڄي [[برصغير]] ۾ پکڙيل آهن. اهي ٿنڀا ٽين صدي ق.م ۾ [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ اعظم]] (تقريباً 268–232 ق.م) تعمير ڪرايا يا انهن تي [[اشوڪ جا فرمان]] نقش ڪرايا ويا.{{refn|name=HR|{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |journal=History of Religions |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256}}}} اشوڪ پنهنجي انهن ٿنڀن لاءِ ''ڌمّ ٿمڀا'' (''Dhaṃma Thaṃbhā'') جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي معنيٰ آهي "ڌرم جا ٿنڀا".<ref name="archive.org">{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |page=132 |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch}}</ref><ref>{{cite book |last=Skilling |first=Peter |title=Mahasutras |date=1998 |publisher=Pali Text Society |isbn=9780860133209 |page=453}}</ref> هي ٿنڀا [[ڀارت جي تعميراتي فن]] جا اهم يادگار آهن، جن مان گهڻن تي موريا دور جي مشهور چمڪدار پالش (''Mauryan Polish'') موجود آهي. اشوڪ جا لڳ ڀڳ ويهه ٿنڀا اڄ تائين باقي آهن، جن مان ڪيترن تي سندس فرمان نقش ٿيل آهن. جانورن واريون چوٽيون (''Capitals'') رکندڙ ٿنڀن مان فقط چند مڪمل نمونا بچيا آهن، جن جو تعداد ست سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="auto">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=l3s9BAAAQBAJ&pg=PA123|title=The Return of the Buddha: Ancient Symbols for a New Nation|page=123|publisher=Routledge|author=Himanshu Prabha Ray|isbn=9781317560067|date=7 August 2014}}</ref> ٻه ٿنڀا [[فيروز شاهه تغلق]] طرفان [[دهلي سلطنت]] جي دور ۾ دهلي منتقل ڪيا ويا.<ref>India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200, Burjor Avari Routledge, 2016, p. 139.</ref> بعد ۾ ڪجهه ٻيا ٿنڀا [[مغل سلطنت]] جي حڪمرانن پڻ منتقل ڪرايا، جڏهن⁠ته انهن مان ڪيترين جانورن واريون چوٽيون الڳ ڪيون ويون.{{sfn|Krishnaswamy|pp=697–698}} هي ٿنڀا عام طور تي 12 کان 15 ميٽر اوچا هوندا هئا ۽ سندن وزن 50 ٽن تائين پهچندو هو. انهن کي ڪڏهن ڪڏهن سوين ميل پري کان ڇڪي انهن هنڌن تائين آندو ويندو هو جتي کين نصب ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html|title=KING ASHOKA: His Edicts and His Times|website=www.cs.colostate.edu|access-date=29 October 2017}}</ref> انهن ٿنڀن جي چوٽيءَ تي نفيس سنگتراشي سان سينگاريل جانورن جون مورتيون لڳل هونديون هيون، جن مان ڪيترائي نمونا اڄ تائين محفوظ آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | اشوڪي ٿنڀن جون مشهور چوٽيون |- | <gallery mode="packed" heights="200"> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India 2007-01-29.jpg|[[ويسالي]] جو شير File:Elephant capital Sankasya.jpg|[[سنڪسا]] جو هاٿي File:Rampurva bull in Presidential Palace high closeup.jpg|[[رامپوروا]] جو ڏاند (اصل نمونو) File:Lauria Nandangarh lion.jpg|[[لوريا نندنگڙهه]] جو شير File:Lion Capital - Chunar Sandstone - Circa 3rd Century BCE - Rampurva - ACCN 6298-6299 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4432.JPG|[[رامپوروا]] جو شير File:Sanchi capital right side view.jpg|[[سانچي]] جون چار شيرن واريون چوٽيون، جن جي مٿان شايد ڌرم چڪر هوندو File:Sarnath capital.jpg|[[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]]، [[سارناتھ]] </gallery> |} اشوڪي ٿنڀن مان سڀ کان مشهور [[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]] آهي، جيڪو [[سارناتھ]] مان مليو. ان ۾ چار شير هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن ۽ هي اڄ [[ڀارت]] جو سرڪاري قومي نشان پڻ آهي. هي ٿنڀا صرف حڪومتي فرمانن جا ذريعو نه هئا، پر اشوڪ جي ''ڌمّ'' واري پاليسي، اخلاقي تعليم، مذهبي رواداري ۽ سلطنت جي وحدت جا علامتي نشان پڻ هئا. === ڌرم جي تبليغ === اشوڪ جي پٿريلي فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنهنجي حڪومت جي اٺين ۽ نائين سال دوران هن [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، ''ڌرم'' جي تبليغ شروع ڪئي ۽ سماجي ڀلائيءَ جا ڪيترائي ڪم سرانجام ڏنا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} انهن فلاحي قدمن ۾ انسانن ۽ جانورن لاءِ علاج جون سهولتون قائم ڪرڻ، دوائن وارا ٻوٽا پوکرائڻ، رستن جي ڪنارن تي کوهه کوٽائڻ ۽ وڻ لڳائڻ شامل هئا. اهي ڪم پاڙيسري رياستن جهڙوڪ [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ستيہ پتر]]، [[تامراپرني]] ۽ يوناني بادشاهه [[انطيوڪس]] جي سلطنت تائين به ڪيا ويا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} فرمانن موجب پنهنجي حڪومت جي ڏهين ۽ يارهين سال دوران اشوڪ [[ٻڌ سنگهه]] جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ سڄي سلطنت جو هڪ ڊگهو دورو ڪيو، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ 256 ڏينهن جاري رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي ٻارهين سال تائين اشوڪ ''ڌرم'' جي تبليغ لاءِ فرمان نقش ڪرائڻ شروع ڪيا. هن پنهنجن عملدارن (''راجوڪ'' ۽ ''پرديشڪ'') کي حڪم ڏنو ته هو هر پنجن سالن بعد پنهنجي علائقن جو دورو ڪري ماڻهن کي ''ڌرم'' بابت تعليم ڏين ۽ انتظامي جاچ به ڪن.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} اڳئين سال هن ''ڌرم مها ماتر'' نالي نئون عهدو قائم ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي چوڏهين سال ۾ اشوڪ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي توسيع جو حڪم ڏنو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} === ٽين ٻڌ ڪائونسل === {{Main|ٻڌن واري ٽين ڪائونسل}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ ٻڌ برادريءَ ۾ تمام اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} هن روايت مطابق اشوڪ وڏي پيماني تي ڀڪشوئن جي سار سنڀال شروع ڪئي. سندس سخاوت سبب ڪيترائي غير حقيقي ۽ بدعقيده ماڻهو به سنگهه ۾ شامل ٿي ويا. نتيجي ۾ حقيقي ٻڌ ڀڪشو انهن سان گڏ مذهبي رسم ''اوپوسٿ'' ادا ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ لڳا، جنهن سبب ستن سالن تائين اها رسم نه ٿي سگهي.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} اشوڪ انهن جعلي ڀڪشوئن کي هٽائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هڪ حد کان وڌيڪ جوشيلن وزيرن ڪجهه حقيقي ڀڪشو به قتل ڪري ڇڏيا. پوءِ اشوڪ بزرگ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]] کي دعوت ڏني ته جيئن هو غير ٻڌ ماڻهن کي [[پاٽلي پتر]] جي خانقاهه مان خارج ڪري.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} انهيءَ عمل دوران 60,000 ڀڪشو بدعقيديءَ جي الزام هيٺ سنگهه مان خارج ڪيا ويا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان کان پوءِ ''اوپوسٿ'' ٻيهر منعقد ٿيو ۽ موگلي پُت تِسّا اشوڪ جي حڪومت جي سترهين سال ۾ [[ٽيون ٻڌ ڪائونسل]] منعقد ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} هن ڪائونسل دوران ''[[ڪٿاوتٿو]]'' نالي ڪتاب مرتب ڪيو ويو، جنهن ۾ ٿيراوادي عقيدي جي ڪيترن نقطن جي وضاحت ۽ توثيق ڪئي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر موجود نه آهي، جنهن سبب ڪيترن مؤرخن ٽئين ٻڌ ڪائونسل جي تاريخي حيثيت تي سوال اٿاريا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} [[File:Nava Jetavana Temple - Shravasti - 014 King Asoka at the Third Council (9241725897).jpg|thumb|اشوڪ ۽ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]]، [[ٽئين ٻڌ ڪائونسل]] دوران. نوا جيتاون، [[شراوستي]].]] مؤرخ [[رچرڊ گومبرچ]] جو خيال آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ هن واقعي جو ذڪر نه هئڻ ان کي مڪمل طور غير تاريخي ثابت نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جا ڪيترائي فرمان وقت سان گڏ گم ٿي چڪا آهن.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} گومبرچ وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته اشوڪ جا فرمان واضح ڪن ٿا ته هو سنگهه جي "اتحاد ۽ پاڪيزگي" برقرار رکڻ ۾ گهري دلچسپي رکندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|pp=8–9}} مثال طور، سندس ''ننڍي پٿريلي فرمان نمبر 3'' ۾ سنگهه جي ميمبرن کي ڪجهه مخصوص مذهبي متن پڙهڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي. ساڳئي طرح [[سانچي]]، [[سارناتھ]] ۽ [[ڪوسامبي]] مان مليل فرمانن ۾ اشوڪ اختلاف پيدا ڪندڙ ڀڪشوئن کي سنگهه مان خارج ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو ۽ سنگهه جي اتحاد ۽ ترقي جي خواهش ظاهر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}}{{sfn|Guruge|1995|p=45}} اٺين صديءَ جي ٻڌ ياتري [[ئي جِنگ]] به اشوڪ بابت هڪ ٻي روايت بيان ڪري ٿو. هن مطابق [[بمبسار]] بادشاهه، جيڪو گوتم ٻڌ جو همعصر هو، خواب ۾ ڪپڙي جا 18 ٽڪرا ۽ هڪ لٺ ڏٺا. ٻڌ ان خواب جي تشريح ڪندي ٻڌايو ته سندس وفات کان پوءِ سندس تعليم 18 مختلف مڪتبن ۾ ورهائجي ويندي ۽ هڪ بادشاهه اشوڪ انهن کي ٻيهر متحد ڪندو.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} === ٻڌ مذهب جي تبليغ === سري لنڪا جي روايت مطابق [[موگلي پُت تِسّا]] تقريباً 250 ق.م ۾ ٻڌ ڌرم جي تبليغ لاءِ نَوَ مشنون سرحدي علائقن ڏانهن موڪليون.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} هن روايت موجب اهي مشنون سڌو سنئون اشوڪ نه پر موگلي پُت تِسّا موڪليون، جيتوڻيڪ اشوڪ انهن جو سرپرست هو. هر مشن ۾ پنج ڀڪشو شامل هئا ۽ انهن جي اڳواڻي هڪ بزرگ ڀڪشو ڪندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} سري لنڪا ڏانهن اشوڪ پنهنجو پٽ [[مهندا]] موڪليو، جنهن سان گڏ اٿّيا، اُتّيا، سمبلا ۽ ڀدراسالا پڻ شامل هئا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} موگلي پُت تِسّا جي مدد سان اشوڪ ٻڌ مبلغن کي [[ڪشمير]]، [[گنڌارا]]، [[هماليه]]، يوناني علائقن، [[مهاراشٽر]]، [[سُوورن ڀومي]] ۽ [[سري لنڪا]] ڏانهن موڪليو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7;" | اشوڪ جي دور جون مشهور ٻڌ مشنون ! مبلغ ! منزل |- | [[مهندا]] | [[سري لنڪا]] |- | مجهنتيڪ | [[ڪشمير]] ۽ [[گنڌارا]] |- | مهاديو | مهيسا منڊل (شايد موجوده [[ميسور]]) |- | رڪّھتا | وناواسا |- | ڌمّ رڪّھتا (يوناني) | اپرانتڪ (اولهه هندستان) |- | مها ڌمّ رڪّھتا | [[مهاراشٽر]] |- | مها رڪّھتا | يوناني ملڪ |- | مجهم | [[هماليه]] |- | سونا ۽ اُتّرا | [[سُوورن ڀومي]] |} روايت موجب اشوڪ جي حڪومت جي اوڻيهين سال ۾ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] سري لنڪا وئي، جتي هن ٻڌ راهبن جي عورتن واري جماعت قائم ڪئي ۽ ساڻس گڏ مقدس [[بودهي وڻ]] جي هڪ شاخ پڻ کڻي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Strong|1995|p=144}} اشوڪ جي پنهنجن فرمانن ۾ به انهن مشنن جو سڌو سنئون بيان موجود ناهي. البت سندس حڪومت جي اوڻيهين سال بابت فقط ايترو ذڪر ملي ٿو ته هن [[خالاتيڪا غار]] تپسوين کي برساتي موسم ۾ رهائش لاءِ عطا ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} سندس ٿنڀن وارن فرمانن مان معلوم ٿئي ٿو ته ايندڙ سال هن [[لمبني]] (گوتم ٻڌ جي جنم ڀومي) ۽ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي زيارت ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''پٿريلي فرمان نمبر 13'' ۾ اشوڪ دعويٰ ڪري ٿو ته هن پنج بادشاهن ۽ ٻين ڪيترن ملڪن ڏانهن پيغام موڪلي ''ڌرم جي فتح'' حاصل ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته ڇا اهي سفارتون ئي اهي ٻڌ مشنون هيون جن جو ذڪر ٻڌ تاريخن ۾ ملي ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} ڪجهه ماهر، جهڙوڪ [[ايتين لاموٽ]]، سمجهن ٿا ته فرمانن ۾ ذڪر ٿيل ''ڌرم'' جا مبلغ لازمي طور ٻڌ ڀڪشو نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جو ''ڌرم'' ۽ ''ٻڌ مت'' مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا.{{sfn|Gombrich|1995|pp=10–11}} ٻيا ماهر، جهڙوڪ [[ايرخ فرائووالنر]] ۽ [[رچرڊ گومبرچ]]، انهن مشنن کي تاريخي حقيقت سمجهن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=11}} آثار قديمه مان به ڪجهه ثبوت ملن ٿا. ''وِنَي نِدان'' ۾ ذڪر ٿيل پنجن ڀڪشوئن مان ٽن جا نالا [[ڀلسا]] (ويجهو [[وديشا]]) مان مليل تبرڪن جي صندوقن تي لکيل مليا آهن، جيڪي ٻي صدي ق.م جي شروعاتي دور سان تعلق رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} ڪيترن مؤرخن جو خيال آهي ته ٻڌ مت جي وڏي مذهب طور اڀرڻ ۾ اشوڪ جي سرپرستي اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Thapar|1995|p=32}} بهرحال، آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اتر اولهه هندستان ۽ ڏکڻ هندستان ۾ ٻڌ مت جي واڌ ويجهه جو وڏو سبب واپاري، زميندار، ڪاريگر ۽ واپاري جماعتون هيون، جن ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي ادارن جي مالي مدد ڪئي.{{sfn|Thapar|1995|p=36}} == ٻڌ ڌرم جي سرپرستي ۽ ڌمّ جي پاليسي == اشوڪ جي فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ٻڌ ڌرم کي ذاتي طور اختيار ڪرڻ باوجود پنهنجي سلطنت تي ڪنهن هڪ مذهب کي زبردستي لاڳو ڪرڻ جي ڪوشش نه ڪئي. هن پنهنجي لکتن ۾ بار بار ''ڌمّ'' (دھرم) جو ذڪر ڪيو آهي، جيڪو صرف ٻڌ ڌرم تائين محدود نه هو، بلڪه اخلاقي زندگي، والدين جي عزت، استادن جي احترام، سچائي، رحم، عدم تشدد، مذهبي رواداري ۽ رعيت جي ڀلائي جهڙن اصولن تي مشتمل هو.{{sfn|Thapar|1995|pp=22–25}} اشوڪ اعلان ڪيو ته مختلف مذهبي فرقن جي وچ ۾ احترام ۽ هم آهنگي هئڻ گهرجي. سندس نظر ۾ پنهنجي مذهب جي تعريف ۽ ٻين مذهبن جي توهين ڪرڻ صحيح عمل نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي رويي سان پنهنجو ئي مذهب نقصان کائيندو آهي.{{sfn|Thapar|1995|pp=25–26}} هن ''ڌمّ مها ماترا'' نالي خاص عملدار مقرر ڪيا، جن جو ڪم رعيت جي اخلاقي ڀلائي، مختلف مذهبي برادرين جي نگراني، قيدين جي حالت بهتر ڪرڻ ۽ سلطنت جي مختلف حصن ۾ سماجي انصاف کي فروغ ڏيڻ هو.{{sfn|Guruge|1995|pp=71–73}} === ٽئين ٻڌ ڪائونسل === سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ ٻڌ سنگهه اندر پيدا ٿيندڙ اختلافن کي ختم ڪرڻ لاءِ [[ٽئين ٻڌ ڪائونسل]] سڏائي. اها مجلس [[پاٽلي پتر]] ۾ مشهور راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] جي صدارت هيٺ منعقد ٿي.{{sfn|Guruge|1993|pp=57–60}} روايت مطابق ڪيترائي اهڙا ماڻهو، جيڪي حقيقت ۾ ٻڌ ڌرمي نه هئا، سنگهه ۾ داخل ٿي ويا هئا ۽ غلط تعليمون ڦهلائي رهيا هئا. ڪائونسل جو مقصد صحيح تعليمات جي سڃاڻپ ۽ سنگهه جي پاڪيزگي بحال ڪرڻ هو.{{sfn|Guruge|1993|pp=60–62}} بهرحال، جديد مورخن مان ڪجهه هن ڪائونسل جي روايتي تفصيلن بابت محتاط آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جي پنهنجي لکتن ۾ ان جو سڌو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Thapar|1995|pp=33–34}} === تبليغي مشن === سري لنڪائي ٻڌ روايت موجب ٽئين ڪائونسل کان پوءِ اشوڪ مختلف علائقن ڏانهن تبليغي وفد موڪليا. انهن ۾: * [[ڪشمير]] ۽ [[گنڌارا]] * [[هماليا]] جا علائقا * [[اپرانت]] * [[مهاراشٽر]] * [[يوناني]] علائقا * [[سري لنڪا]] شامل هئا.{{sfn|Guruge|1993|pp=63–69}} روايت موجب اشوڪ جو پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ۽ ڌيءَ [[سنگهمتّا]] سري لنڪا موڪليا ويا، جتي انهن ٻڌ ڌرم جي تبليغ ڪئي. سنگهمتّا سان گڏ [[بودهي وڻ]] جي هڪ شاخ پڻ سري لنڪا پهتي، جيڪا اڄ تائين وڏي مذهبي اهميت رکي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=52–54}} === ڌمّ ياترا === اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال کان پوءِ شاهي تفريحي سفرن جي بدران ''ڌمّ ياترا'' شروع ڪئي. انهن سفرن دوران هو رعيت سان ملندو، مذهبي شخصيتن سان گفتگو ڪندو، دان ڏيندو ۽ اخلاقي تعليمون ڦهلائيندو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=22}} هن [[ٻوڌ گيا]] جو دورو ڪيو، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} پنهنجي حڪومت جي ويهين سال اشوڪ [[لمبني]] ويو، جيڪا گوتم ٻڌ جي جنم ڀومي سمجهي وڃي ٿي. اتي هن هڪ پٿر جو ٿنڀو نصب ڪرايو ۽ علائقي تي ٽيڪس ۾ رعايت ڏني.{{sfn|Thapar|1961|pp=250–251}} === رعيت جي ڀلائي === اشوڪ پنهنجي فرمانن ۾ پاڻ کي رعيت جو ذميوار حڪمران قرار ڏئي ٿو. هو چوي ٿو ته جيئن هڪ پيءُ پنهنجي ٻارن جي خيرخواهي ڪندو آهي، تيئن هو پنهنجي رعيت جي ڀلائي چاهي ٿو.{{sfn|Guruge|1995|p=69}} هن انسانن ۽ جانورن لاءِ اسپتالن جهڙا انتظام ڪرايا؛ دوائن ۽ جڙي ٻوٽين جي پوک ڪرائي؛ رستن تي وڻ لڳرايا؛ کوهه کوٽايا؛ ۽ مسافرن لاءِ آرامگاهون تعمير ڪرايون. {{sfn|Guruge|1995|pp=67–70}} اشوڪ حڪومتي عملدارن کي به هدايت ڪئي ته هو رعيت جي شڪايتن تي هر وقت ڌيان ڏين، ايتري قدر جو جيڪڏهن بادشاهه محل ۾ هجي يا سفر ۾ هجي، تڏهن به کيس اهم معاملن کان آگاهه ڪيو وڃي.{{sfn|Thapar|1995|pp=27–28}} == آخري سال == اشوڪ جي حڪومت جي آخري سالن بابت معلومات محدود آهي. ٻڌ روايتن ۾ بيان آهي ته هن وڏي مقدار ۾ دولت سنگهه ۽ مذهبي ادارن تي خرچ ڪئي، جنهن سبب خزاني تي بار پيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=59–61}} ڪجهه روايتن مطابق سندس پوٽي [[سمپريتي]] ۽ ٻين جانشينن جي دور ۾ موريا سلطنت آهستي آهستي ڪمزور ٿيڻ لڳي.{{sfn|Thapar|1961|pp=61–63}} اشوڪ جي وفات غالباً 232 ق.م ڌاري ٿي. سندس وفات کان پوءِ موريا سلطنت ڪجهه ڏهاڪن تائين قائم رهي، پر آخرڪار ٽڪرن ۾ ورهائجي وئي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=38–39}} == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] llorl1cf1xjwh0qzwprz7bvtldt1wvm 388241 388240 2026-06-23T22:37:13Z Intisar Ali 8681 388241 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == وڌيڪ تعارف== اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اشوڪا</ref> ==پيدائش== اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]]، [[اينٽيگونس ٻيون گوناتاس]]، [[مئگاس آف سائرين]]، ۽ سڪندر (يا ته [[ايپائرس جو سڪندر ٻيون|ايپائرس]] وارو يا [[ڪرنتھ جو سڪندر]])۔{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي ({{circa|304 BCE}})۔{{sfn|Lahiri|2015|p=24}} هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} == نسب == اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Lahiri|2015|p=26}} ٻين ماخذن، جهڙوڪ [[پراڻ]] ۽ ''[[مهاونس]]'' موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه [[بندوسار]] هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[چندرگپت موريا]] هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه [[بمبسار]] سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: [[اجاتشتر]] → [[اُدايين]] → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → [[پرسينجت]] → [[نندا سلطنت|نندا]]۔{{sfn|Strong|1989|p=204}} سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو [[تاراناٿ]]، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Thapar|1961|p=9}} اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[اشوڪ جي ماءُ]] چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.{{sfn|Strong|1989|pp=204–205}} ''اشوڪاوادان'' ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،{{sfn|Lahiri|2015|p=323|ps=:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."}} پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.{{sfn|Lahiri|2015|p=31}} مثال طور: * ''اشوڪاوادان مالا'' ۾ سندس نالو '''سُڀدرانگي''' ڏنو ويو آهي۔{{sfn|Guruge|1993|p=19}}{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''وامسٿاپڪاسني'' يا ''مهاونس ٽيڪا''، جيڪا ''مهاونس'' تي هڪ شرح آهي، کيس '''ڌرم''' (پالي ۾ ''ڌمّ'') سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا [[ڪشتريه]] خاندان سان واسطو رکندي هئي۔{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''[[ديوياوادان]]'' جي هڪ روايت ۾ کيس '''جنپد ڪلياني''' سڏيو ويو آهي۔{{sfn|Singh|2008|p=332}} عالم [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]] موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.{{sfn|Guruge|1993|p=19}} ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[ايپين]] موجب، [[چندرگپت موريا]] يوناني حڪمران [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=20}} == شهزادي جي حيثيت ۾ == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 500 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Mauryan ruins of pillared hall at Kumrahar site of Pataliputra ASIEC 1912-13.jpg | caption1 = [[پاٽلي پتر]] جي ڪمراهار ماڳ تي ستونن واري هال جا آثار | image2 = Pataliputra_capital_(volume).jpg | caption2 = [[پاٽلي پتر]] جو ستون-سِر، چوٿين–ٽين صدي ق.م | footer = امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] شهر ۾ ڄائو هو. ان دور جي شهر جا آثار جديد [[پاٽنا]] جي مرڪزي علائقن ۾ کوٽائين ذريعي مليا آهن. | footer_align = center }} اشوڪ جون پنهنجون لکتون سندس ابتدائي زندگي بابت ڪا معلومات فراهم نٿيون ڪن، ۽ هن موضوع بابت گهڻي ڄاڻ انهن روايتن مان ملي ٿي جيڪي سندس وفات کان سوين سال پوءِ لکيون ويون.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}} جيتوڻيڪ انهن روايتن ۾ اشوڪ جي اڳين جنمن جهڙيون ظاهر طور افسانوي ڳالهيون شامل آهن، پر انهن ۾ اشوڪ جي دور بابت ڪجهه اهڙي معلومات پڻ موجود آهي جيڪا تاريخي طور ممڪن نظر اچي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}}{{sfn|Singh|2008|p=332}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، جڏهن اشوڪ نوجوان هو ته سندس پيءُ بندوسار سندس کُردري ۽ غير دلڪش صورت سبب کيس پسند نه ڪندو هو. هڪ ڏينهن بندوسار تپسوي پنگل واتساجيو کي چيو ته هو طئي ڪري ته سندس پٽن مان ڪير سندس جانشين ٿيڻ جي لائق آهي. تپسوي جي صلاح تي سڀني شهزادن کي "سونهري محل جي باغ" ۾ گڏ ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو. اشوڪ وڃڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خبر هئي ته سندس پيءُ کيس پسند نٿو ڪري، پر سندس ماءُ کيس وڃڻ تي آماده ڪيو. جڏهن وزير [[رادھاگپت]] ڏٺو ته اشوڪ گاديءَ واري شهر مان باغ ڏانهن روانو ٿي رهيو آهي، تڏهن هن شهزادي کي سفر لاءِ شاهي هاٿي مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Strong|1989|p=206}} باغ ۾ پنگل واتساجيو شهزادن جو جائزو ورتو ۽ سمجهي ويو ته ايندڙ شهنشاهه اشوڪ هوندو. پر بندوسار کي ناراض ڪرڻ کان بچڻ لاءِ هن جانشين جو نالو ظاهر نه ڪيو. ان جي بدران هن چيو ته جنهن وٽ بهترين سواري، بهترين ويهڻ جي جاءِ، بهترين پيئڻ، بهترين ٿانوَ ۽ بهترين کاڌو هوندو، اهو ئي ايندڙ بادشاهه ٿيندو. هر ڀيري اشوڪ دعويٰ ڪئي ته اهي شرطون هن وٽ موجود آهن. بعد ۾ تپسوي اشوڪ جي ماءُ کي ٻڌايو ته سندس پٽ ايندڙ شهنشاهه ٿيندو، ۽ سندس صلاح تي بندوسار جي غضب کان بچڻ لاءِ سلطنت ڇڏي هليو ويو.{{sfn|Strong|1989|p=207}} جيتوڻيڪ روايتون ٻڌائين ٿيون ته بندوسار اشوڪ جي ظاهر سبب کيس پسند نه ڪندو هو، پر اهي ساڳيون روايتون اهو به ٻڌائين ٿيون ته هن اشوڪ کي اهم ذميواريون ڏنيون، جهڙوڪ [[تڪششيلا]] جي بغاوت کي ختم ڪرڻ (اتر هندستاني روايت موجب) ۽ [[اجين]] جي حڪومت هلائڻ (سري لنڪائي روايت موجب).{{sfn|Thapar|1961|p=21}} اهو ظاهر ڪري ٿو ته بندوسار شهزادي جي ٻين صلاحيتن کان متاثر هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته هن اشوڪ کي گاديءَ واري شهر کان پري علائقن ۾ ان ڪري موڪليو ته جيئن هو شاهي درٻار کان پري رهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=65}} === تڪششيلا ۾ بغاوت === [[File:Aramaic_inscription_at_Taxila_Museum.jpg|thumb|upright=0.6|[[ٽيڪسلا جي آرامي لکت]]، جنهن ۾ ممڪن طور اشوڪ جو ذڪر موجود آهي.]] ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار شهزادي اشوڪ کي [[تڪششيلا]] شهر ۾ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ موڪليو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} (موجوده [[پاڪستان]] ۾ [[ڀير ماڙو]]).{{sfn|Lahiri|2015|p=66}} هي واقعو سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهي؛ ان جي بدران اتي بيان آهي ته بندوسار اشوڪ کي [[اجين]] جو گورنر مقرر ڪيو. ٻن ٻين ٻڌ ڌرمي متنن، ''اشوڪ سوتر'' ۽ ''ڪنال سوتر''، مطابق بندوسار اشوڪ کي [[گنڌارا]] جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو هو، جتي تڪششيلا واقع هئي، نه اجين.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} ''اشوڪاوادان'' موجب بندوسار اشوڪ کي چار حصن تي مشتمل لشڪر (گهوڙيسوار، [[جنگي هاٿي]]، [[رتھ]] ۽ پيادل فوج) ڏنو، پر هٿيار مهيا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اشوڪ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي شهنشاهه ٿيڻ جي لائق آهي ته هٿيار پاڻ ظاهر ٿي ويندا. پوءِ ديوتائون زمين مان نڪري آيون ۽ فوج کي هٿيار فراهم ڪيا.{{sfn|Strong|1989|p=208}} جڏهن اشوڪ تڪششيلا پهتو ته شهرين سندس آجيان ڪئي ۽ ٻڌايو ته سندن بغاوت فقط ظالم وزيرن خلاف هئي، بادشاهه خلاف نه. ڪجهه عرصي بعد [[خاصا]] علائقي ۾ به سندس آجيان ڪئي وئي، ۽ ديوتائن اعلان ڪيو ته هو سڄي ڌرتيءَ تي حڪومت ڪندو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} تڪششيلا هڪ مالدار ۽ سياسي لحاظ کان اهم شهر هو. تاريخي ثبوت ڏيکارين ٿا ته اشوڪ جي دور تائين اهو ''[[اترپٿ]]'' واپاري رستي وسيلي [[پاٽلي پتر]] سان ڳنڍيل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=70}} بهرحال، موجود همعصر ماخذن مان ڪو به تڪششيلا جي بغاوت جو ذڪر نٿو ڪري، ۽ اشوڪ جي ڪنهن به لکت مان اهو ظاهر نٿو ٿئي ته هن ڪڏهن شهر جو دورو ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=66-67}} تنهن هوندي به، اشوڪ جي تڪششيلا سان لاڳاپي جي روايت کي [[سرڪپ]] مان مليل هڪ آرامي لکت جزوي طور تقويت ڏئي ٿي. ان لکت ۾ هڪ نالو "prydr" اکرن سان شروع ٿئي ٿو، جنهن کي گهڻا عالم "پريادرشي" طور بحال ڪن ٿا، جيڪو اشوڪ جو لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} تڪششيلا ڀرسان موجود [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] جو نالو به اشوڪ سان لاڳاپي جو هڪ ممڪن ثبوت سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ "ڌرماراجا" مان مراد اشوڪ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=68}} ديوتائن طرفان هٿيار مهيا ڪرڻ وارو قصو شايد اشوڪ کي نيم الاهي حيثيت ڏيڻ لاءِ بيان ڪيو ويو هجي، يا اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته بندوسار، جيڪو اشوڪ کي پسند نه ڪندو هو، سندس ناڪامي چاهيندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=67}} === اجين جو نائب بادشاهه === ''[[مهاونس]]'' موجب، بندوسار اشوڪ کي [[اونتيراستر]] (موجوده [[اجين ضلعو]]) جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هي علائقو مرڪزي هندستان جو هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري صوبو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=89–90}} هي روايت مرڪزي هندستان مان دريافت ٿيل [[سارو مارو]] لکت سان پڻ تقويت حاصل ڪري ٿي، جنهن ۾ بيان آهي ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ انهيءَ هنڌ جو دورو ڪيو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=350–351}} اشوڪ جي پنهنجي [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان#پهريون جدا اهم پٿريلو فرمان|پٿريلي فرمان]] مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ اجين ۾ هڪ شهزادو نائب بادشاهه موجود هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} اهو به هن روايت جي حمايت ڪري ٿو ته اشوڪ پاڻ اجين جو نائب بادشاهه رهيو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=98}} {{multiple image | perrow=2 | total_width=400 | caption_align=center | align=right | direction=horizontal | image1=Saru_Maru_stupa.jpg | image2=Panguraria Top View Closeup detail.jpg | footer=[[سارو مارو]] يادگاري لکت مان لڳي ٿو ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ اجين واري علائقي ۾ موجود هو: "''پريادسي'' خوشگوار سير لاءِ هن هنڌ آيو جڏهن هو اڃا شهزادو هو..." }} اشوڪ جي دور ۾ [[پاٽلي پتر]] ۽ [[اجين]] ڪيترن ئي رستن ذريعي ڳنڍيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته اجين ڏانهن ويندي سندس قافلو روپناٿ ۾ ترسيو هجي، جتي بعد ۾ سندس لکت ملي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=94–95}} سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ اجين ويندي [[وديشا]] پهتو، جتي هو هڪ خوبصورت عورت جي عشق ۾ مبتلا ٿيو. ''ديپاونس'' ۽ ''مهاونس'' موجب اها عورت [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] هئي، جيڪا هڪ واپاري جي ڌيءَ هئي. ''مهابودهي ونس'' مطابق هوءَ "وديشا مها ديوي" هئي ۽ [[شاڪيه]] خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان [[گوتم ٻڌ]] پڻ هو. ممڪن آهي ته ٻڌ ڌرمي تاريخ نويسن اشوڪ جي خاندان کي ٻڌ سان ڳنڍڻ لاءِ هي شاڪيه تعلق بيان ڪيو هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} ٻڌ ڌرمي متنن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ديوي بعد ۾ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو، پر انهن ۾ سندس قبولِ اسلام... (يعني قبولِ ٻڌ ڌرم) جو ڪو تفصيلي بيان موجود ناهي. انهيءَ ڪري ممڪن آهي ته جڏهن هن اشوڪ سان ملاقات ڪئي، تڏهن به هوءَ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ''مهاونس'' موجب، اجين ۾ ديوي اشوڪ جي پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] کي جنم ڏنو، ۽ ٻن سالن بعد هڪ ڌيءَ [[سنگهمتا]] پيدا ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=97}} ''مهاونس'' موجب مهندا کي اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، ڀڪشو بڻايو ويو. انهيءَ حساب سان مهندا اشوڪ جي تخت نشيني وقت چوڏهن ورهين جو هو. جيڪڏهن مهندا ان وقت ڄائو جڏهن اشوڪ فقط ويهن ورهين جو هو، ته پوءِ اشوڪ تقريباً 34 ورهين جي عمر ۾ تخت تي ويٺو هوندو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ڪيترائي سال نائب بادشاهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون.{{sfn|Thapar|1961|pp=24–25}} == تخت نشيني == روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اشوڪ [[يووراج|ولي عهد]] نه هو، ۽ سندس تخت نشيني تڪراري هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=25}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار جي وڏي پٽ [[سوسيما]] هڪ ڏينهن مذاق ۾ هڪ گنجي وزير جي مٿي تي چماٽ هنئي. وزير کي خوف ٿيو ته جيڪڏهن سوسيما بادشاهه بڻيو ته شايد هڪ ڏينهن تلوار سان به ساڻس اهڙي ئي مذاق ڪري. تنهن ڪري هن پنج سئو وزيرن کي اشوڪ جي حمايت لاءِ آماده ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته اشوڪ هڪ ''[[چڪروَرتي]]'' (ساري دنيا تي حڪومت ڪندڙ حڪمران) بڻجندو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ڪجهه عرصي بعد [[تڪششيلا]] ۾ ٻيهر بغاوت ٿي. بندوسار سوسيما کي بغاوت دٻائڻ لاءِ موڪليو. ٿوري ئي وقت کان پوءِ بندوسار سخت بيمار ٿي پيو ۽ سندس موت جو امڪان پيدا ٿيو. ان وقت سوسيما اڃا تڪششيلا ۾ هو ۽ بغاوت مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو هو. بندوسار کيس گاديءَ واري شهر واپس گهرائي ورتو ۽ اشوڪ کي حڪم ڏنو ته هو تڪششيلا ڏانهن روانو ٿئي.{{sfn|Strong|1989|p=209}} پر وزيرن بندوسار کي ٻڌايو ته اشوڪ بيمار آهي ۽ صلاح ڏني ته سوسيما جي واپسي تائين اشوڪ کي عارضي طور تخت تي ويهاريو وڃي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} جڏهن بندوسار انڪار ڪيو، تڏهن اشوڪ اعلان ڪيو ته جيڪڏهن تخت واقعي سندس قسمت ۾ آهي ته ديوتائون کيس ايندڙ شهنشاهه طور تاج پارائينديون. ساڳئي لمحي ديوتائن ائين ڪيو، بندوسار وفات ڪري ويو، ۽ اشوڪ جي حڪمراني سڄي دنيا تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ زمين جي مٿان موجود [[يڪشا]]ن جو علائقو ۽ زمين جي هيٺان موجود [[ناگ]]ن جو علائقو پڻ شامل هو.{{sfn|Strong|1989|p=209}} جڏهن سوسيما گاديءَ واري شهر واپس آيو ته اشوڪ جي نئين وزيراعظم [[رادھاگپت]] کيس ڪوئلن سان ڀريل هڪ کڏ ۾ ڦاسائي ڇڏيو. سوسيما دردناڪ موت مري ويو، جڏهن ته سندس سپهه سالار ڀدرايڌ بُدھ ڌرم جو ڀڪشو بڻجي ويو.{{sfn|Strong|1989|p=210}} [[File:Sarnath_Ashoka_Lions_with_Dharma_Wheel.jpg|thumb|[[سارناتھ]] ۾ [[اشوڪ جو شير-ستون]]، جنهن ۾ چار [[ايشيائي شير]] هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن. اهي [[ٻڌ ڌرم]] جي [[چار عظيم سچايون|چار عظيم سچائين]] ۽ اخلاقي قانون جي ڦيٿي ([[ڌرم چڪر]]) جي علامت آهن.{{sfn|Allen|2012|p=331}}]] ''[[مهاونس]]'' موجب، جڏهن بندوسار بيمار ٿيو ته اشوڪ [[اجين]] مان [[پاٽلي پتر]] واپس آيو ۽ گاديءَ واري شهر تي قبضو ڪري ورتو. پيءُ جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي وڏي ڀاءُ کي قتل ڪيو ۽ تخت تي ويٺو.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ساڳئي متن موجب، اشوڪ پنهنجي سوتيلي ڀائرن مان نويَنوي (99) ڄڻن کي قتل ڪيو، جن ۾ سُمانا پڻ شامل هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} ''[[ديپاونس]]'' موجب، هن هڪ سئو ڀائرن کي قتل ڪيو ۽ چار سال بعد تاجپوشي ڪرائي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ''ونسٿاپڪاسني'' وڌيڪ ٻڌائي ٿو ته هڪ [[آجيَوڪ]] تپسوي اشوڪ جي ماءُ جي خواب جي تعبير ڪندي اڳواٽ هن خونريزي جي پيشنگوئي ڪئي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} انهن روايتن موجب اشوڪ جو سڳو ڀاءُ [[تِسا]] ئي بچي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} ٻين ذريعن ۾ بچيل ڀاءُ جا نالا [[ويتاشوڪ]]، وگتاشوڪ، سودت (''So-ta-to'') يا سوگتر (''Siu-ka-tu-lu'') بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} 99 ۽ 100 جهڙا انگ واضح طور مبالغو آهن ۽ شايد صرف اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن ته اشوڪ پنهنجي ڪيترن ئي ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} [[تاراناٿ]] موجب اشوڪ پنهنجي اڳوڻي حڪمران جو ناجائز پٽ هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڇهه جائز شهزادن کي قتل ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ممڪن آهي ته اشوڪ اصل جانشين نه هجي ۽ هن تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ ڀائر قتل ڪيا هجن. بهرحال، ٻڌ ڌرمي ماخذن شايد هن واقعي کي وڌائي پيش ڪيو ته جيئن ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ اشوڪ کي ظالم ۽ بي رحم حڪمران طور ڏيکاري سگهجي. اشوڪ جي پنجين پٿريلي فرمان ۾ انهن عملدارن جو ذڪر آهي جن جي ذميواري سندس ڀائرن، ڀينرن ۽ ٻين مائٽن جي خاندانن جي ڀلائي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تخت نشيني کان پوءِ به سندس هڪ کان وڌيڪ ڀائر زندهه هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} تنهن هوندي به ڪجهه مؤرخ هن راءِ سان متفق ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فرمان ۾ صرف ڀائرن جي ''خاندانن'' جو ذڪر آهي، خود ڀائرن جو نه.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} === تخت نشيني جي تاريخ === سري لنڪائي متنن ''[[مهاونس]]'' ۽ ''[[ديپاونس]]'' موجب اشوڪ [[گوتم ٻڌ]] جي وفات کان 218 سال پوءِ تخت تي ويٺو ۽ 37 سال حڪومت ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|pp=13–14}} ٻڌ جي وفات جي صحيح تاريخ پاڻ به تڪراري آهي،{{sfn|Thapar|1961|p=14}} جڏهن⁠تہ اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ ٻڌ جي وفات کان صرف هڪ سئو سال پوءِ حڪومت ڪئي، جنهن ڪري تاريخ بابت وڌيڪ اختلاف پيدا ٿيا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست مڃجي ۽ ٻڌ جي وفات 483 ق.م ۾ ٿي هجي، جيئن ڪيترن ئي عالمن تجويز ڪيو آهي، ته اشوڪ جي تخت نشيني 265 ق.م ۾ ٿيڻ گهرجي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} [[پراڻ]]ن موجب اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] 25 سال حڪومت ڪئي، جڏهن⁠تہ سري لنڪائي روايت 28 سال ٻڌائي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} جيڪڏهن پراڻن جو بيان صحيح هجي ته اشوڪ جي تخت نشيني کي ٽي سال اڳ، يعني 268 ق.م تي تاريخ بندي ڪري سگهجي ٿي. ٻئي طرف، جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست هجي پر ٻڌ جي وفات 486 ق.م مڃجي، جيڪا ''ڪينٽونيز ڊاٽڊ رڪارڊ'' سان حمايت حاصل ڪري ٿي، ته پوءِ به اشوڪ جي تخت نشيني 268 ق.م جي لڳ ڀڳ بيهندي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} ''مهاونس'' بيان ڪري ٿو ته اشوڪ بادشاهه ٿيڻ کان چار سال پوءِ رسمي تاجپوشي ڪرائي. هن وچ واري عرصي کي ائين سمجهي سگهجي ٿو ته انهن چئن سالن دوران هن بندوسار جي ٻين پٽن خلاف جانشيني جي جنگ وڙهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ هڪ قصو موجود آهي جنهن موجب اشوڪ جو وزير [[يشس]] پنهنجي هٿ سان سج کي لڪائي ڇڏيو. پروفيسر پي. ايڇ. ايل. ايگرمونٽ جو خيال هو ته هي قصو 4 مئي 249 ق.م تي اتر هندستان ۾ نظر آيل جزوي سج گرهڻ ڏانهن اشارو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=12–13}} ''اشوڪاوادان'' موجب، هن سج گرهڻ کان ڪجهه عرصي بعد اشوڪ مختلف ٻڌ ڌرمي مقدس ماڳن جي ياترا تي نڪتو. اشوڪ جي [[لومبني]] واري ستوني فرمان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي 21هين سال ۾ لومبني جو دورو ڪيو. جيڪڏهن اهو دورو ساڳئي ياترا جو حصو هجي، ۽ لومبني جو دورو سج گرهڻ کان هڪ يا ٻن سالن اندر ٿيو هجي، ته پوءِ 268–269 ق.م واري تخت نشيني جي تاريخ وڌيڪ امڪاني لڳي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}}{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} بهرحال، هي نظريو سڀني عالمن پاران قبول ٿيل ناهي. مثال طور [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي خيال ۾ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ڪيل واقعو تاريخي وقت بندي سان لاڳاپيل ئي ناهي، ۽ ايگرمونٽ جي تشريح ان روايت جي ادبي ۽ مذهبي پس منظر کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان اڳ واري حڪومت == سري لنڪائي ۽ اتر هندستاني ٻنهي روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ سخت ۽ پرتشدد شخص هو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} [[تاراناٿ]] پڻ لکي ٿو ته شروعات ۾ اشوڪ کي ''ڪاماشوڪ'' سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪيترائي سال عيش ۽ عشرت ۽ دنياوي خواهشن (''[[ڪاما]]'') ۾ گذاريا. ان کان پوءِ کيس ''چنڊاشوڪ'' (يعني ”ظالم اشوڪ“) چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪجهه سال برن ڪمن ۾ صرف ڪيا. آخرڪار ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ هو ''ڌرماشوڪ'' (يعني ”نيڪ اشوڪ“) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ کيس ''چنڊاشوڪ'' سڏي ٿو ۽ سندس ڪيترن ئي ظالماڻن عملن جو ذڪر ڪري ٿو:{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * جيڪي وزير سندس تخت نشيني ۾ مددگار ثابت ٿيا هئا، سي حڪومت سنڀالڻ کان پوءِ ساڻس بي ادبي سان پيش اچڻ لڳا. سندن وفاداري آزمائڻ لاءِ اشوڪ کين هڪ غيرمعمولي حڪم ڏنو ته سڀ گلن ۽ ميون وارا وڻ ڪٽي ڇڏين. جڏهن وزيرن اهو حڪم نه مڃيو ته اشوڪ ذاتي طور پنج سئو وزيرن جا سر قلم ڪرائي ڇڏيا.{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * هڪ ڏينهن باغ ۾ سير دوران اشوڪ ۽ سندس حرم جون عورتون هڪ سهڻي [[اشوڪ وڻ]] وٽان گذريون. ان منظر اشوڪ ۾ محبت جا جذبا جاڳايا، پر عورتون سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي سبب ساڻس قربت اختيار ڪرڻ ۾ دلچسپي نه رکيون. ڪجهه وقت پوءِ جڏهن اشوڪ سمهي پيو ته ناراض عورتن سندس نالي واري اشوڪ وڻ جا گل ۽ ٽاريون ڪٽي ڇڏيون. جاڳڻ کان پوءِ اشوڪ سزا طور پنهنجي پنج سئو حرم وارين عورتن کي جيئرو ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * اهڙين قتل عام وارين ڪاررواين سبب وزيراعظم [[رادھاگپت]] پريشان ٿي ويو. هن صلاح ڏني ته مستقبل جي اجتماعي قتلن لاءِ هڪ جلاد مقرر ڪيو وڃي ته جيئن بادشاهه پاڻ اهڙن ڪمن ۾ سڌو سنئون ملوث نه رهي. ان مقصد لاءِ مگڌ جي هڪ ڳوٺ جو نوجوان [[گريڪا]] مقرر ڪيو ويو، جيڪو فخر سان چوندو هو ته هو سڄي [[جمبوديپ]] جي ماڻهن کي قتل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * گريڪا بعد ۾ ''چنڊاگريڪا'' (”ظالم گريڪا“) جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس خواهش تي اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ قيد خانو تعمير ڪرايو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} هي قيد خانو ''اشوڪ جو دوزخ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ٻاهران ڏسڻ ۾ اهو خوشنما ۽ دلڪش هو، پر اندر چنڊاگريڪا قيدين تي انتهائي بي رحماڻا تشدد ڪندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=106–107}} پنجين صديءَ جي چيني سياح [[فا شيان]] لکي ٿو ته اشوڪ ذاتي طور دوزخ جو دورو ڪيو ته جيئن اتي استعمال ٿيندڙ تشدد جا طريقا سکڻ بعد انهن جهڙا طريقا ايجاد ڪري سگهي. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوان زانگ]] دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اهڙو ستون ڏٺو هو جيڪو اشوڪ جي ”دوزخ“ واري هنڌ جي نشاندهي ڪندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[مهاونس]]'' پڻ مختصر طور اشوڪ جي سخت مزاجي جو ذڪر ڪري ٿو. ان موجب، اشوڪ کي شروعاتي دور ۾ سندس برن ڪمن سبب ''چنڊاشوڪ'' چيو ويندو هو، پر ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نيڪ عملن جي ڪري کيس ''ڌرماشوڪ'' سڏيو ويو.{{sfn|Lahiri|2015|p=107}} بهرحال، اتر هندستاني روايت جي ابتڙ، سري لنڪائي متن اشوڪ جي مخصوص ظالماڻن عملن جو ذڪر نٿا ڪن، سواءِ ان دعويٰ جي ته هن پنهنجي 99 ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ ظالم ۽ خونخوار شخص طور پيش ڪرڻ واريون اهڙيون تصويرون غالباً ٻڌ ڌرمي مصنفن جي تخليق آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} انهن جو مقصد اهو ڏيکارڻ هو ته ٻڌ ڌرم اشوڪ جي زندگيءَ ۾ هڪ معجزاتي تبديلي آندي.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} هن تبديلي کي وڌيڪ ڊرامائي ۽ اثرائتو بنائڻ لاءِ اهڙين روايتن ۾ اشوڪ جي اڳوڻي ظلم ۽ بعد واري مذهبي نيڪي ٻنهي کي مبالغي سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Charles1962">{{cite book | author=Charles Drekmeier | title=Kingship and Community in Early India | url=https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek | url-access=registration | access-date=30 October 2012 | year=1962 | publisher=Stanford University Press | lccn=62-9565 | pages=[https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek/page/173 173] }}</ref> == ڪلنگا جي جنگ ۽ ٻڌ ڌرم ۾ تبديلي == {{Main|ڪلنگا جي جنگ}} [[File:Kanaganahalli inscribed panel portraying Asoka (perspective).jpg|thumb|[[ڪناگن هلي]] مان مليل نقش ٿيل پينل، جنهن ۾ اشوڪ ۽ سندس راڻيون ڏيکاريل آهن. [[برهمي لپي]] ۾ "راجا اشوڪ" لکيل آهي، پهرين کان ٽئين صدي عيسوي.<ref>{{cite book |title=Indian Archaeology 1997–98 |publisher=ASI |page=Plate 72 |url=http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |access-date=22 January 2020 |archive-date=22 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122082556/http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |url-status=live }}</ref>]] اشوڪ جي لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي اٺين سال [[ڪلنگا]] واري علائقي کي فتح ڪيو. جنگ دوران ٿيل وڏي تباهي ۽ خونريزي سبب هن کي تشدد تي پڇتاءُ ٿيو، ۽ ايندڙ سالن ۾ هو آهستي آهستي ٻڌ ڌرم ڏانهن مائل ٿيو.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} [[اشوڪ جي فرمانن]] مان پٿريلي فرمان نمبر 13 بادشاهه جي گهري افسوس جو اظهار ڪري ٿو: {{Blockquote |text=ڪلنگا جي فتح کان پوءِ، سندس مقدس عظمت واري بادشاهه ۾ ڌرم جي حفاظت، ڌرم سان محبت ۽ ڌرم جي تبليغ جو وڏو جذبو پيدا ٿيو. ڪلنگا جي فتح تي سندس دل ۾ گهرو افسوس پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن اڳ ۾ آزاد ملڪ جي فتح دوران ماڻهن جو قتل، موت ۽ قيد ٿيڻ لازمي هوندو آهي. اها ڳالهه سندس مقدس عظمت لاءِ وڏي ڏک ۽ پشيماني جو سبب بڻجي. |source=<ref name="Wikisource Smith">{{cite Wikisource |wslink=Asoka - the Buddhist Emperor of India/Chapter 4 |title=Asoka: The Buddhist Emperor of India |last=Smith |first=Vincent |author-link=Vincent Arthur Smith |year=1920 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=185}}</ref> }} ٻئي طرف، سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي اٺين سال تائين اڳ ئي هڪ پڪو ٻڌ ڌرمي هو. ان روايت مطابق هو چوٿين سال ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيو ۽ پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ 84,000 وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائون ڪلنگا جي مهم جو ذڪر ئي نٿيون ڪن.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} سري لنڪائي روايت جي بنياد تي ڪجهه محقق، جهڙوڪ ايگرمونٽ، سمجهن ٿا ته اشوڪ ڪلنگا جي جنگ کان ''اڳ'' ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} هن نظريي جي مخالفت ڪندڙ چون ٿا ته جيڪڏهن اشوڪ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هو ته پوءِ هن اهڙي خونريز جنگ ڇو وڙهي؟ ايگرمونٽ ان جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته اشوڪ شايد "[[وچولي واٽ]]" جي پنهنجي تشريح رکندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=33}} پراڻن ليکڪن مان ڪجهه جو خيال هو ته اشوڪ جنگ کان پوءِ اوچتو ۽ ڊرامائي انداز ۾ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب ڪلنگا جي الحاق کان پوءِ هو ڌرم ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿيو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن اشوڪ جنگ کان پوءِ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو، تڏهن به لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اها تبديلي اوچتو نه پر تدريجي عمل هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} پنهنجي حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل هڪ ننڍڙي پٿريلي فرمان ۾ اشوڪ لکي ٿو ته هو ٻن اڍائي سالن کان وڌيڪ عرصي کان ''[[اُپاسڪ]]'' (عام ٻڌ ڌرمي پيروڪار) هو، پر شروعاتي عرصي ۾ گهڻي اڳڀرائي نه ڪري سگهيو. آخري هڪ سال دوران هو سنگهه جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ ٻڌ ڌرم جو وڌيڪ سرگرم پيروڪار بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} === ڪلنگا جي جنگ === اشوڪ جي وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب، هن تخت نشيني کان اٺ سال پوءِ ڪلنگا فتح ڪيو. فرمان موجب: * جنگ دوران 100,000 ماڻهو ۽ جانور مارجي ويا. * ان کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. * 150,000 ماڻهو ۽ جانور قيدي بڻائي کڻي ويا ويا. اشوڪ لکي ٿو ته انهن مصيبتن تي پڇتاءُ ئي کيس ڌرم جي عمل ۽ تبليغ ڏانهن وٺي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هو اعلان ڪري ٿو ته هاڻي ڪنهن ملڪ جي فتح دوران ٿيندڙ قتل، موت ۽ جلاوطني کيس انتهائي دردناڪ ۽ افسوسناڪ لڳي ٿي. خاص طور تي مذهبي ماڻهن ۽ گهريلو زندگي گذاريندڙ ماڻهن جي تڪليف کيس وڌيڪ ڏکوئيندڙ محسوس ٿئي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هي فرمان [[ايراگوڊي]]، [[گرنار]]، [[ڪالسي]]، [[مانسهره]]، [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[قنڌار]] سميت ڪيترن هنڌن تي مليو آهي.{{sfn|Guruge|1995|p=37}} پر حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته ڪلنگا واري علائقي ۾ موجود اشوڪ جي لکتن مان فرمان 13 ۽ 14 غائب آهن. انهن جي جاءِ تي ٻه الڳ فرمان آهن، جن ۾ اشوڪ جي پشيماني جو ڪو ذڪر ناهي. ممڪن آهي ته اشوڪ ڪلنگا جي ماڻهن آڏو اهڙي اعتراف کي سياسي طور مناسب نه سمجهيو هجي.{{sfn|Thapar|1995|pp=30–31}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ بيان ڪيل جنگ جا انگ اکر ۽ نتيجا ڪنهن حد تائين مبالغو هجن، ته جيئن پري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن تي اثر پوي، جيڪي انهن دعوائن جي تصديق نٿي ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=56}} قديم ذريعا اشوڪ جي ڪنهن ٻي وڏي فوجي مهم جو ذڪر نٿا ڪن، جيتوڻيڪ سورهين صديءَ جي عالم [[تاراناٿ]] دعويٰ ڪري ٿو ته اشوڪ سڄي [[جمبوديپ]] کي فتح ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} === ٻڌ ڌرم سان پهريون رابطو === {{multiple image |perrow=1 |total_width=300 |caption_align=center |align=right |direction=horizontal |image1=Vajrasana, early 20th century.jpg |caption1='''[[وجراسڻ، بودھ گيا|وجراسڻ]]''' يا "ٻڌ جي روشن خياليءَ جو تخت"، [[مهابودھي مندر]]، [[بودھ گيا]]. اشوڪ اهو تخت ٻڌ جي روشن خياليءَ واري هنڌ جي يادگار طور تعمير ڪرايو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=300–302}}<ref>"Ashoka did build the Diamond Throne at Bodh Gaya to stand in for the Buddha and to mark the place of his enlightenment" in {{cite book |last1=Ching |first1=Francis D. K. |last2=Jarzombek |first2=Mark M. |last3=Prakash |first3=Vikramaditya |title=A Global History of Architecture |date=23 March 2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-98160-3 |page=570 |url=https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |language=en |access-date=7 March 2021 |archive-date=23 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523153935/https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |url-status=live }}</ref> |image2=Vajrasana with side panels (3rd century BCE). Bodh Gaya.jpg |caption2=وجراسڻ جا نقش نگاري وارا حصا، ٽين صدي ق.م. }} اشوڪ جي ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيڻ بابت مختلف ذريعا مختلف روايتون پيش ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} سري لنڪائي روايت موجب، اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] [[برهمڻ ڌرم]] جو پوئلڳ هو، جڏهن⁠تہ سندس ماءُ ڌرما [[آجيواڪ]] فرقو اختيار ڪيو هو.{{sfn|Guruge|1995|p=42}} ''[[سمنت پاساديڪا]]'' موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي شروعاتي ٽن سالن دوران غير ٻڌ ڌرمي فرقن جو پيروڪار رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=43}} سري لنڪائي متنن مطابق اشوڪ روزانو دان وٺندڙ برهمڻن جي روش کان مطمئن نه هو. سندس درٻارين آجيواڪ ۽ [[جيني ڌرم|نگنٿ]] استادن کي به پيش ڪيو، پر اهي به کيس متاثر نه ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} ''[[ديپاونس]]'' مطابق اشوڪ ڪيترن غير ٻڌ ڌرمي مذهبي اڳواڻن کي محل ۾ گهرايو ۽ وڏا انعام ڏنا، اميد ڪندي ته اهي سندس هڪ سوال جو جواب ڏيندا. پر ڪو به مطمئن ڪندڙ جواب نه ڏئي سگهيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هڪ ڏينهن اشوڪ [[پاٽلي پتر]] جي رستي تي هڪ نوجوان ٻڌ ڌرمي راهب [[نگروڌ]] (نياگروڌ) کي ڏٺو، جيڪو ڀڪشا لاءِ نڪتل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} نگروڌ دراصل اشوڪ جو ڀائيٽو هو، جيتوڻيڪ اشوڪ پاڻ ان حقيقت کان اڻواقف هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} هو اشوڪ جي وڏي ڀاءُ [[سُمانا]] جو وفات کان پوءِ ڄاول پٽ هو، جنهن کي اشوڪ تخت جي جنگ دوران قتل ڪرائي ڇڏيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=34}} اشوڪ نگروڌ جي پُرسڪون، بيخوف ۽ سنجيده شخصيت کان متاثر ٿيو ۽ کيس پنهنجي ڌرم بابت ٻڌائڻ لاءِ چيو. جواب ۾ نگروڌ کيس ''اپّماد'' (هوشياري، سجاڳي ۽ سنجيدگي) بابت وعظ ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هي وعظ اشوڪ تي ايترو اثرانداز ٿيو جو هن نگروڌ کي 400,000 چاندي جا سڪا ۽ روزانو اٺ حصا چانور ڏيڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ان کان پوءِ اشوڪ هڪ ٻڌ ڌرمي ''[[اُپاسڪ]]'' بڻجي ويو ۽ [[ڪڪُٽارام]] وهار وڃڻ لڳو. اتي هن جي ملاقات مشهور ٻڌ راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] سان ٿي، جنهن کان پوءِ هو ٻڌ ڌرم سان وڌيڪ وابسته ٿي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} هن ڪهاڻي جي تاريخي صداقت يقيني ناهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ممڪن آهي ته اشوڪ جي هڪ قابل استاد جي ڳولا واري هيءَ روايت ان ڳالهه جي وضاحت لاءِ بيان ڪئي وئي هجي ته هن [[جيني ڌرم]] اختيار ڇو نه ڪيو، جيڪو پڻ عدم تشدد ۽ همدردي جو درس ڏيندو هو. اها روايت ظاهر ڪري ٿي ته اشوڪ صرف ڪنهن مخصوص عقيدي جي ڳولا ۾ نه هو، بلڪه هڪ اهڙي روحاني استاد جي تلاش ۾ هو، جيڪو کيس مطمئن ڪري سگهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=108}} سري لنڪائي روايت وڌيڪ ٻڌائي ٿي ته اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ٻڌ راهب بڻيو ۽ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] ٻڌ راهبه بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''[[ديوياوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت اشوڪ جي تبديليءَ کي ٻڌ راهب [[سمُدرا]] سان منسوب ڪري ٿي، جيڪو اڳ ۾ شراوستي جو واپاري هو. هن روايت موجب سمُدرا کي اشوڪ جي مشهور "دوزخ" ۾ قيد ڪيو ويو، پر هن پنهنجي غيرمعمولي روحاني قوتن (''[[اِدّهي]]'') جي مدد سان پاڻ کي بچائي ورتو. جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هو سمُدرا وٽ پهتو ۽ سندس ڪيترن ئي معجزن کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ هن ٻڌ ڌرم قبول ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت آهي، جنهن مطابق سمُدرا واپاري جو پٽ هو ۽ جڏهن اشوڪ سان مليو تڏهن فقط 12 سالن جو هو. اهو بيان غالباً نگروڌ واري ڪهاڻي کان متاثر آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} ''آ-يو-وانگ-چوان'' مطابق هڪ ستن سالن جي ٻڌ ٻار اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ڏانهن آندو. هڪ ٻي ڪهاڻي موجب 500 [[برهمڻ]] اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ۾ دلچسپي وٺڻ سبب تنگ ڪندا هئا. پوءِ اهي معجزاتي طور [[ڀِڪشو]] بڻجي [[ڪڪُٽارام]] وهار ۾ رهڻ لڳا، جتي اشوڪ سندن ملاقات لاءِ ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} اشوڪ جي تخت نشينيءَ وقت هندستان جي مختلف علائقن ۾ ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي مرڪز اڳ ئي موجود هئا. اهو واضح ناهي ته ٻڌ سنگهه جي ڪهڙي شاخ اشوڪ تي سڀ کان وڌيڪ اثرانداز ٿي، پر سندس گاديءَ واري شهر [[پاٽلي پتر]] جي ٻڌ برادري هڪ مضبوط اميدوار سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} هڪ ٻيو اهم مرڪز [[مهابودھي مندر]] هو. وڏي پٿريلي فرمان نمبر 8 مان معلوم ٿئي ٿو ته اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي. ان کان علاوه، حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل ننڍڙي پٿريلي فرمان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ ٻڌ ڌرم جو سرگرم پوئلڳ بڻجي چڪو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}}{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان پوءِ جي حڪومت == === اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير === [[File:Sanchi2.jpg|thumb|[[سانچي]] جو اسٽوپ. مرڪزي اسٽوپ موريا دور ۾ تعمير ٿيو، بعد ۾ [[شونگ خاندان]] جي دور ۾ وڌايو ويو، جڏهن⁠ته سينگاريل دروازا [[ساتواهن خاندان]] جي دور سان تعلق رکن ٿا.]] ''[[مهاونسا]]'' ۽ ''[[اشوڪاوادان]]'' ٻنهي موجب اشوڪ 84,000 اسٽوپا يا وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Strong|1995|pp=154–155}} ''مهاونسا'' مطابق اها تعميري سرگرمي سندس حڪومت جي پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ گوتم ٻڌ جي اٺن مقدس تبرڪن مان ست گڏ ڪيا ۽ انهن کي سون، چاندي، [[ڪرائيسوبيرل|ٻليءَ جي اک]] ۽ بلور جي 84,000 صندوقن ۾ محفوظ ڪرايو. هن حڪم ڏنو ته زمين تي انهن سڀني شهرن ۾، جتي آبادي هڪ لک يا ان کان وڌيڪ هجي، 84,000 اسٽوپا تعمير ڪيا وڃن. [[ڪڪُٽارام]] وهار جي بزرگ راهب يَشس کي هن ٻڌايو ته سندس خواهش آهي ته سڀئي اسٽوپا هڪ ئي ڏينهن ۾ مڪمل ٿين. يَشس چيو ته هو سج کي پنهنجي هٿ سان ڍڪي مڪمل ٿيڻ جو اشارو ڏيندو. جڏهن هن ائين ڪيو ته سڀئي 84,000 اسٽوپا هڪ ئي وقت تي مڪمل ٿي ويا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} ''مهاونسا'' موجب اشوڪ 84,000 ''وهار'' (خانقاهون) تعمير ڪرايون ته جيئن ٻڌ جا تبرڪ انهن ۾ رکيا وڃن.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''اشوڪاوادان'' وانگر ''مهاونسا'' پڻ ٻڌ جي تبرڪن جي گڏ ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿي، پر ان کي تعميراتي سرگرمين سان نٿي جوڙي.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''مهاونسا'' ٻڌائي ٿي ته اشوڪ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ جو فيصلو تڏهن ڪيو جڏهن [[موگگلي پُت تِسّا]] کيس ٻڌايو ته ٻڌ جي ڌرم جا 84,000 حصا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=159}} اشوڪ پاڻ [[اشوڪارام]] وهار جي تعمير شروع ڪرائي ۽ ماتحت بادشاهن کي ٻين وهارن جي تعمير جو حڪم ڏنو. ٿيرا اندگُتّا جي معجزاتي قوتن جي مدد سان اشوڪارام مڪمل ٿيو، ۽ ساڳئي ڏينهن مختلف شهرن مان 84,000 وهارن جي مڪمل ٿيڻ جون خبرون پهتيون.{{sfn|Strong|1995|p=155}} هيٺين اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير روايتي طور اشوڪ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي:{{citation needed|date=November 2019}} * [[سانچي]]، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ڌاميڪ اسٽوپ]]، [[سارناتھ]]، [[اتر پرديش]]، ڀارت * [[مهابودھي مندر]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[بارابار غارون]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[نالندا مهاويهار]] (ڪجهه حصا جهڙوڪ ساريپُتّا اسٽوپ)، [[بيهار]]، ڀارت * [[تڪششيلا]] يونيورسٽي (ڪجهه حصا جهڙوڪ [[ڌرماراجيڪا اسٽوپ]] ۽ ڪنالا اسٽوپ)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀير ٽِلو]] (ٻيهر تعمير ٿيل)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀرهُت]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ديور ڪوٺار]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[بُٽڪارا اسٽوپ]]، [[سوات]]، پاڪستان * [[سناٽي]] اسٽوپ، [[ڪرناٽڪ]]، ڀارت * [[مير رڪن اسٽوپ]]، [[نواب شاهه]]، پاڪستان {| class="wikitable" style="margin:0 auto; text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | سانچي ۾ اشوڪي اسٽوپ |- ! style="background:#EAF4FC;" | ابتدائي شڪل ! style="background:#EAF4FC;" | موجوده آثار |- | [[File:Sanchi Great Stupa Mauryan configuration.jpg|250px]]<br /> موريا سلطنت جي دور (تقريباً 260 ق.م) ۾ عظيم اسٽوپ ۽ [[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪي ٿنڀي]] جي اندازي مطابق بحالي. | <gallery mode="packed" heights="180px"> File:Ashokan Pillar - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4361.JPG|ڏاکڻي دروازي ڀرسان چمڪدار پٿر مان ٺهيل [[اشوڪي ٿنڀو]] جا باقيات. File:Minor Pillar Edict of Ashoka at Sanchi.jpg|سانچي ۾ اشوڪ جو [[ننڍو ٿنڀي وارو فرمان]]. File:Ashoka pillar remains near Southern Gateway Stupa 1 Sanchi.jpg|ڏاکڻي دروازي ڀرسان اشوڪي ٿنڀي جي باقي بچيل ڏنڊي جا آثار. File:Sanchi capital right side view.jpg|ٿنڀي جي چوٽيءَ جو پاسائتو منظر. [[سانچي آثار قديمه ميوزيم]].<ref name="p.25-28 Ashoka pillar">Described in Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 pp. 25-28 Ashoka pillar].</ref> </gallery> |} === اشوڪ جا ٿنڀا === [[اشوڪ جا ٿنڀا]] (''Pillars of Ashoka'') هڪ ئي پٿر مان ٺهيل وڏن ٿنڀن جو سلسلو آهي، جيڪي سڄي [[برصغير]] ۾ پکڙيل آهن. اهي ٿنڀا ٽين صدي ق.م ۾ [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ اعظم]] (تقريباً 268–232 ق.م) تعمير ڪرايا يا انهن تي [[اشوڪ جا فرمان]] نقش ڪرايا ويا.{{refn|name=HR|{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |journal=History of Religions |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256}}}} اشوڪ پنهنجي انهن ٿنڀن لاءِ ''ڌمّ ٿمڀا'' (''Dhaṃma Thaṃbhā'') جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي معنيٰ آهي "ڌرم جا ٿنڀا".<ref name="archive.org">{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |page=132 |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch}}</ref><ref>{{cite book |last=Skilling |first=Peter |title=Mahasutras |date=1998 |publisher=Pali Text Society |isbn=9780860133209 |page=453}}</ref> هي ٿنڀا [[ڀارت جي تعميراتي فن]] جا اهم يادگار آهن، جن مان گهڻن تي موريا دور جي مشهور چمڪدار پالش (''Mauryan Polish'') موجود آهي. اشوڪ جا لڳ ڀڳ ويهه ٿنڀا اڄ تائين باقي آهن، جن مان ڪيترن تي سندس فرمان نقش ٿيل آهن. جانورن واريون چوٽيون (''Capitals'') رکندڙ ٿنڀن مان فقط چند مڪمل نمونا بچيا آهن، جن جو تعداد ست سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="auto">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=l3s9BAAAQBAJ&pg=PA123|title=The Return of the Buddha: Ancient Symbols for a New Nation|page=123|publisher=Routledge|author=Himanshu Prabha Ray|isbn=9781317560067|date=7 August 2014}}</ref> ٻه ٿنڀا [[فيروز شاهه تغلق]] طرفان [[دهلي سلطنت]] جي دور ۾ دهلي منتقل ڪيا ويا.<ref>India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200, Burjor Avari Routledge, 2016, p. 139.</ref> بعد ۾ ڪجهه ٻيا ٿنڀا [[مغل سلطنت]] جي حڪمرانن پڻ منتقل ڪرايا، جڏهن⁠ته انهن مان ڪيترين جانورن واريون چوٽيون الڳ ڪيون ويون.{{sfn|Krishnaswamy|pp=697–698}} هي ٿنڀا عام طور تي 12 کان 15 ميٽر اوچا هوندا هئا ۽ سندن وزن 50 ٽن تائين پهچندو هو. انهن کي ڪڏهن ڪڏهن سوين ميل پري کان ڇڪي انهن هنڌن تائين آندو ويندو هو جتي کين نصب ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html|title=KING ASHOKA: His Edicts and His Times|website=www.cs.colostate.edu|access-date=29 October 2017}}</ref> انهن ٿنڀن جي چوٽيءَ تي نفيس سنگتراشي سان سينگاريل جانورن جون مورتيون لڳل هونديون هيون، جن مان ڪيترائي نمونا اڄ تائين محفوظ آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | اشوڪي ٿنڀن جون مشهور چوٽيون |- | <gallery mode="packed" heights="200"> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India 2007-01-29.jpg|[[ويسالي]] جو شير File:Elephant capital Sankasya.jpg|[[سنڪسا]] جو هاٿي File:Rampurva bull in Presidential Palace high closeup.jpg|[[رامپوروا]] جو ڏاند (اصل نمونو) File:Lauria Nandangarh lion.jpg|[[لوريا نندنگڙهه]] جو شير File:Lion Capital - Chunar Sandstone - Circa 3rd Century BCE - Rampurva - ACCN 6298-6299 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4432.JPG|[[رامپوروا]] جو شير File:Sanchi capital right side view.jpg|[[سانچي]] جون چار شيرن واريون چوٽيون، جن جي مٿان شايد ڌرم چڪر هوندو File:Sarnath capital.jpg|[[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]]، [[سارناتھ]] </gallery> |} اشوڪي ٿنڀن مان سڀ کان مشهور [[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]] آهي، جيڪو [[سارناتھ]] مان مليو. ان ۾ چار شير هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن ۽ هي اڄ [[ڀارت]] جو سرڪاري قومي نشان پڻ آهي. هي ٿنڀا صرف حڪومتي فرمانن جا ذريعو نه هئا، پر اشوڪ جي ''ڌمّ'' واري پاليسي، اخلاقي تعليم، مذهبي رواداري ۽ سلطنت جي وحدت جا علامتي نشان پڻ هئا. === ڌرم جي تبليغ === اشوڪ جي پٿريلي فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنهنجي حڪومت جي اٺين ۽ نائين سال دوران هن [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، ''ڌرم'' جي تبليغ شروع ڪئي ۽ سماجي ڀلائيءَ جا ڪيترائي ڪم سرانجام ڏنا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} انهن فلاحي قدمن ۾ انسانن ۽ جانورن لاءِ علاج جون سهولتون قائم ڪرڻ، دوائن وارا ٻوٽا پوکرائڻ، رستن جي ڪنارن تي کوهه کوٽائڻ ۽ وڻ لڳائڻ شامل هئا. اهي ڪم پاڙيسري رياستن جهڙوڪ [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ستيہ پتر]]، [[تامراپرني]] ۽ يوناني بادشاهه [[انطيوڪس]] جي سلطنت تائين به ڪيا ويا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} فرمانن موجب پنهنجي حڪومت جي ڏهين ۽ يارهين سال دوران اشوڪ [[ٻڌ سنگهه]] جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ سڄي سلطنت جو هڪ ڊگهو دورو ڪيو، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ 256 ڏينهن جاري رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي ٻارهين سال تائين اشوڪ ''ڌرم'' جي تبليغ لاءِ فرمان نقش ڪرائڻ شروع ڪيا. هن پنهنجن عملدارن (''راجوڪ'' ۽ ''پرديشڪ'') کي حڪم ڏنو ته هو هر پنجن سالن بعد پنهنجي علائقن جو دورو ڪري ماڻهن کي ''ڌرم'' بابت تعليم ڏين ۽ انتظامي جاچ به ڪن.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} اڳئين سال هن ''ڌرم مها ماتر'' نالي نئون عهدو قائم ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي چوڏهين سال ۾ اشوڪ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي توسيع جو حڪم ڏنو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} === ٽين ٻڌ ڪائونسل === {{Main|ٻڌن واري ٽين ڪائونسل}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ ٻڌ برادريءَ ۾ تمام اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} هن روايت مطابق اشوڪ وڏي پيماني تي ڀڪشوئن جي سار سنڀال شروع ڪئي. سندس سخاوت سبب ڪيترائي غير حقيقي ۽ بدعقيده ماڻهو به سنگهه ۾ شامل ٿي ويا. نتيجي ۾ حقيقي ٻڌ ڀڪشو انهن سان گڏ مذهبي رسم ''اوپوسٿ'' ادا ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ لڳا، جنهن سبب ستن سالن تائين اها رسم نه ٿي سگهي.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} اشوڪ انهن جعلي ڀڪشوئن کي هٽائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هڪ حد کان وڌيڪ جوشيلن وزيرن ڪجهه حقيقي ڀڪشو به قتل ڪري ڇڏيا. پوءِ اشوڪ بزرگ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]] کي دعوت ڏني ته جيئن هو غير ٻڌ ماڻهن کي [[پاٽلي پتر]] جي خانقاهه مان خارج ڪري.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} انهيءَ عمل دوران 60,000 ڀڪشو بدعقيديءَ جي الزام هيٺ سنگهه مان خارج ڪيا ويا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان کان پوءِ ''اوپوسٿ'' ٻيهر منعقد ٿيو ۽ موگلي پُت تِسّا اشوڪ جي حڪومت جي سترهين سال ۾ [[ٽيون ٻڌ ڪائونسل]] منعقد ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} هن ڪائونسل دوران ''[[ڪٿاوتٿو]]'' نالي ڪتاب مرتب ڪيو ويو، جنهن ۾ ٿيراوادي عقيدي جي ڪيترن نقطن جي وضاحت ۽ توثيق ڪئي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر موجود نه آهي، جنهن سبب ڪيترن مؤرخن ٽئين ٻڌ ڪائونسل جي تاريخي حيثيت تي سوال اٿاريا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} [[File:Nava Jetavana Temple - Shravasti - 014 King Asoka at the Third Council (9241725897).jpg|thumb|اشوڪ ۽ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]]، [[ٽئين ٻڌ ڪائونسل]] دوران. نوا جيتاون، [[شراوستي]].]] مؤرخ [[رچرڊ گومبرچ]] جو خيال آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ هن واقعي جو ذڪر نه هئڻ ان کي مڪمل طور غير تاريخي ثابت نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جا ڪيترائي فرمان وقت سان گڏ گم ٿي چڪا آهن.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} گومبرچ وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته اشوڪ جا فرمان واضح ڪن ٿا ته هو سنگهه جي "اتحاد ۽ پاڪيزگي" برقرار رکڻ ۾ گهري دلچسپي رکندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|pp=8–9}} مثال طور، سندس ''ننڍي پٿريلي فرمان نمبر 3'' ۾ سنگهه جي ميمبرن کي ڪجهه مخصوص مذهبي متن پڙهڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي. ساڳئي طرح [[سانچي]]، [[سارناتھ]] ۽ [[ڪوسامبي]] مان مليل فرمانن ۾ اشوڪ اختلاف پيدا ڪندڙ ڀڪشوئن کي سنگهه مان خارج ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو ۽ سنگهه جي اتحاد ۽ ترقي جي خواهش ظاهر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}}{{sfn|Guruge|1995|p=45}} اٺين صديءَ جي ٻڌ ياتري [[ئي جِنگ]] به اشوڪ بابت هڪ ٻي روايت بيان ڪري ٿو. هن مطابق [[بمبسار]] بادشاهه، جيڪو گوتم ٻڌ جو همعصر هو، خواب ۾ ڪپڙي جا 18 ٽڪرا ۽ هڪ لٺ ڏٺا. ٻڌ ان خواب جي تشريح ڪندي ٻڌايو ته سندس وفات کان پوءِ سندس تعليم 18 مختلف مڪتبن ۾ ورهائجي ويندي ۽ هڪ بادشاهه اشوڪ انهن کي ٻيهر متحد ڪندو.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} === ٻڌ مذهب جي تبليغ === سري لنڪا جي روايت مطابق [[موگلي پُت تِسّا]] تقريباً 250 ق.م ۾ ٻڌ ڌرم جي تبليغ لاءِ نَوَ مشنون سرحدي علائقن ڏانهن موڪليون.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} هن روايت موجب اهي مشنون سڌو سنئون اشوڪ نه پر موگلي پُت تِسّا موڪليون، جيتوڻيڪ اشوڪ انهن جو سرپرست هو. هر مشن ۾ پنج ڀڪشو شامل هئا ۽ انهن جي اڳواڻي هڪ بزرگ ڀڪشو ڪندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} سري لنڪا ڏانهن اشوڪ پنهنجو پٽ [[مهندا]] موڪليو، جنهن سان گڏ اٿّيا، اُتّيا، سمبلا ۽ ڀدراسالا پڻ شامل هئا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} موگلي پُت تِسّا جي مدد سان اشوڪ ٻڌ مبلغن کي [[ڪشمير]]، [[گنڌارا]]، [[هماليه]]، يوناني علائقن، [[مهاراشٽر]]، [[سُوورن ڀومي]] ۽ [[سري لنڪا]] ڏانهن موڪليو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7;" | اشوڪ جي دور جون مشهور ٻڌ مشنون ! مبلغ ! منزل |- | [[مهندا]] | [[سري لنڪا]] |- | مجهنتيڪ | [[ڪشمير]] ۽ [[گنڌارا]] |- | مهاديو | مهيسا منڊل (شايد موجوده [[ميسور]]) |- | رڪّھتا | وناواسا |- | ڌمّ رڪّھتا (يوناني) | اپرانتڪ (اولهه هندستان) |- | مها ڌمّ رڪّھتا | [[مهاراشٽر]] |- | مها رڪّھتا | يوناني ملڪ |- | مجهم | [[هماليه]] |- | سونا ۽ اُتّرا | [[سُوورن ڀومي]] |} روايت موجب اشوڪ جي حڪومت جي اوڻيهين سال ۾ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] سري لنڪا وئي، جتي هن ٻڌ راهبن جي عورتن واري جماعت قائم ڪئي ۽ ساڻس گڏ مقدس [[بودهي وڻ]] جي هڪ شاخ پڻ کڻي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Strong|1995|p=144}} اشوڪ جي پنهنجن فرمانن ۾ به انهن مشنن جو سڌو سنئون بيان موجود ناهي. البت سندس حڪومت جي اوڻيهين سال بابت فقط ايترو ذڪر ملي ٿو ته هن [[خالاتيڪا غار]] تپسوين کي برساتي موسم ۾ رهائش لاءِ عطا ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} سندس ٿنڀن وارن فرمانن مان معلوم ٿئي ٿو ته ايندڙ سال هن [[لمبني]] (گوتم ٻڌ جي جنم ڀومي) ۽ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي زيارت ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''پٿريلي فرمان نمبر 13'' ۾ اشوڪ دعويٰ ڪري ٿو ته هن پنج بادشاهن ۽ ٻين ڪيترن ملڪن ڏانهن پيغام موڪلي ''ڌرم جي فتح'' حاصل ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته ڇا اهي سفارتون ئي اهي ٻڌ مشنون هيون جن جو ذڪر ٻڌ تاريخن ۾ ملي ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} ڪجهه ماهر، جهڙوڪ [[ايتين لاموٽ]]، سمجهن ٿا ته فرمانن ۾ ذڪر ٿيل ''ڌرم'' جا مبلغ لازمي طور ٻڌ ڀڪشو نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جو ''ڌرم'' ۽ ''ٻڌ مت'' مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا.{{sfn|Gombrich|1995|pp=10–11}} ٻيا ماهر، جهڙوڪ [[ايرخ فرائووالنر]] ۽ [[رچرڊ گومبرچ]]، انهن مشنن کي تاريخي حقيقت سمجهن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=11}} آثار قديمه مان به ڪجهه ثبوت ملن ٿا. ''وِنَي نِدان'' ۾ ذڪر ٿيل پنجن ڀڪشوئن مان ٽن جا نالا [[ڀلسا]] (ويجهو [[وديشا]]) مان مليل تبرڪن جي صندوقن تي لکيل مليا آهن، جيڪي ٻي صدي ق.م جي شروعاتي دور سان تعلق رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} ڪيترن مؤرخن جو خيال آهي ته ٻڌ مت جي وڏي مذهب طور اڀرڻ ۾ اشوڪ جي سرپرستي اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Thapar|1995|p=32}} بهرحال، آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اتر اولهه هندستان ۽ ڏکڻ هندستان ۾ ٻڌ مت جي واڌ ويجهه جو وڏو سبب واپاري، زميندار، ڪاريگر ۽ واپاري جماعتون هيون، جن ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي ادارن جي مالي مدد ڪئي.{{sfn|Thapar|1995|p=36}} == آخري سال == اشوڪ جي حڪومت جي آخري سالن بابت معلومات محدود آهي. ٻڌ روايتن ۾ بيان آهي ته هن وڏي مقدار ۾ دولت سنگهه ۽ مذهبي ادارن تي خرچ ڪئي، جنهن سبب خزاني تي بار پيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=59–61}} ڪجهه روايتن مطابق سندس پوٽي [[سمپريتي]] ۽ ٻين جانشينن جي دور ۾ موريا سلطنت آهستي آهستي ڪمزور ٿيڻ لڳي.{{sfn|Thapar|1961|pp=61–63}} اشوڪ جي وفات غالباً 232 ق.م ڌاري ٿي. سندس وفات کان پوءِ موريا سلطنت ڪجهه ڏهاڪن تائين قائم رهي، پر آخرڪار ٽڪرن ۾ ورهائجي وئي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=38–39}} == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] 7qb5rudyqjqaspcujg9r5nstpuybzhj 388242 388241 2026-06-23T22:41:18Z Intisar Ali 8681 388242 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == وڌيڪ تعارف== اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اشوڪا</ref> ==پيدائش== اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]]، [[اينٽيگونس ٻيون گوناتاس]]، [[مئگاس آف سائرين]]، ۽ سڪندر (يا ته [[ايپائرس جو سڪندر ٻيون|ايپائرس]] وارو يا [[ڪرنتھ جو سڪندر]])۔{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي ({{circa|304 BCE}})۔{{sfn|Lahiri|2015|p=24}} هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} == نسب == اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Lahiri|2015|p=26}} ٻين ماخذن، جهڙوڪ [[پراڻ]] ۽ ''[[مهاونس]]'' موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه [[بندوسار]] هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[چندرگپت موريا]] هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه [[بمبسار]] سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: [[اجاتشتر]] → [[اُدايين]] → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → [[پرسينجت]] → [[نندا سلطنت|نندا]]۔{{sfn|Strong|1989|p=204}} سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو [[تاراناٿ]]، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Thapar|1961|p=9}} اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[اشوڪ جي ماءُ]] چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.{{sfn|Strong|1989|pp=204–205}} ''اشوڪاوادان'' ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،{{sfn|Lahiri|2015|p=323|ps=:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."}} پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.{{sfn|Lahiri|2015|p=31}} مثال طور: * ''اشوڪاوادان مالا'' ۾ سندس نالو '''سُڀدرانگي''' ڏنو ويو آهي۔{{sfn|Guruge|1993|p=19}}{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''وامسٿاپڪاسني'' يا ''مهاونس ٽيڪا''، جيڪا ''مهاونس'' تي هڪ شرح آهي، کيس '''ڌرم''' (پالي ۾ ''ڌمّ'') سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا [[ڪشتريه]] خاندان سان واسطو رکندي هئي۔{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''[[ديوياوادان]]'' جي هڪ روايت ۾ کيس '''جنپد ڪلياني''' سڏيو ويو آهي۔{{sfn|Singh|2008|p=332}} عالم [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]] موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.{{sfn|Guruge|1993|p=19}} ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[ايپين]] موجب، [[چندرگپت موريا]] يوناني حڪمران [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=20}} == شهزادي جي حيثيت ۾ == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 500 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Mauryan ruins of pillared hall at Kumrahar site of Pataliputra ASIEC 1912-13.jpg | caption1 = [[پاٽلي پتر]] جي ڪمراهار ماڳ تي ستونن واري هال جا آثار | image2 = Pataliputra_capital_(volume).jpg | caption2 = [[پاٽلي پتر]] جو ستون-سِر، چوٿين–ٽين صدي ق.م | footer = امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] شهر ۾ ڄائو هو. ان دور جي شهر جا آثار جديد [[پاٽنا]] جي مرڪزي علائقن ۾ کوٽائين ذريعي مليا آهن. | footer_align = center }} اشوڪ جون پنهنجون لکتون سندس ابتدائي زندگي بابت ڪا معلومات فراهم نٿيون ڪن، ۽ هن موضوع بابت گهڻي ڄاڻ انهن روايتن مان ملي ٿي جيڪي سندس وفات کان سوين سال پوءِ لکيون ويون.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}} جيتوڻيڪ انهن روايتن ۾ اشوڪ جي اڳين جنمن جهڙيون ظاهر طور افسانوي ڳالهيون شامل آهن، پر انهن ۾ اشوڪ جي دور بابت ڪجهه اهڙي معلومات پڻ موجود آهي جيڪا تاريخي طور ممڪن نظر اچي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}}{{sfn|Singh|2008|p=332}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، جڏهن اشوڪ نوجوان هو ته سندس پيءُ بندوسار سندس کُردري ۽ غير دلڪش صورت سبب کيس پسند نه ڪندو هو. هڪ ڏينهن بندوسار تپسوي پنگل واتساجيو کي چيو ته هو طئي ڪري ته سندس پٽن مان ڪير سندس جانشين ٿيڻ جي لائق آهي. تپسوي جي صلاح تي سڀني شهزادن کي "سونهري محل جي باغ" ۾ گڏ ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو. اشوڪ وڃڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خبر هئي ته سندس پيءُ کيس پسند نٿو ڪري، پر سندس ماءُ کيس وڃڻ تي آماده ڪيو. جڏهن وزير [[رادھاگپت]] ڏٺو ته اشوڪ گاديءَ واري شهر مان باغ ڏانهن روانو ٿي رهيو آهي، تڏهن هن شهزادي کي سفر لاءِ شاهي هاٿي مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Strong|1989|p=206}} باغ ۾ پنگل واتساجيو شهزادن جو جائزو ورتو ۽ سمجهي ويو ته ايندڙ شهنشاهه اشوڪ هوندو. پر بندوسار کي ناراض ڪرڻ کان بچڻ لاءِ هن جانشين جو نالو ظاهر نه ڪيو. ان جي بدران هن چيو ته جنهن وٽ بهترين سواري، بهترين ويهڻ جي جاءِ، بهترين پيئڻ، بهترين ٿانوَ ۽ بهترين کاڌو هوندو، اهو ئي ايندڙ بادشاهه ٿيندو. هر ڀيري اشوڪ دعويٰ ڪئي ته اهي شرطون هن وٽ موجود آهن. بعد ۾ تپسوي اشوڪ جي ماءُ کي ٻڌايو ته سندس پٽ ايندڙ شهنشاهه ٿيندو، ۽ سندس صلاح تي بندوسار جي غضب کان بچڻ لاءِ سلطنت ڇڏي هليو ويو.{{sfn|Strong|1989|p=207}} جيتوڻيڪ روايتون ٻڌائين ٿيون ته بندوسار اشوڪ جي ظاهر سبب کيس پسند نه ڪندو هو، پر اهي ساڳيون روايتون اهو به ٻڌائين ٿيون ته هن اشوڪ کي اهم ذميواريون ڏنيون، جهڙوڪ [[تڪششيلا]] جي بغاوت کي ختم ڪرڻ (اتر هندستاني روايت موجب) ۽ [[اجين]] جي حڪومت هلائڻ (سري لنڪائي روايت موجب).{{sfn|Thapar|1961|p=21}} اهو ظاهر ڪري ٿو ته بندوسار شهزادي جي ٻين صلاحيتن کان متاثر هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته هن اشوڪ کي گاديءَ واري شهر کان پري علائقن ۾ ان ڪري موڪليو ته جيئن هو شاهي درٻار کان پري رهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=65}} === تڪششيلا ۾ بغاوت === [[File:Aramaic_inscription_at_Taxila_Museum.jpg|thumb|upright=0.6|[[ٽيڪسلا جي آرامي لکت]]، جنهن ۾ ممڪن طور اشوڪ جو ذڪر موجود آهي.]] ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار شهزادي اشوڪ کي [[تڪششيلا]] شهر ۾ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ موڪليو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} (موجوده [[پاڪستان]] ۾ [[ڀير ماڙو]]).{{sfn|Lahiri|2015|p=66}} هي واقعو سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهي؛ ان جي بدران اتي بيان آهي ته بندوسار اشوڪ کي [[اجين]] جو گورنر مقرر ڪيو. ٻن ٻين ٻڌ ڌرمي متنن، ''اشوڪ سوتر'' ۽ ''ڪنال سوتر''، مطابق بندوسار اشوڪ کي [[گنڌارا]] جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو هو، جتي تڪششيلا واقع هئي، نه اجين.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} ''اشوڪاوادان'' موجب بندوسار اشوڪ کي چار حصن تي مشتمل لشڪر (گهوڙيسوار، [[جنگي هاٿي]]، [[رتھ]] ۽ پيادل فوج) ڏنو، پر هٿيار مهيا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اشوڪ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي شهنشاهه ٿيڻ جي لائق آهي ته هٿيار پاڻ ظاهر ٿي ويندا. پوءِ ديوتائون زمين مان نڪري آيون ۽ فوج کي هٿيار فراهم ڪيا.{{sfn|Strong|1989|p=208}} جڏهن اشوڪ تڪششيلا پهتو ته شهرين سندس آجيان ڪئي ۽ ٻڌايو ته سندن بغاوت فقط ظالم وزيرن خلاف هئي، بادشاهه خلاف نه. ڪجهه عرصي بعد [[خاصا]] علائقي ۾ به سندس آجيان ڪئي وئي، ۽ ديوتائن اعلان ڪيو ته هو سڄي ڌرتيءَ تي حڪومت ڪندو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} تڪششيلا هڪ مالدار ۽ سياسي لحاظ کان اهم شهر هو. تاريخي ثبوت ڏيکارين ٿا ته اشوڪ جي دور تائين اهو ''[[اترپٿ]]'' واپاري رستي وسيلي [[پاٽلي پتر]] سان ڳنڍيل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=70}} بهرحال، موجود همعصر ماخذن مان ڪو به تڪششيلا جي بغاوت جو ذڪر نٿو ڪري، ۽ اشوڪ جي ڪنهن به لکت مان اهو ظاهر نٿو ٿئي ته هن ڪڏهن شهر جو دورو ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=66-67}} تنهن هوندي به، اشوڪ جي تڪششيلا سان لاڳاپي جي روايت کي [[سرڪپ]] مان مليل هڪ آرامي لکت جزوي طور تقويت ڏئي ٿي. ان لکت ۾ هڪ نالو "prydr" اکرن سان شروع ٿئي ٿو، جنهن کي گهڻا عالم "پريادرشي" طور بحال ڪن ٿا، جيڪو اشوڪ جو لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} تڪششيلا ڀرسان موجود [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] جو نالو به اشوڪ سان لاڳاپي جو هڪ ممڪن ثبوت سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ "ڌرماراجا" مان مراد اشوڪ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=68}} ديوتائن طرفان هٿيار مهيا ڪرڻ وارو قصو شايد اشوڪ کي نيم الاهي حيثيت ڏيڻ لاءِ بيان ڪيو ويو هجي، يا اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته بندوسار، جيڪو اشوڪ کي پسند نه ڪندو هو، سندس ناڪامي چاهيندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=67}} === اجين جو نائب بادشاهه === ''[[مهاونس]]'' موجب، بندوسار اشوڪ کي [[اونتيراستر]] (موجوده [[اجين ضلعو]]) جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هي علائقو مرڪزي هندستان جو هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري صوبو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=89–90}} هي روايت مرڪزي هندستان مان دريافت ٿيل [[سارو مارو]] لکت سان پڻ تقويت حاصل ڪري ٿي، جنهن ۾ بيان آهي ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ انهيءَ هنڌ جو دورو ڪيو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=350–351}} اشوڪ جي پنهنجي [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان#پهريون جدا اهم پٿريلو فرمان|پٿريلي فرمان]] مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ اجين ۾ هڪ شهزادو نائب بادشاهه موجود هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} اهو به هن روايت جي حمايت ڪري ٿو ته اشوڪ پاڻ اجين جو نائب بادشاهه رهيو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=98}} {{multiple image | perrow=2 | total_width=400 | caption_align=center | align=right | direction=horizontal | image1=Saru_Maru_stupa.jpg | image2=Panguraria Top View Closeup detail.jpg | footer=[[سارو مارو]] يادگاري لکت مان لڳي ٿو ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ اجين واري علائقي ۾ موجود هو: "''پريادسي'' خوشگوار سير لاءِ هن هنڌ آيو جڏهن هو اڃا شهزادو هو..." }} اشوڪ جي دور ۾ [[پاٽلي پتر]] ۽ [[اجين]] ڪيترن ئي رستن ذريعي ڳنڍيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته اجين ڏانهن ويندي سندس قافلو روپناٿ ۾ ترسيو هجي، جتي بعد ۾ سندس لکت ملي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=94–95}} سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ اجين ويندي [[وديشا]] پهتو، جتي هو هڪ خوبصورت عورت جي عشق ۾ مبتلا ٿيو. ''ديپاونس'' ۽ ''مهاونس'' موجب اها عورت [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] هئي، جيڪا هڪ واپاري جي ڌيءَ هئي. ''مهابودهي ونس'' مطابق هوءَ "وديشا مها ديوي" هئي ۽ [[شاڪيه]] خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان [[گوتم ٻڌ]] پڻ هو. ممڪن آهي ته ٻڌ ڌرمي تاريخ نويسن اشوڪ جي خاندان کي ٻڌ سان ڳنڍڻ لاءِ هي شاڪيه تعلق بيان ڪيو هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} ٻڌ ڌرمي متنن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ديوي بعد ۾ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو، پر انهن ۾ سندس قبولِ اسلام... (يعني قبولِ ٻڌ ڌرم) جو ڪو تفصيلي بيان موجود ناهي. انهيءَ ڪري ممڪن آهي ته جڏهن هن اشوڪ سان ملاقات ڪئي، تڏهن به هوءَ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ''مهاونس'' موجب، اجين ۾ ديوي اشوڪ جي پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] کي جنم ڏنو، ۽ ٻن سالن بعد هڪ ڌيءَ [[سنگهمتا]] پيدا ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=97}} ''مهاونس'' موجب مهندا کي اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، ڀڪشو بڻايو ويو. انهيءَ حساب سان مهندا اشوڪ جي تخت نشيني وقت چوڏهن ورهين جو هو. جيڪڏهن مهندا ان وقت ڄائو جڏهن اشوڪ فقط ويهن ورهين جو هو، ته پوءِ اشوڪ تقريباً 34 ورهين جي عمر ۾ تخت تي ويٺو هوندو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ڪيترائي سال نائب بادشاهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون.{{sfn|Thapar|1961|pp=24–25}} == تخت نشيني == روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اشوڪ [[يووراج|ولي عهد]] نه هو، ۽ سندس تخت نشيني تڪراري هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=25}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار جي وڏي پٽ [[سوسيما]] هڪ ڏينهن مذاق ۾ هڪ گنجي وزير جي مٿي تي چماٽ هنئي. وزير کي خوف ٿيو ته جيڪڏهن سوسيما بادشاهه بڻيو ته شايد هڪ ڏينهن تلوار سان به ساڻس اهڙي ئي مذاق ڪري. تنهن ڪري هن پنج سئو وزيرن کي اشوڪ جي حمايت لاءِ آماده ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته اشوڪ هڪ ''[[چڪروَرتي]]'' (ساري دنيا تي حڪومت ڪندڙ حڪمران) بڻجندو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ڪجهه عرصي بعد [[تڪششيلا]] ۾ ٻيهر بغاوت ٿي. بندوسار سوسيما کي بغاوت دٻائڻ لاءِ موڪليو. ٿوري ئي وقت کان پوءِ بندوسار سخت بيمار ٿي پيو ۽ سندس موت جو امڪان پيدا ٿيو. ان وقت سوسيما اڃا تڪششيلا ۾ هو ۽ بغاوت مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو هو. بندوسار کيس گاديءَ واري شهر واپس گهرائي ورتو ۽ اشوڪ کي حڪم ڏنو ته هو تڪششيلا ڏانهن روانو ٿئي.{{sfn|Strong|1989|p=209}} پر وزيرن بندوسار کي ٻڌايو ته اشوڪ بيمار آهي ۽ صلاح ڏني ته سوسيما جي واپسي تائين اشوڪ کي عارضي طور تخت تي ويهاريو وڃي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} جڏهن بندوسار انڪار ڪيو، تڏهن اشوڪ اعلان ڪيو ته جيڪڏهن تخت واقعي سندس قسمت ۾ آهي ته ديوتائون کيس ايندڙ شهنشاهه طور تاج پارائينديون. ساڳئي لمحي ديوتائن ائين ڪيو، بندوسار وفات ڪري ويو، ۽ اشوڪ جي حڪمراني سڄي دنيا تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ زمين جي مٿان موجود [[يڪشا]]ن جو علائقو ۽ زمين جي هيٺان موجود [[ناگ]]ن جو علائقو پڻ شامل هو.{{sfn|Strong|1989|p=209}} جڏهن سوسيما گاديءَ واري شهر واپس آيو ته اشوڪ جي نئين وزيراعظم [[رادھاگپت]] کيس ڪوئلن سان ڀريل هڪ کڏ ۾ ڦاسائي ڇڏيو. سوسيما دردناڪ موت مري ويو، جڏهن ته سندس سپهه سالار ڀدرايڌ بُدھ ڌرم جو ڀڪشو بڻجي ويو.{{sfn|Strong|1989|p=210}} [[File:Sarnath_Ashoka_Lions_with_Dharma_Wheel.jpg|thumb|[[سارناتھ]] ۾ [[اشوڪ جو شير-ستون]]، جنهن ۾ چار [[ايشيائي شير]] هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن. اهي [[ٻڌ ڌرم]] جي [[چار عظيم سچايون|چار عظيم سچائين]] ۽ اخلاقي قانون جي ڦيٿي ([[ڌرم چڪر]]) جي علامت آهن.{{sfn|Allen|2012|p=331}}]] ''[[مهاونس]]'' موجب، جڏهن بندوسار بيمار ٿيو ته اشوڪ [[اجين]] مان [[پاٽلي پتر]] واپس آيو ۽ گاديءَ واري شهر تي قبضو ڪري ورتو. پيءُ جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي وڏي ڀاءُ کي قتل ڪيو ۽ تخت تي ويٺو.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ساڳئي متن موجب، اشوڪ پنهنجي سوتيلي ڀائرن مان نويَنوي (99) ڄڻن کي قتل ڪيو، جن ۾ سُمانا پڻ شامل هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} ''[[ديپاونس]]'' موجب، هن هڪ سئو ڀائرن کي قتل ڪيو ۽ چار سال بعد تاجپوشي ڪرائي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ''ونسٿاپڪاسني'' وڌيڪ ٻڌائي ٿو ته هڪ [[آجيَوڪ]] تپسوي اشوڪ جي ماءُ جي خواب جي تعبير ڪندي اڳواٽ هن خونريزي جي پيشنگوئي ڪئي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} انهن روايتن موجب اشوڪ جو سڳو ڀاءُ [[تِسا]] ئي بچي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} ٻين ذريعن ۾ بچيل ڀاءُ جا نالا [[ويتاشوڪ]]، وگتاشوڪ، سودت (''So-ta-to'') يا سوگتر (''Siu-ka-tu-lu'') بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} 99 ۽ 100 جهڙا انگ واضح طور مبالغو آهن ۽ شايد صرف اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن ته اشوڪ پنهنجي ڪيترن ئي ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} [[تاراناٿ]] موجب اشوڪ پنهنجي اڳوڻي حڪمران جو ناجائز پٽ هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڇهه جائز شهزادن کي قتل ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ممڪن آهي ته اشوڪ اصل جانشين نه هجي ۽ هن تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ ڀائر قتل ڪيا هجن. بهرحال، ٻڌ ڌرمي ماخذن شايد هن واقعي کي وڌائي پيش ڪيو ته جيئن ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ اشوڪ کي ظالم ۽ بي رحم حڪمران طور ڏيکاري سگهجي. اشوڪ جي پنجين پٿريلي فرمان ۾ انهن عملدارن جو ذڪر آهي جن جي ذميواري سندس ڀائرن، ڀينرن ۽ ٻين مائٽن جي خاندانن جي ڀلائي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تخت نشيني کان پوءِ به سندس هڪ کان وڌيڪ ڀائر زندهه هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} تنهن هوندي به ڪجهه مؤرخ هن راءِ سان متفق ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فرمان ۾ صرف ڀائرن جي ''خاندانن'' جو ذڪر آهي، خود ڀائرن جو نه.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} === تخت نشيني جي تاريخ === سري لنڪائي متنن ''[[مهاونس]]'' ۽ ''[[ديپاونس]]'' موجب اشوڪ [[گوتم ٻڌ]] جي وفات کان 218 سال پوءِ تخت تي ويٺو ۽ 37 سال حڪومت ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|pp=13–14}} ٻڌ جي وفات جي صحيح تاريخ پاڻ به تڪراري آهي،{{sfn|Thapar|1961|p=14}} جڏهن⁠تہ اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ ٻڌ جي وفات کان صرف هڪ سئو سال پوءِ حڪومت ڪئي، جنهن ڪري تاريخ بابت وڌيڪ اختلاف پيدا ٿيا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست مڃجي ۽ ٻڌ جي وفات 483 ق.م ۾ ٿي هجي، جيئن ڪيترن ئي عالمن تجويز ڪيو آهي، ته اشوڪ جي تخت نشيني 265 ق.م ۾ ٿيڻ گهرجي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} [[پراڻ]]ن موجب اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] 25 سال حڪومت ڪئي، جڏهن⁠تہ سري لنڪائي روايت 28 سال ٻڌائي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} جيڪڏهن پراڻن جو بيان صحيح هجي ته اشوڪ جي تخت نشيني کي ٽي سال اڳ، يعني 268 ق.م تي تاريخ بندي ڪري سگهجي ٿي. ٻئي طرف، جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست هجي پر ٻڌ جي وفات 486 ق.م مڃجي، جيڪا ''ڪينٽونيز ڊاٽڊ رڪارڊ'' سان حمايت حاصل ڪري ٿي، ته پوءِ به اشوڪ جي تخت نشيني 268 ق.م جي لڳ ڀڳ بيهندي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} ''مهاونس'' بيان ڪري ٿو ته اشوڪ بادشاهه ٿيڻ کان چار سال پوءِ رسمي تاجپوشي ڪرائي. هن وچ واري عرصي کي ائين سمجهي سگهجي ٿو ته انهن چئن سالن دوران هن بندوسار جي ٻين پٽن خلاف جانشيني جي جنگ وڙهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ هڪ قصو موجود آهي جنهن موجب اشوڪ جو وزير [[يشس]] پنهنجي هٿ سان سج کي لڪائي ڇڏيو. پروفيسر پي. ايڇ. ايل. ايگرمونٽ جو خيال هو ته هي قصو 4 مئي 249 ق.م تي اتر هندستان ۾ نظر آيل جزوي سج گرهڻ ڏانهن اشارو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=12–13}} ''اشوڪاوادان'' موجب، هن سج گرهڻ کان ڪجهه عرصي بعد اشوڪ مختلف ٻڌ ڌرمي مقدس ماڳن جي ياترا تي نڪتو. اشوڪ جي [[لومبني]] واري ستوني فرمان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي 21هين سال ۾ لومبني جو دورو ڪيو. جيڪڏهن اهو دورو ساڳئي ياترا جو حصو هجي، ۽ لومبني جو دورو سج گرهڻ کان هڪ يا ٻن سالن اندر ٿيو هجي، ته پوءِ 268–269 ق.م واري تخت نشيني جي تاريخ وڌيڪ امڪاني لڳي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}}{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} بهرحال، هي نظريو سڀني عالمن پاران قبول ٿيل ناهي. مثال طور [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي خيال ۾ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ڪيل واقعو تاريخي وقت بندي سان لاڳاپيل ئي ناهي، ۽ ايگرمونٽ جي تشريح ان روايت جي ادبي ۽ مذهبي پس منظر کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان اڳ واري حڪومت == سري لنڪائي ۽ اتر هندستاني ٻنهي روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ سخت ۽ پرتشدد شخص هو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} [[تاراناٿ]] پڻ لکي ٿو ته شروعات ۾ اشوڪ کي ''ڪاماشوڪ'' سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪيترائي سال عيش ۽ عشرت ۽ دنياوي خواهشن (''[[ڪاما]]'') ۾ گذاريا. ان کان پوءِ کيس ''چنڊاشوڪ'' (يعني ”ظالم اشوڪ“) چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪجهه سال برن ڪمن ۾ صرف ڪيا. آخرڪار ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ هو ''ڌرماشوڪ'' (يعني ”نيڪ اشوڪ“) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ کيس ''چنڊاشوڪ'' سڏي ٿو ۽ سندس ڪيترن ئي ظالماڻن عملن جو ذڪر ڪري ٿو:{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * جيڪي وزير سندس تخت نشيني ۾ مددگار ثابت ٿيا هئا، سي حڪومت سنڀالڻ کان پوءِ ساڻس بي ادبي سان پيش اچڻ لڳا. سندن وفاداري آزمائڻ لاءِ اشوڪ کين هڪ غيرمعمولي حڪم ڏنو ته سڀ گلن ۽ ميون وارا وڻ ڪٽي ڇڏين. جڏهن وزيرن اهو حڪم نه مڃيو ته اشوڪ ذاتي طور پنج سئو وزيرن جا سر قلم ڪرائي ڇڏيا.{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * هڪ ڏينهن باغ ۾ سير دوران اشوڪ ۽ سندس حرم جون عورتون هڪ سهڻي [[اشوڪ وڻ]] وٽان گذريون. ان منظر اشوڪ ۾ محبت جا جذبا جاڳايا، پر عورتون سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي سبب ساڻس قربت اختيار ڪرڻ ۾ دلچسپي نه رکيون. ڪجهه وقت پوءِ جڏهن اشوڪ سمهي پيو ته ناراض عورتن سندس نالي واري اشوڪ وڻ جا گل ۽ ٽاريون ڪٽي ڇڏيون. جاڳڻ کان پوءِ اشوڪ سزا طور پنهنجي پنج سئو حرم وارين عورتن کي جيئرو ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * اهڙين قتل عام وارين ڪاررواين سبب وزيراعظم [[رادھاگپت]] پريشان ٿي ويو. هن صلاح ڏني ته مستقبل جي اجتماعي قتلن لاءِ هڪ جلاد مقرر ڪيو وڃي ته جيئن بادشاهه پاڻ اهڙن ڪمن ۾ سڌو سنئون ملوث نه رهي. ان مقصد لاءِ مگڌ جي هڪ ڳوٺ جو نوجوان [[گريڪا]] مقرر ڪيو ويو، جيڪو فخر سان چوندو هو ته هو سڄي [[جمبوديپ]] جي ماڻهن کي قتل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * گريڪا بعد ۾ ''چنڊاگريڪا'' (”ظالم گريڪا“) جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس خواهش تي اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ قيد خانو تعمير ڪرايو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} هي قيد خانو ''اشوڪ جو دوزخ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ٻاهران ڏسڻ ۾ اهو خوشنما ۽ دلڪش هو، پر اندر چنڊاگريڪا قيدين تي انتهائي بي رحماڻا تشدد ڪندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=106–107}} پنجين صديءَ جي چيني سياح [[فا شيان]] لکي ٿو ته اشوڪ ذاتي طور دوزخ جو دورو ڪيو ته جيئن اتي استعمال ٿيندڙ تشدد جا طريقا سکڻ بعد انهن جهڙا طريقا ايجاد ڪري سگهي. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوان زانگ]] دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اهڙو ستون ڏٺو هو جيڪو اشوڪ جي ”دوزخ“ واري هنڌ جي نشاندهي ڪندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[مهاونس]]'' پڻ مختصر طور اشوڪ جي سخت مزاجي جو ذڪر ڪري ٿو. ان موجب، اشوڪ کي شروعاتي دور ۾ سندس برن ڪمن سبب ''چنڊاشوڪ'' چيو ويندو هو، پر ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نيڪ عملن جي ڪري کيس ''ڌرماشوڪ'' سڏيو ويو.{{sfn|Lahiri|2015|p=107}} بهرحال، اتر هندستاني روايت جي ابتڙ، سري لنڪائي متن اشوڪ جي مخصوص ظالماڻن عملن جو ذڪر نٿا ڪن، سواءِ ان دعويٰ جي ته هن پنهنجي 99 ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ ظالم ۽ خونخوار شخص طور پيش ڪرڻ واريون اهڙيون تصويرون غالباً ٻڌ ڌرمي مصنفن جي تخليق آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} انهن جو مقصد اهو ڏيکارڻ هو ته ٻڌ ڌرم اشوڪ جي زندگيءَ ۾ هڪ معجزاتي تبديلي آندي.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} هن تبديلي کي وڌيڪ ڊرامائي ۽ اثرائتو بنائڻ لاءِ اهڙين روايتن ۾ اشوڪ جي اڳوڻي ظلم ۽ بعد واري مذهبي نيڪي ٻنهي کي مبالغي سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Charles1962">{{cite book | author=Charles Drekmeier | title=Kingship and Community in Early India | url=https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek | url-access=registration | access-date=30 October 2012 | year=1962 | publisher=Stanford University Press | lccn=62-9565 | pages=[https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek/page/173 173] }}</ref> == ڪلنگا جي جنگ ۽ ٻڌ ڌرم ۾ تبديلي == {{Main|ڪلنگا جي جنگ}} [[File:Kanaganahalli inscribed panel portraying Asoka (perspective).jpg|thumb|[[ڪناگن هلي]] مان مليل نقش ٿيل پينل، جنهن ۾ اشوڪ ۽ سندس راڻيون ڏيکاريل آهن. [[برهمي لپي]] ۾ "راجا اشوڪ" لکيل آهي، پهرين کان ٽئين صدي عيسوي.<ref>{{cite book |title=Indian Archaeology 1997–98 |publisher=ASI |page=Plate 72 |url=http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |access-date=22 January 2020 |archive-date=22 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122082556/http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |url-status=live }}</ref>]] اشوڪ جي لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي اٺين سال [[ڪلنگا]] واري علائقي کي فتح ڪيو. جنگ دوران ٿيل وڏي تباهي ۽ خونريزي سبب هن کي تشدد تي پڇتاءُ ٿيو، ۽ ايندڙ سالن ۾ هو آهستي آهستي ٻڌ ڌرم ڏانهن مائل ٿيو.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} [[اشوڪ جي فرمانن]] مان پٿريلي فرمان نمبر 13 بادشاهه جي گهري افسوس جو اظهار ڪري ٿو: {{Blockquote |text=ڪلنگا جي فتح کان پوءِ، سندس مقدس عظمت واري بادشاهه ۾ ڌرم جي حفاظت، ڌرم سان محبت ۽ ڌرم جي تبليغ جو وڏو جذبو پيدا ٿيو. ڪلنگا جي فتح تي سندس دل ۾ گهرو افسوس پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن اڳ ۾ آزاد ملڪ جي فتح دوران ماڻهن جو قتل، موت ۽ قيد ٿيڻ لازمي هوندو آهي. اها ڳالهه سندس مقدس عظمت لاءِ وڏي ڏک ۽ پشيماني جو سبب بڻجي. |source=<ref name="Wikisource Smith">{{cite Wikisource |wslink=Asoka - the Buddhist Emperor of India/Chapter 4 |title=Asoka: The Buddhist Emperor of India |last=Smith |first=Vincent |author-link=Vincent Arthur Smith |year=1920 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=185}}</ref> }} ٻئي طرف، سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي اٺين سال تائين اڳ ئي هڪ پڪو ٻڌ ڌرمي هو. ان روايت مطابق هو چوٿين سال ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيو ۽ پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ 84,000 وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائون ڪلنگا جي مهم جو ذڪر ئي نٿيون ڪن.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} سري لنڪائي روايت جي بنياد تي ڪجهه محقق، جهڙوڪ ايگرمونٽ، سمجهن ٿا ته اشوڪ ڪلنگا جي جنگ کان ''اڳ'' ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} هن نظريي جي مخالفت ڪندڙ چون ٿا ته جيڪڏهن اشوڪ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هو ته پوءِ هن اهڙي خونريز جنگ ڇو وڙهي؟ ايگرمونٽ ان جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته اشوڪ شايد "[[وچولي واٽ]]" جي پنهنجي تشريح رکندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=33}} پراڻن ليکڪن مان ڪجهه جو خيال هو ته اشوڪ جنگ کان پوءِ اوچتو ۽ ڊرامائي انداز ۾ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب ڪلنگا جي الحاق کان پوءِ هو ڌرم ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿيو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن اشوڪ جنگ کان پوءِ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو، تڏهن به لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اها تبديلي اوچتو نه پر تدريجي عمل هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} پنهنجي حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل هڪ ننڍڙي پٿريلي فرمان ۾ اشوڪ لکي ٿو ته هو ٻن اڍائي سالن کان وڌيڪ عرصي کان ''[[اُپاسڪ]]'' (عام ٻڌ ڌرمي پيروڪار) هو، پر شروعاتي عرصي ۾ گهڻي اڳڀرائي نه ڪري سگهيو. آخري هڪ سال دوران هو سنگهه جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ ٻڌ ڌرم جو وڌيڪ سرگرم پيروڪار بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} === ڪلنگا جي جنگ === اشوڪ جي وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب، هن تخت نشيني کان اٺ سال پوءِ ڪلنگا فتح ڪيو. فرمان موجب: * جنگ دوران 100,000 ماڻهو ۽ جانور مارجي ويا. * ان کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. * 150,000 ماڻهو ۽ جانور قيدي بڻائي کڻي ويا ويا. اشوڪ لکي ٿو ته انهن مصيبتن تي پڇتاءُ ئي کيس ڌرم جي عمل ۽ تبليغ ڏانهن وٺي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هو اعلان ڪري ٿو ته هاڻي ڪنهن ملڪ جي فتح دوران ٿيندڙ قتل، موت ۽ جلاوطني کيس انتهائي دردناڪ ۽ افسوسناڪ لڳي ٿي. خاص طور تي مذهبي ماڻهن ۽ گهريلو زندگي گذاريندڙ ماڻهن جي تڪليف کيس وڌيڪ ڏکوئيندڙ محسوس ٿئي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هي فرمان [[ايراگوڊي]]، [[گرنار]]، [[ڪالسي]]، [[مانسهره]]، [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[قنڌار]] سميت ڪيترن هنڌن تي مليو آهي.{{sfn|Guruge|1995|p=37}} پر حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته ڪلنگا واري علائقي ۾ موجود اشوڪ جي لکتن مان فرمان 13 ۽ 14 غائب آهن. انهن جي جاءِ تي ٻه الڳ فرمان آهن، جن ۾ اشوڪ جي پشيماني جو ڪو ذڪر ناهي. ممڪن آهي ته اشوڪ ڪلنگا جي ماڻهن آڏو اهڙي اعتراف کي سياسي طور مناسب نه سمجهيو هجي.{{sfn|Thapar|1995|pp=30–31}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ بيان ڪيل جنگ جا انگ اکر ۽ نتيجا ڪنهن حد تائين مبالغو هجن، ته جيئن پري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن تي اثر پوي، جيڪي انهن دعوائن جي تصديق نٿي ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=56}} قديم ذريعا اشوڪ جي ڪنهن ٻي وڏي فوجي مهم جو ذڪر نٿا ڪن، جيتوڻيڪ سورهين صديءَ جي عالم [[تاراناٿ]] دعويٰ ڪري ٿو ته اشوڪ سڄي [[جمبوديپ]] کي فتح ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} === ٻڌ ڌرم سان پهريون رابطو === {{multiple image |perrow=1 |total_width=300 |caption_align=center |align=right |direction=horizontal |image1=Vajrasana, early 20th century.jpg |caption1='''[[وجراسڻ، بودھ گيا|وجراسڻ]]''' يا "ٻڌ جي روشن خياليءَ جو تخت"، [[مهابودھي مندر]]، [[بودھ گيا]]. اشوڪ اهو تخت ٻڌ جي روشن خياليءَ واري هنڌ جي يادگار طور تعمير ڪرايو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=300–302}}<ref>"Ashoka did build the Diamond Throne at Bodh Gaya to stand in for the Buddha and to mark the place of his enlightenment" in {{cite book |last1=Ching |first1=Francis D. K. |last2=Jarzombek |first2=Mark M. |last3=Prakash |first3=Vikramaditya |title=A Global History of Architecture |date=23 March 2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-98160-3 |page=570 |url=https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |language=en |access-date=7 March 2021 |archive-date=23 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523153935/https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |url-status=live }}</ref> |image2=Vajrasana with side panels (3rd century BCE). Bodh Gaya.jpg |caption2=وجراسڻ جا نقش نگاري وارا حصا، ٽين صدي ق.م. }} اشوڪ جي ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيڻ بابت مختلف ذريعا مختلف روايتون پيش ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} سري لنڪائي روايت موجب، اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] [[برهمڻ ڌرم]] جو پوئلڳ هو، جڏهن⁠تہ سندس ماءُ ڌرما [[آجيواڪ]] فرقو اختيار ڪيو هو.{{sfn|Guruge|1995|p=42}} ''[[سمنت پاساديڪا]]'' موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي شروعاتي ٽن سالن دوران غير ٻڌ ڌرمي فرقن جو پيروڪار رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=43}} سري لنڪائي متنن مطابق اشوڪ روزانو دان وٺندڙ برهمڻن جي روش کان مطمئن نه هو. سندس درٻارين آجيواڪ ۽ [[جيني ڌرم|نگنٿ]] استادن کي به پيش ڪيو، پر اهي به کيس متاثر نه ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} ''[[ديپاونس]]'' مطابق اشوڪ ڪيترن غير ٻڌ ڌرمي مذهبي اڳواڻن کي محل ۾ گهرايو ۽ وڏا انعام ڏنا، اميد ڪندي ته اهي سندس هڪ سوال جو جواب ڏيندا. پر ڪو به مطمئن ڪندڙ جواب نه ڏئي سگهيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هڪ ڏينهن اشوڪ [[پاٽلي پتر]] جي رستي تي هڪ نوجوان ٻڌ ڌرمي راهب [[نگروڌ]] (نياگروڌ) کي ڏٺو، جيڪو ڀڪشا لاءِ نڪتل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} نگروڌ دراصل اشوڪ جو ڀائيٽو هو، جيتوڻيڪ اشوڪ پاڻ ان حقيقت کان اڻواقف هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} هو اشوڪ جي وڏي ڀاءُ [[سُمانا]] جو وفات کان پوءِ ڄاول پٽ هو، جنهن کي اشوڪ تخت جي جنگ دوران قتل ڪرائي ڇڏيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=34}} اشوڪ نگروڌ جي پُرسڪون، بيخوف ۽ سنجيده شخصيت کان متاثر ٿيو ۽ کيس پنهنجي ڌرم بابت ٻڌائڻ لاءِ چيو. جواب ۾ نگروڌ کيس ''اپّماد'' (هوشياري، سجاڳي ۽ سنجيدگي) بابت وعظ ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هي وعظ اشوڪ تي ايترو اثرانداز ٿيو جو هن نگروڌ کي 400,000 چاندي جا سڪا ۽ روزانو اٺ حصا چانور ڏيڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ان کان پوءِ اشوڪ هڪ ٻڌ ڌرمي ''[[اُپاسڪ]]'' بڻجي ويو ۽ [[ڪڪُٽارام]] وهار وڃڻ لڳو. اتي هن جي ملاقات مشهور ٻڌ راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] سان ٿي، جنهن کان پوءِ هو ٻڌ ڌرم سان وڌيڪ وابسته ٿي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} هن ڪهاڻي جي تاريخي صداقت يقيني ناهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ممڪن آهي ته اشوڪ جي هڪ قابل استاد جي ڳولا واري هيءَ روايت ان ڳالهه جي وضاحت لاءِ بيان ڪئي وئي هجي ته هن [[جيني ڌرم]] اختيار ڇو نه ڪيو، جيڪو پڻ عدم تشدد ۽ همدردي جو درس ڏيندو هو. اها روايت ظاهر ڪري ٿي ته اشوڪ صرف ڪنهن مخصوص عقيدي جي ڳولا ۾ نه هو، بلڪه هڪ اهڙي روحاني استاد جي تلاش ۾ هو، جيڪو کيس مطمئن ڪري سگهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=108}} سري لنڪائي روايت وڌيڪ ٻڌائي ٿي ته اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ٻڌ راهب بڻيو ۽ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] ٻڌ راهبه بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''[[ديوياوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت اشوڪ جي تبديليءَ کي ٻڌ راهب [[سمُدرا]] سان منسوب ڪري ٿي، جيڪو اڳ ۾ شراوستي جو واپاري هو. هن روايت موجب سمُدرا کي اشوڪ جي مشهور "دوزخ" ۾ قيد ڪيو ويو، پر هن پنهنجي غيرمعمولي روحاني قوتن (''[[اِدّهي]]'') جي مدد سان پاڻ کي بچائي ورتو. جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هو سمُدرا وٽ پهتو ۽ سندس ڪيترن ئي معجزن کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ هن ٻڌ ڌرم قبول ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت آهي، جنهن مطابق سمُدرا واپاري جو پٽ هو ۽ جڏهن اشوڪ سان مليو تڏهن فقط 12 سالن جو هو. اهو بيان غالباً نگروڌ واري ڪهاڻي کان متاثر آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} ''آ-يو-وانگ-چوان'' مطابق هڪ ستن سالن جي ٻڌ ٻار اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ڏانهن آندو. هڪ ٻي ڪهاڻي موجب 500 [[برهمڻ]] اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ۾ دلچسپي وٺڻ سبب تنگ ڪندا هئا. پوءِ اهي معجزاتي طور [[ڀِڪشو]] بڻجي [[ڪڪُٽارام]] وهار ۾ رهڻ لڳا، جتي اشوڪ سندن ملاقات لاءِ ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} اشوڪ جي تخت نشينيءَ وقت هندستان جي مختلف علائقن ۾ ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي مرڪز اڳ ئي موجود هئا. اهو واضح ناهي ته ٻڌ سنگهه جي ڪهڙي شاخ اشوڪ تي سڀ کان وڌيڪ اثرانداز ٿي، پر سندس گاديءَ واري شهر [[پاٽلي پتر]] جي ٻڌ برادري هڪ مضبوط اميدوار سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} هڪ ٻيو اهم مرڪز [[مهابودھي مندر]] هو. وڏي پٿريلي فرمان نمبر 8 مان معلوم ٿئي ٿو ته اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي. ان کان علاوه، حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل ننڍڙي پٿريلي فرمان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ ٻڌ ڌرم جو سرگرم پوئلڳ بڻجي چڪو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}}{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان پوءِ جي حڪومت == === اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير === [[File:Sanchi2.jpg|thumb|[[سانچي]] جو اسٽوپ. مرڪزي اسٽوپ موريا دور ۾ تعمير ٿيو، بعد ۾ [[شونگ خاندان]] جي دور ۾ وڌايو ويو، جڏهن⁠ته سينگاريل دروازا [[ساتواهن خاندان]] جي دور سان تعلق رکن ٿا.]] ''[[مهاونسا]]'' ۽ ''[[اشوڪاوادان]]'' ٻنهي موجب اشوڪ 84,000 اسٽوپا يا وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Strong|1995|pp=154–155}} ''مهاونسا'' مطابق اها تعميري سرگرمي سندس حڪومت جي پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ گوتم ٻڌ جي اٺن مقدس تبرڪن مان ست گڏ ڪيا ۽ انهن کي سون، چاندي، [[ڪرائيسوبيرل|ٻليءَ جي اک]] ۽ بلور جي 84,000 صندوقن ۾ محفوظ ڪرايو. هن حڪم ڏنو ته زمين تي انهن سڀني شهرن ۾، جتي آبادي هڪ لک يا ان کان وڌيڪ هجي، 84,000 اسٽوپا تعمير ڪيا وڃن. [[ڪڪُٽارام]] وهار جي بزرگ راهب يَشس کي هن ٻڌايو ته سندس خواهش آهي ته سڀئي اسٽوپا هڪ ئي ڏينهن ۾ مڪمل ٿين. يَشس چيو ته هو سج کي پنهنجي هٿ سان ڍڪي مڪمل ٿيڻ جو اشارو ڏيندو. جڏهن هن ائين ڪيو ته سڀئي 84,000 اسٽوپا هڪ ئي وقت تي مڪمل ٿي ويا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} ''مهاونسا'' موجب اشوڪ 84,000 ''وهار'' (خانقاهون) تعمير ڪرايون ته جيئن ٻڌ جا تبرڪ انهن ۾ رکيا وڃن.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''اشوڪاوادان'' وانگر ''مهاونسا'' پڻ ٻڌ جي تبرڪن جي گڏ ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿي، پر ان کي تعميراتي سرگرمين سان نٿي جوڙي.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''مهاونسا'' ٻڌائي ٿي ته اشوڪ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ جو فيصلو تڏهن ڪيو جڏهن [[موگگلي پُت تِسّا]] کيس ٻڌايو ته ٻڌ جي ڌرم جا 84,000 حصا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=159}} اشوڪ پاڻ [[اشوڪارام]] وهار جي تعمير شروع ڪرائي ۽ ماتحت بادشاهن کي ٻين وهارن جي تعمير جو حڪم ڏنو. ٿيرا اندگُتّا جي معجزاتي قوتن جي مدد سان اشوڪارام مڪمل ٿيو، ۽ ساڳئي ڏينهن مختلف شهرن مان 84,000 وهارن جي مڪمل ٿيڻ جون خبرون پهتيون.{{sfn|Strong|1995|p=155}} هيٺين اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير روايتي طور اشوڪ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي:{{citation needed|date=November 2019}} * [[سانچي]]، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ڌاميڪ اسٽوپ]]، [[سارناتھ]]، [[اتر پرديش]]، ڀارت * [[مهابودھي مندر]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[بارابار غارون]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[نالندا مهاويهار]] (ڪجهه حصا جهڙوڪ ساريپُتّا اسٽوپ)، [[بيهار]]، ڀارت * [[تڪششيلا]] يونيورسٽي (ڪجهه حصا جهڙوڪ [[ڌرماراجيڪا اسٽوپ]] ۽ ڪنالا اسٽوپ)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀير ٽِلو]] (ٻيهر تعمير ٿيل)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀرهُت]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ديور ڪوٺار]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[بُٽڪارا اسٽوپ]]، [[سوات]]، پاڪستان * [[سناٽي]] اسٽوپ، [[ڪرناٽڪ]]، ڀارت * [[مير رڪن اسٽوپ]]، [[نواب شاهه]]، پاڪستان {| class="wikitable" style="margin:0 auto; text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | سانچي ۾ اشوڪي اسٽوپ |- ! style="background:#EAF4FC;" | ابتدائي شڪل ! style="background:#EAF4FC;" | موجوده آثار |- | [[File:Sanchi Great Stupa Mauryan configuration.jpg|250px]]<br /> موريا سلطنت جي دور (تقريباً 260 ق.م) ۾ عظيم اسٽوپ ۽ [[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪي ٿنڀي]] جي اندازي مطابق بحالي. | <gallery mode="packed" heights="180px"> File:Ashokan Pillar - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4361.JPG|ڏاکڻي دروازي ڀرسان چمڪدار پٿر مان ٺهيل [[اشوڪي ٿنڀو]] جا باقيات. File:Minor Pillar Edict of Ashoka at Sanchi.jpg|سانچي ۾ اشوڪ جو [[ننڍو ٿنڀي وارو فرمان]]. File:Ashoka pillar remains near Southern Gateway Stupa 1 Sanchi.jpg|ڏاکڻي دروازي ڀرسان اشوڪي ٿنڀي جي باقي بچيل ڏنڊي جا آثار. File:Sanchi capital right side view.jpg|ٿنڀي جي چوٽيءَ جو پاسائتو منظر. [[سانچي آثار قديمه ميوزيم]].<ref name="p.25-28 Ashoka pillar">Described in Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 pp. 25-28 Ashoka pillar].</ref> </gallery> |} === اشوڪ جا ٿنڀا === [[اشوڪ جا ٿنڀا]] (''Pillars of Ashoka'') هڪ ئي پٿر مان ٺهيل وڏن ٿنڀن جو سلسلو آهي، جيڪي سڄي [[برصغير]] ۾ پکڙيل آهن. اهي ٿنڀا ٽين صدي ق.م ۾ [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ اعظم]] (تقريباً 268–232 ق.م) تعمير ڪرايا يا انهن تي [[اشوڪ جا فرمان]] نقش ڪرايا ويا.{{refn|name=HR|{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |journal=History of Religions |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256}}}} اشوڪ پنهنجي انهن ٿنڀن لاءِ ''ڌمّ ٿمڀا'' (''Dhaṃma Thaṃbhā'') جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي معنيٰ آهي "ڌرم جا ٿنڀا".<ref name="archive.org">{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |page=132 |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch}}</ref><ref>{{cite book |last=Skilling |first=Peter |title=Mahasutras |date=1998 |publisher=Pali Text Society |isbn=9780860133209 |page=453}}</ref> هي ٿنڀا [[ڀارت جي تعميراتي فن]] جا اهم يادگار آهن، جن مان گهڻن تي موريا دور جي مشهور چمڪدار پالش (''Mauryan Polish'') موجود آهي. اشوڪ جا لڳ ڀڳ ويهه ٿنڀا اڄ تائين باقي آهن، جن مان ڪيترن تي سندس فرمان نقش ٿيل آهن. جانورن واريون چوٽيون (''Capitals'') رکندڙ ٿنڀن مان فقط چند مڪمل نمونا بچيا آهن، جن جو تعداد ست سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="auto">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=l3s9BAAAQBAJ&pg=PA123|title=The Return of the Buddha: Ancient Symbols for a New Nation|page=123|publisher=Routledge|author=Himanshu Prabha Ray|isbn=9781317560067|date=7 August 2014}}</ref> ٻه ٿنڀا [[فيروز شاهه تغلق]] طرفان [[دهلي سلطنت]] جي دور ۾ دهلي منتقل ڪيا ويا.<ref>India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200, Burjor Avari Routledge, 2016, p. 139.</ref> بعد ۾ ڪجهه ٻيا ٿنڀا [[مغل سلطنت]] جي حڪمرانن پڻ منتقل ڪرايا، جڏهن⁠ته انهن مان ڪيترين جانورن واريون چوٽيون الڳ ڪيون ويون.{{sfn|Krishnaswamy|pp=697–698}} هي ٿنڀا عام طور تي 12 کان 15 ميٽر اوچا هوندا هئا ۽ سندن وزن 50 ٽن تائين پهچندو هو. انهن کي ڪڏهن ڪڏهن سوين ميل پري کان ڇڪي انهن هنڌن تائين آندو ويندو هو جتي کين نصب ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html|title=KING ASHOKA: His Edicts and His Times|website=www.cs.colostate.edu|access-date=29 October 2017}}</ref> انهن ٿنڀن جي چوٽيءَ تي نفيس سنگتراشي سان سينگاريل جانورن جون مورتيون لڳل هونديون هيون، جن مان ڪيترائي نمونا اڄ تائين محفوظ آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | اشوڪي ٿنڀن جون مشهور چوٽيون |- | <gallery mode="packed" heights="200"> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India 2007-01-29.jpg|[[ويسالي]] جو شير File:Elephant capital Sankasya.jpg|[[سنڪسا]] جو هاٿي File:Rampurva bull in Presidential Palace high closeup.jpg|[[رامپوروا]] جو ڏاند (اصل نمونو) File:Lauria Nandangarh lion.jpg|[[لوريا نندنگڙهه]] جو شير File:Lion Capital - Chunar Sandstone - Circa 3rd Century BCE - Rampurva - ACCN 6298-6299 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4432.JPG|[[رامپوروا]] جو شير File:Sanchi capital right side view.jpg|[[سانچي]] جون چار شيرن واريون چوٽيون، جن جي مٿان شايد ڌرم چڪر هوندو File:Sarnath capital.jpg|[[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]]، [[سارناتھ]] </gallery> |} اشوڪي ٿنڀن مان سڀ کان مشهور [[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]] آهي، جيڪو [[سارناتھ]] مان مليو. ان ۾ چار شير هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن ۽ هي اڄ [[ڀارت]] جو سرڪاري قومي نشان پڻ آهي. هي ٿنڀا صرف حڪومتي فرمانن جا ذريعو نه هئا، پر اشوڪ جي ''ڌمّ'' واري پاليسي، اخلاقي تعليم، مذهبي رواداري ۽ سلطنت جي وحدت جا علامتي نشان پڻ هئا. === ڌرم جي تبليغ === اشوڪ جي پٿريلي فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنهنجي حڪومت جي اٺين ۽ نائين سال دوران هن [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، ''ڌرم'' جي تبليغ شروع ڪئي ۽ سماجي ڀلائيءَ جا ڪيترائي ڪم سرانجام ڏنا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} انهن فلاحي قدمن ۾ انسانن ۽ جانورن لاءِ علاج جون سهولتون قائم ڪرڻ، دوائن وارا ٻوٽا پوکرائڻ، رستن جي ڪنارن تي کوهه کوٽائڻ ۽ وڻ لڳائڻ شامل هئا. اهي ڪم پاڙيسري رياستن جهڙوڪ [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ستيہ پتر]]، [[تامراپرني]] ۽ يوناني بادشاهه [[انطيوڪس]] جي سلطنت تائين به ڪيا ويا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} فرمانن موجب پنهنجي حڪومت جي ڏهين ۽ يارهين سال دوران اشوڪ [[ٻڌ سنگهه]] جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ سڄي سلطنت جو هڪ ڊگهو دورو ڪيو، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ 256 ڏينهن جاري رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي ٻارهين سال تائين اشوڪ ''ڌرم'' جي تبليغ لاءِ فرمان نقش ڪرائڻ شروع ڪيا. هن پنهنجن عملدارن (''راجوڪ'' ۽ ''پرديشڪ'') کي حڪم ڏنو ته هو هر پنجن سالن بعد پنهنجي علائقن جو دورو ڪري ماڻهن کي ''ڌرم'' بابت تعليم ڏين ۽ انتظامي جاچ به ڪن.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} اڳئين سال هن ''ڌرم مها ماتر'' نالي نئون عهدو قائم ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي چوڏهين سال ۾ اشوڪ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي توسيع جو حڪم ڏنو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} === ٽين ٻڌ ڪائونسل === {{Main|ٻڌن واري ٽين ڪائونسل}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ ٻڌ برادريءَ ۾ تمام اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} هن روايت مطابق اشوڪ وڏي پيماني تي ڀڪشوئن جي سار سنڀال شروع ڪئي. سندس سخاوت سبب ڪيترائي غير حقيقي ۽ بدعقيده ماڻهو به سنگهه ۾ شامل ٿي ويا. نتيجي ۾ حقيقي ٻڌ ڀڪشو انهن سان گڏ مذهبي رسم ''اوپوسٿ'' ادا ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ لڳا، جنهن سبب ستن سالن تائين اها رسم نه ٿي سگهي.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} اشوڪ انهن جعلي ڀڪشوئن کي هٽائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هڪ حد کان وڌيڪ جوشيلن وزيرن ڪجهه حقيقي ڀڪشو به قتل ڪري ڇڏيا. پوءِ اشوڪ بزرگ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]] کي دعوت ڏني ته جيئن هو غير ٻڌ ماڻهن کي [[پاٽلي پتر]] جي خانقاهه مان خارج ڪري.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} انهيءَ عمل دوران 60,000 ڀڪشو بدعقيديءَ جي الزام هيٺ سنگهه مان خارج ڪيا ويا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان کان پوءِ ''اوپوسٿ'' ٻيهر منعقد ٿيو ۽ موگلي پُت تِسّا اشوڪ جي حڪومت جي سترهين سال ۾ [[ٽيون ٻڌ ڪائونسل]] منعقد ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} هن ڪائونسل دوران ''[[ڪٿاوتٿو]]'' نالي ڪتاب مرتب ڪيو ويو، جنهن ۾ ٿيراوادي عقيدي جي ڪيترن نقطن جي وضاحت ۽ توثيق ڪئي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر موجود نه آهي، جنهن سبب ڪيترن مؤرخن ٽئين ٻڌ ڪائونسل جي تاريخي حيثيت تي سوال اٿاريا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} [[File:Nava Jetavana Temple - Shravasti - 014 King Asoka at the Third Council (9241725897).jpg|thumb|اشوڪ ۽ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]]، [[ٽئين ٻڌ ڪائونسل]] دوران. نوا جيتاون، [[شراوستي]].]] مؤرخ [[رچرڊ گومبرچ]] جو خيال آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ هن واقعي جو ذڪر نه هئڻ ان کي مڪمل طور غير تاريخي ثابت نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جا ڪيترائي فرمان وقت سان گڏ گم ٿي چڪا آهن.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} گومبرچ وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته اشوڪ جا فرمان واضح ڪن ٿا ته هو سنگهه جي "اتحاد ۽ پاڪيزگي" برقرار رکڻ ۾ گهري دلچسپي رکندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|pp=8–9}} مثال طور، سندس ''ننڍي پٿريلي فرمان نمبر 3'' ۾ سنگهه جي ميمبرن کي ڪجهه مخصوص مذهبي متن پڙهڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي. ساڳئي طرح [[سانچي]]، [[سارناتھ]] ۽ [[ڪوسامبي]] مان مليل فرمانن ۾ اشوڪ اختلاف پيدا ڪندڙ ڀڪشوئن کي سنگهه مان خارج ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو ۽ سنگهه جي اتحاد ۽ ترقي جي خواهش ظاهر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}}{{sfn|Guruge|1995|p=45}} اٺين صديءَ جي ٻڌ ياتري [[ئي جِنگ]] به اشوڪ بابت هڪ ٻي روايت بيان ڪري ٿو. هن مطابق [[بمبسار]] بادشاهه، جيڪو گوتم ٻڌ جو همعصر هو، خواب ۾ ڪپڙي جا 18 ٽڪرا ۽ هڪ لٺ ڏٺا. ٻڌ ان خواب جي تشريح ڪندي ٻڌايو ته سندس وفات کان پوءِ سندس تعليم 18 مختلف مڪتبن ۾ ورهائجي ويندي ۽ هڪ بادشاهه اشوڪ انهن کي ٻيهر متحد ڪندو.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} === ٻڌ مذهب جي تبليغ === سري لنڪا جي روايت مطابق [[موگلي پُت تِسّا]] تقريباً 250 ق.م ۾ ٻڌ ڌرم جي تبليغ لاءِ نَوَ مشنون سرحدي علائقن ڏانهن موڪليون.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} هن روايت موجب اهي مشنون سڌو سنئون اشوڪ نه پر موگلي پُت تِسّا موڪليون، جيتوڻيڪ اشوڪ انهن جو سرپرست هو. هر مشن ۾ پنج ڀڪشو شامل هئا ۽ انهن جي اڳواڻي هڪ بزرگ ڀڪشو ڪندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} سري لنڪا ڏانهن اشوڪ پنهنجو پٽ [[مهندا]] موڪليو، جنهن سان گڏ اٿّيا، اُتّيا، سمبلا ۽ ڀدراسالا پڻ شامل هئا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} موگلي پُت تِسّا جي مدد سان اشوڪ ٻڌ مبلغن کي [[ڪشمير]]، [[گنڌارا]]، [[هماليه]]، يوناني علائقن، [[مهاراشٽر]]، [[سُوورن ڀومي]] ۽ [[سري لنڪا]] ڏانهن موڪليو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7;" | اشوڪ جي دور جون مشهور ٻڌ مذھب واريون تبليغي سرگرميون ! مبلغ ! منزل |- | [[مهندا]] | [[سري لنڪا]] |- | مجهنتيڪ | [[ڪشمير]] ۽ [[گنڌارا]] |- | مهاديو | مهيسا منڊل (شايد موجوده [[ميسور]]) |- | رڪّھتا | وناواسا |- | ڌمّ رڪّھتا (يوناني) | اپرانتڪ (اولهه هندستان) |- | مها ڌمّ رڪّھتا | [[مهاراشٽر]] |- | مها رڪّھتا | يوناني ملڪ |- | مجهم | [[هماليه]] |- | سونا ۽ اُتّرا | [[سُوورن ڀومي]] |} روايت موجب اشوڪ جي حڪومت جي اوڻيهين سال ۾ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] سري لنڪا وئي، جتي هن ٻڌ راهبن جي عورتن واري جماعت قائم ڪئي ۽ ساڻس گڏ مقدس [[بودهي وڻ]] جي هڪ شاخ پڻ کڻي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Strong|1995|p=144}} اشوڪ جي پنهنجن فرمانن ۾ به انهن مشنن جو سڌو سنئون بيان موجود ناهي. البت سندس حڪومت جي اوڻيهين سال بابت فقط ايترو ذڪر ملي ٿو ته هن [[خالاتيڪا غار]] تپسوين کي برساتي موسم ۾ رهائش لاءِ عطا ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} سندس ٿنڀن وارن فرمانن مان معلوم ٿئي ٿو ته ايندڙ سال هن [[لمبني]] (گوتم ٻڌ جي جنم ڀومي) ۽ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي زيارت ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''پٿريلي فرمان نمبر 13'' ۾ اشوڪ دعويٰ ڪري ٿو ته هن پنج بادشاهن ۽ ٻين ڪيترن ملڪن ڏانهن پيغام موڪلي ''ڌرم جي فتح'' حاصل ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته ڇا اهي سفارتون ئي اهي ٻڌ مشنون هيون جن جو ذڪر ٻڌ تاريخن ۾ ملي ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} ڪجهه ماهر، جهڙوڪ [[ايتين لاموٽ]]، سمجهن ٿا ته فرمانن ۾ ذڪر ٿيل ''ڌرم'' جا مبلغ لازمي طور ٻڌ ڀڪشو نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جو ''ڌرم'' ۽ ''ٻڌ مت'' مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا.{{sfn|Gombrich|1995|pp=10–11}} ٻيا ماهر، جهڙوڪ [[ايرخ فرائووالنر]] ۽ [[رچرڊ گومبرچ]]، انهن مشنن کي تاريخي حقيقت سمجهن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=11}} آثار قديمه مان به ڪجهه ثبوت ملن ٿا. ''وِنَي نِدان'' ۾ ذڪر ٿيل پنجن ڀڪشوئن مان ٽن جا نالا [[ڀلسا]] (ويجهو [[وديشا]]) مان مليل تبرڪن جي صندوقن تي لکيل مليا آهن، جيڪي ٻي صدي ق.م جي شروعاتي دور سان تعلق رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} ڪيترن مؤرخن جو خيال آهي ته ٻڌ مت جي وڏي مذهب طور اڀرڻ ۾ اشوڪ جي سرپرستي اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Thapar|1995|p=32}} بهرحال، آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اتر اولهه هندستان ۽ ڏکڻ هندستان ۾ ٻڌ مت جي واڌ ويجهه جو وڏو سبب واپاري، زميندار، ڪاريگر ۽ واپاري جماعتون هيون، جن ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي ادارن جي مالي مدد ڪئي.{{sfn|Thapar|1995|p=36}} === ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ تشدد === پنجين صدي عيسويءَ جي ٻڌ روايت ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، اشوڪ ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ به ڪجهه موقعن تي تشدد جو سهارو ورتو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن "دوزخ واري قيدخاني" ۾ [[چنداگيريڪا]] کي آهستي آهستي اذيتون ڏئي مارائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هڪ شخص جي ڏوهه جي بدلي ۾ هن 18,000 "بدعقيدن" جي قتل جو حڪم ڏنو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن جين ڌرم وارن خلاف مهم هلائي ۽ هر "بدعقيد" جو سر آڻڻ تي انعام مقرر ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سندس پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] جو به سر قلم ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[پنڊروردهن]] ۾ هڪ غير ٻڌ شخص اهڙي تصوير ٺاهي جنهن ۾ [[گوتم ٻڌ]] کي [[جناتپتر]] (يعني [[مهاوير]]) جي پيرن تي جهڪيل ڏيکاريو ويو هو. اصطلاح ''نرگرنٿ'' ("بندشن کان آزاد") اصل ۾ جين ڌرم کان اڳ جي هڪ تپسوي جماعت لاءِ استعمال ٿيندو هو، پر بعد ۾ جين راهبن لاءِ رائج ٿي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} روايت موجب هڪ ٻڌ عقيدتمند جي شڪايت تي اشوڪ پهرين انهيءَ مصور کي گرفتار ڪرڻ جو حڪم ڏنو، پوءِ [[پنڊروردهن]] ۾ موجود سڀني [[آجيڪ]] (Ajivika) پوئلڳن کي قتل ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010">{{cite book | author=Beni Madhab Barua | title=The Ajivikas | url=https://archive.org/details/ajivikas00barurich | access-date=30 October 2012 | date=5 May 2010 | publisher=General Books | isbn=978-1-152-74433-2 | pages=[https://archive.org/details/ajivikas00barurich/page/68 68]–69}}</ref> چيو وڃي ٿو ته ان حڪم جي نتيجي ۾ لڳ ڀڳ 18,000 آجيڪ ماريا ويا.{{sfn|Strong|1989|p=232}} ڪجهه وقت پوءِ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ ٻئي نرگرنٿ پوئلڳ اهڙي ئي تصوير ٺاهي. اشوڪ کيس ۽ سندس سموري خاندان کي سندن گهر ۾ زندهه ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010"/> هن وڌيڪ اعلان ڪيو ته جيڪو به ڪنهن نرگرنٿ بدعقيد جو سر کڻي ايندو، تنهن کي هڪ ''دينار'' انعام طور ڏنو ويندو. روايت موجب هڪ ڳوٺاڻي ڌنار اشوڪ جي پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] کي بدعقيد سمجهي قتل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}} جڏهن اشوڪ کي پنهنجي غلطيءَ جو احساس ٿيو ته هن اهو حڪم واپس وٺي ڇڏيو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} === تاريخي جائزو === اشوڪ طرفان مخالف مذهبي فرقن تي اهڙن ظلمن جون روايتون گهڻن مؤرخن جي نظر ۾ فرقيواراڻي تبليغ جو نتيجو آهن ۽ انهن کي تاريخي حقيقت طور قبول نٿو ڪيو وڃي.{{sfn|Strong|1995|p=149}}<ref name="Beni2010" /><ref name="Steven2010">{{cite book | author=Steven L. Danver | author-link=Steven L. Danver | title=Popular Controversies in World History: Investigating History's Intriguing Questions: Investigating History's Intriguing Questions | url=https://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | access-date=23 May 2013 | date=22 December 2010 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-59884-078-0 | page=99 | archive-date=3 January 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140103043618/http://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | url-status=live }}</ref><ref name="LePhuoc2010">{{cite book | author=Le Phuoc | title=Buddhist Architecture | url=https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | access-date=23 May 2013 | date=March 2010 | publisher=Grafikol | isbn=978-0-9844043-0-8 | page=32 | archive-date=31 December 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131231233840/http://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | url-status=live }}</ref> ان کان علاوه، اهڙيون ڪهاڻيون جين متنن جهڙوڪ ''[[پريشِشٽ پروان]]'' ۽ ''[[ٿيراولي]]'' ۾ موجود ناهن، جيتوڻيڪ اهي اشوڪ جو ذڪر ڪن ٿا.{{cite book | title=Parishtaparvan | url=https://archive.org/details/jtfs_sthaviravalicaritaorparisishtaparva-of-hemchandra-hermanjacobi-1932-bibliotheca-/page/LXXXI/mode/2up}}</ref><ref>{{cite book | title=Journal Of Indian Asiatic Society | date=1872 | url=https://books.google.com/books?id=yajAG0tbZ9cC&q=As%E2%80%99oka | page=154 }}</ref> انهيءَ ڪري جديد محققن جو وڏو حصو انهن واقعن کي مذهبي مقابلي جي نتيجي ۾ بعد ۾ شامل ڪيل افسانوي روايتون سمجهي ٿو، نه ڪي اشوڪ جي دور جا تصديق ٿيل تاريخي واقعا. == آخري سال == اشوڪ جي حڪومت جي آخري سالن بابت معلومات محدود آهي. ٻڌ روايتن ۾ بيان آهي ته هن وڏي مقدار ۾ دولت سنگهه ۽ مذهبي ادارن تي خرچ ڪئي، جنهن سبب خزاني تي بار پيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=59–61}} ڪجهه روايتن مطابق سندس پوٽي [[سمپريتي]] ۽ ٻين جانشينن جي دور ۾ موريا سلطنت آهستي آهستي ڪمزور ٿيڻ لڳي.{{sfn|Thapar|1961|pp=61–63}} اشوڪ جي وفات غالباً 232 ق.م ڌاري ٿي. سندس وفات کان پوءِ موريا سلطنت ڪجهه ڏهاڪن تائين قائم رهي، پر آخرڪار ٽڪرن ۾ ورهائجي وئي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=38–39}} == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] i8gzqncbscug06p3ubi7f2hzib6dlrz 388243 388242 2026-06-23T22:44:57Z Intisar Ali 8681 388243 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == وڌيڪ تعارف== اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اشوڪا</ref> ==پيدائش== اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]]، [[اينٽيگونس ٻيون گوناتاس]]، [[مئگاس آف سائرين]]، ۽ سڪندر (يا ته [[ايپائرس جو سڪندر ٻيون|ايپائرس]] وارو يا [[ڪرنتھ جو سڪندر]])۔{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي ({{circa|304 BCE}})۔{{sfn|Lahiri|2015|p=24}} هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} == نسب == اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Lahiri|2015|p=26}} ٻين ماخذن، جهڙوڪ [[پراڻ]] ۽ ''[[مهاونس]]'' موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه [[بندوسار]] هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[چندرگپت موريا]] هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه [[بمبسار]] سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: [[اجاتشتر]] → [[اُدايين]] → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → [[پرسينجت]] → [[نندا سلطنت|نندا]]۔{{sfn|Strong|1989|p=204}} سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو [[تاراناٿ]]، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Thapar|1961|p=9}} اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[اشوڪ جي ماءُ]] چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.{{sfn|Strong|1989|pp=204–205}} ''اشوڪاوادان'' ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،{{sfn|Lahiri|2015|p=323|ps=:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."}} پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.{{sfn|Lahiri|2015|p=31}} مثال طور: * ''اشوڪاوادان مالا'' ۾ سندس نالو '''سُڀدرانگي''' ڏنو ويو آهي۔{{sfn|Guruge|1993|p=19}}{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''وامسٿاپڪاسني'' يا ''مهاونس ٽيڪا''، جيڪا ''مهاونس'' تي هڪ شرح آهي، کيس '''ڌرم''' (پالي ۾ ''ڌمّ'') سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا [[ڪشتريه]] خاندان سان واسطو رکندي هئي۔{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''[[ديوياوادان]]'' جي هڪ روايت ۾ کيس '''جنپد ڪلياني''' سڏيو ويو آهي۔{{sfn|Singh|2008|p=332}} عالم [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]] موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.{{sfn|Guruge|1993|p=19}} ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[ايپين]] موجب، [[چندرگپت موريا]] يوناني حڪمران [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=20}} == شهزادي جي حيثيت ۾ == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 500 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Mauryan ruins of pillared hall at Kumrahar site of Pataliputra ASIEC 1912-13.jpg | caption1 = [[پاٽلي پتر]] جي ڪمراهار ماڳ تي ستونن واري هال جا آثار | image2 = Pataliputra_capital_(volume).jpg | caption2 = [[پاٽلي پتر]] جو ستون-سِر، چوٿين–ٽين صدي ق.م | footer = امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] شهر ۾ ڄائو هو. ان دور جي شهر جا آثار جديد [[پاٽنا]] جي مرڪزي علائقن ۾ کوٽائين ذريعي مليا آهن. | footer_align = center }} اشوڪ جون پنهنجون لکتون سندس ابتدائي زندگي بابت ڪا معلومات فراهم نٿيون ڪن، ۽ هن موضوع بابت گهڻي ڄاڻ انهن روايتن مان ملي ٿي جيڪي سندس وفات کان سوين سال پوءِ لکيون ويون.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}} جيتوڻيڪ انهن روايتن ۾ اشوڪ جي اڳين جنمن جهڙيون ظاهر طور افسانوي ڳالهيون شامل آهن، پر انهن ۾ اشوڪ جي دور بابت ڪجهه اهڙي معلومات پڻ موجود آهي جيڪا تاريخي طور ممڪن نظر اچي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}}{{sfn|Singh|2008|p=332}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، جڏهن اشوڪ نوجوان هو ته سندس پيءُ بندوسار سندس کُردري ۽ غير دلڪش صورت سبب کيس پسند نه ڪندو هو. هڪ ڏينهن بندوسار تپسوي پنگل واتساجيو کي چيو ته هو طئي ڪري ته سندس پٽن مان ڪير سندس جانشين ٿيڻ جي لائق آهي. تپسوي جي صلاح تي سڀني شهزادن کي "سونهري محل جي باغ" ۾ گڏ ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو. اشوڪ وڃڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خبر هئي ته سندس پيءُ کيس پسند نٿو ڪري، پر سندس ماءُ کيس وڃڻ تي آماده ڪيو. جڏهن وزير [[رادھاگپت]] ڏٺو ته اشوڪ گاديءَ واري شهر مان باغ ڏانهن روانو ٿي رهيو آهي، تڏهن هن شهزادي کي سفر لاءِ شاهي هاٿي مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Strong|1989|p=206}} باغ ۾ پنگل واتساجيو شهزادن جو جائزو ورتو ۽ سمجهي ويو ته ايندڙ شهنشاهه اشوڪ هوندو. پر بندوسار کي ناراض ڪرڻ کان بچڻ لاءِ هن جانشين جو نالو ظاهر نه ڪيو. ان جي بدران هن چيو ته جنهن وٽ بهترين سواري، بهترين ويهڻ جي جاءِ، بهترين پيئڻ، بهترين ٿانوَ ۽ بهترين کاڌو هوندو، اهو ئي ايندڙ بادشاهه ٿيندو. هر ڀيري اشوڪ دعويٰ ڪئي ته اهي شرطون هن وٽ موجود آهن. بعد ۾ تپسوي اشوڪ جي ماءُ کي ٻڌايو ته سندس پٽ ايندڙ شهنشاهه ٿيندو، ۽ سندس صلاح تي بندوسار جي غضب کان بچڻ لاءِ سلطنت ڇڏي هليو ويو.{{sfn|Strong|1989|p=207}} جيتوڻيڪ روايتون ٻڌائين ٿيون ته بندوسار اشوڪ جي ظاهر سبب کيس پسند نه ڪندو هو، پر اهي ساڳيون روايتون اهو به ٻڌائين ٿيون ته هن اشوڪ کي اهم ذميواريون ڏنيون، جهڙوڪ [[تڪششيلا]] جي بغاوت کي ختم ڪرڻ (اتر هندستاني روايت موجب) ۽ [[اجين]] جي حڪومت هلائڻ (سري لنڪائي روايت موجب).{{sfn|Thapar|1961|p=21}} اهو ظاهر ڪري ٿو ته بندوسار شهزادي جي ٻين صلاحيتن کان متاثر هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته هن اشوڪ کي گاديءَ واري شهر کان پري علائقن ۾ ان ڪري موڪليو ته جيئن هو شاهي درٻار کان پري رهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=65}} === تڪششيلا ۾ بغاوت === [[File:Aramaic_inscription_at_Taxila_Museum.jpg|thumb|upright=0.6|[[ٽيڪسلا جي آرامي لکت]]، جنهن ۾ ممڪن طور اشوڪ جو ذڪر موجود آهي.]] ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار شهزادي اشوڪ کي [[تڪششيلا]] شهر ۾ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ موڪليو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} (موجوده [[پاڪستان]] ۾ [[ڀير ماڙو]]).{{sfn|Lahiri|2015|p=66}} هي واقعو سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهي؛ ان جي بدران اتي بيان آهي ته بندوسار اشوڪ کي [[اجين]] جو گورنر مقرر ڪيو. ٻن ٻين ٻڌ ڌرمي متنن، ''اشوڪ سوتر'' ۽ ''ڪنال سوتر''، مطابق بندوسار اشوڪ کي [[گنڌارا]] جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو هو، جتي تڪششيلا واقع هئي، نه اجين.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} ''اشوڪاوادان'' موجب بندوسار اشوڪ کي چار حصن تي مشتمل لشڪر (گهوڙيسوار، [[جنگي هاٿي]]، [[رتھ]] ۽ پيادل فوج) ڏنو، پر هٿيار مهيا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اشوڪ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي شهنشاهه ٿيڻ جي لائق آهي ته هٿيار پاڻ ظاهر ٿي ويندا. پوءِ ديوتائون زمين مان نڪري آيون ۽ فوج کي هٿيار فراهم ڪيا.{{sfn|Strong|1989|p=208}} جڏهن اشوڪ تڪششيلا پهتو ته شهرين سندس آجيان ڪئي ۽ ٻڌايو ته سندن بغاوت فقط ظالم وزيرن خلاف هئي، بادشاهه خلاف نه. ڪجهه عرصي بعد [[خاصا]] علائقي ۾ به سندس آجيان ڪئي وئي، ۽ ديوتائن اعلان ڪيو ته هو سڄي ڌرتيءَ تي حڪومت ڪندو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} تڪششيلا هڪ مالدار ۽ سياسي لحاظ کان اهم شهر هو. تاريخي ثبوت ڏيکارين ٿا ته اشوڪ جي دور تائين اهو ''[[اترپٿ]]'' واپاري رستي وسيلي [[پاٽلي پتر]] سان ڳنڍيل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=70}} بهرحال، موجود همعصر ماخذن مان ڪو به تڪششيلا جي بغاوت جو ذڪر نٿو ڪري، ۽ اشوڪ جي ڪنهن به لکت مان اهو ظاهر نٿو ٿئي ته هن ڪڏهن شهر جو دورو ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=66-67}} تنهن هوندي به، اشوڪ جي تڪششيلا سان لاڳاپي جي روايت کي [[سرڪپ]] مان مليل هڪ آرامي لکت جزوي طور تقويت ڏئي ٿي. ان لکت ۾ هڪ نالو "prydr" اکرن سان شروع ٿئي ٿو، جنهن کي گهڻا عالم "پريادرشي" طور بحال ڪن ٿا، جيڪو اشوڪ جو لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} تڪششيلا ڀرسان موجود [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] جو نالو به اشوڪ سان لاڳاپي جو هڪ ممڪن ثبوت سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ "ڌرماراجا" مان مراد اشوڪ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=68}} ديوتائن طرفان هٿيار مهيا ڪرڻ وارو قصو شايد اشوڪ کي نيم الاهي حيثيت ڏيڻ لاءِ بيان ڪيو ويو هجي، يا اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته بندوسار، جيڪو اشوڪ کي پسند نه ڪندو هو، سندس ناڪامي چاهيندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=67}} === اجين جو نائب بادشاهه === ''[[مهاونس]]'' موجب، بندوسار اشوڪ کي [[اونتيراستر]] (موجوده [[اجين ضلعو]]) جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هي علائقو مرڪزي هندستان جو هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري صوبو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=89–90}} هي روايت مرڪزي هندستان مان دريافت ٿيل [[سارو مارو]] لکت سان پڻ تقويت حاصل ڪري ٿي، جنهن ۾ بيان آهي ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ انهيءَ هنڌ جو دورو ڪيو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=350–351}} اشوڪ جي پنهنجي [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان#پهريون جدا اهم پٿريلو فرمان|پٿريلي فرمان]] مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ اجين ۾ هڪ شهزادو نائب بادشاهه موجود هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} اهو به هن روايت جي حمايت ڪري ٿو ته اشوڪ پاڻ اجين جو نائب بادشاهه رهيو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=98}} {{multiple image | perrow=2 | total_width=400 | caption_align=center | align=right | direction=horizontal | image1=Saru_Maru_stupa.jpg | image2=Panguraria Top View Closeup detail.jpg | footer=[[سارو مارو]] يادگاري لکت مان لڳي ٿو ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ اجين واري علائقي ۾ موجود هو: "''پريادسي'' خوشگوار سير لاءِ هن هنڌ آيو جڏهن هو اڃا شهزادو هو..." }} اشوڪ جي دور ۾ [[پاٽلي پتر]] ۽ [[اجين]] ڪيترن ئي رستن ذريعي ڳنڍيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته اجين ڏانهن ويندي سندس قافلو روپناٿ ۾ ترسيو هجي، جتي بعد ۾ سندس لکت ملي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=94–95}} سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ اجين ويندي [[وديشا]] پهتو، جتي هو هڪ خوبصورت عورت جي عشق ۾ مبتلا ٿيو. ''ديپاونس'' ۽ ''مهاونس'' موجب اها عورت [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] هئي، جيڪا هڪ واپاري جي ڌيءَ هئي. ''مهابودهي ونس'' مطابق هوءَ "وديشا مها ديوي" هئي ۽ [[شاڪيه]] خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان [[گوتم ٻڌ]] پڻ هو. ممڪن آهي ته ٻڌ ڌرمي تاريخ نويسن اشوڪ جي خاندان کي ٻڌ سان ڳنڍڻ لاءِ هي شاڪيه تعلق بيان ڪيو هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} ٻڌ ڌرمي متنن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ديوي بعد ۾ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو، پر انهن ۾ سندس قبولِ اسلام... (يعني قبولِ ٻڌ ڌرم) جو ڪو تفصيلي بيان موجود ناهي. انهيءَ ڪري ممڪن آهي ته جڏهن هن اشوڪ سان ملاقات ڪئي، تڏهن به هوءَ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ''مهاونس'' موجب، اجين ۾ ديوي اشوڪ جي پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] کي جنم ڏنو، ۽ ٻن سالن بعد هڪ ڌيءَ [[سنگهمتا]] پيدا ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=97}} ''مهاونس'' موجب مهندا کي اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، ڀڪشو بڻايو ويو. انهيءَ حساب سان مهندا اشوڪ جي تخت نشيني وقت چوڏهن ورهين جو هو. جيڪڏهن مهندا ان وقت ڄائو جڏهن اشوڪ فقط ويهن ورهين جو هو، ته پوءِ اشوڪ تقريباً 34 ورهين جي عمر ۾ تخت تي ويٺو هوندو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ڪيترائي سال نائب بادشاهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون.{{sfn|Thapar|1961|pp=24–25}} == تخت نشيني == روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اشوڪ [[يووراج|ولي عهد]] نه هو، ۽ سندس تخت نشيني تڪراري هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=25}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار جي وڏي پٽ [[سوسيما]] هڪ ڏينهن مذاق ۾ هڪ گنجي وزير جي مٿي تي چماٽ هنئي. وزير کي خوف ٿيو ته جيڪڏهن سوسيما بادشاهه بڻيو ته شايد هڪ ڏينهن تلوار سان به ساڻس اهڙي ئي مذاق ڪري. تنهن ڪري هن پنج سئو وزيرن کي اشوڪ جي حمايت لاءِ آماده ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته اشوڪ هڪ ''[[چڪروَرتي]]'' (ساري دنيا تي حڪومت ڪندڙ حڪمران) بڻجندو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ڪجهه عرصي بعد [[تڪششيلا]] ۾ ٻيهر بغاوت ٿي. بندوسار سوسيما کي بغاوت دٻائڻ لاءِ موڪليو. ٿوري ئي وقت کان پوءِ بندوسار سخت بيمار ٿي پيو ۽ سندس موت جو امڪان پيدا ٿيو. ان وقت سوسيما اڃا تڪششيلا ۾ هو ۽ بغاوت مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو هو. بندوسار کيس گاديءَ واري شهر واپس گهرائي ورتو ۽ اشوڪ کي حڪم ڏنو ته هو تڪششيلا ڏانهن روانو ٿئي.{{sfn|Strong|1989|p=209}} پر وزيرن بندوسار کي ٻڌايو ته اشوڪ بيمار آهي ۽ صلاح ڏني ته سوسيما جي واپسي تائين اشوڪ کي عارضي طور تخت تي ويهاريو وڃي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} جڏهن بندوسار انڪار ڪيو، تڏهن اشوڪ اعلان ڪيو ته جيڪڏهن تخت واقعي سندس قسمت ۾ آهي ته ديوتائون کيس ايندڙ شهنشاهه طور تاج پارائينديون. ساڳئي لمحي ديوتائن ائين ڪيو، بندوسار وفات ڪري ويو، ۽ اشوڪ جي حڪمراني سڄي دنيا تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ زمين جي مٿان موجود [[يڪشا]]ن جو علائقو ۽ زمين جي هيٺان موجود [[ناگ]]ن جو علائقو پڻ شامل هو.{{sfn|Strong|1989|p=209}} جڏهن سوسيما گاديءَ واري شهر واپس آيو ته اشوڪ جي نئين وزيراعظم [[رادھاگپت]] کيس ڪوئلن سان ڀريل هڪ کڏ ۾ ڦاسائي ڇڏيو. سوسيما دردناڪ موت مري ويو، جڏهن ته سندس سپهه سالار ڀدرايڌ بُدھ ڌرم جو ڀڪشو بڻجي ويو.{{sfn|Strong|1989|p=210}} [[File:Sarnath_Ashoka_Lions_with_Dharma_Wheel.jpg|thumb|[[سارناتھ]] ۾ [[اشوڪ جو شير-ستون]]، جنهن ۾ چار [[ايشيائي شير]] هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن. اهي [[ٻڌ ڌرم]] جي [[چار عظيم سچايون|چار عظيم سچائين]] ۽ اخلاقي قانون جي ڦيٿي ([[ڌرم چڪر]]) جي علامت آهن.{{sfn|Allen|2012|p=331}}]] ''[[مهاونس]]'' موجب، جڏهن بندوسار بيمار ٿيو ته اشوڪ [[اجين]] مان [[پاٽلي پتر]] واپس آيو ۽ گاديءَ واري شهر تي قبضو ڪري ورتو. پيءُ جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي وڏي ڀاءُ کي قتل ڪيو ۽ تخت تي ويٺو.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ساڳئي متن موجب، اشوڪ پنهنجي سوتيلي ڀائرن مان نويَنوي (99) ڄڻن کي قتل ڪيو، جن ۾ سُمانا پڻ شامل هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} ''[[ديپاونس]]'' موجب، هن هڪ سئو ڀائرن کي قتل ڪيو ۽ چار سال بعد تاجپوشي ڪرائي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ''ونسٿاپڪاسني'' وڌيڪ ٻڌائي ٿو ته هڪ [[آجيَوڪ]] تپسوي اشوڪ جي ماءُ جي خواب جي تعبير ڪندي اڳواٽ هن خونريزي جي پيشنگوئي ڪئي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} انهن روايتن موجب اشوڪ جو سڳو ڀاءُ [[تِسا]] ئي بچي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} ٻين ذريعن ۾ بچيل ڀاءُ جا نالا [[ويتاشوڪ]]، وگتاشوڪ، سودت (''So-ta-to'') يا سوگتر (''Siu-ka-tu-lu'') بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} 99 ۽ 100 جهڙا انگ واضح طور مبالغو آهن ۽ شايد صرف اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن ته اشوڪ پنهنجي ڪيترن ئي ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} [[تاراناٿ]] موجب اشوڪ پنهنجي اڳوڻي حڪمران جو ناجائز پٽ هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڇهه جائز شهزادن کي قتل ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ممڪن آهي ته اشوڪ اصل جانشين نه هجي ۽ هن تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ ڀائر قتل ڪيا هجن. بهرحال، ٻڌ ڌرمي ماخذن شايد هن واقعي کي وڌائي پيش ڪيو ته جيئن ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ اشوڪ کي ظالم ۽ بي رحم حڪمران طور ڏيکاري سگهجي. اشوڪ جي پنجين پٿريلي فرمان ۾ انهن عملدارن جو ذڪر آهي جن جي ذميواري سندس ڀائرن، ڀينرن ۽ ٻين مائٽن جي خاندانن جي ڀلائي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تخت نشيني کان پوءِ به سندس هڪ کان وڌيڪ ڀائر زندهه هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} تنهن هوندي به ڪجهه مؤرخ هن راءِ سان متفق ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فرمان ۾ صرف ڀائرن جي ''خاندانن'' جو ذڪر آهي، خود ڀائرن جو نه.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} === تخت نشيني جي تاريخ === سري لنڪائي متنن ''[[مهاونس]]'' ۽ ''[[ديپاونس]]'' موجب اشوڪ [[گوتم ٻڌ]] جي وفات کان 218 سال پوءِ تخت تي ويٺو ۽ 37 سال حڪومت ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|pp=13–14}} ٻڌ جي وفات جي صحيح تاريخ پاڻ به تڪراري آهي،{{sfn|Thapar|1961|p=14}} جڏهن⁠تہ اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ ٻڌ جي وفات کان صرف هڪ سئو سال پوءِ حڪومت ڪئي، جنهن ڪري تاريخ بابت وڌيڪ اختلاف پيدا ٿيا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست مڃجي ۽ ٻڌ جي وفات 483 ق.م ۾ ٿي هجي، جيئن ڪيترن ئي عالمن تجويز ڪيو آهي، ته اشوڪ جي تخت نشيني 265 ق.م ۾ ٿيڻ گهرجي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} [[پراڻ]]ن موجب اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] 25 سال حڪومت ڪئي، جڏهن⁠تہ سري لنڪائي روايت 28 سال ٻڌائي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} جيڪڏهن پراڻن جو بيان صحيح هجي ته اشوڪ جي تخت نشيني کي ٽي سال اڳ، يعني 268 ق.م تي تاريخ بندي ڪري سگهجي ٿي. ٻئي طرف، جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست هجي پر ٻڌ جي وفات 486 ق.م مڃجي، جيڪا ''ڪينٽونيز ڊاٽڊ رڪارڊ'' سان حمايت حاصل ڪري ٿي، ته پوءِ به اشوڪ جي تخت نشيني 268 ق.م جي لڳ ڀڳ بيهندي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} ''مهاونس'' بيان ڪري ٿو ته اشوڪ بادشاهه ٿيڻ کان چار سال پوءِ رسمي تاجپوشي ڪرائي. هن وچ واري عرصي کي ائين سمجهي سگهجي ٿو ته انهن چئن سالن دوران هن بندوسار جي ٻين پٽن خلاف جانشيني جي جنگ وڙهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ هڪ قصو موجود آهي جنهن موجب اشوڪ جو وزير [[يشس]] پنهنجي هٿ سان سج کي لڪائي ڇڏيو. پروفيسر پي. ايڇ. ايل. ايگرمونٽ جو خيال هو ته هي قصو 4 مئي 249 ق.م تي اتر هندستان ۾ نظر آيل جزوي سج گرهڻ ڏانهن اشارو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=12–13}} ''اشوڪاوادان'' موجب، هن سج گرهڻ کان ڪجهه عرصي بعد اشوڪ مختلف ٻڌ ڌرمي مقدس ماڳن جي ياترا تي نڪتو. اشوڪ جي [[لومبني]] واري ستوني فرمان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي 21هين سال ۾ لومبني جو دورو ڪيو. جيڪڏهن اهو دورو ساڳئي ياترا جو حصو هجي، ۽ لومبني جو دورو سج گرهڻ کان هڪ يا ٻن سالن اندر ٿيو هجي، ته پوءِ 268–269 ق.م واري تخت نشيني جي تاريخ وڌيڪ امڪاني لڳي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}}{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} بهرحال، هي نظريو سڀني عالمن پاران قبول ٿيل ناهي. مثال طور [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي خيال ۾ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ڪيل واقعو تاريخي وقت بندي سان لاڳاپيل ئي ناهي، ۽ ايگرمونٽ جي تشريح ان روايت جي ادبي ۽ مذهبي پس منظر کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان اڳ واري حڪومت == سري لنڪائي ۽ اتر هندستاني ٻنهي روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ سخت ۽ پرتشدد شخص هو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} [[تاراناٿ]] پڻ لکي ٿو ته شروعات ۾ اشوڪ کي ''ڪاماشوڪ'' سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪيترائي سال عيش ۽ عشرت ۽ دنياوي خواهشن (''[[ڪاما]]'') ۾ گذاريا. ان کان پوءِ کيس ''چنڊاشوڪ'' (يعني ”ظالم اشوڪ“) چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪجهه سال برن ڪمن ۾ صرف ڪيا. آخرڪار ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ هو ''ڌرماشوڪ'' (يعني ”نيڪ اشوڪ“) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ کيس ''چنڊاشوڪ'' سڏي ٿو ۽ سندس ڪيترن ئي ظالماڻن عملن جو ذڪر ڪري ٿو:{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * جيڪي وزير سندس تخت نشيني ۾ مددگار ثابت ٿيا هئا، سي حڪومت سنڀالڻ کان پوءِ ساڻس بي ادبي سان پيش اچڻ لڳا. سندن وفاداري آزمائڻ لاءِ اشوڪ کين هڪ غيرمعمولي حڪم ڏنو ته سڀ گلن ۽ ميون وارا وڻ ڪٽي ڇڏين. جڏهن وزيرن اهو حڪم نه مڃيو ته اشوڪ ذاتي طور پنج سئو وزيرن جا سر قلم ڪرائي ڇڏيا.{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * هڪ ڏينهن باغ ۾ سير دوران اشوڪ ۽ سندس حرم جون عورتون هڪ سهڻي [[اشوڪ وڻ]] وٽان گذريون. ان منظر اشوڪ ۾ محبت جا جذبا جاڳايا، پر عورتون سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي سبب ساڻس قربت اختيار ڪرڻ ۾ دلچسپي نه رکيون. ڪجهه وقت پوءِ جڏهن اشوڪ سمهي پيو ته ناراض عورتن سندس نالي واري اشوڪ وڻ جا گل ۽ ٽاريون ڪٽي ڇڏيون. جاڳڻ کان پوءِ اشوڪ سزا طور پنهنجي پنج سئو حرم وارين عورتن کي جيئرو ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * اهڙين قتل عام وارين ڪاررواين سبب وزيراعظم [[رادھاگپت]] پريشان ٿي ويو. هن صلاح ڏني ته مستقبل جي اجتماعي قتلن لاءِ هڪ جلاد مقرر ڪيو وڃي ته جيئن بادشاهه پاڻ اهڙن ڪمن ۾ سڌو سنئون ملوث نه رهي. ان مقصد لاءِ مگڌ جي هڪ ڳوٺ جو نوجوان [[گريڪا]] مقرر ڪيو ويو، جيڪو فخر سان چوندو هو ته هو سڄي [[جمبوديپ]] جي ماڻهن کي قتل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * گريڪا بعد ۾ ''چنڊاگريڪا'' (”ظالم گريڪا“) جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس خواهش تي اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ قيد خانو تعمير ڪرايو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} هي قيد خانو ''اشوڪ جو دوزخ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ٻاهران ڏسڻ ۾ اهو خوشنما ۽ دلڪش هو، پر اندر چنڊاگريڪا قيدين تي انتهائي بي رحماڻا تشدد ڪندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=106–107}} پنجين صديءَ جي چيني سياح [[فا شيان]] لکي ٿو ته اشوڪ ذاتي طور دوزخ جو دورو ڪيو ته جيئن اتي استعمال ٿيندڙ تشدد جا طريقا سکڻ بعد انهن جهڙا طريقا ايجاد ڪري سگهي. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوان زانگ]] دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اهڙو ستون ڏٺو هو جيڪو اشوڪ جي ”دوزخ“ واري هنڌ جي نشاندهي ڪندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[مهاونس]]'' پڻ مختصر طور اشوڪ جي سخت مزاجي جو ذڪر ڪري ٿو. ان موجب، اشوڪ کي شروعاتي دور ۾ سندس برن ڪمن سبب ''چنڊاشوڪ'' چيو ويندو هو، پر ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نيڪ عملن جي ڪري کيس ''ڌرماشوڪ'' سڏيو ويو.{{sfn|Lahiri|2015|p=107}} بهرحال، اتر هندستاني روايت جي ابتڙ، سري لنڪائي متن اشوڪ جي مخصوص ظالماڻن عملن جو ذڪر نٿا ڪن، سواءِ ان دعويٰ جي ته هن پنهنجي 99 ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ ظالم ۽ خونخوار شخص طور پيش ڪرڻ واريون اهڙيون تصويرون غالباً ٻڌ ڌرمي مصنفن جي تخليق آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} انهن جو مقصد اهو ڏيکارڻ هو ته ٻڌ ڌرم اشوڪ جي زندگيءَ ۾ هڪ معجزاتي تبديلي آندي.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} هن تبديلي کي وڌيڪ ڊرامائي ۽ اثرائتو بنائڻ لاءِ اهڙين روايتن ۾ اشوڪ جي اڳوڻي ظلم ۽ بعد واري مذهبي نيڪي ٻنهي کي مبالغي سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Charles1962">{{cite book | author=Charles Drekmeier | title=Kingship and Community in Early India | url=https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek | url-access=registration | access-date=30 October 2012 | year=1962 | publisher=Stanford University Press | lccn=62-9565 | pages=[https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek/page/173 173] }}</ref> == ڪلنگا جي جنگ ۽ ٻڌ ڌرم ۾ تبديلي == {{Main|ڪلنگا جي جنگ}} [[File:Kanaganahalli inscribed panel portraying Asoka (perspective).jpg|thumb|[[ڪناگن هلي]] مان مليل نقش ٿيل پينل، جنهن ۾ اشوڪ ۽ سندس راڻيون ڏيکاريل آهن. [[برهمي لپي]] ۾ "راجا اشوڪ" لکيل آهي، پهرين کان ٽئين صدي عيسوي.<ref>{{cite book |title=Indian Archaeology 1997–98 |publisher=ASI |page=Plate 72 |url=http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |access-date=22 January 2020 |archive-date=22 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122082556/http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |url-status=live }}</ref>]] اشوڪ جي لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي اٺين سال [[ڪلنگا]] واري علائقي کي فتح ڪيو. جنگ دوران ٿيل وڏي تباهي ۽ خونريزي سبب هن کي تشدد تي پڇتاءُ ٿيو، ۽ ايندڙ سالن ۾ هو آهستي آهستي ٻڌ ڌرم ڏانهن مائل ٿيو.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} [[اشوڪ جي فرمانن]] مان پٿريلي فرمان نمبر 13 بادشاهه جي گهري افسوس جو اظهار ڪري ٿو: {{Blockquote |text=ڪلنگا جي فتح کان پوءِ، سندس مقدس عظمت واري بادشاهه ۾ ڌرم جي حفاظت، ڌرم سان محبت ۽ ڌرم جي تبليغ جو وڏو جذبو پيدا ٿيو. ڪلنگا جي فتح تي سندس دل ۾ گهرو افسوس پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن اڳ ۾ آزاد ملڪ جي فتح دوران ماڻهن جو قتل، موت ۽ قيد ٿيڻ لازمي هوندو آهي. اها ڳالهه سندس مقدس عظمت لاءِ وڏي ڏک ۽ پشيماني جو سبب بڻجي. |source=<ref name="Wikisource Smith">{{cite Wikisource |wslink=Asoka - the Buddhist Emperor of India/Chapter 4 |title=Asoka: The Buddhist Emperor of India |last=Smith |first=Vincent |author-link=Vincent Arthur Smith |year=1920 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=185}}</ref> }} ٻئي طرف، سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي اٺين سال تائين اڳ ئي هڪ پڪو ٻڌ ڌرمي هو. ان روايت مطابق هو چوٿين سال ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيو ۽ پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ 84,000 وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائون ڪلنگا جي مهم جو ذڪر ئي نٿيون ڪن.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} سري لنڪائي روايت جي بنياد تي ڪجهه محقق، جهڙوڪ ايگرمونٽ، سمجهن ٿا ته اشوڪ ڪلنگا جي جنگ کان ''اڳ'' ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} هن نظريي جي مخالفت ڪندڙ چون ٿا ته جيڪڏهن اشوڪ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هو ته پوءِ هن اهڙي خونريز جنگ ڇو وڙهي؟ ايگرمونٽ ان جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته اشوڪ شايد "[[وچولي واٽ]]" جي پنهنجي تشريح رکندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=33}} پراڻن ليکڪن مان ڪجهه جو خيال هو ته اشوڪ جنگ کان پوءِ اوچتو ۽ ڊرامائي انداز ۾ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب ڪلنگا جي الحاق کان پوءِ هو ڌرم ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿيو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن اشوڪ جنگ کان پوءِ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو، تڏهن به لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اها تبديلي اوچتو نه پر تدريجي عمل هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} پنهنجي حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل هڪ ننڍڙي پٿريلي فرمان ۾ اشوڪ لکي ٿو ته هو ٻن اڍائي سالن کان وڌيڪ عرصي کان ''[[اُپاسڪ]]'' (عام ٻڌ ڌرمي پيروڪار) هو، پر شروعاتي عرصي ۾ گهڻي اڳڀرائي نه ڪري سگهيو. آخري هڪ سال دوران هو سنگهه جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ ٻڌ ڌرم جو وڌيڪ سرگرم پيروڪار بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} === ڪلنگا جي جنگ === اشوڪ جي وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب، هن تخت نشيني کان اٺ سال پوءِ ڪلنگا فتح ڪيو. فرمان موجب: * جنگ دوران 100,000 ماڻهو ۽ جانور مارجي ويا. * ان کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. * 150,000 ماڻهو ۽ جانور قيدي بڻائي کڻي ويا ويا. اشوڪ لکي ٿو ته انهن مصيبتن تي پڇتاءُ ئي کيس ڌرم جي عمل ۽ تبليغ ڏانهن وٺي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هو اعلان ڪري ٿو ته هاڻي ڪنهن ملڪ جي فتح دوران ٿيندڙ قتل، موت ۽ جلاوطني کيس انتهائي دردناڪ ۽ افسوسناڪ لڳي ٿي. خاص طور تي مذهبي ماڻهن ۽ گهريلو زندگي گذاريندڙ ماڻهن جي تڪليف کيس وڌيڪ ڏکوئيندڙ محسوس ٿئي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هي فرمان [[ايراگوڊي]]، [[گرنار]]، [[ڪالسي]]، [[مانسهره]]، [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[قنڌار]] سميت ڪيترن هنڌن تي مليو آهي.{{sfn|Guruge|1995|p=37}} پر حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته ڪلنگا واري علائقي ۾ موجود اشوڪ جي لکتن مان فرمان 13 ۽ 14 غائب آهن. انهن جي جاءِ تي ٻه الڳ فرمان آهن، جن ۾ اشوڪ جي پشيماني جو ڪو ذڪر ناهي. ممڪن آهي ته اشوڪ ڪلنگا جي ماڻهن آڏو اهڙي اعتراف کي سياسي طور مناسب نه سمجهيو هجي.{{sfn|Thapar|1995|pp=30–31}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ بيان ڪيل جنگ جا انگ اکر ۽ نتيجا ڪنهن حد تائين مبالغو هجن، ته جيئن پري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن تي اثر پوي، جيڪي انهن دعوائن جي تصديق نٿي ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=56}} قديم ذريعا اشوڪ جي ڪنهن ٻي وڏي فوجي مهم جو ذڪر نٿا ڪن، جيتوڻيڪ سورهين صديءَ جي عالم [[تاراناٿ]] دعويٰ ڪري ٿو ته اشوڪ سڄي [[جمبوديپ]] کي فتح ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} === ٻڌ ڌرم سان پهريون رابطو === {{multiple image |perrow=1 |total_width=300 |caption_align=center |align=right |direction=horizontal |image1=Vajrasana, early 20th century.jpg |caption1='''[[وجراسڻ، بودھ گيا|وجراسڻ]]''' يا "ٻڌ جي روشن خياليءَ جو تخت"، [[مهابودھي مندر]]، [[بودھ گيا]]. اشوڪ اهو تخت ٻڌ جي روشن خياليءَ واري هنڌ جي يادگار طور تعمير ڪرايو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=300–302}}<ref>"Ashoka did build the Diamond Throne at Bodh Gaya to stand in for the Buddha and to mark the place of his enlightenment" in {{cite book |last1=Ching |first1=Francis D. K. |last2=Jarzombek |first2=Mark M. |last3=Prakash |first3=Vikramaditya |title=A Global History of Architecture |date=23 March 2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-98160-3 |page=570 |url=https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |language=en |access-date=7 March 2021 |archive-date=23 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523153935/https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |url-status=live }}</ref> |image2=Vajrasana with side panels (3rd century BCE). Bodh Gaya.jpg |caption2=وجراسڻ جا نقش نگاري وارا حصا، ٽين صدي ق.م. }} اشوڪ جي ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيڻ بابت مختلف ذريعا مختلف روايتون پيش ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} سري لنڪائي روايت موجب، اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] [[برهمڻ ڌرم]] جو پوئلڳ هو، جڏهن⁠تہ سندس ماءُ ڌرما [[آجيواڪ]] فرقو اختيار ڪيو هو.{{sfn|Guruge|1995|p=42}} ''[[سمنت پاساديڪا]]'' موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي شروعاتي ٽن سالن دوران غير ٻڌ ڌرمي فرقن جو پيروڪار رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=43}} سري لنڪائي متنن مطابق اشوڪ روزانو دان وٺندڙ برهمڻن جي روش کان مطمئن نه هو. سندس درٻارين آجيواڪ ۽ [[جيني ڌرم|نگنٿ]] استادن کي به پيش ڪيو، پر اهي به کيس متاثر نه ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} ''[[ديپاونس]]'' مطابق اشوڪ ڪيترن غير ٻڌ ڌرمي مذهبي اڳواڻن کي محل ۾ گهرايو ۽ وڏا انعام ڏنا، اميد ڪندي ته اهي سندس هڪ سوال جو جواب ڏيندا. پر ڪو به مطمئن ڪندڙ جواب نه ڏئي سگهيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هڪ ڏينهن اشوڪ [[پاٽلي پتر]] جي رستي تي هڪ نوجوان ٻڌ ڌرمي راهب [[نگروڌ]] (نياگروڌ) کي ڏٺو، جيڪو ڀڪشا لاءِ نڪتل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} نگروڌ دراصل اشوڪ جو ڀائيٽو هو، جيتوڻيڪ اشوڪ پاڻ ان حقيقت کان اڻواقف هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} هو اشوڪ جي وڏي ڀاءُ [[سُمانا]] جو وفات کان پوءِ ڄاول پٽ هو، جنهن کي اشوڪ تخت جي جنگ دوران قتل ڪرائي ڇڏيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=34}} اشوڪ نگروڌ جي پُرسڪون، بيخوف ۽ سنجيده شخصيت کان متاثر ٿيو ۽ کيس پنهنجي ڌرم بابت ٻڌائڻ لاءِ چيو. جواب ۾ نگروڌ کيس ''اپّماد'' (هوشياري، سجاڳي ۽ سنجيدگي) بابت وعظ ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هي وعظ اشوڪ تي ايترو اثرانداز ٿيو جو هن نگروڌ کي 400,000 چاندي جا سڪا ۽ روزانو اٺ حصا چانور ڏيڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ان کان پوءِ اشوڪ هڪ ٻڌ ڌرمي ''[[اُپاسڪ]]'' بڻجي ويو ۽ [[ڪڪُٽارام]] وهار وڃڻ لڳو. اتي هن جي ملاقات مشهور ٻڌ راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] سان ٿي، جنهن کان پوءِ هو ٻڌ ڌرم سان وڌيڪ وابسته ٿي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} هن ڪهاڻي جي تاريخي صداقت يقيني ناهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ممڪن آهي ته اشوڪ جي هڪ قابل استاد جي ڳولا واري هيءَ روايت ان ڳالهه جي وضاحت لاءِ بيان ڪئي وئي هجي ته هن [[جيني ڌرم]] اختيار ڇو نه ڪيو، جيڪو پڻ عدم تشدد ۽ همدردي جو درس ڏيندو هو. اها روايت ظاهر ڪري ٿي ته اشوڪ صرف ڪنهن مخصوص عقيدي جي ڳولا ۾ نه هو، بلڪه هڪ اهڙي روحاني استاد جي تلاش ۾ هو، جيڪو کيس مطمئن ڪري سگهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=108}} سري لنڪائي روايت وڌيڪ ٻڌائي ٿي ته اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ٻڌ راهب بڻيو ۽ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] ٻڌ راهبه بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''[[ديوياوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت اشوڪ جي تبديليءَ کي ٻڌ راهب [[سمُدرا]] سان منسوب ڪري ٿي، جيڪو اڳ ۾ شراوستي جو واپاري هو. هن روايت موجب سمُدرا کي اشوڪ جي مشهور "دوزخ" ۾ قيد ڪيو ويو، پر هن پنهنجي غيرمعمولي روحاني قوتن (''[[اِدّهي]]'') جي مدد سان پاڻ کي بچائي ورتو. جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هو سمُدرا وٽ پهتو ۽ سندس ڪيترن ئي معجزن کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ هن ٻڌ ڌرم قبول ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت آهي، جنهن مطابق سمُدرا واپاري جو پٽ هو ۽ جڏهن اشوڪ سان مليو تڏهن فقط 12 سالن جو هو. اهو بيان غالباً نگروڌ واري ڪهاڻي کان متاثر آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} ''آ-يو-وانگ-چوان'' مطابق هڪ ستن سالن جي ٻڌ ٻار اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ڏانهن آندو. هڪ ٻي ڪهاڻي موجب 500 [[برهمڻ]] اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ۾ دلچسپي وٺڻ سبب تنگ ڪندا هئا. پوءِ اهي معجزاتي طور [[ڀِڪشو]] بڻجي [[ڪڪُٽارام]] وهار ۾ رهڻ لڳا، جتي اشوڪ سندن ملاقات لاءِ ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} اشوڪ جي تخت نشينيءَ وقت هندستان جي مختلف علائقن ۾ ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي مرڪز اڳ ئي موجود هئا. اهو واضح ناهي ته ٻڌ سنگهه جي ڪهڙي شاخ اشوڪ تي سڀ کان وڌيڪ اثرانداز ٿي، پر سندس گاديءَ واري شهر [[پاٽلي پتر]] جي ٻڌ برادري هڪ مضبوط اميدوار سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} هڪ ٻيو اهم مرڪز [[مهابودھي مندر]] هو. وڏي پٿريلي فرمان نمبر 8 مان معلوم ٿئي ٿو ته اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي. ان کان علاوه، حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل ننڍڙي پٿريلي فرمان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ ٻڌ ڌرم جو سرگرم پوئلڳ بڻجي چڪو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}}{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان پوءِ جي حڪومت == === اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير === [[File:Sanchi2.jpg|thumb|[[سانچي]] جو اسٽوپ. مرڪزي اسٽوپ موريا دور ۾ تعمير ٿيو، بعد ۾ [[شونگ خاندان]] جي دور ۾ وڌايو ويو، جڏهن⁠ته سينگاريل دروازا [[ساتواهن خاندان]] جي دور سان تعلق رکن ٿا.]] ''[[مهاونسا]]'' ۽ ''[[اشوڪاوادان]]'' ٻنهي موجب اشوڪ 84,000 اسٽوپا يا وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Strong|1995|pp=154–155}} ''مهاونسا'' مطابق اها تعميري سرگرمي سندس حڪومت جي پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ گوتم ٻڌ جي اٺن مقدس تبرڪن مان ست گڏ ڪيا ۽ انهن کي سون، چاندي، [[ڪرائيسوبيرل|ٻليءَ جي اک]] ۽ بلور جي 84,000 صندوقن ۾ محفوظ ڪرايو. هن حڪم ڏنو ته زمين تي انهن سڀني شهرن ۾، جتي آبادي هڪ لک يا ان کان وڌيڪ هجي، 84,000 اسٽوپا تعمير ڪيا وڃن. [[ڪڪُٽارام]] وهار جي بزرگ راهب يَشس کي هن ٻڌايو ته سندس خواهش آهي ته سڀئي اسٽوپا هڪ ئي ڏينهن ۾ مڪمل ٿين. يَشس چيو ته هو سج کي پنهنجي هٿ سان ڍڪي مڪمل ٿيڻ جو اشارو ڏيندو. جڏهن هن ائين ڪيو ته سڀئي 84,000 اسٽوپا هڪ ئي وقت تي مڪمل ٿي ويا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} ''مهاونسا'' موجب اشوڪ 84,000 ''وهار'' (خانقاهون) تعمير ڪرايون ته جيئن ٻڌ جا تبرڪ انهن ۾ رکيا وڃن.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''اشوڪاوادان'' وانگر ''مهاونسا'' پڻ ٻڌ جي تبرڪن جي گڏ ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿي، پر ان کي تعميراتي سرگرمين سان نٿي جوڙي.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''مهاونسا'' ٻڌائي ٿي ته اشوڪ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ جو فيصلو تڏهن ڪيو جڏهن [[موگگلي پُت تِسّا]] کيس ٻڌايو ته ٻڌ جي ڌرم جا 84,000 حصا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=159}} اشوڪ پاڻ [[اشوڪارام]] وهار جي تعمير شروع ڪرائي ۽ ماتحت بادشاهن کي ٻين وهارن جي تعمير جو حڪم ڏنو. ٿيرا اندگُتّا جي معجزاتي قوتن جي مدد سان اشوڪارام مڪمل ٿيو، ۽ ساڳئي ڏينهن مختلف شهرن مان 84,000 وهارن جي مڪمل ٿيڻ جون خبرون پهتيون.{{sfn|Strong|1995|p=155}} هيٺين اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير روايتي طور اشوڪ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي:{{citation needed|date=November 2019}} * [[سانچي]]، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ڌاميڪ اسٽوپ]]، [[سارناتھ]]، [[اتر پرديش]]، ڀارت * [[مهابودھي مندر]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[بارابار غارون]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[نالندا مهاويهار]] (ڪجهه حصا جهڙوڪ ساريپُتّا اسٽوپ)، [[بيهار]]، ڀارت * [[تڪششيلا]] يونيورسٽي (ڪجهه حصا جهڙوڪ [[ڌرماراجيڪا اسٽوپ]] ۽ ڪنالا اسٽوپ)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀير ٽِلو]] (ٻيهر تعمير ٿيل)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀرهُت]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ديور ڪوٺار]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[بُٽڪارا اسٽوپ]]، [[سوات]]، پاڪستان * [[سناٽي]] اسٽوپ، [[ڪرناٽڪ]]، ڀارت * [[مير رڪن اسٽوپ]]، [[نواب شاهه]]، پاڪستان {| class="wikitable" style="margin:0 auto; text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | سانچي ۾ اشوڪي اسٽوپ |- ! style="background:#EAF4FC;" | ابتدائي شڪل ! style="background:#EAF4FC;" | موجوده آثار |- | [[File:Sanchi Great Stupa Mauryan configuration.jpg|250px]]<br /> موريا سلطنت جي دور (تقريباً 260 ق.م) ۾ عظيم اسٽوپ ۽ [[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪي ٿنڀي]] جي اندازي مطابق بحالي. | <gallery mode="packed" heights="180px"> File:Ashokan Pillar - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4361.JPG|ڏاکڻي دروازي ڀرسان چمڪدار پٿر مان ٺهيل [[اشوڪي ٿنڀو]] جا باقيات. File:Minor Pillar Edict of Ashoka at Sanchi.jpg|سانچي ۾ اشوڪ جو [[ننڍو ٿنڀي وارو فرمان]]. File:Ashoka pillar remains near Southern Gateway Stupa 1 Sanchi.jpg|ڏاکڻي دروازي ڀرسان اشوڪي ٿنڀي جي باقي بچيل ڏنڊي جا آثار. File:Sanchi capital right side view.jpg|ٿنڀي جي چوٽيءَ جو پاسائتو منظر. [[سانچي آثار قديمه ميوزيم]].<ref name="p.25-28 Ashoka pillar">Described in Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 pp. 25-28 Ashoka pillar].</ref> </gallery> |} === اشوڪ جا ٿنڀا === [[اشوڪ جا ٿنڀا]] (''Pillars of Ashoka'') هڪ ئي پٿر مان ٺهيل وڏن ٿنڀن جو سلسلو آهي، جيڪي سڄي [[برصغير]] ۾ پکڙيل آهن. اهي ٿنڀا ٽين صدي ق.م ۾ [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ اعظم]] (تقريباً 268–232 ق.م) تعمير ڪرايا يا انهن تي [[اشوڪ جا فرمان]] نقش ڪرايا ويا.{{refn|name=HR|{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |journal=History of Religions |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256}}}} اشوڪ پنهنجي انهن ٿنڀن لاءِ ''ڌمّ ٿمڀا'' (''Dhaṃma Thaṃbhā'') جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي معنيٰ آهي "ڌرم جا ٿنڀا".<ref name="archive.org">{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |page=132 |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch}}</ref><ref>{{cite book |last=Skilling |first=Peter |title=Mahasutras |date=1998 |publisher=Pali Text Society |isbn=9780860133209 |page=453}}</ref> هي ٿنڀا [[ڀارت جي تعميراتي فن]] جا اهم يادگار آهن، جن مان گهڻن تي موريا دور جي مشهور چمڪدار پالش (''Mauryan Polish'') موجود آهي. اشوڪ جا لڳ ڀڳ ويهه ٿنڀا اڄ تائين باقي آهن، جن مان ڪيترن تي سندس فرمان نقش ٿيل آهن. جانورن واريون چوٽيون (''Capitals'') رکندڙ ٿنڀن مان فقط چند مڪمل نمونا بچيا آهن، جن جو تعداد ست سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="auto">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=l3s9BAAAQBAJ&pg=PA123|title=The Return of the Buddha: Ancient Symbols for a New Nation|page=123|publisher=Routledge|author=Himanshu Prabha Ray|isbn=9781317560067|date=7 August 2014}}</ref> ٻه ٿنڀا [[فيروز شاهه تغلق]] طرفان [[دهلي سلطنت]] جي دور ۾ دهلي منتقل ڪيا ويا.<ref>India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200, Burjor Avari Routledge, 2016, p. 139.</ref> بعد ۾ ڪجهه ٻيا ٿنڀا [[مغل سلطنت]] جي حڪمرانن پڻ منتقل ڪرايا، جڏهن⁠ته انهن مان ڪيترين جانورن واريون چوٽيون الڳ ڪيون ويون.{{sfn|Krishnaswamy|pp=697–698}} هي ٿنڀا عام طور تي 12 کان 15 ميٽر اوچا هوندا هئا ۽ سندن وزن 50 ٽن تائين پهچندو هو. انهن کي ڪڏهن ڪڏهن سوين ميل پري کان ڇڪي انهن هنڌن تائين آندو ويندو هو جتي کين نصب ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html|title=KING ASHOKA: His Edicts and His Times|website=www.cs.colostate.edu|access-date=29 October 2017}}</ref> انهن ٿنڀن جي چوٽيءَ تي نفيس سنگتراشي سان سينگاريل جانورن جون مورتيون لڳل هونديون هيون، جن مان ڪيترائي نمونا اڄ تائين محفوظ آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | اشوڪي ٿنڀن جون مشهور چوٽيون |- | <gallery mode="packed" heights="200"> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India 2007-01-29.jpg|[[ويسالي]] جو شير File:Elephant capital Sankasya.jpg|[[سنڪسا]] جو هاٿي File:Rampurva bull in Presidential Palace high closeup.jpg|[[رامپوروا]] جو ڏاند (اصل نمونو) File:Lauria Nandangarh lion.jpg|[[لوريا نندنگڙهه]] جو شير File:Lion Capital - Chunar Sandstone - Circa 3rd Century BCE - Rampurva - ACCN 6298-6299 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4432.JPG|[[رامپوروا]] جو شير File:Sanchi capital right side view.jpg|[[سانچي]] جون چار شيرن واريون چوٽيون، جن جي مٿان شايد ڌرم چڪر هوندو File:Sarnath capital.jpg|[[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]]، [[سارناتھ]] </gallery> |} اشوڪي ٿنڀن مان سڀ کان مشهور [[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]] آهي، جيڪو [[سارناتھ]] مان مليو. ان ۾ چار شير هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن ۽ هي اڄ [[ڀارت]] جو سرڪاري قومي نشان پڻ آهي. هي ٿنڀا صرف حڪومتي فرمانن جا ذريعو نه هئا، پر اشوڪ جي ''ڌمّ'' واري پاليسي، اخلاقي تعليم، مذهبي رواداري ۽ سلطنت جي وحدت جا علامتي نشان پڻ هئا. === ڌرم جي تبليغ === اشوڪ جي پٿريلي فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنهنجي حڪومت جي اٺين ۽ نائين سال دوران هن [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، ''ڌرم'' جي تبليغ شروع ڪئي ۽ سماجي ڀلائيءَ جا ڪيترائي ڪم سرانجام ڏنا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} انهن فلاحي قدمن ۾ انسانن ۽ جانورن لاءِ علاج جون سهولتون قائم ڪرڻ، دوائن وارا ٻوٽا پوکرائڻ، رستن جي ڪنارن تي کوهه کوٽائڻ ۽ وڻ لڳائڻ شامل هئا. اهي ڪم پاڙيسري رياستن جهڙوڪ [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ستيہ پتر]]، [[تامراپرني]] ۽ يوناني بادشاهه [[انطيوڪس]] جي سلطنت تائين به ڪيا ويا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} فرمانن موجب پنهنجي حڪومت جي ڏهين ۽ يارهين سال دوران اشوڪ [[ٻڌ سنگهه]] جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ سڄي سلطنت جو هڪ ڊگهو دورو ڪيو، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ 256 ڏينهن جاري رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي ٻارهين سال تائين اشوڪ ''ڌرم'' جي تبليغ لاءِ فرمان نقش ڪرائڻ شروع ڪيا. هن پنهنجن عملدارن (''راجوڪ'' ۽ ''پرديشڪ'') کي حڪم ڏنو ته هو هر پنجن سالن بعد پنهنجي علائقن جو دورو ڪري ماڻهن کي ''ڌرم'' بابت تعليم ڏين ۽ انتظامي جاچ به ڪن.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} اڳئين سال هن ''ڌرم مها ماتر'' نالي نئون عهدو قائم ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي چوڏهين سال ۾ اشوڪ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي توسيع جو حڪم ڏنو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} === ٽين ٻڌ ڪائونسل === {{Main|ٻڌن واري ٽين ڪائونسل}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ ٻڌ برادريءَ ۾ تمام اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} هن روايت مطابق اشوڪ وڏي پيماني تي ڀڪشوئن جي سار سنڀال شروع ڪئي. سندس سخاوت سبب ڪيترائي غير حقيقي ۽ بدعقيده ماڻهو به سنگهه ۾ شامل ٿي ويا. نتيجي ۾ حقيقي ٻڌ ڀڪشو انهن سان گڏ مذهبي رسم ''اوپوسٿ'' ادا ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ لڳا، جنهن سبب ستن سالن تائين اها رسم نه ٿي سگهي.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} اشوڪ انهن جعلي ڀڪشوئن کي هٽائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هڪ حد کان وڌيڪ جوشيلن وزيرن ڪجهه حقيقي ڀڪشو به قتل ڪري ڇڏيا. پوءِ اشوڪ بزرگ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]] کي دعوت ڏني ته جيئن هو غير ٻڌ ماڻهن کي [[پاٽلي پتر]] جي خانقاهه مان خارج ڪري.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} انهيءَ عمل دوران 60,000 ڀڪشو بدعقيديءَ جي الزام هيٺ سنگهه مان خارج ڪيا ويا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان کان پوءِ ''اوپوسٿ'' ٻيهر منعقد ٿيو ۽ موگلي پُت تِسّا اشوڪ جي حڪومت جي سترهين سال ۾ [[ٽيون ٻڌ ڪائونسل]] منعقد ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} هن ڪائونسل دوران ''[[ڪٿاوتٿو]]'' نالي ڪتاب مرتب ڪيو ويو، جنهن ۾ ٿيراوادي عقيدي جي ڪيترن نقطن جي وضاحت ۽ توثيق ڪئي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر موجود نه آهي، جنهن سبب ڪيترن مؤرخن ٽئين ٻڌ ڪائونسل جي تاريخي حيثيت تي سوال اٿاريا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} [[File:Nava Jetavana Temple - Shravasti - 014 King Asoka at the Third Council (9241725897).jpg|thumb|اشوڪ ۽ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]]، [[ٽئين ٻڌ ڪائونسل]] دوران. نوا جيتاون، [[شراوستي]].]] مؤرخ [[رچرڊ گومبرچ]] جو خيال آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ هن واقعي جو ذڪر نه هئڻ ان کي مڪمل طور غير تاريخي ثابت نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جا ڪيترائي فرمان وقت سان گڏ گم ٿي چڪا آهن.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} گومبرچ وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته اشوڪ جا فرمان واضح ڪن ٿا ته هو سنگهه جي "اتحاد ۽ پاڪيزگي" برقرار رکڻ ۾ گهري دلچسپي رکندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|pp=8–9}} مثال طور، سندس ''ننڍي پٿريلي فرمان نمبر 3'' ۾ سنگهه جي ميمبرن کي ڪجهه مخصوص مذهبي متن پڙهڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي. ساڳئي طرح [[سانچي]]، [[سارناتھ]] ۽ [[ڪوسامبي]] مان مليل فرمانن ۾ اشوڪ اختلاف پيدا ڪندڙ ڀڪشوئن کي سنگهه مان خارج ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو ۽ سنگهه جي اتحاد ۽ ترقي جي خواهش ظاهر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}}{{sfn|Guruge|1995|p=45}} اٺين صديءَ جي ٻڌ ياتري [[ئي جِنگ]] به اشوڪ بابت هڪ ٻي روايت بيان ڪري ٿو. هن مطابق [[بمبسار]] بادشاهه، جيڪو گوتم ٻڌ جو همعصر هو، خواب ۾ ڪپڙي جا 18 ٽڪرا ۽ هڪ لٺ ڏٺا. ٻڌ ان خواب جي تشريح ڪندي ٻڌايو ته سندس وفات کان پوءِ سندس تعليم 18 مختلف مڪتبن ۾ ورهائجي ويندي ۽ هڪ بادشاهه اشوڪ انهن کي ٻيهر متحد ڪندو.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} === ٻڌ مذهب جي تبليغ === سري لنڪا جي روايت مطابق [[موگلي پُت تِسّا]] تقريباً 250 ق.م ۾ ٻڌ ڌرم جي تبليغ لاءِ نَوَ مشنون سرحدي علائقن ڏانهن موڪليون.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} هن روايت موجب اهي مشنون سڌو سنئون اشوڪ نه پر موگلي پُت تِسّا موڪليون، جيتوڻيڪ اشوڪ انهن جو سرپرست هو. هر مشن ۾ پنج ڀڪشو شامل هئا ۽ انهن جي اڳواڻي هڪ بزرگ ڀڪشو ڪندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} سري لنڪا ڏانهن اشوڪ پنهنجو پٽ [[مهندا]] موڪليو، جنهن سان گڏ اٿّيا، اُتّيا، سمبلا ۽ ڀدراسالا پڻ شامل هئا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} موگلي پُت تِسّا جي مدد سان اشوڪ ٻڌ مبلغن کي [[ڪشمير]]، [[گنڌارا]]، [[هماليه]]، يوناني علائقن، [[مهاراشٽر]]، [[سُوورن ڀومي]] ۽ [[سري لنڪا]] ڏانهن موڪليو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7;" | اشوڪ جي دور جون مشهور ٻڌ مذھب واريون تبليغي سرگرميون ! مبلغ ! منزل |- | [[مهندا]] | [[سري لنڪا]] |- | مجهنتيڪ | [[ڪشمير]] ۽ [[گنڌارا]] |- | مهاديو | مهيسا منڊل (شايد موجوده [[ميسور]]) |- | رڪّھتا | وناواسا |- | ڌمّ رڪّھتا (يوناني) | اپرانتڪ (اولهه هندستان) |- | مها ڌمّ رڪّھتا | [[مهاراشٽر]] |- | مها رڪّھتا | يوناني ملڪ |- | مجهم | [[هماليه]] |- | سونا ۽ اُتّرا | [[سُوورن ڀومي]] |} روايت موجب اشوڪ جي حڪومت جي اوڻيهين سال ۾ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] سري لنڪا وئي، جتي هن ٻڌ راهبن جي عورتن واري جماعت قائم ڪئي ۽ ساڻس گڏ مقدس [[بودهي وڻ]] جي هڪ شاخ پڻ کڻي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Strong|1995|p=144}} اشوڪ جي پنهنجن فرمانن ۾ به انهن مشنن جو سڌو سنئون بيان موجود ناهي. البت سندس حڪومت جي اوڻيهين سال بابت فقط ايترو ذڪر ملي ٿو ته هن [[خالاتيڪا غار]] تپسوين کي برساتي موسم ۾ رهائش لاءِ عطا ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} سندس ٿنڀن وارن فرمانن مان معلوم ٿئي ٿو ته ايندڙ سال هن [[لمبني]] (گوتم ٻڌ جي جنم ڀومي) ۽ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي زيارت ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''پٿريلي فرمان نمبر 13'' ۾ اشوڪ دعويٰ ڪري ٿو ته هن پنج بادشاهن ۽ ٻين ڪيترن ملڪن ڏانهن پيغام موڪلي ''ڌرم جي فتح'' حاصل ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته ڇا اهي سفارتون ئي اهي ٻڌ مشنون هيون جن جو ذڪر ٻڌ تاريخن ۾ ملي ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} ڪجهه ماهر، جهڙوڪ [[ايتين لاموٽ]]، سمجهن ٿا ته فرمانن ۾ ذڪر ٿيل ''ڌرم'' جا مبلغ لازمي طور ٻڌ ڀڪشو نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جو ''ڌرم'' ۽ ''ٻڌ مت'' مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا.{{sfn|Gombrich|1995|pp=10–11}} ٻيا ماهر، جهڙوڪ [[ايرخ فرائووالنر]] ۽ [[رچرڊ گومبرچ]]، انهن مشنن کي تاريخي حقيقت سمجهن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=11}} آثار قديمه مان به ڪجهه ثبوت ملن ٿا. ''وِنَي نِدان'' ۾ ذڪر ٿيل پنجن ڀڪشوئن مان ٽن جا نالا [[ڀلسا]] (ويجهو [[وديشا]]) مان مليل تبرڪن جي صندوقن تي لکيل مليا آهن، جيڪي ٻي صدي ق.م جي شروعاتي دور سان تعلق رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} ڪيترن مؤرخن جو خيال آهي ته ٻڌ مت جي وڏي مذهب طور اڀرڻ ۾ اشوڪ جي سرپرستي اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Thapar|1995|p=32}} بهرحال، آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اتر اولهه هندستان ۽ ڏکڻ هندستان ۾ ٻڌ مت جي واڌ ويجهه جو وڏو سبب واپاري، زميندار، ڪاريگر ۽ واپاري جماعتون هيون، جن ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي ادارن جي مالي مدد ڪئي.{{sfn|Thapar|1995|p=36}} === ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ تشدد === پنجين صدي عيسويءَ جي ٻڌ روايت ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، اشوڪ ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ به ڪجهه موقعن تي تشدد جو سهارو ورتو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن "دوزخ واري قيدخاني" ۾ [[چنداگيريڪا]] کي آهستي آهستي اذيتون ڏئي مارائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هڪ شخص جي ڏوهه جي بدلي ۾ هن 18,000 "بدعقيدن" جي قتل جو حڪم ڏنو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن جين ڌرم وارن خلاف مهم هلائي ۽ هر "بدعقيد" جو سر آڻڻ تي انعام مقرر ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سندس پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] جو به سر قلم ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[پنڊروردهن]] ۾ هڪ غير ٻڌ شخص اهڙي تصوير ٺاهي جنهن ۾ [[گوتم ٻڌ]] کي [[جناتپتر]] (يعني [[مهاوير]]) جي پيرن تي جهڪيل ڏيکاريو ويو هو. اصطلاح ''نرگرنٿ'' ("بندشن کان آزاد") اصل ۾ جين ڌرم کان اڳ جي هڪ تپسوي جماعت لاءِ استعمال ٿيندو هو، پر بعد ۾ جين راهبن لاءِ رائج ٿي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} روايت موجب هڪ ٻڌ عقيدتمند جي شڪايت تي اشوڪ پهرين انهيءَ مصور کي گرفتار ڪرڻ جو حڪم ڏنو، پوءِ [[پنڊروردهن]] ۾ موجود سڀني [[آجيڪ]] (Ajivika) پوئلڳن کي قتل ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010">{{cite book | author=Beni Madhab Barua | title=The Ajivikas | url=https://archive.org/details/ajivikas00barurich | access-date=30 October 2012 | date=5 May 2010 | publisher=General Books | isbn=978-1-152-74433-2 | pages=[https://archive.org/details/ajivikas00barurich/page/68 68]–69}}</ref> چيو وڃي ٿو ته ان حڪم جي نتيجي ۾ لڳ ڀڳ 18,000 آجيڪ ماريا ويا.{{sfn|Strong|1989|p=232}} ڪجهه وقت پوءِ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ ٻئي نرگرنٿ پوئلڳ اهڙي ئي تصوير ٺاهي. اشوڪ کيس ۽ سندس سموري خاندان کي سندن گهر ۾ زندهه ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010"/> هن وڌيڪ اعلان ڪيو ته جيڪو به ڪنهن نرگرنٿ بدعقيد جو سر کڻي ايندو، تنهن کي هڪ ''دينار'' انعام طور ڏنو ويندو. روايت موجب هڪ ڳوٺاڻي ڌنار اشوڪ جي پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] کي بدعقيد سمجهي قتل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}} جڏهن اشوڪ کي پنهنجي غلطيءَ جو احساس ٿيو ته هن اهو حڪم واپس وٺي ڇڏيو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} == خاندان == [[File:Sanchi King Ashoka with his Queens, South Gate, Stupa no. 1.jpg|thumb|هڪ شهنشاهه ــ گهڻو امڪان آهي ته اشوڪ ــ پنهنجي ٻن راڻين [[اسندهيمترا]] ۽ [[ڪاروواڪي]] سان گڏ، ۽ ٽن خادمن سميت، [[سانچي]] جي هڪ اُڀريل نقش ۾ ڏيکاريل آهي.{{sfn|Singh|2017|p=162}} هن شخصيت جي اشوڪ طور سڃاڻپ [[ڪناگنهلي]] جي هڪ ساڳئي نقش مان ٿئي ٿي، جنهن تي سندس نالو پڻ لکيل آهي.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Kanaganahalli Asoka with inscription.jpg|thumb|upright|اشوڪ پنهنجي راڻي [[تشيارڪشيتا]] سان گڏ، [[ڪناگنهلي]] ويجهو [[سنّتي]] ۾، 1هين–3هين صدي عيسوي. هن اُڀريل نقش تي [[برهمي لپي]] ۾ "𑀭𑀸𑀬 𑀅𑀲𑁄𑀓𑁄" (''رايا اشوڪو''، "بادشاهه اشوڪ") لکيل آهي. تصوير ۾ اشوڪ، سندس راڻي، ٻه چمرا جهُلڻ وارا خادم ۽ هڪ ڇانوَ کڻندڙ خادم ڏيکاريل آهن.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Emperor Ashoka and his Queen at the Deer Park.jpg|upright|thumb|شهنشاهه اشوڪ ۽ سندس راڻي [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (شاکيه ڪُماري)، [[سارناتھ]] جي هرڻن واري باغ ۾. [[سانچي]] جو اُڀريل نقش.{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === زالون === مختلف ذريعن موجب اشوڪ جون پنج مشهور زالون هيون: [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (يا ويديسا مهاديوي شاکيه ڪُماري)، [[اسندهيمترا]]، [[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]]، [[ڪاروواڪي]] ۽ [[تشيارڪشيتا]].{{sfn|Mookerji|1995|p=9}} ڪاروواڪي اشوڪ جي واحد راڻي آهي جنهن جو ذڪر اشوڪ جي پنهنجي فرمانن ۾ ملي ٿو. سندس نالو [[الله آباد]] جي هڪ ٿنڀي تي لکيل فرمان ۾ اچي ٿو. ان فرمان ۾ کيس شهزادي [[تيورا]] جي ماءُ قرار ڏنو ويو آهي، ۽ شاهي عملدارن (''مها ماترن'') کي حڪم ڏنو ويو آهي ته سندس مذهبي ۽ خيراتي عطين جو رڪارڊ رکيو وڃي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} هڪ نظريي مطابق [[تشيارڪشيتا]] دراصل ڪاروواڪي جو ئي شاهي لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[مهاونسا]]'' مطابق اشوڪ جي وڏي راڻي [[اسندهيمترا]] هئي، جيڪا اشوڪ جي وفات کان چار سال اڳ فوت ٿي وئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} روايت موجب پنهنجي پوئين جنم ۾ هن هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] کي ماکي وڪڻندڙ واپاري ڏانهن رستو ڏيکاريو هو، ۽ اهو واپاري بعد ۾ اشوڪ جي روپ ۾ پيدا ٿيو، تنهنڪري هوءَ اشوڪ جي راڻي بڻجي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد جي ڪجهه متنن ۾ اچي ٿو ته اسندهيمترا ان پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجو تيار ڪيل ڪپڙو پڻ ڏنو هو.{{sfn|Strong|1995|p=166}} انهن متنن ۾ ''دساوتٿوپڪرن''، ڪمبوڊيا وارو وڌايل ''مهاونسا'' ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} هڪ ٻي ڪهاڻي موجب اشوڪ هڪ ڏينهن اسندهيمترا تي طنز ڪندي چيو ته هوءَ مٺو ڪمند کائي رهي آهي، حالانڪه هن اهو پنهنجي ''ڪرما'' سان حاصل نه ڪيو آهي. اسندهيمترا جواب ڏنو ته سندس سڀ نعمتون سندس نيڪ عملن جو نتيجو آهن. اشوڪ کيس اهو ثابت ڪرڻ لاءِ چيو ته هوءَ 60,000 راهبن لاءِ پوشاڪون فراهم ڪري.{{sfn|Strong|1995|p=166}} رات جو محافظ ديوتائن کيس سندس پراڻي نيڪ عمل جي ياد ڏياريو، ۽ ٻئي ڏينهن هوءَ معجزاتي طور 60,000 پوشاڪون مهيا ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.{{sfn|Strong|1995|p=166}} اشوڪ ايترو متاثر ٿيو جو هن کيس پنهنجي پسنديده راڻي بڻايو ۽ کيس سلطنت جي حڪمراني به آڇي، پر هن انڪار ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=167}} ''ترائي ڀومي ڪٿا'' موجب اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ ۽ 84,000 اسٽوپا ۽ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ لاءِ به اسندهيمترا ئي همٿايو هو.{{sfn|Strong|1995|pp=167–168}} ''مهاونسا'' مطابق اسندهيمترا جي وفات کان پوءِ [[تسّراڪها]] (تشيارڪشيتا) وڏي راڻي بڻجي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ اسندهيمترا جو ذڪر ڪونهي، پر تشيارڪشيتا جو ذڪر ملي ٿو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} ''ديوياوادان'' ۾ [[پدماوتي]] نالي هڪ ٻي راڻي جو ذڪر آهي، جيڪا ولي عهد [[ڪُڻال]] جي ماءُ هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جڏهن شهزادو هو ته [[وديشا]] ۾ [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] سان محبت ۾ گرفتار ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} سلطنت سنڀالڻ کان پوءِ ديوي [[پاٽلي پتر]] وڃڻ بدران [[وديشا]] ۾ ئي رهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''مهاونسا'' واضح ڪري ٿو ته اشوڪ جي وڏي راڻي اسندهيمترا هئي، ديوي نه؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي شخصيت سمجهڻ مشڪل آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''ديپاونسا'' مطابق اشوڪ ۽ ديوي جا ٻه ٻار هئا: [[مهندا]] ۽ [[سنگهمتّا]].{{sfn|Thapar|1961|p=22}} === پٽ === [[تيورا]]، جيڪو اشوڪ ۽ ڪاروواڪي جو چوٿون پٽ هو، اشوڪ جي فرمانن ۾ نالي سان ذڪر ٿيل واحد پٽ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ جو هڪ ٻيو پٽ [[ڪُڻال]] هو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ڪُڻال جو هڪ پٽ [[سمپراتي]] هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت [[مهندا]] جو ذڪر ڪري ٿي، جنهن کي ٻڌ مبلغ طور سري لنڪا موڪليو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} چيني سياح [[شُوان زانگ]] جو چوڻ آهي ته مهندا اشوڪ جو پٽ نه، پر سندس ننڍو ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] (يا وگتاشوڪ) هو.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} ''ديوياوادان'' ۾ ولي عهد [[ڪُڻال]] (ڌرموِوَردهن) جو ذڪر آهي، جيڪو اشوڪ ۽ پدماوتي جو پٽ هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} [[فا شيان]] موجب ڌرموِوَردهن کي [[گنڌارا]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ [[جالوڪ]] کي اشوڪ جو ٽيون پٽ ڄاڻايو ويو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڌيئر === سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جي هڪ ڌيءَ [[سنگهمتّا]] هئي، جيڪا بعد ۾ [[ڀڪشُڻي]] بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ڪجهه مؤرخ، جهڙوڪ [[روميلا ٿاپر]]، سنگهمتّا جي تاريخي حيثيت بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} انهن جي دليلن مان ڪجهه هي آهن: * "سنگهمتّا" نالو، جنهن جي معنيٰ "سنگهه جي دوست" آهي، غيرمعمولي لڳي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} * ''مهاونسا'' موجب هن اشوڪ جي ڀائيٽي [[اگني برهما]] سان شادي ڪئي، جيڪا ان دور جي سماجي قانونن سان ٺهڪندڙ نه هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} * هوءَ 18 ورهين جي عمر ۾ ڀڪشُڻي بڻجي وئي، جڏهن ته روايت موجب ان وقت سندس ننڍڙو ٻار به هو.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} هڪ ٻي روايت ۾ اشوڪ جي ڌيءَ [[چارومتي]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن [[ديوپال]] نالي هڪ [[ڪشتري]] سان شادي ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڀائر === ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جو هڪ وڏو سڳو نه پر اڌ ڀاءُ [[سوسيما]] هو.{{sfn|Strong|1989|p=204}} * سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جو هڪ ڀاءُ [[تِسّا]] هو، جيڪو شروع ۾ عيش عشرت واري زندگي گذاريندو هو. اشوڪ کيس سبق سيکارڻ لاءِ ڪجهه ڏينهن لاءِ تخت تي ويهاريو، پوءِ کيس غاصب قرار ڏئي ستن ڏينهن کان پوءِ قتل جو حڪم ڏنو. انهن ستن ڏينهن ۾ تِسّا زندگي جي ناپائيداري سمجهي ورتي ۽ پوءِ راهب بڻجي ''ارهت'' جو درجو حاصل ڪيائين.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} * ''ٿيراگاتا'' جي شرح موجب هن ڀاءُ جو نالو [[ويتاشوڪ]] هو. هڪ ڏينهن هن پنهنجي مٿي ۾ اڇو وار ڏٺو ۽ دنياوي زندگي ڇڏي خانقاهه ۾ داخل ٿي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * [[فا شيان]] هن ڀاءُ کي [[مهيندر]] سڏي ٿو. سندس بيان موجب اشوڪ هن کي سندس غير اخلاقي روين سبب شرمسار ڪيو، جنهن کان پوءِ هو هڪ غار ۾ وڃي رهيو ۽ عبادت ڪندي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جي هڪ ڀاءُ کي جين سمجهي قتل ڪيو ويو، جڏهن اشوڪ جينن خلاف مهم هلائي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} === تاريخي جائزو === اشوڪ طرفان مخالف مذهبي فرقن تي اهڙن ظلمن جون روايتون گهڻن مؤرخن جي نظر ۾ فرقيواراڻي تبليغ جو نتيجو آهن ۽ انهن کي تاريخي حقيقت طور قبول نٿو ڪيو وڃي.{{sfn|Strong|1995|p=149}}<ref name="Beni2010" /><ref name="Steven2010">{{cite book | author=Steven L. Danver | author-link=Steven L. Danver | title=Popular Controversies in World History: Investigating History's Intriguing Questions: Investigating History's Intriguing Questions | url=https://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | access-date=23 May 2013 | date=22 December 2010 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-59884-078-0 | page=99 | archive-date=3 January 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140103043618/http://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | url-status=live }}</ref><ref name="LePhuoc2010">{{cite book | author=Le Phuoc | title=Buddhist Architecture | url=https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | access-date=23 May 2013 | date=March 2010 | publisher=Grafikol | isbn=978-0-9844043-0-8 | page=32 | archive-date=31 December 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131231233840/http://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | url-status=live }}</ref> ان کان علاوه، اهڙيون ڪهاڻيون جين متنن جهڙوڪ ''[[پريشِشٽ پروان]]'' ۽ ''[[ٿيراولي]]'' ۾ موجود ناهن، جيتوڻيڪ اهي اشوڪ جو ذڪر ڪن ٿا.{{cite book | title=Parishtaparvan | url=https://archive.org/details/jtfs_sthaviravalicaritaorparisishtaparva-of-hemchandra-hermanjacobi-1932-bibliotheca-/page/LXXXI/mode/2up}}</ref><ref>{{cite book | title=Journal Of Indian Asiatic Society | date=1872 | url=https://books.google.com/books?id=yajAG0tbZ9cC&q=As%E2%80%99oka | page=154 }}</ref> انهيءَ ڪري جديد محققن جو وڏو حصو انهن واقعن کي مذهبي مقابلي جي نتيجي ۾ بعد ۾ شامل ڪيل افسانوي روايتون سمجهي ٿو، نه ڪي اشوڪ جي دور جا تصديق ٿيل تاريخي واقعا. == آخري سال == اشوڪ جي حڪومت جي آخري سالن بابت معلومات محدود آهي. ٻڌ روايتن ۾ بيان آهي ته هن وڏي مقدار ۾ دولت سنگهه ۽ مذهبي ادارن تي خرچ ڪئي، جنهن سبب خزاني تي بار پيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=59–61}} ڪجهه روايتن مطابق سندس پوٽي [[سمپريتي]] ۽ ٻين جانشينن جي دور ۾ موريا سلطنت آهستي آهستي ڪمزور ٿيڻ لڳي.{{sfn|Thapar|1961|pp=61–63}} اشوڪ جي وفات غالباً 232 ق.م ڌاري ٿي. سندس وفات کان پوءِ موريا سلطنت ڪجهه ڏهاڪن تائين قائم رهي، پر آخرڪار ٽڪرن ۾ ورهائجي وئي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=38–39}} == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] 8rvxmsf1bzlpowws63jhpzouymgz1t5 388244 388243 2026-06-23T22:48:25Z Intisar Ali 8681 388244 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == وڌيڪ تعارف== اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اشوڪا</ref> ==پيدائش== اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]]، [[اينٽيگونس ٻيون گوناتاس]]، [[مئگاس آف سائرين]]، ۽ سڪندر (يا ته [[ايپائرس جو سڪندر ٻيون|ايپائرس]] وارو يا [[ڪرنتھ جو سڪندر]])۔{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي ({{circa|304 BCE}})۔{{sfn|Lahiri|2015|p=24}} هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} == نسب == اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Lahiri|2015|p=26}} ٻين ماخذن، جهڙوڪ [[پراڻ]] ۽ ''[[مهاونس]]'' موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه [[بندوسار]] هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[چندرگپت موريا]] هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه [[بمبسار]] سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: [[اجاتشتر]] → [[اُدايين]] → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → [[پرسينجت]] → [[نندا سلطنت|نندا]]۔{{sfn|Strong|1989|p=204}} سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو [[تاراناٿ]]، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Thapar|1961|p=9}} اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[اشوڪ جي ماءُ]] چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.{{sfn|Strong|1989|pp=204–205}} ''اشوڪاوادان'' ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،{{sfn|Lahiri|2015|p=323|ps=:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."}} پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.{{sfn|Lahiri|2015|p=31}} مثال طور: * ''اشوڪاوادان مالا'' ۾ سندس نالو '''سُڀدرانگي''' ڏنو ويو آهي۔{{sfn|Guruge|1993|p=19}}{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''وامسٿاپڪاسني'' يا ''مهاونس ٽيڪا''، جيڪا ''مهاونس'' تي هڪ شرح آهي، کيس '''ڌرم''' (پالي ۾ ''ڌمّ'') سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا [[ڪشتريه]] خاندان سان واسطو رکندي هئي۔{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''[[ديوياوادان]]'' جي هڪ روايت ۾ کيس '''جنپد ڪلياني''' سڏيو ويو آهي۔{{sfn|Singh|2008|p=332}} عالم [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]] موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.{{sfn|Guruge|1993|p=19}} ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[ايپين]] موجب، [[چندرگپت موريا]] يوناني حڪمران [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=20}} == شهزادي جي حيثيت ۾ == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 500 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Mauryan ruins of pillared hall at Kumrahar site of Pataliputra ASIEC 1912-13.jpg | caption1 = [[پاٽلي پتر]] جي ڪمراهار ماڳ تي ستونن واري هال جا آثار | image2 = Pataliputra_capital_(volume).jpg | caption2 = [[پاٽلي پتر]] جو ستون-سِر، چوٿين–ٽين صدي ق.م | footer = امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] شهر ۾ ڄائو هو. ان دور جي شهر جا آثار جديد [[پاٽنا]] جي مرڪزي علائقن ۾ کوٽائين ذريعي مليا آهن. | footer_align = center }} اشوڪ جون پنهنجون لکتون سندس ابتدائي زندگي بابت ڪا معلومات فراهم نٿيون ڪن، ۽ هن موضوع بابت گهڻي ڄاڻ انهن روايتن مان ملي ٿي جيڪي سندس وفات کان سوين سال پوءِ لکيون ويون.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}} جيتوڻيڪ انهن روايتن ۾ اشوڪ جي اڳين جنمن جهڙيون ظاهر طور افسانوي ڳالهيون شامل آهن، پر انهن ۾ اشوڪ جي دور بابت ڪجهه اهڙي معلومات پڻ موجود آهي جيڪا تاريخي طور ممڪن نظر اچي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}}{{sfn|Singh|2008|p=332}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، جڏهن اشوڪ نوجوان هو ته سندس پيءُ بندوسار سندس کُردري ۽ غير دلڪش صورت سبب کيس پسند نه ڪندو هو. هڪ ڏينهن بندوسار تپسوي پنگل واتساجيو کي چيو ته هو طئي ڪري ته سندس پٽن مان ڪير سندس جانشين ٿيڻ جي لائق آهي. تپسوي جي صلاح تي سڀني شهزادن کي "سونهري محل جي باغ" ۾ گڏ ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو. اشوڪ وڃڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خبر هئي ته سندس پيءُ کيس پسند نٿو ڪري، پر سندس ماءُ کيس وڃڻ تي آماده ڪيو. جڏهن وزير [[رادھاگپت]] ڏٺو ته اشوڪ گاديءَ واري شهر مان باغ ڏانهن روانو ٿي رهيو آهي، تڏهن هن شهزادي کي سفر لاءِ شاهي هاٿي مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Strong|1989|p=206}} باغ ۾ پنگل واتساجيو شهزادن جو جائزو ورتو ۽ سمجهي ويو ته ايندڙ شهنشاهه اشوڪ هوندو. پر بندوسار کي ناراض ڪرڻ کان بچڻ لاءِ هن جانشين جو نالو ظاهر نه ڪيو. ان جي بدران هن چيو ته جنهن وٽ بهترين سواري، بهترين ويهڻ جي جاءِ، بهترين پيئڻ، بهترين ٿانوَ ۽ بهترين کاڌو هوندو، اهو ئي ايندڙ بادشاهه ٿيندو. هر ڀيري اشوڪ دعويٰ ڪئي ته اهي شرطون هن وٽ موجود آهن. بعد ۾ تپسوي اشوڪ جي ماءُ کي ٻڌايو ته سندس پٽ ايندڙ شهنشاهه ٿيندو، ۽ سندس صلاح تي بندوسار جي غضب کان بچڻ لاءِ سلطنت ڇڏي هليو ويو.{{sfn|Strong|1989|p=207}} جيتوڻيڪ روايتون ٻڌائين ٿيون ته بندوسار اشوڪ جي ظاهر سبب کيس پسند نه ڪندو هو، پر اهي ساڳيون روايتون اهو به ٻڌائين ٿيون ته هن اشوڪ کي اهم ذميواريون ڏنيون، جهڙوڪ [[تڪششيلا]] جي بغاوت کي ختم ڪرڻ (اتر هندستاني روايت موجب) ۽ [[اجين]] جي حڪومت هلائڻ (سري لنڪائي روايت موجب).{{sfn|Thapar|1961|p=21}} اهو ظاهر ڪري ٿو ته بندوسار شهزادي جي ٻين صلاحيتن کان متاثر هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته هن اشوڪ کي گاديءَ واري شهر کان پري علائقن ۾ ان ڪري موڪليو ته جيئن هو شاهي درٻار کان پري رهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=65}} === تڪششيلا ۾ بغاوت === [[File:Aramaic_inscription_at_Taxila_Museum.jpg|thumb|upright=0.6|[[ٽيڪسلا جي آرامي لکت]]، جنهن ۾ ممڪن طور اشوڪ جو ذڪر موجود آهي.]] ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار شهزادي اشوڪ کي [[تڪششيلا]] شهر ۾ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ موڪليو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} (موجوده [[پاڪستان]] ۾ [[ڀير ماڙو]]).{{sfn|Lahiri|2015|p=66}} هي واقعو سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهي؛ ان جي بدران اتي بيان آهي ته بندوسار اشوڪ کي [[اجين]] جو گورنر مقرر ڪيو. ٻن ٻين ٻڌ ڌرمي متنن، ''اشوڪ سوتر'' ۽ ''ڪنال سوتر''، مطابق بندوسار اشوڪ کي [[گنڌارا]] جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو هو، جتي تڪششيلا واقع هئي، نه اجين.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} ''اشوڪاوادان'' موجب بندوسار اشوڪ کي چار حصن تي مشتمل لشڪر (گهوڙيسوار، [[جنگي هاٿي]]، [[رتھ]] ۽ پيادل فوج) ڏنو، پر هٿيار مهيا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اشوڪ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي شهنشاهه ٿيڻ جي لائق آهي ته هٿيار پاڻ ظاهر ٿي ويندا. پوءِ ديوتائون زمين مان نڪري آيون ۽ فوج کي هٿيار فراهم ڪيا.{{sfn|Strong|1989|p=208}} جڏهن اشوڪ تڪششيلا پهتو ته شهرين سندس آجيان ڪئي ۽ ٻڌايو ته سندن بغاوت فقط ظالم وزيرن خلاف هئي، بادشاهه خلاف نه. ڪجهه عرصي بعد [[خاصا]] علائقي ۾ به سندس آجيان ڪئي وئي، ۽ ديوتائن اعلان ڪيو ته هو سڄي ڌرتيءَ تي حڪومت ڪندو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} تڪششيلا هڪ مالدار ۽ سياسي لحاظ کان اهم شهر هو. تاريخي ثبوت ڏيکارين ٿا ته اشوڪ جي دور تائين اهو ''[[اترپٿ]]'' واپاري رستي وسيلي [[پاٽلي پتر]] سان ڳنڍيل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=70}} بهرحال، موجود همعصر ماخذن مان ڪو به تڪششيلا جي بغاوت جو ذڪر نٿو ڪري، ۽ اشوڪ جي ڪنهن به لکت مان اهو ظاهر نٿو ٿئي ته هن ڪڏهن شهر جو دورو ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=66-67}} تنهن هوندي به، اشوڪ جي تڪششيلا سان لاڳاپي جي روايت کي [[سرڪپ]] مان مليل هڪ آرامي لکت جزوي طور تقويت ڏئي ٿي. ان لکت ۾ هڪ نالو "prydr" اکرن سان شروع ٿئي ٿو، جنهن کي گهڻا عالم "پريادرشي" طور بحال ڪن ٿا، جيڪو اشوڪ جو لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} تڪششيلا ڀرسان موجود [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] جو نالو به اشوڪ سان لاڳاپي جو هڪ ممڪن ثبوت سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ "ڌرماراجا" مان مراد اشوڪ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=68}} ديوتائن طرفان هٿيار مهيا ڪرڻ وارو قصو شايد اشوڪ کي نيم الاهي حيثيت ڏيڻ لاءِ بيان ڪيو ويو هجي، يا اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته بندوسار، جيڪو اشوڪ کي پسند نه ڪندو هو، سندس ناڪامي چاهيندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=67}} === اجين جو نائب بادشاهه === ''[[مهاونس]]'' موجب، بندوسار اشوڪ کي [[اونتيراستر]] (موجوده [[اجين ضلعو]]) جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هي علائقو مرڪزي هندستان جو هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري صوبو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=89–90}} هي روايت مرڪزي هندستان مان دريافت ٿيل [[سارو مارو]] لکت سان پڻ تقويت حاصل ڪري ٿي، جنهن ۾ بيان آهي ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ انهيءَ هنڌ جو دورو ڪيو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=350–351}} اشوڪ جي پنهنجي [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان#پهريون جدا اهم پٿريلو فرمان|پٿريلي فرمان]] مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ اجين ۾ هڪ شهزادو نائب بادشاهه موجود هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} اهو به هن روايت جي حمايت ڪري ٿو ته اشوڪ پاڻ اجين جو نائب بادشاهه رهيو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=98}} {{multiple image | perrow=2 | total_width=400 | caption_align=center | align=right | direction=horizontal | image1=Saru_Maru_stupa.jpg | image2=Panguraria Top View Closeup detail.jpg | footer=[[سارو مارو]] يادگاري لکت مان لڳي ٿو ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ اجين واري علائقي ۾ موجود هو: "''پريادسي'' خوشگوار سير لاءِ هن هنڌ آيو جڏهن هو اڃا شهزادو هو..." }} اشوڪ جي دور ۾ [[پاٽلي پتر]] ۽ [[اجين]] ڪيترن ئي رستن ذريعي ڳنڍيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته اجين ڏانهن ويندي سندس قافلو روپناٿ ۾ ترسيو هجي، جتي بعد ۾ سندس لکت ملي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=94–95}} سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ اجين ويندي [[وديشا]] پهتو، جتي هو هڪ خوبصورت عورت جي عشق ۾ مبتلا ٿيو. ''ديپاونس'' ۽ ''مهاونس'' موجب اها عورت [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] هئي، جيڪا هڪ واپاري جي ڌيءَ هئي. ''مهابودهي ونس'' مطابق هوءَ "وديشا مها ديوي" هئي ۽ [[شاڪيه]] خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان [[گوتم ٻڌ]] پڻ هو. ممڪن آهي ته ٻڌ ڌرمي تاريخ نويسن اشوڪ جي خاندان کي ٻڌ سان ڳنڍڻ لاءِ هي شاڪيه تعلق بيان ڪيو هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} ٻڌ ڌرمي متنن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ديوي بعد ۾ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو، پر انهن ۾ سندس قبولِ اسلام... (يعني قبولِ ٻڌ ڌرم) جو ڪو تفصيلي بيان موجود ناهي. انهيءَ ڪري ممڪن آهي ته جڏهن هن اشوڪ سان ملاقات ڪئي، تڏهن به هوءَ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ''مهاونس'' موجب، اجين ۾ ديوي اشوڪ جي پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] کي جنم ڏنو، ۽ ٻن سالن بعد هڪ ڌيءَ [[سنگهمتا]] پيدا ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=97}} ''مهاونس'' موجب مهندا کي اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، ڀڪشو بڻايو ويو. انهيءَ حساب سان مهندا اشوڪ جي تخت نشيني وقت چوڏهن ورهين جو هو. جيڪڏهن مهندا ان وقت ڄائو جڏهن اشوڪ فقط ويهن ورهين جو هو، ته پوءِ اشوڪ تقريباً 34 ورهين جي عمر ۾ تخت تي ويٺو هوندو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ڪيترائي سال نائب بادشاهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون.{{sfn|Thapar|1961|pp=24–25}} == تخت نشيني == روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اشوڪ [[يووراج|ولي عهد]] نه هو، ۽ سندس تخت نشيني تڪراري هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=25}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار جي وڏي پٽ [[سوسيما]] هڪ ڏينهن مذاق ۾ هڪ گنجي وزير جي مٿي تي چماٽ هنئي. وزير کي خوف ٿيو ته جيڪڏهن سوسيما بادشاهه بڻيو ته شايد هڪ ڏينهن تلوار سان به ساڻس اهڙي ئي مذاق ڪري. تنهن ڪري هن پنج سئو وزيرن کي اشوڪ جي حمايت لاءِ آماده ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته اشوڪ هڪ ''[[چڪروَرتي]]'' (ساري دنيا تي حڪومت ڪندڙ حڪمران) بڻجندو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ڪجهه عرصي بعد [[تڪششيلا]] ۾ ٻيهر بغاوت ٿي. بندوسار سوسيما کي بغاوت دٻائڻ لاءِ موڪليو. ٿوري ئي وقت کان پوءِ بندوسار سخت بيمار ٿي پيو ۽ سندس موت جو امڪان پيدا ٿيو. ان وقت سوسيما اڃا تڪششيلا ۾ هو ۽ بغاوت مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو هو. بندوسار کيس گاديءَ واري شهر واپس گهرائي ورتو ۽ اشوڪ کي حڪم ڏنو ته هو تڪششيلا ڏانهن روانو ٿئي.{{sfn|Strong|1989|p=209}} پر وزيرن بندوسار کي ٻڌايو ته اشوڪ بيمار آهي ۽ صلاح ڏني ته سوسيما جي واپسي تائين اشوڪ کي عارضي طور تخت تي ويهاريو وڃي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} جڏهن بندوسار انڪار ڪيو، تڏهن اشوڪ اعلان ڪيو ته جيڪڏهن تخت واقعي سندس قسمت ۾ آهي ته ديوتائون کيس ايندڙ شهنشاهه طور تاج پارائينديون. ساڳئي لمحي ديوتائن ائين ڪيو، بندوسار وفات ڪري ويو، ۽ اشوڪ جي حڪمراني سڄي دنيا تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ زمين جي مٿان موجود [[يڪشا]]ن جو علائقو ۽ زمين جي هيٺان موجود [[ناگ]]ن جو علائقو پڻ شامل هو.{{sfn|Strong|1989|p=209}} جڏهن سوسيما گاديءَ واري شهر واپس آيو ته اشوڪ جي نئين وزيراعظم [[رادھاگپت]] کيس ڪوئلن سان ڀريل هڪ کڏ ۾ ڦاسائي ڇڏيو. سوسيما دردناڪ موت مري ويو، جڏهن ته سندس سپهه سالار ڀدرايڌ بُدھ ڌرم جو ڀڪشو بڻجي ويو.{{sfn|Strong|1989|p=210}} [[File:Sarnath_Ashoka_Lions_with_Dharma_Wheel.jpg|thumb|[[سارناتھ]] ۾ [[اشوڪ جو شير-ستون]]، جنهن ۾ چار [[ايشيائي شير]] هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن. اهي [[ٻڌ ڌرم]] جي [[چار عظيم سچايون|چار عظيم سچائين]] ۽ اخلاقي قانون جي ڦيٿي ([[ڌرم چڪر]]) جي علامت آهن.{{sfn|Allen|2012|p=331}}]] ''[[مهاونس]]'' موجب، جڏهن بندوسار بيمار ٿيو ته اشوڪ [[اجين]] مان [[پاٽلي پتر]] واپس آيو ۽ گاديءَ واري شهر تي قبضو ڪري ورتو. پيءُ جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي وڏي ڀاءُ کي قتل ڪيو ۽ تخت تي ويٺو.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ساڳئي متن موجب، اشوڪ پنهنجي سوتيلي ڀائرن مان نويَنوي (99) ڄڻن کي قتل ڪيو، جن ۾ سُمانا پڻ شامل هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} ''[[ديپاونس]]'' موجب، هن هڪ سئو ڀائرن کي قتل ڪيو ۽ چار سال بعد تاجپوشي ڪرائي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ''ونسٿاپڪاسني'' وڌيڪ ٻڌائي ٿو ته هڪ [[آجيَوڪ]] تپسوي اشوڪ جي ماءُ جي خواب جي تعبير ڪندي اڳواٽ هن خونريزي جي پيشنگوئي ڪئي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} انهن روايتن موجب اشوڪ جو سڳو ڀاءُ [[تِسا]] ئي بچي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} ٻين ذريعن ۾ بچيل ڀاءُ جا نالا [[ويتاشوڪ]]، وگتاشوڪ، سودت (''So-ta-to'') يا سوگتر (''Siu-ka-tu-lu'') بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} 99 ۽ 100 جهڙا انگ واضح طور مبالغو آهن ۽ شايد صرف اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن ته اشوڪ پنهنجي ڪيترن ئي ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} [[تاراناٿ]] موجب اشوڪ پنهنجي اڳوڻي حڪمران جو ناجائز پٽ هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڇهه جائز شهزادن کي قتل ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ممڪن آهي ته اشوڪ اصل جانشين نه هجي ۽ هن تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ ڀائر قتل ڪيا هجن. بهرحال، ٻڌ ڌرمي ماخذن شايد هن واقعي کي وڌائي پيش ڪيو ته جيئن ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ اشوڪ کي ظالم ۽ بي رحم حڪمران طور ڏيکاري سگهجي. اشوڪ جي پنجين پٿريلي فرمان ۾ انهن عملدارن جو ذڪر آهي جن جي ذميواري سندس ڀائرن، ڀينرن ۽ ٻين مائٽن جي خاندانن جي ڀلائي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تخت نشيني کان پوءِ به سندس هڪ کان وڌيڪ ڀائر زندهه هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} تنهن هوندي به ڪجهه مؤرخ هن راءِ سان متفق ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فرمان ۾ صرف ڀائرن جي ''خاندانن'' جو ذڪر آهي، خود ڀائرن جو نه.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} === تخت نشيني جي تاريخ === سري لنڪائي متنن ''[[مهاونس]]'' ۽ ''[[ديپاونس]]'' موجب اشوڪ [[گوتم ٻڌ]] جي وفات کان 218 سال پوءِ تخت تي ويٺو ۽ 37 سال حڪومت ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|pp=13–14}} ٻڌ جي وفات جي صحيح تاريخ پاڻ به تڪراري آهي،{{sfn|Thapar|1961|p=14}} جڏهن⁠تہ اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ ٻڌ جي وفات کان صرف هڪ سئو سال پوءِ حڪومت ڪئي، جنهن ڪري تاريخ بابت وڌيڪ اختلاف پيدا ٿيا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست مڃجي ۽ ٻڌ جي وفات 483 ق.م ۾ ٿي هجي، جيئن ڪيترن ئي عالمن تجويز ڪيو آهي، ته اشوڪ جي تخت نشيني 265 ق.م ۾ ٿيڻ گهرجي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} [[پراڻ]]ن موجب اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] 25 سال حڪومت ڪئي، جڏهن⁠تہ سري لنڪائي روايت 28 سال ٻڌائي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} جيڪڏهن پراڻن جو بيان صحيح هجي ته اشوڪ جي تخت نشيني کي ٽي سال اڳ، يعني 268 ق.م تي تاريخ بندي ڪري سگهجي ٿي. ٻئي طرف، جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست هجي پر ٻڌ جي وفات 486 ق.م مڃجي، جيڪا ''ڪينٽونيز ڊاٽڊ رڪارڊ'' سان حمايت حاصل ڪري ٿي، ته پوءِ به اشوڪ جي تخت نشيني 268 ق.م جي لڳ ڀڳ بيهندي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} ''مهاونس'' بيان ڪري ٿو ته اشوڪ بادشاهه ٿيڻ کان چار سال پوءِ رسمي تاجپوشي ڪرائي. هن وچ واري عرصي کي ائين سمجهي سگهجي ٿو ته انهن چئن سالن دوران هن بندوسار جي ٻين پٽن خلاف جانشيني جي جنگ وڙهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ هڪ قصو موجود آهي جنهن موجب اشوڪ جو وزير [[يشس]] پنهنجي هٿ سان سج کي لڪائي ڇڏيو. پروفيسر پي. ايڇ. ايل. ايگرمونٽ جو خيال هو ته هي قصو 4 مئي 249 ق.م تي اتر هندستان ۾ نظر آيل جزوي سج گرهڻ ڏانهن اشارو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=12–13}} ''اشوڪاوادان'' موجب، هن سج گرهڻ کان ڪجهه عرصي بعد اشوڪ مختلف ٻڌ ڌرمي مقدس ماڳن جي ياترا تي نڪتو. اشوڪ جي [[لومبني]] واري ستوني فرمان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي 21هين سال ۾ لومبني جو دورو ڪيو. جيڪڏهن اهو دورو ساڳئي ياترا جو حصو هجي، ۽ لومبني جو دورو سج گرهڻ کان هڪ يا ٻن سالن اندر ٿيو هجي، ته پوءِ 268–269 ق.م واري تخت نشيني جي تاريخ وڌيڪ امڪاني لڳي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}}{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} بهرحال، هي نظريو سڀني عالمن پاران قبول ٿيل ناهي. مثال طور [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي خيال ۾ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ڪيل واقعو تاريخي وقت بندي سان لاڳاپيل ئي ناهي، ۽ ايگرمونٽ جي تشريح ان روايت جي ادبي ۽ مذهبي پس منظر کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان اڳ واري حڪومت == سري لنڪائي ۽ اتر هندستاني ٻنهي روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ سخت ۽ پرتشدد شخص هو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} [[تاراناٿ]] پڻ لکي ٿو ته شروعات ۾ اشوڪ کي ''ڪاماشوڪ'' سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪيترائي سال عيش ۽ عشرت ۽ دنياوي خواهشن (''[[ڪاما]]'') ۾ گذاريا. ان کان پوءِ کيس ''چنڊاشوڪ'' (يعني ”ظالم اشوڪ“) چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪجهه سال برن ڪمن ۾ صرف ڪيا. آخرڪار ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ هو ''ڌرماشوڪ'' (يعني ”نيڪ اشوڪ“) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ کيس ''چنڊاشوڪ'' سڏي ٿو ۽ سندس ڪيترن ئي ظالماڻن عملن جو ذڪر ڪري ٿو:{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * جيڪي وزير سندس تخت نشيني ۾ مددگار ثابت ٿيا هئا، سي حڪومت سنڀالڻ کان پوءِ ساڻس بي ادبي سان پيش اچڻ لڳا. سندن وفاداري آزمائڻ لاءِ اشوڪ کين هڪ غيرمعمولي حڪم ڏنو ته سڀ گلن ۽ ميون وارا وڻ ڪٽي ڇڏين. جڏهن وزيرن اهو حڪم نه مڃيو ته اشوڪ ذاتي طور پنج سئو وزيرن جا سر قلم ڪرائي ڇڏيا.{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * هڪ ڏينهن باغ ۾ سير دوران اشوڪ ۽ سندس حرم جون عورتون هڪ سهڻي [[اشوڪ وڻ]] وٽان گذريون. ان منظر اشوڪ ۾ محبت جا جذبا جاڳايا، پر عورتون سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي سبب ساڻس قربت اختيار ڪرڻ ۾ دلچسپي نه رکيون. ڪجهه وقت پوءِ جڏهن اشوڪ سمهي پيو ته ناراض عورتن سندس نالي واري اشوڪ وڻ جا گل ۽ ٽاريون ڪٽي ڇڏيون. جاڳڻ کان پوءِ اشوڪ سزا طور پنهنجي پنج سئو حرم وارين عورتن کي جيئرو ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * اهڙين قتل عام وارين ڪاررواين سبب وزيراعظم [[رادھاگپت]] پريشان ٿي ويو. هن صلاح ڏني ته مستقبل جي اجتماعي قتلن لاءِ هڪ جلاد مقرر ڪيو وڃي ته جيئن بادشاهه پاڻ اهڙن ڪمن ۾ سڌو سنئون ملوث نه رهي. ان مقصد لاءِ مگڌ جي هڪ ڳوٺ جو نوجوان [[گريڪا]] مقرر ڪيو ويو، جيڪو فخر سان چوندو هو ته هو سڄي [[جمبوديپ]] جي ماڻهن کي قتل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * گريڪا بعد ۾ ''چنڊاگريڪا'' (”ظالم گريڪا“) جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس خواهش تي اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ قيد خانو تعمير ڪرايو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} هي قيد خانو ''اشوڪ جو دوزخ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ٻاهران ڏسڻ ۾ اهو خوشنما ۽ دلڪش هو، پر اندر چنڊاگريڪا قيدين تي انتهائي بي رحماڻا تشدد ڪندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=106–107}} پنجين صديءَ جي چيني سياح [[فا شيان]] لکي ٿو ته اشوڪ ذاتي طور دوزخ جو دورو ڪيو ته جيئن اتي استعمال ٿيندڙ تشدد جا طريقا سکڻ بعد انهن جهڙا طريقا ايجاد ڪري سگهي. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوان زانگ]] دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اهڙو ستون ڏٺو هو جيڪو اشوڪ جي ”دوزخ“ واري هنڌ جي نشاندهي ڪندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[مهاونس]]'' پڻ مختصر طور اشوڪ جي سخت مزاجي جو ذڪر ڪري ٿو. ان موجب، اشوڪ کي شروعاتي دور ۾ سندس برن ڪمن سبب ''چنڊاشوڪ'' چيو ويندو هو، پر ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نيڪ عملن جي ڪري کيس ''ڌرماشوڪ'' سڏيو ويو.{{sfn|Lahiri|2015|p=107}} بهرحال، اتر هندستاني روايت جي ابتڙ، سري لنڪائي متن اشوڪ جي مخصوص ظالماڻن عملن جو ذڪر نٿا ڪن، سواءِ ان دعويٰ جي ته هن پنهنجي 99 ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ ظالم ۽ خونخوار شخص طور پيش ڪرڻ واريون اهڙيون تصويرون غالباً ٻڌ ڌرمي مصنفن جي تخليق آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} انهن جو مقصد اهو ڏيکارڻ هو ته ٻڌ ڌرم اشوڪ جي زندگيءَ ۾ هڪ معجزاتي تبديلي آندي.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} هن تبديلي کي وڌيڪ ڊرامائي ۽ اثرائتو بنائڻ لاءِ اهڙين روايتن ۾ اشوڪ جي اڳوڻي ظلم ۽ بعد واري مذهبي نيڪي ٻنهي کي مبالغي سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Charles1962">{{cite book | author=Charles Drekmeier | title=Kingship and Community in Early India | url=https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek | url-access=registration | access-date=30 October 2012 | year=1962 | publisher=Stanford University Press | lccn=62-9565 | pages=[https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek/page/173 173] }}</ref> == ڪلنگا جي جنگ ۽ ٻڌ ڌرم ۾ تبديلي == {{Main|ڪلنگا جي جنگ}} [[File:Kanaganahalli inscribed panel portraying Asoka (perspective).jpg|thumb|[[ڪناگن هلي]] مان مليل نقش ٿيل پينل، جنهن ۾ اشوڪ ۽ سندس راڻيون ڏيکاريل آهن. [[برهمي لپي]] ۾ "راجا اشوڪ" لکيل آهي، پهرين کان ٽئين صدي عيسوي.<ref>{{cite book |title=Indian Archaeology 1997–98 |publisher=ASI |page=Plate 72 |url=http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |access-date=22 January 2020 |archive-date=22 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122082556/http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |url-status=live }}</ref>]] اشوڪ جي لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي اٺين سال [[ڪلنگا]] واري علائقي کي فتح ڪيو. جنگ دوران ٿيل وڏي تباهي ۽ خونريزي سبب هن کي تشدد تي پڇتاءُ ٿيو، ۽ ايندڙ سالن ۾ هو آهستي آهستي ٻڌ ڌرم ڏانهن مائل ٿيو.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} [[اشوڪ جي فرمانن]] مان پٿريلي فرمان نمبر 13 بادشاهه جي گهري افسوس جو اظهار ڪري ٿو: {{Blockquote |text=ڪلنگا جي فتح کان پوءِ، سندس مقدس عظمت واري بادشاهه ۾ ڌرم جي حفاظت، ڌرم سان محبت ۽ ڌرم جي تبليغ جو وڏو جذبو پيدا ٿيو. ڪلنگا جي فتح تي سندس دل ۾ گهرو افسوس پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن اڳ ۾ آزاد ملڪ جي فتح دوران ماڻهن جو قتل، موت ۽ قيد ٿيڻ لازمي هوندو آهي. اها ڳالهه سندس مقدس عظمت لاءِ وڏي ڏک ۽ پشيماني جو سبب بڻجي. |source=<ref name="Wikisource Smith">{{cite Wikisource |wslink=Asoka - the Buddhist Emperor of India/Chapter 4 |title=Asoka: The Buddhist Emperor of India |last=Smith |first=Vincent |author-link=Vincent Arthur Smith |year=1920 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=185}}</ref> }} ٻئي طرف، سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي اٺين سال تائين اڳ ئي هڪ پڪو ٻڌ ڌرمي هو. ان روايت مطابق هو چوٿين سال ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيو ۽ پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ 84,000 وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائون ڪلنگا جي مهم جو ذڪر ئي نٿيون ڪن.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} سري لنڪائي روايت جي بنياد تي ڪجهه محقق، جهڙوڪ ايگرمونٽ، سمجهن ٿا ته اشوڪ ڪلنگا جي جنگ کان ''اڳ'' ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} هن نظريي جي مخالفت ڪندڙ چون ٿا ته جيڪڏهن اشوڪ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هو ته پوءِ هن اهڙي خونريز جنگ ڇو وڙهي؟ ايگرمونٽ ان جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته اشوڪ شايد "[[وچولي واٽ]]" جي پنهنجي تشريح رکندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=33}} پراڻن ليکڪن مان ڪجهه جو خيال هو ته اشوڪ جنگ کان پوءِ اوچتو ۽ ڊرامائي انداز ۾ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب ڪلنگا جي الحاق کان پوءِ هو ڌرم ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿيو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن اشوڪ جنگ کان پوءِ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو، تڏهن به لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اها تبديلي اوچتو نه پر تدريجي عمل هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} پنهنجي حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل هڪ ننڍڙي پٿريلي فرمان ۾ اشوڪ لکي ٿو ته هو ٻن اڍائي سالن کان وڌيڪ عرصي کان ''[[اُپاسڪ]]'' (عام ٻڌ ڌرمي پيروڪار) هو، پر شروعاتي عرصي ۾ گهڻي اڳڀرائي نه ڪري سگهيو. آخري هڪ سال دوران هو سنگهه جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ ٻڌ ڌرم جو وڌيڪ سرگرم پيروڪار بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} === ڪلنگا جي جنگ === اشوڪ جي وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب، هن تخت نشيني کان اٺ سال پوءِ ڪلنگا فتح ڪيو. فرمان موجب: * جنگ دوران 100,000 ماڻهو ۽ جانور مارجي ويا. * ان کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. * 150,000 ماڻهو ۽ جانور قيدي بڻائي کڻي ويا ويا. اشوڪ لکي ٿو ته انهن مصيبتن تي پڇتاءُ ئي کيس ڌرم جي عمل ۽ تبليغ ڏانهن وٺي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هو اعلان ڪري ٿو ته هاڻي ڪنهن ملڪ جي فتح دوران ٿيندڙ قتل، موت ۽ جلاوطني کيس انتهائي دردناڪ ۽ افسوسناڪ لڳي ٿي. خاص طور تي مذهبي ماڻهن ۽ گهريلو زندگي گذاريندڙ ماڻهن جي تڪليف کيس وڌيڪ ڏکوئيندڙ محسوس ٿئي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هي فرمان [[ايراگوڊي]]، [[گرنار]]، [[ڪالسي]]، [[مانسهره]]، [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[قنڌار]] سميت ڪيترن هنڌن تي مليو آهي.{{sfn|Guruge|1995|p=37}} پر حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته ڪلنگا واري علائقي ۾ موجود اشوڪ جي لکتن مان فرمان 13 ۽ 14 غائب آهن. انهن جي جاءِ تي ٻه الڳ فرمان آهن، جن ۾ اشوڪ جي پشيماني جو ڪو ذڪر ناهي. ممڪن آهي ته اشوڪ ڪلنگا جي ماڻهن آڏو اهڙي اعتراف کي سياسي طور مناسب نه سمجهيو هجي.{{sfn|Thapar|1995|pp=30–31}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ بيان ڪيل جنگ جا انگ اکر ۽ نتيجا ڪنهن حد تائين مبالغو هجن، ته جيئن پري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن تي اثر پوي، جيڪي انهن دعوائن جي تصديق نٿي ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=56}} قديم ذريعا اشوڪ جي ڪنهن ٻي وڏي فوجي مهم جو ذڪر نٿا ڪن، جيتوڻيڪ سورهين صديءَ جي عالم [[تاراناٿ]] دعويٰ ڪري ٿو ته اشوڪ سڄي [[جمبوديپ]] کي فتح ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} === ٻڌ ڌرم سان پهريون رابطو === {{multiple image |perrow=1 |total_width=300 |caption_align=center |align=right |direction=horizontal |image1=Vajrasana, early 20th century.jpg |caption1='''[[وجراسڻ، بودھ گيا|وجراسڻ]]''' يا "ٻڌ جي روشن خياليءَ جو تخت"، [[مهابودھي مندر]]، [[بودھ گيا]]. اشوڪ اهو تخت ٻڌ جي روشن خياليءَ واري هنڌ جي يادگار طور تعمير ڪرايو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=300–302}}<ref>"Ashoka did build the Diamond Throne at Bodh Gaya to stand in for the Buddha and to mark the place of his enlightenment" in {{cite book |last1=Ching |first1=Francis D. K. |last2=Jarzombek |first2=Mark M. |last3=Prakash |first3=Vikramaditya |title=A Global History of Architecture |date=23 March 2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-98160-3 |page=570 |url=https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |language=en |access-date=7 March 2021 |archive-date=23 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523153935/https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |url-status=live }}</ref> |image2=Vajrasana with side panels (3rd century BCE). Bodh Gaya.jpg |caption2=وجراسڻ جا نقش نگاري وارا حصا، ٽين صدي ق.م. }} اشوڪ جي ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيڻ بابت مختلف ذريعا مختلف روايتون پيش ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} سري لنڪائي روايت موجب، اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] [[برهمڻ ڌرم]] جو پوئلڳ هو، جڏهن⁠تہ سندس ماءُ ڌرما [[آجيواڪ]] فرقو اختيار ڪيو هو.{{sfn|Guruge|1995|p=42}} ''[[سمنت پاساديڪا]]'' موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي شروعاتي ٽن سالن دوران غير ٻڌ ڌرمي فرقن جو پيروڪار رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=43}} سري لنڪائي متنن مطابق اشوڪ روزانو دان وٺندڙ برهمڻن جي روش کان مطمئن نه هو. سندس درٻارين آجيواڪ ۽ [[جيني ڌرم|نگنٿ]] استادن کي به پيش ڪيو، پر اهي به کيس متاثر نه ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} ''[[ديپاونس]]'' مطابق اشوڪ ڪيترن غير ٻڌ ڌرمي مذهبي اڳواڻن کي محل ۾ گهرايو ۽ وڏا انعام ڏنا، اميد ڪندي ته اهي سندس هڪ سوال جو جواب ڏيندا. پر ڪو به مطمئن ڪندڙ جواب نه ڏئي سگهيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هڪ ڏينهن اشوڪ [[پاٽلي پتر]] جي رستي تي هڪ نوجوان ٻڌ ڌرمي راهب [[نگروڌ]] (نياگروڌ) کي ڏٺو، جيڪو ڀڪشا لاءِ نڪتل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} نگروڌ دراصل اشوڪ جو ڀائيٽو هو، جيتوڻيڪ اشوڪ پاڻ ان حقيقت کان اڻواقف هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} هو اشوڪ جي وڏي ڀاءُ [[سُمانا]] جو وفات کان پوءِ ڄاول پٽ هو، جنهن کي اشوڪ تخت جي جنگ دوران قتل ڪرائي ڇڏيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=34}} اشوڪ نگروڌ جي پُرسڪون، بيخوف ۽ سنجيده شخصيت کان متاثر ٿيو ۽ کيس پنهنجي ڌرم بابت ٻڌائڻ لاءِ چيو. جواب ۾ نگروڌ کيس ''اپّماد'' (هوشياري، سجاڳي ۽ سنجيدگي) بابت وعظ ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هي وعظ اشوڪ تي ايترو اثرانداز ٿيو جو هن نگروڌ کي 400,000 چاندي جا سڪا ۽ روزانو اٺ حصا چانور ڏيڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ان کان پوءِ اشوڪ هڪ ٻڌ ڌرمي ''[[اُپاسڪ]]'' بڻجي ويو ۽ [[ڪڪُٽارام]] وهار وڃڻ لڳو. اتي هن جي ملاقات مشهور ٻڌ راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] سان ٿي، جنهن کان پوءِ هو ٻڌ ڌرم سان وڌيڪ وابسته ٿي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} هن ڪهاڻي جي تاريخي صداقت يقيني ناهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ممڪن آهي ته اشوڪ جي هڪ قابل استاد جي ڳولا واري هيءَ روايت ان ڳالهه جي وضاحت لاءِ بيان ڪئي وئي هجي ته هن [[جيني ڌرم]] اختيار ڇو نه ڪيو، جيڪو پڻ عدم تشدد ۽ همدردي جو درس ڏيندو هو. اها روايت ظاهر ڪري ٿي ته اشوڪ صرف ڪنهن مخصوص عقيدي جي ڳولا ۾ نه هو، بلڪه هڪ اهڙي روحاني استاد جي تلاش ۾ هو، جيڪو کيس مطمئن ڪري سگهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=108}} سري لنڪائي روايت وڌيڪ ٻڌائي ٿي ته اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ٻڌ راهب بڻيو ۽ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] ٻڌ راهبه بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''[[ديوياوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت اشوڪ جي تبديليءَ کي ٻڌ راهب [[سمُدرا]] سان منسوب ڪري ٿي، جيڪو اڳ ۾ شراوستي جو واپاري هو. هن روايت موجب سمُدرا کي اشوڪ جي مشهور "دوزخ" ۾ قيد ڪيو ويو، پر هن پنهنجي غيرمعمولي روحاني قوتن (''[[اِدّهي]]'') جي مدد سان پاڻ کي بچائي ورتو. جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هو سمُدرا وٽ پهتو ۽ سندس ڪيترن ئي معجزن کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ هن ٻڌ ڌرم قبول ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت آهي، جنهن مطابق سمُدرا واپاري جو پٽ هو ۽ جڏهن اشوڪ سان مليو تڏهن فقط 12 سالن جو هو. اهو بيان غالباً نگروڌ واري ڪهاڻي کان متاثر آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} ''آ-يو-وانگ-چوان'' مطابق هڪ ستن سالن جي ٻڌ ٻار اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ڏانهن آندو. هڪ ٻي ڪهاڻي موجب 500 [[برهمڻ]] اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ۾ دلچسپي وٺڻ سبب تنگ ڪندا هئا. پوءِ اهي معجزاتي طور [[ڀِڪشو]] بڻجي [[ڪڪُٽارام]] وهار ۾ رهڻ لڳا، جتي اشوڪ سندن ملاقات لاءِ ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} اشوڪ جي تخت نشينيءَ وقت هندستان جي مختلف علائقن ۾ ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي مرڪز اڳ ئي موجود هئا. اهو واضح ناهي ته ٻڌ سنگهه جي ڪهڙي شاخ اشوڪ تي سڀ کان وڌيڪ اثرانداز ٿي، پر سندس گاديءَ واري شهر [[پاٽلي پتر]] جي ٻڌ برادري هڪ مضبوط اميدوار سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} هڪ ٻيو اهم مرڪز [[مهابودھي مندر]] هو. وڏي پٿريلي فرمان نمبر 8 مان معلوم ٿئي ٿو ته اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي. ان کان علاوه، حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل ننڍڙي پٿريلي فرمان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ ٻڌ ڌرم جو سرگرم پوئلڳ بڻجي چڪو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}}{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان پوءِ جي حڪومت == === اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير === [[File:Sanchi2.jpg|thumb|[[سانچي]] جو اسٽوپ. مرڪزي اسٽوپ موريا دور ۾ تعمير ٿيو، بعد ۾ [[شونگ خاندان]] جي دور ۾ وڌايو ويو، جڏهن⁠ته سينگاريل دروازا [[ساتواهن خاندان]] جي دور سان تعلق رکن ٿا.]] ''[[مهاونسا]]'' ۽ ''[[اشوڪاوادان]]'' ٻنهي موجب اشوڪ 84,000 اسٽوپا يا وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Strong|1995|pp=154–155}} ''مهاونسا'' مطابق اها تعميري سرگرمي سندس حڪومت جي پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ گوتم ٻڌ جي اٺن مقدس تبرڪن مان ست گڏ ڪيا ۽ انهن کي سون، چاندي، [[ڪرائيسوبيرل|ٻليءَ جي اک]] ۽ بلور جي 84,000 صندوقن ۾ محفوظ ڪرايو. هن حڪم ڏنو ته زمين تي انهن سڀني شهرن ۾، جتي آبادي هڪ لک يا ان کان وڌيڪ هجي، 84,000 اسٽوپا تعمير ڪيا وڃن. [[ڪڪُٽارام]] وهار جي بزرگ راهب يَشس کي هن ٻڌايو ته سندس خواهش آهي ته سڀئي اسٽوپا هڪ ئي ڏينهن ۾ مڪمل ٿين. يَشس چيو ته هو سج کي پنهنجي هٿ سان ڍڪي مڪمل ٿيڻ جو اشارو ڏيندو. جڏهن هن ائين ڪيو ته سڀئي 84,000 اسٽوپا هڪ ئي وقت تي مڪمل ٿي ويا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} ''مهاونسا'' موجب اشوڪ 84,000 ''وهار'' (خانقاهون) تعمير ڪرايون ته جيئن ٻڌ جا تبرڪ انهن ۾ رکيا وڃن.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''اشوڪاوادان'' وانگر ''مهاونسا'' پڻ ٻڌ جي تبرڪن جي گڏ ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿي، پر ان کي تعميراتي سرگرمين سان نٿي جوڙي.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''مهاونسا'' ٻڌائي ٿي ته اشوڪ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ جو فيصلو تڏهن ڪيو جڏهن [[موگگلي پُت تِسّا]] کيس ٻڌايو ته ٻڌ جي ڌرم جا 84,000 حصا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=159}} اشوڪ پاڻ [[اشوڪارام]] وهار جي تعمير شروع ڪرائي ۽ ماتحت بادشاهن کي ٻين وهارن جي تعمير جو حڪم ڏنو. ٿيرا اندگُتّا جي معجزاتي قوتن جي مدد سان اشوڪارام مڪمل ٿيو، ۽ ساڳئي ڏينهن مختلف شهرن مان 84,000 وهارن جي مڪمل ٿيڻ جون خبرون پهتيون.{{sfn|Strong|1995|p=155}} هيٺين اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير روايتي طور اشوڪ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي:{{citation needed|date=November 2019}} * [[سانچي]]، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ڌاميڪ اسٽوپ]]، [[سارناتھ]]، [[اتر پرديش]]، ڀارت * [[مهابودھي مندر]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[بارابار غارون]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[نالندا مهاويهار]] (ڪجهه حصا جهڙوڪ ساريپُتّا اسٽوپ)، [[بيهار]]، ڀارت * [[تڪششيلا]] يونيورسٽي (ڪجهه حصا جهڙوڪ [[ڌرماراجيڪا اسٽوپ]] ۽ ڪنالا اسٽوپ)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀير ٽِلو]] (ٻيهر تعمير ٿيل)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀرهُت]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ديور ڪوٺار]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[بُٽڪارا اسٽوپ]]، [[سوات]]، پاڪستان * [[سناٽي]] اسٽوپ، [[ڪرناٽڪ]]، ڀارت * [[مير رڪن اسٽوپ]]، [[نواب شاهه]]، پاڪستان {| class="wikitable" style="margin:0 auto; text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | سانچي ۾ اشوڪي اسٽوپ |- ! style="background:#EAF4FC;" | ابتدائي شڪل ! style="background:#EAF4FC;" | موجوده آثار |- | [[File:Sanchi Great Stupa Mauryan configuration.jpg|250px]]<br /> موريا سلطنت جي دور (تقريباً 260 ق.م) ۾ عظيم اسٽوپ ۽ [[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪي ٿنڀي]] جي اندازي مطابق بحالي. | <gallery mode="packed" heights="180px"> File:Ashokan Pillar - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4361.JPG|ڏاکڻي دروازي ڀرسان چمڪدار پٿر مان ٺهيل [[اشوڪي ٿنڀو]] جا باقيات. File:Minor Pillar Edict of Ashoka at Sanchi.jpg|سانچي ۾ اشوڪ جو [[ننڍو ٿنڀي وارو فرمان]]. File:Ashoka pillar remains near Southern Gateway Stupa 1 Sanchi.jpg|ڏاکڻي دروازي ڀرسان اشوڪي ٿنڀي جي باقي بچيل ڏنڊي جا آثار. File:Sanchi capital right side view.jpg|ٿنڀي جي چوٽيءَ جو پاسائتو منظر. [[سانچي آثار قديمه ميوزيم]].<ref name="p.25-28 Ashoka pillar">Described in Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 pp. 25-28 Ashoka pillar].</ref> </gallery> |} === اشوڪ جا ٿنڀا === [[اشوڪ جا ٿنڀا]] (''Pillars of Ashoka'') هڪ ئي پٿر مان ٺهيل وڏن ٿنڀن جو سلسلو آهي، جيڪي سڄي [[برصغير]] ۾ پکڙيل آهن. اهي ٿنڀا ٽين صدي ق.م ۾ [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ اعظم]] (تقريباً 268–232 ق.م) تعمير ڪرايا يا انهن تي [[اشوڪ جا فرمان]] نقش ڪرايا ويا.{{refn|name=HR|{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |journal=History of Religions |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256}}}} اشوڪ پنهنجي انهن ٿنڀن لاءِ ''ڌمّ ٿمڀا'' (''Dhaṃma Thaṃbhā'') جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي معنيٰ آهي "ڌرم جا ٿنڀا".<ref name="archive.org">{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |page=132 |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch}}</ref><ref>{{cite book |last=Skilling |first=Peter |title=Mahasutras |date=1998 |publisher=Pali Text Society |isbn=9780860133209 |page=453}}</ref> هي ٿنڀا [[ڀارت جي تعميراتي فن]] جا اهم يادگار آهن، جن مان گهڻن تي موريا دور جي مشهور چمڪدار پالش (''Mauryan Polish'') موجود آهي. اشوڪ جا لڳ ڀڳ ويهه ٿنڀا اڄ تائين باقي آهن، جن مان ڪيترن تي سندس فرمان نقش ٿيل آهن. جانورن واريون چوٽيون (''Capitals'') رکندڙ ٿنڀن مان فقط چند مڪمل نمونا بچيا آهن، جن جو تعداد ست سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="auto">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=l3s9BAAAQBAJ&pg=PA123|title=The Return of the Buddha: Ancient Symbols for a New Nation|page=123|publisher=Routledge|author=Himanshu Prabha Ray|isbn=9781317560067|date=7 August 2014}}</ref> ٻه ٿنڀا [[فيروز شاهه تغلق]] طرفان [[دهلي سلطنت]] جي دور ۾ دهلي منتقل ڪيا ويا.<ref>India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200, Burjor Avari Routledge, 2016, p. 139.</ref> بعد ۾ ڪجهه ٻيا ٿنڀا [[مغل سلطنت]] جي حڪمرانن پڻ منتقل ڪرايا، جڏهن⁠ته انهن مان ڪيترين جانورن واريون چوٽيون الڳ ڪيون ويون.{{sfn|Krishnaswamy|pp=697–698}} هي ٿنڀا عام طور تي 12 کان 15 ميٽر اوچا هوندا هئا ۽ سندن وزن 50 ٽن تائين پهچندو هو. انهن کي ڪڏهن ڪڏهن سوين ميل پري کان ڇڪي انهن هنڌن تائين آندو ويندو هو جتي کين نصب ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html|title=KING ASHOKA: His Edicts and His Times|website=www.cs.colostate.edu|access-date=29 October 2017}}</ref> انهن ٿنڀن جي چوٽيءَ تي نفيس سنگتراشي سان سينگاريل جانورن جون مورتيون لڳل هونديون هيون، جن مان ڪيترائي نمونا اڄ تائين محفوظ آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | اشوڪي ٿنڀن جون مشهور چوٽيون |- | <gallery mode="packed" heights="200"> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India 2007-01-29.jpg|[[ويسالي]] جو شير File:Elephant capital Sankasya.jpg|[[سنڪسا]] جو هاٿي File:Rampurva bull in Presidential Palace high closeup.jpg|[[رامپوروا]] جو ڏاند (اصل نمونو) File:Lauria Nandangarh lion.jpg|[[لوريا نندنگڙهه]] جو شير File:Lion Capital - Chunar Sandstone - Circa 3rd Century BCE - Rampurva - ACCN 6298-6299 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4432.JPG|[[رامپوروا]] جو شير File:Sanchi capital right side view.jpg|[[سانچي]] جون چار شيرن واريون چوٽيون، جن جي مٿان شايد ڌرم چڪر هوندو File:Sarnath capital.jpg|[[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]]، [[سارناتھ]] </gallery> |} اشوڪي ٿنڀن مان سڀ کان مشهور [[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]] آهي، جيڪو [[سارناتھ]] مان مليو. ان ۾ چار شير هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن ۽ هي اڄ [[ڀارت]] جو سرڪاري قومي نشان پڻ آهي. هي ٿنڀا صرف حڪومتي فرمانن جا ذريعو نه هئا، پر اشوڪ جي ''ڌمّ'' واري پاليسي، اخلاقي تعليم، مذهبي رواداري ۽ سلطنت جي وحدت جا علامتي نشان پڻ هئا. === ڌرم جي تبليغ === اشوڪ جي پٿريلي فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنهنجي حڪومت جي اٺين ۽ نائين سال دوران هن [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، ''ڌرم'' جي تبليغ شروع ڪئي ۽ سماجي ڀلائيءَ جا ڪيترائي ڪم سرانجام ڏنا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} انهن فلاحي قدمن ۾ انسانن ۽ جانورن لاءِ علاج جون سهولتون قائم ڪرڻ، دوائن وارا ٻوٽا پوکرائڻ، رستن جي ڪنارن تي کوهه کوٽائڻ ۽ وڻ لڳائڻ شامل هئا. اهي ڪم پاڙيسري رياستن جهڙوڪ [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ستيہ پتر]]، [[تامراپرني]] ۽ يوناني بادشاهه [[انطيوڪس]] جي سلطنت تائين به ڪيا ويا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} فرمانن موجب پنهنجي حڪومت جي ڏهين ۽ يارهين سال دوران اشوڪ [[ٻڌ سنگهه]] جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ سڄي سلطنت جو هڪ ڊگهو دورو ڪيو، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ 256 ڏينهن جاري رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي ٻارهين سال تائين اشوڪ ''ڌرم'' جي تبليغ لاءِ فرمان نقش ڪرائڻ شروع ڪيا. هن پنهنجن عملدارن (''راجوڪ'' ۽ ''پرديشڪ'') کي حڪم ڏنو ته هو هر پنجن سالن بعد پنهنجي علائقن جو دورو ڪري ماڻهن کي ''ڌرم'' بابت تعليم ڏين ۽ انتظامي جاچ به ڪن.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} اڳئين سال هن ''ڌرم مها ماتر'' نالي نئون عهدو قائم ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي چوڏهين سال ۾ اشوڪ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي توسيع جو حڪم ڏنو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} === ٽين ٻڌ ڪائونسل === {{Main|ٻڌن واري ٽين ڪائونسل}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ ٻڌ برادريءَ ۾ تمام اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} هن روايت مطابق اشوڪ وڏي پيماني تي ڀڪشوئن جي سار سنڀال شروع ڪئي. سندس سخاوت سبب ڪيترائي غير حقيقي ۽ بدعقيده ماڻهو به سنگهه ۾ شامل ٿي ويا. نتيجي ۾ حقيقي ٻڌ ڀڪشو انهن سان گڏ مذهبي رسم ''اوپوسٿ'' ادا ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ لڳا، جنهن سبب ستن سالن تائين اها رسم نه ٿي سگهي.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} اشوڪ انهن جعلي ڀڪشوئن کي هٽائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هڪ حد کان وڌيڪ جوشيلن وزيرن ڪجهه حقيقي ڀڪشو به قتل ڪري ڇڏيا. پوءِ اشوڪ بزرگ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]] کي دعوت ڏني ته جيئن هو غير ٻڌ ماڻهن کي [[پاٽلي پتر]] جي خانقاهه مان خارج ڪري.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} انهيءَ عمل دوران 60,000 ڀڪشو بدعقيديءَ جي الزام هيٺ سنگهه مان خارج ڪيا ويا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان کان پوءِ ''اوپوسٿ'' ٻيهر منعقد ٿيو ۽ موگلي پُت تِسّا اشوڪ جي حڪومت جي سترهين سال ۾ [[ٽيون ٻڌ ڪائونسل]] منعقد ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} هن ڪائونسل دوران ''[[ڪٿاوتٿو]]'' نالي ڪتاب مرتب ڪيو ويو، جنهن ۾ ٿيراوادي عقيدي جي ڪيترن نقطن جي وضاحت ۽ توثيق ڪئي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر موجود نه آهي، جنهن سبب ڪيترن مؤرخن ٽئين ٻڌ ڪائونسل جي تاريخي حيثيت تي سوال اٿاريا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} [[File:Nava Jetavana Temple - Shravasti - 014 King Asoka at the Third Council (9241725897).jpg|thumb|اشوڪ ۽ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]]، [[ٽئين ٻڌ ڪائونسل]] دوران. نوا جيتاون، [[شراوستي]].]] مؤرخ [[رچرڊ گومبرچ]] جو خيال آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ هن واقعي جو ذڪر نه هئڻ ان کي مڪمل طور غير تاريخي ثابت نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جا ڪيترائي فرمان وقت سان گڏ گم ٿي چڪا آهن.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} گومبرچ وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته اشوڪ جا فرمان واضح ڪن ٿا ته هو سنگهه جي "اتحاد ۽ پاڪيزگي" برقرار رکڻ ۾ گهري دلچسپي رکندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|pp=8–9}} مثال طور، سندس ''ننڍي پٿريلي فرمان نمبر 3'' ۾ سنگهه جي ميمبرن کي ڪجهه مخصوص مذهبي متن پڙهڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي. ساڳئي طرح [[سانچي]]، [[سارناتھ]] ۽ [[ڪوسامبي]] مان مليل فرمانن ۾ اشوڪ اختلاف پيدا ڪندڙ ڀڪشوئن کي سنگهه مان خارج ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو ۽ سنگهه جي اتحاد ۽ ترقي جي خواهش ظاهر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}}{{sfn|Guruge|1995|p=45}} اٺين صديءَ جي ٻڌ ياتري [[ئي جِنگ]] به اشوڪ بابت هڪ ٻي روايت بيان ڪري ٿو. هن مطابق [[بمبسار]] بادشاهه، جيڪو گوتم ٻڌ جو همعصر هو، خواب ۾ ڪپڙي جا 18 ٽڪرا ۽ هڪ لٺ ڏٺا. ٻڌ ان خواب جي تشريح ڪندي ٻڌايو ته سندس وفات کان پوءِ سندس تعليم 18 مختلف مڪتبن ۾ ورهائجي ويندي ۽ هڪ بادشاهه اشوڪ انهن کي ٻيهر متحد ڪندو.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} === ٻڌ مذهب جي تبليغ === سري لنڪا جي روايت مطابق [[موگلي پُت تِسّا]] تقريباً 250 ق.م ۾ ٻڌ ڌرم جي تبليغ لاءِ نَوَ مشنون سرحدي علائقن ڏانهن موڪليون.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} هن روايت موجب اهي مشنون سڌو سنئون اشوڪ نه پر موگلي پُت تِسّا موڪليون، جيتوڻيڪ اشوڪ انهن جو سرپرست هو. هر مشن ۾ پنج ڀڪشو شامل هئا ۽ انهن جي اڳواڻي هڪ بزرگ ڀڪشو ڪندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} سري لنڪا ڏانهن اشوڪ پنهنجو پٽ [[مهندا]] موڪليو، جنهن سان گڏ اٿّيا، اُتّيا، سمبلا ۽ ڀدراسالا پڻ شامل هئا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} موگلي پُت تِسّا جي مدد سان اشوڪ ٻڌ مبلغن کي [[ڪشمير]]، [[گنڌارا]]، [[هماليه]]، يوناني علائقن، [[مهاراشٽر]]، [[سُوورن ڀومي]] ۽ [[سري لنڪا]] ڏانهن موڪليو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7;" | اشوڪ جي دور جون مشهور ٻڌ مذھب واريون تبليغي سرگرميون ! مبلغ ! منزل |- | [[مهندا]] | [[سري لنڪا]] |- | مجهنتيڪ | [[ڪشمير]] ۽ [[گنڌارا]] |- | مهاديو | مهيسا منڊل (شايد موجوده [[ميسور]]) |- | رڪّھتا | وناواسا |- | ڌمّ رڪّھتا (يوناني) | اپرانتڪ (اولهه هندستان) |- | مها ڌمّ رڪّھتا | [[مهاراشٽر]] |- | مها رڪّھتا | يوناني ملڪ |- | مجهم | [[هماليه]] |- | سونا ۽ اُتّرا | [[سُوورن ڀومي]] |} روايت موجب اشوڪ جي حڪومت جي اوڻيهين سال ۾ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] سري لنڪا وئي، جتي هن ٻڌ راهبن جي عورتن واري جماعت قائم ڪئي ۽ ساڻس گڏ مقدس [[بودهي وڻ]] جي هڪ شاخ پڻ کڻي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Strong|1995|p=144}} اشوڪ جي پنهنجن فرمانن ۾ به انهن مشنن جو سڌو سنئون بيان موجود ناهي. البت سندس حڪومت جي اوڻيهين سال بابت فقط ايترو ذڪر ملي ٿو ته هن [[خالاتيڪا غار]] تپسوين کي برساتي موسم ۾ رهائش لاءِ عطا ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} سندس ٿنڀن وارن فرمانن مان معلوم ٿئي ٿو ته ايندڙ سال هن [[لمبني]] (گوتم ٻڌ جي جنم ڀومي) ۽ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي زيارت ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''پٿريلي فرمان نمبر 13'' ۾ اشوڪ دعويٰ ڪري ٿو ته هن پنج بادشاهن ۽ ٻين ڪيترن ملڪن ڏانهن پيغام موڪلي ''ڌرم جي فتح'' حاصل ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته ڇا اهي سفارتون ئي اهي ٻڌ مشنون هيون جن جو ذڪر ٻڌ تاريخن ۾ ملي ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} ڪجهه ماهر، جهڙوڪ [[ايتين لاموٽ]]، سمجهن ٿا ته فرمانن ۾ ذڪر ٿيل ''ڌرم'' جا مبلغ لازمي طور ٻڌ ڀڪشو نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جو ''ڌرم'' ۽ ''ٻڌ مت'' مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا.{{sfn|Gombrich|1995|pp=10–11}} ٻيا ماهر، جهڙوڪ [[ايرخ فرائووالنر]] ۽ [[رچرڊ گومبرچ]]، انهن مشنن کي تاريخي حقيقت سمجهن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=11}} آثار قديمه مان به ڪجهه ثبوت ملن ٿا. ''وِنَي نِدان'' ۾ ذڪر ٿيل پنجن ڀڪشوئن مان ٽن جا نالا [[ڀلسا]] (ويجهو [[وديشا]]) مان مليل تبرڪن جي صندوقن تي لکيل مليا آهن، جيڪي ٻي صدي ق.م جي شروعاتي دور سان تعلق رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} ڪيترن مؤرخن جو خيال آهي ته ٻڌ مت جي وڏي مذهب طور اڀرڻ ۾ اشوڪ جي سرپرستي اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Thapar|1995|p=32}} بهرحال، آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اتر اولهه هندستان ۽ ڏکڻ هندستان ۾ ٻڌ مت جي واڌ ويجهه جو وڏو سبب واپاري، زميندار، ڪاريگر ۽ واپاري جماعتون هيون، جن ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي ادارن جي مالي مدد ڪئي.{{sfn|Thapar|1995|p=36}} === ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ تشدد === پنجين صدي عيسويءَ جي ٻڌ روايت ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، اشوڪ ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ به ڪجهه موقعن تي تشدد جو سهارو ورتو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن "دوزخ واري قيدخاني" ۾ [[چنداگيريڪا]] کي آهستي آهستي اذيتون ڏئي مارائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هڪ شخص جي ڏوهه جي بدلي ۾ هن 18,000 "بدعقيدن" جي قتل جو حڪم ڏنو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن جين ڌرم وارن خلاف مهم هلائي ۽ هر "بدعقيد" جو سر آڻڻ تي انعام مقرر ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سندس پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] جو به سر قلم ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[پنڊروردهن]] ۾ هڪ غير ٻڌ شخص اهڙي تصوير ٺاهي جنهن ۾ [[گوتم ٻڌ]] کي [[جناتپتر]] (يعني [[مهاوير]]) جي پيرن تي جهڪيل ڏيکاريو ويو هو. اصطلاح ''نرگرنٿ'' ("بندشن کان آزاد") اصل ۾ جين ڌرم کان اڳ جي هڪ تپسوي جماعت لاءِ استعمال ٿيندو هو، پر بعد ۾ جين راهبن لاءِ رائج ٿي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} روايت موجب هڪ ٻڌ عقيدتمند جي شڪايت تي اشوڪ پهرين انهيءَ مصور کي گرفتار ڪرڻ جو حڪم ڏنو، پوءِ [[پنڊروردهن]] ۾ موجود سڀني [[آجيڪ]] (Ajivika) پوئلڳن کي قتل ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010">{{cite book | author=Beni Madhab Barua | title=The Ajivikas | url=https://archive.org/details/ajivikas00barurich | access-date=30 October 2012 | date=5 May 2010 | publisher=General Books | isbn=978-1-152-74433-2 | pages=[https://archive.org/details/ajivikas00barurich/page/68 68]–69}}</ref> چيو وڃي ٿو ته ان حڪم جي نتيجي ۾ لڳ ڀڳ 18,000 آجيڪ ماريا ويا.{{sfn|Strong|1989|p=232}} ڪجهه وقت پوءِ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ ٻئي نرگرنٿ پوئلڳ اهڙي ئي تصوير ٺاهي. اشوڪ کيس ۽ سندس سموري خاندان کي سندن گهر ۾ زندهه ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010"/> هن وڌيڪ اعلان ڪيو ته جيڪو به ڪنهن نرگرنٿ بدعقيد جو سر کڻي ايندو، تنهن کي هڪ ''دينار'' انعام طور ڏنو ويندو. روايت موجب هڪ ڳوٺاڻي ڌنار اشوڪ جي پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] کي بدعقيد سمجهي قتل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}} جڏهن اشوڪ کي پنهنجي غلطيءَ جو احساس ٿيو ته هن اهو حڪم واپس وٺي ڇڏيو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} == خاندان == [[File:Sanchi King Ashoka with his Queens, South Gate, Stupa no. 1.jpg|thumb|هڪ شهنشاهه ــ گهڻو امڪان آهي ته اشوڪ ــ پنهنجي ٻن راڻين [[اسندهيمترا]] ۽ [[ڪاروواڪي]] سان گڏ، ۽ ٽن خادمن سميت، [[سانچي]] جي هڪ اُڀريل نقش ۾ ڏيکاريل آهي.{{sfn|Singh|2017|p=162}} هن شخصيت جي اشوڪ طور سڃاڻپ [[ڪناگنهلي]] جي هڪ ساڳئي نقش مان ٿئي ٿي، جنهن تي سندس نالو پڻ لکيل آهي.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Kanaganahalli Asoka with inscription.jpg|thumb|upright|اشوڪ پنهنجي راڻي [[تشيارڪشيتا]] سان گڏ، [[ڪناگنهلي]] ويجهو [[سنّتي]] ۾، 1هين–3هين صدي عيسوي. هن اُڀريل نقش تي [[برهمي لپي]] ۾ "𑀭𑀸𑀬 𑀅𑀲𑁄𑀓𑁄" (''رايا اشوڪو''، "بادشاهه اشوڪ") لکيل آهي. تصوير ۾ اشوڪ، سندس راڻي، ٻه چمرا جهُلڻ وارا خادم ۽ هڪ ڇانوَ کڻندڙ خادم ڏيکاريل آهن.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Emperor Ashoka and his Queen at the Deer Park.jpg|upright|thumb|شهنشاهه اشوڪ ۽ سندس راڻي [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (شاکيه ڪُماري)، [[سارناتھ]] جي هرڻن واري باغ ۾. [[سانچي]] جو اُڀريل نقش.{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === زالون === مختلف ذريعن موجب اشوڪ جون پنج مشهور زالون هيون: [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (يا ويديسا مهاديوي شاکيه ڪُماري)، [[اسندهيمترا]]، [[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]]، [[ڪاروواڪي]] ۽ [[تشيارڪشيتا]].{{sfn|Mookerji|1995|p=9}} ڪاروواڪي اشوڪ جي واحد راڻي آهي جنهن جو ذڪر اشوڪ جي پنهنجي فرمانن ۾ ملي ٿو. سندس نالو [[الله آباد]] جي هڪ ٿنڀي تي لکيل فرمان ۾ اچي ٿو. ان فرمان ۾ کيس شهزادي [[تيورا]] جي ماءُ قرار ڏنو ويو آهي، ۽ شاهي عملدارن (''مها ماترن'') کي حڪم ڏنو ويو آهي ته سندس مذهبي ۽ خيراتي عطين جو رڪارڊ رکيو وڃي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} هڪ نظريي مطابق [[تشيارڪشيتا]] دراصل ڪاروواڪي جو ئي شاهي لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[مهاونسا]]'' مطابق اشوڪ جي وڏي راڻي [[اسندهيمترا]] هئي، جيڪا اشوڪ جي وفات کان چار سال اڳ فوت ٿي وئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} روايت موجب پنهنجي پوئين جنم ۾ هن هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] کي ماکي وڪڻندڙ واپاري ڏانهن رستو ڏيکاريو هو، ۽ اهو واپاري بعد ۾ اشوڪ جي روپ ۾ پيدا ٿيو، تنهنڪري هوءَ اشوڪ جي راڻي بڻجي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد جي ڪجهه متنن ۾ اچي ٿو ته اسندهيمترا ان پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجو تيار ڪيل ڪپڙو پڻ ڏنو هو.{{sfn|Strong|1995|p=166}} انهن متنن ۾ ''دساوتٿوپڪرن''، ڪمبوڊيا وارو وڌايل ''مهاونسا'' ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} هڪ ٻي ڪهاڻي موجب اشوڪ هڪ ڏينهن اسندهيمترا تي طنز ڪندي چيو ته هوءَ مٺو ڪمند کائي رهي آهي، حالانڪه هن اهو پنهنجي ''ڪرما'' سان حاصل نه ڪيو آهي. اسندهيمترا جواب ڏنو ته سندس سڀ نعمتون سندس نيڪ عملن جو نتيجو آهن. اشوڪ کيس اهو ثابت ڪرڻ لاءِ چيو ته هوءَ 60,000 راهبن لاءِ پوشاڪون فراهم ڪري.{{sfn|Strong|1995|p=166}} رات جو محافظ ديوتائن کيس سندس پراڻي نيڪ عمل جي ياد ڏياريو، ۽ ٻئي ڏينهن هوءَ معجزاتي طور 60,000 پوشاڪون مهيا ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.{{sfn|Strong|1995|p=166}} اشوڪ ايترو متاثر ٿيو جو هن کيس پنهنجي پسنديده راڻي بڻايو ۽ کيس سلطنت جي حڪمراني به آڇي، پر هن انڪار ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=167}} ''ترائي ڀومي ڪٿا'' موجب اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ ۽ 84,000 اسٽوپا ۽ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ لاءِ به اسندهيمترا ئي همٿايو هو.{{sfn|Strong|1995|pp=167–168}} ''مهاونسا'' مطابق اسندهيمترا جي وفات کان پوءِ [[تسّراڪها]] (تشيارڪشيتا) وڏي راڻي بڻجي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ اسندهيمترا جو ذڪر ڪونهي، پر تشيارڪشيتا جو ذڪر ملي ٿو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} ''ديوياوادان'' ۾ [[پدماوتي]] نالي هڪ ٻي راڻي جو ذڪر آهي، جيڪا ولي عهد [[ڪُڻال]] جي ماءُ هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جڏهن شهزادو هو ته [[وديشا]] ۾ [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] سان محبت ۾ گرفتار ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} سلطنت سنڀالڻ کان پوءِ ديوي [[پاٽلي پتر]] وڃڻ بدران [[وديشا]] ۾ ئي رهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''مهاونسا'' واضح ڪري ٿو ته اشوڪ جي وڏي راڻي اسندهيمترا هئي، ديوي نه؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي شخصيت سمجهڻ مشڪل آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''ديپاونسا'' مطابق اشوڪ ۽ ديوي جا ٻه ٻار هئا: [[مهندا]] ۽ [[سنگهمتّا]].{{sfn|Thapar|1961|p=22}} === پٽ === [[تيورا]]، جيڪو اشوڪ ۽ ڪاروواڪي جو چوٿون پٽ هو، اشوڪ جي فرمانن ۾ نالي سان ذڪر ٿيل واحد پٽ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ جو هڪ ٻيو پٽ [[ڪُڻال]] هو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ڪُڻال جو هڪ پٽ [[سمپراتي]] هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت [[مهندا]] جو ذڪر ڪري ٿي، جنهن کي ٻڌ مبلغ طور سري لنڪا موڪليو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} چيني سياح [[شُوان زانگ]] جو چوڻ آهي ته مهندا اشوڪ جو پٽ نه، پر سندس ننڍو ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] (يا وگتاشوڪ) هو.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} ''ديوياوادان'' ۾ ولي عهد [[ڪُڻال]] (ڌرموِوَردهن) جو ذڪر آهي، جيڪو اشوڪ ۽ پدماوتي جو پٽ هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} [[فا شيان]] موجب ڌرموِوَردهن کي [[گنڌارا]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ [[جالوڪ]] کي اشوڪ جو ٽيون پٽ ڄاڻايو ويو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڌيئر === سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جي هڪ ڌيءَ [[سنگهمتّا]] هئي، جيڪا بعد ۾ [[ڀڪشُڻي]] بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ڪجهه مؤرخ، جهڙوڪ [[روميلا ٿاپر]]، سنگهمتّا جي تاريخي حيثيت بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} انهن جي دليلن مان ڪجهه هي آهن: * "سنگهمتّا" نالو، جنهن جي معنيٰ "سنگهه جي دوست" آهي، غيرمعمولي لڳي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} * ''مهاونسا'' موجب هن اشوڪ جي ڀائيٽي [[اگني برهما]] سان شادي ڪئي، جيڪا ان دور جي سماجي قانونن سان ٺهڪندڙ نه هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} * هوءَ 18 ورهين جي عمر ۾ ڀڪشُڻي بڻجي وئي، جڏهن ته روايت موجب ان وقت سندس ننڍڙو ٻار به هو.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} هڪ ٻي روايت ۾ اشوڪ جي ڌيءَ [[چارومتي]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن [[ديوپال]] نالي هڪ [[ڪشتري]] سان شادي ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڀائر === ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جو هڪ وڏو سڳو نه پر اڌ ڀاءُ [[سوسيما]] هو.{{sfn|Strong|1989|p=204}} * سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جو هڪ ڀاءُ [[تِسّا]] هو، جيڪو شروع ۾ عيش عشرت واري زندگي گذاريندو هو. اشوڪ کيس سبق سيکارڻ لاءِ ڪجهه ڏينهن لاءِ تخت تي ويهاريو، پوءِ کيس غاصب قرار ڏئي ستن ڏينهن کان پوءِ قتل جو حڪم ڏنو. انهن ستن ڏينهن ۾ تِسّا زندگي جي ناپائيداري سمجهي ورتي ۽ پوءِ راهب بڻجي ''ارهت'' جو درجو حاصل ڪيائين.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} * ''ٿيراگاتا'' جي شرح موجب هن ڀاءُ جو نالو [[ويتاشوڪ]] هو. هڪ ڏينهن هن پنهنجي مٿي ۾ اڇو وار ڏٺو ۽ دنياوي زندگي ڇڏي خانقاهه ۾ داخل ٿي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * [[فا شيان]] هن ڀاءُ کي [[مهيندر]] سڏي ٿو. سندس بيان موجب اشوڪ هن کي سندس غير اخلاقي روين سبب شرمسار ڪيو، جنهن کان پوءِ هو هڪ غار ۾ وڃي رهيو ۽ عبادت ڪندي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جي هڪ ڀاءُ کي جين سمجهي قتل ڪيو ويو، جڏهن اشوڪ جينن خلاف مهم هلائي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} == سلطنت جي حد == اشوڪ جي اڳوڻن حڪمرانن جي قبضي هيٺ آيل علائقن جي صحيح حدن بابت پڪ سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي، پر امڪان آهي ته سندس ڏاڏي [[چندر گپت موريا]] جي سلطنت اتر هندستان جي اولهه واري سامونڊي ڪناري ([[عرب سمنڊ]]) کان اوڀر واري ڪناري ([[بنگال جي نار]]) تائين پکڙيل هئي، ۽ ڀارتي برصغير جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين حصن تي مشتمل هئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} [[بندوسار]] ۽ اشوڪ غالباً سلطنت کي ڏکڻ طرف وڌيڪ وڌايو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس سلطنت تقريباً سڄي ڀارتي برصغير تي پکڙيل هئي، سواءِ انتهائي ڏاکڻن علائقن جي. [[اشوڪ جا فرمان|پٿريلا فرمان]] نمبر 2 ۽ 13 مان معلوم ٿئي ٿو ته اهي ڏاکڻا علائقا [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ڪيرلپتر]] ۽ [[ساتياپتر]] حڪمرانن جي قبضي ۾ هئا. اتر اولهه ۾ اشوڪ جي سلطنت [[افغانستان]] تائين پکڙيل هئي، جتي ان جون سرحدون [[سيلوڪي سلطنت]] سان لڳنديون هيون، جنهن تي [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيوس]] حڪومت ڪندو هو.{{sfn|Singh|2017|p=162}} اشوڪ جي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ [[پاٽلي پتر]] هو، جيڪو [[مگڌ]] واري علائقي ۾ واقع هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == مذهب ۽ فلسفو == === ٻڌ ڌرم سان تعلق === [[File:Upasaka.jpg|thumb|لفظ ''[[اپاسڪ]]'' (𑀉𑀧𑀸𑀲𑀓، "ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ")، جيڪو اشوڪ پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ ٻڌ ڌرم سان پنهنجي وابستگي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو (تقريباً 258 ق.م.)]] ٻڌ روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو هو،{{sfn|Strong|1989|p=15}} جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن هن معاملي تي اختلاف ظاهر ڪيو آهي.{{sfn|Strong|1995|p=142}} بهرحال [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان]] نمبر 1 واضح ثبوت فراهم ڪري ٿو ته اشوڪ ٻڌ ڌرم جو پوئلڳ هو. هن فرمان ۾ هو پاڻ کي ''[[اپاسڪ]]'' (يعني ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ) ۽ ''ساکيه'' (يعني گوتم ٻڌ جي لقب ''شاکيه مُني'' جي نسبت سان ٻڌ ڌرمي) سڏي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=134}} هي فرمان ۽ ٻيا ڪيترائي فرمان سندس ٻڌ ڌرم سان وابستگي جا ثبوت پيش ڪن ٿا:{{sfn|Guruge|1995|pp=43–44}} * پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ اشوڪ لکي ٿو ته ''اپاسڪ'' ٿيڻ کان پوءِ هڪ سال تائين هن گهڻي ترقي نه ڪئي، پر پوءِ هو ''سنگهه'' جي ويجهو ويو ۽ وڌيڪ اڳتي وڌيو. ''سنگهه ڏانهن وڃڻ'' جي صحيح معنيٰ واضح نه آهي. ٻڌ روايت موجب هو ڪجهه وقت راهبن سان گڏ رهيو، پر اهو شايد وڌاءُ هجي. البت اها ڳالهه يقيني آهي ته اشوڪ ٻڌ ڌرم ڏانهن وڌيڪ مائل ٿيو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 3 ۾ هو پاڻ کي ''اپاسڪ'' سڏي ٿو ۽ [[ٻڌ]] ۽ [[سنگهه]] تي پنهنجي ايمان جو اظهار ڪري ٿو.{{sfn|Thapar|1995|pp=19–20}}{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[وڏا پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان]] نمبر 8 ۾ هو پنهنجي تاجپوشي کان ڏهه سال پوءِ [[سمبودهي]] (يعني [[بودھ گيا]] ۾ مقدس [[بودهي وڻ]]) جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[لمبني]] واري ٿنڀي جي لکت ۾ هو [[گوتم ٻڌ]] جي جنم ڀومي جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ ٻڌ ۽ سنگهه لاءِ پنهنجي عقيدت جو اعلان ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1989|p=13}} * [[نگالي ساگر]] واري لکت ۾ هو اڳوڻي هڪ ٻڌ جي نالي سان منسوب اسٽوپا کي ٻيڻو وڏو ڪرڻ ۽ ان جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * سندس ڪجهه لکتون ٻڌ سنگهه جي اتحاد ۽ نظم برقرار رکڻ ۾ سندس دلچسپي ظاهر ڪن ٿيون.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * [[سارو مارو]] واري لکت موجب اشوڪ ''منيما ديش'' ۾ واقع ''اپونيت وهار'' ڏانهن سفر دوران پنهنجو پيغام موڪليو. جيتوڻيڪ هن هنڌ جي صحيح سڃاڻپ يقيني نه آهي، پر واضح آهي ته اهو هڪ ٻڌ وهار (''وهار'') هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=157}} === تاريخي جائزو === اشوڪ طرفان مخالف مذهبي فرقن تي اهڙن ظلمن جون روايتون گهڻن مؤرخن جي نظر ۾ فرقيواراڻي تبليغ جو نتيجو آهن ۽ انهن کي تاريخي حقيقت طور قبول نٿو ڪيو وڃي.{{sfn|Strong|1995|p=149}}<ref name="Beni2010" /><ref name="Steven2010">{{cite book | author=Steven L. Danver | author-link=Steven L. Danver | title=Popular Controversies in World History: Investigating History's Intriguing Questions: Investigating History's Intriguing Questions | url=https://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | access-date=23 May 2013 | date=22 December 2010 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-59884-078-0 | page=99 | archive-date=3 January 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140103043618/http://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | url-status=live }}</ref><ref name="LePhuoc2010">{{cite book | author=Le Phuoc | title=Buddhist Architecture | url=https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | access-date=23 May 2013 | date=March 2010 | publisher=Grafikol | isbn=978-0-9844043-0-8 | page=32 | archive-date=31 December 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131231233840/http://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | url-status=live }}</ref> ان کان علاوه، اهڙيون ڪهاڻيون جين متنن جهڙوڪ ''[[پريشِشٽ پروان]]'' ۽ ''[[ٿيراولي]]'' ۾ موجود ناهن، جيتوڻيڪ اهي اشوڪ جو ذڪر ڪن ٿا.{{cite book | title=Parishtaparvan | url=https://archive.org/details/jtfs_sthaviravalicaritaorparisishtaparva-of-hemchandra-hermanjacobi-1932-bibliotheca-/page/LXXXI/mode/2up}}</ref><ref>{{cite book | title=Journal Of Indian Asiatic Society | date=1872 | url=https://books.google.com/books?id=yajAG0tbZ9cC&q=As%E2%80%99oka | page=154 }}</ref> انهيءَ ڪري جديد محققن جو وڏو حصو انهن واقعن کي مذهبي مقابلي جي نتيجي ۾ بعد ۾ شامل ڪيل افسانوي روايتون سمجهي ٿو، نه ڪي اشوڪ جي دور جا تصديق ٿيل تاريخي واقعا. == آخري سال == اشوڪ جي حڪومت جي آخري سالن بابت معلومات محدود آهي. ٻڌ روايتن ۾ بيان آهي ته هن وڏي مقدار ۾ دولت سنگهه ۽ مذهبي ادارن تي خرچ ڪئي، جنهن سبب خزاني تي بار پيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=59–61}} ڪجهه روايتن مطابق سندس پوٽي [[سمپريتي]] ۽ ٻين جانشينن جي دور ۾ موريا سلطنت آهستي آهستي ڪمزور ٿيڻ لڳي.{{sfn|Thapar|1961|pp=61–63}} اشوڪ جي وفات غالباً 232 ق.م ڌاري ٿي. سندس وفات کان پوءِ موريا سلطنت ڪجهه ڏهاڪن تائين قائم رهي، پر آخرڪار ٽڪرن ۾ ورهائجي وئي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=38–39}} == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] rswxuazzp5mmcangnym61tfs8gp1wxz 388245 388244 2026-06-23T22:49:08Z Intisar Ali 8681 388245 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == وڌيڪ تعارف== اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اشوڪا</ref> ==پيدائش== اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]]، [[اينٽيگونس ٻيون گوناتاس]]، [[مئگاس آف سائرين]]، ۽ سڪندر (يا ته [[ايپائرس جو سڪندر ٻيون|ايپائرس]] وارو يا [[ڪرنتھ جو سڪندر]])۔{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي ({{circa|304 BCE}})۔{{sfn|Lahiri|2015|p=24}} هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} == نسب == اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Lahiri|2015|p=26}} ٻين ماخذن، جهڙوڪ [[پراڻ]] ۽ ''[[مهاونس]]'' موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه [[بندوسار]] هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[چندرگپت موريا]] هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه [[بمبسار]] سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: [[اجاتشتر]] → [[اُدايين]] → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → [[پرسينجت]] → [[نندا سلطنت|نندا]]۔{{sfn|Strong|1989|p=204}} سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو [[تاراناٿ]]، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Thapar|1961|p=9}} اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[اشوڪ جي ماءُ]] چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.{{sfn|Strong|1989|pp=204–205}} ''اشوڪاوادان'' ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،{{sfn|Lahiri|2015|p=323|ps=:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."}} پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.{{sfn|Lahiri|2015|p=31}} مثال طور: * ''اشوڪاوادان مالا'' ۾ سندس نالو '''سُڀدرانگي''' ڏنو ويو آهي۔{{sfn|Guruge|1993|p=19}}{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''وامسٿاپڪاسني'' يا ''مهاونس ٽيڪا''، جيڪا ''مهاونس'' تي هڪ شرح آهي، کيس '''ڌرم''' (پالي ۾ ''ڌمّ'') سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا [[ڪشتريه]] خاندان سان واسطو رکندي هئي۔{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''[[ديوياوادان]]'' جي هڪ روايت ۾ کيس '''جنپد ڪلياني''' سڏيو ويو آهي۔{{sfn|Singh|2008|p=332}} عالم [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]] موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.{{sfn|Guruge|1993|p=19}} ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[ايپين]] موجب، [[چندرگپت موريا]] يوناني حڪمران [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=20}} == شهزادي جي حيثيت ۾ == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 500 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Mauryan ruins of pillared hall at Kumrahar site of Pataliputra ASIEC 1912-13.jpg | caption1 = [[پاٽلي پتر]] جي ڪمراهار ماڳ تي ستونن واري هال جا آثار | image2 = Pataliputra_capital_(volume).jpg | caption2 = [[پاٽلي پتر]] جو ستون-سِر، چوٿين–ٽين صدي ق.م | footer = امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] شهر ۾ ڄائو هو. ان دور جي شهر جا آثار جديد [[پاٽنا]] جي مرڪزي علائقن ۾ کوٽائين ذريعي مليا آهن. | footer_align = center }} اشوڪ جون پنهنجون لکتون سندس ابتدائي زندگي بابت ڪا معلومات فراهم نٿيون ڪن، ۽ هن موضوع بابت گهڻي ڄاڻ انهن روايتن مان ملي ٿي جيڪي سندس وفات کان سوين سال پوءِ لکيون ويون.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}} جيتوڻيڪ انهن روايتن ۾ اشوڪ جي اڳين جنمن جهڙيون ظاهر طور افسانوي ڳالهيون شامل آهن، پر انهن ۾ اشوڪ جي دور بابت ڪجهه اهڙي معلومات پڻ موجود آهي جيڪا تاريخي طور ممڪن نظر اچي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}}{{sfn|Singh|2008|p=332}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، جڏهن اشوڪ نوجوان هو ته سندس پيءُ بندوسار سندس کُردري ۽ غير دلڪش صورت سبب کيس پسند نه ڪندو هو. هڪ ڏينهن بندوسار تپسوي پنگل واتساجيو کي چيو ته هو طئي ڪري ته سندس پٽن مان ڪير سندس جانشين ٿيڻ جي لائق آهي. تپسوي جي صلاح تي سڀني شهزادن کي "سونهري محل جي باغ" ۾ گڏ ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو. اشوڪ وڃڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خبر هئي ته سندس پيءُ کيس پسند نٿو ڪري، پر سندس ماءُ کيس وڃڻ تي آماده ڪيو. جڏهن وزير [[رادھاگپت]] ڏٺو ته اشوڪ گاديءَ واري شهر مان باغ ڏانهن روانو ٿي رهيو آهي، تڏهن هن شهزادي کي سفر لاءِ شاهي هاٿي مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Strong|1989|p=206}} باغ ۾ پنگل واتساجيو شهزادن جو جائزو ورتو ۽ سمجهي ويو ته ايندڙ شهنشاهه اشوڪ هوندو. پر بندوسار کي ناراض ڪرڻ کان بچڻ لاءِ هن جانشين جو نالو ظاهر نه ڪيو. ان جي بدران هن چيو ته جنهن وٽ بهترين سواري، بهترين ويهڻ جي جاءِ، بهترين پيئڻ، بهترين ٿانوَ ۽ بهترين کاڌو هوندو، اهو ئي ايندڙ بادشاهه ٿيندو. هر ڀيري اشوڪ دعويٰ ڪئي ته اهي شرطون هن وٽ موجود آهن. بعد ۾ تپسوي اشوڪ جي ماءُ کي ٻڌايو ته سندس پٽ ايندڙ شهنشاهه ٿيندو، ۽ سندس صلاح تي بندوسار جي غضب کان بچڻ لاءِ سلطنت ڇڏي هليو ويو.{{sfn|Strong|1989|p=207}} جيتوڻيڪ روايتون ٻڌائين ٿيون ته بندوسار اشوڪ جي ظاهر سبب کيس پسند نه ڪندو هو، پر اهي ساڳيون روايتون اهو به ٻڌائين ٿيون ته هن اشوڪ کي اهم ذميواريون ڏنيون، جهڙوڪ [[تڪششيلا]] جي بغاوت کي ختم ڪرڻ (اتر هندستاني روايت موجب) ۽ [[اجين]] جي حڪومت هلائڻ (سري لنڪائي روايت موجب).{{sfn|Thapar|1961|p=21}} اهو ظاهر ڪري ٿو ته بندوسار شهزادي جي ٻين صلاحيتن کان متاثر هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته هن اشوڪ کي گاديءَ واري شهر کان پري علائقن ۾ ان ڪري موڪليو ته جيئن هو شاهي درٻار کان پري رهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=65}} === تڪششيلا ۾ بغاوت === [[File:Aramaic_inscription_at_Taxila_Museum.jpg|thumb|upright=0.6|[[ٽيڪسلا جي آرامي لکت]]، جنهن ۾ ممڪن طور اشوڪ جو ذڪر موجود آهي.]] ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار شهزادي اشوڪ کي [[تڪششيلا]] شهر ۾ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ موڪليو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} (موجوده [[پاڪستان]] ۾ [[ڀير ماڙو]]).{{sfn|Lahiri|2015|p=66}} هي واقعو سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهي؛ ان جي بدران اتي بيان آهي ته بندوسار اشوڪ کي [[اجين]] جو گورنر مقرر ڪيو. ٻن ٻين ٻڌ ڌرمي متنن، ''اشوڪ سوتر'' ۽ ''ڪنال سوتر''، مطابق بندوسار اشوڪ کي [[گنڌارا]] جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو هو، جتي تڪششيلا واقع هئي، نه اجين.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} ''اشوڪاوادان'' موجب بندوسار اشوڪ کي چار حصن تي مشتمل لشڪر (گهوڙيسوار، [[جنگي هاٿي]]، [[رتھ]] ۽ پيادل فوج) ڏنو، پر هٿيار مهيا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اشوڪ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي شهنشاهه ٿيڻ جي لائق آهي ته هٿيار پاڻ ظاهر ٿي ويندا. پوءِ ديوتائون زمين مان نڪري آيون ۽ فوج کي هٿيار فراهم ڪيا.{{sfn|Strong|1989|p=208}} جڏهن اشوڪ تڪششيلا پهتو ته شهرين سندس آجيان ڪئي ۽ ٻڌايو ته سندن بغاوت فقط ظالم وزيرن خلاف هئي، بادشاهه خلاف نه. ڪجهه عرصي بعد [[خاصا]] علائقي ۾ به سندس آجيان ڪئي وئي، ۽ ديوتائن اعلان ڪيو ته هو سڄي ڌرتيءَ تي حڪومت ڪندو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} تڪششيلا هڪ مالدار ۽ سياسي لحاظ کان اهم شهر هو. تاريخي ثبوت ڏيکارين ٿا ته اشوڪ جي دور تائين اهو ''[[اترپٿ]]'' واپاري رستي وسيلي [[پاٽلي پتر]] سان ڳنڍيل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=70}} بهرحال، موجود همعصر ماخذن مان ڪو به تڪششيلا جي بغاوت جو ذڪر نٿو ڪري، ۽ اشوڪ جي ڪنهن به لکت مان اهو ظاهر نٿو ٿئي ته هن ڪڏهن شهر جو دورو ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=66-67}} تنهن هوندي به، اشوڪ جي تڪششيلا سان لاڳاپي جي روايت کي [[سرڪپ]] مان مليل هڪ آرامي لکت جزوي طور تقويت ڏئي ٿي. ان لکت ۾ هڪ نالو "prydr" اکرن سان شروع ٿئي ٿو، جنهن کي گهڻا عالم "پريادرشي" طور بحال ڪن ٿا، جيڪو اشوڪ جو لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} تڪششيلا ڀرسان موجود [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] جو نالو به اشوڪ سان لاڳاپي جو هڪ ممڪن ثبوت سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ "ڌرماراجا" مان مراد اشوڪ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=68}} ديوتائن طرفان هٿيار مهيا ڪرڻ وارو قصو شايد اشوڪ کي نيم الاهي حيثيت ڏيڻ لاءِ بيان ڪيو ويو هجي، يا اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته بندوسار، جيڪو اشوڪ کي پسند نه ڪندو هو، سندس ناڪامي چاهيندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=67}} === اجين جو نائب بادشاهه === ''[[مهاونس]]'' موجب، بندوسار اشوڪ کي [[اونتيراستر]] (موجوده [[اجين ضلعو]]) جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هي علائقو مرڪزي هندستان جو هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري صوبو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=89–90}} هي روايت مرڪزي هندستان مان دريافت ٿيل [[سارو مارو]] لکت سان پڻ تقويت حاصل ڪري ٿي، جنهن ۾ بيان آهي ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ انهيءَ هنڌ جو دورو ڪيو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=350–351}} اشوڪ جي پنهنجي [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان#پهريون جدا اهم پٿريلو فرمان|پٿريلي فرمان]] مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ اجين ۾ هڪ شهزادو نائب بادشاهه موجود هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} اهو به هن روايت جي حمايت ڪري ٿو ته اشوڪ پاڻ اجين جو نائب بادشاهه رهيو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=98}} {{multiple image | perrow=2 | total_width=400 | caption_align=center | align=right | direction=horizontal | image1=Saru_Maru_stupa.jpg | image2=Panguraria Top View Closeup detail.jpg | footer=[[سارو مارو]] يادگاري لکت مان لڳي ٿو ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ اجين واري علائقي ۾ موجود هو: "''پريادسي'' خوشگوار سير لاءِ هن هنڌ آيو جڏهن هو اڃا شهزادو هو..." }} اشوڪ جي دور ۾ [[پاٽلي پتر]] ۽ [[اجين]] ڪيترن ئي رستن ذريعي ڳنڍيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته اجين ڏانهن ويندي سندس قافلو روپناٿ ۾ ترسيو هجي، جتي بعد ۾ سندس لکت ملي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=94–95}} سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ اجين ويندي [[وديشا]] پهتو، جتي هو هڪ خوبصورت عورت جي عشق ۾ مبتلا ٿيو. ''ديپاونس'' ۽ ''مهاونس'' موجب اها عورت [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] هئي، جيڪا هڪ واپاري جي ڌيءَ هئي. ''مهابودهي ونس'' مطابق هوءَ "وديشا مها ديوي" هئي ۽ [[شاڪيه]] خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان [[گوتم ٻڌ]] پڻ هو. ممڪن آهي ته ٻڌ ڌرمي تاريخ نويسن اشوڪ جي خاندان کي ٻڌ سان ڳنڍڻ لاءِ هي شاڪيه تعلق بيان ڪيو هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} ٻڌ ڌرمي متنن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ديوي بعد ۾ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو، پر انهن ۾ سندس قبولِ اسلام... (يعني قبولِ ٻڌ ڌرم) جو ڪو تفصيلي بيان موجود ناهي. انهيءَ ڪري ممڪن آهي ته جڏهن هن اشوڪ سان ملاقات ڪئي، تڏهن به هوءَ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ''مهاونس'' موجب، اجين ۾ ديوي اشوڪ جي پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] کي جنم ڏنو، ۽ ٻن سالن بعد هڪ ڌيءَ [[سنگهمتا]] پيدا ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=97}} ''مهاونس'' موجب مهندا کي اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، ڀڪشو بڻايو ويو. انهيءَ حساب سان مهندا اشوڪ جي تخت نشيني وقت چوڏهن ورهين جو هو. جيڪڏهن مهندا ان وقت ڄائو جڏهن اشوڪ فقط ويهن ورهين جو هو، ته پوءِ اشوڪ تقريباً 34 ورهين جي عمر ۾ تخت تي ويٺو هوندو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ڪيترائي سال نائب بادشاهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون.{{sfn|Thapar|1961|pp=24–25}} == تخت نشيني == روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اشوڪ [[يووراج|ولي عهد]] نه هو، ۽ سندس تخت نشيني تڪراري هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=25}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار جي وڏي پٽ [[سوسيما]] هڪ ڏينهن مذاق ۾ هڪ گنجي وزير جي مٿي تي چماٽ هنئي. وزير کي خوف ٿيو ته جيڪڏهن سوسيما بادشاهه بڻيو ته شايد هڪ ڏينهن تلوار سان به ساڻس اهڙي ئي مذاق ڪري. تنهن ڪري هن پنج سئو وزيرن کي اشوڪ جي حمايت لاءِ آماده ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته اشوڪ هڪ ''[[چڪروَرتي]]'' (ساري دنيا تي حڪومت ڪندڙ حڪمران) بڻجندو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ڪجهه عرصي بعد [[تڪششيلا]] ۾ ٻيهر بغاوت ٿي. بندوسار سوسيما کي بغاوت دٻائڻ لاءِ موڪليو. ٿوري ئي وقت کان پوءِ بندوسار سخت بيمار ٿي پيو ۽ سندس موت جو امڪان پيدا ٿيو. ان وقت سوسيما اڃا تڪششيلا ۾ هو ۽ بغاوت مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو هو. بندوسار کيس گاديءَ واري شهر واپس گهرائي ورتو ۽ اشوڪ کي حڪم ڏنو ته هو تڪششيلا ڏانهن روانو ٿئي.{{sfn|Strong|1989|p=209}} پر وزيرن بندوسار کي ٻڌايو ته اشوڪ بيمار آهي ۽ صلاح ڏني ته سوسيما جي واپسي تائين اشوڪ کي عارضي طور تخت تي ويهاريو وڃي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} جڏهن بندوسار انڪار ڪيو، تڏهن اشوڪ اعلان ڪيو ته جيڪڏهن تخت واقعي سندس قسمت ۾ آهي ته ديوتائون کيس ايندڙ شهنشاهه طور تاج پارائينديون. ساڳئي لمحي ديوتائن ائين ڪيو، بندوسار وفات ڪري ويو، ۽ اشوڪ جي حڪمراني سڄي دنيا تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ زمين جي مٿان موجود [[يڪشا]]ن جو علائقو ۽ زمين جي هيٺان موجود [[ناگ]]ن جو علائقو پڻ شامل هو.{{sfn|Strong|1989|p=209}} جڏهن سوسيما گاديءَ واري شهر واپس آيو ته اشوڪ جي نئين وزيراعظم [[رادھاگپت]] کيس ڪوئلن سان ڀريل هڪ کڏ ۾ ڦاسائي ڇڏيو. سوسيما دردناڪ موت مري ويو، جڏهن ته سندس سپهه سالار ڀدرايڌ بُدھ ڌرم جو ڀڪشو بڻجي ويو.{{sfn|Strong|1989|p=210}} [[File:Sarnath_Ashoka_Lions_with_Dharma_Wheel.jpg|thumb|[[سارناتھ]] ۾ [[اشوڪ جو شير-ستون]]، جنهن ۾ چار [[ايشيائي شير]] هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن. اهي [[ٻڌ ڌرم]] جي [[چار عظيم سچايون|چار عظيم سچائين]] ۽ اخلاقي قانون جي ڦيٿي ([[ڌرم چڪر]]) جي علامت آهن.{{sfn|Allen|2012|p=331}}]] ''[[مهاونس]]'' موجب، جڏهن بندوسار بيمار ٿيو ته اشوڪ [[اجين]] مان [[پاٽلي پتر]] واپس آيو ۽ گاديءَ واري شهر تي قبضو ڪري ورتو. پيءُ جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي وڏي ڀاءُ کي قتل ڪيو ۽ تخت تي ويٺو.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ساڳئي متن موجب، اشوڪ پنهنجي سوتيلي ڀائرن مان نويَنوي (99) ڄڻن کي قتل ڪيو، جن ۾ سُمانا پڻ شامل هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} ''[[ديپاونس]]'' موجب، هن هڪ سئو ڀائرن کي قتل ڪيو ۽ چار سال بعد تاجپوشي ڪرائي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ''ونسٿاپڪاسني'' وڌيڪ ٻڌائي ٿو ته هڪ [[آجيَوڪ]] تپسوي اشوڪ جي ماءُ جي خواب جي تعبير ڪندي اڳواٽ هن خونريزي جي پيشنگوئي ڪئي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} انهن روايتن موجب اشوڪ جو سڳو ڀاءُ [[تِسا]] ئي بچي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} ٻين ذريعن ۾ بچيل ڀاءُ جا نالا [[ويتاشوڪ]]، وگتاشوڪ، سودت (''So-ta-to'') يا سوگتر (''Siu-ka-tu-lu'') بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} 99 ۽ 100 جهڙا انگ واضح طور مبالغو آهن ۽ شايد صرف اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن ته اشوڪ پنهنجي ڪيترن ئي ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} [[تاراناٿ]] موجب اشوڪ پنهنجي اڳوڻي حڪمران جو ناجائز پٽ هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڇهه جائز شهزادن کي قتل ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ممڪن آهي ته اشوڪ اصل جانشين نه هجي ۽ هن تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ ڀائر قتل ڪيا هجن. بهرحال، ٻڌ ڌرمي ماخذن شايد هن واقعي کي وڌائي پيش ڪيو ته جيئن ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ اشوڪ کي ظالم ۽ بي رحم حڪمران طور ڏيکاري سگهجي. اشوڪ جي پنجين پٿريلي فرمان ۾ انهن عملدارن جو ذڪر آهي جن جي ذميواري سندس ڀائرن، ڀينرن ۽ ٻين مائٽن جي خاندانن جي ڀلائي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تخت نشيني کان پوءِ به سندس هڪ کان وڌيڪ ڀائر زندهه هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} تنهن هوندي به ڪجهه مؤرخ هن راءِ سان متفق ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فرمان ۾ صرف ڀائرن جي ''خاندانن'' جو ذڪر آهي، خود ڀائرن جو نه.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} === تخت نشيني جي تاريخ === سري لنڪائي متنن ''[[مهاونس]]'' ۽ ''[[ديپاونس]]'' موجب اشوڪ [[گوتم ٻڌ]] جي وفات کان 218 سال پوءِ تخت تي ويٺو ۽ 37 سال حڪومت ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|pp=13–14}} ٻڌ جي وفات جي صحيح تاريخ پاڻ به تڪراري آهي،{{sfn|Thapar|1961|p=14}} جڏهن⁠تہ اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ ٻڌ جي وفات کان صرف هڪ سئو سال پوءِ حڪومت ڪئي، جنهن ڪري تاريخ بابت وڌيڪ اختلاف پيدا ٿيا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست مڃجي ۽ ٻڌ جي وفات 483 ق.م ۾ ٿي هجي، جيئن ڪيترن ئي عالمن تجويز ڪيو آهي، ته اشوڪ جي تخت نشيني 265 ق.م ۾ ٿيڻ گهرجي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} [[پراڻ]]ن موجب اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] 25 سال حڪومت ڪئي، جڏهن⁠تہ سري لنڪائي روايت 28 سال ٻڌائي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} جيڪڏهن پراڻن جو بيان صحيح هجي ته اشوڪ جي تخت نشيني کي ٽي سال اڳ، يعني 268 ق.م تي تاريخ بندي ڪري سگهجي ٿي. ٻئي طرف، جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست هجي پر ٻڌ جي وفات 486 ق.م مڃجي، جيڪا ''ڪينٽونيز ڊاٽڊ رڪارڊ'' سان حمايت حاصل ڪري ٿي، ته پوءِ به اشوڪ جي تخت نشيني 268 ق.م جي لڳ ڀڳ بيهندي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} ''مهاونس'' بيان ڪري ٿو ته اشوڪ بادشاهه ٿيڻ کان چار سال پوءِ رسمي تاجپوشي ڪرائي. هن وچ واري عرصي کي ائين سمجهي سگهجي ٿو ته انهن چئن سالن دوران هن بندوسار جي ٻين پٽن خلاف جانشيني جي جنگ وڙهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ هڪ قصو موجود آهي جنهن موجب اشوڪ جو وزير [[يشس]] پنهنجي هٿ سان سج کي لڪائي ڇڏيو. پروفيسر پي. ايڇ. ايل. ايگرمونٽ جو خيال هو ته هي قصو 4 مئي 249 ق.م تي اتر هندستان ۾ نظر آيل جزوي سج گرهڻ ڏانهن اشارو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=12–13}} ''اشوڪاوادان'' موجب، هن سج گرهڻ کان ڪجهه عرصي بعد اشوڪ مختلف ٻڌ ڌرمي مقدس ماڳن جي ياترا تي نڪتو. اشوڪ جي [[لومبني]] واري ستوني فرمان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي 21هين سال ۾ لومبني جو دورو ڪيو. جيڪڏهن اهو دورو ساڳئي ياترا جو حصو هجي، ۽ لومبني جو دورو سج گرهڻ کان هڪ يا ٻن سالن اندر ٿيو هجي، ته پوءِ 268–269 ق.م واري تخت نشيني جي تاريخ وڌيڪ امڪاني لڳي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}}{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} بهرحال، هي نظريو سڀني عالمن پاران قبول ٿيل ناهي. مثال طور [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي خيال ۾ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ڪيل واقعو تاريخي وقت بندي سان لاڳاپيل ئي ناهي، ۽ ايگرمونٽ جي تشريح ان روايت جي ادبي ۽ مذهبي پس منظر کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان اڳ واري حڪومت == سري لنڪائي ۽ اتر هندستاني ٻنهي روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ سخت ۽ پرتشدد شخص هو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} [[تاراناٿ]] پڻ لکي ٿو ته شروعات ۾ اشوڪ کي ''ڪاماشوڪ'' سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪيترائي سال عيش ۽ عشرت ۽ دنياوي خواهشن (''[[ڪاما]]'') ۾ گذاريا. ان کان پوءِ کيس ''چنڊاشوڪ'' (يعني ”ظالم اشوڪ“) چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪجهه سال برن ڪمن ۾ صرف ڪيا. آخرڪار ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ هو ''ڌرماشوڪ'' (يعني ”نيڪ اشوڪ“) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ کيس ''چنڊاشوڪ'' سڏي ٿو ۽ سندس ڪيترن ئي ظالماڻن عملن جو ذڪر ڪري ٿو:{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * جيڪي وزير سندس تخت نشيني ۾ مددگار ثابت ٿيا هئا، سي حڪومت سنڀالڻ کان پوءِ ساڻس بي ادبي سان پيش اچڻ لڳا. سندن وفاداري آزمائڻ لاءِ اشوڪ کين هڪ غيرمعمولي حڪم ڏنو ته سڀ گلن ۽ ميون وارا وڻ ڪٽي ڇڏين. جڏهن وزيرن اهو حڪم نه مڃيو ته اشوڪ ذاتي طور پنج سئو وزيرن جا سر قلم ڪرائي ڇڏيا.{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * هڪ ڏينهن باغ ۾ سير دوران اشوڪ ۽ سندس حرم جون عورتون هڪ سهڻي [[اشوڪ وڻ]] وٽان گذريون. ان منظر اشوڪ ۾ محبت جا جذبا جاڳايا، پر عورتون سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي سبب ساڻس قربت اختيار ڪرڻ ۾ دلچسپي نه رکيون. ڪجهه وقت پوءِ جڏهن اشوڪ سمهي پيو ته ناراض عورتن سندس نالي واري اشوڪ وڻ جا گل ۽ ٽاريون ڪٽي ڇڏيون. جاڳڻ کان پوءِ اشوڪ سزا طور پنهنجي پنج سئو حرم وارين عورتن کي جيئرو ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * اهڙين قتل عام وارين ڪاررواين سبب وزيراعظم [[رادھاگپت]] پريشان ٿي ويو. هن صلاح ڏني ته مستقبل جي اجتماعي قتلن لاءِ هڪ جلاد مقرر ڪيو وڃي ته جيئن بادشاهه پاڻ اهڙن ڪمن ۾ سڌو سنئون ملوث نه رهي. ان مقصد لاءِ مگڌ جي هڪ ڳوٺ جو نوجوان [[گريڪا]] مقرر ڪيو ويو، جيڪو فخر سان چوندو هو ته هو سڄي [[جمبوديپ]] جي ماڻهن کي قتل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * گريڪا بعد ۾ ''چنڊاگريڪا'' (”ظالم گريڪا“) جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس خواهش تي اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ قيد خانو تعمير ڪرايو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} هي قيد خانو ''اشوڪ جو دوزخ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ٻاهران ڏسڻ ۾ اهو خوشنما ۽ دلڪش هو، پر اندر چنڊاگريڪا قيدين تي انتهائي بي رحماڻا تشدد ڪندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=106–107}} پنجين صديءَ جي چيني سياح [[فا شيان]] لکي ٿو ته اشوڪ ذاتي طور دوزخ جو دورو ڪيو ته جيئن اتي استعمال ٿيندڙ تشدد جا طريقا سکڻ بعد انهن جهڙا طريقا ايجاد ڪري سگهي. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوان زانگ]] دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اهڙو ستون ڏٺو هو جيڪو اشوڪ جي ”دوزخ“ واري هنڌ جي نشاندهي ڪندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[مهاونس]]'' پڻ مختصر طور اشوڪ جي سخت مزاجي جو ذڪر ڪري ٿو. ان موجب، اشوڪ کي شروعاتي دور ۾ سندس برن ڪمن سبب ''چنڊاشوڪ'' چيو ويندو هو، پر ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نيڪ عملن جي ڪري کيس ''ڌرماشوڪ'' سڏيو ويو.{{sfn|Lahiri|2015|p=107}} بهرحال، اتر هندستاني روايت جي ابتڙ، سري لنڪائي متن اشوڪ جي مخصوص ظالماڻن عملن جو ذڪر نٿا ڪن، سواءِ ان دعويٰ جي ته هن پنهنجي 99 ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ ظالم ۽ خونخوار شخص طور پيش ڪرڻ واريون اهڙيون تصويرون غالباً ٻڌ ڌرمي مصنفن جي تخليق آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} انهن جو مقصد اهو ڏيکارڻ هو ته ٻڌ ڌرم اشوڪ جي زندگيءَ ۾ هڪ معجزاتي تبديلي آندي.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} هن تبديلي کي وڌيڪ ڊرامائي ۽ اثرائتو بنائڻ لاءِ اهڙين روايتن ۾ اشوڪ جي اڳوڻي ظلم ۽ بعد واري مذهبي نيڪي ٻنهي کي مبالغي سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Charles1962">{{cite book | author=Charles Drekmeier | title=Kingship and Community in Early India | url=https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek | url-access=registration | access-date=30 October 2012 | year=1962 | publisher=Stanford University Press | lccn=62-9565 | pages=[https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek/page/173 173] }}</ref> == ڪلنگا جي جنگ ۽ ٻڌ ڌرم ۾ تبديلي == {{Main|ڪلنگا جي جنگ}} [[File:Kanaganahalli inscribed panel portraying Asoka (perspective).jpg|thumb|[[ڪناگن هلي]] مان مليل نقش ٿيل پينل، جنهن ۾ اشوڪ ۽ سندس راڻيون ڏيکاريل آهن. [[برهمي لپي]] ۾ "راجا اشوڪ" لکيل آهي، پهرين کان ٽئين صدي عيسوي.<ref>{{cite book |title=Indian Archaeology 1997–98 |publisher=ASI |page=Plate 72 |url=http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |access-date=22 January 2020 |archive-date=22 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122082556/http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |url-status=live }}</ref>]] اشوڪ جي لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي اٺين سال [[ڪلنگا]] واري علائقي کي فتح ڪيو. جنگ دوران ٿيل وڏي تباهي ۽ خونريزي سبب هن کي تشدد تي پڇتاءُ ٿيو، ۽ ايندڙ سالن ۾ هو آهستي آهستي ٻڌ ڌرم ڏانهن مائل ٿيو.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} [[اشوڪ جي فرمانن]] مان پٿريلي فرمان نمبر 13 بادشاهه جي گهري افسوس جو اظهار ڪري ٿو: {{Blockquote |text=ڪلنگا جي فتح کان پوءِ، سندس مقدس عظمت واري بادشاهه ۾ ڌرم جي حفاظت، ڌرم سان محبت ۽ ڌرم جي تبليغ جو وڏو جذبو پيدا ٿيو. ڪلنگا جي فتح تي سندس دل ۾ گهرو افسوس پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن اڳ ۾ آزاد ملڪ جي فتح دوران ماڻهن جو قتل، موت ۽ قيد ٿيڻ لازمي هوندو آهي. اها ڳالهه سندس مقدس عظمت لاءِ وڏي ڏک ۽ پشيماني جو سبب بڻجي. |source=<ref name="Wikisource Smith">{{cite Wikisource |wslink=Asoka - the Buddhist Emperor of India/Chapter 4 |title=Asoka: The Buddhist Emperor of India |last=Smith |first=Vincent |author-link=Vincent Arthur Smith |year=1920 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=185}}</ref> }} ٻئي طرف، سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي اٺين سال تائين اڳ ئي هڪ پڪو ٻڌ ڌرمي هو. ان روايت مطابق هو چوٿين سال ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيو ۽ پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ 84,000 وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائون ڪلنگا جي مهم جو ذڪر ئي نٿيون ڪن.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} سري لنڪائي روايت جي بنياد تي ڪجهه محقق، جهڙوڪ ايگرمونٽ، سمجهن ٿا ته اشوڪ ڪلنگا جي جنگ کان ''اڳ'' ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} هن نظريي جي مخالفت ڪندڙ چون ٿا ته جيڪڏهن اشوڪ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هو ته پوءِ هن اهڙي خونريز جنگ ڇو وڙهي؟ ايگرمونٽ ان جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته اشوڪ شايد "[[وچولي واٽ]]" جي پنهنجي تشريح رکندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=33}} پراڻن ليکڪن مان ڪجهه جو خيال هو ته اشوڪ جنگ کان پوءِ اوچتو ۽ ڊرامائي انداز ۾ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب ڪلنگا جي الحاق کان پوءِ هو ڌرم ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿيو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن اشوڪ جنگ کان پوءِ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو، تڏهن به لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اها تبديلي اوچتو نه پر تدريجي عمل هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} پنهنجي حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل هڪ ننڍڙي پٿريلي فرمان ۾ اشوڪ لکي ٿو ته هو ٻن اڍائي سالن کان وڌيڪ عرصي کان ''[[اُپاسڪ]]'' (عام ٻڌ ڌرمي پيروڪار) هو، پر شروعاتي عرصي ۾ گهڻي اڳڀرائي نه ڪري سگهيو. آخري هڪ سال دوران هو سنگهه جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ ٻڌ ڌرم جو وڌيڪ سرگرم پيروڪار بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} === ڪلنگا جي جنگ === اشوڪ جي وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب، هن تخت نشيني کان اٺ سال پوءِ ڪلنگا فتح ڪيو. فرمان موجب: * جنگ دوران 100,000 ماڻهو ۽ جانور مارجي ويا. * ان کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. * 150,000 ماڻهو ۽ جانور قيدي بڻائي کڻي ويا ويا. اشوڪ لکي ٿو ته انهن مصيبتن تي پڇتاءُ ئي کيس ڌرم جي عمل ۽ تبليغ ڏانهن وٺي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هو اعلان ڪري ٿو ته هاڻي ڪنهن ملڪ جي فتح دوران ٿيندڙ قتل، موت ۽ جلاوطني کيس انتهائي دردناڪ ۽ افسوسناڪ لڳي ٿي. خاص طور تي مذهبي ماڻهن ۽ گهريلو زندگي گذاريندڙ ماڻهن جي تڪليف کيس وڌيڪ ڏکوئيندڙ محسوس ٿئي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هي فرمان [[ايراگوڊي]]، [[گرنار]]، [[ڪالسي]]، [[مانسهره]]، [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[قنڌار]] سميت ڪيترن هنڌن تي مليو آهي.{{sfn|Guruge|1995|p=37}} پر حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته ڪلنگا واري علائقي ۾ موجود اشوڪ جي لکتن مان فرمان 13 ۽ 14 غائب آهن. انهن جي جاءِ تي ٻه الڳ فرمان آهن، جن ۾ اشوڪ جي پشيماني جو ڪو ذڪر ناهي. ممڪن آهي ته اشوڪ ڪلنگا جي ماڻهن آڏو اهڙي اعتراف کي سياسي طور مناسب نه سمجهيو هجي.{{sfn|Thapar|1995|pp=30–31}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ بيان ڪيل جنگ جا انگ اکر ۽ نتيجا ڪنهن حد تائين مبالغو هجن، ته جيئن پري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن تي اثر پوي، جيڪي انهن دعوائن جي تصديق نٿي ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=56}} قديم ذريعا اشوڪ جي ڪنهن ٻي وڏي فوجي مهم جو ذڪر نٿا ڪن، جيتوڻيڪ سورهين صديءَ جي عالم [[تاراناٿ]] دعويٰ ڪري ٿو ته اشوڪ سڄي [[جمبوديپ]] کي فتح ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} === ٻڌ ڌرم سان پهريون رابطو === {{multiple image |perrow=1 |total_width=300 |caption_align=center |align=right |direction=horizontal |image1=Vajrasana, early 20th century.jpg |caption1='''[[وجراسڻ، بودھ گيا|وجراسڻ]]''' يا "ٻڌ جي روشن خياليءَ جو تخت"، [[مهابودھي مندر]]، [[بودھ گيا]]. اشوڪ اهو تخت ٻڌ جي روشن خياليءَ واري هنڌ جي يادگار طور تعمير ڪرايو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=300–302}}<ref>"Ashoka did build the Diamond Throne at Bodh Gaya to stand in for the Buddha and to mark the place of his enlightenment" in {{cite book |last1=Ching |first1=Francis D. K. |last2=Jarzombek |first2=Mark M. |last3=Prakash |first3=Vikramaditya |title=A Global History of Architecture |date=23 March 2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-98160-3 |page=570 |url=https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |language=en |access-date=7 March 2021 |archive-date=23 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523153935/https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |url-status=live }}</ref> |image2=Vajrasana with side panels (3rd century BCE). Bodh Gaya.jpg |caption2=وجراسڻ جا نقش نگاري وارا حصا، ٽين صدي ق.م. }} اشوڪ جي ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيڻ بابت مختلف ذريعا مختلف روايتون پيش ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} سري لنڪائي روايت موجب، اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] [[برهمڻ ڌرم]] جو پوئلڳ هو، جڏهن⁠تہ سندس ماءُ ڌرما [[آجيواڪ]] فرقو اختيار ڪيو هو.{{sfn|Guruge|1995|p=42}} ''[[سمنت پاساديڪا]]'' موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي شروعاتي ٽن سالن دوران غير ٻڌ ڌرمي فرقن جو پيروڪار رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=43}} سري لنڪائي متنن مطابق اشوڪ روزانو دان وٺندڙ برهمڻن جي روش کان مطمئن نه هو. سندس درٻارين آجيواڪ ۽ [[جيني ڌرم|نگنٿ]] استادن کي به پيش ڪيو، پر اهي به کيس متاثر نه ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} ''[[ديپاونس]]'' مطابق اشوڪ ڪيترن غير ٻڌ ڌرمي مذهبي اڳواڻن کي محل ۾ گهرايو ۽ وڏا انعام ڏنا، اميد ڪندي ته اهي سندس هڪ سوال جو جواب ڏيندا. پر ڪو به مطمئن ڪندڙ جواب نه ڏئي سگهيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هڪ ڏينهن اشوڪ [[پاٽلي پتر]] جي رستي تي هڪ نوجوان ٻڌ ڌرمي راهب [[نگروڌ]] (نياگروڌ) کي ڏٺو، جيڪو ڀڪشا لاءِ نڪتل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} نگروڌ دراصل اشوڪ جو ڀائيٽو هو، جيتوڻيڪ اشوڪ پاڻ ان حقيقت کان اڻواقف هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} هو اشوڪ جي وڏي ڀاءُ [[سُمانا]] جو وفات کان پوءِ ڄاول پٽ هو، جنهن کي اشوڪ تخت جي جنگ دوران قتل ڪرائي ڇڏيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=34}} اشوڪ نگروڌ جي پُرسڪون، بيخوف ۽ سنجيده شخصيت کان متاثر ٿيو ۽ کيس پنهنجي ڌرم بابت ٻڌائڻ لاءِ چيو. جواب ۾ نگروڌ کيس ''اپّماد'' (هوشياري، سجاڳي ۽ سنجيدگي) بابت وعظ ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هي وعظ اشوڪ تي ايترو اثرانداز ٿيو جو هن نگروڌ کي 400,000 چاندي جا سڪا ۽ روزانو اٺ حصا چانور ڏيڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ان کان پوءِ اشوڪ هڪ ٻڌ ڌرمي ''[[اُپاسڪ]]'' بڻجي ويو ۽ [[ڪڪُٽارام]] وهار وڃڻ لڳو. اتي هن جي ملاقات مشهور ٻڌ راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] سان ٿي، جنهن کان پوءِ هو ٻڌ ڌرم سان وڌيڪ وابسته ٿي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} هن ڪهاڻي جي تاريخي صداقت يقيني ناهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ممڪن آهي ته اشوڪ جي هڪ قابل استاد جي ڳولا واري هيءَ روايت ان ڳالهه جي وضاحت لاءِ بيان ڪئي وئي هجي ته هن [[جيني ڌرم]] اختيار ڇو نه ڪيو، جيڪو پڻ عدم تشدد ۽ همدردي جو درس ڏيندو هو. اها روايت ظاهر ڪري ٿي ته اشوڪ صرف ڪنهن مخصوص عقيدي جي ڳولا ۾ نه هو، بلڪه هڪ اهڙي روحاني استاد جي تلاش ۾ هو، جيڪو کيس مطمئن ڪري سگهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=108}} سري لنڪائي روايت وڌيڪ ٻڌائي ٿي ته اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ٻڌ راهب بڻيو ۽ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] ٻڌ راهبه بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''[[ديوياوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت اشوڪ جي تبديليءَ کي ٻڌ راهب [[سمُدرا]] سان منسوب ڪري ٿي، جيڪو اڳ ۾ شراوستي جو واپاري هو. هن روايت موجب سمُدرا کي اشوڪ جي مشهور "دوزخ" ۾ قيد ڪيو ويو، پر هن پنهنجي غيرمعمولي روحاني قوتن (''[[اِدّهي]]'') جي مدد سان پاڻ کي بچائي ورتو. جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هو سمُدرا وٽ پهتو ۽ سندس ڪيترن ئي معجزن کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ هن ٻڌ ڌرم قبول ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت آهي، جنهن مطابق سمُدرا واپاري جو پٽ هو ۽ جڏهن اشوڪ سان مليو تڏهن فقط 12 سالن جو هو. اهو بيان غالباً نگروڌ واري ڪهاڻي کان متاثر آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} ''آ-يو-وانگ-چوان'' مطابق هڪ ستن سالن جي ٻڌ ٻار اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ڏانهن آندو. هڪ ٻي ڪهاڻي موجب 500 [[برهمڻ]] اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ۾ دلچسپي وٺڻ سبب تنگ ڪندا هئا. پوءِ اهي معجزاتي طور [[ڀِڪشو]] بڻجي [[ڪڪُٽارام]] وهار ۾ رهڻ لڳا، جتي اشوڪ سندن ملاقات لاءِ ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} اشوڪ جي تخت نشينيءَ وقت هندستان جي مختلف علائقن ۾ ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي مرڪز اڳ ئي موجود هئا. اهو واضح ناهي ته ٻڌ سنگهه جي ڪهڙي شاخ اشوڪ تي سڀ کان وڌيڪ اثرانداز ٿي، پر سندس گاديءَ واري شهر [[پاٽلي پتر]] جي ٻڌ برادري هڪ مضبوط اميدوار سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} هڪ ٻيو اهم مرڪز [[مهابودھي مندر]] هو. وڏي پٿريلي فرمان نمبر 8 مان معلوم ٿئي ٿو ته اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي. ان کان علاوه، حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل ننڍڙي پٿريلي فرمان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ ٻڌ ڌرم جو سرگرم پوئلڳ بڻجي چڪو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}}{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان پوءِ جي حڪومت == === اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير === [[File:Sanchi2.jpg|thumb|[[سانچي]] جو اسٽوپ. مرڪزي اسٽوپ موريا دور ۾ تعمير ٿيو، بعد ۾ [[شونگ خاندان]] جي دور ۾ وڌايو ويو، جڏهن⁠ته سينگاريل دروازا [[ساتواهن خاندان]] جي دور سان تعلق رکن ٿا.]] ''[[مهاونسا]]'' ۽ ''[[اشوڪاوادان]]'' ٻنهي موجب اشوڪ 84,000 اسٽوپا يا وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Strong|1995|pp=154–155}} ''مهاونسا'' مطابق اها تعميري سرگرمي سندس حڪومت جي پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ گوتم ٻڌ جي اٺن مقدس تبرڪن مان ست گڏ ڪيا ۽ انهن کي سون، چاندي، [[ڪرائيسوبيرل|ٻليءَ جي اک]] ۽ بلور جي 84,000 صندوقن ۾ محفوظ ڪرايو. هن حڪم ڏنو ته زمين تي انهن سڀني شهرن ۾، جتي آبادي هڪ لک يا ان کان وڌيڪ هجي، 84,000 اسٽوپا تعمير ڪيا وڃن. [[ڪڪُٽارام]] وهار جي بزرگ راهب يَشس کي هن ٻڌايو ته سندس خواهش آهي ته سڀئي اسٽوپا هڪ ئي ڏينهن ۾ مڪمل ٿين. يَشس چيو ته هو سج کي پنهنجي هٿ سان ڍڪي مڪمل ٿيڻ جو اشارو ڏيندو. جڏهن هن ائين ڪيو ته سڀئي 84,000 اسٽوپا هڪ ئي وقت تي مڪمل ٿي ويا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} ''مهاونسا'' موجب اشوڪ 84,000 ''وهار'' (خانقاهون) تعمير ڪرايون ته جيئن ٻڌ جا تبرڪ انهن ۾ رکيا وڃن.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''اشوڪاوادان'' وانگر ''مهاونسا'' پڻ ٻڌ جي تبرڪن جي گڏ ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿي، پر ان کي تعميراتي سرگرمين سان نٿي جوڙي.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''مهاونسا'' ٻڌائي ٿي ته اشوڪ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ جو فيصلو تڏهن ڪيو جڏهن [[موگگلي پُت تِسّا]] کيس ٻڌايو ته ٻڌ جي ڌرم جا 84,000 حصا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=159}} اشوڪ پاڻ [[اشوڪارام]] وهار جي تعمير شروع ڪرائي ۽ ماتحت بادشاهن کي ٻين وهارن جي تعمير جو حڪم ڏنو. ٿيرا اندگُتّا جي معجزاتي قوتن جي مدد سان اشوڪارام مڪمل ٿيو، ۽ ساڳئي ڏينهن مختلف شهرن مان 84,000 وهارن جي مڪمل ٿيڻ جون خبرون پهتيون.{{sfn|Strong|1995|p=155}} هيٺين اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير روايتي طور اشوڪ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي:{{citation needed|date=November 2019}} * [[سانچي]]، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ڌاميڪ اسٽوپ]]، [[سارناتھ]]، [[اتر پرديش]]، ڀارت * [[مهابودھي مندر]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[بارابار غارون]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[نالندا مهاويهار]] (ڪجهه حصا جهڙوڪ ساريپُتّا اسٽوپ)، [[بيهار]]، ڀارت * [[تڪششيلا]] يونيورسٽي (ڪجهه حصا جهڙوڪ [[ڌرماراجيڪا اسٽوپ]] ۽ ڪنالا اسٽوپ)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀير ٽِلو]] (ٻيهر تعمير ٿيل)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀرهُت]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ديور ڪوٺار]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[بُٽڪارا اسٽوپ]]، [[سوات]]، پاڪستان * [[سناٽي]] اسٽوپ، [[ڪرناٽڪ]]، ڀارت * [[مير رڪن اسٽوپ]]، [[نواب شاهه]]، پاڪستان {| class="wikitable" style="margin:0 auto; text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | سانچي ۾ اشوڪي اسٽوپ |- ! style="background:#EAF4FC;" | ابتدائي شڪل ! style="background:#EAF4FC;" | موجوده آثار |- | [[File:Sanchi Great Stupa Mauryan configuration.jpg|250px]]<br /> موريا سلطنت جي دور (تقريباً 260 ق.م) ۾ عظيم اسٽوپ ۽ [[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪي ٿنڀي]] جي اندازي مطابق بحالي. | <gallery mode="packed" heights="180px"> File:Ashokan Pillar - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4361.JPG|ڏاکڻي دروازي ڀرسان چمڪدار پٿر مان ٺهيل [[اشوڪي ٿنڀو]] جا باقيات. File:Minor Pillar Edict of Ashoka at Sanchi.jpg|سانچي ۾ اشوڪ جو [[ننڍو ٿنڀي وارو فرمان]]. File:Ashoka pillar remains near Southern Gateway Stupa 1 Sanchi.jpg|ڏاکڻي دروازي ڀرسان اشوڪي ٿنڀي جي باقي بچيل ڏنڊي جا آثار. File:Sanchi capital right side view.jpg|ٿنڀي جي چوٽيءَ جو پاسائتو منظر. [[سانچي آثار قديمه ميوزيم]].<ref name="p.25-28 Ashoka pillar">Described in Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 pp. 25-28 Ashoka pillar].</ref> </gallery> |} === اشوڪ جا ٿنڀا === [[اشوڪ جا ٿنڀا]] (''Pillars of Ashoka'') هڪ ئي پٿر مان ٺهيل وڏن ٿنڀن جو سلسلو آهي، جيڪي سڄي [[برصغير]] ۾ پکڙيل آهن. اهي ٿنڀا ٽين صدي ق.م ۾ [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ اعظم]] (تقريباً 268–232 ق.م) تعمير ڪرايا يا انهن تي [[اشوڪ جا فرمان]] نقش ڪرايا ويا.{{refn|name=HR|{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |journal=History of Religions |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256}}}} اشوڪ پنهنجي انهن ٿنڀن لاءِ ''ڌمّ ٿمڀا'' (''Dhaṃma Thaṃbhā'') جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي معنيٰ آهي "ڌرم جا ٿنڀا".<ref name="archive.org">{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |page=132 |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch}}</ref><ref>{{cite book |last=Skilling |first=Peter |title=Mahasutras |date=1998 |publisher=Pali Text Society |isbn=9780860133209 |page=453}}</ref> هي ٿنڀا [[ڀارت جي تعميراتي فن]] جا اهم يادگار آهن، جن مان گهڻن تي موريا دور جي مشهور چمڪدار پالش (''Mauryan Polish'') موجود آهي. اشوڪ جا لڳ ڀڳ ويهه ٿنڀا اڄ تائين باقي آهن، جن مان ڪيترن تي سندس فرمان نقش ٿيل آهن. جانورن واريون چوٽيون (''Capitals'') رکندڙ ٿنڀن مان فقط چند مڪمل نمونا بچيا آهن، جن جو تعداد ست سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="auto">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=l3s9BAAAQBAJ&pg=PA123|title=The Return of the Buddha: Ancient Symbols for a New Nation|page=123|publisher=Routledge|author=Himanshu Prabha Ray|isbn=9781317560067|date=7 August 2014}}</ref> ٻه ٿنڀا [[فيروز شاهه تغلق]] طرفان [[دهلي سلطنت]] جي دور ۾ دهلي منتقل ڪيا ويا.<ref>India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200, Burjor Avari Routledge, 2016, p. 139.</ref> بعد ۾ ڪجهه ٻيا ٿنڀا [[مغل سلطنت]] جي حڪمرانن پڻ منتقل ڪرايا، جڏهن⁠ته انهن مان ڪيترين جانورن واريون چوٽيون الڳ ڪيون ويون.{{sfn|Krishnaswamy|pp=697–698}} هي ٿنڀا عام طور تي 12 کان 15 ميٽر اوچا هوندا هئا ۽ سندن وزن 50 ٽن تائين پهچندو هو. انهن کي ڪڏهن ڪڏهن سوين ميل پري کان ڇڪي انهن هنڌن تائين آندو ويندو هو جتي کين نصب ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html|title=KING ASHOKA: His Edicts and His Times|website=www.cs.colostate.edu|access-date=29 October 2017}}</ref> انهن ٿنڀن جي چوٽيءَ تي نفيس سنگتراشي سان سينگاريل جانورن جون مورتيون لڳل هونديون هيون، جن مان ڪيترائي نمونا اڄ تائين محفوظ آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | اشوڪي ٿنڀن جون مشهور چوٽيون |- | <gallery mode="packed" heights="200"> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India 2007-01-29.jpg|[[ويسالي]] جو شير File:Elephant capital Sankasya.jpg|[[سنڪسا]] جو هاٿي File:Rampurva bull in Presidential Palace high closeup.jpg|[[رامپوروا]] جو ڏاند (اصل نمونو) File:Lauria Nandangarh lion.jpg|[[لوريا نندنگڙهه]] جو شير File:Lion Capital - Chunar Sandstone - Circa 3rd Century BCE - Rampurva - ACCN 6298-6299 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4432.JPG|[[رامپوروا]] جو شير File:Sanchi capital right side view.jpg|[[سانچي]] جون چار شيرن واريون چوٽيون، جن جي مٿان شايد ڌرم چڪر هوندو File:Sarnath capital.jpg|[[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]]، [[سارناتھ]] </gallery> |} اشوڪي ٿنڀن مان سڀ کان مشهور [[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]] آهي، جيڪو [[سارناتھ]] مان مليو. ان ۾ چار شير هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن ۽ هي اڄ [[ڀارت]] جو سرڪاري قومي نشان پڻ آهي. هي ٿنڀا صرف حڪومتي فرمانن جا ذريعو نه هئا، پر اشوڪ جي ''ڌمّ'' واري پاليسي، اخلاقي تعليم، مذهبي رواداري ۽ سلطنت جي وحدت جا علامتي نشان پڻ هئا. === ڌرم جي تبليغ === اشوڪ جي پٿريلي فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنهنجي حڪومت جي اٺين ۽ نائين سال دوران هن [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، ''ڌرم'' جي تبليغ شروع ڪئي ۽ سماجي ڀلائيءَ جا ڪيترائي ڪم سرانجام ڏنا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} انهن فلاحي قدمن ۾ انسانن ۽ جانورن لاءِ علاج جون سهولتون قائم ڪرڻ، دوائن وارا ٻوٽا پوکرائڻ، رستن جي ڪنارن تي کوهه کوٽائڻ ۽ وڻ لڳائڻ شامل هئا. اهي ڪم پاڙيسري رياستن جهڙوڪ [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ستيہ پتر]]، [[تامراپرني]] ۽ يوناني بادشاهه [[انطيوڪس]] جي سلطنت تائين به ڪيا ويا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} فرمانن موجب پنهنجي حڪومت جي ڏهين ۽ يارهين سال دوران اشوڪ [[ٻڌ سنگهه]] جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ سڄي سلطنت جو هڪ ڊگهو دورو ڪيو، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ 256 ڏينهن جاري رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي ٻارهين سال تائين اشوڪ ''ڌرم'' جي تبليغ لاءِ فرمان نقش ڪرائڻ شروع ڪيا. هن پنهنجن عملدارن (''راجوڪ'' ۽ ''پرديشڪ'') کي حڪم ڏنو ته هو هر پنجن سالن بعد پنهنجي علائقن جو دورو ڪري ماڻهن کي ''ڌرم'' بابت تعليم ڏين ۽ انتظامي جاچ به ڪن.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} اڳئين سال هن ''ڌرم مها ماتر'' نالي نئون عهدو قائم ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي چوڏهين سال ۾ اشوڪ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي توسيع جو حڪم ڏنو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} === ٽين ٻڌ ڪائونسل === {{Main|ٻڌن واري ٽين ڪائونسل}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ ٻڌ برادريءَ ۾ تمام اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} هن روايت مطابق اشوڪ وڏي پيماني تي ڀڪشوئن جي سار سنڀال شروع ڪئي. سندس سخاوت سبب ڪيترائي غير حقيقي ۽ بدعقيده ماڻهو به سنگهه ۾ شامل ٿي ويا. نتيجي ۾ حقيقي ٻڌ ڀڪشو انهن سان گڏ مذهبي رسم ''اوپوسٿ'' ادا ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ لڳا، جنهن سبب ستن سالن تائين اها رسم نه ٿي سگهي.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} اشوڪ انهن جعلي ڀڪشوئن کي هٽائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هڪ حد کان وڌيڪ جوشيلن وزيرن ڪجهه حقيقي ڀڪشو به قتل ڪري ڇڏيا. پوءِ اشوڪ بزرگ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]] کي دعوت ڏني ته جيئن هو غير ٻڌ ماڻهن کي [[پاٽلي پتر]] جي خانقاهه مان خارج ڪري.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} انهيءَ عمل دوران 60,000 ڀڪشو بدعقيديءَ جي الزام هيٺ سنگهه مان خارج ڪيا ويا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان کان پوءِ ''اوپوسٿ'' ٻيهر منعقد ٿيو ۽ موگلي پُت تِسّا اشوڪ جي حڪومت جي سترهين سال ۾ [[ٽيون ٻڌ ڪائونسل]] منعقد ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} هن ڪائونسل دوران ''[[ڪٿاوتٿو]]'' نالي ڪتاب مرتب ڪيو ويو، جنهن ۾ ٿيراوادي عقيدي جي ڪيترن نقطن جي وضاحت ۽ توثيق ڪئي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر موجود نه آهي، جنهن سبب ڪيترن مؤرخن ٽئين ٻڌ ڪائونسل جي تاريخي حيثيت تي سوال اٿاريا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} [[File:Nava Jetavana Temple - Shravasti - 014 King Asoka at the Third Council (9241725897).jpg|thumb|اشوڪ ۽ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]]، [[ٽئين ٻڌ ڪائونسل]] دوران. نوا جيتاون، [[شراوستي]].]] مؤرخ [[رچرڊ گومبرچ]] جو خيال آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ هن واقعي جو ذڪر نه هئڻ ان کي مڪمل طور غير تاريخي ثابت نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جا ڪيترائي فرمان وقت سان گڏ گم ٿي چڪا آهن.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} گومبرچ وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته اشوڪ جا فرمان واضح ڪن ٿا ته هو سنگهه جي "اتحاد ۽ پاڪيزگي" برقرار رکڻ ۾ گهري دلچسپي رکندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|pp=8–9}} مثال طور، سندس ''ننڍي پٿريلي فرمان نمبر 3'' ۾ سنگهه جي ميمبرن کي ڪجهه مخصوص مذهبي متن پڙهڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي. ساڳئي طرح [[سانچي]]، [[سارناتھ]] ۽ [[ڪوسامبي]] مان مليل فرمانن ۾ اشوڪ اختلاف پيدا ڪندڙ ڀڪشوئن کي سنگهه مان خارج ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو ۽ سنگهه جي اتحاد ۽ ترقي جي خواهش ظاهر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}}{{sfn|Guruge|1995|p=45}} اٺين صديءَ جي ٻڌ ياتري [[ئي جِنگ]] به اشوڪ بابت هڪ ٻي روايت بيان ڪري ٿو. هن مطابق [[بمبسار]] بادشاهه، جيڪو گوتم ٻڌ جو همعصر هو، خواب ۾ ڪپڙي جا 18 ٽڪرا ۽ هڪ لٺ ڏٺا. ٻڌ ان خواب جي تشريح ڪندي ٻڌايو ته سندس وفات کان پوءِ سندس تعليم 18 مختلف مڪتبن ۾ ورهائجي ويندي ۽ هڪ بادشاهه اشوڪ انهن کي ٻيهر متحد ڪندو.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} === ٻڌ مذهب جي تبليغ === سري لنڪا جي روايت مطابق [[موگلي پُت تِسّا]] تقريباً 250 ق.م ۾ ٻڌ ڌرم جي تبليغ لاءِ نَوَ مشنون سرحدي علائقن ڏانهن موڪليون.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} هن روايت موجب اهي مشنون سڌو سنئون اشوڪ نه پر موگلي پُت تِسّا موڪليون، جيتوڻيڪ اشوڪ انهن جو سرپرست هو. هر مشن ۾ پنج ڀڪشو شامل هئا ۽ انهن جي اڳواڻي هڪ بزرگ ڀڪشو ڪندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} سري لنڪا ڏانهن اشوڪ پنهنجو پٽ [[مهندا]] موڪليو، جنهن سان گڏ اٿّيا، اُتّيا، سمبلا ۽ ڀدراسالا پڻ شامل هئا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} موگلي پُت تِسّا جي مدد سان اشوڪ ٻڌ مبلغن کي [[ڪشمير]]، [[گنڌارا]]، [[هماليه]]، يوناني علائقن، [[مهاراشٽر]]، [[سُوورن ڀومي]] ۽ [[سري لنڪا]] ڏانهن موڪليو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7;" | اشوڪ جي دور جون مشهور ٻڌ مذھب واريون تبليغي سرگرميون ! مبلغ ! منزل |- | [[مهندا]] | [[سري لنڪا]] |- | مجهنتيڪ | [[ڪشمير]] ۽ [[گنڌارا]] |- | مهاديو | مهيسا منڊل (شايد موجوده [[ميسور]]) |- | رڪّھتا | وناواسا |- | ڌمّ رڪّھتا (يوناني) | اپرانتڪ (اولهه هندستان) |- | مها ڌمّ رڪّھتا | [[مهاراشٽر]] |- | مها رڪّھتا | يوناني ملڪ |- | مجهم | [[هماليه]] |- | سونا ۽ اُتّرا | [[سُوورن ڀومي]] |} روايت موجب اشوڪ جي حڪومت جي اوڻيهين سال ۾ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] سري لنڪا وئي، جتي هن ٻڌ راهبن جي عورتن واري جماعت قائم ڪئي ۽ ساڻس گڏ مقدس [[بودهي وڻ]] جي هڪ شاخ پڻ کڻي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Strong|1995|p=144}} اشوڪ جي پنهنجن فرمانن ۾ به انهن مشنن جو سڌو سنئون بيان موجود ناهي. البت سندس حڪومت جي اوڻيهين سال بابت فقط ايترو ذڪر ملي ٿو ته هن [[خالاتيڪا غار]] تپسوين کي برساتي موسم ۾ رهائش لاءِ عطا ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} سندس ٿنڀن وارن فرمانن مان معلوم ٿئي ٿو ته ايندڙ سال هن [[لمبني]] (گوتم ٻڌ جي جنم ڀومي) ۽ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي زيارت ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''پٿريلي فرمان نمبر 13'' ۾ اشوڪ دعويٰ ڪري ٿو ته هن پنج بادشاهن ۽ ٻين ڪيترن ملڪن ڏانهن پيغام موڪلي ''ڌرم جي فتح'' حاصل ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته ڇا اهي سفارتون ئي اهي ٻڌ مشنون هيون جن جو ذڪر ٻڌ تاريخن ۾ ملي ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} ڪجهه ماهر، جهڙوڪ [[ايتين لاموٽ]]، سمجهن ٿا ته فرمانن ۾ ذڪر ٿيل ''ڌرم'' جا مبلغ لازمي طور ٻڌ ڀڪشو نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جو ''ڌرم'' ۽ ''ٻڌ مت'' مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا.{{sfn|Gombrich|1995|pp=10–11}} ٻيا ماهر، جهڙوڪ [[ايرخ فرائووالنر]] ۽ [[رچرڊ گومبرچ]]، انهن مشنن کي تاريخي حقيقت سمجهن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=11}} آثار قديمه مان به ڪجهه ثبوت ملن ٿا. ''وِنَي نِدان'' ۾ ذڪر ٿيل پنجن ڀڪشوئن مان ٽن جا نالا [[ڀلسا]] (ويجهو [[وديشا]]) مان مليل تبرڪن جي صندوقن تي لکيل مليا آهن، جيڪي ٻي صدي ق.م جي شروعاتي دور سان تعلق رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} ڪيترن مؤرخن جو خيال آهي ته ٻڌ مت جي وڏي مذهب طور اڀرڻ ۾ اشوڪ جي سرپرستي اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Thapar|1995|p=32}} بهرحال، آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اتر اولهه هندستان ۽ ڏکڻ هندستان ۾ ٻڌ مت جي واڌ ويجهه جو وڏو سبب واپاري، زميندار، ڪاريگر ۽ واپاري جماعتون هيون، جن ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي ادارن جي مالي مدد ڪئي.{{sfn|Thapar|1995|p=36}} === ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ تشدد === پنجين صدي عيسويءَ جي ٻڌ روايت ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، اشوڪ ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ به ڪجهه موقعن تي تشدد جو سهارو ورتو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن "دوزخ واري قيدخاني" ۾ [[چنداگيريڪا]] کي آهستي آهستي اذيتون ڏئي مارائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هڪ شخص جي ڏوهه جي بدلي ۾ هن 18,000 "بدعقيدن" جي قتل جو حڪم ڏنو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن جين ڌرم وارن خلاف مهم هلائي ۽ هر "بدعقيد" جو سر آڻڻ تي انعام مقرر ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سندس پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] جو به سر قلم ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[پنڊروردهن]] ۾ هڪ غير ٻڌ شخص اهڙي تصوير ٺاهي جنهن ۾ [[گوتم ٻڌ]] کي [[جناتپتر]] (يعني [[مهاوير]]) جي پيرن تي جهڪيل ڏيکاريو ويو هو. اصطلاح ''نرگرنٿ'' ("بندشن کان آزاد") اصل ۾ جين ڌرم کان اڳ جي هڪ تپسوي جماعت لاءِ استعمال ٿيندو هو، پر بعد ۾ جين راهبن لاءِ رائج ٿي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} روايت موجب هڪ ٻڌ عقيدتمند جي شڪايت تي اشوڪ پهرين انهيءَ مصور کي گرفتار ڪرڻ جو حڪم ڏنو، پوءِ [[پنڊروردهن]] ۾ موجود سڀني [[آجيڪ]] (Ajivika) پوئلڳن کي قتل ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010">{{cite book | author=Beni Madhab Barua | title=The Ajivikas | url=https://archive.org/details/ajivikas00barurich | access-date=30 October 2012 | date=5 May 2010 | publisher=General Books | isbn=978-1-152-74433-2 | pages=[https://archive.org/details/ajivikas00barurich/page/68 68]–69}}</ref> چيو وڃي ٿو ته ان حڪم جي نتيجي ۾ لڳ ڀڳ 18,000 آجيڪ ماريا ويا.{{sfn|Strong|1989|p=232}} ڪجهه وقت پوءِ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ ٻئي نرگرنٿ پوئلڳ اهڙي ئي تصوير ٺاهي. اشوڪ کيس ۽ سندس سموري خاندان کي سندن گهر ۾ زندهه ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010"/> هن وڌيڪ اعلان ڪيو ته جيڪو به ڪنهن نرگرنٿ بدعقيد جو سر کڻي ايندو، تنهن کي هڪ ''دينار'' انعام طور ڏنو ويندو. روايت موجب هڪ ڳوٺاڻي ڌنار اشوڪ جي پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] کي بدعقيد سمجهي قتل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}} جڏهن اشوڪ کي پنهنجي غلطيءَ جو احساس ٿيو ته هن اهو حڪم واپس وٺي ڇڏيو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} == خاندان == [[File:Sanchi King Ashoka with his Queens, South Gate, Stupa no. 1.jpg|thumb|هڪ شهنشاهه ــ گهڻو امڪان آهي ته اشوڪ ــ پنهنجي ٻن راڻين [[اسندهيمترا]] ۽ [[ڪاروواڪي]] سان گڏ، ۽ ٽن خادمن سميت، [[سانچي]] جي هڪ اُڀريل نقش ۾ ڏيکاريل آهي.{{sfn|Singh|2017|p=162}} هن شخصيت جي اشوڪ طور سڃاڻپ [[ڪناگنهلي]] جي هڪ ساڳئي نقش مان ٿئي ٿي، جنهن تي سندس نالو پڻ لکيل آهي.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Kanaganahalli Asoka with inscription.jpg|thumb|upright|اشوڪ پنهنجي راڻي [[تشيارڪشيتا]] سان گڏ، [[ڪناگنهلي]] ويجهو [[سنّتي]] ۾، 1هين–3هين صدي عيسوي. هن اُڀريل نقش تي [[برهمي لپي]] ۾ "𑀭𑀸𑀬 𑀅𑀲𑁄𑀓𑁄" (''رايا اشوڪو''، "بادشاهه اشوڪ") لکيل آهي. تصوير ۾ اشوڪ، سندس راڻي، ٻه چمرا جهُلڻ وارا خادم ۽ هڪ ڇانوَ کڻندڙ خادم ڏيکاريل آهن.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Emperor Ashoka and his Queen at the Deer Park.jpg|upright|thumb|شهنشاهه اشوڪ ۽ سندس راڻي [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (شاکيه ڪُماري)، [[سارناتھ]] جي هرڻن واري باغ ۾. [[سانچي]] جو اُڀريل نقش.{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === زالون === مختلف ذريعن موجب اشوڪ جون پنج مشهور زالون هيون: [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (يا ويديسا مهاديوي شاکيه ڪُماري)، [[اسندهيمترا]]، [[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]]، [[ڪاروواڪي]] ۽ [[تشيارڪشيتا]].{{sfn|Mookerji|1995|p=9}} ڪاروواڪي اشوڪ جي واحد راڻي آهي جنهن جو ذڪر اشوڪ جي پنهنجي فرمانن ۾ ملي ٿو. سندس نالو [[الله آباد]] جي هڪ ٿنڀي تي لکيل فرمان ۾ اچي ٿو. ان فرمان ۾ کيس شهزادي [[تيورا]] جي ماءُ قرار ڏنو ويو آهي، ۽ شاهي عملدارن (''مها ماترن'') کي حڪم ڏنو ويو آهي ته سندس مذهبي ۽ خيراتي عطين جو رڪارڊ رکيو وڃي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} هڪ نظريي مطابق [[تشيارڪشيتا]] دراصل ڪاروواڪي جو ئي شاهي لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[مهاونسا]]'' مطابق اشوڪ جي وڏي راڻي [[اسندهيمترا]] هئي، جيڪا اشوڪ جي وفات کان چار سال اڳ فوت ٿي وئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} روايت موجب پنهنجي پوئين جنم ۾ هن هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] کي ماکي وڪڻندڙ واپاري ڏانهن رستو ڏيکاريو هو، ۽ اهو واپاري بعد ۾ اشوڪ جي روپ ۾ پيدا ٿيو، تنهنڪري هوءَ اشوڪ جي راڻي بڻجي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد جي ڪجهه متنن ۾ اچي ٿو ته اسندهيمترا ان پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجو تيار ڪيل ڪپڙو پڻ ڏنو هو.{{sfn|Strong|1995|p=166}} انهن متنن ۾ ''دساوتٿوپڪرن''، ڪمبوڊيا وارو وڌايل ''مهاونسا'' ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} هڪ ٻي ڪهاڻي موجب اشوڪ هڪ ڏينهن اسندهيمترا تي طنز ڪندي چيو ته هوءَ مٺو ڪمند کائي رهي آهي، حالانڪه هن اهو پنهنجي ''ڪرما'' سان حاصل نه ڪيو آهي. اسندهيمترا جواب ڏنو ته سندس سڀ نعمتون سندس نيڪ عملن جو نتيجو آهن. اشوڪ کيس اهو ثابت ڪرڻ لاءِ چيو ته هوءَ 60,000 راهبن لاءِ پوشاڪون فراهم ڪري.{{sfn|Strong|1995|p=166}} رات جو محافظ ديوتائن کيس سندس پراڻي نيڪ عمل جي ياد ڏياريو، ۽ ٻئي ڏينهن هوءَ معجزاتي طور 60,000 پوشاڪون مهيا ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.{{sfn|Strong|1995|p=166}} اشوڪ ايترو متاثر ٿيو جو هن کيس پنهنجي پسنديده راڻي بڻايو ۽ کيس سلطنت جي حڪمراني به آڇي، پر هن انڪار ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=167}} ''ترائي ڀومي ڪٿا'' موجب اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ ۽ 84,000 اسٽوپا ۽ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ لاءِ به اسندهيمترا ئي همٿايو هو.{{sfn|Strong|1995|pp=167–168}} ''مهاونسا'' مطابق اسندهيمترا جي وفات کان پوءِ [[تسّراڪها]] (تشيارڪشيتا) وڏي راڻي بڻجي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ اسندهيمترا جو ذڪر ڪونهي، پر تشيارڪشيتا جو ذڪر ملي ٿو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} ''ديوياوادان'' ۾ [[پدماوتي]] نالي هڪ ٻي راڻي جو ذڪر آهي، جيڪا ولي عهد [[ڪُڻال]] جي ماءُ هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جڏهن شهزادو هو ته [[وديشا]] ۾ [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] سان محبت ۾ گرفتار ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} سلطنت سنڀالڻ کان پوءِ ديوي [[پاٽلي پتر]] وڃڻ بدران [[وديشا]] ۾ ئي رهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''مهاونسا'' واضح ڪري ٿو ته اشوڪ جي وڏي راڻي اسندهيمترا هئي، ديوي نه؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي شخصيت سمجهڻ مشڪل آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''ديپاونسا'' مطابق اشوڪ ۽ ديوي جا ٻه ٻار هئا: [[مهندا]] ۽ [[سنگهمتّا]].{{sfn|Thapar|1961|p=22}} === پٽ === [[تيورا]]، جيڪو اشوڪ ۽ ڪاروواڪي جو چوٿون پٽ هو، اشوڪ جي فرمانن ۾ نالي سان ذڪر ٿيل واحد پٽ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ جو هڪ ٻيو پٽ [[ڪُڻال]] هو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ڪُڻال جو هڪ پٽ [[سمپراتي]] هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت [[مهندا]] جو ذڪر ڪري ٿي، جنهن کي ٻڌ مبلغ طور سري لنڪا موڪليو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} چيني سياح [[شُوان زانگ]] جو چوڻ آهي ته مهندا اشوڪ جو پٽ نه، پر سندس ننڍو ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] (يا وگتاشوڪ) هو.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} ''ديوياوادان'' ۾ ولي عهد [[ڪُڻال]] (ڌرموِوَردهن) جو ذڪر آهي، جيڪو اشوڪ ۽ پدماوتي جو پٽ هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} [[فا شيان]] موجب ڌرموِوَردهن کي [[گنڌارا]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ [[جالوڪ]] کي اشوڪ جو ٽيون پٽ ڄاڻايو ويو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڌيئر === سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جي هڪ ڌيءَ [[سنگهمتّا]] هئي، جيڪا بعد ۾ [[ڀڪشُڻي]] بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ڪجهه مؤرخ، جهڙوڪ [[روميلا ٿاپر]]، سنگهمتّا جي تاريخي حيثيت بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} انهن جي دليلن مان ڪجهه هي آهن: * "سنگهمتّا" نالو، جنهن جي معنيٰ "سنگهه جي دوست" آهي، غيرمعمولي لڳي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} * ''مهاونسا'' موجب هن اشوڪ جي ڀائيٽي [[اگني برهما]] سان شادي ڪئي، جيڪا ان دور جي سماجي قانونن سان ٺهڪندڙ نه هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} * هوءَ 18 ورهين جي عمر ۾ ڀڪشُڻي بڻجي وئي، جڏهن ته روايت موجب ان وقت سندس ننڍڙو ٻار به هو.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} هڪ ٻي روايت ۾ اشوڪ جي ڌيءَ [[چارومتي]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن [[ديوپال]] نالي هڪ [[ڪشتري]] سان شادي ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڀائر === ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جو هڪ وڏو سڳو نه پر اڌ ڀاءُ [[سوسيما]] هو.{{sfn|Strong|1989|p=204}} * سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جو هڪ ڀاءُ [[تِسّا]] هو، جيڪو شروع ۾ عيش عشرت واري زندگي گذاريندو هو. اشوڪ کيس سبق سيکارڻ لاءِ ڪجهه ڏينهن لاءِ تخت تي ويهاريو، پوءِ کيس غاصب قرار ڏئي ستن ڏينهن کان پوءِ قتل جو حڪم ڏنو. انهن ستن ڏينهن ۾ تِسّا زندگي جي ناپائيداري سمجهي ورتي ۽ پوءِ راهب بڻجي ''ارهت'' جو درجو حاصل ڪيائين.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} * ''ٿيراگاتا'' جي شرح موجب هن ڀاءُ جو نالو [[ويتاشوڪ]] هو. هڪ ڏينهن هن پنهنجي مٿي ۾ اڇو وار ڏٺو ۽ دنياوي زندگي ڇڏي خانقاهه ۾ داخل ٿي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * [[فا شيان]] هن ڀاءُ کي [[مهيندر]] سڏي ٿو. سندس بيان موجب اشوڪ هن کي سندس غير اخلاقي روين سبب شرمسار ڪيو، جنهن کان پوءِ هو هڪ غار ۾ وڃي رهيو ۽ عبادت ڪندي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جي هڪ ڀاءُ کي جين سمجهي قتل ڪيو ويو، جڏهن اشوڪ جينن خلاف مهم هلائي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} == سلطنت جي حد == اشوڪ جي اڳوڻن حڪمرانن جي قبضي هيٺ آيل علائقن جي صحيح حدن بابت پڪ سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي، پر امڪان آهي ته سندس ڏاڏي [[چندر گپت موريا]] جي سلطنت اتر هندستان جي اولهه واري سامونڊي ڪناري ([[عرب سمنڊ]]) کان اوڀر واري ڪناري ([[بنگال جي نار]]) تائين پکڙيل هئي، ۽ ڀارتي برصغير جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين حصن تي مشتمل هئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} [[بندوسار]] ۽ اشوڪ غالباً سلطنت کي ڏکڻ طرف وڌيڪ وڌايو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس سلطنت تقريباً سڄي ڀارتي برصغير تي پکڙيل هئي، سواءِ انتهائي ڏاکڻن علائقن جي. [[اشوڪ جا فرمان|پٿريلا فرمان]] نمبر 2 ۽ 13 مان معلوم ٿئي ٿو ته اهي ڏاکڻا علائقا [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ڪيرلپتر]] ۽ [[ساتياپتر]] حڪمرانن جي قبضي ۾ هئا. اتر اولهه ۾ اشوڪ جي سلطنت [[افغانستان]] تائين پکڙيل هئي، جتي ان جون سرحدون [[سيلوڪي سلطنت]] سان لڳنديون هيون، جنهن تي [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيوس]] حڪومت ڪندو هو.{{sfn|Singh|2017|p=162}} اشوڪ جي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ [[پاٽلي پتر]] هو، جيڪو [[مگڌ]] واري علائقي ۾ واقع هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == مذهب ۽ فلسفو == === ٻڌ ڌرم سان تعلق === [[File:Upasaka.jpg|thumb|لفظ ''[[اپاسڪ]]'' (𑀉𑀧𑀸𑀲𑀓، "ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ")، جيڪو اشوڪ پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ ٻڌ ڌرم سان پنهنجي وابستگي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو (تقريباً 258 ق.م.)]] ٻڌ روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو هو،{{sfn|Strong|1989|p=15}} جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن هن معاملي تي اختلاف ظاهر ڪيو آهي.{{sfn|Strong|1995|p=142}} بهرحال [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان]] نمبر 1 واضح ثبوت فراهم ڪري ٿو ته اشوڪ ٻڌ ڌرم جو پوئلڳ هو. هن فرمان ۾ هو پاڻ کي ''[[اپاسڪ]]'' (يعني ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ) ۽ ''ساکيه'' (يعني گوتم ٻڌ جي لقب ''شاکيه مُني'' جي نسبت سان ٻڌ ڌرمي) سڏي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=134}} هي فرمان ۽ ٻيا ڪيترائي فرمان سندس ٻڌ ڌرم سان وابستگي جا ثبوت پيش ڪن ٿا:{{sfn|Guruge|1995|pp=43–44}} * پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ اشوڪ لکي ٿو ته ''اپاسڪ'' ٿيڻ کان پوءِ هڪ سال تائين هن گهڻي ترقي نه ڪئي، پر پوءِ هو ''سنگهه'' جي ويجهو ويو ۽ وڌيڪ اڳتي وڌيو. ''سنگهه ڏانهن وڃڻ'' جي صحيح معنيٰ واضح نه آهي. ٻڌ روايت موجب هو ڪجهه وقت راهبن سان گڏ رهيو، پر اهو شايد وڌاءُ هجي. البت اها ڳالهه يقيني آهي ته اشوڪ ٻڌ ڌرم ڏانهن وڌيڪ مائل ٿيو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 3 ۾ هو پاڻ کي ''اپاسڪ'' سڏي ٿو ۽ [[ٻڌ]] ۽ [[سنگهه]] تي پنهنجي ايمان جو اظهار ڪري ٿو.{{sfn|Thapar|1995|pp=19–20}}{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[وڏا پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان]] نمبر 8 ۾ هو پنهنجي تاجپوشي کان ڏهه سال پوءِ [[سمبودهي]] (يعني [[بودھ گيا]] ۾ مقدس [[بودهي وڻ]]) جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[لمبني]] واري ٿنڀي جي لکت ۾ هو [[گوتم ٻڌ]] جي جنم ڀومي جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ ٻڌ ۽ سنگهه لاءِ پنهنجي عقيدت جو اعلان ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1989|p=13}} * [[نگالي ساگر]] واري لکت ۾ هو اڳوڻي هڪ ٻڌ جي نالي سان منسوب اسٽوپا کي ٻيڻو وڏو ڪرڻ ۽ ان جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * سندس ڪجهه لکتون ٻڌ سنگهه جي اتحاد ۽ نظم برقرار رکڻ ۾ سندس دلچسپي ظاهر ڪن ٿيون.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * [[سارو مارو]] واري لکت موجب اشوڪ ''منيما ديش'' ۾ واقع ''اپونيت وهار'' ڏانهن سفر دوران پنهنجو پيغام موڪليو. جيتوڻيڪ هن هنڌ جي صحيح سڃاڻپ يقيني نه آهي، پر واضح آهي ته اهو هڪ ٻڌ وهار (''وهار'') هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=157}} == آخري سال == اشوڪ جي حڪومت جي آخري سالن بابت معلومات محدود آهي. ٻڌ روايتن ۾ بيان آهي ته هن وڏي مقدار ۾ دولت سنگهه ۽ مذهبي ادارن تي خرچ ڪئي، جنهن سبب خزاني تي بار پيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=59–61}} ڪجهه روايتن مطابق سندس پوٽي [[سمپريتي]] ۽ ٻين جانشينن جي دور ۾ موريا سلطنت آهستي آهستي ڪمزور ٿيڻ لڳي.{{sfn|Thapar|1961|pp=61–63}} اشوڪ جي وفات غالباً 232 ق.م ڌاري ٿي. سندس وفات کان پوءِ موريا سلطنت ڪجهه ڏهاڪن تائين قائم رهي، پر آخرڪار ٽڪرن ۾ ورهائجي وئي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=38–39}} == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] 3qlwr051tp1r845yd5zwu9uqvapadjw 388246 388245 2026-06-23T22:49:47Z Intisar Ali 8681 388246 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == وڌيڪ تعارف== اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اشوڪا</ref> ==پيدائش== اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]]، [[اينٽيگونس ٻيون گوناتاس]]، [[مئگاس آف سائرين]]، ۽ سڪندر (يا ته [[ايپائرس جو سڪندر ٻيون|ايپائرس]] وارو يا [[ڪرنتھ جو سڪندر]])۔{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي ({{circa|304 BCE}})۔{{sfn|Lahiri|2015|p=24}} هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} == نسب == اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Lahiri|2015|p=26}} ٻين ماخذن، جهڙوڪ [[پراڻ]] ۽ ''[[مهاونس]]'' موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه [[بندوسار]] هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[چندرگپت موريا]] هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه [[بمبسار]] سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: [[اجاتشتر]] → [[اُدايين]] → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → [[پرسينجت]] → [[نندا سلطنت|نندا]]۔{{sfn|Strong|1989|p=204}} سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو [[تاراناٿ]]، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Thapar|1961|p=9}} اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[اشوڪ جي ماءُ]] چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.{{sfn|Strong|1989|pp=204–205}} ''اشوڪاوادان'' ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،{{sfn|Lahiri|2015|p=323|ps=:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."}} پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.{{sfn|Lahiri|2015|p=31}} مثال طور: * ''اشوڪاوادان مالا'' ۾ سندس نالو '''سُڀدرانگي''' ڏنو ويو آهي۔{{sfn|Guruge|1993|p=19}}{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''وامسٿاپڪاسني'' يا ''مهاونس ٽيڪا''، جيڪا ''مهاونس'' تي هڪ شرح آهي، کيس '''ڌرم''' (پالي ۾ ''ڌمّ'') سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا [[ڪشتريه]] خاندان سان واسطو رکندي هئي۔{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''[[ديوياوادان]]'' جي هڪ روايت ۾ کيس '''جنپد ڪلياني''' سڏيو ويو آهي۔{{sfn|Singh|2008|p=332}} عالم [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]] موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.{{sfn|Guruge|1993|p=19}} ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[ايپين]] موجب، [[چندرگپت موريا]] يوناني حڪمران [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=20}} == شهزادي جي حيثيت ۾ == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 500 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Mauryan ruins of pillared hall at Kumrahar site of Pataliputra ASIEC 1912-13.jpg | caption1 = [[پاٽلي پتر]] جي ڪمراهار ماڳ تي ستونن واري هال جا آثار | image2 = Pataliputra_capital_(volume).jpg | caption2 = [[پاٽلي پتر]] جو ستون-سِر، چوٿين–ٽين صدي ق.م | footer = امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] شهر ۾ ڄائو هو. ان دور جي شهر جا آثار جديد [[پاٽنا]] جي مرڪزي علائقن ۾ کوٽائين ذريعي مليا آهن. | footer_align = center }} اشوڪ جون پنهنجون لکتون سندس ابتدائي زندگي بابت ڪا معلومات فراهم نٿيون ڪن، ۽ هن موضوع بابت گهڻي ڄاڻ انهن روايتن مان ملي ٿي جيڪي سندس وفات کان سوين سال پوءِ لکيون ويون.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}} جيتوڻيڪ انهن روايتن ۾ اشوڪ جي اڳين جنمن جهڙيون ظاهر طور افسانوي ڳالهيون شامل آهن، پر انهن ۾ اشوڪ جي دور بابت ڪجهه اهڙي معلومات پڻ موجود آهي جيڪا تاريخي طور ممڪن نظر اچي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}}{{sfn|Singh|2008|p=332}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، جڏهن اشوڪ نوجوان هو ته سندس پيءُ بندوسار سندس کُردري ۽ غير دلڪش صورت سبب کيس پسند نه ڪندو هو. هڪ ڏينهن بندوسار تپسوي پنگل واتساجيو کي چيو ته هو طئي ڪري ته سندس پٽن مان ڪير سندس جانشين ٿيڻ جي لائق آهي. تپسوي جي صلاح تي سڀني شهزادن کي "سونهري محل جي باغ" ۾ گڏ ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو. اشوڪ وڃڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خبر هئي ته سندس پيءُ کيس پسند نٿو ڪري، پر سندس ماءُ کيس وڃڻ تي آماده ڪيو. جڏهن وزير [[رادھاگپت]] ڏٺو ته اشوڪ گاديءَ واري شهر مان باغ ڏانهن روانو ٿي رهيو آهي، تڏهن هن شهزادي کي سفر لاءِ شاهي هاٿي مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Strong|1989|p=206}} باغ ۾ پنگل واتساجيو شهزادن جو جائزو ورتو ۽ سمجهي ويو ته ايندڙ شهنشاهه اشوڪ هوندو. پر بندوسار کي ناراض ڪرڻ کان بچڻ لاءِ هن جانشين جو نالو ظاهر نه ڪيو. ان جي بدران هن چيو ته جنهن وٽ بهترين سواري، بهترين ويهڻ جي جاءِ، بهترين پيئڻ، بهترين ٿانوَ ۽ بهترين کاڌو هوندو، اهو ئي ايندڙ بادشاهه ٿيندو. هر ڀيري اشوڪ دعويٰ ڪئي ته اهي شرطون هن وٽ موجود آهن. بعد ۾ تپسوي اشوڪ جي ماءُ کي ٻڌايو ته سندس پٽ ايندڙ شهنشاهه ٿيندو، ۽ سندس صلاح تي بندوسار جي غضب کان بچڻ لاءِ سلطنت ڇڏي هليو ويو.{{sfn|Strong|1989|p=207}} جيتوڻيڪ روايتون ٻڌائين ٿيون ته بندوسار اشوڪ جي ظاهر سبب کيس پسند نه ڪندو هو، پر اهي ساڳيون روايتون اهو به ٻڌائين ٿيون ته هن اشوڪ کي اهم ذميواريون ڏنيون، جهڙوڪ [[تڪششيلا]] جي بغاوت کي ختم ڪرڻ (اتر هندستاني روايت موجب) ۽ [[اجين]] جي حڪومت هلائڻ (سري لنڪائي روايت موجب).{{sfn|Thapar|1961|p=21}} اهو ظاهر ڪري ٿو ته بندوسار شهزادي جي ٻين صلاحيتن کان متاثر هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته هن اشوڪ کي گاديءَ واري شهر کان پري علائقن ۾ ان ڪري موڪليو ته جيئن هو شاهي درٻار کان پري رهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=65}} === تڪششيلا ۾ بغاوت === [[File:Aramaic_inscription_at_Taxila_Museum.jpg|thumb|upright=0.6|[[ٽيڪسلا جي آرامي لکت]]، جنهن ۾ ممڪن طور اشوڪ جو ذڪر موجود آهي.]] ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار شهزادي اشوڪ کي [[تڪششيلا]] شهر ۾ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ موڪليو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} (موجوده [[پاڪستان]] ۾ [[ڀير ماڙو]]).{{sfn|Lahiri|2015|p=66}} هي واقعو سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهي؛ ان جي بدران اتي بيان آهي ته بندوسار اشوڪ کي [[اجين]] جو گورنر مقرر ڪيو. ٻن ٻين ٻڌ ڌرمي متنن، ''اشوڪ سوتر'' ۽ ''ڪنال سوتر''، مطابق بندوسار اشوڪ کي [[گنڌارا]] جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو هو، جتي تڪششيلا واقع هئي، نه اجين.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} ''اشوڪاوادان'' موجب بندوسار اشوڪ کي چار حصن تي مشتمل لشڪر (گهوڙيسوار، [[جنگي هاٿي]]، [[رتھ]] ۽ پيادل فوج) ڏنو، پر هٿيار مهيا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اشوڪ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي شهنشاهه ٿيڻ جي لائق آهي ته هٿيار پاڻ ظاهر ٿي ويندا. پوءِ ديوتائون زمين مان نڪري آيون ۽ فوج کي هٿيار فراهم ڪيا.{{sfn|Strong|1989|p=208}} جڏهن اشوڪ تڪششيلا پهتو ته شهرين سندس آجيان ڪئي ۽ ٻڌايو ته سندن بغاوت فقط ظالم وزيرن خلاف هئي، بادشاهه خلاف نه. ڪجهه عرصي بعد [[خاصا]] علائقي ۾ به سندس آجيان ڪئي وئي، ۽ ديوتائن اعلان ڪيو ته هو سڄي ڌرتيءَ تي حڪومت ڪندو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} تڪششيلا هڪ مالدار ۽ سياسي لحاظ کان اهم شهر هو. تاريخي ثبوت ڏيکارين ٿا ته اشوڪ جي دور تائين اهو ''[[اترپٿ]]'' واپاري رستي وسيلي [[پاٽلي پتر]] سان ڳنڍيل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=70}} بهرحال، موجود همعصر ماخذن مان ڪو به تڪششيلا جي بغاوت جو ذڪر نٿو ڪري، ۽ اشوڪ جي ڪنهن به لکت مان اهو ظاهر نٿو ٿئي ته هن ڪڏهن شهر جو دورو ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=66-67}} تنهن هوندي به، اشوڪ جي تڪششيلا سان لاڳاپي جي روايت کي [[سرڪپ]] مان مليل هڪ آرامي لکت جزوي طور تقويت ڏئي ٿي. ان لکت ۾ هڪ نالو "prydr" اکرن سان شروع ٿئي ٿو، جنهن کي گهڻا عالم "پريادرشي" طور بحال ڪن ٿا، جيڪو اشوڪ جو لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} تڪششيلا ڀرسان موجود [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] جو نالو به اشوڪ سان لاڳاپي جو هڪ ممڪن ثبوت سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ "ڌرماراجا" مان مراد اشوڪ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=68}} ديوتائن طرفان هٿيار مهيا ڪرڻ وارو قصو شايد اشوڪ کي نيم الاهي حيثيت ڏيڻ لاءِ بيان ڪيو ويو هجي، يا اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته بندوسار، جيڪو اشوڪ کي پسند نه ڪندو هو، سندس ناڪامي چاهيندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=67}} === اجين جو نائب بادشاهه === ''[[مهاونس]]'' موجب، بندوسار اشوڪ کي [[اونتيراستر]] (موجوده [[اجين ضلعو]]) جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هي علائقو مرڪزي هندستان جو هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري صوبو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=89–90}} هي روايت مرڪزي هندستان مان دريافت ٿيل [[سارو مارو]] لکت سان پڻ تقويت حاصل ڪري ٿي، جنهن ۾ بيان آهي ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ انهيءَ هنڌ جو دورو ڪيو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=350–351}} اشوڪ جي پنهنجي [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان#پهريون جدا اهم پٿريلو فرمان|پٿريلي فرمان]] مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ اجين ۾ هڪ شهزادو نائب بادشاهه موجود هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} اهو به هن روايت جي حمايت ڪري ٿو ته اشوڪ پاڻ اجين جو نائب بادشاهه رهيو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=98}} {{multiple image | perrow=2 | total_width=400 | caption_align=center | align=right | direction=horizontal | image1=Saru_Maru_stupa.jpg | image2=Panguraria Top View Closeup detail.jpg | footer=[[سارو مارو]] يادگاري لکت مان لڳي ٿو ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ اجين واري علائقي ۾ موجود هو: "''پريادسي'' خوشگوار سير لاءِ هن هنڌ آيو جڏهن هو اڃا شهزادو هو..." }} اشوڪ جي دور ۾ [[پاٽلي پتر]] ۽ [[اجين]] ڪيترن ئي رستن ذريعي ڳنڍيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته اجين ڏانهن ويندي سندس قافلو روپناٿ ۾ ترسيو هجي، جتي بعد ۾ سندس لکت ملي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=94–95}} سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ اجين ويندي [[وديشا]] پهتو، جتي هو هڪ خوبصورت عورت جي عشق ۾ مبتلا ٿيو. ''ديپاونس'' ۽ ''مهاونس'' موجب اها عورت [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] هئي، جيڪا هڪ واپاري جي ڌيءَ هئي. ''مهابودهي ونس'' مطابق هوءَ "وديشا مها ديوي" هئي ۽ [[شاڪيه]] خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان [[گوتم ٻڌ]] پڻ هو. ممڪن آهي ته ٻڌ ڌرمي تاريخ نويسن اشوڪ جي خاندان کي ٻڌ سان ڳنڍڻ لاءِ هي شاڪيه تعلق بيان ڪيو هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} ٻڌ ڌرمي متنن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ديوي بعد ۾ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو، پر انهن ۾ سندس قبولِ اسلام... (يعني قبولِ ٻڌ ڌرم) جو ڪو تفصيلي بيان موجود ناهي. انهيءَ ڪري ممڪن آهي ته جڏهن هن اشوڪ سان ملاقات ڪئي، تڏهن به هوءَ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ''مهاونس'' موجب، اجين ۾ ديوي اشوڪ جي پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] کي جنم ڏنو، ۽ ٻن سالن بعد هڪ ڌيءَ [[سنگهمتا]] پيدا ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=97}} ''مهاونس'' موجب مهندا کي اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، ڀڪشو بڻايو ويو. انهيءَ حساب سان مهندا اشوڪ جي تخت نشيني وقت چوڏهن ورهين جو هو. جيڪڏهن مهندا ان وقت ڄائو جڏهن اشوڪ فقط ويهن ورهين جو هو، ته پوءِ اشوڪ تقريباً 34 ورهين جي عمر ۾ تخت تي ويٺو هوندو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ڪيترائي سال نائب بادشاهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون.{{sfn|Thapar|1961|pp=24–25}} == تخت نشيني == روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اشوڪ [[يووراج|ولي عهد]] نه هو، ۽ سندس تخت نشيني تڪراري هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=25}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار جي وڏي پٽ [[سوسيما]] هڪ ڏينهن مذاق ۾ هڪ گنجي وزير جي مٿي تي چماٽ هنئي. وزير کي خوف ٿيو ته جيڪڏهن سوسيما بادشاهه بڻيو ته شايد هڪ ڏينهن تلوار سان به ساڻس اهڙي ئي مذاق ڪري. تنهن ڪري هن پنج سئو وزيرن کي اشوڪ جي حمايت لاءِ آماده ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته اشوڪ هڪ ''[[چڪروَرتي]]'' (ساري دنيا تي حڪومت ڪندڙ حڪمران) بڻجندو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ڪجهه عرصي بعد [[تڪششيلا]] ۾ ٻيهر بغاوت ٿي. بندوسار سوسيما کي بغاوت دٻائڻ لاءِ موڪليو. ٿوري ئي وقت کان پوءِ بندوسار سخت بيمار ٿي پيو ۽ سندس موت جو امڪان پيدا ٿيو. ان وقت سوسيما اڃا تڪششيلا ۾ هو ۽ بغاوت مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو هو. بندوسار کيس گاديءَ واري شهر واپس گهرائي ورتو ۽ اشوڪ کي حڪم ڏنو ته هو تڪششيلا ڏانهن روانو ٿئي.{{sfn|Strong|1989|p=209}} پر وزيرن بندوسار کي ٻڌايو ته اشوڪ بيمار آهي ۽ صلاح ڏني ته سوسيما جي واپسي تائين اشوڪ کي عارضي طور تخت تي ويهاريو وڃي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} جڏهن بندوسار انڪار ڪيو، تڏهن اشوڪ اعلان ڪيو ته جيڪڏهن تخت واقعي سندس قسمت ۾ آهي ته ديوتائون کيس ايندڙ شهنشاهه طور تاج پارائينديون. ساڳئي لمحي ديوتائن ائين ڪيو، بندوسار وفات ڪري ويو، ۽ اشوڪ جي حڪمراني سڄي دنيا تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ زمين جي مٿان موجود [[يڪشا]]ن جو علائقو ۽ زمين جي هيٺان موجود [[ناگ]]ن جو علائقو پڻ شامل هو.{{sfn|Strong|1989|p=209}} جڏهن سوسيما گاديءَ واري شهر واپس آيو ته اشوڪ جي نئين وزيراعظم [[رادھاگپت]] کيس ڪوئلن سان ڀريل هڪ کڏ ۾ ڦاسائي ڇڏيو. سوسيما دردناڪ موت مري ويو، جڏهن ته سندس سپهه سالار ڀدرايڌ بُدھ ڌرم جو ڀڪشو بڻجي ويو.{{sfn|Strong|1989|p=210}} [[File:Sarnath_Ashoka_Lions_with_Dharma_Wheel.jpg|thumb|[[سارناتھ]] ۾ [[اشوڪ جو شير-ستون]]، جنهن ۾ چار [[ايشيائي شير]] هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن. اهي [[ٻڌ ڌرم]] جي [[چار عظيم سچايون|چار عظيم سچائين]] ۽ اخلاقي قانون جي ڦيٿي ([[ڌرم چڪر]]) جي علامت آهن.{{sfn|Allen|2012|p=331}}]] ''[[مهاونس]]'' موجب، جڏهن بندوسار بيمار ٿيو ته اشوڪ [[اجين]] مان [[پاٽلي پتر]] واپس آيو ۽ گاديءَ واري شهر تي قبضو ڪري ورتو. پيءُ جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي وڏي ڀاءُ کي قتل ڪيو ۽ تخت تي ويٺو.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ساڳئي متن موجب، اشوڪ پنهنجي سوتيلي ڀائرن مان نويَنوي (99) ڄڻن کي قتل ڪيو، جن ۾ سُمانا پڻ شامل هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} ''[[ديپاونس]]'' موجب، هن هڪ سئو ڀائرن کي قتل ڪيو ۽ چار سال بعد تاجپوشي ڪرائي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ''ونسٿاپڪاسني'' وڌيڪ ٻڌائي ٿو ته هڪ [[آجيَوڪ]] تپسوي اشوڪ جي ماءُ جي خواب جي تعبير ڪندي اڳواٽ هن خونريزي جي پيشنگوئي ڪئي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} انهن روايتن موجب اشوڪ جو سڳو ڀاءُ [[تِسا]] ئي بچي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} ٻين ذريعن ۾ بچيل ڀاءُ جا نالا [[ويتاشوڪ]]، وگتاشوڪ، سودت (''So-ta-to'') يا سوگتر (''Siu-ka-tu-lu'') بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} 99 ۽ 100 جهڙا انگ واضح طور مبالغو آهن ۽ شايد صرف اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن ته اشوڪ پنهنجي ڪيترن ئي ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} [[تاراناٿ]] موجب اشوڪ پنهنجي اڳوڻي حڪمران جو ناجائز پٽ هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڇهه جائز شهزادن کي قتل ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ممڪن آهي ته اشوڪ اصل جانشين نه هجي ۽ هن تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ ڀائر قتل ڪيا هجن. بهرحال، ٻڌ ڌرمي ماخذن شايد هن واقعي کي وڌائي پيش ڪيو ته جيئن ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ اشوڪ کي ظالم ۽ بي رحم حڪمران طور ڏيکاري سگهجي. اشوڪ جي پنجين پٿريلي فرمان ۾ انهن عملدارن جو ذڪر آهي جن جي ذميواري سندس ڀائرن، ڀينرن ۽ ٻين مائٽن جي خاندانن جي ڀلائي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تخت نشيني کان پوءِ به سندس هڪ کان وڌيڪ ڀائر زندهه هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} تنهن هوندي به ڪجهه مؤرخ هن راءِ سان متفق ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فرمان ۾ صرف ڀائرن جي ''خاندانن'' جو ذڪر آهي، خود ڀائرن جو نه.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} === تخت نشيني جي تاريخ === سري لنڪائي متنن ''[[مهاونس]]'' ۽ ''[[ديپاونس]]'' موجب اشوڪ [[گوتم ٻڌ]] جي وفات کان 218 سال پوءِ تخت تي ويٺو ۽ 37 سال حڪومت ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|pp=13–14}} ٻڌ جي وفات جي صحيح تاريخ پاڻ به تڪراري آهي،{{sfn|Thapar|1961|p=14}} جڏهن⁠تہ اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ ٻڌ جي وفات کان صرف هڪ سئو سال پوءِ حڪومت ڪئي، جنهن ڪري تاريخ بابت وڌيڪ اختلاف پيدا ٿيا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست مڃجي ۽ ٻڌ جي وفات 483 ق.م ۾ ٿي هجي، جيئن ڪيترن ئي عالمن تجويز ڪيو آهي، ته اشوڪ جي تخت نشيني 265 ق.م ۾ ٿيڻ گهرجي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} [[پراڻ]]ن موجب اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] 25 سال حڪومت ڪئي، جڏهن⁠تہ سري لنڪائي روايت 28 سال ٻڌائي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} جيڪڏهن پراڻن جو بيان صحيح هجي ته اشوڪ جي تخت نشيني کي ٽي سال اڳ، يعني 268 ق.م تي تاريخ بندي ڪري سگهجي ٿي. ٻئي طرف، جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست هجي پر ٻڌ جي وفات 486 ق.م مڃجي، جيڪا ''ڪينٽونيز ڊاٽڊ رڪارڊ'' سان حمايت حاصل ڪري ٿي، ته پوءِ به اشوڪ جي تخت نشيني 268 ق.م جي لڳ ڀڳ بيهندي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} ''مهاونس'' بيان ڪري ٿو ته اشوڪ بادشاهه ٿيڻ کان چار سال پوءِ رسمي تاجپوشي ڪرائي. هن وچ واري عرصي کي ائين سمجهي سگهجي ٿو ته انهن چئن سالن دوران هن بندوسار جي ٻين پٽن خلاف جانشيني جي جنگ وڙهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ هڪ قصو موجود آهي جنهن موجب اشوڪ جو وزير [[يشس]] پنهنجي هٿ سان سج کي لڪائي ڇڏيو. پروفيسر پي. ايڇ. ايل. ايگرمونٽ جو خيال هو ته هي قصو 4 مئي 249 ق.م تي اتر هندستان ۾ نظر آيل جزوي سج گرهڻ ڏانهن اشارو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=12–13}} ''اشوڪاوادان'' موجب، هن سج گرهڻ کان ڪجهه عرصي بعد اشوڪ مختلف ٻڌ ڌرمي مقدس ماڳن جي ياترا تي نڪتو. اشوڪ جي [[لومبني]] واري ستوني فرمان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي 21هين سال ۾ لومبني جو دورو ڪيو. جيڪڏهن اهو دورو ساڳئي ياترا جو حصو هجي، ۽ لومبني جو دورو سج گرهڻ کان هڪ يا ٻن سالن اندر ٿيو هجي، ته پوءِ 268–269 ق.م واري تخت نشيني جي تاريخ وڌيڪ امڪاني لڳي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}}{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} بهرحال، هي نظريو سڀني عالمن پاران قبول ٿيل ناهي. مثال طور [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي خيال ۾ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ڪيل واقعو تاريخي وقت بندي سان لاڳاپيل ئي ناهي، ۽ ايگرمونٽ جي تشريح ان روايت جي ادبي ۽ مذهبي پس منظر کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان اڳ واري حڪومت == سري لنڪائي ۽ اتر هندستاني ٻنهي روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ سخت ۽ پرتشدد شخص هو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} [[تاراناٿ]] پڻ لکي ٿو ته شروعات ۾ اشوڪ کي ''ڪاماشوڪ'' سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪيترائي سال عيش ۽ عشرت ۽ دنياوي خواهشن (''[[ڪاما]]'') ۾ گذاريا. ان کان پوءِ کيس ''چنڊاشوڪ'' (يعني ”ظالم اشوڪ“) چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪجهه سال برن ڪمن ۾ صرف ڪيا. آخرڪار ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ هو ''ڌرماشوڪ'' (يعني ”نيڪ اشوڪ“) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ کيس ''چنڊاشوڪ'' سڏي ٿو ۽ سندس ڪيترن ئي ظالماڻن عملن جو ذڪر ڪري ٿو:{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * جيڪي وزير سندس تخت نشيني ۾ مددگار ثابت ٿيا هئا، سي حڪومت سنڀالڻ کان پوءِ ساڻس بي ادبي سان پيش اچڻ لڳا. سندن وفاداري آزمائڻ لاءِ اشوڪ کين هڪ غيرمعمولي حڪم ڏنو ته سڀ گلن ۽ ميون وارا وڻ ڪٽي ڇڏين. جڏهن وزيرن اهو حڪم نه مڃيو ته اشوڪ ذاتي طور پنج سئو وزيرن جا سر قلم ڪرائي ڇڏيا.{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * هڪ ڏينهن باغ ۾ سير دوران اشوڪ ۽ سندس حرم جون عورتون هڪ سهڻي [[اشوڪ وڻ]] وٽان گذريون. ان منظر اشوڪ ۾ محبت جا جذبا جاڳايا، پر عورتون سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي سبب ساڻس قربت اختيار ڪرڻ ۾ دلچسپي نه رکيون. ڪجهه وقت پوءِ جڏهن اشوڪ سمهي پيو ته ناراض عورتن سندس نالي واري اشوڪ وڻ جا گل ۽ ٽاريون ڪٽي ڇڏيون. جاڳڻ کان پوءِ اشوڪ سزا طور پنهنجي پنج سئو حرم وارين عورتن کي جيئرو ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * اهڙين قتل عام وارين ڪاررواين سبب وزيراعظم [[رادھاگپت]] پريشان ٿي ويو. هن صلاح ڏني ته مستقبل جي اجتماعي قتلن لاءِ هڪ جلاد مقرر ڪيو وڃي ته جيئن بادشاهه پاڻ اهڙن ڪمن ۾ سڌو سنئون ملوث نه رهي. ان مقصد لاءِ مگڌ جي هڪ ڳوٺ جو نوجوان [[گريڪا]] مقرر ڪيو ويو، جيڪو فخر سان چوندو هو ته هو سڄي [[جمبوديپ]] جي ماڻهن کي قتل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * گريڪا بعد ۾ ''چنڊاگريڪا'' (”ظالم گريڪا“) جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس خواهش تي اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ قيد خانو تعمير ڪرايو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} هي قيد خانو ''اشوڪ جو دوزخ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ٻاهران ڏسڻ ۾ اهو خوشنما ۽ دلڪش هو، پر اندر چنڊاگريڪا قيدين تي انتهائي بي رحماڻا تشدد ڪندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=106–107}} پنجين صديءَ جي چيني سياح [[فا شيان]] لکي ٿو ته اشوڪ ذاتي طور دوزخ جو دورو ڪيو ته جيئن اتي استعمال ٿيندڙ تشدد جا طريقا سکڻ بعد انهن جهڙا طريقا ايجاد ڪري سگهي. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوان زانگ]] دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اهڙو ستون ڏٺو هو جيڪو اشوڪ جي ”دوزخ“ واري هنڌ جي نشاندهي ڪندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[مهاونس]]'' پڻ مختصر طور اشوڪ جي سخت مزاجي جو ذڪر ڪري ٿو. ان موجب، اشوڪ کي شروعاتي دور ۾ سندس برن ڪمن سبب ''چنڊاشوڪ'' چيو ويندو هو، پر ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نيڪ عملن جي ڪري کيس ''ڌرماشوڪ'' سڏيو ويو.{{sfn|Lahiri|2015|p=107}} بهرحال، اتر هندستاني روايت جي ابتڙ، سري لنڪائي متن اشوڪ جي مخصوص ظالماڻن عملن جو ذڪر نٿا ڪن، سواءِ ان دعويٰ جي ته هن پنهنجي 99 ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ ظالم ۽ خونخوار شخص طور پيش ڪرڻ واريون اهڙيون تصويرون غالباً ٻڌ ڌرمي مصنفن جي تخليق آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} انهن جو مقصد اهو ڏيکارڻ هو ته ٻڌ ڌرم اشوڪ جي زندگيءَ ۾ هڪ معجزاتي تبديلي آندي.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} هن تبديلي کي وڌيڪ ڊرامائي ۽ اثرائتو بنائڻ لاءِ اهڙين روايتن ۾ اشوڪ جي اڳوڻي ظلم ۽ بعد واري مذهبي نيڪي ٻنهي کي مبالغي سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Charles1962">{{cite book | author=Charles Drekmeier | title=Kingship and Community in Early India | url=https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek | url-access=registration | access-date=30 October 2012 | year=1962 | publisher=Stanford University Press | lccn=62-9565 | pages=[https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek/page/173 173] }}</ref> == ڪلنگا جي جنگ ۽ ٻڌ ڌرم ۾ تبديلي == {{Main|ڪلنگا جي جنگ}} [[File:Kanaganahalli inscribed panel portraying Asoka (perspective).jpg|thumb|[[ڪناگن هلي]] مان مليل نقش ٿيل پينل، جنهن ۾ اشوڪ ۽ سندس راڻيون ڏيکاريل آهن. [[برهمي لپي]] ۾ "راجا اشوڪ" لکيل آهي، پهرين کان ٽئين صدي عيسوي.<ref>{{cite book |title=Indian Archaeology 1997–98 |publisher=ASI |page=Plate 72 |url=http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |access-date=22 January 2020 |archive-date=22 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122082556/http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |url-status=live }}</ref>]] اشوڪ جي لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي اٺين سال [[ڪلنگا]] واري علائقي کي فتح ڪيو. جنگ دوران ٿيل وڏي تباهي ۽ خونريزي سبب هن کي تشدد تي پڇتاءُ ٿيو، ۽ ايندڙ سالن ۾ هو آهستي آهستي ٻڌ ڌرم ڏانهن مائل ٿيو.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} [[اشوڪ جي فرمانن]] مان پٿريلي فرمان نمبر 13 بادشاهه جي گهري افسوس جو اظهار ڪري ٿو: {{Blockquote |text=ڪلنگا جي فتح کان پوءِ، سندس مقدس عظمت واري بادشاهه ۾ ڌرم جي حفاظت، ڌرم سان محبت ۽ ڌرم جي تبليغ جو وڏو جذبو پيدا ٿيو. ڪلنگا جي فتح تي سندس دل ۾ گهرو افسوس پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن اڳ ۾ آزاد ملڪ جي فتح دوران ماڻهن جو قتل، موت ۽ قيد ٿيڻ لازمي هوندو آهي. اها ڳالهه سندس مقدس عظمت لاءِ وڏي ڏک ۽ پشيماني جو سبب بڻجي. |source=<ref name="Wikisource Smith">{{cite Wikisource |wslink=Asoka - the Buddhist Emperor of India/Chapter 4 |title=Asoka: The Buddhist Emperor of India |last=Smith |first=Vincent |author-link=Vincent Arthur Smith |year=1920 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=185}}</ref> }} ٻئي طرف، سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي اٺين سال تائين اڳ ئي هڪ پڪو ٻڌ ڌرمي هو. ان روايت مطابق هو چوٿين سال ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيو ۽ پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ 84,000 وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائون ڪلنگا جي مهم جو ذڪر ئي نٿيون ڪن.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} سري لنڪائي روايت جي بنياد تي ڪجهه محقق، جهڙوڪ ايگرمونٽ، سمجهن ٿا ته اشوڪ ڪلنگا جي جنگ کان ''اڳ'' ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} هن نظريي جي مخالفت ڪندڙ چون ٿا ته جيڪڏهن اشوڪ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هو ته پوءِ هن اهڙي خونريز جنگ ڇو وڙهي؟ ايگرمونٽ ان جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته اشوڪ شايد "[[وچولي واٽ]]" جي پنهنجي تشريح رکندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=33}} پراڻن ليکڪن مان ڪجهه جو خيال هو ته اشوڪ جنگ کان پوءِ اوچتو ۽ ڊرامائي انداز ۾ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب ڪلنگا جي الحاق کان پوءِ هو ڌرم ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿيو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن اشوڪ جنگ کان پوءِ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو، تڏهن به لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اها تبديلي اوچتو نه پر تدريجي عمل هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} پنهنجي حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل هڪ ننڍڙي پٿريلي فرمان ۾ اشوڪ لکي ٿو ته هو ٻن اڍائي سالن کان وڌيڪ عرصي کان ''[[اُپاسڪ]]'' (عام ٻڌ ڌرمي پيروڪار) هو، پر شروعاتي عرصي ۾ گهڻي اڳڀرائي نه ڪري سگهيو. آخري هڪ سال دوران هو سنگهه جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ ٻڌ ڌرم جو وڌيڪ سرگرم پيروڪار بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} === ڪلنگا جي جنگ === اشوڪ جي وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب، هن تخت نشيني کان اٺ سال پوءِ ڪلنگا فتح ڪيو. فرمان موجب: * جنگ دوران 100,000 ماڻهو ۽ جانور مارجي ويا. * ان کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. * 150,000 ماڻهو ۽ جانور قيدي بڻائي کڻي ويا ويا. اشوڪ لکي ٿو ته انهن مصيبتن تي پڇتاءُ ئي کيس ڌرم جي عمل ۽ تبليغ ڏانهن وٺي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هو اعلان ڪري ٿو ته هاڻي ڪنهن ملڪ جي فتح دوران ٿيندڙ قتل، موت ۽ جلاوطني کيس انتهائي دردناڪ ۽ افسوسناڪ لڳي ٿي. خاص طور تي مذهبي ماڻهن ۽ گهريلو زندگي گذاريندڙ ماڻهن جي تڪليف کيس وڌيڪ ڏکوئيندڙ محسوس ٿئي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هي فرمان [[ايراگوڊي]]، [[گرنار]]، [[ڪالسي]]، [[مانسهره]]، [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[قنڌار]] سميت ڪيترن هنڌن تي مليو آهي.{{sfn|Guruge|1995|p=37}} پر حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته ڪلنگا واري علائقي ۾ موجود اشوڪ جي لکتن مان فرمان 13 ۽ 14 غائب آهن. انهن جي جاءِ تي ٻه الڳ فرمان آهن، جن ۾ اشوڪ جي پشيماني جو ڪو ذڪر ناهي. ممڪن آهي ته اشوڪ ڪلنگا جي ماڻهن آڏو اهڙي اعتراف کي سياسي طور مناسب نه سمجهيو هجي.{{sfn|Thapar|1995|pp=30–31}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ بيان ڪيل جنگ جا انگ اکر ۽ نتيجا ڪنهن حد تائين مبالغو هجن، ته جيئن پري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن تي اثر پوي، جيڪي انهن دعوائن جي تصديق نٿي ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=56}} قديم ذريعا اشوڪ جي ڪنهن ٻي وڏي فوجي مهم جو ذڪر نٿا ڪن، جيتوڻيڪ سورهين صديءَ جي عالم [[تاراناٿ]] دعويٰ ڪري ٿو ته اشوڪ سڄي [[جمبوديپ]] کي فتح ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} === ٻڌ ڌرم سان پهريون رابطو === {{multiple image |perrow=1 |total_width=300 |caption_align=center |align=right |direction=horizontal |image1=Vajrasana, early 20th century.jpg |caption1='''[[وجراسڻ، بودھ گيا|وجراسڻ]]''' يا "ٻڌ جي روشن خياليءَ جو تخت"، [[مهابودھي مندر]]، [[بودھ گيا]]. اشوڪ اهو تخت ٻڌ جي روشن خياليءَ واري هنڌ جي يادگار طور تعمير ڪرايو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=300–302}}<ref>"Ashoka did build the Diamond Throne at Bodh Gaya to stand in for the Buddha and to mark the place of his enlightenment" in {{cite book |last1=Ching |first1=Francis D. K. |last2=Jarzombek |first2=Mark M. |last3=Prakash |first3=Vikramaditya |title=A Global History of Architecture |date=23 March 2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-98160-3 |page=570 |url=https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |language=en |access-date=7 March 2021 |archive-date=23 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523153935/https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |url-status=live }}</ref> |image2=Vajrasana with side panels (3rd century BCE). Bodh Gaya.jpg |caption2=وجراسڻ جا نقش نگاري وارا حصا، ٽين صدي ق.م. }} اشوڪ جي ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيڻ بابت مختلف ذريعا مختلف روايتون پيش ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} سري لنڪائي روايت موجب، اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] [[برهمڻ ڌرم]] جو پوئلڳ هو، جڏهن⁠تہ سندس ماءُ ڌرما [[آجيواڪ]] فرقو اختيار ڪيو هو.{{sfn|Guruge|1995|p=42}} ''[[سمنت پاساديڪا]]'' موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي شروعاتي ٽن سالن دوران غير ٻڌ ڌرمي فرقن جو پيروڪار رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=43}} سري لنڪائي متنن مطابق اشوڪ روزانو دان وٺندڙ برهمڻن جي روش کان مطمئن نه هو. سندس درٻارين آجيواڪ ۽ [[جيني ڌرم|نگنٿ]] استادن کي به پيش ڪيو، پر اهي به کيس متاثر نه ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} ''[[ديپاونس]]'' مطابق اشوڪ ڪيترن غير ٻڌ ڌرمي مذهبي اڳواڻن کي محل ۾ گهرايو ۽ وڏا انعام ڏنا، اميد ڪندي ته اهي سندس هڪ سوال جو جواب ڏيندا. پر ڪو به مطمئن ڪندڙ جواب نه ڏئي سگهيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هڪ ڏينهن اشوڪ [[پاٽلي پتر]] جي رستي تي هڪ نوجوان ٻڌ ڌرمي راهب [[نگروڌ]] (نياگروڌ) کي ڏٺو، جيڪو ڀڪشا لاءِ نڪتل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} نگروڌ دراصل اشوڪ جو ڀائيٽو هو، جيتوڻيڪ اشوڪ پاڻ ان حقيقت کان اڻواقف هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} هو اشوڪ جي وڏي ڀاءُ [[سُمانا]] جو وفات کان پوءِ ڄاول پٽ هو، جنهن کي اشوڪ تخت جي جنگ دوران قتل ڪرائي ڇڏيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=34}} اشوڪ نگروڌ جي پُرسڪون، بيخوف ۽ سنجيده شخصيت کان متاثر ٿيو ۽ کيس پنهنجي ڌرم بابت ٻڌائڻ لاءِ چيو. جواب ۾ نگروڌ کيس ''اپّماد'' (هوشياري، سجاڳي ۽ سنجيدگي) بابت وعظ ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هي وعظ اشوڪ تي ايترو اثرانداز ٿيو جو هن نگروڌ کي 400,000 چاندي جا سڪا ۽ روزانو اٺ حصا چانور ڏيڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ان کان پوءِ اشوڪ هڪ ٻڌ ڌرمي ''[[اُپاسڪ]]'' بڻجي ويو ۽ [[ڪڪُٽارام]] وهار وڃڻ لڳو. اتي هن جي ملاقات مشهور ٻڌ راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] سان ٿي، جنهن کان پوءِ هو ٻڌ ڌرم سان وڌيڪ وابسته ٿي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} هن ڪهاڻي جي تاريخي صداقت يقيني ناهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ممڪن آهي ته اشوڪ جي هڪ قابل استاد جي ڳولا واري هيءَ روايت ان ڳالهه جي وضاحت لاءِ بيان ڪئي وئي هجي ته هن [[جيني ڌرم]] اختيار ڇو نه ڪيو، جيڪو پڻ عدم تشدد ۽ همدردي جو درس ڏيندو هو. اها روايت ظاهر ڪري ٿي ته اشوڪ صرف ڪنهن مخصوص عقيدي جي ڳولا ۾ نه هو، بلڪه هڪ اهڙي روحاني استاد جي تلاش ۾ هو، جيڪو کيس مطمئن ڪري سگهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=108}} سري لنڪائي روايت وڌيڪ ٻڌائي ٿي ته اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ٻڌ راهب بڻيو ۽ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] ٻڌ راهبه بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''[[ديوياوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت اشوڪ جي تبديليءَ کي ٻڌ راهب [[سمُدرا]] سان منسوب ڪري ٿي، جيڪو اڳ ۾ شراوستي جو واپاري هو. هن روايت موجب سمُدرا کي اشوڪ جي مشهور "دوزخ" ۾ قيد ڪيو ويو، پر هن پنهنجي غيرمعمولي روحاني قوتن (''[[اِدّهي]]'') جي مدد سان پاڻ کي بچائي ورتو. جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هو سمُدرا وٽ پهتو ۽ سندس ڪيترن ئي معجزن کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ هن ٻڌ ڌرم قبول ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت آهي، جنهن مطابق سمُدرا واپاري جو پٽ هو ۽ جڏهن اشوڪ سان مليو تڏهن فقط 12 سالن جو هو. اهو بيان غالباً نگروڌ واري ڪهاڻي کان متاثر آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} ''آ-يو-وانگ-چوان'' مطابق هڪ ستن سالن جي ٻڌ ٻار اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ڏانهن آندو. هڪ ٻي ڪهاڻي موجب 500 [[برهمڻ]] اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ۾ دلچسپي وٺڻ سبب تنگ ڪندا هئا. پوءِ اهي معجزاتي طور [[ڀِڪشو]] بڻجي [[ڪڪُٽارام]] وهار ۾ رهڻ لڳا، جتي اشوڪ سندن ملاقات لاءِ ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} اشوڪ جي تخت نشينيءَ وقت هندستان جي مختلف علائقن ۾ ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي مرڪز اڳ ئي موجود هئا. اهو واضح ناهي ته ٻڌ سنگهه جي ڪهڙي شاخ اشوڪ تي سڀ کان وڌيڪ اثرانداز ٿي، پر سندس گاديءَ واري شهر [[پاٽلي پتر]] جي ٻڌ برادري هڪ مضبوط اميدوار سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} هڪ ٻيو اهم مرڪز [[مهابودھي مندر]] هو. وڏي پٿريلي فرمان نمبر 8 مان معلوم ٿئي ٿو ته اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي. ان کان علاوه، حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل ننڍڙي پٿريلي فرمان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ ٻڌ ڌرم جو سرگرم پوئلڳ بڻجي چڪو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}}{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان پوءِ جي حڪومت == === اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير === [[File:Sanchi2.jpg|thumb|[[سانچي]] جو اسٽوپ. مرڪزي اسٽوپ موريا دور ۾ تعمير ٿيو، بعد ۾ [[شونگ خاندان]] جي دور ۾ وڌايو ويو، جڏهن⁠ته سينگاريل دروازا [[ساتواهن خاندان]] جي دور سان تعلق رکن ٿا.]] ''[[مهاونسا]]'' ۽ ''[[اشوڪاوادان]]'' ٻنهي موجب اشوڪ 84,000 اسٽوپا يا وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Strong|1995|pp=154–155}} ''مهاونسا'' مطابق اها تعميري سرگرمي سندس حڪومت جي پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ گوتم ٻڌ جي اٺن مقدس تبرڪن مان ست گڏ ڪيا ۽ انهن کي سون، چاندي، [[ڪرائيسوبيرل|ٻليءَ جي اک]] ۽ بلور جي 84,000 صندوقن ۾ محفوظ ڪرايو. هن حڪم ڏنو ته زمين تي انهن سڀني شهرن ۾، جتي آبادي هڪ لک يا ان کان وڌيڪ هجي، 84,000 اسٽوپا تعمير ڪيا وڃن. [[ڪڪُٽارام]] وهار جي بزرگ راهب يَشس کي هن ٻڌايو ته سندس خواهش آهي ته سڀئي اسٽوپا هڪ ئي ڏينهن ۾ مڪمل ٿين. يَشس چيو ته هو سج کي پنهنجي هٿ سان ڍڪي مڪمل ٿيڻ جو اشارو ڏيندو. جڏهن هن ائين ڪيو ته سڀئي 84,000 اسٽوپا هڪ ئي وقت تي مڪمل ٿي ويا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} ''مهاونسا'' موجب اشوڪ 84,000 ''وهار'' (خانقاهون) تعمير ڪرايون ته جيئن ٻڌ جا تبرڪ انهن ۾ رکيا وڃن.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''اشوڪاوادان'' وانگر ''مهاونسا'' پڻ ٻڌ جي تبرڪن جي گڏ ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿي، پر ان کي تعميراتي سرگرمين سان نٿي جوڙي.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''مهاونسا'' ٻڌائي ٿي ته اشوڪ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ جو فيصلو تڏهن ڪيو جڏهن [[موگگلي پُت تِسّا]] کيس ٻڌايو ته ٻڌ جي ڌرم جا 84,000 حصا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=159}} اشوڪ پاڻ [[اشوڪارام]] وهار جي تعمير شروع ڪرائي ۽ ماتحت بادشاهن کي ٻين وهارن جي تعمير جو حڪم ڏنو. ٿيرا اندگُتّا جي معجزاتي قوتن جي مدد سان اشوڪارام مڪمل ٿيو، ۽ ساڳئي ڏينهن مختلف شهرن مان 84,000 وهارن جي مڪمل ٿيڻ جون خبرون پهتيون.{{sfn|Strong|1995|p=155}} هيٺين اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير روايتي طور اشوڪ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي:{{citation needed|date=November 2019}} * [[سانچي]]، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ڌاميڪ اسٽوپ]]، [[سارناتھ]]، [[اتر پرديش]]، ڀارت * [[مهابودھي مندر]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[بارابار غارون]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[نالندا مهاويهار]] (ڪجهه حصا جهڙوڪ ساريپُتّا اسٽوپ)، [[بيهار]]، ڀارت * [[تڪششيلا]] يونيورسٽي (ڪجهه حصا جهڙوڪ [[ڌرماراجيڪا اسٽوپ]] ۽ ڪنالا اسٽوپ)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀير ٽِلو]] (ٻيهر تعمير ٿيل)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀرهُت]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ديور ڪوٺار]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[بُٽڪارا اسٽوپ]]، [[سوات]]، پاڪستان * [[سناٽي]] اسٽوپ، [[ڪرناٽڪ]]، ڀارت * [[مير رڪن اسٽوپ]]، [[نواب شاهه]]، پاڪستان {| class="wikitable" style="margin:0 auto; text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | سانچي ۾ اشوڪي اسٽوپ |- ! style="background:#EAF4FC;" | ابتدائي شڪل ! style="background:#EAF4FC;" | موجوده آثار |- | [[File:Sanchi Great Stupa Mauryan configuration.jpg|250px]]<br /> موريا سلطنت جي دور (تقريباً 260 ق.م) ۾ عظيم اسٽوپ ۽ [[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪي ٿنڀي]] جي اندازي مطابق بحالي. | <gallery mode="packed" heights="180px"> File:Ashokan Pillar - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4361.JPG|ڏاکڻي دروازي ڀرسان چمڪدار پٿر مان ٺهيل [[اشوڪي ٿنڀو]] جا باقيات. File:Minor Pillar Edict of Ashoka at Sanchi.jpg|سانچي ۾ اشوڪ جو [[ننڍو ٿنڀي وارو فرمان]]. File:Ashoka pillar remains near Southern Gateway Stupa 1 Sanchi.jpg|ڏاکڻي دروازي ڀرسان اشوڪي ٿنڀي جي باقي بچيل ڏنڊي جا آثار. File:Sanchi capital right side view.jpg|ٿنڀي جي چوٽيءَ جو پاسائتو منظر. [[سانچي آثار قديمه ميوزيم]].<ref name="p.25-28 Ashoka pillar">Described in Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 pp. 25-28 Ashoka pillar].</ref> </gallery> |} === اشوڪ جا ٿنڀا === [[اشوڪ جا ٿنڀا]] (''Pillars of Ashoka'') هڪ ئي پٿر مان ٺهيل وڏن ٿنڀن جو سلسلو آهي، جيڪي سڄي [[برصغير]] ۾ پکڙيل آهن. اهي ٿنڀا ٽين صدي ق.م ۾ [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ اعظم]] (تقريباً 268–232 ق.م) تعمير ڪرايا يا انهن تي [[اشوڪ جا فرمان]] نقش ڪرايا ويا.{{refn|name=HR|{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |journal=History of Religions |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256}}}} اشوڪ پنهنجي انهن ٿنڀن لاءِ ''ڌمّ ٿمڀا'' (''Dhaṃma Thaṃbhā'') جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي معنيٰ آهي "ڌرم جا ٿنڀا".<ref name="archive.org">{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |page=132 |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch}}</ref><ref>{{cite book |last=Skilling |first=Peter |title=Mahasutras |date=1998 |publisher=Pali Text Society |isbn=9780860133209 |page=453}}</ref> هي ٿنڀا [[ڀارت جي تعميراتي فن]] جا اهم يادگار آهن، جن مان گهڻن تي موريا دور جي مشهور چمڪدار پالش (''Mauryan Polish'') موجود آهي. اشوڪ جا لڳ ڀڳ ويهه ٿنڀا اڄ تائين باقي آهن، جن مان ڪيترن تي سندس فرمان نقش ٿيل آهن. جانورن واريون چوٽيون (''Capitals'') رکندڙ ٿنڀن مان فقط چند مڪمل نمونا بچيا آهن، جن جو تعداد ست سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="auto">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=l3s9BAAAQBAJ&pg=PA123|title=The Return of the Buddha: Ancient Symbols for a New Nation|page=123|publisher=Routledge|author=Himanshu Prabha Ray|isbn=9781317560067|date=7 August 2014}}</ref> ٻه ٿنڀا [[فيروز شاهه تغلق]] طرفان [[دهلي سلطنت]] جي دور ۾ دهلي منتقل ڪيا ويا.<ref>India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200, Burjor Avari Routledge, 2016, p. 139.</ref> بعد ۾ ڪجهه ٻيا ٿنڀا [[مغل سلطنت]] جي حڪمرانن پڻ منتقل ڪرايا، جڏهن⁠ته انهن مان ڪيترين جانورن واريون چوٽيون الڳ ڪيون ويون.{{sfn|Krishnaswamy|pp=697–698}} هي ٿنڀا عام طور تي 12 کان 15 ميٽر اوچا هوندا هئا ۽ سندن وزن 50 ٽن تائين پهچندو هو. انهن کي ڪڏهن ڪڏهن سوين ميل پري کان ڇڪي انهن هنڌن تائين آندو ويندو هو جتي کين نصب ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html|title=KING ASHOKA: His Edicts and His Times|website=www.cs.colostate.edu|access-date=29 October 2017}}</ref> انهن ٿنڀن جي چوٽيءَ تي نفيس سنگتراشي سان سينگاريل جانورن جون مورتيون لڳل هونديون هيون، جن مان ڪيترائي نمونا اڄ تائين محفوظ آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | اشوڪي ٿنڀن جون مشهور چوٽيون |- | <gallery mode="packed" heights="200"> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India 2007-01-29.jpg|[[ويسالي]] جو شير File:Elephant capital Sankasya.jpg|[[سنڪسا]] جو هاٿي File:Rampurva bull in Presidential Palace high closeup.jpg|[[رامپوروا]] جو ڏاند (اصل نمونو) File:Lauria Nandangarh lion.jpg|[[لوريا نندنگڙهه]] جو شير File:Lion Capital - Chunar Sandstone - Circa 3rd Century BCE - Rampurva - ACCN 6298-6299 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4432.JPG|[[رامپوروا]] جو شير File:Sanchi capital right side view.jpg|[[سانچي]] جون چار شيرن واريون چوٽيون، جن جي مٿان شايد ڌرم چڪر هوندو File:Sarnath capital.jpg|[[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]]، [[سارناتھ]] </gallery> |} اشوڪي ٿنڀن مان سڀ کان مشهور [[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]] آهي، جيڪو [[سارناتھ]] مان مليو. ان ۾ چار شير هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن ۽ هي اڄ [[ڀارت]] جو سرڪاري قومي نشان پڻ آهي. هي ٿنڀا صرف حڪومتي فرمانن جا ذريعو نه هئا، پر اشوڪ جي ''ڌمّ'' واري پاليسي، اخلاقي تعليم، مذهبي رواداري ۽ سلطنت جي وحدت جا علامتي نشان پڻ هئا. === ڌرم جي تبليغ === اشوڪ جي پٿريلي فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنهنجي حڪومت جي اٺين ۽ نائين سال دوران هن [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، ''ڌرم'' جي تبليغ شروع ڪئي ۽ سماجي ڀلائيءَ جا ڪيترائي ڪم سرانجام ڏنا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} انهن فلاحي قدمن ۾ انسانن ۽ جانورن لاءِ علاج جون سهولتون قائم ڪرڻ، دوائن وارا ٻوٽا پوکرائڻ، رستن جي ڪنارن تي کوهه کوٽائڻ ۽ وڻ لڳائڻ شامل هئا. اهي ڪم پاڙيسري رياستن جهڙوڪ [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ستيہ پتر]]، [[تامراپرني]] ۽ يوناني بادشاهه [[انطيوڪس]] جي سلطنت تائين به ڪيا ويا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} فرمانن موجب پنهنجي حڪومت جي ڏهين ۽ يارهين سال دوران اشوڪ [[ٻڌ سنگهه]] جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ سڄي سلطنت جو هڪ ڊگهو دورو ڪيو، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ 256 ڏينهن جاري رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي ٻارهين سال تائين اشوڪ ''ڌرم'' جي تبليغ لاءِ فرمان نقش ڪرائڻ شروع ڪيا. هن پنهنجن عملدارن (''راجوڪ'' ۽ ''پرديشڪ'') کي حڪم ڏنو ته هو هر پنجن سالن بعد پنهنجي علائقن جو دورو ڪري ماڻهن کي ''ڌرم'' بابت تعليم ڏين ۽ انتظامي جاچ به ڪن.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} اڳئين سال هن ''ڌرم مها ماتر'' نالي نئون عهدو قائم ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي چوڏهين سال ۾ اشوڪ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي توسيع جو حڪم ڏنو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} === ٽين ٻڌ ڪائونسل === {{Main|ٻڌن واري ٽين ڪائونسل}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ ٻڌ برادريءَ ۾ تمام اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} هن روايت مطابق اشوڪ وڏي پيماني تي ڀڪشوئن جي سار سنڀال شروع ڪئي. سندس سخاوت سبب ڪيترائي غير حقيقي ۽ بدعقيده ماڻهو به سنگهه ۾ شامل ٿي ويا. نتيجي ۾ حقيقي ٻڌ ڀڪشو انهن سان گڏ مذهبي رسم ''اوپوسٿ'' ادا ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ لڳا، جنهن سبب ستن سالن تائين اها رسم نه ٿي سگهي.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} اشوڪ انهن جعلي ڀڪشوئن کي هٽائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هڪ حد کان وڌيڪ جوشيلن وزيرن ڪجهه حقيقي ڀڪشو به قتل ڪري ڇڏيا. پوءِ اشوڪ بزرگ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]] کي دعوت ڏني ته جيئن هو غير ٻڌ ماڻهن کي [[پاٽلي پتر]] جي خانقاهه مان خارج ڪري.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} انهيءَ عمل دوران 60,000 ڀڪشو بدعقيديءَ جي الزام هيٺ سنگهه مان خارج ڪيا ويا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان کان پوءِ ''اوپوسٿ'' ٻيهر منعقد ٿيو ۽ موگلي پُت تِسّا اشوڪ جي حڪومت جي سترهين سال ۾ [[ٽيون ٻڌ ڪائونسل]] منعقد ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} هن ڪائونسل دوران ''[[ڪٿاوتٿو]]'' نالي ڪتاب مرتب ڪيو ويو، جنهن ۾ ٿيراوادي عقيدي جي ڪيترن نقطن جي وضاحت ۽ توثيق ڪئي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر موجود نه آهي، جنهن سبب ڪيترن مؤرخن ٽئين ٻڌ ڪائونسل جي تاريخي حيثيت تي سوال اٿاريا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} [[File:Nava Jetavana Temple - Shravasti - 014 King Asoka at the Third Council (9241725897).jpg|thumb|اشوڪ ۽ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]]، [[ٽئين ٻڌ ڪائونسل]] دوران. نوا جيتاون، [[شراوستي]].]] مؤرخ [[رچرڊ گومبرچ]] جو خيال آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ هن واقعي جو ذڪر نه هئڻ ان کي مڪمل طور غير تاريخي ثابت نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جا ڪيترائي فرمان وقت سان گڏ گم ٿي چڪا آهن.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} گومبرچ وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته اشوڪ جا فرمان واضح ڪن ٿا ته هو سنگهه جي "اتحاد ۽ پاڪيزگي" برقرار رکڻ ۾ گهري دلچسپي رکندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|pp=8–9}} مثال طور، سندس ''ننڍي پٿريلي فرمان نمبر 3'' ۾ سنگهه جي ميمبرن کي ڪجهه مخصوص مذهبي متن پڙهڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي. ساڳئي طرح [[سانچي]]، [[سارناتھ]] ۽ [[ڪوسامبي]] مان مليل فرمانن ۾ اشوڪ اختلاف پيدا ڪندڙ ڀڪشوئن کي سنگهه مان خارج ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو ۽ سنگهه جي اتحاد ۽ ترقي جي خواهش ظاهر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}}{{sfn|Guruge|1995|p=45}} اٺين صديءَ جي ٻڌ ياتري [[ئي جِنگ]] به اشوڪ بابت هڪ ٻي روايت بيان ڪري ٿو. هن مطابق [[بمبسار]] بادشاهه، جيڪو گوتم ٻڌ جو همعصر هو، خواب ۾ ڪپڙي جا 18 ٽڪرا ۽ هڪ لٺ ڏٺا. ٻڌ ان خواب جي تشريح ڪندي ٻڌايو ته سندس وفات کان پوءِ سندس تعليم 18 مختلف مڪتبن ۾ ورهائجي ويندي ۽ هڪ بادشاهه اشوڪ انهن کي ٻيهر متحد ڪندو.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} === ٻڌ مذهب جي تبليغ === سري لنڪا جي روايت مطابق [[موگلي پُت تِسّا]] تقريباً 250 ق.م ۾ ٻڌ ڌرم جي تبليغ لاءِ نَوَ مشنون سرحدي علائقن ڏانهن موڪليون.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} هن روايت موجب اهي مشنون سڌو سنئون اشوڪ نه پر موگلي پُت تِسّا موڪليون، جيتوڻيڪ اشوڪ انهن جو سرپرست هو. هر مشن ۾ پنج ڀڪشو شامل هئا ۽ انهن جي اڳواڻي هڪ بزرگ ڀڪشو ڪندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} سري لنڪا ڏانهن اشوڪ پنهنجو پٽ [[مهندا]] موڪليو، جنهن سان گڏ اٿّيا، اُتّيا، سمبلا ۽ ڀدراسالا پڻ شامل هئا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} موگلي پُت تِسّا جي مدد سان اشوڪ ٻڌ مبلغن کي [[ڪشمير]]، [[گنڌارا]]، [[هماليه]]، يوناني علائقن، [[مهاراشٽر]]، [[سُوورن ڀومي]] ۽ [[سري لنڪا]] ڏانهن موڪليو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7;" | اشوڪ جي دور جون مشهور ٻڌ مذھب واريون تبليغي سرگرميون ! مبلغ ! منزل |- | [[مهندا]] | [[سري لنڪا]] |- | مجهنتيڪ | [[ڪشمير]] ۽ [[گنڌارا]] |- | مهاديو | مهيسا منڊل (شايد موجوده [[ميسور]]) |- | رڪّھتا | وناواسا |- | ڌمّ رڪّھتا (يوناني) | اپرانتڪ (اولهه هندستان) |- | مها ڌمّ رڪّھتا | [[مهاراشٽر]] |- | مها رڪّھتا | يوناني ملڪ |- | مجهم | [[هماليه]] |- | سونا ۽ اُتّرا | [[سُوورن ڀومي]] |} روايت موجب اشوڪ جي حڪومت جي اوڻيهين سال ۾ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] سري لنڪا وئي، جتي هن ٻڌ راهبن جي عورتن واري جماعت قائم ڪئي ۽ ساڻس گڏ مقدس [[بودهي وڻ]] جي هڪ شاخ پڻ کڻي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Strong|1995|p=144}} اشوڪ جي پنهنجن فرمانن ۾ به انهن مشنن جو سڌو سنئون بيان موجود ناهي. البت سندس حڪومت جي اوڻيهين سال بابت فقط ايترو ذڪر ملي ٿو ته هن [[خالاتيڪا غار]] تپسوين کي برساتي موسم ۾ رهائش لاءِ عطا ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} سندس ٿنڀن وارن فرمانن مان معلوم ٿئي ٿو ته ايندڙ سال هن [[لمبني]] (گوتم ٻڌ جي جنم ڀومي) ۽ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي زيارت ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''پٿريلي فرمان نمبر 13'' ۾ اشوڪ دعويٰ ڪري ٿو ته هن پنج بادشاهن ۽ ٻين ڪيترن ملڪن ڏانهن پيغام موڪلي ''ڌرم جي فتح'' حاصل ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته ڇا اهي سفارتون ئي اهي ٻڌ مشنون هيون جن جو ذڪر ٻڌ تاريخن ۾ ملي ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} ڪجهه ماهر، جهڙوڪ [[ايتين لاموٽ]]، سمجهن ٿا ته فرمانن ۾ ذڪر ٿيل ''ڌرم'' جا مبلغ لازمي طور ٻڌ ڀڪشو نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جو ''ڌرم'' ۽ ''ٻڌ مت'' مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا.{{sfn|Gombrich|1995|pp=10–11}} ٻيا ماهر، جهڙوڪ [[ايرخ فرائووالنر]] ۽ [[رچرڊ گومبرچ]]، انهن مشنن کي تاريخي حقيقت سمجهن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=11}} آثار قديمه مان به ڪجهه ثبوت ملن ٿا. ''وِنَي نِدان'' ۾ ذڪر ٿيل پنجن ڀڪشوئن مان ٽن جا نالا [[ڀلسا]] (ويجهو [[وديشا]]) مان مليل تبرڪن جي صندوقن تي لکيل مليا آهن، جيڪي ٻي صدي ق.م جي شروعاتي دور سان تعلق رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} ڪيترن مؤرخن جو خيال آهي ته ٻڌ مت جي وڏي مذهب طور اڀرڻ ۾ اشوڪ جي سرپرستي اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Thapar|1995|p=32}} بهرحال، آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اتر اولهه هندستان ۽ ڏکڻ هندستان ۾ ٻڌ مت جي واڌ ويجهه جو وڏو سبب واپاري، زميندار، ڪاريگر ۽ واپاري جماعتون هيون، جن ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي ادارن جي مالي مدد ڪئي.{{sfn|Thapar|1995|p=36}} === ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ تشدد === پنجين صدي عيسويءَ جي ٻڌ روايت ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، اشوڪ ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ به ڪجهه موقعن تي تشدد جو سهارو ورتو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن "دوزخ واري قيدخاني" ۾ [[چنداگيريڪا]] کي آهستي آهستي اذيتون ڏئي مارائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هڪ شخص جي ڏوهه جي بدلي ۾ هن 18,000 "بدعقيدن" جي قتل جو حڪم ڏنو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن جين ڌرم وارن خلاف مهم هلائي ۽ هر "بدعقيد" جو سر آڻڻ تي انعام مقرر ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سندس پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] جو به سر قلم ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[پنڊروردهن]] ۾ هڪ غير ٻڌ شخص اهڙي تصوير ٺاهي جنهن ۾ [[گوتم ٻڌ]] کي [[جناتپتر]] (يعني [[مهاوير]]) جي پيرن تي جهڪيل ڏيکاريو ويو هو. اصطلاح ''نرگرنٿ'' ("بندشن کان آزاد") اصل ۾ جين ڌرم کان اڳ جي هڪ تپسوي جماعت لاءِ استعمال ٿيندو هو، پر بعد ۾ جين راهبن لاءِ رائج ٿي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} روايت موجب هڪ ٻڌ عقيدتمند جي شڪايت تي اشوڪ پهرين انهيءَ مصور کي گرفتار ڪرڻ جو حڪم ڏنو، پوءِ [[پنڊروردهن]] ۾ موجود سڀني [[آجيڪ]] (Ajivika) پوئلڳن کي قتل ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010">{{cite book | author=Beni Madhab Barua | title=The Ajivikas | url=https://archive.org/details/ajivikas00barurich | access-date=30 October 2012 | date=5 May 2010 | publisher=General Books | isbn=978-1-152-74433-2 | pages=[https://archive.org/details/ajivikas00barurich/page/68 68]–69}}</ref> چيو وڃي ٿو ته ان حڪم جي نتيجي ۾ لڳ ڀڳ 18,000 آجيڪ ماريا ويا.{{sfn|Strong|1989|p=232}} ڪجهه وقت پوءِ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ ٻئي نرگرنٿ پوئلڳ اهڙي ئي تصوير ٺاهي. اشوڪ کيس ۽ سندس سموري خاندان کي سندن گهر ۾ زندهه ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010"/> هن وڌيڪ اعلان ڪيو ته جيڪو به ڪنهن نرگرنٿ بدعقيد جو سر کڻي ايندو، تنهن کي هڪ ''دينار'' انعام طور ڏنو ويندو. روايت موجب هڪ ڳوٺاڻي ڌنار اشوڪ جي پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] کي بدعقيد سمجهي قتل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}} جڏهن اشوڪ کي پنهنجي غلطيءَ جو احساس ٿيو ته هن اهو حڪم واپس وٺي ڇڏيو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} === تاريخي جائزو === اشوڪ طرفان مخالف مذهبي فرقن تي اهڙن ظلمن جون روايتون گهڻن مؤرخن جي نظر ۾ فرقيواراڻي تبليغ جو نتيجو آهن ۽ انهن کي تاريخي حقيقت طور قبول نٿو ڪيو وڃي.{{sfn|Strong|1995|p=149}}<ref name="Beni2010" /><ref name="Steven2010">{{cite book | author=Steven L. Danver | author-link=Steven L. Danver | title=Popular Controversies in World History: Investigating History's Intriguing Questions: Investigating History's Intriguing Questions | url=https://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | access-date=23 May 2013 | date=22 December 2010 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-59884-078-0 | page=99 | archive-date=3 January 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140103043618/http://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | url-status=live }}</ref><ref name="LePhuoc2010">{{cite book | author=Le Phuoc | title=Buddhist Architecture | url=https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | access-date=23 May 2013 | date=March 2010 | publisher=Grafikol | isbn=978-0-9844043-0-8 | page=32 | archive-date=31 December 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131231233840/http://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | url-status=live }}</ref> ان کان علاوه، اهڙيون ڪهاڻيون جين متنن جهڙوڪ ''[[پريشِشٽ پروان]]'' ۽ ''[[ٿيراولي]]'' ۾ موجود ناهن، جيتوڻيڪ اهي اشوڪ جو ذڪر ڪن ٿا.{{cite book | title=Parishtaparvan | url=https://archive.org/details/jtfs_sthaviravalicaritaorparisishtaparva-of-hemchandra-hermanjacobi-1932-bibliotheca-/page/LXXXI/mode/2up}}</ref><ref>{{cite book | title=Journal Of Indian Asiatic Society | date=1872 | url=https://books.google.com/books?id=yajAG0tbZ9cC&q=As%E2%80%99oka | page=154 }}</ref> انهيءَ ڪري جديد محققن جو وڏو حصو انهن واقعن کي مذهبي مقابلي جي نتيجي ۾ بعد ۾ شامل ڪيل افسانوي روايتون سمجهي ٿو، نه ڪي اشوڪ جي دور جا تصديق ٿيل تاريخي واقعا. == خاندان == [[File:Sanchi King Ashoka with his Queens, South Gate, Stupa no. 1.jpg|thumb|هڪ شهنشاهه ــ گهڻو امڪان آهي ته اشوڪ ــ پنهنجي ٻن راڻين [[اسندهيمترا]] ۽ [[ڪاروواڪي]] سان گڏ، ۽ ٽن خادمن سميت، [[سانچي]] جي هڪ اُڀريل نقش ۾ ڏيکاريل آهي.{{sfn|Singh|2017|p=162}} هن شخصيت جي اشوڪ طور سڃاڻپ [[ڪناگنهلي]] جي هڪ ساڳئي نقش مان ٿئي ٿي، جنهن تي سندس نالو پڻ لکيل آهي.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Kanaganahalli Asoka with inscription.jpg|thumb|upright|اشوڪ پنهنجي راڻي [[تشيارڪشيتا]] سان گڏ، [[ڪناگنهلي]] ويجهو [[سنّتي]] ۾، 1هين–3هين صدي عيسوي. هن اُڀريل نقش تي [[برهمي لپي]] ۾ "𑀭𑀸𑀬 𑀅𑀲𑁄𑀓𑁄" (''رايا اشوڪو''، "بادشاهه اشوڪ") لکيل آهي. تصوير ۾ اشوڪ، سندس راڻي، ٻه چمرا جهُلڻ وارا خادم ۽ هڪ ڇانوَ کڻندڙ خادم ڏيکاريل آهن.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Emperor Ashoka and his Queen at the Deer Park.jpg|upright|thumb|شهنشاهه اشوڪ ۽ سندس راڻي [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (شاکيه ڪُماري)، [[سارناتھ]] جي هرڻن واري باغ ۾. [[سانچي]] جو اُڀريل نقش.{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === زالون === مختلف ذريعن موجب اشوڪ جون پنج مشهور زالون هيون: [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (يا ويديسا مهاديوي شاکيه ڪُماري)، [[اسندهيمترا]]، [[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]]، [[ڪاروواڪي]] ۽ [[تشيارڪشيتا]].{{sfn|Mookerji|1995|p=9}} ڪاروواڪي اشوڪ جي واحد راڻي آهي جنهن جو ذڪر اشوڪ جي پنهنجي فرمانن ۾ ملي ٿو. سندس نالو [[الله آباد]] جي هڪ ٿنڀي تي لکيل فرمان ۾ اچي ٿو. ان فرمان ۾ کيس شهزادي [[تيورا]] جي ماءُ قرار ڏنو ويو آهي، ۽ شاهي عملدارن (''مها ماترن'') کي حڪم ڏنو ويو آهي ته سندس مذهبي ۽ خيراتي عطين جو رڪارڊ رکيو وڃي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} هڪ نظريي مطابق [[تشيارڪشيتا]] دراصل ڪاروواڪي جو ئي شاهي لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[مهاونسا]]'' مطابق اشوڪ جي وڏي راڻي [[اسندهيمترا]] هئي، جيڪا اشوڪ جي وفات کان چار سال اڳ فوت ٿي وئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} روايت موجب پنهنجي پوئين جنم ۾ هن هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] کي ماکي وڪڻندڙ واپاري ڏانهن رستو ڏيکاريو هو، ۽ اهو واپاري بعد ۾ اشوڪ جي روپ ۾ پيدا ٿيو، تنهنڪري هوءَ اشوڪ جي راڻي بڻجي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد جي ڪجهه متنن ۾ اچي ٿو ته اسندهيمترا ان پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجو تيار ڪيل ڪپڙو پڻ ڏنو هو.{{sfn|Strong|1995|p=166}} انهن متنن ۾ ''دساوتٿوپڪرن''، ڪمبوڊيا وارو وڌايل ''مهاونسا'' ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} هڪ ٻي ڪهاڻي موجب اشوڪ هڪ ڏينهن اسندهيمترا تي طنز ڪندي چيو ته هوءَ مٺو ڪمند کائي رهي آهي، حالانڪه هن اهو پنهنجي ''ڪرما'' سان حاصل نه ڪيو آهي. اسندهيمترا جواب ڏنو ته سندس سڀ نعمتون سندس نيڪ عملن جو نتيجو آهن. اشوڪ کيس اهو ثابت ڪرڻ لاءِ چيو ته هوءَ 60,000 راهبن لاءِ پوشاڪون فراهم ڪري.{{sfn|Strong|1995|p=166}} رات جو محافظ ديوتائن کيس سندس پراڻي نيڪ عمل جي ياد ڏياريو، ۽ ٻئي ڏينهن هوءَ معجزاتي طور 60,000 پوشاڪون مهيا ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.{{sfn|Strong|1995|p=166}} اشوڪ ايترو متاثر ٿيو جو هن کيس پنهنجي پسنديده راڻي بڻايو ۽ کيس سلطنت جي حڪمراني به آڇي، پر هن انڪار ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=167}} ''ترائي ڀومي ڪٿا'' موجب اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ ۽ 84,000 اسٽوپا ۽ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ لاءِ به اسندهيمترا ئي همٿايو هو.{{sfn|Strong|1995|pp=167–168}} ''مهاونسا'' مطابق اسندهيمترا جي وفات کان پوءِ [[تسّراڪها]] (تشيارڪشيتا) وڏي راڻي بڻجي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ اسندهيمترا جو ذڪر ڪونهي، پر تشيارڪشيتا جو ذڪر ملي ٿو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} ''ديوياوادان'' ۾ [[پدماوتي]] نالي هڪ ٻي راڻي جو ذڪر آهي، جيڪا ولي عهد [[ڪُڻال]] جي ماءُ هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جڏهن شهزادو هو ته [[وديشا]] ۾ [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] سان محبت ۾ گرفتار ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} سلطنت سنڀالڻ کان پوءِ ديوي [[پاٽلي پتر]] وڃڻ بدران [[وديشا]] ۾ ئي رهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''مهاونسا'' واضح ڪري ٿو ته اشوڪ جي وڏي راڻي اسندهيمترا هئي، ديوي نه؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي شخصيت سمجهڻ مشڪل آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''ديپاونسا'' مطابق اشوڪ ۽ ديوي جا ٻه ٻار هئا: [[مهندا]] ۽ [[سنگهمتّا]].{{sfn|Thapar|1961|p=22}} === پٽ === [[تيورا]]، جيڪو اشوڪ ۽ ڪاروواڪي جو چوٿون پٽ هو، اشوڪ جي فرمانن ۾ نالي سان ذڪر ٿيل واحد پٽ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ جو هڪ ٻيو پٽ [[ڪُڻال]] هو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ڪُڻال جو هڪ پٽ [[سمپراتي]] هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت [[مهندا]] جو ذڪر ڪري ٿي، جنهن کي ٻڌ مبلغ طور سري لنڪا موڪليو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} چيني سياح [[شُوان زانگ]] جو چوڻ آهي ته مهندا اشوڪ جو پٽ نه، پر سندس ننڍو ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] (يا وگتاشوڪ) هو.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} ''ديوياوادان'' ۾ ولي عهد [[ڪُڻال]] (ڌرموِوَردهن) جو ذڪر آهي، جيڪو اشوڪ ۽ پدماوتي جو پٽ هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} [[فا شيان]] موجب ڌرموِوَردهن کي [[گنڌارا]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ [[جالوڪ]] کي اشوڪ جو ٽيون پٽ ڄاڻايو ويو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڌيئر === سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جي هڪ ڌيءَ [[سنگهمتّا]] هئي، جيڪا بعد ۾ [[ڀڪشُڻي]] بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ڪجهه مؤرخ، جهڙوڪ [[روميلا ٿاپر]]، سنگهمتّا جي تاريخي حيثيت بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} انهن جي دليلن مان ڪجهه هي آهن: * "سنگهمتّا" نالو، جنهن جي معنيٰ "سنگهه جي دوست" آهي، غيرمعمولي لڳي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} * ''مهاونسا'' موجب هن اشوڪ جي ڀائيٽي [[اگني برهما]] سان شادي ڪئي، جيڪا ان دور جي سماجي قانونن سان ٺهڪندڙ نه هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} * هوءَ 18 ورهين جي عمر ۾ ڀڪشُڻي بڻجي وئي، جڏهن ته روايت موجب ان وقت سندس ننڍڙو ٻار به هو.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} هڪ ٻي روايت ۾ اشوڪ جي ڌيءَ [[چارومتي]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن [[ديوپال]] نالي هڪ [[ڪشتري]] سان شادي ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڀائر === ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جو هڪ وڏو سڳو نه پر اڌ ڀاءُ [[سوسيما]] هو.{{sfn|Strong|1989|p=204}} * سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جو هڪ ڀاءُ [[تِسّا]] هو، جيڪو شروع ۾ عيش عشرت واري زندگي گذاريندو هو. اشوڪ کيس سبق سيکارڻ لاءِ ڪجهه ڏينهن لاءِ تخت تي ويهاريو، پوءِ کيس غاصب قرار ڏئي ستن ڏينهن کان پوءِ قتل جو حڪم ڏنو. انهن ستن ڏينهن ۾ تِسّا زندگي جي ناپائيداري سمجهي ورتي ۽ پوءِ راهب بڻجي ''ارهت'' جو درجو حاصل ڪيائين.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} * ''ٿيراگاتا'' جي شرح موجب هن ڀاءُ جو نالو [[ويتاشوڪ]] هو. هڪ ڏينهن هن پنهنجي مٿي ۾ اڇو وار ڏٺو ۽ دنياوي زندگي ڇڏي خانقاهه ۾ داخل ٿي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * [[فا شيان]] هن ڀاءُ کي [[مهيندر]] سڏي ٿو. سندس بيان موجب اشوڪ هن کي سندس غير اخلاقي روين سبب شرمسار ڪيو، جنهن کان پوءِ هو هڪ غار ۾ وڃي رهيو ۽ عبادت ڪندي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جي هڪ ڀاءُ کي جين سمجهي قتل ڪيو ويو، جڏهن اشوڪ جينن خلاف مهم هلائي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} == سلطنت جي حد == اشوڪ جي اڳوڻن حڪمرانن جي قبضي هيٺ آيل علائقن جي صحيح حدن بابت پڪ سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي، پر امڪان آهي ته سندس ڏاڏي [[چندر گپت موريا]] جي سلطنت اتر هندستان جي اولهه واري سامونڊي ڪناري ([[عرب سمنڊ]]) کان اوڀر واري ڪناري ([[بنگال جي نار]]) تائين پکڙيل هئي، ۽ ڀارتي برصغير جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين حصن تي مشتمل هئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} [[بندوسار]] ۽ اشوڪ غالباً سلطنت کي ڏکڻ طرف وڌيڪ وڌايو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس سلطنت تقريباً سڄي ڀارتي برصغير تي پکڙيل هئي، سواءِ انتهائي ڏاکڻن علائقن جي. [[اشوڪ جا فرمان|پٿريلا فرمان]] نمبر 2 ۽ 13 مان معلوم ٿئي ٿو ته اهي ڏاکڻا علائقا [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ڪيرلپتر]] ۽ [[ساتياپتر]] حڪمرانن جي قبضي ۾ هئا. اتر اولهه ۾ اشوڪ جي سلطنت [[افغانستان]] تائين پکڙيل هئي، جتي ان جون سرحدون [[سيلوڪي سلطنت]] سان لڳنديون هيون، جنهن تي [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيوس]] حڪومت ڪندو هو.{{sfn|Singh|2017|p=162}} اشوڪ جي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ [[پاٽلي پتر]] هو، جيڪو [[مگڌ]] واري علائقي ۾ واقع هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == مذهب ۽ فلسفو == === ٻڌ ڌرم سان تعلق === [[File:Upasaka.jpg|thumb|لفظ ''[[اپاسڪ]]'' (𑀉𑀧𑀸𑀲𑀓، "ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ")، جيڪو اشوڪ پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ ٻڌ ڌرم سان پنهنجي وابستگي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو (تقريباً 258 ق.م.)]] ٻڌ روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو هو،{{sfn|Strong|1989|p=15}} جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن هن معاملي تي اختلاف ظاهر ڪيو آهي.{{sfn|Strong|1995|p=142}} بهرحال [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان]] نمبر 1 واضح ثبوت فراهم ڪري ٿو ته اشوڪ ٻڌ ڌرم جو پوئلڳ هو. هن فرمان ۾ هو پاڻ کي ''[[اپاسڪ]]'' (يعني ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ) ۽ ''ساکيه'' (يعني گوتم ٻڌ جي لقب ''شاکيه مُني'' جي نسبت سان ٻڌ ڌرمي) سڏي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=134}} هي فرمان ۽ ٻيا ڪيترائي فرمان سندس ٻڌ ڌرم سان وابستگي جا ثبوت پيش ڪن ٿا:{{sfn|Guruge|1995|pp=43–44}} * پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ اشوڪ لکي ٿو ته ''اپاسڪ'' ٿيڻ کان پوءِ هڪ سال تائين هن گهڻي ترقي نه ڪئي، پر پوءِ هو ''سنگهه'' جي ويجهو ويو ۽ وڌيڪ اڳتي وڌيو. ''سنگهه ڏانهن وڃڻ'' جي صحيح معنيٰ واضح نه آهي. ٻڌ روايت موجب هو ڪجهه وقت راهبن سان گڏ رهيو، پر اهو شايد وڌاءُ هجي. البت اها ڳالهه يقيني آهي ته اشوڪ ٻڌ ڌرم ڏانهن وڌيڪ مائل ٿيو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 3 ۾ هو پاڻ کي ''اپاسڪ'' سڏي ٿو ۽ [[ٻڌ]] ۽ [[سنگهه]] تي پنهنجي ايمان جو اظهار ڪري ٿو.{{sfn|Thapar|1995|pp=19–20}}{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[وڏا پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان]] نمبر 8 ۾ هو پنهنجي تاجپوشي کان ڏهه سال پوءِ [[سمبودهي]] (يعني [[بودھ گيا]] ۾ مقدس [[بودهي وڻ]]) جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[لمبني]] واري ٿنڀي جي لکت ۾ هو [[گوتم ٻڌ]] جي جنم ڀومي جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ ٻڌ ۽ سنگهه لاءِ پنهنجي عقيدت جو اعلان ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1989|p=13}} * [[نگالي ساگر]] واري لکت ۾ هو اڳوڻي هڪ ٻڌ جي نالي سان منسوب اسٽوپا کي ٻيڻو وڏو ڪرڻ ۽ ان جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * سندس ڪجهه لکتون ٻڌ سنگهه جي اتحاد ۽ نظم برقرار رکڻ ۾ سندس دلچسپي ظاهر ڪن ٿيون.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * [[سارو مارو]] واري لکت موجب اشوڪ ''منيما ديش'' ۾ واقع ''اپونيت وهار'' ڏانهن سفر دوران پنهنجو پيغام موڪليو. جيتوڻيڪ هن هنڌ جي صحيح سڃاڻپ يقيني نه آهي، پر واضح آهي ته اهو هڪ ٻڌ وهار (''وهار'') هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=157}} == آخري سال == اشوڪ جي حڪومت جي آخري سالن بابت معلومات محدود آهي. ٻڌ روايتن ۾ بيان آهي ته هن وڏي مقدار ۾ دولت سنگهه ۽ مذهبي ادارن تي خرچ ڪئي، جنهن سبب خزاني تي بار پيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=59–61}} ڪجهه روايتن مطابق سندس پوٽي [[سمپريتي]] ۽ ٻين جانشينن جي دور ۾ موريا سلطنت آهستي آهستي ڪمزور ٿيڻ لڳي.{{sfn|Thapar|1961|pp=61–63}} اشوڪ جي وفات غالباً 232 ق.م ڌاري ٿي. سندس وفات کان پوءِ موريا سلطنت ڪجهه ڏهاڪن تائين قائم رهي، پر آخرڪار ٽڪرن ۾ ورهائجي وئي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=38–39}} == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] 8ya9gk232oz9tfiuqgl2r3tolwxtzf8 388247 388246 2026-06-23T22:54:45Z Intisar Ali 8681 388247 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == وڌيڪ تعارف== اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اشوڪا</ref> ==پيدائش== اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]]، [[اينٽيگونس ٻيون گوناتاس]]، [[مئگاس آف سائرين]]، ۽ سڪندر (يا ته [[ايپائرس جو سڪندر ٻيون|ايپائرس]] وارو يا [[ڪرنتھ جو سڪندر]])۔{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي ({{circa|304 BCE}})۔{{sfn|Lahiri|2015|p=24}} هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} == نسب == اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Lahiri|2015|p=26}} ٻين ماخذن، جهڙوڪ [[پراڻ]] ۽ ''[[مهاونس]]'' موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه [[بندوسار]] هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[چندرگپت موريا]] هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه [[بمبسار]] سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: [[اجاتشتر]] → [[اُدايين]] → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → [[پرسينجت]] → [[نندا سلطنت|نندا]]۔{{sfn|Strong|1989|p=204}} سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو [[تاراناٿ]]، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Thapar|1961|p=9}} اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[اشوڪ جي ماءُ]] چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.{{sfn|Strong|1989|pp=204–205}} ''اشوڪاوادان'' ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،{{sfn|Lahiri|2015|p=323|ps=:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."}} پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.{{sfn|Lahiri|2015|p=31}} مثال طور: * ''اشوڪاوادان مالا'' ۾ سندس نالو '''سُڀدرانگي''' ڏنو ويو آهي۔{{sfn|Guruge|1993|p=19}}{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''وامسٿاپڪاسني'' يا ''مهاونس ٽيڪا''، جيڪا ''مهاونس'' تي هڪ شرح آهي، کيس '''ڌرم''' (پالي ۾ ''ڌمّ'') سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا [[ڪشتريه]] خاندان سان واسطو رکندي هئي۔{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''[[ديوياوادان]]'' جي هڪ روايت ۾ کيس '''جنپد ڪلياني''' سڏيو ويو آهي۔{{sfn|Singh|2008|p=332}} عالم [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]] موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.{{sfn|Guruge|1993|p=19}} ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[ايپين]] موجب، [[چندرگپت موريا]] يوناني حڪمران [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=20}} == شهزادي جي حيثيت ۾ == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 500 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Mauryan ruins of pillared hall at Kumrahar site of Pataliputra ASIEC 1912-13.jpg | caption1 = [[پاٽلي پتر]] جي ڪمراهار ماڳ تي ستونن واري هال جا آثار | image2 = Pataliputra_capital_(volume).jpg | caption2 = [[پاٽلي پتر]] جو ستون-سِر، چوٿين–ٽين صدي ق.م | footer = امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] شهر ۾ ڄائو هو. ان دور جي شهر جا آثار جديد [[پاٽنا]] جي مرڪزي علائقن ۾ کوٽائين ذريعي مليا آهن. | footer_align = center }} اشوڪ جون پنهنجون لکتون سندس ابتدائي زندگي بابت ڪا معلومات فراهم نٿيون ڪن، ۽ هن موضوع بابت گهڻي ڄاڻ انهن روايتن مان ملي ٿي جيڪي سندس وفات کان سوين سال پوءِ لکيون ويون.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}} جيتوڻيڪ انهن روايتن ۾ اشوڪ جي اڳين جنمن جهڙيون ظاهر طور افسانوي ڳالهيون شامل آهن، پر انهن ۾ اشوڪ جي دور بابت ڪجهه اهڙي معلومات پڻ موجود آهي جيڪا تاريخي طور ممڪن نظر اچي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}}{{sfn|Singh|2008|p=332}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، جڏهن اشوڪ نوجوان هو ته سندس پيءُ بندوسار سندس کُردري ۽ غير دلڪش صورت سبب کيس پسند نه ڪندو هو. هڪ ڏينهن بندوسار تپسوي پنگل واتساجيو کي چيو ته هو طئي ڪري ته سندس پٽن مان ڪير سندس جانشين ٿيڻ جي لائق آهي. تپسوي جي صلاح تي سڀني شهزادن کي "سونهري محل جي باغ" ۾ گڏ ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو. اشوڪ وڃڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خبر هئي ته سندس پيءُ کيس پسند نٿو ڪري، پر سندس ماءُ کيس وڃڻ تي آماده ڪيو. جڏهن وزير [[رادھاگپت]] ڏٺو ته اشوڪ گاديءَ واري شهر مان باغ ڏانهن روانو ٿي رهيو آهي، تڏهن هن شهزادي کي سفر لاءِ شاهي هاٿي مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Strong|1989|p=206}} باغ ۾ پنگل واتساجيو شهزادن جو جائزو ورتو ۽ سمجهي ويو ته ايندڙ شهنشاهه اشوڪ هوندو. پر بندوسار کي ناراض ڪرڻ کان بچڻ لاءِ هن جانشين جو نالو ظاهر نه ڪيو. ان جي بدران هن چيو ته جنهن وٽ بهترين سواري، بهترين ويهڻ جي جاءِ، بهترين پيئڻ، بهترين ٿانوَ ۽ بهترين کاڌو هوندو، اهو ئي ايندڙ بادشاهه ٿيندو. هر ڀيري اشوڪ دعويٰ ڪئي ته اهي شرطون هن وٽ موجود آهن. بعد ۾ تپسوي اشوڪ جي ماءُ کي ٻڌايو ته سندس پٽ ايندڙ شهنشاهه ٿيندو، ۽ سندس صلاح تي بندوسار جي غضب کان بچڻ لاءِ سلطنت ڇڏي هليو ويو.{{sfn|Strong|1989|p=207}} جيتوڻيڪ روايتون ٻڌائين ٿيون ته بندوسار اشوڪ جي ظاهر سبب کيس پسند نه ڪندو هو، پر اهي ساڳيون روايتون اهو به ٻڌائين ٿيون ته هن اشوڪ کي اهم ذميواريون ڏنيون، جهڙوڪ [[تڪششيلا]] جي بغاوت کي ختم ڪرڻ (اتر هندستاني روايت موجب) ۽ [[اجين]] جي حڪومت هلائڻ (سري لنڪائي روايت موجب).{{sfn|Thapar|1961|p=21}} اهو ظاهر ڪري ٿو ته بندوسار شهزادي جي ٻين صلاحيتن کان متاثر هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته هن اشوڪ کي گاديءَ واري شهر کان پري علائقن ۾ ان ڪري موڪليو ته جيئن هو شاهي درٻار کان پري رهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=65}} === تڪششيلا ۾ بغاوت === [[File:Aramaic_inscription_at_Taxila_Museum.jpg|thumb|upright=0.6|[[ٽيڪسلا جي آرامي لکت]]، جنهن ۾ ممڪن طور اشوڪ جو ذڪر موجود آهي.]] ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار شهزادي اشوڪ کي [[تڪششيلا]] شهر ۾ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ موڪليو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} (موجوده [[پاڪستان]] ۾ [[ڀير ماڙو]]).{{sfn|Lahiri|2015|p=66}} هي واقعو سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهي؛ ان جي بدران اتي بيان آهي ته بندوسار اشوڪ کي [[اجين]] جو گورنر مقرر ڪيو. ٻن ٻين ٻڌ ڌرمي متنن، ''اشوڪ سوتر'' ۽ ''ڪنال سوتر''، مطابق بندوسار اشوڪ کي [[گنڌارا]] جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو هو، جتي تڪششيلا واقع هئي، نه اجين.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} ''اشوڪاوادان'' موجب بندوسار اشوڪ کي چار حصن تي مشتمل لشڪر (گهوڙيسوار، [[جنگي هاٿي]]، [[رتھ]] ۽ پيادل فوج) ڏنو، پر هٿيار مهيا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اشوڪ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي شهنشاهه ٿيڻ جي لائق آهي ته هٿيار پاڻ ظاهر ٿي ويندا. پوءِ ديوتائون زمين مان نڪري آيون ۽ فوج کي هٿيار فراهم ڪيا.{{sfn|Strong|1989|p=208}} جڏهن اشوڪ تڪششيلا پهتو ته شهرين سندس آجيان ڪئي ۽ ٻڌايو ته سندن بغاوت فقط ظالم وزيرن خلاف هئي، بادشاهه خلاف نه. ڪجهه عرصي بعد [[خاصا]] علائقي ۾ به سندس آجيان ڪئي وئي، ۽ ديوتائن اعلان ڪيو ته هو سڄي ڌرتيءَ تي حڪومت ڪندو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} تڪششيلا هڪ مالدار ۽ سياسي لحاظ کان اهم شهر هو. تاريخي ثبوت ڏيکارين ٿا ته اشوڪ جي دور تائين اهو ''[[اترپٿ]]'' واپاري رستي وسيلي [[پاٽلي پتر]] سان ڳنڍيل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=70}} بهرحال، موجود همعصر ماخذن مان ڪو به تڪششيلا جي بغاوت جو ذڪر نٿو ڪري، ۽ اشوڪ جي ڪنهن به لکت مان اهو ظاهر نٿو ٿئي ته هن ڪڏهن شهر جو دورو ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=66-67}} تنهن هوندي به، اشوڪ جي تڪششيلا سان لاڳاپي جي روايت کي [[سرڪپ]] مان مليل هڪ آرامي لکت جزوي طور تقويت ڏئي ٿي. ان لکت ۾ هڪ نالو "prydr" اکرن سان شروع ٿئي ٿو، جنهن کي گهڻا عالم "پريادرشي" طور بحال ڪن ٿا، جيڪو اشوڪ جو لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} تڪششيلا ڀرسان موجود [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] جو نالو به اشوڪ سان لاڳاپي جو هڪ ممڪن ثبوت سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ "ڌرماراجا" مان مراد اشوڪ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=68}} ديوتائن طرفان هٿيار مهيا ڪرڻ وارو قصو شايد اشوڪ کي نيم الاهي حيثيت ڏيڻ لاءِ بيان ڪيو ويو هجي، يا اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته بندوسار، جيڪو اشوڪ کي پسند نه ڪندو هو، سندس ناڪامي چاهيندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=67}} === اجين جو نائب بادشاهه === ''[[مهاونس]]'' موجب، بندوسار اشوڪ کي [[اونتيراستر]] (موجوده [[اجين ضلعو]]) جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هي علائقو مرڪزي هندستان جو هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري صوبو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=89–90}} هي روايت مرڪزي هندستان مان دريافت ٿيل [[سارو مارو]] لکت سان پڻ تقويت حاصل ڪري ٿي، جنهن ۾ بيان آهي ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ انهيءَ هنڌ جو دورو ڪيو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=350–351}} اشوڪ جي پنهنجي [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان#پهريون جدا اهم پٿريلو فرمان|پٿريلي فرمان]] مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ اجين ۾ هڪ شهزادو نائب بادشاهه موجود هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} اهو به هن روايت جي حمايت ڪري ٿو ته اشوڪ پاڻ اجين جو نائب بادشاهه رهيو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=98}} {{multiple image | perrow=2 | total_width=400 | caption_align=center | align=right | direction=horizontal | image1=Saru_Maru_stupa.jpg | image2=Panguraria Top View Closeup detail.jpg | footer=[[سارو مارو]] يادگاري لکت مان لڳي ٿو ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ اجين واري علائقي ۾ موجود هو: "''پريادسي'' خوشگوار سير لاءِ هن هنڌ آيو جڏهن هو اڃا شهزادو هو..." }} اشوڪ جي دور ۾ [[پاٽلي پتر]] ۽ [[اجين]] ڪيترن ئي رستن ذريعي ڳنڍيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته اجين ڏانهن ويندي سندس قافلو روپناٿ ۾ ترسيو هجي، جتي بعد ۾ سندس لکت ملي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=94–95}} سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ اجين ويندي [[وديشا]] پهتو، جتي هو هڪ خوبصورت عورت جي عشق ۾ مبتلا ٿيو. ''ديپاونس'' ۽ ''مهاونس'' موجب اها عورت [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] هئي، جيڪا هڪ واپاري جي ڌيءَ هئي. ''مهابودهي ونس'' مطابق هوءَ "وديشا مها ديوي" هئي ۽ [[شاڪيه]] خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان [[گوتم ٻڌ]] پڻ هو. ممڪن آهي ته ٻڌ ڌرمي تاريخ نويسن اشوڪ جي خاندان کي ٻڌ سان ڳنڍڻ لاءِ هي شاڪيه تعلق بيان ڪيو هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} ٻڌ ڌرمي متنن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ديوي بعد ۾ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو، پر انهن ۾ سندس قبولِ اسلام... (يعني قبولِ ٻڌ ڌرم) جو ڪو تفصيلي بيان موجود ناهي. انهيءَ ڪري ممڪن آهي ته جڏهن هن اشوڪ سان ملاقات ڪئي، تڏهن به هوءَ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ''مهاونس'' موجب، اجين ۾ ديوي اشوڪ جي پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] کي جنم ڏنو، ۽ ٻن سالن بعد هڪ ڌيءَ [[سنگهمتا]] پيدا ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=97}} ''مهاونس'' موجب مهندا کي اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، ڀڪشو بڻايو ويو. انهيءَ حساب سان مهندا اشوڪ جي تخت نشيني وقت چوڏهن ورهين جو هو. جيڪڏهن مهندا ان وقت ڄائو جڏهن اشوڪ فقط ويهن ورهين جو هو، ته پوءِ اشوڪ تقريباً 34 ورهين جي عمر ۾ تخت تي ويٺو هوندو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ڪيترائي سال نائب بادشاهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون.{{sfn|Thapar|1961|pp=24–25}} == تخت نشيني == روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اشوڪ [[يووراج|ولي عهد]] نه هو، ۽ سندس تخت نشيني تڪراري هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=25}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار جي وڏي پٽ [[سوسيما]] هڪ ڏينهن مذاق ۾ هڪ گنجي وزير جي مٿي تي چماٽ هنئي. وزير کي خوف ٿيو ته جيڪڏهن سوسيما بادشاهه بڻيو ته شايد هڪ ڏينهن تلوار سان به ساڻس اهڙي ئي مذاق ڪري. تنهن ڪري هن پنج سئو وزيرن کي اشوڪ جي حمايت لاءِ آماده ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته اشوڪ هڪ ''[[چڪروَرتي]]'' (ساري دنيا تي حڪومت ڪندڙ حڪمران) بڻجندو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ڪجهه عرصي بعد [[تڪششيلا]] ۾ ٻيهر بغاوت ٿي. بندوسار سوسيما کي بغاوت دٻائڻ لاءِ موڪليو. ٿوري ئي وقت کان پوءِ بندوسار سخت بيمار ٿي پيو ۽ سندس موت جو امڪان پيدا ٿيو. ان وقت سوسيما اڃا تڪششيلا ۾ هو ۽ بغاوت مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو هو. بندوسار کيس گاديءَ واري شهر واپس گهرائي ورتو ۽ اشوڪ کي حڪم ڏنو ته هو تڪششيلا ڏانهن روانو ٿئي.{{sfn|Strong|1989|p=209}} پر وزيرن بندوسار کي ٻڌايو ته اشوڪ بيمار آهي ۽ صلاح ڏني ته سوسيما جي واپسي تائين اشوڪ کي عارضي طور تخت تي ويهاريو وڃي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} جڏهن بندوسار انڪار ڪيو، تڏهن اشوڪ اعلان ڪيو ته جيڪڏهن تخت واقعي سندس قسمت ۾ آهي ته ديوتائون کيس ايندڙ شهنشاهه طور تاج پارائينديون. ساڳئي لمحي ديوتائن ائين ڪيو، بندوسار وفات ڪري ويو، ۽ اشوڪ جي حڪمراني سڄي دنيا تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ زمين جي مٿان موجود [[يڪشا]]ن جو علائقو ۽ زمين جي هيٺان موجود [[ناگ]]ن جو علائقو پڻ شامل هو.{{sfn|Strong|1989|p=209}} جڏهن سوسيما گاديءَ واري شهر واپس آيو ته اشوڪ جي نئين وزيراعظم [[رادھاگپت]] کيس ڪوئلن سان ڀريل هڪ کڏ ۾ ڦاسائي ڇڏيو. سوسيما دردناڪ موت مري ويو، جڏهن ته سندس سپهه سالار ڀدرايڌ بُدھ ڌرم جو ڀڪشو بڻجي ويو.{{sfn|Strong|1989|p=210}} [[File:Sarnath_Ashoka_Lions_with_Dharma_Wheel.jpg|thumb|[[سارناتھ]] ۾ [[اشوڪ جو شير-ستون]]، جنهن ۾ چار [[ايشيائي شير]] هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن. اهي [[ٻڌ ڌرم]] جي [[چار عظيم سچايون|چار عظيم سچائين]] ۽ اخلاقي قانون جي ڦيٿي ([[ڌرم چڪر]]) جي علامت آهن.{{sfn|Allen|2012|p=331}}]] ''[[مهاونس]]'' موجب، جڏهن بندوسار بيمار ٿيو ته اشوڪ [[اجين]] مان [[پاٽلي پتر]] واپس آيو ۽ گاديءَ واري شهر تي قبضو ڪري ورتو. پيءُ جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي وڏي ڀاءُ کي قتل ڪيو ۽ تخت تي ويٺو.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ساڳئي متن موجب، اشوڪ پنهنجي سوتيلي ڀائرن مان نويَنوي (99) ڄڻن کي قتل ڪيو، جن ۾ سُمانا پڻ شامل هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} ''[[ديپاونس]]'' موجب، هن هڪ سئو ڀائرن کي قتل ڪيو ۽ چار سال بعد تاجپوشي ڪرائي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ''ونسٿاپڪاسني'' وڌيڪ ٻڌائي ٿو ته هڪ [[آجيَوڪ]] تپسوي اشوڪ جي ماءُ جي خواب جي تعبير ڪندي اڳواٽ هن خونريزي جي پيشنگوئي ڪئي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} انهن روايتن موجب اشوڪ جو سڳو ڀاءُ [[تِسا]] ئي بچي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} ٻين ذريعن ۾ بچيل ڀاءُ جا نالا [[ويتاشوڪ]]، وگتاشوڪ، سودت (''So-ta-to'') يا سوگتر (''Siu-ka-tu-lu'') بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} 99 ۽ 100 جهڙا انگ واضح طور مبالغو آهن ۽ شايد صرف اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن ته اشوڪ پنهنجي ڪيترن ئي ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} [[تاراناٿ]] موجب اشوڪ پنهنجي اڳوڻي حڪمران جو ناجائز پٽ هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڇهه جائز شهزادن کي قتل ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ممڪن آهي ته اشوڪ اصل جانشين نه هجي ۽ هن تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ ڀائر قتل ڪيا هجن. بهرحال، ٻڌ ڌرمي ماخذن شايد هن واقعي کي وڌائي پيش ڪيو ته جيئن ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ اشوڪ کي ظالم ۽ بي رحم حڪمران طور ڏيکاري سگهجي. اشوڪ جي پنجين پٿريلي فرمان ۾ انهن عملدارن جو ذڪر آهي جن جي ذميواري سندس ڀائرن، ڀينرن ۽ ٻين مائٽن جي خاندانن جي ڀلائي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تخت نشيني کان پوءِ به سندس هڪ کان وڌيڪ ڀائر زندهه هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} تنهن هوندي به ڪجهه مؤرخ هن راءِ سان متفق ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فرمان ۾ صرف ڀائرن جي ''خاندانن'' جو ذڪر آهي، خود ڀائرن جو نه.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} === تخت نشيني جي تاريخ === سري لنڪائي متنن ''[[مهاونس]]'' ۽ ''[[ديپاونس]]'' موجب اشوڪ [[گوتم ٻڌ]] جي وفات کان 218 سال پوءِ تخت تي ويٺو ۽ 37 سال حڪومت ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|pp=13–14}} ٻڌ جي وفات جي صحيح تاريخ پاڻ به تڪراري آهي،{{sfn|Thapar|1961|p=14}} جڏهن⁠تہ اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ ٻڌ جي وفات کان صرف هڪ سئو سال پوءِ حڪومت ڪئي، جنهن ڪري تاريخ بابت وڌيڪ اختلاف پيدا ٿيا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست مڃجي ۽ ٻڌ جي وفات 483 ق.م ۾ ٿي هجي، جيئن ڪيترن ئي عالمن تجويز ڪيو آهي، ته اشوڪ جي تخت نشيني 265 ق.م ۾ ٿيڻ گهرجي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} [[پراڻ]]ن موجب اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] 25 سال حڪومت ڪئي، جڏهن⁠تہ سري لنڪائي روايت 28 سال ٻڌائي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} جيڪڏهن پراڻن جو بيان صحيح هجي ته اشوڪ جي تخت نشيني کي ٽي سال اڳ، يعني 268 ق.م تي تاريخ بندي ڪري سگهجي ٿي. ٻئي طرف، جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست هجي پر ٻڌ جي وفات 486 ق.م مڃجي، جيڪا ''ڪينٽونيز ڊاٽڊ رڪارڊ'' سان حمايت حاصل ڪري ٿي، ته پوءِ به اشوڪ جي تخت نشيني 268 ق.م جي لڳ ڀڳ بيهندي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} ''مهاونس'' بيان ڪري ٿو ته اشوڪ بادشاهه ٿيڻ کان چار سال پوءِ رسمي تاجپوشي ڪرائي. هن وچ واري عرصي کي ائين سمجهي سگهجي ٿو ته انهن چئن سالن دوران هن بندوسار جي ٻين پٽن خلاف جانشيني جي جنگ وڙهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ هڪ قصو موجود آهي جنهن موجب اشوڪ جو وزير [[يشس]] پنهنجي هٿ سان سج کي لڪائي ڇڏيو. پروفيسر پي. ايڇ. ايل. ايگرمونٽ جو خيال هو ته هي قصو 4 مئي 249 ق.م تي اتر هندستان ۾ نظر آيل جزوي سج گرهڻ ڏانهن اشارو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=12–13}} ''اشوڪاوادان'' موجب، هن سج گرهڻ کان ڪجهه عرصي بعد اشوڪ مختلف ٻڌ ڌرمي مقدس ماڳن جي ياترا تي نڪتو. اشوڪ جي [[لومبني]] واري ستوني فرمان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي 21هين سال ۾ لومبني جو دورو ڪيو. جيڪڏهن اهو دورو ساڳئي ياترا جو حصو هجي، ۽ لومبني جو دورو سج گرهڻ کان هڪ يا ٻن سالن اندر ٿيو هجي، ته پوءِ 268–269 ق.م واري تخت نشيني جي تاريخ وڌيڪ امڪاني لڳي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}}{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} بهرحال، هي نظريو سڀني عالمن پاران قبول ٿيل ناهي. مثال طور [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي خيال ۾ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ڪيل واقعو تاريخي وقت بندي سان لاڳاپيل ئي ناهي، ۽ ايگرمونٽ جي تشريح ان روايت جي ادبي ۽ مذهبي پس منظر کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان اڳ واري حڪومت == سري لنڪائي ۽ اتر هندستاني ٻنهي روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ سخت ۽ پرتشدد شخص هو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} [[تاراناٿ]] پڻ لکي ٿو ته شروعات ۾ اشوڪ کي ''ڪاماشوڪ'' سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪيترائي سال عيش ۽ عشرت ۽ دنياوي خواهشن (''[[ڪاما]]'') ۾ گذاريا. ان کان پوءِ کيس ''چنڊاشوڪ'' (يعني ”ظالم اشوڪ“) چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪجهه سال برن ڪمن ۾ صرف ڪيا. آخرڪار ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ هو ''ڌرماشوڪ'' (يعني ”نيڪ اشوڪ“) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ کيس ''چنڊاشوڪ'' سڏي ٿو ۽ سندس ڪيترن ئي ظالماڻن عملن جو ذڪر ڪري ٿو:{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * جيڪي وزير سندس تخت نشيني ۾ مددگار ثابت ٿيا هئا، سي حڪومت سنڀالڻ کان پوءِ ساڻس بي ادبي سان پيش اچڻ لڳا. سندن وفاداري آزمائڻ لاءِ اشوڪ کين هڪ غيرمعمولي حڪم ڏنو ته سڀ گلن ۽ ميون وارا وڻ ڪٽي ڇڏين. جڏهن وزيرن اهو حڪم نه مڃيو ته اشوڪ ذاتي طور پنج سئو وزيرن جا سر قلم ڪرائي ڇڏيا.{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * هڪ ڏينهن باغ ۾ سير دوران اشوڪ ۽ سندس حرم جون عورتون هڪ سهڻي [[اشوڪ وڻ]] وٽان گذريون. ان منظر اشوڪ ۾ محبت جا جذبا جاڳايا، پر عورتون سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي سبب ساڻس قربت اختيار ڪرڻ ۾ دلچسپي نه رکيون. ڪجهه وقت پوءِ جڏهن اشوڪ سمهي پيو ته ناراض عورتن سندس نالي واري اشوڪ وڻ جا گل ۽ ٽاريون ڪٽي ڇڏيون. جاڳڻ کان پوءِ اشوڪ سزا طور پنهنجي پنج سئو حرم وارين عورتن کي جيئرو ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * اهڙين قتل عام وارين ڪاررواين سبب وزيراعظم [[رادھاگپت]] پريشان ٿي ويو. هن صلاح ڏني ته مستقبل جي اجتماعي قتلن لاءِ هڪ جلاد مقرر ڪيو وڃي ته جيئن بادشاهه پاڻ اهڙن ڪمن ۾ سڌو سنئون ملوث نه رهي. ان مقصد لاءِ مگڌ جي هڪ ڳوٺ جو نوجوان [[گريڪا]] مقرر ڪيو ويو، جيڪو فخر سان چوندو هو ته هو سڄي [[جمبوديپ]] جي ماڻهن کي قتل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * گريڪا بعد ۾ ''چنڊاگريڪا'' (”ظالم گريڪا“) جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس خواهش تي اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ قيد خانو تعمير ڪرايو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} هي قيد خانو ''اشوڪ جو دوزخ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ٻاهران ڏسڻ ۾ اهو خوشنما ۽ دلڪش هو، پر اندر چنڊاگريڪا قيدين تي انتهائي بي رحماڻا تشدد ڪندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=106–107}} پنجين صديءَ جي چيني سياح [[فا شيان]] لکي ٿو ته اشوڪ ذاتي طور دوزخ جو دورو ڪيو ته جيئن اتي استعمال ٿيندڙ تشدد جا طريقا سکڻ بعد انهن جهڙا طريقا ايجاد ڪري سگهي. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوان زانگ]] دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اهڙو ستون ڏٺو هو جيڪو اشوڪ جي ”دوزخ“ واري هنڌ جي نشاندهي ڪندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[مهاونس]]'' پڻ مختصر طور اشوڪ جي سخت مزاجي جو ذڪر ڪري ٿو. ان موجب، اشوڪ کي شروعاتي دور ۾ سندس برن ڪمن سبب ''چنڊاشوڪ'' چيو ويندو هو، پر ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نيڪ عملن جي ڪري کيس ''ڌرماشوڪ'' سڏيو ويو.{{sfn|Lahiri|2015|p=107}} بهرحال، اتر هندستاني روايت جي ابتڙ، سري لنڪائي متن اشوڪ جي مخصوص ظالماڻن عملن جو ذڪر نٿا ڪن، سواءِ ان دعويٰ جي ته هن پنهنجي 99 ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ ظالم ۽ خونخوار شخص طور پيش ڪرڻ واريون اهڙيون تصويرون غالباً ٻڌ ڌرمي مصنفن جي تخليق آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} انهن جو مقصد اهو ڏيکارڻ هو ته ٻڌ ڌرم اشوڪ جي زندگيءَ ۾ هڪ معجزاتي تبديلي آندي.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} هن تبديلي کي وڌيڪ ڊرامائي ۽ اثرائتو بنائڻ لاءِ اهڙين روايتن ۾ اشوڪ جي اڳوڻي ظلم ۽ بعد واري مذهبي نيڪي ٻنهي کي مبالغي سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Charles1962">{{cite book | author=Charles Drekmeier | title=Kingship and Community in Early India | url=https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek | url-access=registration | access-date=30 October 2012 | year=1962 | publisher=Stanford University Press | lccn=62-9565 | pages=[https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek/page/173 173] }}</ref> == ڪلنگا جي جنگ ۽ ٻڌ ڌرم ۾ تبديلي == {{Main|ڪلنگا جي جنگ}} [[File:Kanaganahalli inscribed panel portraying Asoka (perspective).jpg|thumb|[[ڪناگن هلي]] مان مليل نقش ٿيل پينل، جنهن ۾ اشوڪ ۽ سندس راڻيون ڏيکاريل آهن. [[برهمي لپي]] ۾ "راجا اشوڪ" لکيل آهي، پهرين کان ٽئين صدي عيسوي.<ref>{{cite book |title=Indian Archaeology 1997–98 |publisher=ASI |page=Plate 72 |url=http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |access-date=22 January 2020 |archive-date=22 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122082556/http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |url-status=live }}</ref>]] اشوڪ جي لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي اٺين سال [[ڪلنگا]] واري علائقي کي فتح ڪيو. جنگ دوران ٿيل وڏي تباهي ۽ خونريزي سبب هن کي تشدد تي پڇتاءُ ٿيو، ۽ ايندڙ سالن ۾ هو آهستي آهستي ٻڌ ڌرم ڏانهن مائل ٿيو.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} [[اشوڪ جي فرمانن]] مان پٿريلي فرمان نمبر 13 بادشاهه جي گهري افسوس جو اظهار ڪري ٿو: {{Blockquote |text=ڪلنگا جي فتح کان پوءِ، سندس مقدس عظمت واري بادشاهه ۾ ڌرم جي حفاظت، ڌرم سان محبت ۽ ڌرم جي تبليغ جو وڏو جذبو پيدا ٿيو. ڪلنگا جي فتح تي سندس دل ۾ گهرو افسوس پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن اڳ ۾ آزاد ملڪ جي فتح دوران ماڻهن جو قتل، موت ۽ قيد ٿيڻ لازمي هوندو آهي. اها ڳالهه سندس مقدس عظمت لاءِ وڏي ڏک ۽ پشيماني جو سبب بڻجي. |source=<ref name="Wikisource Smith">{{cite Wikisource |wslink=Asoka - the Buddhist Emperor of India/Chapter 4 |title=Asoka: The Buddhist Emperor of India |last=Smith |first=Vincent |author-link=Vincent Arthur Smith |year=1920 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=185}}</ref> }} ٻئي طرف، سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي اٺين سال تائين اڳ ئي هڪ پڪو ٻڌ ڌرمي هو. ان روايت مطابق هو چوٿين سال ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيو ۽ پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ 84,000 وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائون ڪلنگا جي مهم جو ذڪر ئي نٿيون ڪن.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} سري لنڪائي روايت جي بنياد تي ڪجهه محقق، جهڙوڪ ايگرمونٽ، سمجهن ٿا ته اشوڪ ڪلنگا جي جنگ کان ''اڳ'' ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} هن نظريي جي مخالفت ڪندڙ چون ٿا ته جيڪڏهن اشوڪ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هو ته پوءِ هن اهڙي خونريز جنگ ڇو وڙهي؟ ايگرمونٽ ان جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته اشوڪ شايد "[[وچولي واٽ]]" جي پنهنجي تشريح رکندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=33}} پراڻن ليکڪن مان ڪجهه جو خيال هو ته اشوڪ جنگ کان پوءِ اوچتو ۽ ڊرامائي انداز ۾ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب ڪلنگا جي الحاق کان پوءِ هو ڌرم ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿيو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن اشوڪ جنگ کان پوءِ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو، تڏهن به لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اها تبديلي اوچتو نه پر تدريجي عمل هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} پنهنجي حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل هڪ ننڍڙي پٿريلي فرمان ۾ اشوڪ لکي ٿو ته هو ٻن اڍائي سالن کان وڌيڪ عرصي کان ''[[اُپاسڪ]]'' (عام ٻڌ ڌرمي پيروڪار) هو، پر شروعاتي عرصي ۾ گهڻي اڳڀرائي نه ڪري سگهيو. آخري هڪ سال دوران هو سنگهه جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ ٻڌ ڌرم جو وڌيڪ سرگرم پيروڪار بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} === ڪلنگا جي جنگ === اشوڪ جي وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب، هن تخت نشيني کان اٺ سال پوءِ ڪلنگا فتح ڪيو. فرمان موجب: * جنگ دوران 100,000 ماڻهو ۽ جانور مارجي ويا. * ان کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. * 150,000 ماڻهو ۽ جانور قيدي بڻائي کڻي ويا ويا. اشوڪ لکي ٿو ته انهن مصيبتن تي پڇتاءُ ئي کيس ڌرم جي عمل ۽ تبليغ ڏانهن وٺي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هو اعلان ڪري ٿو ته هاڻي ڪنهن ملڪ جي فتح دوران ٿيندڙ قتل، موت ۽ جلاوطني کيس انتهائي دردناڪ ۽ افسوسناڪ لڳي ٿي. خاص طور تي مذهبي ماڻهن ۽ گهريلو زندگي گذاريندڙ ماڻهن جي تڪليف کيس وڌيڪ ڏکوئيندڙ محسوس ٿئي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هي فرمان [[ايراگوڊي]]، [[گرنار]]، [[ڪالسي]]، [[مانسهره]]، [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[قنڌار]] سميت ڪيترن هنڌن تي مليو آهي.{{sfn|Guruge|1995|p=37}} پر حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته ڪلنگا واري علائقي ۾ موجود اشوڪ جي لکتن مان فرمان 13 ۽ 14 غائب آهن. انهن جي جاءِ تي ٻه الڳ فرمان آهن، جن ۾ اشوڪ جي پشيماني جو ڪو ذڪر ناهي. ممڪن آهي ته اشوڪ ڪلنگا جي ماڻهن آڏو اهڙي اعتراف کي سياسي طور مناسب نه سمجهيو هجي.{{sfn|Thapar|1995|pp=30–31}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ بيان ڪيل جنگ جا انگ اکر ۽ نتيجا ڪنهن حد تائين مبالغو هجن، ته جيئن پري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن تي اثر پوي، جيڪي انهن دعوائن جي تصديق نٿي ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=56}} قديم ذريعا اشوڪ جي ڪنهن ٻي وڏي فوجي مهم جو ذڪر نٿا ڪن، جيتوڻيڪ سورهين صديءَ جي عالم [[تاراناٿ]] دعويٰ ڪري ٿو ته اشوڪ سڄي [[جمبوديپ]] کي فتح ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} === ٻڌ ڌرم سان پهريون رابطو === {{multiple image |perrow=1 |total_width=300 |caption_align=center |align=right |direction=horizontal |image1=Vajrasana, early 20th century.jpg |caption1='''[[وجراسڻ، بودھ گيا|وجراسڻ]]''' يا "ٻڌ جي روشن خياليءَ جو تخت"، [[مهابودھي مندر]]، [[بودھ گيا]]. اشوڪ اهو تخت ٻڌ جي روشن خياليءَ واري هنڌ جي يادگار طور تعمير ڪرايو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=300–302}}<ref>"Ashoka did build the Diamond Throne at Bodh Gaya to stand in for the Buddha and to mark the place of his enlightenment" in {{cite book |last1=Ching |first1=Francis D. K. |last2=Jarzombek |first2=Mark M. |last3=Prakash |first3=Vikramaditya |title=A Global History of Architecture |date=23 March 2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-98160-3 |page=570 |url=https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |language=en |access-date=7 March 2021 |archive-date=23 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523153935/https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |url-status=live }}</ref> |image2=Vajrasana with side panels (3rd century BCE). Bodh Gaya.jpg |caption2=وجراسڻ جا نقش نگاري وارا حصا، ٽين صدي ق.م. }} اشوڪ جي ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيڻ بابت مختلف ذريعا مختلف روايتون پيش ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} سري لنڪائي روايت موجب، اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] [[برهمڻ ڌرم]] جو پوئلڳ هو، جڏهن⁠تہ سندس ماءُ ڌرما [[آجيواڪ]] فرقو اختيار ڪيو هو.{{sfn|Guruge|1995|p=42}} ''[[سمنت پاساديڪا]]'' موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي شروعاتي ٽن سالن دوران غير ٻڌ ڌرمي فرقن جو پيروڪار رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=43}} سري لنڪائي متنن مطابق اشوڪ روزانو دان وٺندڙ برهمڻن جي روش کان مطمئن نه هو. سندس درٻارين آجيواڪ ۽ [[جيني ڌرم|نگنٿ]] استادن کي به پيش ڪيو، پر اهي به کيس متاثر نه ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} ''[[ديپاونس]]'' مطابق اشوڪ ڪيترن غير ٻڌ ڌرمي مذهبي اڳواڻن کي محل ۾ گهرايو ۽ وڏا انعام ڏنا، اميد ڪندي ته اهي سندس هڪ سوال جو جواب ڏيندا. پر ڪو به مطمئن ڪندڙ جواب نه ڏئي سگهيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هڪ ڏينهن اشوڪ [[پاٽلي پتر]] جي رستي تي هڪ نوجوان ٻڌ ڌرمي راهب [[نگروڌ]] (نياگروڌ) کي ڏٺو، جيڪو ڀڪشا لاءِ نڪتل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} نگروڌ دراصل اشوڪ جو ڀائيٽو هو، جيتوڻيڪ اشوڪ پاڻ ان حقيقت کان اڻواقف هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} هو اشوڪ جي وڏي ڀاءُ [[سُمانا]] جو وفات کان پوءِ ڄاول پٽ هو، جنهن کي اشوڪ تخت جي جنگ دوران قتل ڪرائي ڇڏيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=34}} اشوڪ نگروڌ جي پُرسڪون، بيخوف ۽ سنجيده شخصيت کان متاثر ٿيو ۽ کيس پنهنجي ڌرم بابت ٻڌائڻ لاءِ چيو. جواب ۾ نگروڌ کيس ''اپّماد'' (هوشياري، سجاڳي ۽ سنجيدگي) بابت وعظ ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هي وعظ اشوڪ تي ايترو اثرانداز ٿيو جو هن نگروڌ کي 400,000 چاندي جا سڪا ۽ روزانو اٺ حصا چانور ڏيڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ان کان پوءِ اشوڪ هڪ ٻڌ ڌرمي ''[[اُپاسڪ]]'' بڻجي ويو ۽ [[ڪڪُٽارام]] وهار وڃڻ لڳو. اتي هن جي ملاقات مشهور ٻڌ راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] سان ٿي، جنهن کان پوءِ هو ٻڌ ڌرم سان وڌيڪ وابسته ٿي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} هن ڪهاڻي جي تاريخي صداقت يقيني ناهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ممڪن آهي ته اشوڪ جي هڪ قابل استاد جي ڳولا واري هيءَ روايت ان ڳالهه جي وضاحت لاءِ بيان ڪئي وئي هجي ته هن [[جيني ڌرم]] اختيار ڇو نه ڪيو، جيڪو پڻ عدم تشدد ۽ همدردي جو درس ڏيندو هو. اها روايت ظاهر ڪري ٿي ته اشوڪ صرف ڪنهن مخصوص عقيدي جي ڳولا ۾ نه هو، بلڪه هڪ اهڙي روحاني استاد جي تلاش ۾ هو، جيڪو کيس مطمئن ڪري سگهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=108}} سري لنڪائي روايت وڌيڪ ٻڌائي ٿي ته اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ٻڌ راهب بڻيو ۽ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] ٻڌ راهبه بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''[[ديوياوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت اشوڪ جي تبديليءَ کي ٻڌ راهب [[سمُدرا]] سان منسوب ڪري ٿي، جيڪو اڳ ۾ شراوستي جو واپاري هو. هن روايت موجب سمُدرا کي اشوڪ جي مشهور "دوزخ" ۾ قيد ڪيو ويو، پر هن پنهنجي غيرمعمولي روحاني قوتن (''[[اِدّهي]]'') جي مدد سان پاڻ کي بچائي ورتو. جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هو سمُدرا وٽ پهتو ۽ سندس ڪيترن ئي معجزن کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ هن ٻڌ ڌرم قبول ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت آهي، جنهن مطابق سمُدرا واپاري جو پٽ هو ۽ جڏهن اشوڪ سان مليو تڏهن فقط 12 سالن جو هو. اهو بيان غالباً نگروڌ واري ڪهاڻي کان متاثر آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} ''آ-يو-وانگ-چوان'' مطابق هڪ ستن سالن جي ٻڌ ٻار اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ڏانهن آندو. هڪ ٻي ڪهاڻي موجب 500 [[برهمڻ]] اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ۾ دلچسپي وٺڻ سبب تنگ ڪندا هئا. پوءِ اهي معجزاتي طور [[ڀِڪشو]] بڻجي [[ڪڪُٽارام]] وهار ۾ رهڻ لڳا، جتي اشوڪ سندن ملاقات لاءِ ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} اشوڪ جي تخت نشينيءَ وقت هندستان جي مختلف علائقن ۾ ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي مرڪز اڳ ئي موجود هئا. اهو واضح ناهي ته ٻڌ سنگهه جي ڪهڙي شاخ اشوڪ تي سڀ کان وڌيڪ اثرانداز ٿي، پر سندس گاديءَ واري شهر [[پاٽلي پتر]] جي ٻڌ برادري هڪ مضبوط اميدوار سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} هڪ ٻيو اهم مرڪز [[مهابودھي مندر]] هو. وڏي پٿريلي فرمان نمبر 8 مان معلوم ٿئي ٿو ته اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي. ان کان علاوه، حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل ننڍڙي پٿريلي فرمان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ ٻڌ ڌرم جو سرگرم پوئلڳ بڻجي چڪو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}}{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان پوءِ جي حڪومت == === اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير === [[File:Sanchi2.jpg|thumb|[[سانچي]] جو اسٽوپ. مرڪزي اسٽوپ موريا دور ۾ تعمير ٿيو، بعد ۾ [[شونگ خاندان]] جي دور ۾ وڌايو ويو، جڏهن⁠ته سينگاريل دروازا [[ساتواهن خاندان]] جي دور سان تعلق رکن ٿا.]] ''[[مهاونسا]]'' ۽ ''[[اشوڪاوادان]]'' ٻنهي موجب اشوڪ 84,000 اسٽوپا يا وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Strong|1995|pp=154–155}} ''مهاونسا'' مطابق اها تعميري سرگرمي سندس حڪومت جي پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ گوتم ٻڌ جي اٺن مقدس تبرڪن مان ست گڏ ڪيا ۽ انهن کي سون، چاندي، [[ڪرائيسوبيرل|ٻليءَ جي اک]] ۽ بلور جي 84,000 صندوقن ۾ محفوظ ڪرايو. هن حڪم ڏنو ته زمين تي انهن سڀني شهرن ۾، جتي آبادي هڪ لک يا ان کان وڌيڪ هجي، 84,000 اسٽوپا تعمير ڪيا وڃن. [[ڪڪُٽارام]] وهار جي بزرگ راهب يَشس کي هن ٻڌايو ته سندس خواهش آهي ته سڀئي اسٽوپا هڪ ئي ڏينهن ۾ مڪمل ٿين. يَشس چيو ته هو سج کي پنهنجي هٿ سان ڍڪي مڪمل ٿيڻ جو اشارو ڏيندو. جڏهن هن ائين ڪيو ته سڀئي 84,000 اسٽوپا هڪ ئي وقت تي مڪمل ٿي ويا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} ''مهاونسا'' موجب اشوڪ 84,000 ''وهار'' (خانقاهون) تعمير ڪرايون ته جيئن ٻڌ جا تبرڪ انهن ۾ رکيا وڃن.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''اشوڪاوادان'' وانگر ''مهاونسا'' پڻ ٻڌ جي تبرڪن جي گڏ ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿي، پر ان کي تعميراتي سرگرمين سان نٿي جوڙي.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''مهاونسا'' ٻڌائي ٿي ته اشوڪ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ جو فيصلو تڏهن ڪيو جڏهن [[موگگلي پُت تِسّا]] کيس ٻڌايو ته ٻڌ جي ڌرم جا 84,000 حصا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=159}} اشوڪ پاڻ [[اشوڪارام]] وهار جي تعمير شروع ڪرائي ۽ ماتحت بادشاهن کي ٻين وهارن جي تعمير جو حڪم ڏنو. ٿيرا اندگُتّا جي معجزاتي قوتن جي مدد سان اشوڪارام مڪمل ٿيو، ۽ ساڳئي ڏينهن مختلف شهرن مان 84,000 وهارن جي مڪمل ٿيڻ جون خبرون پهتيون.{{sfn|Strong|1995|p=155}} هيٺين اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير روايتي طور اشوڪ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي:{{citation needed|date=November 2019}} * [[سانچي]]، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ڌاميڪ اسٽوپ]]، [[سارناتھ]]، [[اتر پرديش]]، ڀارت * [[مهابودھي مندر]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[بارابار غارون]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[نالندا مهاويهار]] (ڪجهه حصا جهڙوڪ ساريپُتّا اسٽوپ)، [[بيهار]]، ڀارت * [[تڪششيلا]] يونيورسٽي (ڪجهه حصا جهڙوڪ [[ڌرماراجيڪا اسٽوپ]] ۽ ڪنالا اسٽوپ)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀير ٽِلو]] (ٻيهر تعمير ٿيل)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀرهُت]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ديور ڪوٺار]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[بُٽڪارا اسٽوپ]]، [[سوات]]، پاڪستان * [[سناٽي]] اسٽوپ، [[ڪرناٽڪ]]، ڀارت * [[مير رڪن اسٽوپ]]، [[نواب شاهه]]، پاڪستان {| class="wikitable" style="margin:0 auto; text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | سانچي ۾ اشوڪي اسٽوپ |- ! style="background:#EAF4FC;" | ابتدائي شڪل ! style="background:#EAF4FC;" | موجوده آثار |- | [[File:Sanchi Great Stupa Mauryan configuration.jpg|250px]]<br /> موريا سلطنت جي دور (تقريباً 260 ق.م) ۾ عظيم اسٽوپ ۽ [[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪي ٿنڀي]] جي اندازي مطابق بحالي. | <gallery mode="packed" heights="180px"> File:Ashokan Pillar - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4361.JPG|ڏاکڻي دروازي ڀرسان چمڪدار پٿر مان ٺهيل [[اشوڪي ٿنڀو]] جا باقيات. File:Minor Pillar Edict of Ashoka at Sanchi.jpg|سانچي ۾ اشوڪ جو [[ننڍو ٿنڀي وارو فرمان]]. File:Ashoka pillar remains near Southern Gateway Stupa 1 Sanchi.jpg|ڏاکڻي دروازي ڀرسان اشوڪي ٿنڀي جي باقي بچيل ڏنڊي جا آثار. File:Sanchi capital right side view.jpg|ٿنڀي جي چوٽيءَ جو پاسائتو منظر. [[سانچي آثار قديمه ميوزيم]].<ref name="p.25-28 Ashoka pillar">Described in Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 pp. 25-28 Ashoka pillar].</ref> </gallery> |} === اشوڪ جا ٿنڀا === [[اشوڪ جا ٿنڀا]] (''Pillars of Ashoka'') هڪ ئي پٿر مان ٺهيل وڏن ٿنڀن جو سلسلو آهي، جيڪي سڄي [[برصغير]] ۾ پکڙيل آهن. اهي ٿنڀا ٽين صدي ق.م ۾ [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ اعظم]] (تقريباً 268–232 ق.م) تعمير ڪرايا يا انهن تي [[اشوڪ جا فرمان]] نقش ڪرايا ويا.{{refn|name=HR|{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |journal=History of Religions |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256}}}} اشوڪ پنهنجي انهن ٿنڀن لاءِ ''ڌمّ ٿمڀا'' (''Dhaṃma Thaṃbhā'') جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي معنيٰ آهي "ڌرم جا ٿنڀا".<ref name="archive.org">{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |page=132 |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch}}</ref><ref>{{cite book |last=Skilling |first=Peter |title=Mahasutras |date=1998 |publisher=Pali Text Society |isbn=9780860133209 |page=453}}</ref> هي ٿنڀا [[ڀارت جي تعميراتي فن]] جا اهم يادگار آهن، جن مان گهڻن تي موريا دور جي مشهور چمڪدار پالش (''Mauryan Polish'') موجود آهي. اشوڪ جا لڳ ڀڳ ويهه ٿنڀا اڄ تائين باقي آهن، جن مان ڪيترن تي سندس فرمان نقش ٿيل آهن. جانورن واريون چوٽيون (''Capitals'') رکندڙ ٿنڀن مان فقط چند مڪمل نمونا بچيا آهن، جن جو تعداد ست سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="auto">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=l3s9BAAAQBAJ&pg=PA123|title=The Return of the Buddha: Ancient Symbols for a New Nation|page=123|publisher=Routledge|author=Himanshu Prabha Ray|isbn=9781317560067|date=7 August 2014}}</ref> ٻه ٿنڀا [[فيروز شاهه تغلق]] طرفان [[دهلي سلطنت]] جي دور ۾ دهلي منتقل ڪيا ويا.<ref>India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200, Burjor Avari Routledge, 2016, p. 139.</ref> بعد ۾ ڪجهه ٻيا ٿنڀا [[مغل سلطنت]] جي حڪمرانن پڻ منتقل ڪرايا، جڏهن⁠ته انهن مان ڪيترين جانورن واريون چوٽيون الڳ ڪيون ويون.{{sfn|Krishnaswamy|pp=697–698}} هي ٿنڀا عام طور تي 12 کان 15 ميٽر اوچا هوندا هئا ۽ سندن وزن 50 ٽن تائين پهچندو هو. انهن کي ڪڏهن ڪڏهن سوين ميل پري کان ڇڪي انهن هنڌن تائين آندو ويندو هو جتي کين نصب ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html|title=KING ASHOKA: His Edicts and His Times|website=www.cs.colostate.edu|access-date=29 October 2017}}</ref> انهن ٿنڀن جي چوٽيءَ تي نفيس سنگتراشي سان سينگاريل جانورن جون مورتيون لڳل هونديون هيون، جن مان ڪيترائي نمونا اڄ تائين محفوظ آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | اشوڪي ٿنڀن جون مشهور چوٽيون |- | <gallery mode="packed" heights="200"> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India 2007-01-29.jpg|[[ويسالي]] جو شير File:Elephant capital Sankasya.jpg|[[سنڪسا]] جو هاٿي File:Rampurva bull in Presidential Palace high closeup.jpg|[[رامپوروا]] جو ڏاند (اصل نمونو) File:Lauria Nandangarh lion.jpg|[[لوريا نندنگڙهه]] جو شير File:Lion Capital - Chunar Sandstone - Circa 3rd Century BCE - Rampurva - ACCN 6298-6299 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4432.JPG|[[رامپوروا]] جو شير File:Sanchi capital right side view.jpg|[[سانچي]] جون چار شيرن واريون چوٽيون، جن جي مٿان شايد ڌرم چڪر هوندو File:Sarnath capital.jpg|[[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]]، [[سارناتھ]] </gallery> |} اشوڪي ٿنڀن مان سڀ کان مشهور [[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]] آهي، جيڪو [[سارناتھ]] مان مليو. ان ۾ چار شير هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن ۽ هي اڄ [[ڀارت]] جو سرڪاري قومي نشان پڻ آهي. هي ٿنڀا صرف حڪومتي فرمانن جا ذريعو نه هئا، پر اشوڪ جي ''ڌمّ'' واري پاليسي، اخلاقي تعليم، مذهبي رواداري ۽ سلطنت جي وحدت جا علامتي نشان پڻ هئا. === ڌرم جي تبليغ === اشوڪ جي پٿريلي فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنهنجي حڪومت جي اٺين ۽ نائين سال دوران هن [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، ''ڌرم'' جي تبليغ شروع ڪئي ۽ سماجي ڀلائيءَ جا ڪيترائي ڪم سرانجام ڏنا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} انهن فلاحي قدمن ۾ انسانن ۽ جانورن لاءِ علاج جون سهولتون قائم ڪرڻ، دوائن وارا ٻوٽا پوکرائڻ، رستن جي ڪنارن تي کوهه کوٽائڻ ۽ وڻ لڳائڻ شامل هئا. اهي ڪم پاڙيسري رياستن جهڙوڪ [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ستيہ پتر]]، [[تامراپرني]] ۽ يوناني بادشاهه [[انطيوڪس]] جي سلطنت تائين به ڪيا ويا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} فرمانن موجب پنهنجي حڪومت جي ڏهين ۽ يارهين سال دوران اشوڪ [[ٻڌ سنگهه]] جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ سڄي سلطنت جو هڪ ڊگهو دورو ڪيو، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ 256 ڏينهن جاري رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي ٻارهين سال تائين اشوڪ ''ڌرم'' جي تبليغ لاءِ فرمان نقش ڪرائڻ شروع ڪيا. هن پنهنجن عملدارن (''راجوڪ'' ۽ ''پرديشڪ'') کي حڪم ڏنو ته هو هر پنجن سالن بعد پنهنجي علائقن جو دورو ڪري ماڻهن کي ''ڌرم'' بابت تعليم ڏين ۽ انتظامي جاچ به ڪن.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} اڳئين سال هن ''ڌرم مها ماتر'' نالي نئون عهدو قائم ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي چوڏهين سال ۾ اشوڪ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي توسيع جو حڪم ڏنو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} === ٽين ٻڌ ڪائونسل === {{Main|ٻڌن واري ٽين ڪائونسل}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ ٻڌ برادريءَ ۾ تمام اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} هن روايت مطابق اشوڪ وڏي پيماني تي ڀڪشوئن جي سار سنڀال شروع ڪئي. سندس سخاوت سبب ڪيترائي غير حقيقي ۽ بدعقيده ماڻهو به سنگهه ۾ شامل ٿي ويا. نتيجي ۾ حقيقي ٻڌ ڀڪشو انهن سان گڏ مذهبي رسم ''اوپوسٿ'' ادا ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ لڳا، جنهن سبب ستن سالن تائين اها رسم نه ٿي سگهي.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} اشوڪ انهن جعلي ڀڪشوئن کي هٽائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هڪ حد کان وڌيڪ جوشيلن وزيرن ڪجهه حقيقي ڀڪشو به قتل ڪري ڇڏيا. پوءِ اشوڪ بزرگ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]] کي دعوت ڏني ته جيئن هو غير ٻڌ ماڻهن کي [[پاٽلي پتر]] جي خانقاهه مان خارج ڪري.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} انهيءَ عمل دوران 60,000 ڀڪشو بدعقيديءَ جي الزام هيٺ سنگهه مان خارج ڪيا ويا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان کان پوءِ ''اوپوسٿ'' ٻيهر منعقد ٿيو ۽ موگلي پُت تِسّا اشوڪ جي حڪومت جي سترهين سال ۾ [[ٽيون ٻڌ ڪائونسل]] منعقد ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} هن ڪائونسل دوران ''[[ڪٿاوتٿو]]'' نالي ڪتاب مرتب ڪيو ويو، جنهن ۾ ٿيراوادي عقيدي جي ڪيترن نقطن جي وضاحت ۽ توثيق ڪئي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر موجود نه آهي، جنهن سبب ڪيترن مؤرخن ٽئين ٻڌ ڪائونسل جي تاريخي حيثيت تي سوال اٿاريا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} [[File:Nava Jetavana Temple - Shravasti - 014 King Asoka at the Third Council (9241725897).jpg|thumb|اشوڪ ۽ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]]، [[ٽئين ٻڌ ڪائونسل]] دوران. نوا جيتاون، [[شراوستي]].]] مؤرخ [[رچرڊ گومبرچ]] جو خيال آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ هن واقعي جو ذڪر نه هئڻ ان کي مڪمل طور غير تاريخي ثابت نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جا ڪيترائي فرمان وقت سان گڏ گم ٿي چڪا آهن.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} گومبرچ وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته اشوڪ جا فرمان واضح ڪن ٿا ته هو سنگهه جي "اتحاد ۽ پاڪيزگي" برقرار رکڻ ۾ گهري دلچسپي رکندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|pp=8–9}} مثال طور، سندس ''ننڍي پٿريلي فرمان نمبر 3'' ۾ سنگهه جي ميمبرن کي ڪجهه مخصوص مذهبي متن پڙهڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي. ساڳئي طرح [[سانچي]]، [[سارناتھ]] ۽ [[ڪوسامبي]] مان مليل فرمانن ۾ اشوڪ اختلاف پيدا ڪندڙ ڀڪشوئن کي سنگهه مان خارج ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو ۽ سنگهه جي اتحاد ۽ ترقي جي خواهش ظاهر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}}{{sfn|Guruge|1995|p=45}} اٺين صديءَ جي ٻڌ ياتري [[ئي جِنگ]] به اشوڪ بابت هڪ ٻي روايت بيان ڪري ٿو. هن مطابق [[بمبسار]] بادشاهه، جيڪو گوتم ٻڌ جو همعصر هو، خواب ۾ ڪپڙي جا 18 ٽڪرا ۽ هڪ لٺ ڏٺا. ٻڌ ان خواب جي تشريح ڪندي ٻڌايو ته سندس وفات کان پوءِ سندس تعليم 18 مختلف مڪتبن ۾ ورهائجي ويندي ۽ هڪ بادشاهه اشوڪ انهن کي ٻيهر متحد ڪندو.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} === ٻڌ مذهب جي تبليغ === سري لنڪا جي روايت مطابق [[موگلي پُت تِسّا]] تقريباً 250 ق.م ۾ ٻڌ ڌرم جي تبليغ لاءِ نَوَ مشنون سرحدي علائقن ڏانهن موڪليون.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} هن روايت موجب اهي مشنون سڌو سنئون اشوڪ نه پر موگلي پُت تِسّا موڪليون، جيتوڻيڪ اشوڪ انهن جو سرپرست هو. هر مشن ۾ پنج ڀڪشو شامل هئا ۽ انهن جي اڳواڻي هڪ بزرگ ڀڪشو ڪندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} سري لنڪا ڏانهن اشوڪ پنهنجو پٽ [[مهندا]] موڪليو، جنهن سان گڏ اٿّيا، اُتّيا، سمبلا ۽ ڀدراسالا پڻ شامل هئا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} موگلي پُت تِسّا جي مدد سان اشوڪ ٻڌ مبلغن کي [[ڪشمير]]، [[گنڌارا]]، [[هماليه]]، يوناني علائقن، [[مهاراشٽر]]، [[سُوورن ڀومي]] ۽ [[سري لنڪا]] ڏانهن موڪليو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7;" | اشوڪ جي دور جون مشهور ٻڌ مذھب واريون تبليغي سرگرميون ! مبلغ ! منزل |- | [[مهندا]] | [[سري لنڪا]] |- | مجهنتيڪ | [[ڪشمير]] ۽ [[گنڌارا]] |- | مهاديو | مهيسا منڊل (شايد موجوده [[ميسور]]) |- | رڪّھتا | وناواسا |- | ڌمّ رڪّھتا (يوناني) | اپرانتڪ (اولهه هندستان) |- | مها ڌمّ رڪّھتا | [[مهاراشٽر]] |- | مها رڪّھتا | يوناني ملڪ |- | مجهم | [[هماليه]] |- | سونا ۽ اُتّرا | [[سُوورن ڀومي]] |} روايت موجب اشوڪ جي حڪومت جي اوڻيهين سال ۾ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] سري لنڪا وئي، جتي هن ٻڌ راهبن جي عورتن واري جماعت قائم ڪئي ۽ ساڻس گڏ مقدس [[بودهي وڻ]] جي هڪ شاخ پڻ کڻي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Strong|1995|p=144}} اشوڪ جي پنهنجن فرمانن ۾ به انهن مشنن جو سڌو سنئون بيان موجود ناهي. البت سندس حڪومت جي اوڻيهين سال بابت فقط ايترو ذڪر ملي ٿو ته هن [[خالاتيڪا غار]] تپسوين کي برساتي موسم ۾ رهائش لاءِ عطا ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} سندس ٿنڀن وارن فرمانن مان معلوم ٿئي ٿو ته ايندڙ سال هن [[لمبني]] (گوتم ٻڌ جي جنم ڀومي) ۽ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي زيارت ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''پٿريلي فرمان نمبر 13'' ۾ اشوڪ دعويٰ ڪري ٿو ته هن پنج بادشاهن ۽ ٻين ڪيترن ملڪن ڏانهن پيغام موڪلي ''ڌرم جي فتح'' حاصل ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته ڇا اهي سفارتون ئي اهي ٻڌ مشنون هيون جن جو ذڪر ٻڌ تاريخن ۾ ملي ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} ڪجهه ماهر، جهڙوڪ [[ايتين لاموٽ]]، سمجهن ٿا ته فرمانن ۾ ذڪر ٿيل ''ڌرم'' جا مبلغ لازمي طور ٻڌ ڀڪشو نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جو ''ڌرم'' ۽ ''ٻڌ مت'' مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا.{{sfn|Gombrich|1995|pp=10–11}} ٻيا ماهر، جهڙوڪ [[ايرخ فرائووالنر]] ۽ [[رچرڊ گومبرچ]]، انهن مشنن کي تاريخي حقيقت سمجهن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=11}} آثار قديمه مان به ڪجهه ثبوت ملن ٿا. ''وِنَي نِدان'' ۾ ذڪر ٿيل پنجن ڀڪشوئن مان ٽن جا نالا [[ڀلسا]] (ويجهو [[وديشا]]) مان مليل تبرڪن جي صندوقن تي لکيل مليا آهن، جيڪي ٻي صدي ق.م جي شروعاتي دور سان تعلق رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} ڪيترن مؤرخن جو خيال آهي ته ٻڌ مت جي وڏي مذهب طور اڀرڻ ۾ اشوڪ جي سرپرستي اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Thapar|1995|p=32}} بهرحال، آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اتر اولهه هندستان ۽ ڏکڻ هندستان ۾ ٻڌ مت جي واڌ ويجهه جو وڏو سبب واپاري، زميندار، ڪاريگر ۽ واپاري جماعتون هيون، جن ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي ادارن جي مالي مدد ڪئي.{{sfn|Thapar|1995|p=36}} === ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ تشدد === پنجين صدي عيسويءَ جي ٻڌ روايت ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، اشوڪ ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ به ڪجهه موقعن تي تشدد جو سهارو ورتو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن "دوزخ واري قيدخاني" ۾ [[چنداگيريڪا]] کي آهستي آهستي اذيتون ڏئي مارائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هڪ شخص جي ڏوهه جي بدلي ۾ هن 18,000 "بدعقيدن" جي قتل جو حڪم ڏنو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن جين ڌرم وارن خلاف مهم هلائي ۽ هر "بدعقيد" جو سر آڻڻ تي انعام مقرر ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سندس پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] جو به سر قلم ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[پنڊروردهن]] ۾ هڪ غير ٻڌ شخص اهڙي تصوير ٺاهي جنهن ۾ [[گوتم ٻڌ]] کي [[جناتپتر]] (يعني [[مهاوير]]) جي پيرن تي جهڪيل ڏيکاريو ويو هو. اصطلاح ''نرگرنٿ'' ("بندشن کان آزاد") اصل ۾ جين ڌرم کان اڳ جي هڪ تپسوي جماعت لاءِ استعمال ٿيندو هو، پر بعد ۾ جين راهبن لاءِ رائج ٿي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} روايت موجب هڪ ٻڌ عقيدتمند جي شڪايت تي اشوڪ پهرين انهيءَ مصور کي گرفتار ڪرڻ جو حڪم ڏنو، پوءِ [[پنڊروردهن]] ۾ موجود سڀني [[آجيڪ]] (Ajivika) پوئلڳن کي قتل ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010">{{cite book | author=Beni Madhab Barua | title=The Ajivikas | url=https://archive.org/details/ajivikas00barurich | access-date=30 October 2012 | date=5 May 2010 | publisher=General Books | isbn=978-1-152-74433-2 | pages=[https://archive.org/details/ajivikas00barurich/page/68 68]–69}}</ref> چيو وڃي ٿو ته ان حڪم جي نتيجي ۾ لڳ ڀڳ 18,000 آجيڪ ماريا ويا.{{sfn|Strong|1989|p=232}} ڪجهه وقت پوءِ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ ٻئي نرگرنٿ پوئلڳ اهڙي ئي تصوير ٺاهي. اشوڪ کيس ۽ سندس سموري خاندان کي سندن گهر ۾ زندهه ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010"/> هن وڌيڪ اعلان ڪيو ته جيڪو به ڪنهن نرگرنٿ بدعقيد جو سر کڻي ايندو، تنهن کي هڪ ''دينار'' انعام طور ڏنو ويندو. روايت موجب هڪ ڳوٺاڻي ڌنار اشوڪ جي پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] کي بدعقيد سمجهي قتل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}} جڏهن اشوڪ کي پنهنجي غلطيءَ جو احساس ٿيو ته هن اهو حڪم واپس وٺي ڇڏيو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} === تاريخي جائزو === اشوڪ طرفان مخالف مذهبي فرقن تي اهڙن ظلمن جون روايتون گهڻن مؤرخن جي نظر ۾ فرقيواراڻي تبليغ جو نتيجو آهن ۽ انهن کي تاريخي حقيقت طور قبول نٿو ڪيو وڃي.{{sfn|Strong|1995|p=149}}<ref name="Beni2010" /><ref name="Steven2010">{{cite book | author=Steven L. Danver | author-link=Steven L. Danver | title=Popular Controversies in World History: Investigating History's Intriguing Questions: Investigating History's Intriguing Questions | url=https://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | access-date=23 May 2013 | date=22 December 2010 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-59884-078-0 | page=99 | archive-date=3 January 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140103043618/http://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | url-status=live }}</ref><ref name="LePhuoc2010">{{cite book | author=Le Phuoc | title=Buddhist Architecture | url=https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | access-date=23 May 2013 | date=March 2010 | publisher=Grafikol | isbn=978-0-9844043-0-8 | page=32 | archive-date=31 December 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131231233840/http://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | url-status=live }}</ref> ان کان علاوه، اهڙيون ڪهاڻيون جين متنن جهڙوڪ ''[[پريشِشٽ پروان]]'' ۽ ''[[ٿيراولي]]'' ۾ موجود ناهن، جيتوڻيڪ اهي اشوڪ جو ذڪر ڪن ٿا.{{cite book | title=Parishtaparvan | url=https://archive.org/details/jtfs_sthaviravalicaritaorparisishtaparva-of-hemchandra-hermanjacobi-1932-bibliotheca-/page/LXXXI/mode/2up}}</ref><ref>{{cite book | title=Journal Of Indian Asiatic Society | date=1872 | url=https://books.google.com/books?id=yajAG0tbZ9cC&q=As%E2%80%99oka | page=154 }}</ref> انهيءَ ڪري جديد محققن جو وڏو حصو انهن واقعن کي مذهبي مقابلي جي نتيجي ۾ بعد ۾ شامل ڪيل افسانوي روايتون سمجهي ٿو، نه ڪي اشوڪ جي دور جا تصديق ٿيل تاريخي واقعا. == خاندان == [[File:Sanchi King Ashoka with his Queens, South Gate, Stupa no. 1.jpg|thumb|هڪ شهنشاهه ــ گهڻو امڪان آهي ته اشوڪ ــ پنهنجي ٻن راڻين [[اسندهيمترا]] ۽ [[ڪاروواڪي]] سان گڏ، ۽ ٽن خادمن سميت، [[سانچي]] جي هڪ اُڀريل نقش ۾ ڏيکاريل آهي.{{sfn|Singh|2017|p=162}} هن شخصيت جي اشوڪ طور سڃاڻپ [[ڪناگنهلي]] جي هڪ ساڳئي نقش مان ٿئي ٿي، جنهن تي سندس نالو پڻ لکيل آهي.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Kanaganahalli Asoka with inscription.jpg|thumb|upright|اشوڪ پنهنجي راڻي [[تشيارڪشيتا]] سان گڏ، [[ڪناگنهلي]] ويجهو [[سنّتي]] ۾، 1هين–3هين صدي عيسوي. هن اُڀريل نقش تي [[برهمي لپي]] ۾ "𑀭𑀸𑀬 𑀅𑀲𑁄𑀓𑁄" (''رايا اشوڪو''، "بادشاهه اشوڪ") لکيل آهي. تصوير ۾ اشوڪ، سندس راڻي، ٻه چمرا جهُلڻ وارا خادم ۽ هڪ ڇانوَ کڻندڙ خادم ڏيکاريل آهن.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Emperor Ashoka and his Queen at the Deer Park.jpg|upright|thumb|شهنشاهه اشوڪ ۽ سندس راڻي [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (شاکيه ڪُماري)، [[سارناتھ]] جي هرڻن واري باغ ۾. [[سانچي]] جو اُڀريل نقش.{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === زالون === مختلف ذريعن موجب اشوڪ جون پنج مشهور زالون هيون: [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (يا ويديسا مهاديوي شاکيه ڪُماري)، [[اسندهيمترا]]، [[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]]، [[ڪاروواڪي]] ۽ [[تشيارڪشيتا]].{{sfn|Mookerji|1995|p=9}} ڪاروواڪي اشوڪ جي واحد راڻي آهي جنهن جو ذڪر اشوڪ جي پنهنجي فرمانن ۾ ملي ٿو. سندس نالو [[الله آباد]] جي هڪ ٿنڀي تي لکيل فرمان ۾ اچي ٿو. ان فرمان ۾ کيس شهزادي [[تيورا]] جي ماءُ قرار ڏنو ويو آهي، ۽ شاهي عملدارن (''مها ماترن'') کي حڪم ڏنو ويو آهي ته سندس مذهبي ۽ خيراتي عطين جو رڪارڊ رکيو وڃي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} هڪ نظريي مطابق [[تشيارڪشيتا]] دراصل ڪاروواڪي جو ئي شاهي لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[مهاونسا]]'' مطابق اشوڪ جي وڏي راڻي [[اسندهيمترا]] هئي، جيڪا اشوڪ جي وفات کان چار سال اڳ فوت ٿي وئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} روايت موجب پنهنجي پوئين جنم ۾ هن هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] کي ماکي وڪڻندڙ واپاري ڏانهن رستو ڏيکاريو هو، ۽ اهو واپاري بعد ۾ اشوڪ جي روپ ۾ پيدا ٿيو، تنهنڪري هوءَ اشوڪ جي راڻي بڻجي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد جي ڪجهه متنن ۾ اچي ٿو ته اسندهيمترا ان پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجو تيار ڪيل ڪپڙو پڻ ڏنو هو.{{sfn|Strong|1995|p=166}} انهن متنن ۾ ''دساوتٿوپڪرن''، ڪمبوڊيا وارو وڌايل ''مهاونسا'' ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} هڪ ٻي ڪهاڻي موجب اشوڪ هڪ ڏينهن اسندهيمترا تي طنز ڪندي چيو ته هوءَ مٺو ڪمند کائي رهي آهي، حالانڪه هن اهو پنهنجي ''ڪرما'' سان حاصل نه ڪيو آهي. اسندهيمترا جواب ڏنو ته سندس سڀ نعمتون سندس نيڪ عملن جو نتيجو آهن. اشوڪ کيس اهو ثابت ڪرڻ لاءِ چيو ته هوءَ 60,000 راهبن لاءِ پوشاڪون فراهم ڪري.{{sfn|Strong|1995|p=166}} رات جو محافظ ديوتائن کيس سندس پراڻي نيڪ عمل جي ياد ڏياريو، ۽ ٻئي ڏينهن هوءَ معجزاتي طور 60,000 پوشاڪون مهيا ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.{{sfn|Strong|1995|p=166}} اشوڪ ايترو متاثر ٿيو جو هن کيس پنهنجي پسنديده راڻي بڻايو ۽ کيس سلطنت جي حڪمراني به آڇي، پر هن انڪار ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=167}} ''ترائي ڀومي ڪٿا'' موجب اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ ۽ 84,000 اسٽوپا ۽ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ لاءِ به اسندهيمترا ئي همٿايو هو.{{sfn|Strong|1995|pp=167–168}} ''مهاونسا'' مطابق اسندهيمترا جي وفات کان پوءِ [[تسّراڪها]] (تشيارڪشيتا) وڏي راڻي بڻجي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ اسندهيمترا جو ذڪر ڪونهي، پر تشيارڪشيتا جو ذڪر ملي ٿو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} ''ديوياوادان'' ۾ [[پدماوتي]] نالي هڪ ٻي راڻي جو ذڪر آهي، جيڪا ولي عهد [[ڪُڻال]] جي ماءُ هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جڏهن شهزادو هو ته [[وديشا]] ۾ [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] سان محبت ۾ گرفتار ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} سلطنت سنڀالڻ کان پوءِ ديوي [[پاٽلي پتر]] وڃڻ بدران [[وديشا]] ۾ ئي رهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''مهاونسا'' واضح ڪري ٿو ته اشوڪ جي وڏي راڻي اسندهيمترا هئي، ديوي نه؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي شخصيت سمجهڻ مشڪل آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''ديپاونسا'' مطابق اشوڪ ۽ ديوي جا ٻه ٻار هئا: [[مهندا]] ۽ [[سنگهمتّا]].{{sfn|Thapar|1961|p=22}} === پٽ === [[تيورا]]، جيڪو اشوڪ ۽ ڪاروواڪي جو چوٿون پٽ هو، اشوڪ جي فرمانن ۾ نالي سان ذڪر ٿيل واحد پٽ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ جو هڪ ٻيو پٽ [[ڪُڻال]] هو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ڪُڻال جو هڪ پٽ [[سمپراتي]] هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت [[مهندا]] جو ذڪر ڪري ٿي، جنهن کي ٻڌ مبلغ طور سري لنڪا موڪليو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} چيني سياح [[شُوان زانگ]] جو چوڻ آهي ته مهندا اشوڪ جو پٽ نه، پر سندس ننڍو ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] (يا وگتاشوڪ) هو.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} ''ديوياوادان'' ۾ ولي عهد [[ڪُڻال]] (ڌرموِوَردهن) جو ذڪر آهي، جيڪو اشوڪ ۽ پدماوتي جو پٽ هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} [[فا شيان]] موجب ڌرموِوَردهن کي [[گنڌارا]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ [[جالوڪ]] کي اشوڪ جو ٽيون پٽ ڄاڻايو ويو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڌيئر === سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جي هڪ ڌيءَ [[سنگهمتّا]] هئي، جيڪا بعد ۾ [[ڀڪشُڻي]] بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ڪجهه مؤرخ، جهڙوڪ [[روميلا ٿاپر]]، سنگهمتّا جي تاريخي حيثيت بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} انهن جي دليلن مان ڪجهه هي آهن: * "سنگهمتّا" نالو، جنهن جي معنيٰ "سنگهه جي دوست" آهي، غيرمعمولي لڳي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} * ''مهاونسا'' موجب هن اشوڪ جي ڀائيٽي [[اگني برهما]] سان شادي ڪئي، جيڪا ان دور جي سماجي قانونن سان ٺهڪندڙ نه هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} * هوءَ 18 ورهين جي عمر ۾ ڀڪشُڻي بڻجي وئي، جڏهن ته روايت موجب ان وقت سندس ننڍڙو ٻار به هو.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} هڪ ٻي روايت ۾ اشوڪ جي ڌيءَ [[چارومتي]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن [[ديوپال]] نالي هڪ [[ڪشتري]] سان شادي ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڀائر === ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جو هڪ وڏو سڳو نه پر اڌ ڀاءُ [[سوسيما]] هو.{{sfn|Strong|1989|p=204}} * سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جو هڪ ڀاءُ [[تِسّا]] هو، جيڪو شروع ۾ عيش عشرت واري زندگي گذاريندو هو. اشوڪ کيس سبق سيکارڻ لاءِ ڪجهه ڏينهن لاءِ تخت تي ويهاريو، پوءِ کيس غاصب قرار ڏئي ستن ڏينهن کان پوءِ قتل جو حڪم ڏنو. انهن ستن ڏينهن ۾ تِسّا زندگي جي ناپائيداري سمجهي ورتي ۽ پوءِ راهب بڻجي ''ارهت'' جو درجو حاصل ڪيائين.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} * ''ٿيراگاتا'' جي شرح موجب هن ڀاءُ جو نالو [[ويتاشوڪ]] هو. هڪ ڏينهن هن پنهنجي مٿي ۾ اڇو وار ڏٺو ۽ دنياوي زندگي ڇڏي خانقاهه ۾ داخل ٿي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * [[فا شيان]] هن ڀاءُ کي [[مهيندر]] سڏي ٿو. سندس بيان موجب اشوڪ هن کي سندس غير اخلاقي روين سبب شرمسار ڪيو، جنهن کان پوءِ هو هڪ غار ۾ وڃي رهيو ۽ عبادت ڪندي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جي هڪ ڀاءُ کي جين سمجهي قتل ڪيو ويو، جڏهن اشوڪ جينن خلاف مهم هلائي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} == سلطنت جي حد == اشوڪ جي اڳوڻن حڪمرانن جي قبضي هيٺ آيل علائقن جي صحيح حدن بابت پڪ سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي، پر امڪان آهي ته سندس ڏاڏي [[چندر گپت موريا]] جي سلطنت اتر هندستان جي اولهه واري سامونڊي ڪناري ([[عرب سمنڊ]]) کان اوڀر واري ڪناري ([[بنگال جي نار]]) تائين پکڙيل هئي، ۽ ڀارتي برصغير جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين حصن تي مشتمل هئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} [[بندوسار]] ۽ اشوڪ غالباً سلطنت کي ڏکڻ طرف وڌيڪ وڌايو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس سلطنت تقريباً سڄي ڀارتي برصغير تي پکڙيل هئي، سواءِ انتهائي ڏاکڻن علائقن جي. [[اشوڪ جا فرمان|پٿريلا فرمان]] نمبر 2 ۽ 13 مان معلوم ٿئي ٿو ته اهي ڏاکڻا علائقا [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ڪيرلپتر]] ۽ [[ساتياپتر]] حڪمرانن جي قبضي ۾ هئا. اتر اولهه ۾ اشوڪ جي سلطنت [[افغانستان]] تائين پکڙيل هئي، جتي ان جون سرحدون [[سيلوڪي سلطنت]] سان لڳنديون هيون، جنهن تي [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيوس]] حڪومت ڪندو هو.{{sfn|Singh|2017|p=162}} اشوڪ جي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ [[پاٽلي پتر]] هو، جيڪو [[مگڌ]] واري علائقي ۾ واقع هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == مذهب ۽ فلسفو == === ٻڌ ڌرم سان تعلق === [[File:Upasaka.jpg|thumb|لفظ ''[[اپاسڪ]]'' (𑀉𑀧𑀸𑀲𑀓، "ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ")، جيڪو اشوڪ پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ ٻڌ ڌرم سان پنهنجي وابستگي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو (تقريباً 258 ق.م.)]] ٻڌ روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو هو،{{sfn|Strong|1989|p=15}} جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن هن معاملي تي اختلاف ظاهر ڪيو آهي.{{sfn|Strong|1995|p=142}} بهرحال [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان]] نمبر 1 واضح ثبوت فراهم ڪري ٿو ته اشوڪ ٻڌ ڌرم جو پوئلڳ هو. هن فرمان ۾ هو پاڻ کي ''[[اپاسڪ]]'' (يعني ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ) ۽ ''ساکيه'' (يعني گوتم ٻڌ جي لقب ''شاکيه مُني'' جي نسبت سان ٻڌ ڌرمي) سڏي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=134}} هي فرمان ۽ ٻيا ڪيترائي فرمان سندس ٻڌ ڌرم سان وابستگي جا ثبوت پيش ڪن ٿا:{{sfn|Guruge|1995|pp=43–44}} * پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ اشوڪ لکي ٿو ته ''اپاسڪ'' ٿيڻ کان پوءِ هڪ سال تائين هن گهڻي ترقي نه ڪئي، پر پوءِ هو ''سنگهه'' جي ويجهو ويو ۽ وڌيڪ اڳتي وڌيو. ''سنگهه ڏانهن وڃڻ'' جي صحيح معنيٰ واضح نه آهي. ٻڌ روايت موجب هو ڪجهه وقت راهبن سان گڏ رهيو، پر اهو شايد وڌاءُ هجي. البت اها ڳالهه يقيني آهي ته اشوڪ ٻڌ ڌرم ڏانهن وڌيڪ مائل ٿيو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 3 ۾ هو پاڻ کي ''اپاسڪ'' سڏي ٿو ۽ [[ٻڌ]] ۽ [[سنگهه]] تي پنهنجي ايمان جو اظهار ڪري ٿو.{{sfn|Thapar|1995|pp=19–20}}{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[وڏا پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان]] نمبر 8 ۾ هو پنهنجي تاجپوشي کان ڏهه سال پوءِ [[سمبودهي]] (يعني [[بودھ گيا]] ۾ مقدس [[بودهي وڻ]]) جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[لمبني]] واري ٿنڀي جي لکت ۾ هو [[گوتم ٻڌ]] جي جنم ڀومي جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ ٻڌ ۽ سنگهه لاءِ پنهنجي عقيدت جو اعلان ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1989|p=13}} * [[نگالي ساگر]] واري لکت ۾ هو اڳوڻي هڪ ٻڌ جي نالي سان منسوب اسٽوپا کي ٻيڻو وڏو ڪرڻ ۽ ان جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * سندس ڪجهه لکتون ٻڌ سنگهه جي اتحاد ۽ نظم برقرار رکڻ ۾ سندس دلچسپي ظاهر ڪن ٿيون.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * [[سارو مارو]] واري لکت موجب اشوڪ ''منيما ديش'' ۾ واقع ''اپونيت وهار'' ڏانهن سفر دوران پنهنجو پيغام موڪليو. جيتوڻيڪ هن هنڌ جي صحيح سڃاڻپ يقيني نه آهي، پر واضح آهي ته اهو هڪ ٻڌ وهار (''وهار'') هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=157}} === ڌرم === {{مکيه|اشوڪ جي ڌرم واري پاليسي}} [[File:Lomas Rishi relief.jpg|thumb|اشوڪ کي [[لوماس رشي غار]] جي سجايل دروازي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو ''[[چيتيه]] محراب'' جو "سڀ کان پراڻو معلوم مثال" سمجھيو وڃي ٿو.<ref name="Harle1994p24">{{cite book|author=James C. Harle|title=The Art and Architecture of the Indian Subcontinent|url=https://archive.org/details/artarchitectureo00harl|url-access=registration|year=1994|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-06217-5|pages=[https://archive.org/details/artarchitectureo00harl/page/24 24]–25}}</ref>]] اشوڪ جي مختلف لکتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن پاڻ کي "ڌرم" (پالي: ''ڌمّ'') جي واڌاري لاءِ وقف ڪري ڇڏيو هو. ٻڌ حلقن ۾ هي اصطلاح [[گوتم ٻڌ]] جي تعليمات لاءِ استعمال ٿيندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} بهرحال، اشوڪ جي پنهنجي لکتن ۾ ٻڌ ڌرم جي بنيادي عقيدن، جهڙوڪ [[چار اَريا سچ]] يا [[نروان]] جو ڪو ذڪر موجود ناهي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} لفظ "ڌرم" ڀارتي مذهبن ۾ مختلف معنائن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ عام طور تي ان جو مطلب "قانون"، "فرض"، "نيڪي" يا "راستي تي هلڻ" ورتو ويندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي [[قنڌار]] وارين لکتن ۾ "ڌرم" جو ترجمو يوناني ٻوليءَ ۾ ''eusebeia'' ۽ آرامي ٻوليءَ ۾ ''qsyt'' ڪيو ويو آهي، جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته اشوڪ جو "ڌرم" فقط ٻڌ ڌرم تائين محدود نه هو، پر هڪ وڌيڪ وسيع اخلاقي تصور هو.{{sfn|Strong|1995|p=142}} اشوڪ جي لکتن موجب، ڌرم جو مطلب هو: * سماجي ڀلائيءَ لاءِ سرگرم اخلاقي حڪمراني * مذهبي رواداري * ماحولياتي شعور * عام اخلاقي اصولن جي پيروي * جنگ کان پاسو {{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي فرمانن ۾ ڌرم جي عملي صورتن جا مثال هي آهن: * موت جي سزا ختم ڪرڻ ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 4){{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * رستن جي ڪنارن تي وڻن جي پوک، خاص طور تي [[برگد]] ۽ آم جا باغ، گڏوگڏ مسافرن لاءِ آرامگاهون ۽ کوهه تعمير ڪرائڻ. هر اڌ ميل جي فاصلي تي اهڙيون سهولتون قائم ڪيون ويون. ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 7){{sfn|Strong|1989|p=4}} * شاهي باورچي خاني ۾ جانورن جي قتل تي پابنديون لڳائڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 1).{{sfn|Strong|1989|p=4}} روزانو فقط ٻه مور ۽ هڪ هرڻ ذبح ڪرڻ جي اجازت هئي، ۽ پوءِ اهو به بند ڪيو ويو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * انسانن ۽ جانورن ٻنهي لاءِ طبي سهولتون قائم ڪرڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 2).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * والدين جي فرمانبرداري، پجاريَن ۽ تپسوين سان سخاوت، ۽ خرچن ۾ سادگي جي ترغيب ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 3).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * عملدارن کي غريبن ۽ پوڙهن ماڻهن جي ڀلائي ۽ خوشحالي لاءِ ڪم ڪرڻ جو حڪم ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 5).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * سڀني جاندارن جي ڀلائيءَ کي فروغ ڏيڻ ته جيئن هو زنده مخلوق تي پنهنجو قرض ادا ڪري سگهي ۽ هن دنيا ۽ ايندڙ دنيا ۾ انهن جي خوشيءَ جو سبب بڻجي سگهي ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 6).{{sfn|Strong|1989|p=4}} جديد عالمن اشوڪ جي ''ڌرم'' بابت مختلف رايا پيش ڪيا آهن. ڪن ان کي ٻڌ ڌرم جي عام گهرو پوئلڳن جي اخلاقي ضابطن سان تشبيهه ڏني آهي، ڪن ان کي سياسي ۽ اخلاقي اصولن جو مجموعو قرار ڏنو آهي، ڪن ان کي هڪ قسم جو "عالمي مذهب" سمجهيو آهي، جڏهن ته ڪجهه ان کي اشوڪ جي پنهنجي فڪري ايجاد قرار ڏين ٿا. ٻئي طرف، ڪجهه محققن جو خيال آهي ته اهو بنيادي طور هڪ سياسي نظريو هو، جنهن جو مقصد هڪ وڏي ۽ گهڻ قومي سلطنت کي اخلاقي بنيادن تي متحد رکڻ هو.{{sfn|Singh|2012|p=131}} اشوڪ ''ڌرم-مها ماتر'' نالي نئين درجي جا عملدار مقرر ڪيا. انهن جي ذميواري پوڙهن، بيمارن، عورتن، ٻارن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي ڀلائي هئي. اهي عملدار اولهه ايشيا جي يوناني-هلينستي سلطنتن ڏانهن سفارتي مهمن تي به موڪليا ويندا هئا ته جيئن ڌرم جو پيغام پهچائي سگهجي.{{sfn|Thapar|1995|p=31}} تاريخي طور تي، عالمي ٻڌ ڌرمي حلقن ۾ اشوڪ جي جيڪا تصوير مشهور ٿي، اها سندس فرمانن بدران ٻڌ روايتن ۽ ڏند ڪٿائن (جهڙوڪ ''[[اشوڪاوادان]]'') تي ٻڌل هئي. ان جو هڪ وڏو سبب اهو هو ته اشوڪ جا فرمان [[برهمي لپي]] ۾ لکيل هئا، جيڪا وقت سان وسري وئي ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ [[جيمس پرنسپ]] جي تحقيق کان پوءِ ئي ٻيهر پڙهي ويئي.{{sfn|Strong|1989|p=5}} چيني ٻڌ ياترين [[فاشيان]] ۽ [[شوان زانگ]] جي سفرنامن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو اشوڪ جي لکتن کي ٻڌ سان لاڳاپيل مقدس هنڌن جي نشانين طور ڏسندا هئا. انهن فرمانن کي ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل مواد سان منسوب ڪيو، پر جديد عالمن جڏهن برهمي لپي پڙهي، ته معلوم ٿيو ته انهن جي تشريح اصل متن سان مطابقت نٿي رکي. غالب امڪان اهو آهي ته فاشيان مقامي رهنمائن تي ڀاڙيو، جن يا ته پنهنجي طرفان ٻڌ ڌرمي تشريحون ٺاهيون يا زباني روايتن جي بنياد تي غلط ترجما پيش ڪيا. شوان زانگ به اهڙي صورتحال کي منهن ڏنو هوندو، يا شايد هن فاشيان جي لکڻين تي ڀروسو ڪيو هجي.{{sfn|Strong|1989|pp=6–9}} هن راءِ جي تائيد ان ڳالهه مان به ٿئي ٿي ته چوڏهين صديءَ ۾ [[فيروز شاهه تغلق]] جڏهن اشوڪ جي ٿنڀن تي لکيل تحريرن جي معنيٰ پڇي، ته ڪجهه برهمڻ عالمن انهن جون خيالي تشريحون پيش ڪيون. [[شمس سراج عفيف]] جي ''تاريخ فيروز شاهي'' موجب، جڏهن فيروز شاهه [[ٽوپرا]] ۽ [[ميرٺ]] مان اهي ٿنڀ دهلي آندا، ته برهمڻن کيس ٻڌايو ته انهن تي اڳڪٿي لکيل آهي ته فيروز نالي بادشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به انهن ٿنڀن کي نه هٽائي سگهندو. ان وقت مقامي روايتن ۾ انهن ٿنڀن کي افسانوي سورمي [[ڀيم]] سان پڻ منسوب ڪيو ويندو هو.{{sfn|Strong|1989|pp=9–10}} [[رچرڊ گومبرچ]] جهڙن عالمن جو خيال آهي ته اشوڪ جي ڌرم تي ٻڌ ڌرم جو واضح اثر موجود هو. مثال طور، [[ڪالنگا]] بابت جدا فرمان نمبر 1 ۾ موجود خيال، ٻڌ جي ''سگال کي نصيحت'' ۽ ٻين وعظن سان گهڻي مشابهت رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} ==== جانورن جي ڀلائي ==== اشوڪ جي پٿريلي فرمانن ۾ واضح طور چيو ويو آهي ته جاندارن کي تڪليف پهچائڻ مناسب ناهي، ۽ ڪنهن به جانور کي [[يجنا]] يا قرباني لاءِ قتل نه ڪيو وڃي.{{sfn|Fitzgerald|2004|p=120}} بهرحال، اشوڪ عام ڍورن جي ذبح يا گوشت کائڻ تي مڪمل پابندي نه لڳائي.{{sfn|Simoons|1994|p=108}} هن اهڙن سڀني چؤپائن جي قتل تي پابندي وڌي جيڪي نه خوراڪ لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ نه ئي ڪنهن عملي فائدي جا هئا. ان کان علاوه ڪيترن پکين، مڇين ۽ ٻين جانورن جي مخصوص نسلن جي قتل تي به پابندي لڳائي وئي.{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ کير پياريندڙ ٻڪريُن، رڍن ۽ سوئرن جي قتل کي به منع ڪيو، ۽ سندن ڇهن مهينن کان گهٽ عمر وارن ٻچن جي قتل تي پڻ پابندي وڌي. هن ڪجهه خاص مذهبي دورن، جهڙوڪ [[چاتُرماس]] ۽ [[اوپوسٿ]] جي ڏينهن ۾: * سڀني مڇين جي شڪار، * ۽ جانورن جي خصي ڪرڻ تي پابندي لڳائي.{{sfn|Dhammika|1994}}{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ شاهي شڪار کي ختم ڪيو ۽ شاهي محل ۾ خوراڪ لاءِ جانورن جي ذبح کي به محدود ڪري ڇڏيو.{{sfn|Draper|Meyer|McCoubrey|1998|p=44}} ڇاڪاڻ ته هن: * شڪار تي پابنديون وڌيون، * جانورن لاءِ علاجگاهون قائم ڪيون، * ڪيترن مذهبي ڏينهن تي گوشت کائڻ کان روڪيو، انهيءَ ڪري ڪجهه محقق موريا سلطنت کي دنيا جي تاريخ ۾ انهن نادر مثالن مان شمار ڪن ٿا، جتي حڪومت جانورن کي به اهڙو تحفظ ڏنو جهڙو انساني شهرين کي حاصل هوندو آهي.{{sfn|Phelps|2007}} اشوڪ جي فرمانن ۾ جهنگلي جانورن جي قتل ۽ ٻيلن جي تباهي تي به پابنديون ملن ٿيون، تنهن ڪري ڪيترائي جديد ماحولياتي مورخ کيس ماحولياتي شعور ۽ فطرت جي تحفظ جي ابتدائي نمائندن مان هڪ سمجهن ٿا.{{sfn|Elverskog|2020|p=56}}{{sfn|Fisher|2018|p=72}} == آخري سال == اشوڪ جي حڪومت جي آخري سالن بابت معلومات محدود آهي. ٻڌ روايتن ۾ بيان آهي ته هن وڏي مقدار ۾ دولت سنگهه ۽ مذهبي ادارن تي خرچ ڪئي، جنهن سبب خزاني تي بار پيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=59–61}} ڪجهه روايتن مطابق سندس پوٽي [[سمپريتي]] ۽ ٻين جانشينن جي دور ۾ موريا سلطنت آهستي آهستي ڪمزور ٿيڻ لڳي.{{sfn|Thapar|1961|pp=61–63}} اشوڪ جي وفات غالباً 232 ق.م ڌاري ٿي. سندس وفات کان پوءِ موريا سلطنت ڪجهه ڏهاڪن تائين قائم رهي، پر آخرڪار ٽڪرن ۾ ورهائجي وئي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=38–39}} == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] o6jdzetotz26xhyyrgqus0xtdacaj6t 388248 388247 2026-06-23T23:05:25Z Intisar Ali 8681 388248 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == وڌيڪ تعارف== اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اشوڪا</ref> ==پيدائش== اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]]، [[اينٽيگونس ٻيون گوناتاس]]، [[مئگاس آف سائرين]]، ۽ سڪندر (يا ته [[ايپائرس جو سڪندر ٻيون|ايپائرس]] وارو يا [[ڪرنتھ جو سڪندر]])۔{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي ({{circa|304 BCE}})۔{{sfn|Lahiri|2015|p=24}} هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} == نسب == اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Lahiri|2015|p=26}} ٻين ماخذن، جهڙوڪ [[پراڻ]] ۽ ''[[مهاونس]]'' موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه [[بندوسار]] هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[چندرگپت موريا]] هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه [[بمبسار]] سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: [[اجاتشتر]] → [[اُدايين]] → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → [[پرسينجت]] → [[نندا سلطنت|نندا]]۔{{sfn|Strong|1989|p=204}} سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو [[تاراناٿ]]، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Thapar|1961|p=9}} اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[اشوڪ جي ماءُ]] چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.{{sfn|Strong|1989|pp=204–205}} ''اشوڪاوادان'' ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،{{sfn|Lahiri|2015|p=323|ps=:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."}} پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.{{sfn|Lahiri|2015|p=31}} مثال طور: * ''اشوڪاوادان مالا'' ۾ سندس نالو '''سُڀدرانگي''' ڏنو ويو آهي۔{{sfn|Guruge|1993|p=19}}{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''وامسٿاپڪاسني'' يا ''مهاونس ٽيڪا''، جيڪا ''مهاونس'' تي هڪ شرح آهي، کيس '''ڌرم''' (پالي ۾ ''ڌمّ'') سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا [[ڪشتريه]] خاندان سان واسطو رکندي هئي۔{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''[[ديوياوادان]]'' جي هڪ روايت ۾ کيس '''جنپد ڪلياني''' سڏيو ويو آهي۔{{sfn|Singh|2008|p=332}} عالم [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]] موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.{{sfn|Guruge|1993|p=19}} ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[ايپين]] موجب، [[چندرگپت موريا]] يوناني حڪمران [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=20}} == شهزادي جي حيثيت ۾ == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 500 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Mauryan ruins of pillared hall at Kumrahar site of Pataliputra ASIEC 1912-13.jpg | caption1 = [[پاٽلي پتر]] جي ڪمراهار ماڳ تي ستونن واري هال جا آثار | image2 = Pataliputra_capital_(volume).jpg | caption2 = [[پاٽلي پتر]] جو ستون-سِر، چوٿين–ٽين صدي ق.م | footer = امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] شهر ۾ ڄائو هو. ان دور جي شهر جا آثار جديد [[پاٽنا]] جي مرڪزي علائقن ۾ کوٽائين ذريعي مليا آهن. | footer_align = center }} اشوڪ جون پنهنجون لکتون سندس ابتدائي زندگي بابت ڪا معلومات فراهم نٿيون ڪن، ۽ هن موضوع بابت گهڻي ڄاڻ انهن روايتن مان ملي ٿي جيڪي سندس وفات کان سوين سال پوءِ لکيون ويون.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}} جيتوڻيڪ انهن روايتن ۾ اشوڪ جي اڳين جنمن جهڙيون ظاهر طور افسانوي ڳالهيون شامل آهن، پر انهن ۾ اشوڪ جي دور بابت ڪجهه اهڙي معلومات پڻ موجود آهي جيڪا تاريخي طور ممڪن نظر اچي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}}{{sfn|Singh|2008|p=332}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، جڏهن اشوڪ نوجوان هو ته سندس پيءُ بندوسار سندس کُردري ۽ غير دلڪش صورت سبب کيس پسند نه ڪندو هو. هڪ ڏينهن بندوسار تپسوي پنگل واتساجيو کي چيو ته هو طئي ڪري ته سندس پٽن مان ڪير سندس جانشين ٿيڻ جي لائق آهي. تپسوي جي صلاح تي سڀني شهزادن کي "سونهري محل جي باغ" ۾ گڏ ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو. اشوڪ وڃڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خبر هئي ته سندس پيءُ کيس پسند نٿو ڪري، پر سندس ماءُ کيس وڃڻ تي آماده ڪيو. جڏهن وزير [[رادھاگپت]] ڏٺو ته اشوڪ گاديءَ واري شهر مان باغ ڏانهن روانو ٿي رهيو آهي، تڏهن هن شهزادي کي سفر لاءِ شاهي هاٿي مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Strong|1989|p=206}} باغ ۾ پنگل واتساجيو شهزادن جو جائزو ورتو ۽ سمجهي ويو ته ايندڙ شهنشاهه اشوڪ هوندو. پر بندوسار کي ناراض ڪرڻ کان بچڻ لاءِ هن جانشين جو نالو ظاهر نه ڪيو. ان جي بدران هن چيو ته جنهن وٽ بهترين سواري، بهترين ويهڻ جي جاءِ، بهترين پيئڻ، بهترين ٿانوَ ۽ بهترين کاڌو هوندو، اهو ئي ايندڙ بادشاهه ٿيندو. هر ڀيري اشوڪ دعويٰ ڪئي ته اهي شرطون هن وٽ موجود آهن. بعد ۾ تپسوي اشوڪ جي ماءُ کي ٻڌايو ته سندس پٽ ايندڙ شهنشاهه ٿيندو، ۽ سندس صلاح تي بندوسار جي غضب کان بچڻ لاءِ سلطنت ڇڏي هليو ويو.{{sfn|Strong|1989|p=207}} جيتوڻيڪ روايتون ٻڌائين ٿيون ته بندوسار اشوڪ جي ظاهر سبب کيس پسند نه ڪندو هو، پر اهي ساڳيون روايتون اهو به ٻڌائين ٿيون ته هن اشوڪ کي اهم ذميواريون ڏنيون، جهڙوڪ [[تڪششيلا]] جي بغاوت کي ختم ڪرڻ (اتر هندستاني روايت موجب) ۽ [[اجين]] جي حڪومت هلائڻ (سري لنڪائي روايت موجب).{{sfn|Thapar|1961|p=21}} اهو ظاهر ڪري ٿو ته بندوسار شهزادي جي ٻين صلاحيتن کان متاثر هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته هن اشوڪ کي گاديءَ واري شهر کان پري علائقن ۾ ان ڪري موڪليو ته جيئن هو شاهي درٻار کان پري رهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=65}} === تڪششيلا ۾ بغاوت === [[File:Aramaic_inscription_at_Taxila_Museum.jpg|thumb|upright=0.6|[[ٽيڪسلا جي آرامي لکت]]، جنهن ۾ ممڪن طور اشوڪ جو ذڪر موجود آهي.]] ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار شهزادي اشوڪ کي [[تڪششيلا]] شهر ۾ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ موڪليو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} (موجوده [[پاڪستان]] ۾ [[ڀير ماڙو]]).{{sfn|Lahiri|2015|p=66}} هي واقعو سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهي؛ ان جي بدران اتي بيان آهي ته بندوسار اشوڪ کي [[اجين]] جو گورنر مقرر ڪيو. ٻن ٻين ٻڌ ڌرمي متنن، ''اشوڪ سوتر'' ۽ ''ڪنال سوتر''، مطابق بندوسار اشوڪ کي [[گنڌارا]] جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو هو، جتي تڪششيلا واقع هئي، نه اجين.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} ''اشوڪاوادان'' موجب بندوسار اشوڪ کي چار حصن تي مشتمل لشڪر (گهوڙيسوار، [[جنگي هاٿي]]، [[رتھ]] ۽ پيادل فوج) ڏنو، پر هٿيار مهيا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اشوڪ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي شهنشاهه ٿيڻ جي لائق آهي ته هٿيار پاڻ ظاهر ٿي ويندا. پوءِ ديوتائون زمين مان نڪري آيون ۽ فوج کي هٿيار فراهم ڪيا.{{sfn|Strong|1989|p=208}} جڏهن اشوڪ تڪششيلا پهتو ته شهرين سندس آجيان ڪئي ۽ ٻڌايو ته سندن بغاوت فقط ظالم وزيرن خلاف هئي، بادشاهه خلاف نه. ڪجهه عرصي بعد [[خاصا]] علائقي ۾ به سندس آجيان ڪئي وئي، ۽ ديوتائن اعلان ڪيو ته هو سڄي ڌرتيءَ تي حڪومت ڪندو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} تڪششيلا هڪ مالدار ۽ سياسي لحاظ کان اهم شهر هو. تاريخي ثبوت ڏيکارين ٿا ته اشوڪ جي دور تائين اهو ''[[اترپٿ]]'' واپاري رستي وسيلي [[پاٽلي پتر]] سان ڳنڍيل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=70}} بهرحال، موجود همعصر ماخذن مان ڪو به تڪششيلا جي بغاوت جو ذڪر نٿو ڪري، ۽ اشوڪ جي ڪنهن به لکت مان اهو ظاهر نٿو ٿئي ته هن ڪڏهن شهر جو دورو ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=66-67}} تنهن هوندي به، اشوڪ جي تڪششيلا سان لاڳاپي جي روايت کي [[سرڪپ]] مان مليل هڪ آرامي لکت جزوي طور تقويت ڏئي ٿي. ان لکت ۾ هڪ نالو "prydr" اکرن سان شروع ٿئي ٿو، جنهن کي گهڻا عالم "پريادرشي" طور بحال ڪن ٿا، جيڪو اشوڪ جو لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} تڪششيلا ڀرسان موجود [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] جو نالو به اشوڪ سان لاڳاپي جو هڪ ممڪن ثبوت سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ "ڌرماراجا" مان مراد اشوڪ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=68}} ديوتائن طرفان هٿيار مهيا ڪرڻ وارو قصو شايد اشوڪ کي نيم الاهي حيثيت ڏيڻ لاءِ بيان ڪيو ويو هجي، يا اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته بندوسار، جيڪو اشوڪ کي پسند نه ڪندو هو، سندس ناڪامي چاهيندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=67}} === اجين جو نائب بادشاهه === ''[[مهاونس]]'' موجب، بندوسار اشوڪ کي [[اونتيراستر]] (موجوده [[اجين ضلعو]]) جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هي علائقو مرڪزي هندستان جو هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري صوبو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=89–90}} هي روايت مرڪزي هندستان مان دريافت ٿيل [[سارو مارو]] لکت سان پڻ تقويت حاصل ڪري ٿي، جنهن ۾ بيان آهي ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ انهيءَ هنڌ جو دورو ڪيو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=350–351}} اشوڪ جي پنهنجي [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان#پهريون جدا اهم پٿريلو فرمان|پٿريلي فرمان]] مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ اجين ۾ هڪ شهزادو نائب بادشاهه موجود هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} اهو به هن روايت جي حمايت ڪري ٿو ته اشوڪ پاڻ اجين جو نائب بادشاهه رهيو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=98}} {{multiple image | perrow=2 | total_width=400 | caption_align=center | align=right | direction=horizontal | image1=Saru_Maru_stupa.jpg | image2=Panguraria Top View Closeup detail.jpg | footer=[[سارو مارو]] يادگاري لکت مان لڳي ٿو ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ اجين واري علائقي ۾ موجود هو: "''پريادسي'' خوشگوار سير لاءِ هن هنڌ آيو جڏهن هو اڃا شهزادو هو..." }} اشوڪ جي دور ۾ [[پاٽلي پتر]] ۽ [[اجين]] ڪيترن ئي رستن ذريعي ڳنڍيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته اجين ڏانهن ويندي سندس قافلو روپناٿ ۾ ترسيو هجي، جتي بعد ۾ سندس لکت ملي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=94–95}} سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ اجين ويندي [[وديشا]] پهتو، جتي هو هڪ خوبصورت عورت جي عشق ۾ مبتلا ٿيو. ''ديپاونس'' ۽ ''مهاونس'' موجب اها عورت [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] هئي، جيڪا هڪ واپاري جي ڌيءَ هئي. ''مهابودهي ونس'' مطابق هوءَ "وديشا مها ديوي" هئي ۽ [[شاڪيه]] خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان [[گوتم ٻڌ]] پڻ هو. ممڪن آهي ته ٻڌ ڌرمي تاريخ نويسن اشوڪ جي خاندان کي ٻڌ سان ڳنڍڻ لاءِ هي شاڪيه تعلق بيان ڪيو هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} ٻڌ ڌرمي متنن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ديوي بعد ۾ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو، پر انهن ۾ سندس قبولِ اسلام... (يعني قبولِ ٻڌ ڌرم) جو ڪو تفصيلي بيان موجود ناهي. انهيءَ ڪري ممڪن آهي ته جڏهن هن اشوڪ سان ملاقات ڪئي، تڏهن به هوءَ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ''مهاونس'' موجب، اجين ۾ ديوي اشوڪ جي پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] کي جنم ڏنو، ۽ ٻن سالن بعد هڪ ڌيءَ [[سنگهمتا]] پيدا ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=97}} ''مهاونس'' موجب مهندا کي اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، ڀڪشو بڻايو ويو. انهيءَ حساب سان مهندا اشوڪ جي تخت نشيني وقت چوڏهن ورهين جو هو. جيڪڏهن مهندا ان وقت ڄائو جڏهن اشوڪ فقط ويهن ورهين جو هو، ته پوءِ اشوڪ تقريباً 34 ورهين جي عمر ۾ تخت تي ويٺو هوندو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ڪيترائي سال نائب بادشاهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون.{{sfn|Thapar|1961|pp=24–25}} == تخت نشيني == روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اشوڪ [[يووراج|ولي عهد]] نه هو، ۽ سندس تخت نشيني تڪراري هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=25}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار جي وڏي پٽ [[سوسيما]] هڪ ڏينهن مذاق ۾ هڪ گنجي وزير جي مٿي تي چماٽ هنئي. وزير کي خوف ٿيو ته جيڪڏهن سوسيما بادشاهه بڻيو ته شايد هڪ ڏينهن تلوار سان به ساڻس اهڙي ئي مذاق ڪري. تنهن ڪري هن پنج سئو وزيرن کي اشوڪ جي حمايت لاءِ آماده ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته اشوڪ هڪ ''[[چڪروَرتي]]'' (ساري دنيا تي حڪومت ڪندڙ حڪمران) بڻجندو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ڪجهه عرصي بعد [[تڪششيلا]] ۾ ٻيهر بغاوت ٿي. بندوسار سوسيما کي بغاوت دٻائڻ لاءِ موڪليو. ٿوري ئي وقت کان پوءِ بندوسار سخت بيمار ٿي پيو ۽ سندس موت جو امڪان پيدا ٿيو. ان وقت سوسيما اڃا تڪششيلا ۾ هو ۽ بغاوت مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو هو. بندوسار کيس گاديءَ واري شهر واپس گهرائي ورتو ۽ اشوڪ کي حڪم ڏنو ته هو تڪششيلا ڏانهن روانو ٿئي.{{sfn|Strong|1989|p=209}} پر وزيرن بندوسار کي ٻڌايو ته اشوڪ بيمار آهي ۽ صلاح ڏني ته سوسيما جي واپسي تائين اشوڪ کي عارضي طور تخت تي ويهاريو وڃي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} جڏهن بندوسار انڪار ڪيو، تڏهن اشوڪ اعلان ڪيو ته جيڪڏهن تخت واقعي سندس قسمت ۾ آهي ته ديوتائون کيس ايندڙ شهنشاهه طور تاج پارائينديون. ساڳئي لمحي ديوتائن ائين ڪيو، بندوسار وفات ڪري ويو، ۽ اشوڪ جي حڪمراني سڄي دنيا تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ زمين جي مٿان موجود [[يڪشا]]ن جو علائقو ۽ زمين جي هيٺان موجود [[ناگ]]ن جو علائقو پڻ شامل هو.{{sfn|Strong|1989|p=209}} جڏهن سوسيما گاديءَ واري شهر واپس آيو ته اشوڪ جي نئين وزيراعظم [[رادھاگپت]] کيس ڪوئلن سان ڀريل هڪ کڏ ۾ ڦاسائي ڇڏيو. سوسيما دردناڪ موت مري ويو، جڏهن ته سندس سپهه سالار ڀدرايڌ بُدھ ڌرم جو ڀڪشو بڻجي ويو.{{sfn|Strong|1989|p=210}} [[File:Sarnath_Ashoka_Lions_with_Dharma_Wheel.jpg|thumb|[[سارناتھ]] ۾ [[اشوڪ جو شير-ستون]]، جنهن ۾ چار [[ايشيائي شير]] هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن. اهي [[ٻڌ ڌرم]] جي [[چار عظيم سچايون|چار عظيم سچائين]] ۽ اخلاقي قانون جي ڦيٿي ([[ڌرم چڪر]]) جي علامت آهن.{{sfn|Allen|2012|p=331}}]] ''[[مهاونس]]'' موجب، جڏهن بندوسار بيمار ٿيو ته اشوڪ [[اجين]] مان [[پاٽلي پتر]] واپس آيو ۽ گاديءَ واري شهر تي قبضو ڪري ورتو. پيءُ جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي وڏي ڀاءُ کي قتل ڪيو ۽ تخت تي ويٺو.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ساڳئي متن موجب، اشوڪ پنهنجي سوتيلي ڀائرن مان نويَنوي (99) ڄڻن کي قتل ڪيو، جن ۾ سُمانا پڻ شامل هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} ''[[ديپاونس]]'' موجب، هن هڪ سئو ڀائرن کي قتل ڪيو ۽ چار سال بعد تاجپوشي ڪرائي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ''ونسٿاپڪاسني'' وڌيڪ ٻڌائي ٿو ته هڪ [[آجيَوڪ]] تپسوي اشوڪ جي ماءُ جي خواب جي تعبير ڪندي اڳواٽ هن خونريزي جي پيشنگوئي ڪئي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} انهن روايتن موجب اشوڪ جو سڳو ڀاءُ [[تِسا]] ئي بچي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} ٻين ذريعن ۾ بچيل ڀاءُ جا نالا [[ويتاشوڪ]]، وگتاشوڪ، سودت (''So-ta-to'') يا سوگتر (''Siu-ka-tu-lu'') بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} 99 ۽ 100 جهڙا انگ واضح طور مبالغو آهن ۽ شايد صرف اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن ته اشوڪ پنهنجي ڪيترن ئي ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} [[تاراناٿ]] موجب اشوڪ پنهنجي اڳوڻي حڪمران جو ناجائز پٽ هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڇهه جائز شهزادن کي قتل ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ممڪن آهي ته اشوڪ اصل جانشين نه هجي ۽ هن تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ ڀائر قتل ڪيا هجن. بهرحال، ٻڌ ڌرمي ماخذن شايد هن واقعي کي وڌائي پيش ڪيو ته جيئن ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ اشوڪ کي ظالم ۽ بي رحم حڪمران طور ڏيکاري سگهجي. اشوڪ جي پنجين پٿريلي فرمان ۾ انهن عملدارن جو ذڪر آهي جن جي ذميواري سندس ڀائرن، ڀينرن ۽ ٻين مائٽن جي خاندانن جي ڀلائي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تخت نشيني کان پوءِ به سندس هڪ کان وڌيڪ ڀائر زندهه هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} تنهن هوندي به ڪجهه مؤرخ هن راءِ سان متفق ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فرمان ۾ صرف ڀائرن جي ''خاندانن'' جو ذڪر آهي، خود ڀائرن جو نه.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} === تخت نشيني جي تاريخ === سري لنڪائي متنن ''[[مهاونس]]'' ۽ ''[[ديپاونس]]'' موجب اشوڪ [[گوتم ٻڌ]] جي وفات کان 218 سال پوءِ تخت تي ويٺو ۽ 37 سال حڪومت ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|pp=13–14}} ٻڌ جي وفات جي صحيح تاريخ پاڻ به تڪراري آهي،{{sfn|Thapar|1961|p=14}} جڏهن⁠تہ اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ ٻڌ جي وفات کان صرف هڪ سئو سال پوءِ حڪومت ڪئي، جنهن ڪري تاريخ بابت وڌيڪ اختلاف پيدا ٿيا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست مڃجي ۽ ٻڌ جي وفات 483 ق.م ۾ ٿي هجي، جيئن ڪيترن ئي عالمن تجويز ڪيو آهي، ته اشوڪ جي تخت نشيني 265 ق.م ۾ ٿيڻ گهرجي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} [[پراڻ]]ن موجب اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] 25 سال حڪومت ڪئي، جڏهن⁠تہ سري لنڪائي روايت 28 سال ٻڌائي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} جيڪڏهن پراڻن جو بيان صحيح هجي ته اشوڪ جي تخت نشيني کي ٽي سال اڳ، يعني 268 ق.م تي تاريخ بندي ڪري سگهجي ٿي. ٻئي طرف، جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست هجي پر ٻڌ جي وفات 486 ق.م مڃجي، جيڪا ''ڪينٽونيز ڊاٽڊ رڪارڊ'' سان حمايت حاصل ڪري ٿي، ته پوءِ به اشوڪ جي تخت نشيني 268 ق.م جي لڳ ڀڳ بيهندي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} ''مهاونس'' بيان ڪري ٿو ته اشوڪ بادشاهه ٿيڻ کان چار سال پوءِ رسمي تاجپوشي ڪرائي. هن وچ واري عرصي کي ائين سمجهي سگهجي ٿو ته انهن چئن سالن دوران هن بندوسار جي ٻين پٽن خلاف جانشيني جي جنگ وڙهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ هڪ قصو موجود آهي جنهن موجب اشوڪ جو وزير [[يشس]] پنهنجي هٿ سان سج کي لڪائي ڇڏيو. پروفيسر پي. ايڇ. ايل. ايگرمونٽ جو خيال هو ته هي قصو 4 مئي 249 ق.م تي اتر هندستان ۾ نظر آيل جزوي سج گرهڻ ڏانهن اشارو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=12–13}} ''اشوڪاوادان'' موجب، هن سج گرهڻ کان ڪجهه عرصي بعد اشوڪ مختلف ٻڌ ڌرمي مقدس ماڳن جي ياترا تي نڪتو. اشوڪ جي [[لومبني]] واري ستوني فرمان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي 21هين سال ۾ لومبني جو دورو ڪيو. جيڪڏهن اهو دورو ساڳئي ياترا جو حصو هجي، ۽ لومبني جو دورو سج گرهڻ کان هڪ يا ٻن سالن اندر ٿيو هجي، ته پوءِ 268–269 ق.م واري تخت نشيني جي تاريخ وڌيڪ امڪاني لڳي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}}{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} بهرحال، هي نظريو سڀني عالمن پاران قبول ٿيل ناهي. مثال طور [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي خيال ۾ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ڪيل واقعو تاريخي وقت بندي سان لاڳاپيل ئي ناهي، ۽ ايگرمونٽ جي تشريح ان روايت جي ادبي ۽ مذهبي پس منظر کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان اڳ واري حڪومت == سري لنڪائي ۽ اتر هندستاني ٻنهي روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ سخت ۽ پرتشدد شخص هو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} [[تاراناٿ]] پڻ لکي ٿو ته شروعات ۾ اشوڪ کي ''ڪاماشوڪ'' سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪيترائي سال عيش ۽ عشرت ۽ دنياوي خواهشن (''[[ڪاما]]'') ۾ گذاريا. ان کان پوءِ کيس ''چنڊاشوڪ'' (يعني ”ظالم اشوڪ“) چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪجهه سال برن ڪمن ۾ صرف ڪيا. آخرڪار ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ هو ''ڌرماشوڪ'' (يعني ”نيڪ اشوڪ“) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ کيس ''چنڊاشوڪ'' سڏي ٿو ۽ سندس ڪيترن ئي ظالماڻن عملن جو ذڪر ڪري ٿو:{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * جيڪي وزير سندس تخت نشيني ۾ مددگار ثابت ٿيا هئا، سي حڪومت سنڀالڻ کان پوءِ ساڻس بي ادبي سان پيش اچڻ لڳا. سندن وفاداري آزمائڻ لاءِ اشوڪ کين هڪ غيرمعمولي حڪم ڏنو ته سڀ گلن ۽ ميون وارا وڻ ڪٽي ڇڏين. جڏهن وزيرن اهو حڪم نه مڃيو ته اشوڪ ذاتي طور پنج سئو وزيرن جا سر قلم ڪرائي ڇڏيا.{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * هڪ ڏينهن باغ ۾ سير دوران اشوڪ ۽ سندس حرم جون عورتون هڪ سهڻي [[اشوڪ وڻ]] وٽان گذريون. ان منظر اشوڪ ۾ محبت جا جذبا جاڳايا، پر عورتون سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي سبب ساڻس قربت اختيار ڪرڻ ۾ دلچسپي نه رکيون. ڪجهه وقت پوءِ جڏهن اشوڪ سمهي پيو ته ناراض عورتن سندس نالي واري اشوڪ وڻ جا گل ۽ ٽاريون ڪٽي ڇڏيون. جاڳڻ کان پوءِ اشوڪ سزا طور پنهنجي پنج سئو حرم وارين عورتن کي جيئرو ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * اهڙين قتل عام وارين ڪاررواين سبب وزيراعظم [[رادھاگپت]] پريشان ٿي ويو. هن صلاح ڏني ته مستقبل جي اجتماعي قتلن لاءِ هڪ جلاد مقرر ڪيو وڃي ته جيئن بادشاهه پاڻ اهڙن ڪمن ۾ سڌو سنئون ملوث نه رهي. ان مقصد لاءِ مگڌ جي هڪ ڳوٺ جو نوجوان [[گريڪا]] مقرر ڪيو ويو، جيڪو فخر سان چوندو هو ته هو سڄي [[جمبوديپ]] جي ماڻهن کي قتل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * گريڪا بعد ۾ ''چنڊاگريڪا'' (”ظالم گريڪا“) جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس خواهش تي اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ قيد خانو تعمير ڪرايو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} هي قيد خانو ''اشوڪ جو دوزخ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ٻاهران ڏسڻ ۾ اهو خوشنما ۽ دلڪش هو، پر اندر چنڊاگريڪا قيدين تي انتهائي بي رحماڻا تشدد ڪندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=106–107}} پنجين صديءَ جي چيني سياح [[فا شيان]] لکي ٿو ته اشوڪ ذاتي طور دوزخ جو دورو ڪيو ته جيئن اتي استعمال ٿيندڙ تشدد جا طريقا سکڻ بعد انهن جهڙا طريقا ايجاد ڪري سگهي. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوان زانگ]] دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اهڙو ستون ڏٺو هو جيڪو اشوڪ جي ”دوزخ“ واري هنڌ جي نشاندهي ڪندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[مهاونس]]'' پڻ مختصر طور اشوڪ جي سخت مزاجي جو ذڪر ڪري ٿو. ان موجب، اشوڪ کي شروعاتي دور ۾ سندس برن ڪمن سبب ''چنڊاشوڪ'' چيو ويندو هو، پر ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نيڪ عملن جي ڪري کيس ''ڌرماشوڪ'' سڏيو ويو.{{sfn|Lahiri|2015|p=107}} بهرحال، اتر هندستاني روايت جي ابتڙ، سري لنڪائي متن اشوڪ جي مخصوص ظالماڻن عملن جو ذڪر نٿا ڪن، سواءِ ان دعويٰ جي ته هن پنهنجي 99 ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ ظالم ۽ خونخوار شخص طور پيش ڪرڻ واريون اهڙيون تصويرون غالباً ٻڌ ڌرمي مصنفن جي تخليق آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} انهن جو مقصد اهو ڏيکارڻ هو ته ٻڌ ڌرم اشوڪ جي زندگيءَ ۾ هڪ معجزاتي تبديلي آندي.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} هن تبديلي کي وڌيڪ ڊرامائي ۽ اثرائتو بنائڻ لاءِ اهڙين روايتن ۾ اشوڪ جي اڳوڻي ظلم ۽ بعد واري مذهبي نيڪي ٻنهي کي مبالغي سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Charles1962">{{cite book | author=Charles Drekmeier | title=Kingship and Community in Early India | url=https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek | url-access=registration | access-date=30 October 2012 | year=1962 | publisher=Stanford University Press | lccn=62-9565 | pages=[https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek/page/173 173] }}</ref> == ڪلنگا جي جنگ ۽ ٻڌ ڌرم ۾ تبديلي == {{Main|ڪلنگا جي جنگ}} [[File:Kanaganahalli inscribed panel portraying Asoka (perspective).jpg|thumb|[[ڪناگن هلي]] مان مليل نقش ٿيل پينل، جنهن ۾ اشوڪ ۽ سندس راڻيون ڏيکاريل آهن. [[برهمي لپي]] ۾ "راجا اشوڪ" لکيل آهي، پهرين کان ٽئين صدي عيسوي.<ref>{{cite book |title=Indian Archaeology 1997–98 |publisher=ASI |page=Plate 72 |url=http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |access-date=22 January 2020 |archive-date=22 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122082556/http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |url-status=live }}</ref>]] اشوڪ جي لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي اٺين سال [[ڪلنگا]] واري علائقي کي فتح ڪيو. جنگ دوران ٿيل وڏي تباهي ۽ خونريزي سبب هن کي تشدد تي پڇتاءُ ٿيو، ۽ ايندڙ سالن ۾ هو آهستي آهستي ٻڌ ڌرم ڏانهن مائل ٿيو.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} [[اشوڪ جي فرمانن]] مان پٿريلي فرمان نمبر 13 بادشاهه جي گهري افسوس جو اظهار ڪري ٿو: {{Blockquote |text=ڪلنگا جي فتح کان پوءِ، سندس مقدس عظمت واري بادشاهه ۾ ڌرم جي حفاظت، ڌرم سان محبت ۽ ڌرم جي تبليغ جو وڏو جذبو پيدا ٿيو. ڪلنگا جي فتح تي سندس دل ۾ گهرو افسوس پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن اڳ ۾ آزاد ملڪ جي فتح دوران ماڻهن جو قتل، موت ۽ قيد ٿيڻ لازمي هوندو آهي. اها ڳالهه سندس مقدس عظمت لاءِ وڏي ڏک ۽ پشيماني جو سبب بڻجي. |source=<ref name="Wikisource Smith">{{cite Wikisource |wslink=Asoka - the Buddhist Emperor of India/Chapter 4 |title=Asoka: The Buddhist Emperor of India |last=Smith |first=Vincent |author-link=Vincent Arthur Smith |year=1920 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=185}}</ref> }} ٻئي طرف، سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي اٺين سال تائين اڳ ئي هڪ پڪو ٻڌ ڌرمي هو. ان روايت مطابق هو چوٿين سال ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيو ۽ پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ 84,000 وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائون ڪلنگا جي مهم جو ذڪر ئي نٿيون ڪن.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} سري لنڪائي روايت جي بنياد تي ڪجهه محقق، جهڙوڪ ايگرمونٽ، سمجهن ٿا ته اشوڪ ڪلنگا جي جنگ کان ''اڳ'' ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} هن نظريي جي مخالفت ڪندڙ چون ٿا ته جيڪڏهن اشوڪ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هو ته پوءِ هن اهڙي خونريز جنگ ڇو وڙهي؟ ايگرمونٽ ان جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته اشوڪ شايد "[[وچولي واٽ]]" جي پنهنجي تشريح رکندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=33}} پراڻن ليکڪن مان ڪجهه جو خيال هو ته اشوڪ جنگ کان پوءِ اوچتو ۽ ڊرامائي انداز ۾ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب ڪلنگا جي الحاق کان پوءِ هو ڌرم ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿيو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن اشوڪ جنگ کان پوءِ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو، تڏهن به لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اها تبديلي اوچتو نه پر تدريجي عمل هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} پنهنجي حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل هڪ ننڍڙي پٿريلي فرمان ۾ اشوڪ لکي ٿو ته هو ٻن اڍائي سالن کان وڌيڪ عرصي کان ''[[اُپاسڪ]]'' (عام ٻڌ ڌرمي پيروڪار) هو، پر شروعاتي عرصي ۾ گهڻي اڳڀرائي نه ڪري سگهيو. آخري هڪ سال دوران هو سنگهه جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ ٻڌ ڌرم جو وڌيڪ سرگرم پيروڪار بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} === ڪلنگا جي جنگ === اشوڪ جي وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب، هن تخت نشيني کان اٺ سال پوءِ ڪلنگا فتح ڪيو. فرمان موجب: * جنگ دوران 100,000 ماڻهو ۽ جانور مارجي ويا. * ان کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. * 150,000 ماڻهو ۽ جانور قيدي بڻائي کڻي ويا ويا. اشوڪ لکي ٿو ته انهن مصيبتن تي پڇتاءُ ئي کيس ڌرم جي عمل ۽ تبليغ ڏانهن وٺي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هو اعلان ڪري ٿو ته هاڻي ڪنهن ملڪ جي فتح دوران ٿيندڙ قتل، موت ۽ جلاوطني کيس انتهائي دردناڪ ۽ افسوسناڪ لڳي ٿي. خاص طور تي مذهبي ماڻهن ۽ گهريلو زندگي گذاريندڙ ماڻهن جي تڪليف کيس وڌيڪ ڏکوئيندڙ محسوس ٿئي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هي فرمان [[ايراگوڊي]]، [[گرنار]]، [[ڪالسي]]، [[مانسهره]]، [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[قنڌار]] سميت ڪيترن هنڌن تي مليو آهي.{{sfn|Guruge|1995|p=37}} پر حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته ڪلنگا واري علائقي ۾ موجود اشوڪ جي لکتن مان فرمان 13 ۽ 14 غائب آهن. انهن جي جاءِ تي ٻه الڳ فرمان آهن، جن ۾ اشوڪ جي پشيماني جو ڪو ذڪر ناهي. ممڪن آهي ته اشوڪ ڪلنگا جي ماڻهن آڏو اهڙي اعتراف کي سياسي طور مناسب نه سمجهيو هجي.{{sfn|Thapar|1995|pp=30–31}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ بيان ڪيل جنگ جا انگ اکر ۽ نتيجا ڪنهن حد تائين مبالغو هجن، ته جيئن پري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن تي اثر پوي، جيڪي انهن دعوائن جي تصديق نٿي ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=56}} قديم ذريعا اشوڪ جي ڪنهن ٻي وڏي فوجي مهم جو ذڪر نٿا ڪن، جيتوڻيڪ سورهين صديءَ جي عالم [[تاراناٿ]] دعويٰ ڪري ٿو ته اشوڪ سڄي [[جمبوديپ]] کي فتح ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} === ٻڌ ڌرم سان پهريون رابطو === {{multiple image |perrow=1 |total_width=300 |caption_align=center |align=right |direction=horizontal |image1=Vajrasana, early 20th century.jpg |caption1='''[[وجراسڻ، بودھ گيا|وجراسڻ]]''' يا "ٻڌ جي روشن خياليءَ جو تخت"، [[مهابودھي مندر]]، [[بودھ گيا]]. اشوڪ اهو تخت ٻڌ جي روشن خياليءَ واري هنڌ جي يادگار طور تعمير ڪرايو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=300–302}}<ref>"Ashoka did build the Diamond Throne at Bodh Gaya to stand in for the Buddha and to mark the place of his enlightenment" in {{cite book |last1=Ching |first1=Francis D. K. |last2=Jarzombek |first2=Mark M. |last3=Prakash |first3=Vikramaditya |title=A Global History of Architecture |date=23 March 2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-98160-3 |page=570 |url=https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |language=en |access-date=7 March 2021 |archive-date=23 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523153935/https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |url-status=live }}</ref> |image2=Vajrasana with side panels (3rd century BCE). Bodh Gaya.jpg |caption2=وجراسڻ جا نقش نگاري وارا حصا، ٽين صدي ق.م. }} اشوڪ جي ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيڻ بابت مختلف ذريعا مختلف روايتون پيش ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} سري لنڪائي روايت موجب، اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] [[برهمڻ ڌرم]] جو پوئلڳ هو، جڏهن⁠تہ سندس ماءُ ڌرما [[آجيواڪ]] فرقو اختيار ڪيو هو.{{sfn|Guruge|1995|p=42}} ''[[سمنت پاساديڪا]]'' موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي شروعاتي ٽن سالن دوران غير ٻڌ ڌرمي فرقن جو پيروڪار رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=43}} سري لنڪائي متنن مطابق اشوڪ روزانو دان وٺندڙ برهمڻن جي روش کان مطمئن نه هو. سندس درٻارين آجيواڪ ۽ [[جيني ڌرم|نگنٿ]] استادن کي به پيش ڪيو، پر اهي به کيس متاثر نه ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} ''[[ديپاونس]]'' مطابق اشوڪ ڪيترن غير ٻڌ ڌرمي مذهبي اڳواڻن کي محل ۾ گهرايو ۽ وڏا انعام ڏنا، اميد ڪندي ته اهي سندس هڪ سوال جو جواب ڏيندا. پر ڪو به مطمئن ڪندڙ جواب نه ڏئي سگهيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هڪ ڏينهن اشوڪ [[پاٽلي پتر]] جي رستي تي هڪ نوجوان ٻڌ ڌرمي راهب [[نگروڌ]] (نياگروڌ) کي ڏٺو، جيڪو ڀڪشا لاءِ نڪتل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} نگروڌ دراصل اشوڪ جو ڀائيٽو هو، جيتوڻيڪ اشوڪ پاڻ ان حقيقت کان اڻواقف هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} هو اشوڪ جي وڏي ڀاءُ [[سُمانا]] جو وفات کان پوءِ ڄاول پٽ هو، جنهن کي اشوڪ تخت جي جنگ دوران قتل ڪرائي ڇڏيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=34}} اشوڪ نگروڌ جي پُرسڪون، بيخوف ۽ سنجيده شخصيت کان متاثر ٿيو ۽ کيس پنهنجي ڌرم بابت ٻڌائڻ لاءِ چيو. جواب ۾ نگروڌ کيس ''اپّماد'' (هوشياري، سجاڳي ۽ سنجيدگي) بابت وعظ ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هي وعظ اشوڪ تي ايترو اثرانداز ٿيو جو هن نگروڌ کي 400,000 چاندي جا سڪا ۽ روزانو اٺ حصا چانور ڏيڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ان کان پوءِ اشوڪ هڪ ٻڌ ڌرمي ''[[اُپاسڪ]]'' بڻجي ويو ۽ [[ڪڪُٽارام]] وهار وڃڻ لڳو. اتي هن جي ملاقات مشهور ٻڌ راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] سان ٿي، جنهن کان پوءِ هو ٻڌ ڌرم سان وڌيڪ وابسته ٿي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} هن ڪهاڻي جي تاريخي صداقت يقيني ناهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ممڪن آهي ته اشوڪ جي هڪ قابل استاد جي ڳولا واري هيءَ روايت ان ڳالهه جي وضاحت لاءِ بيان ڪئي وئي هجي ته هن [[جيني ڌرم]] اختيار ڇو نه ڪيو، جيڪو پڻ عدم تشدد ۽ همدردي جو درس ڏيندو هو. اها روايت ظاهر ڪري ٿي ته اشوڪ صرف ڪنهن مخصوص عقيدي جي ڳولا ۾ نه هو، بلڪه هڪ اهڙي روحاني استاد جي تلاش ۾ هو، جيڪو کيس مطمئن ڪري سگهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=108}} سري لنڪائي روايت وڌيڪ ٻڌائي ٿي ته اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ٻڌ راهب بڻيو ۽ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] ٻڌ راهبه بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''[[ديوياوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت اشوڪ جي تبديليءَ کي ٻڌ راهب [[سمُدرا]] سان منسوب ڪري ٿي، جيڪو اڳ ۾ شراوستي جو واپاري هو. هن روايت موجب سمُدرا کي اشوڪ جي مشهور "دوزخ" ۾ قيد ڪيو ويو، پر هن پنهنجي غيرمعمولي روحاني قوتن (''[[اِدّهي]]'') جي مدد سان پاڻ کي بچائي ورتو. جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هو سمُدرا وٽ پهتو ۽ سندس ڪيترن ئي معجزن کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ هن ٻڌ ڌرم قبول ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت آهي، جنهن مطابق سمُدرا واپاري جو پٽ هو ۽ جڏهن اشوڪ سان مليو تڏهن فقط 12 سالن جو هو. اهو بيان غالباً نگروڌ واري ڪهاڻي کان متاثر آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} ''آ-يو-وانگ-چوان'' مطابق هڪ ستن سالن جي ٻڌ ٻار اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ڏانهن آندو. هڪ ٻي ڪهاڻي موجب 500 [[برهمڻ]] اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ۾ دلچسپي وٺڻ سبب تنگ ڪندا هئا. پوءِ اهي معجزاتي طور [[ڀِڪشو]] بڻجي [[ڪڪُٽارام]] وهار ۾ رهڻ لڳا، جتي اشوڪ سندن ملاقات لاءِ ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} اشوڪ جي تخت نشينيءَ وقت هندستان جي مختلف علائقن ۾ ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي مرڪز اڳ ئي موجود هئا. اهو واضح ناهي ته ٻڌ سنگهه جي ڪهڙي شاخ اشوڪ تي سڀ کان وڌيڪ اثرانداز ٿي، پر سندس گاديءَ واري شهر [[پاٽلي پتر]] جي ٻڌ برادري هڪ مضبوط اميدوار سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} هڪ ٻيو اهم مرڪز [[مهابودھي مندر]] هو. وڏي پٿريلي فرمان نمبر 8 مان معلوم ٿئي ٿو ته اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي. ان کان علاوه، حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل ننڍڙي پٿريلي فرمان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ ٻڌ ڌرم جو سرگرم پوئلڳ بڻجي چڪو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}}{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان پوءِ جي حڪومت == === اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير === [[File:Sanchi2.jpg|thumb|[[سانچي]] جو اسٽوپ. مرڪزي اسٽوپ موريا دور ۾ تعمير ٿيو، بعد ۾ [[شونگ خاندان]] جي دور ۾ وڌايو ويو، جڏهن⁠ته سينگاريل دروازا [[ساتواهن خاندان]] جي دور سان تعلق رکن ٿا.]] ''[[مهاونسا]]'' ۽ ''[[اشوڪاوادان]]'' ٻنهي موجب اشوڪ 84,000 اسٽوپا يا وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Strong|1995|pp=154–155}} ''مهاونسا'' مطابق اها تعميري سرگرمي سندس حڪومت جي پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ گوتم ٻڌ جي اٺن مقدس تبرڪن مان ست گڏ ڪيا ۽ انهن کي سون، چاندي، [[ڪرائيسوبيرل|ٻليءَ جي اک]] ۽ بلور جي 84,000 صندوقن ۾ محفوظ ڪرايو. هن حڪم ڏنو ته زمين تي انهن سڀني شهرن ۾، جتي آبادي هڪ لک يا ان کان وڌيڪ هجي، 84,000 اسٽوپا تعمير ڪيا وڃن. [[ڪڪُٽارام]] وهار جي بزرگ راهب يَشس کي هن ٻڌايو ته سندس خواهش آهي ته سڀئي اسٽوپا هڪ ئي ڏينهن ۾ مڪمل ٿين. يَشس چيو ته هو سج کي پنهنجي هٿ سان ڍڪي مڪمل ٿيڻ جو اشارو ڏيندو. جڏهن هن ائين ڪيو ته سڀئي 84,000 اسٽوپا هڪ ئي وقت تي مڪمل ٿي ويا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} ''مهاونسا'' موجب اشوڪ 84,000 ''وهار'' (خانقاهون) تعمير ڪرايون ته جيئن ٻڌ جا تبرڪ انهن ۾ رکيا وڃن.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''اشوڪاوادان'' وانگر ''مهاونسا'' پڻ ٻڌ جي تبرڪن جي گڏ ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿي، پر ان کي تعميراتي سرگرمين سان نٿي جوڙي.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''مهاونسا'' ٻڌائي ٿي ته اشوڪ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ جو فيصلو تڏهن ڪيو جڏهن [[موگگلي پُت تِسّا]] کيس ٻڌايو ته ٻڌ جي ڌرم جا 84,000 حصا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=159}} اشوڪ پاڻ [[اشوڪارام]] وهار جي تعمير شروع ڪرائي ۽ ماتحت بادشاهن کي ٻين وهارن جي تعمير جو حڪم ڏنو. ٿيرا اندگُتّا جي معجزاتي قوتن جي مدد سان اشوڪارام مڪمل ٿيو، ۽ ساڳئي ڏينهن مختلف شهرن مان 84,000 وهارن جي مڪمل ٿيڻ جون خبرون پهتيون.{{sfn|Strong|1995|p=155}} هيٺين اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير روايتي طور اشوڪ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي:{{citation needed|date=November 2019}} * [[سانچي]]، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ڌاميڪ اسٽوپ]]، [[سارناتھ]]، [[اتر پرديش]]، ڀارت * [[مهابودھي مندر]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[بارابار غارون]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[نالندا مهاويهار]] (ڪجهه حصا جهڙوڪ ساريپُتّا اسٽوپ)، [[بيهار]]، ڀارت * [[تڪششيلا]] يونيورسٽي (ڪجهه حصا جهڙوڪ [[ڌرماراجيڪا اسٽوپ]] ۽ ڪنالا اسٽوپ)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀير ٽِلو]] (ٻيهر تعمير ٿيل)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀرهُت]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ديور ڪوٺار]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[بُٽڪارا اسٽوپ]]، [[سوات]]، پاڪستان * [[سناٽي]] اسٽوپ، [[ڪرناٽڪ]]، ڀارت * [[مير رڪن اسٽوپ]]، [[نواب شاهه]]، پاڪستان {| class="wikitable" style="margin:0 auto; text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | سانچي ۾ اشوڪي اسٽوپ |- ! style="background:#EAF4FC;" | ابتدائي شڪل ! style="background:#EAF4FC;" | موجوده آثار |- | [[File:Sanchi Great Stupa Mauryan configuration.jpg|250px]]<br /> موريا سلطنت جي دور (تقريباً 260 ق.م) ۾ عظيم اسٽوپ ۽ [[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪي ٿنڀي]] جي اندازي مطابق بحالي. | <gallery mode="packed" heights="180px"> File:Ashokan Pillar - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4361.JPG|ڏاکڻي دروازي ڀرسان چمڪدار پٿر مان ٺهيل [[اشوڪي ٿنڀو]] جا باقيات. File:Minor Pillar Edict of Ashoka at Sanchi.jpg|سانچي ۾ اشوڪ جو [[ننڍو ٿنڀي وارو فرمان]]. File:Ashoka pillar remains near Southern Gateway Stupa 1 Sanchi.jpg|ڏاکڻي دروازي ڀرسان اشوڪي ٿنڀي جي باقي بچيل ڏنڊي جا آثار. File:Sanchi capital right side view.jpg|ٿنڀي جي چوٽيءَ جو پاسائتو منظر. [[سانچي آثار قديمه ميوزيم]].<ref name="p.25-28 Ashoka pillar">Described in Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 pp. 25-28 Ashoka pillar].</ref> </gallery> |} === اشوڪ جا ٿنڀا === [[اشوڪ جا ٿنڀا]] (''Pillars of Ashoka'') هڪ ئي پٿر مان ٺهيل وڏن ٿنڀن جو سلسلو آهي، جيڪي سڄي [[برصغير]] ۾ پکڙيل آهن. اهي ٿنڀا ٽين صدي ق.م ۾ [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ اعظم]] (تقريباً 268–232 ق.م) تعمير ڪرايا يا انهن تي [[اشوڪ جا فرمان]] نقش ڪرايا ويا.{{refn|name=HR|{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |journal=History of Religions |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256}}}} اشوڪ پنهنجي انهن ٿنڀن لاءِ ''ڌمّ ٿمڀا'' (''Dhaṃma Thaṃbhā'') جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي معنيٰ آهي "ڌرم جا ٿنڀا".<ref name="archive.org">{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |page=132 |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch}}</ref><ref>{{cite book |last=Skilling |first=Peter |title=Mahasutras |date=1998 |publisher=Pali Text Society |isbn=9780860133209 |page=453}}</ref> هي ٿنڀا [[ڀارت جي تعميراتي فن]] جا اهم يادگار آهن، جن مان گهڻن تي موريا دور جي مشهور چمڪدار پالش (''Mauryan Polish'') موجود آهي. اشوڪ جا لڳ ڀڳ ويهه ٿنڀا اڄ تائين باقي آهن، جن مان ڪيترن تي سندس فرمان نقش ٿيل آهن. جانورن واريون چوٽيون (''Capitals'') رکندڙ ٿنڀن مان فقط چند مڪمل نمونا بچيا آهن، جن جو تعداد ست سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="auto">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=l3s9BAAAQBAJ&pg=PA123|title=The Return of the Buddha: Ancient Symbols for a New Nation|page=123|publisher=Routledge|author=Himanshu Prabha Ray|isbn=9781317560067|date=7 August 2014}}</ref> ٻه ٿنڀا [[فيروز شاهه تغلق]] طرفان [[دهلي سلطنت]] جي دور ۾ دهلي منتقل ڪيا ويا.<ref>India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200, Burjor Avari Routledge, 2016, p. 139.</ref> بعد ۾ ڪجهه ٻيا ٿنڀا [[مغل سلطنت]] جي حڪمرانن پڻ منتقل ڪرايا، جڏهن⁠ته انهن مان ڪيترين جانورن واريون چوٽيون الڳ ڪيون ويون.{{sfn|Krishnaswamy|pp=697–698}} هي ٿنڀا عام طور تي 12 کان 15 ميٽر اوچا هوندا هئا ۽ سندن وزن 50 ٽن تائين پهچندو هو. انهن کي ڪڏهن ڪڏهن سوين ميل پري کان ڇڪي انهن هنڌن تائين آندو ويندو هو جتي کين نصب ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html|title=KING ASHOKA: His Edicts and His Times|website=www.cs.colostate.edu|access-date=29 October 2017}}</ref> انهن ٿنڀن جي چوٽيءَ تي نفيس سنگتراشي سان سينگاريل جانورن جون مورتيون لڳل هونديون هيون، جن مان ڪيترائي نمونا اڄ تائين محفوظ آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | اشوڪي ٿنڀن جون مشهور چوٽيون |- | <gallery mode="packed" heights="200"> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India 2007-01-29.jpg|[[ويسالي]] جو شير File:Elephant capital Sankasya.jpg|[[سنڪسا]] جو هاٿي File:Rampurva bull in Presidential Palace high closeup.jpg|[[رامپوروا]] جو ڏاند (اصل نمونو) File:Lauria Nandangarh lion.jpg|[[لوريا نندنگڙهه]] جو شير File:Lion Capital - Chunar Sandstone - Circa 3rd Century BCE - Rampurva - ACCN 6298-6299 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4432.JPG|[[رامپوروا]] جو شير File:Sanchi capital right side view.jpg|[[سانچي]] جون چار شيرن واريون چوٽيون، جن جي مٿان شايد ڌرم چڪر هوندو File:Sarnath capital.jpg|[[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]]، [[سارناتھ]] </gallery> |} اشوڪي ٿنڀن مان سڀ کان مشهور [[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]] آهي، جيڪو [[سارناتھ]] مان مليو. ان ۾ چار شير هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن ۽ هي اڄ [[ڀارت]] جو سرڪاري قومي نشان پڻ آهي. هي ٿنڀا صرف حڪومتي فرمانن جا ذريعو نه هئا، پر اشوڪ جي ''ڌمّ'' واري پاليسي، اخلاقي تعليم، مذهبي رواداري ۽ سلطنت جي وحدت جا علامتي نشان پڻ هئا. === ڌرم جي تبليغ === اشوڪ جي پٿريلي فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنهنجي حڪومت جي اٺين ۽ نائين سال دوران هن [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، ''ڌرم'' جي تبليغ شروع ڪئي ۽ سماجي ڀلائيءَ جا ڪيترائي ڪم سرانجام ڏنا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} انهن فلاحي قدمن ۾ انسانن ۽ جانورن لاءِ علاج جون سهولتون قائم ڪرڻ، دوائن وارا ٻوٽا پوکرائڻ، رستن جي ڪنارن تي کوهه کوٽائڻ ۽ وڻ لڳائڻ شامل هئا. اهي ڪم پاڙيسري رياستن جهڙوڪ [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ستيہ پتر]]، [[تامراپرني]] ۽ يوناني بادشاهه [[انطيوڪس]] جي سلطنت تائين به ڪيا ويا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} فرمانن موجب پنهنجي حڪومت جي ڏهين ۽ يارهين سال دوران اشوڪ [[ٻڌ سنگهه]] جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ سڄي سلطنت جو هڪ ڊگهو دورو ڪيو، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ 256 ڏينهن جاري رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي ٻارهين سال تائين اشوڪ ''ڌرم'' جي تبليغ لاءِ فرمان نقش ڪرائڻ شروع ڪيا. هن پنهنجن عملدارن (''راجوڪ'' ۽ ''پرديشڪ'') کي حڪم ڏنو ته هو هر پنجن سالن بعد پنهنجي علائقن جو دورو ڪري ماڻهن کي ''ڌرم'' بابت تعليم ڏين ۽ انتظامي جاچ به ڪن.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} اڳئين سال هن ''ڌرم مها ماتر'' نالي نئون عهدو قائم ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي چوڏهين سال ۾ اشوڪ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي توسيع جو حڪم ڏنو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} === ٽين ٻڌ ڪائونسل === {{Main|ٻڌن واري ٽين ڪائونسل}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ ٻڌ برادريءَ ۾ تمام اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} هن روايت مطابق اشوڪ وڏي پيماني تي ڀڪشوئن جي سار سنڀال شروع ڪئي. سندس سخاوت سبب ڪيترائي غير حقيقي ۽ بدعقيده ماڻهو به سنگهه ۾ شامل ٿي ويا. نتيجي ۾ حقيقي ٻڌ ڀڪشو انهن سان گڏ مذهبي رسم ''اوپوسٿ'' ادا ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ لڳا، جنهن سبب ستن سالن تائين اها رسم نه ٿي سگهي.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} اشوڪ انهن جعلي ڀڪشوئن کي هٽائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هڪ حد کان وڌيڪ جوشيلن وزيرن ڪجهه حقيقي ڀڪشو به قتل ڪري ڇڏيا. پوءِ اشوڪ بزرگ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]] کي دعوت ڏني ته جيئن هو غير ٻڌ ماڻهن کي [[پاٽلي پتر]] جي خانقاهه مان خارج ڪري.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} انهيءَ عمل دوران 60,000 ڀڪشو بدعقيديءَ جي الزام هيٺ سنگهه مان خارج ڪيا ويا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان کان پوءِ ''اوپوسٿ'' ٻيهر منعقد ٿيو ۽ موگلي پُت تِسّا اشوڪ جي حڪومت جي سترهين سال ۾ [[ٽيون ٻڌ ڪائونسل]] منعقد ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} هن ڪائونسل دوران ''[[ڪٿاوتٿو]]'' نالي ڪتاب مرتب ڪيو ويو، جنهن ۾ ٿيراوادي عقيدي جي ڪيترن نقطن جي وضاحت ۽ توثيق ڪئي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر موجود نه آهي، جنهن سبب ڪيترن مؤرخن ٽئين ٻڌ ڪائونسل جي تاريخي حيثيت تي سوال اٿاريا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} [[File:Nava Jetavana Temple - Shravasti - 014 King Asoka at the Third Council (9241725897).jpg|thumb|اشوڪ ۽ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]]، [[ٽئين ٻڌ ڪائونسل]] دوران. نوا جيتاون، [[شراوستي]].]] مؤرخ [[رچرڊ گومبرچ]] جو خيال آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ هن واقعي جو ذڪر نه هئڻ ان کي مڪمل طور غير تاريخي ثابت نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جا ڪيترائي فرمان وقت سان گڏ گم ٿي چڪا آهن.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} گومبرچ وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته اشوڪ جا فرمان واضح ڪن ٿا ته هو سنگهه جي "اتحاد ۽ پاڪيزگي" برقرار رکڻ ۾ گهري دلچسپي رکندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|pp=8–9}} مثال طور، سندس ''ننڍي پٿريلي فرمان نمبر 3'' ۾ سنگهه جي ميمبرن کي ڪجهه مخصوص مذهبي متن پڙهڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي. ساڳئي طرح [[سانچي]]، [[سارناتھ]] ۽ [[ڪوسامبي]] مان مليل فرمانن ۾ اشوڪ اختلاف پيدا ڪندڙ ڀڪشوئن کي سنگهه مان خارج ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو ۽ سنگهه جي اتحاد ۽ ترقي جي خواهش ظاهر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}}{{sfn|Guruge|1995|p=45}} اٺين صديءَ جي ٻڌ ياتري [[ئي جِنگ]] به اشوڪ بابت هڪ ٻي روايت بيان ڪري ٿو. هن مطابق [[بمبسار]] بادشاهه، جيڪو گوتم ٻڌ جو همعصر هو، خواب ۾ ڪپڙي جا 18 ٽڪرا ۽ هڪ لٺ ڏٺا. ٻڌ ان خواب جي تشريح ڪندي ٻڌايو ته سندس وفات کان پوءِ سندس تعليم 18 مختلف مڪتبن ۾ ورهائجي ويندي ۽ هڪ بادشاهه اشوڪ انهن کي ٻيهر متحد ڪندو.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} === ٻڌ مذهب جي تبليغ === سري لنڪا جي روايت مطابق [[موگلي پُت تِسّا]] تقريباً 250 ق.م ۾ ٻڌ ڌرم جي تبليغ لاءِ نَوَ مشنون سرحدي علائقن ڏانهن موڪليون.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} هن روايت موجب اهي مشنون سڌو سنئون اشوڪ نه پر موگلي پُت تِسّا موڪليون، جيتوڻيڪ اشوڪ انهن جو سرپرست هو. هر مشن ۾ پنج ڀڪشو شامل هئا ۽ انهن جي اڳواڻي هڪ بزرگ ڀڪشو ڪندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} سري لنڪا ڏانهن اشوڪ پنهنجو پٽ [[مهندا]] موڪليو، جنهن سان گڏ اٿّيا، اُتّيا، سمبلا ۽ ڀدراسالا پڻ شامل هئا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} موگلي پُت تِسّا جي مدد سان اشوڪ ٻڌ مبلغن کي [[ڪشمير]]، [[گنڌارا]]، [[هماليه]]، يوناني علائقن، [[مهاراشٽر]]، [[سُوورن ڀومي]] ۽ [[سري لنڪا]] ڏانهن موڪليو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7;" | اشوڪ جي دور جون مشهور ٻڌ مذھب واريون تبليغي سرگرميون ! مبلغ ! منزل |- | [[مهندا]] | [[سري لنڪا]] |- | مجهنتيڪ | [[ڪشمير]] ۽ [[گنڌارا]] |- | مهاديو | مهيسا منڊل (شايد موجوده [[ميسور]]) |- | رڪّھتا | وناواسا |- | ڌمّ رڪّھتا (يوناني) | اپرانتڪ (اولهه هندستان) |- | مها ڌمّ رڪّھتا | [[مهاراشٽر]] |- | مها رڪّھتا | يوناني ملڪ |- | مجهم | [[هماليه]] |- | سونا ۽ اُتّرا | [[سُوورن ڀومي]] |} روايت موجب اشوڪ جي حڪومت جي اوڻيهين سال ۾ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] سري لنڪا وئي، جتي هن ٻڌ راهبن جي عورتن واري جماعت قائم ڪئي ۽ ساڻس گڏ مقدس [[بودهي وڻ]] جي هڪ شاخ پڻ کڻي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Strong|1995|p=144}} اشوڪ جي پنهنجن فرمانن ۾ به انهن مشنن جو سڌو سنئون بيان موجود ناهي. البت سندس حڪومت جي اوڻيهين سال بابت فقط ايترو ذڪر ملي ٿو ته هن [[خالاتيڪا غار]] تپسوين کي برساتي موسم ۾ رهائش لاءِ عطا ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} سندس ٿنڀن وارن فرمانن مان معلوم ٿئي ٿو ته ايندڙ سال هن [[لمبني]] (گوتم ٻڌ جي جنم ڀومي) ۽ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي زيارت ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''پٿريلي فرمان نمبر 13'' ۾ اشوڪ دعويٰ ڪري ٿو ته هن پنج بادشاهن ۽ ٻين ڪيترن ملڪن ڏانهن پيغام موڪلي ''ڌرم جي فتح'' حاصل ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته ڇا اهي سفارتون ئي اهي ٻڌ مشنون هيون جن جو ذڪر ٻڌ تاريخن ۾ ملي ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} ڪجهه ماهر، جهڙوڪ [[ايتين لاموٽ]]، سمجهن ٿا ته فرمانن ۾ ذڪر ٿيل ''ڌرم'' جا مبلغ لازمي طور ٻڌ ڀڪشو نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جو ''ڌرم'' ۽ ''ٻڌ مت'' مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا.{{sfn|Gombrich|1995|pp=10–11}} ٻيا ماهر، جهڙوڪ [[ايرخ فرائووالنر]] ۽ [[رچرڊ گومبرچ]]، انهن مشنن کي تاريخي حقيقت سمجهن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=11}} آثار قديمه مان به ڪجهه ثبوت ملن ٿا. ''وِنَي نِدان'' ۾ ذڪر ٿيل پنجن ڀڪشوئن مان ٽن جا نالا [[ڀلسا]] (ويجهو [[وديشا]]) مان مليل تبرڪن جي صندوقن تي لکيل مليا آهن، جيڪي ٻي صدي ق.م جي شروعاتي دور سان تعلق رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} ڪيترن مؤرخن جو خيال آهي ته ٻڌ مت جي وڏي مذهب طور اڀرڻ ۾ اشوڪ جي سرپرستي اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Thapar|1995|p=32}} بهرحال، آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اتر اولهه هندستان ۽ ڏکڻ هندستان ۾ ٻڌ مت جي واڌ ويجهه جو وڏو سبب واپاري، زميندار، ڪاريگر ۽ واپاري جماعتون هيون، جن ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي ادارن جي مالي مدد ڪئي.{{sfn|Thapar|1995|p=36}} === ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ تشدد === پنجين صدي عيسويءَ جي ٻڌ روايت ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، اشوڪ ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ به ڪجهه موقعن تي تشدد جو سهارو ورتو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن "دوزخ واري قيدخاني" ۾ [[چنداگيريڪا]] کي آهستي آهستي اذيتون ڏئي مارائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هڪ شخص جي ڏوهه جي بدلي ۾ هن 18,000 "بدعقيدن" جي قتل جو حڪم ڏنو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن جين ڌرم وارن خلاف مهم هلائي ۽ هر "بدعقيد" جو سر آڻڻ تي انعام مقرر ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سندس پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] جو به سر قلم ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[پنڊروردهن]] ۾ هڪ غير ٻڌ شخص اهڙي تصوير ٺاهي جنهن ۾ [[گوتم ٻڌ]] کي [[جناتپتر]] (يعني [[مهاوير]]) جي پيرن تي جهڪيل ڏيکاريو ويو هو. اصطلاح ''نرگرنٿ'' ("بندشن کان آزاد") اصل ۾ جين ڌرم کان اڳ جي هڪ تپسوي جماعت لاءِ استعمال ٿيندو هو، پر بعد ۾ جين راهبن لاءِ رائج ٿي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} روايت موجب هڪ ٻڌ عقيدتمند جي شڪايت تي اشوڪ پهرين انهيءَ مصور کي گرفتار ڪرڻ جو حڪم ڏنو، پوءِ [[پنڊروردهن]] ۾ موجود سڀني [[آجيڪ]] (Ajivika) پوئلڳن کي قتل ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010">{{cite book | author=Beni Madhab Barua | title=The Ajivikas | url=https://archive.org/details/ajivikas00barurich | access-date=30 October 2012 | date=5 May 2010 | publisher=General Books | isbn=978-1-152-74433-2 | pages=[https://archive.org/details/ajivikas00barurich/page/68 68]–69}}</ref> چيو وڃي ٿو ته ان حڪم جي نتيجي ۾ لڳ ڀڳ 18,000 آجيڪ ماريا ويا.{{sfn|Strong|1989|p=232}} ڪجهه وقت پوءِ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ ٻئي نرگرنٿ پوئلڳ اهڙي ئي تصوير ٺاهي. اشوڪ کيس ۽ سندس سموري خاندان کي سندن گهر ۾ زندهه ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010"/> هن وڌيڪ اعلان ڪيو ته جيڪو به ڪنهن نرگرنٿ بدعقيد جو سر کڻي ايندو، تنهن کي هڪ ''دينار'' انعام طور ڏنو ويندو. روايت موجب هڪ ڳوٺاڻي ڌنار اشوڪ جي پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] کي بدعقيد سمجهي قتل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}} جڏهن اشوڪ کي پنهنجي غلطيءَ جو احساس ٿيو ته هن اهو حڪم واپس وٺي ڇڏيو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} === تاريخي جائزو === اشوڪ طرفان مخالف مذهبي فرقن تي اهڙن ظلمن جون روايتون گهڻن مؤرخن جي نظر ۾ فرقيواراڻي تبليغ جو نتيجو آهن ۽ انهن کي تاريخي حقيقت طور قبول نٿو ڪيو وڃي.{{sfn|Strong|1995|p=149}}<ref name="Beni2010" /><ref name="Steven2010">{{cite book | author=Steven L. Danver | author-link=Steven L. Danver | title=Popular Controversies in World History: Investigating History's Intriguing Questions: Investigating History's Intriguing Questions | url=https://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | access-date=23 May 2013 | date=22 December 2010 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-59884-078-0 | page=99 | archive-date=3 January 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140103043618/http://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | url-status=live }}</ref><ref name="LePhuoc2010">{{cite book | author=Le Phuoc | title=Buddhist Architecture | url=https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | access-date=23 May 2013 | date=March 2010 | publisher=Grafikol | isbn=978-0-9844043-0-8 | page=32 | archive-date=31 December 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131231233840/http://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | url-status=live }}</ref> ان کان علاوه، اهڙيون ڪهاڻيون جين متنن جهڙوڪ ''[[پريشِشٽ پروان]]'' ۽ ''[[ٿيراولي]]'' ۾ موجود ناهن، جيتوڻيڪ اهي اشوڪ جو ذڪر ڪن ٿا.{{cite book | title=Parishtaparvan | url=https://archive.org/details/jtfs_sthaviravalicaritaorparisishtaparva-of-hemchandra-hermanjacobi-1932-bibliotheca-/page/LXXXI/mode/2up}}</ref><ref>{{cite book | title=Journal Of Indian Asiatic Society | date=1872 | url=https://books.google.com/books?id=yajAG0tbZ9cC&q=As%E2%80%99oka | page=154 }}</ref> انهيءَ ڪري جديد محققن جو وڏو حصو انهن واقعن کي مذهبي مقابلي جي نتيجي ۾ بعد ۾ شامل ڪيل افسانوي روايتون سمجهي ٿو، نه ڪي اشوڪ جي دور جا تصديق ٿيل تاريخي واقعا. == خاندان == [[File:Sanchi King Ashoka with his Queens, South Gate, Stupa no. 1.jpg|thumb|هڪ شهنشاهه ــ گهڻو امڪان آهي ته اشوڪ ــ پنهنجي ٻن راڻين [[اسندهيمترا]] ۽ [[ڪاروواڪي]] سان گڏ، ۽ ٽن خادمن سميت، [[سانچي]] جي هڪ اُڀريل نقش ۾ ڏيکاريل آهي.{{sfn|Singh|2017|p=162}} هن شخصيت جي اشوڪ طور سڃاڻپ [[ڪناگنهلي]] جي هڪ ساڳئي نقش مان ٿئي ٿي، جنهن تي سندس نالو پڻ لکيل آهي.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Kanaganahalli Asoka with inscription.jpg|thumb|upright|اشوڪ پنهنجي راڻي [[تشيارڪشيتا]] سان گڏ، [[ڪناگنهلي]] ويجهو [[سنّتي]] ۾، 1هين–3هين صدي عيسوي. هن اُڀريل نقش تي [[برهمي لپي]] ۾ "𑀭𑀸𑀬 𑀅𑀲𑁄𑀓𑁄" (''رايا اشوڪو''، "بادشاهه اشوڪ") لکيل آهي. تصوير ۾ اشوڪ، سندس راڻي، ٻه چمرا جهُلڻ وارا خادم ۽ هڪ ڇانوَ کڻندڙ خادم ڏيکاريل آهن.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Emperor Ashoka and his Queen at the Deer Park.jpg|upright|thumb|شهنشاهه اشوڪ ۽ سندس راڻي [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (شاکيه ڪُماري)، [[سارناتھ]] جي هرڻن واري باغ ۾. [[سانچي]] جو اُڀريل نقش.{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === زالون === مختلف ذريعن موجب اشوڪ جون پنج مشهور زالون هيون: [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (يا ويديسا مهاديوي شاکيه ڪُماري)، [[اسندهيمترا]]، [[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]]، [[ڪاروواڪي]] ۽ [[تشيارڪشيتا]].{{sfn|Mookerji|1995|p=9}} ڪاروواڪي اشوڪ جي واحد راڻي آهي جنهن جو ذڪر اشوڪ جي پنهنجي فرمانن ۾ ملي ٿو. سندس نالو [[الله آباد]] جي هڪ ٿنڀي تي لکيل فرمان ۾ اچي ٿو. ان فرمان ۾ کيس شهزادي [[تيورا]] جي ماءُ قرار ڏنو ويو آهي، ۽ شاهي عملدارن (''مها ماترن'') کي حڪم ڏنو ويو آهي ته سندس مذهبي ۽ خيراتي عطين جو رڪارڊ رکيو وڃي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} هڪ نظريي مطابق [[تشيارڪشيتا]] دراصل ڪاروواڪي جو ئي شاهي لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[مهاونسا]]'' مطابق اشوڪ جي وڏي راڻي [[اسندهيمترا]] هئي، جيڪا اشوڪ جي وفات کان چار سال اڳ فوت ٿي وئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} روايت موجب پنهنجي پوئين جنم ۾ هن هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] کي ماکي وڪڻندڙ واپاري ڏانهن رستو ڏيکاريو هو، ۽ اهو واپاري بعد ۾ اشوڪ جي روپ ۾ پيدا ٿيو، تنهنڪري هوءَ اشوڪ جي راڻي بڻجي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد جي ڪجهه متنن ۾ اچي ٿو ته اسندهيمترا ان پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجو تيار ڪيل ڪپڙو پڻ ڏنو هو.{{sfn|Strong|1995|p=166}} انهن متنن ۾ ''دساوتٿوپڪرن''، ڪمبوڊيا وارو وڌايل ''مهاونسا'' ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} هڪ ٻي ڪهاڻي موجب اشوڪ هڪ ڏينهن اسندهيمترا تي طنز ڪندي چيو ته هوءَ مٺو ڪمند کائي رهي آهي، حالانڪه هن اهو پنهنجي ''ڪرما'' سان حاصل نه ڪيو آهي. اسندهيمترا جواب ڏنو ته سندس سڀ نعمتون سندس نيڪ عملن جو نتيجو آهن. اشوڪ کيس اهو ثابت ڪرڻ لاءِ چيو ته هوءَ 60,000 راهبن لاءِ پوشاڪون فراهم ڪري.{{sfn|Strong|1995|p=166}} رات جو محافظ ديوتائن کيس سندس پراڻي نيڪ عمل جي ياد ڏياريو، ۽ ٻئي ڏينهن هوءَ معجزاتي طور 60,000 پوشاڪون مهيا ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.{{sfn|Strong|1995|p=166}} اشوڪ ايترو متاثر ٿيو جو هن کيس پنهنجي پسنديده راڻي بڻايو ۽ کيس سلطنت جي حڪمراني به آڇي، پر هن انڪار ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=167}} ''ترائي ڀومي ڪٿا'' موجب اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ ۽ 84,000 اسٽوپا ۽ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ لاءِ به اسندهيمترا ئي همٿايو هو.{{sfn|Strong|1995|pp=167–168}} ''مهاونسا'' مطابق اسندهيمترا جي وفات کان پوءِ [[تسّراڪها]] (تشيارڪشيتا) وڏي راڻي بڻجي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ اسندهيمترا جو ذڪر ڪونهي، پر تشيارڪشيتا جو ذڪر ملي ٿو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} ''ديوياوادان'' ۾ [[پدماوتي]] نالي هڪ ٻي راڻي جو ذڪر آهي، جيڪا ولي عهد [[ڪُڻال]] جي ماءُ هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جڏهن شهزادو هو ته [[وديشا]] ۾ [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] سان محبت ۾ گرفتار ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} سلطنت سنڀالڻ کان پوءِ ديوي [[پاٽلي پتر]] وڃڻ بدران [[وديشا]] ۾ ئي رهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''مهاونسا'' واضح ڪري ٿو ته اشوڪ جي وڏي راڻي اسندهيمترا هئي، ديوي نه؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي شخصيت سمجهڻ مشڪل آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''ديپاونسا'' مطابق اشوڪ ۽ ديوي جا ٻه ٻار هئا: [[مهندا]] ۽ [[سنگهمتّا]].{{sfn|Thapar|1961|p=22}} === پٽ === [[تيورا]]، جيڪو اشوڪ ۽ ڪاروواڪي جو چوٿون پٽ هو، اشوڪ جي فرمانن ۾ نالي سان ذڪر ٿيل واحد پٽ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ جو هڪ ٻيو پٽ [[ڪُڻال]] هو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ڪُڻال جو هڪ پٽ [[سمپراتي]] هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت [[مهندا]] جو ذڪر ڪري ٿي، جنهن کي ٻڌ مبلغ طور سري لنڪا موڪليو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} چيني سياح [[شُوان زانگ]] جو چوڻ آهي ته مهندا اشوڪ جو پٽ نه، پر سندس ننڍو ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] (يا وگتاشوڪ) هو.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} ''ديوياوادان'' ۾ ولي عهد [[ڪُڻال]] (ڌرموِوَردهن) جو ذڪر آهي، جيڪو اشوڪ ۽ پدماوتي جو پٽ هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} [[فا شيان]] موجب ڌرموِوَردهن کي [[گنڌارا]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ [[جالوڪ]] کي اشوڪ جو ٽيون پٽ ڄاڻايو ويو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڌيئر === سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جي هڪ ڌيءَ [[سنگهمتّا]] هئي، جيڪا بعد ۾ [[ڀڪشُڻي]] بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ڪجهه مؤرخ، جهڙوڪ [[روميلا ٿاپر]]، سنگهمتّا جي تاريخي حيثيت بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} انهن جي دليلن مان ڪجهه هي آهن: * "سنگهمتّا" نالو، جنهن جي معنيٰ "سنگهه جي دوست" آهي، غيرمعمولي لڳي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} * ''مهاونسا'' موجب هن اشوڪ جي ڀائيٽي [[اگني برهما]] سان شادي ڪئي، جيڪا ان دور جي سماجي قانونن سان ٺهڪندڙ نه هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} * هوءَ 18 ورهين جي عمر ۾ ڀڪشُڻي بڻجي وئي، جڏهن ته روايت موجب ان وقت سندس ننڍڙو ٻار به هو.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} هڪ ٻي روايت ۾ اشوڪ جي ڌيءَ [[چارومتي]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن [[ديوپال]] نالي هڪ [[ڪشتري]] سان شادي ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڀائر === ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جو هڪ وڏو سڳو نه پر اڌ ڀاءُ [[سوسيما]] هو.{{sfn|Strong|1989|p=204}} * سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جو هڪ ڀاءُ [[تِسّا]] هو، جيڪو شروع ۾ عيش عشرت واري زندگي گذاريندو هو. اشوڪ کيس سبق سيکارڻ لاءِ ڪجهه ڏينهن لاءِ تخت تي ويهاريو، پوءِ کيس غاصب قرار ڏئي ستن ڏينهن کان پوءِ قتل جو حڪم ڏنو. انهن ستن ڏينهن ۾ تِسّا زندگي جي ناپائيداري سمجهي ورتي ۽ پوءِ راهب بڻجي ''ارهت'' جو درجو حاصل ڪيائين.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} * ''ٿيراگاتا'' جي شرح موجب هن ڀاءُ جو نالو [[ويتاشوڪ]] هو. هڪ ڏينهن هن پنهنجي مٿي ۾ اڇو وار ڏٺو ۽ دنياوي زندگي ڇڏي خانقاهه ۾ داخل ٿي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * [[فا شيان]] هن ڀاءُ کي [[مهيندر]] سڏي ٿو. سندس بيان موجب اشوڪ هن کي سندس غير اخلاقي روين سبب شرمسار ڪيو، جنهن کان پوءِ هو هڪ غار ۾ وڃي رهيو ۽ عبادت ڪندي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جي هڪ ڀاءُ کي جين سمجهي قتل ڪيو ويو، جڏهن اشوڪ جينن خلاف مهم هلائي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} == سلطنت جي حد == اشوڪ جي اڳوڻن حڪمرانن جي قبضي هيٺ آيل علائقن جي صحيح حدن بابت پڪ سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي، پر امڪان آهي ته سندس ڏاڏي [[چندر گپت موريا]] جي سلطنت اتر هندستان جي اولهه واري سامونڊي ڪناري ([[عرب سمنڊ]]) کان اوڀر واري ڪناري ([[بنگال جي نار]]) تائين پکڙيل هئي، ۽ ڀارتي برصغير جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين حصن تي مشتمل هئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} [[بندوسار]] ۽ اشوڪ غالباً سلطنت کي ڏکڻ طرف وڌيڪ وڌايو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس سلطنت تقريباً سڄي ڀارتي برصغير تي پکڙيل هئي، سواءِ انتهائي ڏاکڻن علائقن جي. [[اشوڪ جا فرمان|پٿريلا فرمان]] نمبر 2 ۽ 13 مان معلوم ٿئي ٿو ته اهي ڏاکڻا علائقا [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ڪيرلپتر]] ۽ [[ساتياپتر]] حڪمرانن جي قبضي ۾ هئا. اتر اولهه ۾ اشوڪ جي سلطنت [[افغانستان]] تائين پکڙيل هئي، جتي ان جون سرحدون [[سيلوڪي سلطنت]] سان لڳنديون هيون، جنهن تي [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيوس]] حڪومت ڪندو هو.{{sfn|Singh|2017|p=162}} اشوڪ جي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ [[پاٽلي پتر]] هو، جيڪو [[مگڌ]] واري علائقي ۾ واقع هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == مذهب ۽ فلسفو == === ٻڌ ڌرم سان تعلق === [[File:Upasaka.jpg|thumb|لفظ ''[[اپاسڪ]]'' (𑀉𑀧𑀸𑀲𑀓، "ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ")، جيڪو اشوڪ پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ ٻڌ ڌرم سان پنهنجي وابستگي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو (تقريباً 258 ق.م.)]] ٻڌ روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو هو،{{sfn|Strong|1989|p=15}} جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن هن معاملي تي اختلاف ظاهر ڪيو آهي.{{sfn|Strong|1995|p=142}} بهرحال [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان]] نمبر 1 واضح ثبوت فراهم ڪري ٿو ته اشوڪ ٻڌ ڌرم جو پوئلڳ هو. هن فرمان ۾ هو پاڻ کي ''[[اپاسڪ]]'' (يعني ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ) ۽ ''ساکيه'' (يعني گوتم ٻڌ جي لقب ''شاکيه مُني'' جي نسبت سان ٻڌ ڌرمي) سڏي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=134}} هي فرمان ۽ ٻيا ڪيترائي فرمان سندس ٻڌ ڌرم سان وابستگي جا ثبوت پيش ڪن ٿا:{{sfn|Guruge|1995|pp=43–44}} * پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ اشوڪ لکي ٿو ته ''اپاسڪ'' ٿيڻ کان پوءِ هڪ سال تائين هن گهڻي ترقي نه ڪئي، پر پوءِ هو ''سنگهه'' جي ويجهو ويو ۽ وڌيڪ اڳتي وڌيو. ''سنگهه ڏانهن وڃڻ'' جي صحيح معنيٰ واضح نه آهي. ٻڌ روايت موجب هو ڪجهه وقت راهبن سان گڏ رهيو، پر اهو شايد وڌاءُ هجي. البت اها ڳالهه يقيني آهي ته اشوڪ ٻڌ ڌرم ڏانهن وڌيڪ مائل ٿيو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 3 ۾ هو پاڻ کي ''اپاسڪ'' سڏي ٿو ۽ [[ٻڌ]] ۽ [[سنگهه]] تي پنهنجي ايمان جو اظهار ڪري ٿو.{{sfn|Thapar|1995|pp=19–20}}{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[وڏا پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان]] نمبر 8 ۾ هو پنهنجي تاجپوشي کان ڏهه سال پوءِ [[سمبودهي]] (يعني [[بودھ گيا]] ۾ مقدس [[بودهي وڻ]]) جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[لمبني]] واري ٿنڀي جي لکت ۾ هو [[گوتم ٻڌ]] جي جنم ڀومي جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ ٻڌ ۽ سنگهه لاءِ پنهنجي عقيدت جو اعلان ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1989|p=13}} * [[نگالي ساگر]] واري لکت ۾ هو اڳوڻي هڪ ٻڌ جي نالي سان منسوب اسٽوپا کي ٻيڻو وڏو ڪرڻ ۽ ان جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * سندس ڪجهه لکتون ٻڌ سنگهه جي اتحاد ۽ نظم برقرار رکڻ ۾ سندس دلچسپي ظاهر ڪن ٿيون.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * [[سارو مارو]] واري لکت موجب اشوڪ ''منيما ديش'' ۾ واقع ''اپونيت وهار'' ڏانهن سفر دوران پنهنجو پيغام موڪليو. جيتوڻيڪ هن هنڌ جي صحيح سڃاڻپ يقيني نه آهي، پر واضح آهي ته اهو هڪ ٻڌ وهار (''وهار'') هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=157}} === ڌرم === {{مکيه|اشوڪ جي ڌرم واري پاليسي}} [[File:Lomas Rishi relief.jpg|thumb|اشوڪ کي [[لوماس رشي غار]] جي سجايل دروازي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو ''[[چيتيه]] محراب'' جو "سڀ کان پراڻو معلوم مثال" سمجھيو وڃي ٿو.<ref name="Harle1994p24">{{cite book|author=James C. Harle|title=The Art and Architecture of the Indian Subcontinent|url=https://archive.org/details/artarchitectureo00harl|url-access=registration|year=1994|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-06217-5|pages=[https://archive.org/details/artarchitectureo00harl/page/24 24]–25}}</ref>]] اشوڪ جي مختلف لکتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن پاڻ کي "ڌرم" (پالي: ''ڌمّ'') جي واڌاري لاءِ وقف ڪري ڇڏيو هو. ٻڌ حلقن ۾ هي اصطلاح [[گوتم ٻڌ]] جي تعليمات لاءِ استعمال ٿيندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} بهرحال، اشوڪ جي پنهنجي لکتن ۾ ٻڌ ڌرم جي بنيادي عقيدن، جهڙوڪ [[چار اَريا سچ]] يا [[نروان]] جو ڪو ذڪر موجود ناهي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} لفظ "ڌرم" ڀارتي مذهبن ۾ مختلف معنائن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ عام طور تي ان جو مطلب "قانون"، "فرض"، "نيڪي" يا "راستي تي هلڻ" ورتو ويندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي [[قنڌار]] وارين لکتن ۾ "ڌرم" جو ترجمو يوناني ٻوليءَ ۾ ''eusebeia'' ۽ آرامي ٻوليءَ ۾ ''qsyt'' ڪيو ويو آهي، جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته اشوڪ جو "ڌرم" فقط ٻڌ ڌرم تائين محدود نه هو، پر هڪ وڌيڪ وسيع اخلاقي تصور هو.{{sfn|Strong|1995|p=142}} اشوڪ جي لکتن موجب، ڌرم جو مطلب هو: * سماجي ڀلائيءَ لاءِ سرگرم اخلاقي حڪمراني * مذهبي رواداري * ماحولياتي شعور * عام اخلاقي اصولن جي پيروي * جنگ کان پاسو {{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي فرمانن ۾ ڌرم جي عملي صورتن جا مثال هي آهن: * موت جي سزا ختم ڪرڻ ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 4){{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * رستن جي ڪنارن تي وڻن جي پوک، خاص طور تي [[برگد]] ۽ آم جا باغ، گڏوگڏ مسافرن لاءِ آرامگاهون ۽ کوهه تعمير ڪرائڻ. هر اڌ ميل جي فاصلي تي اهڙيون سهولتون قائم ڪيون ويون. ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 7){{sfn|Strong|1989|p=4}} * شاهي باورچي خاني ۾ جانورن جي قتل تي پابنديون لڳائڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 1).{{sfn|Strong|1989|p=4}} روزانو فقط ٻه مور ۽ هڪ هرڻ ذبح ڪرڻ جي اجازت هئي، ۽ پوءِ اهو به بند ڪيو ويو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * انسانن ۽ جانورن ٻنهي لاءِ طبي سهولتون قائم ڪرڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 2).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * والدين جي فرمانبرداري، پجاريَن ۽ تپسوين سان سخاوت، ۽ خرچن ۾ سادگي جي ترغيب ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 3).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * عملدارن کي غريبن ۽ پوڙهن ماڻهن جي ڀلائي ۽ خوشحالي لاءِ ڪم ڪرڻ جو حڪم ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 5).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * سڀني جاندارن جي ڀلائيءَ کي فروغ ڏيڻ ته جيئن هو زنده مخلوق تي پنهنجو قرض ادا ڪري سگهي ۽ هن دنيا ۽ ايندڙ دنيا ۾ انهن جي خوشيءَ جو سبب بڻجي سگهي ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 6).{{sfn|Strong|1989|p=4}} جديد عالمن اشوڪ جي ''ڌرم'' بابت مختلف رايا پيش ڪيا آهن. ڪن ان کي ٻڌ ڌرم جي عام گهرو پوئلڳن جي اخلاقي ضابطن سان تشبيهه ڏني آهي، ڪن ان کي سياسي ۽ اخلاقي اصولن جو مجموعو قرار ڏنو آهي، ڪن ان کي هڪ قسم جو "عالمي مذهب" سمجهيو آهي، جڏهن ته ڪجهه ان کي اشوڪ جي پنهنجي فڪري ايجاد قرار ڏين ٿا. ٻئي طرف، ڪجهه محققن جو خيال آهي ته اهو بنيادي طور هڪ سياسي نظريو هو، جنهن جو مقصد هڪ وڏي ۽ گهڻ قومي سلطنت کي اخلاقي بنيادن تي متحد رکڻ هو.{{sfn|Singh|2012|p=131}} اشوڪ ''ڌرم-مها ماتر'' نالي نئين درجي جا عملدار مقرر ڪيا. انهن جي ذميواري پوڙهن، بيمارن، عورتن، ٻارن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي ڀلائي هئي. اهي عملدار اولهه ايشيا جي يوناني-هلينستي سلطنتن ڏانهن سفارتي مهمن تي به موڪليا ويندا هئا ته جيئن ڌرم جو پيغام پهچائي سگهجي.{{sfn|Thapar|1995|p=31}} تاريخي طور تي، عالمي ٻڌ ڌرمي حلقن ۾ اشوڪ جي جيڪا تصوير مشهور ٿي، اها سندس فرمانن بدران ٻڌ روايتن ۽ ڏند ڪٿائن (جهڙوڪ ''[[اشوڪاوادان]]'') تي ٻڌل هئي. ان جو هڪ وڏو سبب اهو هو ته اشوڪ جا فرمان [[برهمي لپي]] ۾ لکيل هئا، جيڪا وقت سان وسري وئي ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ [[جيمس پرنسپ]] جي تحقيق کان پوءِ ئي ٻيهر پڙهي ويئي.{{sfn|Strong|1989|p=5}} چيني ٻڌ ياترين [[فاشيان]] ۽ [[شوان زانگ]] جي سفرنامن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو اشوڪ جي لکتن کي ٻڌ سان لاڳاپيل مقدس هنڌن جي نشانين طور ڏسندا هئا. انهن فرمانن کي ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل مواد سان منسوب ڪيو، پر جديد عالمن جڏهن برهمي لپي پڙهي، ته معلوم ٿيو ته انهن جي تشريح اصل متن سان مطابقت نٿي رکي. غالب امڪان اهو آهي ته فاشيان مقامي رهنمائن تي ڀاڙيو، جن يا ته پنهنجي طرفان ٻڌ ڌرمي تشريحون ٺاهيون يا زباني روايتن جي بنياد تي غلط ترجما پيش ڪيا. شوان زانگ به اهڙي صورتحال کي منهن ڏنو هوندو، يا شايد هن فاشيان جي لکڻين تي ڀروسو ڪيو هجي.{{sfn|Strong|1989|pp=6–9}} هن راءِ جي تائيد ان ڳالهه مان به ٿئي ٿي ته چوڏهين صديءَ ۾ [[فيروز شاهه تغلق]] جڏهن اشوڪ جي ٿنڀن تي لکيل تحريرن جي معنيٰ پڇي، ته ڪجهه برهمڻ عالمن انهن جون خيالي تشريحون پيش ڪيون. [[شمس سراج عفيف]] جي ''تاريخ فيروز شاهي'' موجب، جڏهن فيروز شاهه [[ٽوپرا]] ۽ [[ميرٺ]] مان اهي ٿنڀ دهلي آندا، ته برهمڻن کيس ٻڌايو ته انهن تي اڳڪٿي لکيل آهي ته فيروز نالي بادشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به انهن ٿنڀن کي نه هٽائي سگهندو. ان وقت مقامي روايتن ۾ انهن ٿنڀن کي افسانوي سورمي [[ڀيم]] سان پڻ منسوب ڪيو ويندو هو.{{sfn|Strong|1989|pp=9–10}} [[رچرڊ گومبرچ]] جهڙن عالمن جو خيال آهي ته اشوڪ جي ڌرم تي ٻڌ ڌرم جو واضح اثر موجود هو. مثال طور، [[ڪالنگا]] بابت جدا فرمان نمبر 1 ۾ موجود خيال، ٻڌ جي ''سگال کي نصيحت'' ۽ ٻين وعظن سان گهڻي مشابهت رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} ==== جانورن جي ڀلائي ==== اشوڪ جي پٿريلي فرمانن ۾ واضح طور چيو ويو آهي ته جاندارن کي تڪليف پهچائڻ مناسب ناهي، ۽ ڪنهن به جانور کي [[يجنا]] يا قرباني لاءِ قتل نه ڪيو وڃي.{{sfn|Fitzgerald|2004|p=120}} بهرحال، اشوڪ عام ڍورن جي ذبح يا گوشت کائڻ تي مڪمل پابندي نه لڳائي.{{sfn|Simoons|1994|p=108}} هن اهڙن سڀني چؤپائن جي قتل تي پابندي وڌي جيڪي نه خوراڪ لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ نه ئي ڪنهن عملي فائدي جا هئا. ان کان علاوه ڪيترن پکين، مڇين ۽ ٻين جانورن جي مخصوص نسلن جي قتل تي به پابندي لڳائي وئي.{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ کير پياريندڙ ٻڪريُن، رڍن ۽ سوئرن جي قتل کي به منع ڪيو، ۽ سندن ڇهن مهينن کان گهٽ عمر وارن ٻچن جي قتل تي پڻ پابندي وڌي. هن ڪجهه خاص مذهبي دورن، جهڙوڪ [[چاتُرماس]] ۽ [[اوپوسٿ]] جي ڏينهن ۾: سڀني مڇين جي شڪار; ۽ جانورن جي خصي ڪرڻ تي پابندي لڳائي.{{sfn|Dhammika|1994}}{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ شاهي شڪار کي ختم ڪيو ۽ شاهي محل ۾ خوراڪ لاءِ جانورن جي ذبح کي به محدود ڪري ڇڏيو.{{sfn|Draper|Meyer|McCoubrey|1998|p=44}} ڇاڪاڻ ته هن: شڪار تي پابنديون وڌيون; جانورن لاءِ علاجگاهون قائم ڪيون; ڪيترن مذهبي ڏينهن تي گوشت کائڻ کان روڪيو، انهيءَ ڪري ڪجهه محقق موريا سلطنت کي دنيا جي تاريخ ۾ انهن نادر مثالن مان شمار ڪن ٿا، جتي حڪومت جانورن کي به اهڙو تحفظ ڏنو جهڙو انساني شهرين کي حاصل هوندو آهي.{{sfn|Phelps|2007}} اشوڪ جي فرمانن ۾ جهنگلي جانورن جي قتل ۽ ٻيلن جي تباهي تي به پابنديون ملن ٿيون، تنهن ڪري ڪيترائي جديد ماحولياتي مورخ کيس ماحولياتي شعور ۽ فطرت جي تحفظ جي ابتدائي نمائندن مان هڪ سمجهن ٿا.{{sfn|Elverskog|2020|p=56}}{{sfn|Fisher|2018|p=72}} == پرڏيهي لاڳاپا == [[File:Territories conquered by the Dharma according to Ashoka.jpg|thumb|[[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13]] موجب اهي علائقا جيڪي اشوڪ جي "ڌرم فتح" هيٺ آيا (260–218 ق م).{{sfn|Kosmin|2014|p=57}}<ref name=ME368>Thomas Mc Evilly, ''The shape of ancient thought'', Allworth Press, New York, 2002, p. 368</ref>]] اهو چڱيءَ طرح معلوم آهي ته اشوڪ مختلف ماڻهن ۽ بادشاهن ڏانهن ''دوت'' (سفير يا ايلچي) موڪليندو هو ته جيئن زباني يا لکت واريون هدايتون، يا ٻنهي قسمن جا پيغام، انهن تائين پهچائي سگهجن. سندس ڇهين پٿريلي فرمان (Rock Edict VI) ۾ "زباني حڪمن" جو واضح ذڪر ملي ٿو. بعد ۾ اها ڳالهه به ثابت ٿي ته ان دور ۾ لکت وارين هدايتن سان گڏ زباني پيغام موڪلڻ ڪا غيرمعمولي ڳالهه نه هئي. اشوڪ جي پيغامن جو مقصد سندس ''ڌمّ-وجيه'' (ڌرم ذريعي فتح) کي ڦهلائڻ هو، جنهن کي هو سڀني فتحن کان اعليٰ سمجھندو هو ۽ جنهن کي هو هر هنڌ، بلڪه ڀارت کان ٻاهر به، ڦهلائڻ جو خواهشمند هو. [[خروشٺي لپي]] جي اختيار ٿيڻ مان مختلف ثقافتن جي وچ ۾ رابطن جا واضح ۽ ناقابل ترديد نشان ملن ٿا. اهو به ممڪن آهي ته حڪومتي لکتون نصب ڪرڻ جو تصور به انهيءَ لپيءَ سان گڏ آيو هجي، ڇاڪاڻ ته اشوڪ جي فرمانن ۾ [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] اثر ڪيترن ئي اصطلاحن ۽ تحريري اندازن ۾ نظر اچي ٿو. اهي حقيقتون ظاهر ڪن ٿيون ته اشوڪ ٻين تهذيبن سان رابطي ۾ هو ۽ پنهنجي سلطنت جي حدن کان ٻاهر نون ثقافتي خيالن جي ڏي وٺ ۽ ڦهلاءَ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪري رهيو هو.<ref name="Hinuber2012">{{cite journal | author=Oskar von Hinüber |title=Did Hellenistic Kings Send Letters to Aśoka? | journal=Journal of the American Oriental Society |volume=130 | issue=2 | year=2010 | publisher=Freiburg | pages=262–265}}</ref> === يوناني دنيا === [[File:Sarnath Ashoka Capital Horse motif.jpg|thumb|right|[[سارناتھ]] جي [[اشوڪ جو شيرن وارو تاج|اشوڪي تاج]] تي گھوڙي جو نقش، جنهن کي اڪثر يوناني حقيقت نگاري (ريئلزم) جو مثال سمجھيو ويندو آهي.<ref name="Danielou">A Brief History of India, [[Alain Daniélou]], Inner Traditions / Bear & Co, 2003, p. 89-91 [https://archive.org/details/briefhistoryofin00dani/page/89]</ref>]] اشوڪ پنهنجي پٿريلي فرمانن ۾ بيان ڪري ٿو ته هن اولهه ۾ واقع [[يوناني دور]] جي بادشاهتن ڏانهن ٻڌ ڌرم ۽ ڌرم جي تبليغ لاءِ قدم کنيا. هو اهو پڻ ٻڌائي ٿو ته سندس سلطنت ۾ رهندڙ يوناني ماڻهو ٻڌ ڌرم قبول ڪندڙ هئا ۽ سندس سفيرن جا مخاطب پڻ هئا. {{blockquote |text=هاڻي ديوتائن جي پياري بادشاهه جي نظر ۾ سڀ کان وڏي فتح ڌرم جي فتح آهي. ۽ اها ڌرم فتح هتي به حاصل ڪئي وئي آهي ۽ ڇهه سئو يوجن پري به، جتي يوناني بادشاهه [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]] حڪومت ڪري ٿو، ۽ ان کان به اڳتي جتي چار بادشاهه [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] حڪومت ڪن ٿا. اهڙي طرح ڏکڻ ۾ [[چولا]]، [[پانڊيا]] ۽ [[تامراپرني]] تائين پڻ. هتي بادشاهه جي سلطنت اندر يونانين، ڪمبوجن، نابھڪن، نابھاپمڪتين، ڀوجن، پيتنيڪن، آندرهن ۽ پاليدن جي وچ ۾ به ماڻهو ديوتائن جي پياري بادشاهه جي ڌرم واري هدايتن تي عمل ڪن ٿا. جتي سندس سفير نه به پهتا آهن، اتي به ماڻهن سندس ڌرم جي تعليمات بابت ٻڌي انهن تي عمل ڪرڻ شروع ڪيو آهي ۽ مستقبل ۾ به ڪندا رهندا. |source=[[اشوڪ جا فرمان]]، [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان نمبر 13]] (ايس. ڌمّيڪا جو ترجمو)<ref>[http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html#rock14 The Edicts of King Ashoka: an English rendering by Ven. S. Dhammika] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160510060618/http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html |date=10 May 2016 }}</ref> }} {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | caption_align = center | align = left | direction = horizontal | image1 = Kalsi02.jpg | image2 = Khalsi rock edict of Ashoka.jpg | footer = [[کالسي]] جا پٿريلا فرمان (وڏو پٿريلو فرمان نمبر 13)، جن ۾ اشوڪ يوناني بادشاهن [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] جا نالا سڌيءَ طرح پنهنجي تعليمات جي مخاطبن طور کڻي ٿو. | footer_align = center }} اهو ممڪن آهي، جيتوڻيڪ يقيني نه آهي، ته اشوڪ کي يوناني حڪمرانن کان خط موصول ٿيا هجن ۽ هو يوناني بادشاهن جي حڪومتي فرمانن کان واقف هجي. ساڳي طرح جيئن هو شايد [[هخامنشي سلطنت]] جي بادشاهن جي لکتن کان واقف هو، ڇاڪاڻ ته ان دور ۾ يوناني بادشاهن جا سفير ڀارت ۾ موجود هئا ۽ اشوڪ پاڻ به پنهنجا ''دوت'' ٻاهرين ملڪن ڏانهن موڪليندو هو.<ref name="Hinuber2012"/> [[ڊيو نيسيوس (سفير)|ڊيو نيسيوس]] نالي هڪ يوناني سفير جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]] طرفان اشوڪ جي درٻار ۾ موڪليو ويو هو.<ref>{{cite web |url = http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |title = Pliny the Elder, "The Natural History", 6, 21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728023626/http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |archive-date=28 July 2013 |url-status=dead}}</ref> اهو ساڳيو بطليموس اشوڪ جي فرمانن ۾ به ٻڌ ڌرم جي پيغام حاصل ڪندڙ بادشاهن مان شمار ڪيو ويو آهي. ڪجهه يوناني فلسفي، جهڙوڪ [[هيگيسياس آف سيرين]]، جيڪو غالباً بادشاهه [[ماگاس آف سيرين]] جي دور ۾ رهندو هو، انهن کي به ممڪن طور ٻڌ ڌرم جي تعليمات کان متاثر سمجھيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته ماگاس انهن بادشاهن مان هڪ هو جن ڏانهن اشوڪ جا مذهبي سفير موڪليا ويا هئا.<ref>{{cite book |last=Preus |first=Anthony |year=2015 |title=Historical Dictionary of Ancient Greek Philosophy |url=https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |page=184 |isbn=978-1-4422-4639-3 |access-date=18 June 2017 |archive-date=4 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201104102717/https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |url-status=live }}</ref> ڀارت ۾ رهندڙ يونانين جو ٻڌ ڌرم جي واڌاري ۾ عملي ڪردار به نظر اچي ٿو. مثال طور، اشوڪ جي سفيرن مان هڪ [[ڌمّرڪشيت]] بابت پالي ذريعن ۾ ذڪر آهي ته هو هڪ يوناني (''يونا'') ٻڌ ڀڪشو هو، جنهن ٻڌ ڌرم جي تبليغ ۾ سرگرم حصو ورتو. ''[[مهاونسا]]'' ۾ هن جو ذڪر موجود آهي.<ref name="plgotw">Full text of the ''Mahavamsa'' [http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html Click chapter XII] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060905050433/http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html |date=5 September 2006 }}</ref> ڪجهه يوناني (يَوَن) شايد اشوڪ جي سلطنت ۾ انتظامي عهدن تي پڻ فائز هئا. [[رودر دامن]] جي [[گرناڙ|گِرناڙ]] واري لکت ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ جي دور ۾ [[گجرات]] جي علائقي گِرناڙ ۾ هڪ يَوَن (يوناني) گورنر مقرر هو، جيڪو هڪ آبي ذخيرو تعمير ڪرائڻ جو ذميوار هو.<ref>The Idea of Ancient India: Essays on Religion, Politics, and Archaeology by Upinder Singh [https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 p.18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229135504/https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 |date=29 December 2019 }}</ref> ڪيترن محققن جو خيال آهي ته [[پاٽلي پتر]] ۾ اشوڪ جو شاهي محل [[پرسيپولس]] ۾ موجود هخامنشي شاهي محل جي طرز تي تعمير ڪيو ويو هو.<ref>{{cite book |last1=De la Croix |first1=Horst |last2=Tansey |first2=Richard G. |last3=Kirkpatrick |first3=Diane |title=Gardner's Art Through the Ages |date=1991 |publisher=Thomson/Wadsworth |isbn=0-15-503769-2 |edition=9th |page=[https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 428] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 }}</ref> == آخري سال == اشوڪ جي حڪومت جي آخري سالن بابت معلومات محدود آهي. ٻڌ روايتن ۾ بيان آهي ته هن وڏي مقدار ۾ دولت سنگهه ۽ مذهبي ادارن تي خرچ ڪئي، جنهن سبب خزاني تي بار پيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=59–61}} ڪجهه روايتن مطابق سندس پوٽي [[سمپريتي]] ۽ ٻين جانشينن جي دور ۾ موريا سلطنت آهستي آهستي ڪمزور ٿيڻ لڳي.{{sfn|Thapar|1961|pp=61–63}} اشوڪ جي وفات غالباً 232 ق.م ڌاري ٿي. سندس وفات کان پوءِ موريا سلطنت ڪجهه ڏهاڪن تائين قائم رهي، پر آخرڪار ٽڪرن ۾ ورهائجي وئي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=38–39}} == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] panvt5twhffhqqt16smqm5bowll1u1q 388249 388248 2026-06-23T23:08:09Z Intisar Ali 8681 388249 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == وڌيڪ تعارف== اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اشوڪا</ref> ==پيدائش== اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]]، [[اينٽيگونس ٻيون گوناتاس]]، [[مئگاس آف سائرين]]، ۽ سڪندر (يا ته [[ايپائرس جو سڪندر ٻيون|ايپائرس]] وارو يا [[ڪرنتھ جو سڪندر]])۔{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي ({{circa|304 BCE}})۔{{sfn|Lahiri|2015|p=24}} هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} == نسب == اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Lahiri|2015|p=26}} ٻين ماخذن، جهڙوڪ [[پراڻ]] ۽ ''[[مهاونس]]'' موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه [[بندوسار]] هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[چندرگپت موريا]] هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه [[بمبسار]] سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: [[اجاتشتر]] → [[اُدايين]] → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → [[پرسينجت]] → [[نندا سلطنت|نندا]]۔{{sfn|Strong|1989|p=204}} سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو [[تاراناٿ]]، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Thapar|1961|p=9}} اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[اشوڪ جي ماءُ]] چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.{{sfn|Strong|1989|pp=204–205}} ''اشوڪاوادان'' ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،{{sfn|Lahiri|2015|p=323|ps=:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."}} پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.{{sfn|Lahiri|2015|p=31}} مثال طور: * ''اشوڪاوادان مالا'' ۾ سندس نالو '''سُڀدرانگي''' ڏنو ويو آهي۔{{sfn|Guruge|1993|p=19}}{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''وامسٿاپڪاسني'' يا ''مهاونس ٽيڪا''، جيڪا ''مهاونس'' تي هڪ شرح آهي، کيس '''ڌرم''' (پالي ۾ ''ڌمّ'') سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا [[ڪشتريه]] خاندان سان واسطو رکندي هئي۔{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''[[ديوياوادان]]'' جي هڪ روايت ۾ کيس '''جنپد ڪلياني''' سڏيو ويو آهي۔{{sfn|Singh|2008|p=332}} عالم [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]] موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.{{sfn|Guruge|1993|p=19}} ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[ايپين]] موجب، [[چندرگپت موريا]] يوناني حڪمران [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=20}} == شهزادي جي حيثيت ۾ == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 500 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Mauryan ruins of pillared hall at Kumrahar site of Pataliputra ASIEC 1912-13.jpg | caption1 = [[پاٽلي پتر]] جي ڪمراهار ماڳ تي ستونن واري هال جا آثار | image2 = Pataliputra_capital_(volume).jpg | caption2 = [[پاٽلي پتر]] جو ستون-سِر، چوٿين–ٽين صدي ق.م | footer = امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] شهر ۾ ڄائو هو. ان دور جي شهر جا آثار جديد [[پاٽنا]] جي مرڪزي علائقن ۾ کوٽائين ذريعي مليا آهن. | footer_align = center }} اشوڪ جون پنهنجون لکتون سندس ابتدائي زندگي بابت ڪا معلومات فراهم نٿيون ڪن، ۽ هن موضوع بابت گهڻي ڄاڻ انهن روايتن مان ملي ٿي جيڪي سندس وفات کان سوين سال پوءِ لکيون ويون.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}} جيتوڻيڪ انهن روايتن ۾ اشوڪ جي اڳين جنمن جهڙيون ظاهر طور افسانوي ڳالهيون شامل آهن، پر انهن ۾ اشوڪ جي دور بابت ڪجهه اهڙي معلومات پڻ موجود آهي جيڪا تاريخي طور ممڪن نظر اچي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}}{{sfn|Singh|2008|p=332}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، جڏهن اشوڪ نوجوان هو ته سندس پيءُ بندوسار سندس کُردري ۽ غير دلڪش صورت سبب کيس پسند نه ڪندو هو. هڪ ڏينهن بندوسار تپسوي پنگل واتساجيو کي چيو ته هو طئي ڪري ته سندس پٽن مان ڪير سندس جانشين ٿيڻ جي لائق آهي. تپسوي جي صلاح تي سڀني شهزادن کي "سونهري محل جي باغ" ۾ گڏ ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو. اشوڪ وڃڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خبر هئي ته سندس پيءُ کيس پسند نٿو ڪري، پر سندس ماءُ کيس وڃڻ تي آماده ڪيو. جڏهن وزير [[رادھاگپت]] ڏٺو ته اشوڪ گاديءَ واري شهر مان باغ ڏانهن روانو ٿي رهيو آهي، تڏهن هن شهزادي کي سفر لاءِ شاهي هاٿي مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Strong|1989|p=206}} باغ ۾ پنگل واتساجيو شهزادن جو جائزو ورتو ۽ سمجهي ويو ته ايندڙ شهنشاهه اشوڪ هوندو. پر بندوسار کي ناراض ڪرڻ کان بچڻ لاءِ هن جانشين جو نالو ظاهر نه ڪيو. ان جي بدران هن چيو ته جنهن وٽ بهترين سواري، بهترين ويهڻ جي جاءِ، بهترين پيئڻ، بهترين ٿانوَ ۽ بهترين کاڌو هوندو، اهو ئي ايندڙ بادشاهه ٿيندو. هر ڀيري اشوڪ دعويٰ ڪئي ته اهي شرطون هن وٽ موجود آهن. بعد ۾ تپسوي اشوڪ جي ماءُ کي ٻڌايو ته سندس پٽ ايندڙ شهنشاهه ٿيندو، ۽ سندس صلاح تي بندوسار جي غضب کان بچڻ لاءِ سلطنت ڇڏي هليو ويو.{{sfn|Strong|1989|p=207}} جيتوڻيڪ روايتون ٻڌائين ٿيون ته بندوسار اشوڪ جي ظاهر سبب کيس پسند نه ڪندو هو، پر اهي ساڳيون روايتون اهو به ٻڌائين ٿيون ته هن اشوڪ کي اهم ذميواريون ڏنيون، جهڙوڪ [[تڪششيلا]] جي بغاوت کي ختم ڪرڻ (اتر هندستاني روايت موجب) ۽ [[اجين]] جي حڪومت هلائڻ (سري لنڪائي روايت موجب).{{sfn|Thapar|1961|p=21}} اهو ظاهر ڪري ٿو ته بندوسار شهزادي جي ٻين صلاحيتن کان متاثر هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته هن اشوڪ کي گاديءَ واري شهر کان پري علائقن ۾ ان ڪري موڪليو ته جيئن هو شاهي درٻار کان پري رهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=65}} === تڪششيلا ۾ بغاوت === [[File:Aramaic_inscription_at_Taxila_Museum.jpg|thumb|upright=0.6|[[ٽيڪسلا جي آرامي لکت]]، جنهن ۾ ممڪن طور اشوڪ جو ذڪر موجود آهي.]] ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار شهزادي اشوڪ کي [[تڪششيلا]] شهر ۾ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ موڪليو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} (موجوده [[پاڪستان]] ۾ [[ڀير ماڙو]]).{{sfn|Lahiri|2015|p=66}} هي واقعو سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهي؛ ان جي بدران اتي بيان آهي ته بندوسار اشوڪ کي [[اجين]] جو گورنر مقرر ڪيو. ٻن ٻين ٻڌ ڌرمي متنن، ''اشوڪ سوتر'' ۽ ''ڪنال سوتر''، مطابق بندوسار اشوڪ کي [[گنڌارا]] جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو هو، جتي تڪششيلا واقع هئي، نه اجين.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} ''اشوڪاوادان'' موجب بندوسار اشوڪ کي چار حصن تي مشتمل لشڪر (گهوڙيسوار، [[جنگي هاٿي]]، [[رتھ]] ۽ پيادل فوج) ڏنو، پر هٿيار مهيا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اشوڪ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي شهنشاهه ٿيڻ جي لائق آهي ته هٿيار پاڻ ظاهر ٿي ويندا. پوءِ ديوتائون زمين مان نڪري آيون ۽ فوج کي هٿيار فراهم ڪيا.{{sfn|Strong|1989|p=208}} جڏهن اشوڪ تڪششيلا پهتو ته شهرين سندس آجيان ڪئي ۽ ٻڌايو ته سندن بغاوت فقط ظالم وزيرن خلاف هئي، بادشاهه خلاف نه. ڪجهه عرصي بعد [[خاصا]] علائقي ۾ به سندس آجيان ڪئي وئي، ۽ ديوتائن اعلان ڪيو ته هو سڄي ڌرتيءَ تي حڪومت ڪندو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} تڪششيلا هڪ مالدار ۽ سياسي لحاظ کان اهم شهر هو. تاريخي ثبوت ڏيکارين ٿا ته اشوڪ جي دور تائين اهو ''[[اترپٿ]]'' واپاري رستي وسيلي [[پاٽلي پتر]] سان ڳنڍيل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=70}} بهرحال، موجود همعصر ماخذن مان ڪو به تڪششيلا جي بغاوت جو ذڪر نٿو ڪري، ۽ اشوڪ جي ڪنهن به لکت مان اهو ظاهر نٿو ٿئي ته هن ڪڏهن شهر جو دورو ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=66-67}} تنهن هوندي به، اشوڪ جي تڪششيلا سان لاڳاپي جي روايت کي [[سرڪپ]] مان مليل هڪ آرامي لکت جزوي طور تقويت ڏئي ٿي. ان لکت ۾ هڪ نالو "prydr" اکرن سان شروع ٿئي ٿو، جنهن کي گهڻا عالم "پريادرشي" طور بحال ڪن ٿا، جيڪو اشوڪ جو لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} تڪششيلا ڀرسان موجود [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] جو نالو به اشوڪ سان لاڳاپي جو هڪ ممڪن ثبوت سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ "ڌرماراجا" مان مراد اشوڪ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=68}} ديوتائن طرفان هٿيار مهيا ڪرڻ وارو قصو شايد اشوڪ کي نيم الاهي حيثيت ڏيڻ لاءِ بيان ڪيو ويو هجي، يا اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته بندوسار، جيڪو اشوڪ کي پسند نه ڪندو هو، سندس ناڪامي چاهيندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=67}} === اجين جو نائب بادشاهه === ''[[مهاونس]]'' موجب، بندوسار اشوڪ کي [[اونتيراستر]] (موجوده [[اجين ضلعو]]) جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هي علائقو مرڪزي هندستان جو هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري صوبو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=89–90}} هي روايت مرڪزي هندستان مان دريافت ٿيل [[سارو مارو]] لکت سان پڻ تقويت حاصل ڪري ٿي، جنهن ۾ بيان آهي ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ انهيءَ هنڌ جو دورو ڪيو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=350–351}} اشوڪ جي پنهنجي [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان#پهريون جدا اهم پٿريلو فرمان|پٿريلي فرمان]] مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ اجين ۾ هڪ شهزادو نائب بادشاهه موجود هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} اهو به هن روايت جي حمايت ڪري ٿو ته اشوڪ پاڻ اجين جو نائب بادشاهه رهيو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=98}} {{multiple image | perrow=2 | total_width=400 | caption_align=center | align=right | direction=horizontal | image1=Saru_Maru_stupa.jpg | image2=Panguraria Top View Closeup detail.jpg | footer=[[سارو مارو]] يادگاري لکت مان لڳي ٿو ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ اجين واري علائقي ۾ موجود هو: "''پريادسي'' خوشگوار سير لاءِ هن هنڌ آيو جڏهن هو اڃا شهزادو هو..." }} اشوڪ جي دور ۾ [[پاٽلي پتر]] ۽ [[اجين]] ڪيترن ئي رستن ذريعي ڳنڍيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته اجين ڏانهن ويندي سندس قافلو روپناٿ ۾ ترسيو هجي، جتي بعد ۾ سندس لکت ملي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=94–95}} سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ اجين ويندي [[وديشا]] پهتو، جتي هو هڪ خوبصورت عورت جي عشق ۾ مبتلا ٿيو. ''ديپاونس'' ۽ ''مهاونس'' موجب اها عورت [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] هئي، جيڪا هڪ واپاري جي ڌيءَ هئي. ''مهابودهي ونس'' مطابق هوءَ "وديشا مها ديوي" هئي ۽ [[شاڪيه]] خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان [[گوتم ٻڌ]] پڻ هو. ممڪن آهي ته ٻڌ ڌرمي تاريخ نويسن اشوڪ جي خاندان کي ٻڌ سان ڳنڍڻ لاءِ هي شاڪيه تعلق بيان ڪيو هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} ٻڌ ڌرمي متنن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ديوي بعد ۾ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو، پر انهن ۾ سندس قبولِ اسلام... (يعني قبولِ ٻڌ ڌرم) جو ڪو تفصيلي بيان موجود ناهي. انهيءَ ڪري ممڪن آهي ته جڏهن هن اشوڪ سان ملاقات ڪئي، تڏهن به هوءَ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ''مهاونس'' موجب، اجين ۾ ديوي اشوڪ جي پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] کي جنم ڏنو، ۽ ٻن سالن بعد هڪ ڌيءَ [[سنگهمتا]] پيدا ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=97}} ''مهاونس'' موجب مهندا کي اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، ڀڪشو بڻايو ويو. انهيءَ حساب سان مهندا اشوڪ جي تخت نشيني وقت چوڏهن ورهين جو هو. جيڪڏهن مهندا ان وقت ڄائو جڏهن اشوڪ فقط ويهن ورهين جو هو، ته پوءِ اشوڪ تقريباً 34 ورهين جي عمر ۾ تخت تي ويٺو هوندو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ڪيترائي سال نائب بادشاهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون.{{sfn|Thapar|1961|pp=24–25}} == تخت نشيني == روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اشوڪ [[يووراج|ولي عهد]] نه هو، ۽ سندس تخت نشيني تڪراري هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=25}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار جي وڏي پٽ [[سوسيما]] هڪ ڏينهن مذاق ۾ هڪ گنجي وزير جي مٿي تي چماٽ هنئي. وزير کي خوف ٿيو ته جيڪڏهن سوسيما بادشاهه بڻيو ته شايد هڪ ڏينهن تلوار سان به ساڻس اهڙي ئي مذاق ڪري. تنهن ڪري هن پنج سئو وزيرن کي اشوڪ جي حمايت لاءِ آماده ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته اشوڪ هڪ ''[[چڪروَرتي]]'' (ساري دنيا تي حڪومت ڪندڙ حڪمران) بڻجندو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ڪجهه عرصي بعد [[تڪششيلا]] ۾ ٻيهر بغاوت ٿي. بندوسار سوسيما کي بغاوت دٻائڻ لاءِ موڪليو. ٿوري ئي وقت کان پوءِ بندوسار سخت بيمار ٿي پيو ۽ سندس موت جو امڪان پيدا ٿيو. ان وقت سوسيما اڃا تڪششيلا ۾ هو ۽ بغاوت مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو هو. بندوسار کيس گاديءَ واري شهر واپس گهرائي ورتو ۽ اشوڪ کي حڪم ڏنو ته هو تڪششيلا ڏانهن روانو ٿئي.{{sfn|Strong|1989|p=209}} پر وزيرن بندوسار کي ٻڌايو ته اشوڪ بيمار آهي ۽ صلاح ڏني ته سوسيما جي واپسي تائين اشوڪ کي عارضي طور تخت تي ويهاريو وڃي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} جڏهن بندوسار انڪار ڪيو، تڏهن اشوڪ اعلان ڪيو ته جيڪڏهن تخت واقعي سندس قسمت ۾ آهي ته ديوتائون کيس ايندڙ شهنشاهه طور تاج پارائينديون. ساڳئي لمحي ديوتائن ائين ڪيو، بندوسار وفات ڪري ويو، ۽ اشوڪ جي حڪمراني سڄي دنيا تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ زمين جي مٿان موجود [[يڪشا]]ن جو علائقو ۽ زمين جي هيٺان موجود [[ناگ]]ن جو علائقو پڻ شامل هو.{{sfn|Strong|1989|p=209}} جڏهن سوسيما گاديءَ واري شهر واپس آيو ته اشوڪ جي نئين وزيراعظم [[رادھاگپت]] کيس ڪوئلن سان ڀريل هڪ کڏ ۾ ڦاسائي ڇڏيو. سوسيما دردناڪ موت مري ويو، جڏهن ته سندس سپهه سالار ڀدرايڌ بُدھ ڌرم جو ڀڪشو بڻجي ويو.{{sfn|Strong|1989|p=210}} [[File:Sarnath_Ashoka_Lions_with_Dharma_Wheel.jpg|thumb|[[سارناتھ]] ۾ [[اشوڪ جو شير-ستون]]، جنهن ۾ چار [[ايشيائي شير]] هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن. اهي [[ٻڌ ڌرم]] جي [[چار عظيم سچايون|چار عظيم سچائين]] ۽ اخلاقي قانون جي ڦيٿي ([[ڌرم چڪر]]) جي علامت آهن.{{sfn|Allen|2012|p=331}}]] ''[[مهاونس]]'' موجب، جڏهن بندوسار بيمار ٿيو ته اشوڪ [[اجين]] مان [[پاٽلي پتر]] واپس آيو ۽ گاديءَ واري شهر تي قبضو ڪري ورتو. پيءُ جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي وڏي ڀاءُ کي قتل ڪيو ۽ تخت تي ويٺو.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ساڳئي متن موجب، اشوڪ پنهنجي سوتيلي ڀائرن مان نويَنوي (99) ڄڻن کي قتل ڪيو، جن ۾ سُمانا پڻ شامل هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} ''[[ديپاونس]]'' موجب، هن هڪ سئو ڀائرن کي قتل ڪيو ۽ چار سال بعد تاجپوشي ڪرائي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ''ونسٿاپڪاسني'' وڌيڪ ٻڌائي ٿو ته هڪ [[آجيَوڪ]] تپسوي اشوڪ جي ماءُ جي خواب جي تعبير ڪندي اڳواٽ هن خونريزي جي پيشنگوئي ڪئي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} انهن روايتن موجب اشوڪ جو سڳو ڀاءُ [[تِسا]] ئي بچي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} ٻين ذريعن ۾ بچيل ڀاءُ جا نالا [[ويتاشوڪ]]، وگتاشوڪ، سودت (''So-ta-to'') يا سوگتر (''Siu-ka-tu-lu'') بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} 99 ۽ 100 جهڙا انگ واضح طور مبالغو آهن ۽ شايد صرف اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن ته اشوڪ پنهنجي ڪيترن ئي ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} [[تاراناٿ]] موجب اشوڪ پنهنجي اڳوڻي حڪمران جو ناجائز پٽ هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڇهه جائز شهزادن کي قتل ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ممڪن آهي ته اشوڪ اصل جانشين نه هجي ۽ هن تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ ڀائر قتل ڪيا هجن. بهرحال، ٻڌ ڌرمي ماخذن شايد هن واقعي کي وڌائي پيش ڪيو ته جيئن ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ اشوڪ کي ظالم ۽ بي رحم حڪمران طور ڏيکاري سگهجي. اشوڪ جي پنجين پٿريلي فرمان ۾ انهن عملدارن جو ذڪر آهي جن جي ذميواري سندس ڀائرن، ڀينرن ۽ ٻين مائٽن جي خاندانن جي ڀلائي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تخت نشيني کان پوءِ به سندس هڪ کان وڌيڪ ڀائر زندهه هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} تنهن هوندي به ڪجهه مؤرخ هن راءِ سان متفق ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فرمان ۾ صرف ڀائرن جي ''خاندانن'' جو ذڪر آهي، خود ڀائرن جو نه.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} === تخت نشيني جي تاريخ === سري لنڪائي متنن ''[[مهاونس]]'' ۽ ''[[ديپاونس]]'' موجب اشوڪ [[گوتم ٻڌ]] جي وفات کان 218 سال پوءِ تخت تي ويٺو ۽ 37 سال حڪومت ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|pp=13–14}} ٻڌ جي وفات جي صحيح تاريخ پاڻ به تڪراري آهي،{{sfn|Thapar|1961|p=14}} جڏهن⁠تہ اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ ٻڌ جي وفات کان صرف هڪ سئو سال پوءِ حڪومت ڪئي، جنهن ڪري تاريخ بابت وڌيڪ اختلاف پيدا ٿيا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست مڃجي ۽ ٻڌ جي وفات 483 ق.م ۾ ٿي هجي، جيئن ڪيترن ئي عالمن تجويز ڪيو آهي، ته اشوڪ جي تخت نشيني 265 ق.م ۾ ٿيڻ گهرجي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} [[پراڻ]]ن موجب اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] 25 سال حڪومت ڪئي، جڏهن⁠تہ سري لنڪائي روايت 28 سال ٻڌائي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} جيڪڏهن پراڻن جو بيان صحيح هجي ته اشوڪ جي تخت نشيني کي ٽي سال اڳ، يعني 268 ق.م تي تاريخ بندي ڪري سگهجي ٿي. ٻئي طرف، جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست هجي پر ٻڌ جي وفات 486 ق.م مڃجي، جيڪا ''ڪينٽونيز ڊاٽڊ رڪارڊ'' سان حمايت حاصل ڪري ٿي، ته پوءِ به اشوڪ جي تخت نشيني 268 ق.م جي لڳ ڀڳ بيهندي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} ''مهاونس'' بيان ڪري ٿو ته اشوڪ بادشاهه ٿيڻ کان چار سال پوءِ رسمي تاجپوشي ڪرائي. هن وچ واري عرصي کي ائين سمجهي سگهجي ٿو ته انهن چئن سالن دوران هن بندوسار جي ٻين پٽن خلاف جانشيني جي جنگ وڙهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ هڪ قصو موجود آهي جنهن موجب اشوڪ جو وزير [[يشس]] پنهنجي هٿ سان سج کي لڪائي ڇڏيو. پروفيسر پي. ايڇ. ايل. ايگرمونٽ جو خيال هو ته هي قصو 4 مئي 249 ق.م تي اتر هندستان ۾ نظر آيل جزوي سج گرهڻ ڏانهن اشارو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=12–13}} ''اشوڪاوادان'' موجب، هن سج گرهڻ کان ڪجهه عرصي بعد اشوڪ مختلف ٻڌ ڌرمي مقدس ماڳن جي ياترا تي نڪتو. اشوڪ جي [[لومبني]] واري ستوني فرمان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي 21هين سال ۾ لومبني جو دورو ڪيو. جيڪڏهن اهو دورو ساڳئي ياترا جو حصو هجي، ۽ لومبني جو دورو سج گرهڻ کان هڪ يا ٻن سالن اندر ٿيو هجي، ته پوءِ 268–269 ق.م واري تخت نشيني جي تاريخ وڌيڪ امڪاني لڳي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}}{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} بهرحال، هي نظريو سڀني عالمن پاران قبول ٿيل ناهي. مثال طور [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي خيال ۾ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ڪيل واقعو تاريخي وقت بندي سان لاڳاپيل ئي ناهي، ۽ ايگرمونٽ جي تشريح ان روايت جي ادبي ۽ مذهبي پس منظر کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان اڳ واري حڪومت == سري لنڪائي ۽ اتر هندستاني ٻنهي روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ سخت ۽ پرتشدد شخص هو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} [[تاراناٿ]] پڻ لکي ٿو ته شروعات ۾ اشوڪ کي ''ڪاماشوڪ'' سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪيترائي سال عيش ۽ عشرت ۽ دنياوي خواهشن (''[[ڪاما]]'') ۾ گذاريا. ان کان پوءِ کيس ''چنڊاشوڪ'' (يعني ”ظالم اشوڪ“) چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪجهه سال برن ڪمن ۾ صرف ڪيا. آخرڪار ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ هو ''ڌرماشوڪ'' (يعني ”نيڪ اشوڪ“) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ کيس ''چنڊاشوڪ'' سڏي ٿو ۽ سندس ڪيترن ئي ظالماڻن عملن جو ذڪر ڪري ٿو:{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * جيڪي وزير سندس تخت نشيني ۾ مددگار ثابت ٿيا هئا، سي حڪومت سنڀالڻ کان پوءِ ساڻس بي ادبي سان پيش اچڻ لڳا. سندن وفاداري آزمائڻ لاءِ اشوڪ کين هڪ غيرمعمولي حڪم ڏنو ته سڀ گلن ۽ ميون وارا وڻ ڪٽي ڇڏين. جڏهن وزيرن اهو حڪم نه مڃيو ته اشوڪ ذاتي طور پنج سئو وزيرن جا سر قلم ڪرائي ڇڏيا.{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * هڪ ڏينهن باغ ۾ سير دوران اشوڪ ۽ سندس حرم جون عورتون هڪ سهڻي [[اشوڪ وڻ]] وٽان گذريون. ان منظر اشوڪ ۾ محبت جا جذبا جاڳايا، پر عورتون سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي سبب ساڻس قربت اختيار ڪرڻ ۾ دلچسپي نه رکيون. ڪجهه وقت پوءِ جڏهن اشوڪ سمهي پيو ته ناراض عورتن سندس نالي واري اشوڪ وڻ جا گل ۽ ٽاريون ڪٽي ڇڏيون. جاڳڻ کان پوءِ اشوڪ سزا طور پنهنجي پنج سئو حرم وارين عورتن کي جيئرو ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * اهڙين قتل عام وارين ڪاررواين سبب وزيراعظم [[رادھاگپت]] پريشان ٿي ويو. هن صلاح ڏني ته مستقبل جي اجتماعي قتلن لاءِ هڪ جلاد مقرر ڪيو وڃي ته جيئن بادشاهه پاڻ اهڙن ڪمن ۾ سڌو سنئون ملوث نه رهي. ان مقصد لاءِ مگڌ جي هڪ ڳوٺ جو نوجوان [[گريڪا]] مقرر ڪيو ويو، جيڪو فخر سان چوندو هو ته هو سڄي [[جمبوديپ]] جي ماڻهن کي قتل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * گريڪا بعد ۾ ''چنڊاگريڪا'' (”ظالم گريڪا“) جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس خواهش تي اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ قيد خانو تعمير ڪرايو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} هي قيد خانو ''اشوڪ جو دوزخ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ٻاهران ڏسڻ ۾ اهو خوشنما ۽ دلڪش هو، پر اندر چنڊاگريڪا قيدين تي انتهائي بي رحماڻا تشدد ڪندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=106–107}} پنجين صديءَ جي چيني سياح [[فا شيان]] لکي ٿو ته اشوڪ ذاتي طور دوزخ جو دورو ڪيو ته جيئن اتي استعمال ٿيندڙ تشدد جا طريقا سکڻ بعد انهن جهڙا طريقا ايجاد ڪري سگهي. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوان زانگ]] دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اهڙو ستون ڏٺو هو جيڪو اشوڪ جي ”دوزخ“ واري هنڌ جي نشاندهي ڪندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[مهاونس]]'' پڻ مختصر طور اشوڪ جي سخت مزاجي جو ذڪر ڪري ٿو. ان موجب، اشوڪ کي شروعاتي دور ۾ سندس برن ڪمن سبب ''چنڊاشوڪ'' چيو ويندو هو، پر ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نيڪ عملن جي ڪري کيس ''ڌرماشوڪ'' سڏيو ويو.{{sfn|Lahiri|2015|p=107}} بهرحال، اتر هندستاني روايت جي ابتڙ، سري لنڪائي متن اشوڪ جي مخصوص ظالماڻن عملن جو ذڪر نٿا ڪن، سواءِ ان دعويٰ جي ته هن پنهنجي 99 ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ ظالم ۽ خونخوار شخص طور پيش ڪرڻ واريون اهڙيون تصويرون غالباً ٻڌ ڌرمي مصنفن جي تخليق آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} انهن جو مقصد اهو ڏيکارڻ هو ته ٻڌ ڌرم اشوڪ جي زندگيءَ ۾ هڪ معجزاتي تبديلي آندي.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} هن تبديلي کي وڌيڪ ڊرامائي ۽ اثرائتو بنائڻ لاءِ اهڙين روايتن ۾ اشوڪ جي اڳوڻي ظلم ۽ بعد واري مذهبي نيڪي ٻنهي کي مبالغي سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Charles1962">{{cite book | author=Charles Drekmeier | title=Kingship and Community in Early India | url=https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek | url-access=registration | access-date=30 October 2012 | year=1962 | publisher=Stanford University Press | lccn=62-9565 | pages=[https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek/page/173 173] }}</ref> == ڪلنگا جي جنگ ۽ ٻڌ ڌرم ۾ تبديلي == {{Main|ڪلنگا جي جنگ}} [[File:Kanaganahalli inscribed panel portraying Asoka (perspective).jpg|thumb|[[ڪناگن هلي]] مان مليل نقش ٿيل پينل، جنهن ۾ اشوڪ ۽ سندس راڻيون ڏيکاريل آهن. [[برهمي لپي]] ۾ "راجا اشوڪ" لکيل آهي، پهرين کان ٽئين صدي عيسوي.<ref>{{cite book |title=Indian Archaeology 1997–98 |publisher=ASI |page=Plate 72 |url=http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |access-date=22 January 2020 |archive-date=22 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122082556/http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |url-status=live }}</ref>]] اشوڪ جي لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي اٺين سال [[ڪلنگا]] واري علائقي کي فتح ڪيو. جنگ دوران ٿيل وڏي تباهي ۽ خونريزي سبب هن کي تشدد تي پڇتاءُ ٿيو، ۽ ايندڙ سالن ۾ هو آهستي آهستي ٻڌ ڌرم ڏانهن مائل ٿيو.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} [[اشوڪ جي فرمانن]] مان پٿريلي فرمان نمبر 13 بادشاهه جي گهري افسوس جو اظهار ڪري ٿو: {{Blockquote |text=ڪلنگا جي فتح کان پوءِ، سندس مقدس عظمت واري بادشاهه ۾ ڌرم جي حفاظت، ڌرم سان محبت ۽ ڌرم جي تبليغ جو وڏو جذبو پيدا ٿيو. ڪلنگا جي فتح تي سندس دل ۾ گهرو افسوس پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن اڳ ۾ آزاد ملڪ جي فتح دوران ماڻهن جو قتل، موت ۽ قيد ٿيڻ لازمي هوندو آهي. اها ڳالهه سندس مقدس عظمت لاءِ وڏي ڏک ۽ پشيماني جو سبب بڻجي. |source=<ref name="Wikisource Smith">{{cite Wikisource |wslink=Asoka - the Buddhist Emperor of India/Chapter 4 |title=Asoka: The Buddhist Emperor of India |last=Smith |first=Vincent |author-link=Vincent Arthur Smith |year=1920 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=185}}</ref> }} ٻئي طرف، سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي اٺين سال تائين اڳ ئي هڪ پڪو ٻڌ ڌرمي هو. ان روايت مطابق هو چوٿين سال ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيو ۽ پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ 84,000 وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائون ڪلنگا جي مهم جو ذڪر ئي نٿيون ڪن.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} سري لنڪائي روايت جي بنياد تي ڪجهه محقق، جهڙوڪ ايگرمونٽ، سمجهن ٿا ته اشوڪ ڪلنگا جي جنگ کان ''اڳ'' ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} هن نظريي جي مخالفت ڪندڙ چون ٿا ته جيڪڏهن اشوڪ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هو ته پوءِ هن اهڙي خونريز جنگ ڇو وڙهي؟ ايگرمونٽ ان جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته اشوڪ شايد "[[وچولي واٽ]]" جي پنهنجي تشريح رکندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=33}} پراڻن ليکڪن مان ڪجهه جو خيال هو ته اشوڪ جنگ کان پوءِ اوچتو ۽ ڊرامائي انداز ۾ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب ڪلنگا جي الحاق کان پوءِ هو ڌرم ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿيو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن اشوڪ جنگ کان پوءِ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو، تڏهن به لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اها تبديلي اوچتو نه پر تدريجي عمل هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} پنهنجي حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل هڪ ننڍڙي پٿريلي فرمان ۾ اشوڪ لکي ٿو ته هو ٻن اڍائي سالن کان وڌيڪ عرصي کان ''[[اُپاسڪ]]'' (عام ٻڌ ڌرمي پيروڪار) هو، پر شروعاتي عرصي ۾ گهڻي اڳڀرائي نه ڪري سگهيو. آخري هڪ سال دوران هو سنگهه جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ ٻڌ ڌرم جو وڌيڪ سرگرم پيروڪار بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} === ڪلنگا جي جنگ === اشوڪ جي وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب، هن تخت نشيني کان اٺ سال پوءِ ڪلنگا فتح ڪيو. فرمان موجب: * جنگ دوران 100,000 ماڻهو ۽ جانور مارجي ويا. * ان کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. * 150,000 ماڻهو ۽ جانور قيدي بڻائي کڻي ويا ويا. اشوڪ لکي ٿو ته انهن مصيبتن تي پڇتاءُ ئي کيس ڌرم جي عمل ۽ تبليغ ڏانهن وٺي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هو اعلان ڪري ٿو ته هاڻي ڪنهن ملڪ جي فتح دوران ٿيندڙ قتل، موت ۽ جلاوطني کيس انتهائي دردناڪ ۽ افسوسناڪ لڳي ٿي. خاص طور تي مذهبي ماڻهن ۽ گهريلو زندگي گذاريندڙ ماڻهن جي تڪليف کيس وڌيڪ ڏکوئيندڙ محسوس ٿئي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هي فرمان [[ايراگوڊي]]، [[گرنار]]، [[ڪالسي]]، [[مانسهره]]، [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[قنڌار]] سميت ڪيترن هنڌن تي مليو آهي.{{sfn|Guruge|1995|p=37}} پر حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته ڪلنگا واري علائقي ۾ موجود اشوڪ جي لکتن مان فرمان 13 ۽ 14 غائب آهن. انهن جي جاءِ تي ٻه الڳ فرمان آهن، جن ۾ اشوڪ جي پشيماني جو ڪو ذڪر ناهي. ممڪن آهي ته اشوڪ ڪلنگا جي ماڻهن آڏو اهڙي اعتراف کي سياسي طور مناسب نه سمجهيو هجي.{{sfn|Thapar|1995|pp=30–31}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ بيان ڪيل جنگ جا انگ اکر ۽ نتيجا ڪنهن حد تائين مبالغو هجن، ته جيئن پري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن تي اثر پوي، جيڪي انهن دعوائن جي تصديق نٿي ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=56}} قديم ذريعا اشوڪ جي ڪنهن ٻي وڏي فوجي مهم جو ذڪر نٿا ڪن، جيتوڻيڪ سورهين صديءَ جي عالم [[تاراناٿ]] دعويٰ ڪري ٿو ته اشوڪ سڄي [[جمبوديپ]] کي فتح ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} === ٻڌ ڌرم سان پهريون رابطو === {{multiple image |perrow=1 |total_width=300 |caption_align=center |align=right |direction=horizontal |image1=Vajrasana, early 20th century.jpg |caption1='''[[وجراسڻ، بودھ گيا|وجراسڻ]]''' يا "ٻڌ جي روشن خياليءَ جو تخت"، [[مهابودھي مندر]]، [[بودھ گيا]]. اشوڪ اهو تخت ٻڌ جي روشن خياليءَ واري هنڌ جي يادگار طور تعمير ڪرايو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=300–302}}<ref>"Ashoka did build the Diamond Throne at Bodh Gaya to stand in for the Buddha and to mark the place of his enlightenment" in {{cite book |last1=Ching |first1=Francis D. K. |last2=Jarzombek |first2=Mark M. |last3=Prakash |first3=Vikramaditya |title=A Global History of Architecture |date=23 March 2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-98160-3 |page=570 |url=https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |language=en |access-date=7 March 2021 |archive-date=23 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523153935/https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |url-status=live }}</ref> |image2=Vajrasana with side panels (3rd century BCE). Bodh Gaya.jpg |caption2=وجراسڻ جا نقش نگاري وارا حصا، ٽين صدي ق.م. }} اشوڪ جي ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيڻ بابت مختلف ذريعا مختلف روايتون پيش ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} سري لنڪائي روايت موجب، اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] [[برهمڻ ڌرم]] جو پوئلڳ هو، جڏهن⁠تہ سندس ماءُ ڌرما [[آجيواڪ]] فرقو اختيار ڪيو هو.{{sfn|Guruge|1995|p=42}} ''[[سمنت پاساديڪا]]'' موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي شروعاتي ٽن سالن دوران غير ٻڌ ڌرمي فرقن جو پيروڪار رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=43}} سري لنڪائي متنن مطابق اشوڪ روزانو دان وٺندڙ برهمڻن جي روش کان مطمئن نه هو. سندس درٻارين آجيواڪ ۽ [[جيني ڌرم|نگنٿ]] استادن کي به پيش ڪيو، پر اهي به کيس متاثر نه ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} ''[[ديپاونس]]'' مطابق اشوڪ ڪيترن غير ٻڌ ڌرمي مذهبي اڳواڻن کي محل ۾ گهرايو ۽ وڏا انعام ڏنا، اميد ڪندي ته اهي سندس هڪ سوال جو جواب ڏيندا. پر ڪو به مطمئن ڪندڙ جواب نه ڏئي سگهيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هڪ ڏينهن اشوڪ [[پاٽلي پتر]] جي رستي تي هڪ نوجوان ٻڌ ڌرمي راهب [[نگروڌ]] (نياگروڌ) کي ڏٺو، جيڪو ڀڪشا لاءِ نڪتل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} نگروڌ دراصل اشوڪ جو ڀائيٽو هو، جيتوڻيڪ اشوڪ پاڻ ان حقيقت کان اڻواقف هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} هو اشوڪ جي وڏي ڀاءُ [[سُمانا]] جو وفات کان پوءِ ڄاول پٽ هو، جنهن کي اشوڪ تخت جي جنگ دوران قتل ڪرائي ڇڏيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=34}} اشوڪ نگروڌ جي پُرسڪون، بيخوف ۽ سنجيده شخصيت کان متاثر ٿيو ۽ کيس پنهنجي ڌرم بابت ٻڌائڻ لاءِ چيو. جواب ۾ نگروڌ کيس ''اپّماد'' (هوشياري، سجاڳي ۽ سنجيدگي) بابت وعظ ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هي وعظ اشوڪ تي ايترو اثرانداز ٿيو جو هن نگروڌ کي 400,000 چاندي جا سڪا ۽ روزانو اٺ حصا چانور ڏيڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ان کان پوءِ اشوڪ هڪ ٻڌ ڌرمي ''[[اُپاسڪ]]'' بڻجي ويو ۽ [[ڪڪُٽارام]] وهار وڃڻ لڳو. اتي هن جي ملاقات مشهور ٻڌ راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] سان ٿي، جنهن کان پوءِ هو ٻڌ ڌرم سان وڌيڪ وابسته ٿي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} هن ڪهاڻي جي تاريخي صداقت يقيني ناهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ممڪن آهي ته اشوڪ جي هڪ قابل استاد جي ڳولا واري هيءَ روايت ان ڳالهه جي وضاحت لاءِ بيان ڪئي وئي هجي ته هن [[جيني ڌرم]] اختيار ڇو نه ڪيو، جيڪو پڻ عدم تشدد ۽ همدردي جو درس ڏيندو هو. اها روايت ظاهر ڪري ٿي ته اشوڪ صرف ڪنهن مخصوص عقيدي جي ڳولا ۾ نه هو، بلڪه هڪ اهڙي روحاني استاد جي تلاش ۾ هو، جيڪو کيس مطمئن ڪري سگهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=108}} سري لنڪائي روايت وڌيڪ ٻڌائي ٿي ته اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ٻڌ راهب بڻيو ۽ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] ٻڌ راهبه بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''[[ديوياوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت اشوڪ جي تبديليءَ کي ٻڌ راهب [[سمُدرا]] سان منسوب ڪري ٿي، جيڪو اڳ ۾ شراوستي جو واپاري هو. هن روايت موجب سمُدرا کي اشوڪ جي مشهور "دوزخ" ۾ قيد ڪيو ويو، پر هن پنهنجي غيرمعمولي روحاني قوتن (''[[اِدّهي]]'') جي مدد سان پاڻ کي بچائي ورتو. جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هو سمُدرا وٽ پهتو ۽ سندس ڪيترن ئي معجزن کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ هن ٻڌ ڌرم قبول ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت آهي، جنهن مطابق سمُدرا واپاري جو پٽ هو ۽ جڏهن اشوڪ سان مليو تڏهن فقط 12 سالن جو هو. اهو بيان غالباً نگروڌ واري ڪهاڻي کان متاثر آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} ''آ-يو-وانگ-چوان'' مطابق هڪ ستن سالن جي ٻڌ ٻار اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ڏانهن آندو. هڪ ٻي ڪهاڻي موجب 500 [[برهمڻ]] اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ۾ دلچسپي وٺڻ سبب تنگ ڪندا هئا. پوءِ اهي معجزاتي طور [[ڀِڪشو]] بڻجي [[ڪڪُٽارام]] وهار ۾ رهڻ لڳا، جتي اشوڪ سندن ملاقات لاءِ ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} اشوڪ جي تخت نشينيءَ وقت هندستان جي مختلف علائقن ۾ ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي مرڪز اڳ ئي موجود هئا. اهو واضح ناهي ته ٻڌ سنگهه جي ڪهڙي شاخ اشوڪ تي سڀ کان وڌيڪ اثرانداز ٿي، پر سندس گاديءَ واري شهر [[پاٽلي پتر]] جي ٻڌ برادري هڪ مضبوط اميدوار سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} هڪ ٻيو اهم مرڪز [[مهابودھي مندر]] هو. وڏي پٿريلي فرمان نمبر 8 مان معلوم ٿئي ٿو ته اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي. ان کان علاوه، حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل ننڍڙي پٿريلي فرمان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ ٻڌ ڌرم جو سرگرم پوئلڳ بڻجي چڪو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}}{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان پوءِ جي حڪومت == === اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير === [[File:Sanchi2.jpg|thumb|[[سانچي]] جو اسٽوپ. مرڪزي اسٽوپ موريا دور ۾ تعمير ٿيو، بعد ۾ [[شونگ خاندان]] جي دور ۾ وڌايو ويو، جڏهن⁠ته سينگاريل دروازا [[ساتواهن خاندان]] جي دور سان تعلق رکن ٿا.]] ''[[مهاونسا]]'' ۽ ''[[اشوڪاوادان]]'' ٻنهي موجب اشوڪ 84,000 اسٽوپا يا وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Strong|1995|pp=154–155}} ''مهاونسا'' مطابق اها تعميري سرگرمي سندس حڪومت جي پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ گوتم ٻڌ جي اٺن مقدس تبرڪن مان ست گڏ ڪيا ۽ انهن کي سون، چاندي، [[ڪرائيسوبيرل|ٻليءَ جي اک]] ۽ بلور جي 84,000 صندوقن ۾ محفوظ ڪرايو. هن حڪم ڏنو ته زمين تي انهن سڀني شهرن ۾، جتي آبادي هڪ لک يا ان کان وڌيڪ هجي، 84,000 اسٽوپا تعمير ڪيا وڃن. [[ڪڪُٽارام]] وهار جي بزرگ راهب يَشس کي هن ٻڌايو ته سندس خواهش آهي ته سڀئي اسٽوپا هڪ ئي ڏينهن ۾ مڪمل ٿين. يَشس چيو ته هو سج کي پنهنجي هٿ سان ڍڪي مڪمل ٿيڻ جو اشارو ڏيندو. جڏهن هن ائين ڪيو ته سڀئي 84,000 اسٽوپا هڪ ئي وقت تي مڪمل ٿي ويا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} ''مهاونسا'' موجب اشوڪ 84,000 ''وهار'' (خانقاهون) تعمير ڪرايون ته جيئن ٻڌ جا تبرڪ انهن ۾ رکيا وڃن.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''اشوڪاوادان'' وانگر ''مهاونسا'' پڻ ٻڌ جي تبرڪن جي گڏ ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿي، پر ان کي تعميراتي سرگرمين سان نٿي جوڙي.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''مهاونسا'' ٻڌائي ٿي ته اشوڪ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ جو فيصلو تڏهن ڪيو جڏهن [[موگگلي پُت تِسّا]] کيس ٻڌايو ته ٻڌ جي ڌرم جا 84,000 حصا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=159}} اشوڪ پاڻ [[اشوڪارام]] وهار جي تعمير شروع ڪرائي ۽ ماتحت بادشاهن کي ٻين وهارن جي تعمير جو حڪم ڏنو. ٿيرا اندگُتّا جي معجزاتي قوتن جي مدد سان اشوڪارام مڪمل ٿيو، ۽ ساڳئي ڏينهن مختلف شهرن مان 84,000 وهارن جي مڪمل ٿيڻ جون خبرون پهتيون.{{sfn|Strong|1995|p=155}} هيٺين اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير روايتي طور اشوڪ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي:{{citation needed|date=November 2019}} * [[سانچي]]، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ڌاميڪ اسٽوپ]]، [[سارناتھ]]، [[اتر پرديش]]، ڀارت * [[مهابودھي مندر]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[بارابار غارون]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[نالندا مهاويهار]] (ڪجهه حصا جهڙوڪ ساريپُتّا اسٽوپ)، [[بيهار]]، ڀارت * [[تڪششيلا]] يونيورسٽي (ڪجهه حصا جهڙوڪ [[ڌرماراجيڪا اسٽوپ]] ۽ ڪنالا اسٽوپ)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀير ٽِلو]] (ٻيهر تعمير ٿيل)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀرهُت]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ديور ڪوٺار]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[بُٽڪارا اسٽوپ]]، [[سوات]]، پاڪستان * [[سناٽي]] اسٽوپ، [[ڪرناٽڪ]]، ڀارت * [[مير رڪن اسٽوپ]]، [[نواب شاهه]]، پاڪستان {| class="wikitable" style="margin:0 auto; text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | سانچي ۾ اشوڪي اسٽوپ |- ! style="background:#EAF4FC;" | ابتدائي شڪل ! style="background:#EAF4FC;" | موجوده آثار |- | [[File:Sanchi Great Stupa Mauryan configuration.jpg|250px]]<br /> موريا سلطنت جي دور (تقريباً 260 ق.م) ۾ عظيم اسٽوپ ۽ [[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪي ٿنڀي]] جي اندازي مطابق بحالي. | <gallery mode="packed" heights="180px"> File:Ashokan Pillar - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4361.JPG|ڏاکڻي دروازي ڀرسان چمڪدار پٿر مان ٺهيل [[اشوڪي ٿنڀو]] جا باقيات. File:Minor Pillar Edict of Ashoka at Sanchi.jpg|سانچي ۾ اشوڪ جو [[ننڍو ٿنڀي وارو فرمان]]. File:Ashoka pillar remains near Southern Gateway Stupa 1 Sanchi.jpg|ڏاکڻي دروازي ڀرسان اشوڪي ٿنڀي جي باقي بچيل ڏنڊي جا آثار. File:Sanchi capital right side view.jpg|ٿنڀي جي چوٽيءَ جو پاسائتو منظر. [[سانچي آثار قديمه ميوزيم]].<ref name="p.25-28 Ashoka pillar">Described in Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 pp. 25-28 Ashoka pillar].</ref> </gallery> |} === اشوڪ جا ٿنڀا === [[اشوڪ جا ٿنڀا]] (''Pillars of Ashoka'') هڪ ئي پٿر مان ٺهيل وڏن ٿنڀن جو سلسلو آهي، جيڪي سڄي [[برصغير]] ۾ پکڙيل آهن. اهي ٿنڀا ٽين صدي ق.م ۾ [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ اعظم]] (تقريباً 268–232 ق.م) تعمير ڪرايا يا انهن تي [[اشوڪ جا فرمان]] نقش ڪرايا ويا.{{refn|name=HR|{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |journal=History of Religions |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256}}}} اشوڪ پنهنجي انهن ٿنڀن لاءِ ''ڌمّ ٿمڀا'' (''Dhaṃma Thaṃbhā'') جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي معنيٰ آهي "ڌرم جا ٿنڀا".<ref name="archive.org">{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |page=132 |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch}}</ref><ref>{{cite book |last=Skilling |first=Peter |title=Mahasutras |date=1998 |publisher=Pali Text Society |isbn=9780860133209 |page=453}}</ref> هي ٿنڀا [[ڀارت جي تعميراتي فن]] جا اهم يادگار آهن، جن مان گهڻن تي موريا دور جي مشهور چمڪدار پالش (''Mauryan Polish'') موجود آهي. اشوڪ جا لڳ ڀڳ ويهه ٿنڀا اڄ تائين باقي آهن، جن مان ڪيترن تي سندس فرمان نقش ٿيل آهن. جانورن واريون چوٽيون (''Capitals'') رکندڙ ٿنڀن مان فقط چند مڪمل نمونا بچيا آهن، جن جو تعداد ست سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="auto">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=l3s9BAAAQBAJ&pg=PA123|title=The Return of the Buddha: Ancient Symbols for a New Nation|page=123|publisher=Routledge|author=Himanshu Prabha Ray|isbn=9781317560067|date=7 August 2014}}</ref> ٻه ٿنڀا [[فيروز شاهه تغلق]] طرفان [[دهلي سلطنت]] جي دور ۾ دهلي منتقل ڪيا ويا.<ref>India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200, Burjor Avari Routledge, 2016, p. 139.</ref> بعد ۾ ڪجهه ٻيا ٿنڀا [[مغل سلطنت]] جي حڪمرانن پڻ منتقل ڪرايا، جڏهن⁠ته انهن مان ڪيترين جانورن واريون چوٽيون الڳ ڪيون ويون.{{sfn|Krishnaswamy|pp=697–698}} هي ٿنڀا عام طور تي 12 کان 15 ميٽر اوچا هوندا هئا ۽ سندن وزن 50 ٽن تائين پهچندو هو. انهن کي ڪڏهن ڪڏهن سوين ميل پري کان ڇڪي انهن هنڌن تائين آندو ويندو هو جتي کين نصب ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html|title=KING ASHOKA: His Edicts and His Times|website=www.cs.colostate.edu|access-date=29 October 2017}}</ref> انهن ٿنڀن جي چوٽيءَ تي نفيس سنگتراشي سان سينگاريل جانورن جون مورتيون لڳل هونديون هيون، جن مان ڪيترائي نمونا اڄ تائين محفوظ آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | اشوڪي ٿنڀن جون مشهور چوٽيون |- | <gallery mode="packed" heights="200"> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India 2007-01-29.jpg|[[ويسالي]] جو شير File:Elephant capital Sankasya.jpg|[[سنڪسا]] جو هاٿي File:Rampurva bull in Presidential Palace high closeup.jpg|[[رامپوروا]] جو ڏاند (اصل نمونو) File:Lauria Nandangarh lion.jpg|[[لوريا نندنگڙهه]] جو شير File:Lion Capital - Chunar Sandstone - Circa 3rd Century BCE - Rampurva - ACCN 6298-6299 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4432.JPG|[[رامپوروا]] جو شير File:Sanchi capital right side view.jpg|[[سانچي]] جون چار شيرن واريون چوٽيون، جن جي مٿان شايد ڌرم چڪر هوندو File:Sarnath capital.jpg|[[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]]، [[سارناتھ]] </gallery> |} اشوڪي ٿنڀن مان سڀ کان مشهور [[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]] آهي، جيڪو [[سارناتھ]] مان مليو. ان ۾ چار شير هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن ۽ هي اڄ [[ڀارت]] جو سرڪاري قومي نشان پڻ آهي. هي ٿنڀا صرف حڪومتي فرمانن جا ذريعو نه هئا، پر اشوڪ جي ''ڌمّ'' واري پاليسي، اخلاقي تعليم، مذهبي رواداري ۽ سلطنت جي وحدت جا علامتي نشان پڻ هئا. === ڌرم جي تبليغ === اشوڪ جي پٿريلي فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنهنجي حڪومت جي اٺين ۽ نائين سال دوران هن [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، ''ڌرم'' جي تبليغ شروع ڪئي ۽ سماجي ڀلائيءَ جا ڪيترائي ڪم سرانجام ڏنا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} انهن فلاحي قدمن ۾ انسانن ۽ جانورن لاءِ علاج جون سهولتون قائم ڪرڻ، دوائن وارا ٻوٽا پوکرائڻ، رستن جي ڪنارن تي کوهه کوٽائڻ ۽ وڻ لڳائڻ شامل هئا. اهي ڪم پاڙيسري رياستن جهڙوڪ [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ستيہ پتر]]، [[تامراپرني]] ۽ يوناني بادشاهه [[انطيوڪس]] جي سلطنت تائين به ڪيا ويا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} فرمانن موجب پنهنجي حڪومت جي ڏهين ۽ يارهين سال دوران اشوڪ [[ٻڌ سنگهه]] جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ سڄي سلطنت جو هڪ ڊگهو دورو ڪيو، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ 256 ڏينهن جاري رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي ٻارهين سال تائين اشوڪ ''ڌرم'' جي تبليغ لاءِ فرمان نقش ڪرائڻ شروع ڪيا. هن پنهنجن عملدارن (''راجوڪ'' ۽ ''پرديشڪ'') کي حڪم ڏنو ته هو هر پنجن سالن بعد پنهنجي علائقن جو دورو ڪري ماڻهن کي ''ڌرم'' بابت تعليم ڏين ۽ انتظامي جاچ به ڪن.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} اڳئين سال هن ''ڌرم مها ماتر'' نالي نئون عهدو قائم ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي چوڏهين سال ۾ اشوڪ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي توسيع جو حڪم ڏنو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} === ٽين ٻڌ ڪائونسل === {{Main|ٻڌن واري ٽين ڪائونسل}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ ٻڌ برادريءَ ۾ تمام اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} هن روايت مطابق اشوڪ وڏي پيماني تي ڀڪشوئن جي سار سنڀال شروع ڪئي. سندس سخاوت سبب ڪيترائي غير حقيقي ۽ بدعقيده ماڻهو به سنگهه ۾ شامل ٿي ويا. نتيجي ۾ حقيقي ٻڌ ڀڪشو انهن سان گڏ مذهبي رسم ''اوپوسٿ'' ادا ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ لڳا، جنهن سبب ستن سالن تائين اها رسم نه ٿي سگهي.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} اشوڪ انهن جعلي ڀڪشوئن کي هٽائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هڪ حد کان وڌيڪ جوشيلن وزيرن ڪجهه حقيقي ڀڪشو به قتل ڪري ڇڏيا. پوءِ اشوڪ بزرگ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]] کي دعوت ڏني ته جيئن هو غير ٻڌ ماڻهن کي [[پاٽلي پتر]] جي خانقاهه مان خارج ڪري.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} انهيءَ عمل دوران 60,000 ڀڪشو بدعقيديءَ جي الزام هيٺ سنگهه مان خارج ڪيا ويا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان کان پوءِ ''اوپوسٿ'' ٻيهر منعقد ٿيو ۽ موگلي پُت تِسّا اشوڪ جي حڪومت جي سترهين سال ۾ [[ٽيون ٻڌ ڪائونسل]] منعقد ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} هن ڪائونسل دوران ''[[ڪٿاوتٿو]]'' نالي ڪتاب مرتب ڪيو ويو، جنهن ۾ ٿيراوادي عقيدي جي ڪيترن نقطن جي وضاحت ۽ توثيق ڪئي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر موجود نه آهي، جنهن سبب ڪيترن مؤرخن ٽئين ٻڌ ڪائونسل جي تاريخي حيثيت تي سوال اٿاريا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} [[File:Nava Jetavana Temple - Shravasti - 014 King Asoka at the Third Council (9241725897).jpg|thumb|اشوڪ ۽ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]]، [[ٽئين ٻڌ ڪائونسل]] دوران. نوا جيتاون، [[شراوستي]].]] مؤرخ [[رچرڊ گومبرچ]] جو خيال آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ هن واقعي جو ذڪر نه هئڻ ان کي مڪمل طور غير تاريخي ثابت نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جا ڪيترائي فرمان وقت سان گڏ گم ٿي چڪا آهن.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} گومبرچ وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته اشوڪ جا فرمان واضح ڪن ٿا ته هو سنگهه جي "اتحاد ۽ پاڪيزگي" برقرار رکڻ ۾ گهري دلچسپي رکندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|pp=8–9}} مثال طور، سندس ''ننڍي پٿريلي فرمان نمبر 3'' ۾ سنگهه جي ميمبرن کي ڪجهه مخصوص مذهبي متن پڙهڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي. ساڳئي طرح [[سانچي]]، [[سارناتھ]] ۽ [[ڪوسامبي]] مان مليل فرمانن ۾ اشوڪ اختلاف پيدا ڪندڙ ڀڪشوئن کي سنگهه مان خارج ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو ۽ سنگهه جي اتحاد ۽ ترقي جي خواهش ظاهر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}}{{sfn|Guruge|1995|p=45}} اٺين صديءَ جي ٻڌ ياتري [[ئي جِنگ]] به اشوڪ بابت هڪ ٻي روايت بيان ڪري ٿو. هن مطابق [[بمبسار]] بادشاهه، جيڪو گوتم ٻڌ جو همعصر هو، خواب ۾ ڪپڙي جا 18 ٽڪرا ۽ هڪ لٺ ڏٺا. ٻڌ ان خواب جي تشريح ڪندي ٻڌايو ته سندس وفات کان پوءِ سندس تعليم 18 مختلف مڪتبن ۾ ورهائجي ويندي ۽ هڪ بادشاهه اشوڪ انهن کي ٻيهر متحد ڪندو.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} === ٻڌ مذهب جي تبليغ === سري لنڪا جي روايت مطابق [[موگلي پُت تِسّا]] تقريباً 250 ق.م ۾ ٻڌ ڌرم جي تبليغ لاءِ نَوَ مشنون سرحدي علائقن ڏانهن موڪليون.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} هن روايت موجب اهي مشنون سڌو سنئون اشوڪ نه پر موگلي پُت تِسّا موڪليون، جيتوڻيڪ اشوڪ انهن جو سرپرست هو. هر مشن ۾ پنج ڀڪشو شامل هئا ۽ انهن جي اڳواڻي هڪ بزرگ ڀڪشو ڪندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} سري لنڪا ڏانهن اشوڪ پنهنجو پٽ [[مهندا]] موڪليو، جنهن سان گڏ اٿّيا، اُتّيا، سمبلا ۽ ڀدراسالا پڻ شامل هئا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} موگلي پُت تِسّا جي مدد سان اشوڪ ٻڌ مبلغن کي [[ڪشمير]]، [[گنڌارا]]، [[هماليه]]، يوناني علائقن، [[مهاراشٽر]]، [[سُوورن ڀومي]] ۽ [[سري لنڪا]] ڏانهن موڪليو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7;" | اشوڪ جي دور جون مشهور ٻڌ مذھب واريون تبليغي سرگرميون ! مبلغ ! منزل |- | [[مهندا]] | [[سري لنڪا]] |- | مجهنتيڪ | [[ڪشمير]] ۽ [[گنڌارا]] |- | مهاديو | مهيسا منڊل (شايد موجوده [[ميسور]]) |- | رڪّھتا | وناواسا |- | ڌمّ رڪّھتا (يوناني) | اپرانتڪ (اولهه هندستان) |- | مها ڌمّ رڪّھتا | [[مهاراشٽر]] |- | مها رڪّھتا | يوناني ملڪ |- | مجهم | [[هماليه]] |- | سونا ۽ اُتّرا | [[سُوورن ڀومي]] |} روايت موجب اشوڪ جي حڪومت جي اوڻيهين سال ۾ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] سري لنڪا وئي، جتي هن ٻڌ راهبن جي عورتن واري جماعت قائم ڪئي ۽ ساڻس گڏ مقدس [[بودهي وڻ]] جي هڪ شاخ پڻ کڻي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Strong|1995|p=144}} اشوڪ جي پنهنجن فرمانن ۾ به انهن مشنن جو سڌو سنئون بيان موجود ناهي. البت سندس حڪومت جي اوڻيهين سال بابت فقط ايترو ذڪر ملي ٿو ته هن [[خالاتيڪا غار]] تپسوين کي برساتي موسم ۾ رهائش لاءِ عطا ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} سندس ٿنڀن وارن فرمانن مان معلوم ٿئي ٿو ته ايندڙ سال هن [[لمبني]] (گوتم ٻڌ جي جنم ڀومي) ۽ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي زيارت ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''پٿريلي فرمان نمبر 13'' ۾ اشوڪ دعويٰ ڪري ٿو ته هن پنج بادشاهن ۽ ٻين ڪيترن ملڪن ڏانهن پيغام موڪلي ''ڌرم جي فتح'' حاصل ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته ڇا اهي سفارتون ئي اهي ٻڌ مشنون هيون جن جو ذڪر ٻڌ تاريخن ۾ ملي ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} ڪجهه ماهر، جهڙوڪ [[ايتين لاموٽ]]، سمجهن ٿا ته فرمانن ۾ ذڪر ٿيل ''ڌرم'' جا مبلغ لازمي طور ٻڌ ڀڪشو نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جو ''ڌرم'' ۽ ''ٻڌ مت'' مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا.{{sfn|Gombrich|1995|pp=10–11}} ٻيا ماهر، جهڙوڪ [[ايرخ فرائووالنر]] ۽ [[رچرڊ گومبرچ]]، انهن مشنن کي تاريخي حقيقت سمجهن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=11}} آثار قديمه مان به ڪجهه ثبوت ملن ٿا. ''وِنَي نِدان'' ۾ ذڪر ٿيل پنجن ڀڪشوئن مان ٽن جا نالا [[ڀلسا]] (ويجهو [[وديشا]]) مان مليل تبرڪن جي صندوقن تي لکيل مليا آهن، جيڪي ٻي صدي ق.م جي شروعاتي دور سان تعلق رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} ڪيترن مؤرخن جو خيال آهي ته ٻڌ مت جي وڏي مذهب طور اڀرڻ ۾ اشوڪ جي سرپرستي اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Thapar|1995|p=32}} بهرحال، آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اتر اولهه هندستان ۽ ڏکڻ هندستان ۾ ٻڌ مت جي واڌ ويجهه جو وڏو سبب واپاري، زميندار، ڪاريگر ۽ واپاري جماعتون هيون، جن ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي ادارن جي مالي مدد ڪئي.{{sfn|Thapar|1995|p=36}} === ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ تشدد === پنجين صدي عيسويءَ جي ٻڌ روايت ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، اشوڪ ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ به ڪجهه موقعن تي تشدد جو سهارو ورتو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن "دوزخ واري قيدخاني" ۾ [[چنداگيريڪا]] کي آهستي آهستي اذيتون ڏئي مارائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هڪ شخص جي ڏوهه جي بدلي ۾ هن 18,000 "بدعقيدن" جي قتل جو حڪم ڏنو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن جين ڌرم وارن خلاف مهم هلائي ۽ هر "بدعقيد" جو سر آڻڻ تي انعام مقرر ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سندس پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] جو به سر قلم ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[پنڊروردهن]] ۾ هڪ غير ٻڌ شخص اهڙي تصوير ٺاهي جنهن ۾ [[گوتم ٻڌ]] کي [[جناتپتر]] (يعني [[مهاوير]]) جي پيرن تي جهڪيل ڏيکاريو ويو هو. اصطلاح ''نرگرنٿ'' ("بندشن کان آزاد") اصل ۾ جين ڌرم کان اڳ جي هڪ تپسوي جماعت لاءِ استعمال ٿيندو هو، پر بعد ۾ جين راهبن لاءِ رائج ٿي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} روايت موجب هڪ ٻڌ عقيدتمند جي شڪايت تي اشوڪ پهرين انهيءَ مصور کي گرفتار ڪرڻ جو حڪم ڏنو، پوءِ [[پنڊروردهن]] ۾ موجود سڀني [[آجيڪ]] (Ajivika) پوئلڳن کي قتل ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010">{{cite book | author=Beni Madhab Barua | title=The Ajivikas | url=https://archive.org/details/ajivikas00barurich | access-date=30 October 2012 | date=5 May 2010 | publisher=General Books | isbn=978-1-152-74433-2 | pages=[https://archive.org/details/ajivikas00barurich/page/68 68]–69}}</ref> چيو وڃي ٿو ته ان حڪم جي نتيجي ۾ لڳ ڀڳ 18,000 آجيڪ ماريا ويا.{{sfn|Strong|1989|p=232}} ڪجهه وقت پوءِ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ ٻئي نرگرنٿ پوئلڳ اهڙي ئي تصوير ٺاهي. اشوڪ کيس ۽ سندس سموري خاندان کي سندن گهر ۾ زندهه ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010"/> هن وڌيڪ اعلان ڪيو ته جيڪو به ڪنهن نرگرنٿ بدعقيد جو سر کڻي ايندو، تنهن کي هڪ ''دينار'' انعام طور ڏنو ويندو. روايت موجب هڪ ڳوٺاڻي ڌنار اشوڪ جي پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] کي بدعقيد سمجهي قتل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}} جڏهن اشوڪ کي پنهنجي غلطيءَ جو احساس ٿيو ته هن اهو حڪم واپس وٺي ڇڏيو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} === تاريخي جائزو === اشوڪ طرفان مخالف مذهبي فرقن تي اهڙن ظلمن جون روايتون گهڻن مؤرخن جي نظر ۾ فرقيواراڻي تبليغ جو نتيجو آهن ۽ انهن کي تاريخي حقيقت طور قبول نٿو ڪيو وڃي.{{sfn|Strong|1995|p=149}}<ref name="Beni2010" /><ref name="Steven2010">{{cite book | author=Steven L. Danver | author-link=Steven L. Danver | title=Popular Controversies in World History: Investigating History's Intriguing Questions: Investigating History's Intriguing Questions | url=https://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | access-date=23 May 2013 | date=22 December 2010 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-59884-078-0 | page=99 | archive-date=3 January 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140103043618/http://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | url-status=live }}</ref><ref name="LePhuoc2010">{{cite book | author=Le Phuoc | title=Buddhist Architecture | url=https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | access-date=23 May 2013 | date=March 2010 | publisher=Grafikol | isbn=978-0-9844043-0-8 | page=32 | archive-date=31 December 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131231233840/http://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | url-status=live }}</ref> ان کان علاوه، اهڙيون ڪهاڻيون جين متنن جهڙوڪ ''[[پريشِشٽ پروان]]'' ۽ ''[[ٿيراولي]]'' ۾ موجود ناهن، جيتوڻيڪ اهي اشوڪ جو ذڪر ڪن ٿا.{{cite book | title=Parishtaparvan | url=https://archive.org/details/jtfs_sthaviravalicaritaorparisishtaparva-of-hemchandra-hermanjacobi-1932-bibliotheca-/page/LXXXI/mode/2up}}</ref><ref>{{cite book | title=Journal Of Indian Asiatic Society | date=1872 | url=https://books.google.com/books?id=yajAG0tbZ9cC&q=As%E2%80%99oka | page=154 }}</ref> انهيءَ ڪري جديد محققن جو وڏو حصو انهن واقعن کي مذهبي مقابلي جي نتيجي ۾ بعد ۾ شامل ڪيل افسانوي روايتون سمجهي ٿو، نه ڪي اشوڪ جي دور جا تصديق ٿيل تاريخي واقعا. == خاندان == [[File:Sanchi King Ashoka with his Queens, South Gate, Stupa no. 1.jpg|thumb|هڪ شهنشاهه ــ گهڻو امڪان آهي ته اشوڪ ــ پنهنجي ٻن راڻين [[اسندهيمترا]] ۽ [[ڪاروواڪي]] سان گڏ، ۽ ٽن خادمن سميت، [[سانچي]] جي هڪ اُڀريل نقش ۾ ڏيکاريل آهي.{{sfn|Singh|2017|p=162}} هن شخصيت جي اشوڪ طور سڃاڻپ [[ڪناگنهلي]] جي هڪ ساڳئي نقش مان ٿئي ٿي، جنهن تي سندس نالو پڻ لکيل آهي.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Kanaganahalli Asoka with inscription.jpg|thumb|upright|اشوڪ پنهنجي راڻي [[تشيارڪشيتا]] سان گڏ، [[ڪناگنهلي]] ويجهو [[سنّتي]] ۾، 1هين–3هين صدي عيسوي. هن اُڀريل نقش تي [[برهمي لپي]] ۾ "𑀭𑀸𑀬 𑀅𑀲𑁄𑀓𑁄" (''رايا اشوڪو''، "بادشاهه اشوڪ") لکيل آهي. تصوير ۾ اشوڪ، سندس راڻي، ٻه چمرا جهُلڻ وارا خادم ۽ هڪ ڇانوَ کڻندڙ خادم ڏيکاريل آهن.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Emperor Ashoka and his Queen at the Deer Park.jpg|upright|thumb|شهنشاهه اشوڪ ۽ سندس راڻي [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (شاکيه ڪُماري)، [[سارناتھ]] جي هرڻن واري باغ ۾. [[سانچي]] جو اُڀريل نقش.{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === زالون === مختلف ذريعن موجب اشوڪ جون پنج مشهور زالون هيون: [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (يا ويديسا مهاديوي شاکيه ڪُماري)، [[اسندهيمترا]]، [[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]]، [[ڪاروواڪي]] ۽ [[تشيارڪشيتا]].{{sfn|Mookerji|1995|p=9}} ڪاروواڪي اشوڪ جي واحد راڻي آهي جنهن جو ذڪر اشوڪ جي پنهنجي فرمانن ۾ ملي ٿو. سندس نالو [[الله آباد]] جي هڪ ٿنڀي تي لکيل فرمان ۾ اچي ٿو. ان فرمان ۾ کيس شهزادي [[تيورا]] جي ماءُ قرار ڏنو ويو آهي، ۽ شاهي عملدارن (''مها ماترن'') کي حڪم ڏنو ويو آهي ته سندس مذهبي ۽ خيراتي عطين جو رڪارڊ رکيو وڃي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} هڪ نظريي مطابق [[تشيارڪشيتا]] دراصل ڪاروواڪي جو ئي شاهي لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[مهاونسا]]'' مطابق اشوڪ جي وڏي راڻي [[اسندهيمترا]] هئي، جيڪا اشوڪ جي وفات کان چار سال اڳ فوت ٿي وئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} روايت موجب پنهنجي پوئين جنم ۾ هن هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] کي ماکي وڪڻندڙ واپاري ڏانهن رستو ڏيکاريو هو، ۽ اهو واپاري بعد ۾ اشوڪ جي روپ ۾ پيدا ٿيو، تنهنڪري هوءَ اشوڪ جي راڻي بڻجي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد جي ڪجهه متنن ۾ اچي ٿو ته اسندهيمترا ان پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجو تيار ڪيل ڪپڙو پڻ ڏنو هو.{{sfn|Strong|1995|p=166}} انهن متنن ۾ ''دساوتٿوپڪرن''، ڪمبوڊيا وارو وڌايل ''مهاونسا'' ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} هڪ ٻي ڪهاڻي موجب اشوڪ هڪ ڏينهن اسندهيمترا تي طنز ڪندي چيو ته هوءَ مٺو ڪمند کائي رهي آهي، حالانڪه هن اهو پنهنجي ''ڪرما'' سان حاصل نه ڪيو آهي. اسندهيمترا جواب ڏنو ته سندس سڀ نعمتون سندس نيڪ عملن جو نتيجو آهن. اشوڪ کيس اهو ثابت ڪرڻ لاءِ چيو ته هوءَ 60,000 راهبن لاءِ پوشاڪون فراهم ڪري.{{sfn|Strong|1995|p=166}} رات جو محافظ ديوتائن کيس سندس پراڻي نيڪ عمل جي ياد ڏياريو، ۽ ٻئي ڏينهن هوءَ معجزاتي طور 60,000 پوشاڪون مهيا ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.{{sfn|Strong|1995|p=166}} اشوڪ ايترو متاثر ٿيو جو هن کيس پنهنجي پسنديده راڻي بڻايو ۽ کيس سلطنت جي حڪمراني به آڇي، پر هن انڪار ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=167}} ''ترائي ڀومي ڪٿا'' موجب اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ ۽ 84,000 اسٽوپا ۽ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ لاءِ به اسندهيمترا ئي همٿايو هو.{{sfn|Strong|1995|pp=167–168}} ''مهاونسا'' مطابق اسندهيمترا جي وفات کان پوءِ [[تسّراڪها]] (تشيارڪشيتا) وڏي راڻي بڻجي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ اسندهيمترا جو ذڪر ڪونهي، پر تشيارڪشيتا جو ذڪر ملي ٿو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} ''ديوياوادان'' ۾ [[پدماوتي]] نالي هڪ ٻي راڻي جو ذڪر آهي، جيڪا ولي عهد [[ڪُڻال]] جي ماءُ هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جڏهن شهزادو هو ته [[وديشا]] ۾ [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] سان محبت ۾ گرفتار ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} سلطنت سنڀالڻ کان پوءِ ديوي [[پاٽلي پتر]] وڃڻ بدران [[وديشا]] ۾ ئي رهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''مهاونسا'' واضح ڪري ٿو ته اشوڪ جي وڏي راڻي اسندهيمترا هئي، ديوي نه؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي شخصيت سمجهڻ مشڪل آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''ديپاونسا'' مطابق اشوڪ ۽ ديوي جا ٻه ٻار هئا: [[مهندا]] ۽ [[سنگهمتّا]].{{sfn|Thapar|1961|p=22}} === پٽ === [[تيورا]]، جيڪو اشوڪ ۽ ڪاروواڪي جو چوٿون پٽ هو، اشوڪ جي فرمانن ۾ نالي سان ذڪر ٿيل واحد پٽ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ جو هڪ ٻيو پٽ [[ڪُڻال]] هو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ڪُڻال جو هڪ پٽ [[سمپراتي]] هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت [[مهندا]] جو ذڪر ڪري ٿي، جنهن کي ٻڌ مبلغ طور سري لنڪا موڪليو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} چيني سياح [[شُوان زانگ]] جو چوڻ آهي ته مهندا اشوڪ جو پٽ نه، پر سندس ننڍو ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] (يا وگتاشوڪ) هو.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} ''ديوياوادان'' ۾ ولي عهد [[ڪُڻال]] (ڌرموِوَردهن) جو ذڪر آهي، جيڪو اشوڪ ۽ پدماوتي جو پٽ هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} [[فا شيان]] موجب ڌرموِوَردهن کي [[گنڌارا]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ [[جالوڪ]] کي اشوڪ جو ٽيون پٽ ڄاڻايو ويو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڌيئر === سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جي هڪ ڌيءَ [[سنگهمتّا]] هئي، جيڪا بعد ۾ [[ڀڪشُڻي]] بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ڪجهه مؤرخ، جهڙوڪ [[روميلا ٿاپر]]، سنگهمتّا جي تاريخي حيثيت بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} انهن جي دليلن مان ڪجهه هي آهن: * "سنگهمتّا" نالو، جنهن جي معنيٰ "سنگهه جي دوست" آهي، غيرمعمولي لڳي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} * ''مهاونسا'' موجب هن اشوڪ جي ڀائيٽي [[اگني برهما]] سان شادي ڪئي، جيڪا ان دور جي سماجي قانونن سان ٺهڪندڙ نه هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} * هوءَ 18 ورهين جي عمر ۾ ڀڪشُڻي بڻجي وئي، جڏهن ته روايت موجب ان وقت سندس ننڍڙو ٻار به هو.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} هڪ ٻي روايت ۾ اشوڪ جي ڌيءَ [[چارومتي]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن [[ديوپال]] نالي هڪ [[ڪشتري]] سان شادي ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڀائر === ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جو هڪ وڏو سڳو نه پر اڌ ڀاءُ [[سوسيما]] هو.{{sfn|Strong|1989|p=204}} * سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جو هڪ ڀاءُ [[تِسّا]] هو، جيڪو شروع ۾ عيش عشرت واري زندگي گذاريندو هو. اشوڪ کيس سبق سيکارڻ لاءِ ڪجهه ڏينهن لاءِ تخت تي ويهاريو، پوءِ کيس غاصب قرار ڏئي ستن ڏينهن کان پوءِ قتل جو حڪم ڏنو. انهن ستن ڏينهن ۾ تِسّا زندگي جي ناپائيداري سمجهي ورتي ۽ پوءِ راهب بڻجي ''ارهت'' جو درجو حاصل ڪيائين.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} * ''ٿيراگاتا'' جي شرح موجب هن ڀاءُ جو نالو [[ويتاشوڪ]] هو. هڪ ڏينهن هن پنهنجي مٿي ۾ اڇو وار ڏٺو ۽ دنياوي زندگي ڇڏي خانقاهه ۾ داخل ٿي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * [[فا شيان]] هن ڀاءُ کي [[مهيندر]] سڏي ٿو. سندس بيان موجب اشوڪ هن کي سندس غير اخلاقي روين سبب شرمسار ڪيو، جنهن کان پوءِ هو هڪ غار ۾ وڃي رهيو ۽ عبادت ڪندي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جي هڪ ڀاءُ کي جين سمجهي قتل ڪيو ويو، جڏهن اشوڪ جينن خلاف مهم هلائي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} == سلطنت جي حد == اشوڪ جي اڳوڻن حڪمرانن جي قبضي هيٺ آيل علائقن جي صحيح حدن بابت پڪ سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي، پر امڪان آهي ته سندس ڏاڏي [[چندر گپت موريا]] جي سلطنت اتر هندستان جي اولهه واري سامونڊي ڪناري ([[عرب سمنڊ]]) کان اوڀر واري ڪناري ([[بنگال جي نار]]) تائين پکڙيل هئي، ۽ ڀارتي برصغير جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين حصن تي مشتمل هئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} [[بندوسار]] ۽ اشوڪ غالباً سلطنت کي ڏکڻ طرف وڌيڪ وڌايو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس سلطنت تقريباً سڄي ڀارتي برصغير تي پکڙيل هئي، سواءِ انتهائي ڏاکڻن علائقن جي. [[اشوڪ جا فرمان|پٿريلا فرمان]] نمبر 2 ۽ 13 مان معلوم ٿئي ٿو ته اهي ڏاکڻا علائقا [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ڪيرلپتر]] ۽ [[ساتياپتر]] حڪمرانن جي قبضي ۾ هئا. اتر اولهه ۾ اشوڪ جي سلطنت [[افغانستان]] تائين پکڙيل هئي، جتي ان جون سرحدون [[سيلوڪي سلطنت]] سان لڳنديون هيون، جنهن تي [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيوس]] حڪومت ڪندو هو.{{sfn|Singh|2017|p=162}} اشوڪ جي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ [[پاٽلي پتر]] هو، جيڪو [[مگڌ]] واري علائقي ۾ واقع هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == مذهب ۽ فلسفو == === ٻڌ ڌرم سان تعلق === [[File:Upasaka.jpg|thumb|لفظ ''[[اپاسڪ]]'' (𑀉𑀧𑀸𑀲𑀓، "ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ")، جيڪو اشوڪ پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ ٻڌ ڌرم سان پنهنجي وابستگي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو (تقريباً 258 ق.م.)]] ٻڌ روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو هو،{{sfn|Strong|1989|p=15}} جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن هن معاملي تي اختلاف ظاهر ڪيو آهي.{{sfn|Strong|1995|p=142}} بهرحال [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان]] نمبر 1 واضح ثبوت فراهم ڪري ٿو ته اشوڪ ٻڌ ڌرم جو پوئلڳ هو. هن فرمان ۾ هو پاڻ کي ''[[اپاسڪ]]'' (يعني ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ) ۽ ''ساکيه'' (يعني گوتم ٻڌ جي لقب ''شاکيه مُني'' جي نسبت سان ٻڌ ڌرمي) سڏي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=134}} هي فرمان ۽ ٻيا ڪيترائي فرمان سندس ٻڌ ڌرم سان وابستگي جا ثبوت پيش ڪن ٿا:{{sfn|Guruge|1995|pp=43–44}} * پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ اشوڪ لکي ٿو ته ''اپاسڪ'' ٿيڻ کان پوءِ هڪ سال تائين هن گهڻي ترقي نه ڪئي، پر پوءِ هو ''سنگهه'' جي ويجهو ويو ۽ وڌيڪ اڳتي وڌيو. ''سنگهه ڏانهن وڃڻ'' جي صحيح معنيٰ واضح نه آهي. ٻڌ روايت موجب هو ڪجهه وقت راهبن سان گڏ رهيو، پر اهو شايد وڌاءُ هجي. البت اها ڳالهه يقيني آهي ته اشوڪ ٻڌ ڌرم ڏانهن وڌيڪ مائل ٿيو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 3 ۾ هو پاڻ کي ''اپاسڪ'' سڏي ٿو ۽ [[ٻڌ]] ۽ [[سنگهه]] تي پنهنجي ايمان جو اظهار ڪري ٿو.{{sfn|Thapar|1995|pp=19–20}}{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[وڏا پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان]] نمبر 8 ۾ هو پنهنجي تاجپوشي کان ڏهه سال پوءِ [[سمبودهي]] (يعني [[بودھ گيا]] ۾ مقدس [[بودهي وڻ]]) جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[لمبني]] واري ٿنڀي جي لکت ۾ هو [[گوتم ٻڌ]] جي جنم ڀومي جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ ٻڌ ۽ سنگهه لاءِ پنهنجي عقيدت جو اعلان ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1989|p=13}} * [[نگالي ساگر]] واري لکت ۾ هو اڳوڻي هڪ ٻڌ جي نالي سان منسوب اسٽوپا کي ٻيڻو وڏو ڪرڻ ۽ ان جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * سندس ڪجهه لکتون ٻڌ سنگهه جي اتحاد ۽ نظم برقرار رکڻ ۾ سندس دلچسپي ظاهر ڪن ٿيون.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * [[سارو مارو]] واري لکت موجب اشوڪ ''منيما ديش'' ۾ واقع ''اپونيت وهار'' ڏانهن سفر دوران پنهنجو پيغام موڪليو. جيتوڻيڪ هن هنڌ جي صحيح سڃاڻپ يقيني نه آهي، پر واضح آهي ته اهو هڪ ٻڌ وهار (''وهار'') هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=157}} === ڌرم === {{مکيه|اشوڪ جي ڌرم واري پاليسي}} [[File:Lomas Rishi relief.jpg|thumb|اشوڪ کي [[لوماس رشي غار]] جي سجايل دروازي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو ''[[چيتيه]] محراب'' جو "سڀ کان پراڻو معلوم مثال" سمجھيو وڃي ٿو.<ref name="Harle1994p24">{{cite book|author=James C. Harle|title=The Art and Architecture of the Indian Subcontinent|url=https://archive.org/details/artarchitectureo00harl|url-access=registration|year=1994|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-06217-5|pages=[https://archive.org/details/artarchitectureo00harl/page/24 24]–25}}</ref>]] اشوڪ جي مختلف لکتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن پاڻ کي "ڌرم" (پالي: ''ڌمّ'') جي واڌاري لاءِ وقف ڪري ڇڏيو هو. ٻڌ حلقن ۾ هي اصطلاح [[گوتم ٻڌ]] جي تعليمات لاءِ استعمال ٿيندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} بهرحال، اشوڪ جي پنهنجي لکتن ۾ ٻڌ ڌرم جي بنيادي عقيدن، جهڙوڪ [[چار اَريا سچ]] يا [[نروان]] جو ڪو ذڪر موجود ناهي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} لفظ "ڌرم" ڀارتي مذهبن ۾ مختلف معنائن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ عام طور تي ان جو مطلب "قانون"، "فرض"، "نيڪي" يا "راستي تي هلڻ" ورتو ويندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي [[قنڌار]] وارين لکتن ۾ "ڌرم" جو ترجمو يوناني ٻوليءَ ۾ ''eusebeia'' ۽ آرامي ٻوليءَ ۾ ''qsyt'' ڪيو ويو آهي، جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته اشوڪ جو "ڌرم" فقط ٻڌ ڌرم تائين محدود نه هو، پر هڪ وڌيڪ وسيع اخلاقي تصور هو.{{sfn|Strong|1995|p=142}} اشوڪ جي لکتن موجب، ڌرم جو مطلب هو: * سماجي ڀلائيءَ لاءِ سرگرم اخلاقي حڪمراني * مذهبي رواداري * ماحولياتي شعور * عام اخلاقي اصولن جي پيروي * جنگ کان پاسو {{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي فرمانن ۾ ڌرم جي عملي صورتن جا مثال هي آهن: * موت جي سزا ختم ڪرڻ ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 4){{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * رستن جي ڪنارن تي وڻن جي پوک، خاص طور تي [[برگد]] ۽ آم جا باغ، گڏوگڏ مسافرن لاءِ آرامگاهون ۽ کوهه تعمير ڪرائڻ. هر اڌ ميل جي فاصلي تي اهڙيون سهولتون قائم ڪيون ويون. ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 7){{sfn|Strong|1989|p=4}} * شاهي باورچي خاني ۾ جانورن جي قتل تي پابنديون لڳائڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 1).{{sfn|Strong|1989|p=4}} روزانو فقط ٻه مور ۽ هڪ هرڻ ذبح ڪرڻ جي اجازت هئي، ۽ پوءِ اهو به بند ڪيو ويو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * انسانن ۽ جانورن ٻنهي لاءِ طبي سهولتون قائم ڪرڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 2).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * والدين جي فرمانبرداري، پجاريَن ۽ تپسوين سان سخاوت، ۽ خرچن ۾ سادگي جي ترغيب ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 3).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * عملدارن کي غريبن ۽ پوڙهن ماڻهن جي ڀلائي ۽ خوشحالي لاءِ ڪم ڪرڻ جو حڪم ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 5).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * سڀني جاندارن جي ڀلائيءَ کي فروغ ڏيڻ ته جيئن هو زنده مخلوق تي پنهنجو قرض ادا ڪري سگهي ۽ هن دنيا ۽ ايندڙ دنيا ۾ انهن جي خوشيءَ جو سبب بڻجي سگهي ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 6).{{sfn|Strong|1989|p=4}} جديد عالمن اشوڪ جي ''ڌرم'' بابت مختلف رايا پيش ڪيا آهن. ڪن ان کي ٻڌ ڌرم جي عام گهرو پوئلڳن جي اخلاقي ضابطن سان تشبيهه ڏني آهي، ڪن ان کي سياسي ۽ اخلاقي اصولن جو مجموعو قرار ڏنو آهي، ڪن ان کي هڪ قسم جو "عالمي مذهب" سمجهيو آهي، جڏهن ته ڪجهه ان کي اشوڪ جي پنهنجي فڪري ايجاد قرار ڏين ٿا. ٻئي طرف، ڪجهه محققن جو خيال آهي ته اهو بنيادي طور هڪ سياسي نظريو هو، جنهن جو مقصد هڪ وڏي ۽ گهڻ قومي سلطنت کي اخلاقي بنيادن تي متحد رکڻ هو.{{sfn|Singh|2012|p=131}} اشوڪ ''ڌرم-مها ماتر'' نالي نئين درجي جا عملدار مقرر ڪيا. انهن جي ذميواري پوڙهن، بيمارن، عورتن، ٻارن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي ڀلائي هئي. اهي عملدار اولهه ايشيا جي يوناني-هلينستي سلطنتن ڏانهن سفارتي مهمن تي به موڪليا ويندا هئا ته جيئن ڌرم جو پيغام پهچائي سگهجي.{{sfn|Thapar|1995|p=31}} تاريخي طور تي، عالمي ٻڌ ڌرمي حلقن ۾ اشوڪ جي جيڪا تصوير مشهور ٿي، اها سندس فرمانن بدران ٻڌ روايتن ۽ ڏند ڪٿائن (جهڙوڪ ''[[اشوڪاوادان]]'') تي ٻڌل هئي. ان جو هڪ وڏو سبب اهو هو ته اشوڪ جا فرمان [[برهمي لپي]] ۾ لکيل هئا، جيڪا وقت سان وسري وئي ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ [[جيمس پرنسپ]] جي تحقيق کان پوءِ ئي ٻيهر پڙهي ويئي.{{sfn|Strong|1989|p=5}} چيني ٻڌ ياترين [[فاشيان]] ۽ [[شوان زانگ]] جي سفرنامن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو اشوڪ جي لکتن کي ٻڌ سان لاڳاپيل مقدس هنڌن جي نشانين طور ڏسندا هئا. انهن فرمانن کي ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل مواد سان منسوب ڪيو، پر جديد عالمن جڏهن برهمي لپي پڙهي، ته معلوم ٿيو ته انهن جي تشريح اصل متن سان مطابقت نٿي رکي. غالب امڪان اهو آهي ته فاشيان مقامي رهنمائن تي ڀاڙيو، جن يا ته پنهنجي طرفان ٻڌ ڌرمي تشريحون ٺاهيون يا زباني روايتن جي بنياد تي غلط ترجما پيش ڪيا. شوان زانگ به اهڙي صورتحال کي منهن ڏنو هوندو، يا شايد هن فاشيان جي لکڻين تي ڀروسو ڪيو هجي.{{sfn|Strong|1989|pp=6–9}} هن راءِ جي تائيد ان ڳالهه مان به ٿئي ٿي ته چوڏهين صديءَ ۾ [[فيروز شاهه تغلق]] جڏهن اشوڪ جي ٿنڀن تي لکيل تحريرن جي معنيٰ پڇي، ته ڪجهه برهمڻ عالمن انهن جون خيالي تشريحون پيش ڪيون. [[شمس سراج عفيف]] جي ''تاريخ فيروز شاهي'' موجب، جڏهن فيروز شاهه [[ٽوپرا]] ۽ [[ميرٺ]] مان اهي ٿنڀ دهلي آندا، ته برهمڻن کيس ٻڌايو ته انهن تي اڳڪٿي لکيل آهي ته فيروز نالي بادشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به انهن ٿنڀن کي نه هٽائي سگهندو. ان وقت مقامي روايتن ۾ انهن ٿنڀن کي افسانوي سورمي [[ڀيم]] سان پڻ منسوب ڪيو ويندو هو.{{sfn|Strong|1989|pp=9–10}} [[رچرڊ گومبرچ]] جهڙن عالمن جو خيال آهي ته اشوڪ جي ڌرم تي ٻڌ ڌرم جو واضح اثر موجود هو. مثال طور، [[ڪالنگا]] بابت جدا فرمان نمبر 1 ۾ موجود خيال، ٻڌ جي ''سگال کي نصيحت'' ۽ ٻين وعظن سان گهڻي مشابهت رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} ==== جانورن جي ڀلائي ==== اشوڪ جي پٿريلي فرمانن ۾ واضح طور چيو ويو آهي ته جاندارن کي تڪليف پهچائڻ مناسب ناهي، ۽ ڪنهن به جانور کي [[يجنا]] يا قرباني لاءِ قتل نه ڪيو وڃي.{{sfn|Fitzgerald|2004|p=120}} بهرحال، اشوڪ عام ڍورن جي ذبح يا گوشت کائڻ تي مڪمل پابندي نه لڳائي.{{sfn|Simoons|1994|p=108}} هن اهڙن سڀني چؤپائن جي قتل تي پابندي وڌي جيڪي نه خوراڪ لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ نه ئي ڪنهن عملي فائدي جا هئا. ان کان علاوه ڪيترن پکين، مڇين ۽ ٻين جانورن جي مخصوص نسلن جي قتل تي به پابندي لڳائي وئي.{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ کير پياريندڙ ٻڪريُن، رڍن ۽ سوئرن جي قتل کي به منع ڪيو، ۽ سندن ڇهن مهينن کان گهٽ عمر وارن ٻچن جي قتل تي پڻ پابندي وڌي. هن ڪجهه خاص مذهبي دورن، جهڙوڪ [[چاتُرماس]] ۽ [[اوپوسٿ]] جي ڏينهن ۾: سڀني مڇين جي شڪار; ۽ جانورن جي خصي ڪرڻ تي پابندي لڳائي.{{sfn|Dhammika|1994}}{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ شاهي شڪار کي ختم ڪيو ۽ شاهي محل ۾ خوراڪ لاءِ جانورن جي ذبح کي به محدود ڪري ڇڏيو.{{sfn|Draper|Meyer|McCoubrey|1998|p=44}} ڇاڪاڻ ته هن: شڪار تي پابنديون وڌيون; جانورن لاءِ علاجگاهون قائم ڪيون; ڪيترن مذهبي ڏينهن تي گوشت کائڻ کان روڪيو، انهيءَ ڪري ڪجهه محقق موريا سلطنت کي دنيا جي تاريخ ۾ انهن نادر مثالن مان شمار ڪن ٿا، جتي حڪومت جانورن کي به اهڙو تحفظ ڏنو جهڙو انساني شهرين کي حاصل هوندو آهي.{{sfn|Phelps|2007}} اشوڪ جي فرمانن ۾ جهنگلي جانورن جي قتل ۽ ٻيلن جي تباهي تي به پابنديون ملن ٿيون، تنهن ڪري ڪيترائي جديد ماحولياتي مورخ کيس ماحولياتي شعور ۽ فطرت جي تحفظ جي ابتدائي نمائندن مان هڪ سمجهن ٿا.{{sfn|Elverskog|2020|p=56}}{{sfn|Fisher|2018|p=72}} == پرڏيهي لاڳاپا == [[File:Territories conquered by the Dharma according to Ashoka.jpg|thumb|[[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13]] موجب اهي علائقا جيڪي اشوڪ جي "ڌرم فتح" هيٺ آيا (260–218 ق م).{{sfn|Kosmin|2014|p=57}}<ref name=ME368>Thomas Mc Evilly, ''The shape of ancient thought'', Allworth Press, New York, 2002, p. 368</ref>]] اهو چڱيءَ طرح معلوم آهي ته اشوڪ مختلف ماڻهن ۽ بادشاهن ڏانهن ''دوت'' (سفير يا ايلچي) موڪليندو هو ته جيئن زباني يا لکت واريون هدايتون، يا ٻنهي قسمن جا پيغام، انهن تائين پهچائي سگهجن. سندس ڇهين پٿريلي فرمان (Rock Edict VI) ۾ "زباني حڪمن" جو واضح ذڪر ملي ٿو. بعد ۾ اها ڳالهه به ثابت ٿي ته ان دور ۾ لکت وارين هدايتن سان گڏ زباني پيغام موڪلڻ ڪا غيرمعمولي ڳالهه نه هئي. اشوڪ جي پيغامن جو مقصد سندس ''ڌمّ-وجيه'' (ڌرم ذريعي فتح) کي ڦهلائڻ هو، جنهن کي هو سڀني فتحن کان اعليٰ سمجھندو هو ۽ جنهن کي هو هر هنڌ، بلڪه ڀارت کان ٻاهر به، ڦهلائڻ جو خواهشمند هو. [[خروشٺي لپي]] جي اختيار ٿيڻ مان مختلف ثقافتن جي وچ ۾ رابطن جا واضح ۽ ناقابل ترديد نشان ملن ٿا. اهو به ممڪن آهي ته حڪومتي لکتون نصب ڪرڻ جو تصور به انهيءَ لپيءَ سان گڏ آيو هجي، ڇاڪاڻ ته اشوڪ جي فرمانن ۾ [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] اثر ڪيترن ئي اصطلاحن ۽ تحريري اندازن ۾ نظر اچي ٿو. اهي حقيقتون ظاهر ڪن ٿيون ته اشوڪ ٻين تهذيبن سان رابطي ۾ هو ۽ پنهنجي سلطنت جي حدن کان ٻاهر نون ثقافتي خيالن جي ڏي وٺ ۽ ڦهلاءَ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪري رهيو هو.<ref name="Hinuber2012">{{cite journal | author=Oskar von Hinüber |title=Did Hellenistic Kings Send Letters to Aśoka? | journal=Journal of the American Oriental Society |volume=130 | issue=2 | year=2010 | publisher=Freiburg | pages=262–265}}</ref> === يوناني دنيا === [[File:Sarnath Ashoka Capital Horse motif.jpg|thumb|right|[[سارناتھ]] جي [[اشوڪ جو شيرن وارو تاج|اشوڪي تاج]] تي گھوڙي جو نقش، جنهن کي اڪثر يوناني حقيقت نگاري (ريئلزم) جو مثال سمجھيو ويندو آهي.<ref name="Danielou">A Brief History of India, [[Alain Daniélou]], Inner Traditions / Bear & Co, 2003, p. 89-91 [https://archive.org/details/briefhistoryofin00dani/page/89]</ref>]] اشوڪ پنهنجي پٿريلي فرمانن ۾ بيان ڪري ٿو ته هن اولهه ۾ واقع [[يوناني دور]] جي بادشاهتن ڏانهن ٻڌ ڌرم ۽ ڌرم جي تبليغ لاءِ قدم کنيا. هو اهو پڻ ٻڌائي ٿو ته سندس سلطنت ۾ رهندڙ يوناني ماڻهو ٻڌ ڌرم قبول ڪندڙ هئا ۽ سندس سفيرن جا مخاطب پڻ هئا. {{blockquote |text=هاڻي ديوتائن جي پياري بادشاهه جي نظر ۾ سڀ کان وڏي فتح ڌرم جي فتح آهي. ۽ اها ڌرم فتح هتي به حاصل ڪئي وئي آهي ۽ ڇهه سئو يوجن پري به، جتي يوناني بادشاهه [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]] حڪومت ڪري ٿو، ۽ ان کان به اڳتي جتي چار بادشاهه [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] حڪومت ڪن ٿا. اهڙي طرح ڏکڻ ۾ [[چولا]]، [[پانڊيا]] ۽ [[تامراپرني]] تائين پڻ. هتي بادشاهه جي سلطنت اندر يونانين، ڪمبوجن، نابھڪن، نابھاپمڪتين، ڀوجن، پيتنيڪن، آندرهن ۽ پاليدن جي وچ ۾ به ماڻهو ديوتائن جي پياري بادشاهه جي ڌرم واري هدايتن تي عمل ڪن ٿا. جتي سندس سفير نه به پهتا آهن، اتي به ماڻهن سندس ڌرم جي تعليمات بابت ٻڌي انهن تي عمل ڪرڻ شروع ڪيو آهي ۽ مستقبل ۾ به ڪندا رهندا. |source=[[اشوڪ جا فرمان]]، [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان نمبر 13]] (ايس. ڌمّيڪا جو ترجمو)<ref>[http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html#rock14 The Edicts of King Ashoka: an English rendering by Ven. S. Dhammika] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160510060618/http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html |date=10 May 2016 }}</ref> }} {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | caption_align = center | align = left | direction = horizontal | image1 = Kalsi02.jpg | image2 = Khalsi rock edict of Ashoka.jpg | footer = [[کالسي]] جا پٿريلا فرمان (وڏو پٿريلو فرمان نمبر 13)، جن ۾ اشوڪ يوناني بادشاهن [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] جا نالا سڌيءَ طرح پنهنجي تعليمات جي مخاطبن طور کڻي ٿو. | footer_align = center }} اهو ممڪن آهي، جيتوڻيڪ يقيني نه آهي، ته اشوڪ کي يوناني حڪمرانن کان خط موصول ٿيا هجن ۽ هو يوناني بادشاهن جي حڪومتي فرمانن کان واقف هجي. ساڳي طرح جيئن هو شايد [[هخامنشي سلطنت]] جي بادشاهن جي لکتن کان واقف هو، ڇاڪاڻ ته ان دور ۾ يوناني بادشاهن جا سفير ڀارت ۾ موجود هئا ۽ اشوڪ پاڻ به پنهنجا ''دوت'' ٻاهرين ملڪن ڏانهن موڪليندو هو.<ref name="Hinuber2012"/> [[ڊيو نيسيوس (سفير)|ڊيو نيسيوس]] نالي هڪ يوناني سفير جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]] طرفان اشوڪ جي درٻار ۾ موڪليو ويو هو.<ref>{{cite web |url = http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |title = Pliny the Elder, "The Natural History", 6, 21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728023626/http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |archive-date=28 July 2013 |url-status=dead}}</ref> اهو ساڳيو بطليموس اشوڪ جي فرمانن ۾ به ٻڌ ڌرم جي پيغام حاصل ڪندڙ بادشاهن مان شمار ڪيو ويو آهي. ڪجهه يوناني فلسفي، جهڙوڪ [[هيگيسياس آف سيرين]]، جيڪو غالباً بادشاهه [[ماگاس آف سيرين]] جي دور ۾ رهندو هو، انهن کي به ممڪن طور ٻڌ ڌرم جي تعليمات کان متاثر سمجھيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته ماگاس انهن بادشاهن مان هڪ هو جن ڏانهن اشوڪ جا مذهبي سفير موڪليا ويا هئا.<ref>{{cite book |last=Preus |first=Anthony |year=2015 |title=Historical Dictionary of Ancient Greek Philosophy |url=https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |page=184 |isbn=978-1-4422-4639-3 |access-date=18 June 2017 |archive-date=4 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201104102717/https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |url-status=live }}</ref> ڀارت ۾ رهندڙ يونانين جو ٻڌ ڌرم جي واڌاري ۾ عملي ڪردار به نظر اچي ٿو. مثال طور، اشوڪ جي سفيرن مان هڪ [[ڌمّرڪشيت]] بابت پالي ذريعن ۾ ذڪر آهي ته هو هڪ يوناني (''يونا'') ٻڌ ڀڪشو هو، جنهن ٻڌ ڌرم جي تبليغ ۾ سرگرم حصو ورتو. ''[[مهاونسا]]'' ۾ هن جو ذڪر موجود آهي.<ref name="plgotw">Full text of the ''Mahavamsa'' [http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html Click chapter XII] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060905050433/http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html |date=5 September 2006 }}</ref> ڪجهه يوناني (يَوَن) شايد اشوڪ جي سلطنت ۾ انتظامي عهدن تي پڻ فائز هئا. [[رودر دامن]] جي [[گرناڙ|گِرناڙ]] واري لکت ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ جي دور ۾ [[گجرات]] جي علائقي گِرناڙ ۾ هڪ يَوَن (يوناني) گورنر مقرر هو، جيڪو هڪ آبي ذخيرو تعمير ڪرائڻ جو ذميوار هو.<ref>The Idea of Ancient India: Essays on Religion, Politics, and Archaeology by Upinder Singh [https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 p.18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229135504/https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 |date=29 December 2019 }}</ref> ڪيترن محققن جو خيال آهي ته [[پاٽلي پتر]] ۾ اشوڪ جو شاهي محل [[پرسيپولس]] ۾ موجود هخامنشي شاهي محل جي طرز تي تعمير ڪيو ويو هو.<ref>{{cite book |last1=De la Croix |first1=Horst |last2=Tansey |first2=Richard G. |last3=Kirkpatrick |first3=Diane |title=Gardner's Art Through the Ages |date=1991 |publisher=Thomson/Wadsworth |isbn=0-15-503769-2 |edition=9th |page=[https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 428] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 }}</ref> == اڳين جنمن بابت ڏند ڪٿائون == ٻڌ ڌرم جي روايتن ۽ ڏند ڪٿائن ۾ اشوڪ جي گذريل جنمن بابت به ڪيترائي قصا بيان ڪيا ويا آهن. ''مهاونسا'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ، [[نگروده]] ۽ [[ديوانمپيا تِسا]] هڪ اڳئين جنم ۾ ڀائر هئا. ان وقت هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] (Pratyekabuddha) ٻئي بيمار پرتيڪ ٻڌ جي علاج لاءِ ماکي ڳولي رهيو هو. هڪ عورت کيس هڪ ماکيءَ جي دڪان ڏانهن رهنمائي ڪئي، جيڪو انهن ٽنهي ڀائرن جي ملڪيت هو. اشوڪ وڏي سخاوت سان ان پرتيڪ ٻڌ کي ماکي عطا ڪئي ۽ انهيءَ نيڪيءَ جي عيوض اها خواهش ظاهر ڪئي ته هو مستقبل ۾ جمبودويپ جو خودمختيار حڪمران بڻجي.{{sfn|Strong|1995|p=146}} اها عورت به دعا ڪئي ته هوءَ سندس راڻي بڻجي، ۽ پوءِ ايندڙ جنم ۾ اشوڪ جي زال [[اسندهمتّا]] جي روپ ۾ پيدا ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد وارن پالي متنن موجب اسندهمتّا هڪ ٻي نيڪي پڻ ڪئي هئي: هن پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجي هٿن سان تيار ڪيل ڪپڙي جو هڪ ٽڪرو تحفي طور ڏنو هو. اهي روايتون ''دساوتٿُپّڪرڻ''، نام نهاد ڪمبوڊيائي يا توسيع يافته ''مهاونسا'' (ممڪن طور نائين يا ڏهين صدي) ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' (پندرهين صدي) ۾ محفوظ آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} ''[[اشوڪاوادان]]'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ اڳئين جنم ۾ [[راجگريهه]] جي هڪ معزز خاندان ۾ ''جيا'' نالي ڇوڪري جي صورت ۾ پيدا ٿيو هو. جڏهن هو ننڍڙو ٻار هو، تڏهن هن [[گوتم ٻڌ]] کي مٽيءَ جو هڪ ڍير کاڌي جي خيال سان پيش ڪيو. ٻڌ انهيءَ عطئي کي قبول ڪيو، جنهن تي جيا اعلان ڪيو ته هن نيڪ عمل جي نتيجي ۾ هو مستقبل ۾ بادشاهه بڻجندو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} ساڳئي روايت ۾ اهو پڻ ٻڌايو ويو آهي ته جيا جو ساٿي ''وجيا'' بعد ۾ اشوڪ جي وزير اعظم [[رادھاگپت]] جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} بعد ۾، پنهنجي ايندڙ زندگيءَ ۾، ٻڌ ڀڪشو [[اپگپت]] اشوڪ کي ٻڌائي ٿو ته سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي جو سبب اڳئين جنم ۾ مٽيءَ جو اهو ناپاڪ تحفو هو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ڪيترا پوءِ جا متن هيءَ ڪهاڻي ورجائين ٿا، پر مٽي ڏيڻ جي منفي نتيجن جو ذڪر نٿا ڪن. انهن متنن ۾ [[ڪمارلاتا]] جو ''ڪلپنا-منڊيتڪا''، [[آرياشور]] جو ''جاتڪ مالا'' ۽ ''مها-ڪرما-وڀاگا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=149}} چيني ليکڪ [[پاؤ چينگ]] پنهنجي ڪتاب ''شيه چيا جُو لائي ينگ هوا لو'' ۾ لکي ٿو ته مٽي ڏيڻ جهڙو معمولي عمل ايترو وڏو ثواب نٿو رکي سگهي جو ان جي نتيجي ۾ اشوڪ جهڙو عظيم شهنشاهه پيدا ٿئي. ان جي بدران، هو دعويٰ ڪري ٿو ته ڪنهن ٻئي اڳئين جنم ۾ اشوڪ هڪ بادشاهه جي حيثيت سان ٻڌ جون بيشمار مورتيون ٺهرايون هيون، ۽ انهيءَ عظيم ثواب جي نتيجي ۾ هو ايندڙ جنم ۾ هڪ وڏي شهنشاهه جي صورت ۾ پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=163}} پالي ٻوليءَ جي چوڏهين صديءَ واري داستاني ڪتاب ''دساوتٿُپّڪرڻ'' (ممڪن طور چوڏهين صديءَ جو) ماکيءَ واري واپاري ۽ مٽي ڏيندڙ ٻار ٻنهي ڪهاڻين کي پاڻ ۾ ملائي پيش ڪري ٿو. هي متن ''مهاونسا'' واري قصي جو ٿورو مختلف بيان ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته اهو واقعو [[گوتم ٻڌ]] جي ڄمڻ کان به اڳ ٿيو هو. ان کان پوءِ ڪتاب چوي ٿو ته اهو ماکي عطا ڪندڙ واپاري بعد ۾ انهيءَ ٻار جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو، جنهن ٻڌ کي مٽي پيش ڪئي هئي. پر هن روايت ۾ هڪ اضافي تفصيل به آهي: ٻڌ اها مٽي پنهنجي خادم [[آنند]] کي ڏني ته جيئن ان مان [[پلستر]] تيار ڪيو وڃي. اهو پلستر بعد ۾ وهار جي ڀتين ۾ پيل ڏارن ۽ شگافن جي مرمت لاءِ استعمال ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=163-165}} == آخري سال == اشوڪ جي حڪومت جي آخري سالن بابت معلومات محدود آهي. ٻڌ روايتن ۾ بيان آهي ته هن وڏي مقدار ۾ دولت سنگهه ۽ مذهبي ادارن تي خرچ ڪئي، جنهن سبب خزاني تي بار پيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=59–61}} ڪجهه روايتن مطابق سندس پوٽي [[سمپريتي]] ۽ ٻين جانشينن جي دور ۾ موريا سلطنت آهستي آهستي ڪمزور ٿيڻ لڳي.{{sfn|Thapar|1961|pp=61–63}} اشوڪ جي وفات غالباً 232 ق.م ڌاري ٿي. سندس وفات کان پوءِ موريا سلطنت ڪجهه ڏهاڪن تائين قائم رهي، پر آخرڪار ٽڪرن ۾ ورهائجي وئي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=38–39}} == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] tazmx1hdxesjw9t2ixfd5ce99sz8oc4 388250 388249 2026-06-23T23:08:56Z Intisar Ali 8681 388250 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == وڌيڪ تعارف== اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اشوڪا</ref> ==پيدائش== اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]]، [[اينٽيگونس ٻيون گوناتاس]]، [[مئگاس آف سائرين]]، ۽ سڪندر (يا ته [[ايپائرس جو سڪندر ٻيون|ايپائرس]] وارو يا [[ڪرنتھ جو سڪندر]])۔{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي ({{circa|304 BCE}})۔{{sfn|Lahiri|2015|p=24}} هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} == نسب == اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Lahiri|2015|p=26}} ٻين ماخذن، جهڙوڪ [[پراڻ]] ۽ ''[[مهاونس]]'' موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه [[بندوسار]] هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[چندرگپت موريا]] هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه [[بمبسار]] سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: [[اجاتشتر]] → [[اُدايين]] → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → [[پرسينجت]] → [[نندا سلطنت|نندا]]۔{{sfn|Strong|1989|p=204}} سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو [[تاراناٿ]]، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Thapar|1961|p=9}} اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[اشوڪ جي ماءُ]] چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.{{sfn|Strong|1989|pp=204–205}} ''اشوڪاوادان'' ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،{{sfn|Lahiri|2015|p=323|ps=:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."}} پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.{{sfn|Lahiri|2015|p=31}} مثال طور: * ''اشوڪاوادان مالا'' ۾ سندس نالو '''سُڀدرانگي''' ڏنو ويو آهي۔{{sfn|Guruge|1993|p=19}}{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''وامسٿاپڪاسني'' يا ''مهاونس ٽيڪا''، جيڪا ''مهاونس'' تي هڪ شرح آهي، کيس '''ڌرم''' (پالي ۾ ''ڌمّ'') سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا [[ڪشتريه]] خاندان سان واسطو رکندي هئي۔{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''[[ديوياوادان]]'' جي هڪ روايت ۾ کيس '''جنپد ڪلياني''' سڏيو ويو آهي۔{{sfn|Singh|2008|p=332}} عالم [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]] موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.{{sfn|Guruge|1993|p=19}} ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[ايپين]] موجب، [[چندرگپت موريا]] يوناني حڪمران [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=20}} == شهزادي جي حيثيت ۾ == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 500 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Mauryan ruins of pillared hall at Kumrahar site of Pataliputra ASIEC 1912-13.jpg | caption1 = [[پاٽلي پتر]] جي ڪمراهار ماڳ تي ستونن واري هال جا آثار | image2 = Pataliputra_capital_(volume).jpg | caption2 = [[پاٽلي پتر]] جو ستون-سِر، چوٿين–ٽين صدي ق.م | footer = امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] شهر ۾ ڄائو هو. ان دور جي شهر جا آثار جديد [[پاٽنا]] جي مرڪزي علائقن ۾ کوٽائين ذريعي مليا آهن. | footer_align = center }} اشوڪ جون پنهنجون لکتون سندس ابتدائي زندگي بابت ڪا معلومات فراهم نٿيون ڪن، ۽ هن موضوع بابت گهڻي ڄاڻ انهن روايتن مان ملي ٿي جيڪي سندس وفات کان سوين سال پوءِ لکيون ويون.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}} جيتوڻيڪ انهن روايتن ۾ اشوڪ جي اڳين جنمن جهڙيون ظاهر طور افسانوي ڳالهيون شامل آهن، پر انهن ۾ اشوڪ جي دور بابت ڪجهه اهڙي معلومات پڻ موجود آهي جيڪا تاريخي طور ممڪن نظر اچي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}}{{sfn|Singh|2008|p=332}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، جڏهن اشوڪ نوجوان هو ته سندس پيءُ بندوسار سندس کُردري ۽ غير دلڪش صورت سبب کيس پسند نه ڪندو هو. هڪ ڏينهن بندوسار تپسوي پنگل واتساجيو کي چيو ته هو طئي ڪري ته سندس پٽن مان ڪير سندس جانشين ٿيڻ جي لائق آهي. تپسوي جي صلاح تي سڀني شهزادن کي "سونهري محل جي باغ" ۾ گڏ ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو. اشوڪ وڃڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خبر هئي ته سندس پيءُ کيس پسند نٿو ڪري، پر سندس ماءُ کيس وڃڻ تي آماده ڪيو. جڏهن وزير [[رادھاگپت]] ڏٺو ته اشوڪ گاديءَ واري شهر مان باغ ڏانهن روانو ٿي رهيو آهي، تڏهن هن شهزادي کي سفر لاءِ شاهي هاٿي مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Strong|1989|p=206}} باغ ۾ پنگل واتساجيو شهزادن جو جائزو ورتو ۽ سمجهي ويو ته ايندڙ شهنشاهه اشوڪ هوندو. پر بندوسار کي ناراض ڪرڻ کان بچڻ لاءِ هن جانشين جو نالو ظاهر نه ڪيو. ان جي بدران هن چيو ته جنهن وٽ بهترين سواري، بهترين ويهڻ جي جاءِ، بهترين پيئڻ، بهترين ٿانوَ ۽ بهترين کاڌو هوندو، اهو ئي ايندڙ بادشاهه ٿيندو. هر ڀيري اشوڪ دعويٰ ڪئي ته اهي شرطون هن وٽ موجود آهن. بعد ۾ تپسوي اشوڪ جي ماءُ کي ٻڌايو ته سندس پٽ ايندڙ شهنشاهه ٿيندو، ۽ سندس صلاح تي بندوسار جي غضب کان بچڻ لاءِ سلطنت ڇڏي هليو ويو.{{sfn|Strong|1989|p=207}} جيتوڻيڪ روايتون ٻڌائين ٿيون ته بندوسار اشوڪ جي ظاهر سبب کيس پسند نه ڪندو هو، پر اهي ساڳيون روايتون اهو به ٻڌائين ٿيون ته هن اشوڪ کي اهم ذميواريون ڏنيون، جهڙوڪ [[تڪششيلا]] جي بغاوت کي ختم ڪرڻ (اتر هندستاني روايت موجب) ۽ [[اجين]] جي حڪومت هلائڻ (سري لنڪائي روايت موجب).{{sfn|Thapar|1961|p=21}} اهو ظاهر ڪري ٿو ته بندوسار شهزادي جي ٻين صلاحيتن کان متاثر هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته هن اشوڪ کي گاديءَ واري شهر کان پري علائقن ۾ ان ڪري موڪليو ته جيئن هو شاهي درٻار کان پري رهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=65}} === تڪششيلا ۾ بغاوت === [[File:Aramaic_inscription_at_Taxila_Museum.jpg|thumb|upright=0.6|[[ٽيڪسلا جي آرامي لکت]]، جنهن ۾ ممڪن طور اشوڪ جو ذڪر موجود آهي.]] ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار شهزادي اشوڪ کي [[تڪششيلا]] شهر ۾ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ موڪليو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} (موجوده [[پاڪستان]] ۾ [[ڀير ماڙو]]).{{sfn|Lahiri|2015|p=66}} هي واقعو سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهي؛ ان جي بدران اتي بيان آهي ته بندوسار اشوڪ کي [[اجين]] جو گورنر مقرر ڪيو. ٻن ٻين ٻڌ ڌرمي متنن، ''اشوڪ سوتر'' ۽ ''ڪنال سوتر''، مطابق بندوسار اشوڪ کي [[گنڌارا]] جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو هو، جتي تڪششيلا واقع هئي، نه اجين.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} ''اشوڪاوادان'' موجب بندوسار اشوڪ کي چار حصن تي مشتمل لشڪر (گهوڙيسوار، [[جنگي هاٿي]]، [[رتھ]] ۽ پيادل فوج) ڏنو، پر هٿيار مهيا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اشوڪ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي شهنشاهه ٿيڻ جي لائق آهي ته هٿيار پاڻ ظاهر ٿي ويندا. پوءِ ديوتائون زمين مان نڪري آيون ۽ فوج کي هٿيار فراهم ڪيا.{{sfn|Strong|1989|p=208}} جڏهن اشوڪ تڪششيلا پهتو ته شهرين سندس آجيان ڪئي ۽ ٻڌايو ته سندن بغاوت فقط ظالم وزيرن خلاف هئي، بادشاهه خلاف نه. ڪجهه عرصي بعد [[خاصا]] علائقي ۾ به سندس آجيان ڪئي وئي، ۽ ديوتائن اعلان ڪيو ته هو سڄي ڌرتيءَ تي حڪومت ڪندو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} تڪششيلا هڪ مالدار ۽ سياسي لحاظ کان اهم شهر هو. تاريخي ثبوت ڏيکارين ٿا ته اشوڪ جي دور تائين اهو ''[[اترپٿ]]'' واپاري رستي وسيلي [[پاٽلي پتر]] سان ڳنڍيل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=70}} بهرحال، موجود همعصر ماخذن مان ڪو به تڪششيلا جي بغاوت جو ذڪر نٿو ڪري، ۽ اشوڪ جي ڪنهن به لکت مان اهو ظاهر نٿو ٿئي ته هن ڪڏهن شهر جو دورو ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=66-67}} تنهن هوندي به، اشوڪ جي تڪششيلا سان لاڳاپي جي روايت کي [[سرڪپ]] مان مليل هڪ آرامي لکت جزوي طور تقويت ڏئي ٿي. ان لکت ۾ هڪ نالو "prydr" اکرن سان شروع ٿئي ٿو، جنهن کي گهڻا عالم "پريادرشي" طور بحال ڪن ٿا، جيڪو اشوڪ جو لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} تڪششيلا ڀرسان موجود [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] جو نالو به اشوڪ سان لاڳاپي جو هڪ ممڪن ثبوت سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ "ڌرماراجا" مان مراد اشوڪ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=68}} ديوتائن طرفان هٿيار مهيا ڪرڻ وارو قصو شايد اشوڪ کي نيم الاهي حيثيت ڏيڻ لاءِ بيان ڪيو ويو هجي، يا اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته بندوسار، جيڪو اشوڪ کي پسند نه ڪندو هو، سندس ناڪامي چاهيندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=67}} === اجين جو نائب بادشاهه === ''[[مهاونس]]'' موجب، بندوسار اشوڪ کي [[اونتيراستر]] (موجوده [[اجين ضلعو]]) جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هي علائقو مرڪزي هندستان جو هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري صوبو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=89–90}} هي روايت مرڪزي هندستان مان دريافت ٿيل [[سارو مارو]] لکت سان پڻ تقويت حاصل ڪري ٿي، جنهن ۾ بيان آهي ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ انهيءَ هنڌ جو دورو ڪيو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=350–351}} اشوڪ جي پنهنجي [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان#پهريون جدا اهم پٿريلو فرمان|پٿريلي فرمان]] مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ اجين ۾ هڪ شهزادو نائب بادشاهه موجود هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} اهو به هن روايت جي حمايت ڪري ٿو ته اشوڪ پاڻ اجين جو نائب بادشاهه رهيو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=98}} {{multiple image | perrow=2 | total_width=400 | caption_align=center | align=right | direction=horizontal | image1=Saru_Maru_stupa.jpg | image2=Panguraria Top View Closeup detail.jpg | footer=[[سارو مارو]] يادگاري لکت مان لڳي ٿو ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ اجين واري علائقي ۾ موجود هو: "''پريادسي'' خوشگوار سير لاءِ هن هنڌ آيو جڏهن هو اڃا شهزادو هو..." }} اشوڪ جي دور ۾ [[پاٽلي پتر]] ۽ [[اجين]] ڪيترن ئي رستن ذريعي ڳنڍيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته اجين ڏانهن ويندي سندس قافلو روپناٿ ۾ ترسيو هجي، جتي بعد ۾ سندس لکت ملي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=94–95}} سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ اجين ويندي [[وديشا]] پهتو، جتي هو هڪ خوبصورت عورت جي عشق ۾ مبتلا ٿيو. ''ديپاونس'' ۽ ''مهاونس'' موجب اها عورت [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] هئي، جيڪا هڪ واپاري جي ڌيءَ هئي. ''مهابودهي ونس'' مطابق هوءَ "وديشا مها ديوي" هئي ۽ [[شاڪيه]] خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان [[گوتم ٻڌ]] پڻ هو. ممڪن آهي ته ٻڌ ڌرمي تاريخ نويسن اشوڪ جي خاندان کي ٻڌ سان ڳنڍڻ لاءِ هي شاڪيه تعلق بيان ڪيو هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} ٻڌ ڌرمي متنن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ديوي بعد ۾ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو، پر انهن ۾ سندس قبولِ اسلام... (يعني قبولِ ٻڌ ڌرم) جو ڪو تفصيلي بيان موجود ناهي. انهيءَ ڪري ممڪن آهي ته جڏهن هن اشوڪ سان ملاقات ڪئي، تڏهن به هوءَ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ''مهاونس'' موجب، اجين ۾ ديوي اشوڪ جي پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] کي جنم ڏنو، ۽ ٻن سالن بعد هڪ ڌيءَ [[سنگهمتا]] پيدا ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=97}} ''مهاونس'' موجب مهندا کي اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، ڀڪشو بڻايو ويو. انهيءَ حساب سان مهندا اشوڪ جي تخت نشيني وقت چوڏهن ورهين جو هو. جيڪڏهن مهندا ان وقت ڄائو جڏهن اشوڪ فقط ويهن ورهين جو هو، ته پوءِ اشوڪ تقريباً 34 ورهين جي عمر ۾ تخت تي ويٺو هوندو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ڪيترائي سال نائب بادشاهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون.{{sfn|Thapar|1961|pp=24–25}} == تخت نشيني == روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اشوڪ [[يووراج|ولي عهد]] نه هو، ۽ سندس تخت نشيني تڪراري هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=25}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار جي وڏي پٽ [[سوسيما]] هڪ ڏينهن مذاق ۾ هڪ گنجي وزير جي مٿي تي چماٽ هنئي. وزير کي خوف ٿيو ته جيڪڏهن سوسيما بادشاهه بڻيو ته شايد هڪ ڏينهن تلوار سان به ساڻس اهڙي ئي مذاق ڪري. تنهن ڪري هن پنج سئو وزيرن کي اشوڪ جي حمايت لاءِ آماده ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته اشوڪ هڪ ''[[چڪروَرتي]]'' (ساري دنيا تي حڪومت ڪندڙ حڪمران) بڻجندو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ڪجهه عرصي بعد [[تڪششيلا]] ۾ ٻيهر بغاوت ٿي. بندوسار سوسيما کي بغاوت دٻائڻ لاءِ موڪليو. ٿوري ئي وقت کان پوءِ بندوسار سخت بيمار ٿي پيو ۽ سندس موت جو امڪان پيدا ٿيو. ان وقت سوسيما اڃا تڪششيلا ۾ هو ۽ بغاوت مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو هو. بندوسار کيس گاديءَ واري شهر واپس گهرائي ورتو ۽ اشوڪ کي حڪم ڏنو ته هو تڪششيلا ڏانهن روانو ٿئي.{{sfn|Strong|1989|p=209}} پر وزيرن بندوسار کي ٻڌايو ته اشوڪ بيمار آهي ۽ صلاح ڏني ته سوسيما جي واپسي تائين اشوڪ کي عارضي طور تخت تي ويهاريو وڃي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} جڏهن بندوسار انڪار ڪيو، تڏهن اشوڪ اعلان ڪيو ته جيڪڏهن تخت واقعي سندس قسمت ۾ آهي ته ديوتائون کيس ايندڙ شهنشاهه طور تاج پارائينديون. ساڳئي لمحي ديوتائن ائين ڪيو، بندوسار وفات ڪري ويو، ۽ اشوڪ جي حڪمراني سڄي دنيا تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ زمين جي مٿان موجود [[يڪشا]]ن جو علائقو ۽ زمين جي هيٺان موجود [[ناگ]]ن جو علائقو پڻ شامل هو.{{sfn|Strong|1989|p=209}} جڏهن سوسيما گاديءَ واري شهر واپس آيو ته اشوڪ جي نئين وزيراعظم [[رادھاگپت]] کيس ڪوئلن سان ڀريل هڪ کڏ ۾ ڦاسائي ڇڏيو. سوسيما دردناڪ موت مري ويو، جڏهن ته سندس سپهه سالار ڀدرايڌ بُدھ ڌرم جو ڀڪشو بڻجي ويو.{{sfn|Strong|1989|p=210}} [[File:Sarnath_Ashoka_Lions_with_Dharma_Wheel.jpg|thumb|[[سارناتھ]] ۾ [[اشوڪ جو شير-ستون]]، جنهن ۾ چار [[ايشيائي شير]] هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن. اهي [[ٻڌ ڌرم]] جي [[چار عظيم سچايون|چار عظيم سچائين]] ۽ اخلاقي قانون جي ڦيٿي ([[ڌرم چڪر]]) جي علامت آهن.{{sfn|Allen|2012|p=331}}]] ''[[مهاونس]]'' موجب، جڏهن بندوسار بيمار ٿيو ته اشوڪ [[اجين]] مان [[پاٽلي پتر]] واپس آيو ۽ گاديءَ واري شهر تي قبضو ڪري ورتو. پيءُ جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي وڏي ڀاءُ کي قتل ڪيو ۽ تخت تي ويٺو.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ساڳئي متن موجب، اشوڪ پنهنجي سوتيلي ڀائرن مان نويَنوي (99) ڄڻن کي قتل ڪيو، جن ۾ سُمانا پڻ شامل هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} ''[[ديپاونس]]'' موجب، هن هڪ سئو ڀائرن کي قتل ڪيو ۽ چار سال بعد تاجپوشي ڪرائي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ''ونسٿاپڪاسني'' وڌيڪ ٻڌائي ٿو ته هڪ [[آجيَوڪ]] تپسوي اشوڪ جي ماءُ جي خواب جي تعبير ڪندي اڳواٽ هن خونريزي جي پيشنگوئي ڪئي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} انهن روايتن موجب اشوڪ جو سڳو ڀاءُ [[تِسا]] ئي بچي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} ٻين ذريعن ۾ بچيل ڀاءُ جا نالا [[ويتاشوڪ]]، وگتاشوڪ، سودت (''So-ta-to'') يا سوگتر (''Siu-ka-tu-lu'') بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} 99 ۽ 100 جهڙا انگ واضح طور مبالغو آهن ۽ شايد صرف اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن ته اشوڪ پنهنجي ڪيترن ئي ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} [[تاراناٿ]] موجب اشوڪ پنهنجي اڳوڻي حڪمران جو ناجائز پٽ هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڇهه جائز شهزادن کي قتل ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ممڪن آهي ته اشوڪ اصل جانشين نه هجي ۽ هن تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ ڀائر قتل ڪيا هجن. بهرحال، ٻڌ ڌرمي ماخذن شايد هن واقعي کي وڌائي پيش ڪيو ته جيئن ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ اشوڪ کي ظالم ۽ بي رحم حڪمران طور ڏيکاري سگهجي. اشوڪ جي پنجين پٿريلي فرمان ۾ انهن عملدارن جو ذڪر آهي جن جي ذميواري سندس ڀائرن، ڀينرن ۽ ٻين مائٽن جي خاندانن جي ڀلائي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تخت نشيني کان پوءِ به سندس هڪ کان وڌيڪ ڀائر زندهه هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} تنهن هوندي به ڪجهه مؤرخ هن راءِ سان متفق ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فرمان ۾ صرف ڀائرن جي ''خاندانن'' جو ذڪر آهي، خود ڀائرن جو نه.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} === تخت نشيني جي تاريخ === سري لنڪائي متنن ''[[مهاونس]]'' ۽ ''[[ديپاونس]]'' موجب اشوڪ [[گوتم ٻڌ]] جي وفات کان 218 سال پوءِ تخت تي ويٺو ۽ 37 سال حڪومت ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|pp=13–14}} ٻڌ جي وفات جي صحيح تاريخ پاڻ به تڪراري آهي،{{sfn|Thapar|1961|p=14}} جڏهن⁠تہ اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ ٻڌ جي وفات کان صرف هڪ سئو سال پوءِ حڪومت ڪئي، جنهن ڪري تاريخ بابت وڌيڪ اختلاف پيدا ٿيا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست مڃجي ۽ ٻڌ جي وفات 483 ق.م ۾ ٿي هجي، جيئن ڪيترن ئي عالمن تجويز ڪيو آهي، ته اشوڪ جي تخت نشيني 265 ق.م ۾ ٿيڻ گهرجي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} [[پراڻ]]ن موجب اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] 25 سال حڪومت ڪئي، جڏهن⁠تہ سري لنڪائي روايت 28 سال ٻڌائي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} جيڪڏهن پراڻن جو بيان صحيح هجي ته اشوڪ جي تخت نشيني کي ٽي سال اڳ، يعني 268 ق.م تي تاريخ بندي ڪري سگهجي ٿي. ٻئي طرف، جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست هجي پر ٻڌ جي وفات 486 ق.م مڃجي، جيڪا ''ڪينٽونيز ڊاٽڊ رڪارڊ'' سان حمايت حاصل ڪري ٿي، ته پوءِ به اشوڪ جي تخت نشيني 268 ق.م جي لڳ ڀڳ بيهندي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} ''مهاونس'' بيان ڪري ٿو ته اشوڪ بادشاهه ٿيڻ کان چار سال پوءِ رسمي تاجپوشي ڪرائي. هن وچ واري عرصي کي ائين سمجهي سگهجي ٿو ته انهن چئن سالن دوران هن بندوسار جي ٻين پٽن خلاف جانشيني جي جنگ وڙهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ هڪ قصو موجود آهي جنهن موجب اشوڪ جو وزير [[يشس]] پنهنجي هٿ سان سج کي لڪائي ڇڏيو. پروفيسر پي. ايڇ. ايل. ايگرمونٽ جو خيال هو ته هي قصو 4 مئي 249 ق.م تي اتر هندستان ۾ نظر آيل جزوي سج گرهڻ ڏانهن اشارو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=12–13}} ''اشوڪاوادان'' موجب، هن سج گرهڻ کان ڪجهه عرصي بعد اشوڪ مختلف ٻڌ ڌرمي مقدس ماڳن جي ياترا تي نڪتو. اشوڪ جي [[لومبني]] واري ستوني فرمان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي 21هين سال ۾ لومبني جو دورو ڪيو. جيڪڏهن اهو دورو ساڳئي ياترا جو حصو هجي، ۽ لومبني جو دورو سج گرهڻ کان هڪ يا ٻن سالن اندر ٿيو هجي، ته پوءِ 268–269 ق.م واري تخت نشيني جي تاريخ وڌيڪ امڪاني لڳي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}}{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} بهرحال، هي نظريو سڀني عالمن پاران قبول ٿيل ناهي. مثال طور [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي خيال ۾ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ڪيل واقعو تاريخي وقت بندي سان لاڳاپيل ئي ناهي، ۽ ايگرمونٽ جي تشريح ان روايت جي ادبي ۽ مذهبي پس منظر کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان اڳ واري حڪومت == سري لنڪائي ۽ اتر هندستاني ٻنهي روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ سخت ۽ پرتشدد شخص هو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} [[تاراناٿ]] پڻ لکي ٿو ته شروعات ۾ اشوڪ کي ''ڪاماشوڪ'' سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪيترائي سال عيش ۽ عشرت ۽ دنياوي خواهشن (''[[ڪاما]]'') ۾ گذاريا. ان کان پوءِ کيس ''چنڊاشوڪ'' (يعني ”ظالم اشوڪ“) چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪجهه سال برن ڪمن ۾ صرف ڪيا. آخرڪار ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ هو ''ڌرماشوڪ'' (يعني ”نيڪ اشوڪ“) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ کيس ''چنڊاشوڪ'' سڏي ٿو ۽ سندس ڪيترن ئي ظالماڻن عملن جو ذڪر ڪري ٿو:{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * جيڪي وزير سندس تخت نشيني ۾ مددگار ثابت ٿيا هئا، سي حڪومت سنڀالڻ کان پوءِ ساڻس بي ادبي سان پيش اچڻ لڳا. سندن وفاداري آزمائڻ لاءِ اشوڪ کين هڪ غيرمعمولي حڪم ڏنو ته سڀ گلن ۽ ميون وارا وڻ ڪٽي ڇڏين. جڏهن وزيرن اهو حڪم نه مڃيو ته اشوڪ ذاتي طور پنج سئو وزيرن جا سر قلم ڪرائي ڇڏيا.{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * هڪ ڏينهن باغ ۾ سير دوران اشوڪ ۽ سندس حرم جون عورتون هڪ سهڻي [[اشوڪ وڻ]] وٽان گذريون. ان منظر اشوڪ ۾ محبت جا جذبا جاڳايا، پر عورتون سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي سبب ساڻس قربت اختيار ڪرڻ ۾ دلچسپي نه رکيون. ڪجهه وقت پوءِ جڏهن اشوڪ سمهي پيو ته ناراض عورتن سندس نالي واري اشوڪ وڻ جا گل ۽ ٽاريون ڪٽي ڇڏيون. جاڳڻ کان پوءِ اشوڪ سزا طور پنهنجي پنج سئو حرم وارين عورتن کي جيئرو ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * اهڙين قتل عام وارين ڪاررواين سبب وزيراعظم [[رادھاگپت]] پريشان ٿي ويو. هن صلاح ڏني ته مستقبل جي اجتماعي قتلن لاءِ هڪ جلاد مقرر ڪيو وڃي ته جيئن بادشاهه پاڻ اهڙن ڪمن ۾ سڌو سنئون ملوث نه رهي. ان مقصد لاءِ مگڌ جي هڪ ڳوٺ جو نوجوان [[گريڪا]] مقرر ڪيو ويو، جيڪو فخر سان چوندو هو ته هو سڄي [[جمبوديپ]] جي ماڻهن کي قتل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * گريڪا بعد ۾ ''چنڊاگريڪا'' (”ظالم گريڪا“) جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس خواهش تي اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ قيد خانو تعمير ڪرايو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} هي قيد خانو ''اشوڪ جو دوزخ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ٻاهران ڏسڻ ۾ اهو خوشنما ۽ دلڪش هو، پر اندر چنڊاگريڪا قيدين تي انتهائي بي رحماڻا تشدد ڪندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=106–107}} پنجين صديءَ جي چيني سياح [[فا شيان]] لکي ٿو ته اشوڪ ذاتي طور دوزخ جو دورو ڪيو ته جيئن اتي استعمال ٿيندڙ تشدد جا طريقا سکڻ بعد انهن جهڙا طريقا ايجاد ڪري سگهي. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوان زانگ]] دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اهڙو ستون ڏٺو هو جيڪو اشوڪ جي ”دوزخ“ واري هنڌ جي نشاندهي ڪندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[مهاونس]]'' پڻ مختصر طور اشوڪ جي سخت مزاجي جو ذڪر ڪري ٿو. ان موجب، اشوڪ کي شروعاتي دور ۾ سندس برن ڪمن سبب ''چنڊاشوڪ'' چيو ويندو هو، پر ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نيڪ عملن جي ڪري کيس ''ڌرماشوڪ'' سڏيو ويو.{{sfn|Lahiri|2015|p=107}} بهرحال، اتر هندستاني روايت جي ابتڙ، سري لنڪائي متن اشوڪ جي مخصوص ظالماڻن عملن جو ذڪر نٿا ڪن، سواءِ ان دعويٰ جي ته هن پنهنجي 99 ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ ظالم ۽ خونخوار شخص طور پيش ڪرڻ واريون اهڙيون تصويرون غالباً ٻڌ ڌرمي مصنفن جي تخليق آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} انهن جو مقصد اهو ڏيکارڻ هو ته ٻڌ ڌرم اشوڪ جي زندگيءَ ۾ هڪ معجزاتي تبديلي آندي.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} هن تبديلي کي وڌيڪ ڊرامائي ۽ اثرائتو بنائڻ لاءِ اهڙين روايتن ۾ اشوڪ جي اڳوڻي ظلم ۽ بعد واري مذهبي نيڪي ٻنهي کي مبالغي سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Charles1962">{{cite book | author=Charles Drekmeier | title=Kingship and Community in Early India | url=https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek | url-access=registration | access-date=30 October 2012 | year=1962 | publisher=Stanford University Press | lccn=62-9565 | pages=[https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek/page/173 173] }}</ref> == ڪلنگا جي جنگ ۽ ٻڌ ڌرم ۾ تبديلي == {{Main|ڪلنگا جي جنگ}} [[File:Kanaganahalli inscribed panel portraying Asoka (perspective).jpg|thumb|[[ڪناگن هلي]] مان مليل نقش ٿيل پينل، جنهن ۾ اشوڪ ۽ سندس راڻيون ڏيکاريل آهن. [[برهمي لپي]] ۾ "راجا اشوڪ" لکيل آهي، پهرين کان ٽئين صدي عيسوي.<ref>{{cite book |title=Indian Archaeology 1997–98 |publisher=ASI |page=Plate 72 |url=http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |access-date=22 January 2020 |archive-date=22 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122082556/http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |url-status=live }}</ref>]] اشوڪ جي لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي اٺين سال [[ڪلنگا]] واري علائقي کي فتح ڪيو. جنگ دوران ٿيل وڏي تباهي ۽ خونريزي سبب هن کي تشدد تي پڇتاءُ ٿيو، ۽ ايندڙ سالن ۾ هو آهستي آهستي ٻڌ ڌرم ڏانهن مائل ٿيو.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} [[اشوڪ جي فرمانن]] مان پٿريلي فرمان نمبر 13 بادشاهه جي گهري افسوس جو اظهار ڪري ٿو: {{Blockquote |text=ڪلنگا جي فتح کان پوءِ، سندس مقدس عظمت واري بادشاهه ۾ ڌرم جي حفاظت، ڌرم سان محبت ۽ ڌرم جي تبليغ جو وڏو جذبو پيدا ٿيو. ڪلنگا جي فتح تي سندس دل ۾ گهرو افسوس پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن اڳ ۾ آزاد ملڪ جي فتح دوران ماڻهن جو قتل، موت ۽ قيد ٿيڻ لازمي هوندو آهي. اها ڳالهه سندس مقدس عظمت لاءِ وڏي ڏک ۽ پشيماني جو سبب بڻجي. |source=<ref name="Wikisource Smith">{{cite Wikisource |wslink=Asoka - the Buddhist Emperor of India/Chapter 4 |title=Asoka: The Buddhist Emperor of India |last=Smith |first=Vincent |author-link=Vincent Arthur Smith |year=1920 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=185}}</ref> }} ٻئي طرف، سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي اٺين سال تائين اڳ ئي هڪ پڪو ٻڌ ڌرمي هو. ان روايت مطابق هو چوٿين سال ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيو ۽ پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ 84,000 وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائون ڪلنگا جي مهم جو ذڪر ئي نٿيون ڪن.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} سري لنڪائي روايت جي بنياد تي ڪجهه محقق، جهڙوڪ ايگرمونٽ، سمجهن ٿا ته اشوڪ ڪلنگا جي جنگ کان ''اڳ'' ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} هن نظريي جي مخالفت ڪندڙ چون ٿا ته جيڪڏهن اشوڪ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هو ته پوءِ هن اهڙي خونريز جنگ ڇو وڙهي؟ ايگرمونٽ ان جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته اشوڪ شايد "[[وچولي واٽ]]" جي پنهنجي تشريح رکندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=33}} پراڻن ليکڪن مان ڪجهه جو خيال هو ته اشوڪ جنگ کان پوءِ اوچتو ۽ ڊرامائي انداز ۾ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب ڪلنگا جي الحاق کان پوءِ هو ڌرم ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿيو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن اشوڪ جنگ کان پوءِ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو، تڏهن به لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اها تبديلي اوچتو نه پر تدريجي عمل هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} پنهنجي حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل هڪ ننڍڙي پٿريلي فرمان ۾ اشوڪ لکي ٿو ته هو ٻن اڍائي سالن کان وڌيڪ عرصي کان ''[[اُپاسڪ]]'' (عام ٻڌ ڌرمي پيروڪار) هو، پر شروعاتي عرصي ۾ گهڻي اڳڀرائي نه ڪري سگهيو. آخري هڪ سال دوران هو سنگهه جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ ٻڌ ڌرم جو وڌيڪ سرگرم پيروڪار بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} === ڪلنگا جي جنگ === اشوڪ جي وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب، هن تخت نشيني کان اٺ سال پوءِ ڪلنگا فتح ڪيو. فرمان موجب: * جنگ دوران 100,000 ماڻهو ۽ جانور مارجي ويا. * ان کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. * 150,000 ماڻهو ۽ جانور قيدي بڻائي کڻي ويا ويا. اشوڪ لکي ٿو ته انهن مصيبتن تي پڇتاءُ ئي کيس ڌرم جي عمل ۽ تبليغ ڏانهن وٺي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هو اعلان ڪري ٿو ته هاڻي ڪنهن ملڪ جي فتح دوران ٿيندڙ قتل، موت ۽ جلاوطني کيس انتهائي دردناڪ ۽ افسوسناڪ لڳي ٿي. خاص طور تي مذهبي ماڻهن ۽ گهريلو زندگي گذاريندڙ ماڻهن جي تڪليف کيس وڌيڪ ڏکوئيندڙ محسوس ٿئي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هي فرمان [[ايراگوڊي]]، [[گرنار]]، [[ڪالسي]]، [[مانسهره]]، [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[قنڌار]] سميت ڪيترن هنڌن تي مليو آهي.{{sfn|Guruge|1995|p=37}} پر حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته ڪلنگا واري علائقي ۾ موجود اشوڪ جي لکتن مان فرمان 13 ۽ 14 غائب آهن. انهن جي جاءِ تي ٻه الڳ فرمان آهن، جن ۾ اشوڪ جي پشيماني جو ڪو ذڪر ناهي. ممڪن آهي ته اشوڪ ڪلنگا جي ماڻهن آڏو اهڙي اعتراف کي سياسي طور مناسب نه سمجهيو هجي.{{sfn|Thapar|1995|pp=30–31}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ بيان ڪيل جنگ جا انگ اکر ۽ نتيجا ڪنهن حد تائين مبالغو هجن، ته جيئن پري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن تي اثر پوي، جيڪي انهن دعوائن جي تصديق نٿي ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=56}} قديم ذريعا اشوڪ جي ڪنهن ٻي وڏي فوجي مهم جو ذڪر نٿا ڪن، جيتوڻيڪ سورهين صديءَ جي عالم [[تاراناٿ]] دعويٰ ڪري ٿو ته اشوڪ سڄي [[جمبوديپ]] کي فتح ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} === ٻڌ ڌرم سان پهريون رابطو === {{multiple image |perrow=1 |total_width=300 |caption_align=center |align=right |direction=horizontal |image1=Vajrasana, early 20th century.jpg |caption1='''[[وجراسڻ، بودھ گيا|وجراسڻ]]''' يا "ٻڌ جي روشن خياليءَ جو تخت"، [[مهابودھي مندر]]، [[بودھ گيا]]. اشوڪ اهو تخت ٻڌ جي روشن خياليءَ واري هنڌ جي يادگار طور تعمير ڪرايو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=300–302}}<ref>"Ashoka did build the Diamond Throne at Bodh Gaya to stand in for the Buddha and to mark the place of his enlightenment" in {{cite book |last1=Ching |first1=Francis D. K. |last2=Jarzombek |first2=Mark M. |last3=Prakash |first3=Vikramaditya |title=A Global History of Architecture |date=23 March 2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-98160-3 |page=570 |url=https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |language=en |access-date=7 March 2021 |archive-date=23 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523153935/https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |url-status=live }}</ref> |image2=Vajrasana with side panels (3rd century BCE). Bodh Gaya.jpg |caption2=وجراسڻ جا نقش نگاري وارا حصا، ٽين صدي ق.م. }} اشوڪ جي ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيڻ بابت مختلف ذريعا مختلف روايتون پيش ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} سري لنڪائي روايت موجب، اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] [[برهمڻ ڌرم]] جو پوئلڳ هو، جڏهن⁠تہ سندس ماءُ ڌرما [[آجيواڪ]] فرقو اختيار ڪيو هو.{{sfn|Guruge|1995|p=42}} ''[[سمنت پاساديڪا]]'' موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي شروعاتي ٽن سالن دوران غير ٻڌ ڌرمي فرقن جو پيروڪار رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=43}} سري لنڪائي متنن مطابق اشوڪ روزانو دان وٺندڙ برهمڻن جي روش کان مطمئن نه هو. سندس درٻارين آجيواڪ ۽ [[جيني ڌرم|نگنٿ]] استادن کي به پيش ڪيو، پر اهي به کيس متاثر نه ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} ''[[ديپاونس]]'' مطابق اشوڪ ڪيترن غير ٻڌ ڌرمي مذهبي اڳواڻن کي محل ۾ گهرايو ۽ وڏا انعام ڏنا، اميد ڪندي ته اهي سندس هڪ سوال جو جواب ڏيندا. پر ڪو به مطمئن ڪندڙ جواب نه ڏئي سگهيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هڪ ڏينهن اشوڪ [[پاٽلي پتر]] جي رستي تي هڪ نوجوان ٻڌ ڌرمي راهب [[نگروڌ]] (نياگروڌ) کي ڏٺو، جيڪو ڀڪشا لاءِ نڪتل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} نگروڌ دراصل اشوڪ جو ڀائيٽو هو، جيتوڻيڪ اشوڪ پاڻ ان حقيقت کان اڻواقف هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} هو اشوڪ جي وڏي ڀاءُ [[سُمانا]] جو وفات کان پوءِ ڄاول پٽ هو، جنهن کي اشوڪ تخت جي جنگ دوران قتل ڪرائي ڇڏيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=34}} اشوڪ نگروڌ جي پُرسڪون، بيخوف ۽ سنجيده شخصيت کان متاثر ٿيو ۽ کيس پنهنجي ڌرم بابت ٻڌائڻ لاءِ چيو. جواب ۾ نگروڌ کيس ''اپّماد'' (هوشياري، سجاڳي ۽ سنجيدگي) بابت وعظ ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هي وعظ اشوڪ تي ايترو اثرانداز ٿيو جو هن نگروڌ کي 400,000 چاندي جا سڪا ۽ روزانو اٺ حصا چانور ڏيڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ان کان پوءِ اشوڪ هڪ ٻڌ ڌرمي ''[[اُپاسڪ]]'' بڻجي ويو ۽ [[ڪڪُٽارام]] وهار وڃڻ لڳو. اتي هن جي ملاقات مشهور ٻڌ راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] سان ٿي، جنهن کان پوءِ هو ٻڌ ڌرم سان وڌيڪ وابسته ٿي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} هن ڪهاڻي جي تاريخي صداقت يقيني ناهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ممڪن آهي ته اشوڪ جي هڪ قابل استاد جي ڳولا واري هيءَ روايت ان ڳالهه جي وضاحت لاءِ بيان ڪئي وئي هجي ته هن [[جيني ڌرم]] اختيار ڇو نه ڪيو، جيڪو پڻ عدم تشدد ۽ همدردي جو درس ڏيندو هو. اها روايت ظاهر ڪري ٿي ته اشوڪ صرف ڪنهن مخصوص عقيدي جي ڳولا ۾ نه هو، بلڪه هڪ اهڙي روحاني استاد جي تلاش ۾ هو، جيڪو کيس مطمئن ڪري سگهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=108}} سري لنڪائي روايت وڌيڪ ٻڌائي ٿي ته اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ٻڌ راهب بڻيو ۽ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] ٻڌ راهبه بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''[[ديوياوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت اشوڪ جي تبديليءَ کي ٻڌ راهب [[سمُدرا]] سان منسوب ڪري ٿي، جيڪو اڳ ۾ شراوستي جو واپاري هو. هن روايت موجب سمُدرا کي اشوڪ جي مشهور "دوزخ" ۾ قيد ڪيو ويو، پر هن پنهنجي غيرمعمولي روحاني قوتن (''[[اِدّهي]]'') جي مدد سان پاڻ کي بچائي ورتو. جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هو سمُدرا وٽ پهتو ۽ سندس ڪيترن ئي معجزن کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ هن ٻڌ ڌرم قبول ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت آهي، جنهن مطابق سمُدرا واپاري جو پٽ هو ۽ جڏهن اشوڪ سان مليو تڏهن فقط 12 سالن جو هو. اهو بيان غالباً نگروڌ واري ڪهاڻي کان متاثر آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} ''آ-يو-وانگ-چوان'' مطابق هڪ ستن سالن جي ٻڌ ٻار اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ڏانهن آندو. هڪ ٻي ڪهاڻي موجب 500 [[برهمڻ]] اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ۾ دلچسپي وٺڻ سبب تنگ ڪندا هئا. پوءِ اهي معجزاتي طور [[ڀِڪشو]] بڻجي [[ڪڪُٽارام]] وهار ۾ رهڻ لڳا، جتي اشوڪ سندن ملاقات لاءِ ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} اشوڪ جي تخت نشينيءَ وقت هندستان جي مختلف علائقن ۾ ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي مرڪز اڳ ئي موجود هئا. اهو واضح ناهي ته ٻڌ سنگهه جي ڪهڙي شاخ اشوڪ تي سڀ کان وڌيڪ اثرانداز ٿي، پر سندس گاديءَ واري شهر [[پاٽلي پتر]] جي ٻڌ برادري هڪ مضبوط اميدوار سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} هڪ ٻيو اهم مرڪز [[مهابودھي مندر]] هو. وڏي پٿريلي فرمان نمبر 8 مان معلوم ٿئي ٿو ته اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي. ان کان علاوه، حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل ننڍڙي پٿريلي فرمان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ ٻڌ ڌرم جو سرگرم پوئلڳ بڻجي چڪو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}}{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان پوءِ جي حڪومت == === اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير === [[File:Sanchi2.jpg|thumb|[[سانچي]] جو اسٽوپ. مرڪزي اسٽوپ موريا دور ۾ تعمير ٿيو، بعد ۾ [[شونگ خاندان]] جي دور ۾ وڌايو ويو، جڏهن⁠ته سينگاريل دروازا [[ساتواهن خاندان]] جي دور سان تعلق رکن ٿا.]] ''[[مهاونسا]]'' ۽ ''[[اشوڪاوادان]]'' ٻنهي موجب اشوڪ 84,000 اسٽوپا يا وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Strong|1995|pp=154–155}} ''مهاونسا'' مطابق اها تعميري سرگرمي سندس حڪومت جي پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ گوتم ٻڌ جي اٺن مقدس تبرڪن مان ست گڏ ڪيا ۽ انهن کي سون، چاندي، [[ڪرائيسوبيرل|ٻليءَ جي اک]] ۽ بلور جي 84,000 صندوقن ۾ محفوظ ڪرايو. هن حڪم ڏنو ته زمين تي انهن سڀني شهرن ۾، جتي آبادي هڪ لک يا ان کان وڌيڪ هجي، 84,000 اسٽوپا تعمير ڪيا وڃن. [[ڪڪُٽارام]] وهار جي بزرگ راهب يَشس کي هن ٻڌايو ته سندس خواهش آهي ته سڀئي اسٽوپا هڪ ئي ڏينهن ۾ مڪمل ٿين. يَشس چيو ته هو سج کي پنهنجي هٿ سان ڍڪي مڪمل ٿيڻ جو اشارو ڏيندو. جڏهن هن ائين ڪيو ته سڀئي 84,000 اسٽوپا هڪ ئي وقت تي مڪمل ٿي ويا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} ''مهاونسا'' موجب اشوڪ 84,000 ''وهار'' (خانقاهون) تعمير ڪرايون ته جيئن ٻڌ جا تبرڪ انهن ۾ رکيا وڃن.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''اشوڪاوادان'' وانگر ''مهاونسا'' پڻ ٻڌ جي تبرڪن جي گڏ ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿي، پر ان کي تعميراتي سرگرمين سان نٿي جوڙي.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''مهاونسا'' ٻڌائي ٿي ته اشوڪ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ جو فيصلو تڏهن ڪيو جڏهن [[موگگلي پُت تِسّا]] کيس ٻڌايو ته ٻڌ جي ڌرم جا 84,000 حصا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=159}} اشوڪ پاڻ [[اشوڪارام]] وهار جي تعمير شروع ڪرائي ۽ ماتحت بادشاهن کي ٻين وهارن جي تعمير جو حڪم ڏنو. ٿيرا اندگُتّا جي معجزاتي قوتن جي مدد سان اشوڪارام مڪمل ٿيو، ۽ ساڳئي ڏينهن مختلف شهرن مان 84,000 وهارن جي مڪمل ٿيڻ جون خبرون پهتيون.{{sfn|Strong|1995|p=155}} هيٺين اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير روايتي طور اشوڪ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي:{{citation needed|date=November 2019}} * [[سانچي]]، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ڌاميڪ اسٽوپ]]، [[سارناتھ]]، [[اتر پرديش]]، ڀارت * [[مهابودھي مندر]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[بارابار غارون]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[نالندا مهاويهار]] (ڪجهه حصا جهڙوڪ ساريپُتّا اسٽوپ)، [[بيهار]]، ڀارت * [[تڪششيلا]] يونيورسٽي (ڪجهه حصا جهڙوڪ [[ڌرماراجيڪا اسٽوپ]] ۽ ڪنالا اسٽوپ)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀير ٽِلو]] (ٻيهر تعمير ٿيل)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀرهُت]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ديور ڪوٺار]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[بُٽڪارا اسٽوپ]]، [[سوات]]، پاڪستان * [[سناٽي]] اسٽوپ، [[ڪرناٽڪ]]، ڀارت * [[مير رڪن اسٽوپ]]، [[نواب شاهه]]، پاڪستان {| class="wikitable" style="margin:0 auto; text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | سانچي ۾ اشوڪي اسٽوپ |- ! style="background:#EAF4FC;" | ابتدائي شڪل ! style="background:#EAF4FC;" | موجوده آثار |- | [[File:Sanchi Great Stupa Mauryan configuration.jpg|250px]]<br /> موريا سلطنت جي دور (تقريباً 260 ق.م) ۾ عظيم اسٽوپ ۽ [[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪي ٿنڀي]] جي اندازي مطابق بحالي. | <gallery mode="packed" heights="180px"> File:Ashokan Pillar - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4361.JPG|ڏاکڻي دروازي ڀرسان چمڪدار پٿر مان ٺهيل [[اشوڪي ٿنڀو]] جا باقيات. File:Minor Pillar Edict of Ashoka at Sanchi.jpg|سانچي ۾ اشوڪ جو [[ننڍو ٿنڀي وارو فرمان]]. File:Ashoka pillar remains near Southern Gateway Stupa 1 Sanchi.jpg|ڏاکڻي دروازي ڀرسان اشوڪي ٿنڀي جي باقي بچيل ڏنڊي جا آثار. File:Sanchi capital right side view.jpg|ٿنڀي جي چوٽيءَ جو پاسائتو منظر. [[سانچي آثار قديمه ميوزيم]].<ref name="p.25-28 Ashoka pillar">Described in Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 pp. 25-28 Ashoka pillar].</ref> </gallery> |} === اشوڪ جا ٿنڀا === [[اشوڪ جا ٿنڀا]] (''Pillars of Ashoka'') هڪ ئي پٿر مان ٺهيل وڏن ٿنڀن جو سلسلو آهي، جيڪي سڄي [[برصغير]] ۾ پکڙيل آهن. اهي ٿنڀا ٽين صدي ق.م ۾ [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ اعظم]] (تقريباً 268–232 ق.م) تعمير ڪرايا يا انهن تي [[اشوڪ جا فرمان]] نقش ڪرايا ويا.{{refn|name=HR|{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |journal=History of Religions |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256}}}} اشوڪ پنهنجي انهن ٿنڀن لاءِ ''ڌمّ ٿمڀا'' (''Dhaṃma Thaṃbhā'') جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي معنيٰ آهي "ڌرم جا ٿنڀا".<ref name="archive.org">{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |page=132 |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch}}</ref><ref>{{cite book |last=Skilling |first=Peter |title=Mahasutras |date=1998 |publisher=Pali Text Society |isbn=9780860133209 |page=453}}</ref> هي ٿنڀا [[ڀارت جي تعميراتي فن]] جا اهم يادگار آهن، جن مان گهڻن تي موريا دور جي مشهور چمڪدار پالش (''Mauryan Polish'') موجود آهي. اشوڪ جا لڳ ڀڳ ويهه ٿنڀا اڄ تائين باقي آهن، جن مان ڪيترن تي سندس فرمان نقش ٿيل آهن. جانورن واريون چوٽيون (''Capitals'') رکندڙ ٿنڀن مان فقط چند مڪمل نمونا بچيا آهن، جن جو تعداد ست سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="auto">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=l3s9BAAAQBAJ&pg=PA123|title=The Return of the Buddha: Ancient Symbols for a New Nation|page=123|publisher=Routledge|author=Himanshu Prabha Ray|isbn=9781317560067|date=7 August 2014}}</ref> ٻه ٿنڀا [[فيروز شاهه تغلق]] طرفان [[دهلي سلطنت]] جي دور ۾ دهلي منتقل ڪيا ويا.<ref>India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200, Burjor Avari Routledge, 2016, p. 139.</ref> بعد ۾ ڪجهه ٻيا ٿنڀا [[مغل سلطنت]] جي حڪمرانن پڻ منتقل ڪرايا، جڏهن⁠ته انهن مان ڪيترين جانورن واريون چوٽيون الڳ ڪيون ويون.{{sfn|Krishnaswamy|pp=697–698}} هي ٿنڀا عام طور تي 12 کان 15 ميٽر اوچا هوندا هئا ۽ سندن وزن 50 ٽن تائين پهچندو هو. انهن کي ڪڏهن ڪڏهن سوين ميل پري کان ڇڪي انهن هنڌن تائين آندو ويندو هو جتي کين نصب ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html|title=KING ASHOKA: His Edicts and His Times|website=www.cs.colostate.edu|access-date=29 October 2017}}</ref> انهن ٿنڀن جي چوٽيءَ تي نفيس سنگتراشي سان سينگاريل جانورن جون مورتيون لڳل هونديون هيون، جن مان ڪيترائي نمونا اڄ تائين محفوظ آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | اشوڪي ٿنڀن جون مشهور چوٽيون |- | <gallery mode="packed" heights="200"> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India 2007-01-29.jpg|[[ويسالي]] جو شير File:Elephant capital Sankasya.jpg|[[سنڪسا]] جو هاٿي File:Rampurva bull in Presidential Palace high closeup.jpg|[[رامپوروا]] جو ڏاند (اصل نمونو) File:Lauria Nandangarh lion.jpg|[[لوريا نندنگڙهه]] جو شير File:Lion Capital - Chunar Sandstone - Circa 3rd Century BCE - Rampurva - ACCN 6298-6299 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4432.JPG|[[رامپوروا]] جو شير File:Sanchi capital right side view.jpg|[[سانچي]] جون چار شيرن واريون چوٽيون، جن جي مٿان شايد ڌرم چڪر هوندو File:Sarnath capital.jpg|[[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]]، [[سارناتھ]] </gallery> |} اشوڪي ٿنڀن مان سڀ کان مشهور [[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]] آهي، جيڪو [[سارناتھ]] مان مليو. ان ۾ چار شير هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن ۽ هي اڄ [[ڀارت]] جو سرڪاري قومي نشان پڻ آهي. هي ٿنڀا صرف حڪومتي فرمانن جا ذريعو نه هئا، پر اشوڪ جي ''ڌمّ'' واري پاليسي، اخلاقي تعليم، مذهبي رواداري ۽ سلطنت جي وحدت جا علامتي نشان پڻ هئا. === ڌرم جي تبليغ === اشوڪ جي پٿريلي فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنهنجي حڪومت جي اٺين ۽ نائين سال دوران هن [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، ''ڌرم'' جي تبليغ شروع ڪئي ۽ سماجي ڀلائيءَ جا ڪيترائي ڪم سرانجام ڏنا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} انهن فلاحي قدمن ۾ انسانن ۽ جانورن لاءِ علاج جون سهولتون قائم ڪرڻ، دوائن وارا ٻوٽا پوکرائڻ، رستن جي ڪنارن تي کوهه کوٽائڻ ۽ وڻ لڳائڻ شامل هئا. اهي ڪم پاڙيسري رياستن جهڙوڪ [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ستيہ پتر]]، [[تامراپرني]] ۽ يوناني بادشاهه [[انطيوڪس]] جي سلطنت تائين به ڪيا ويا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} فرمانن موجب پنهنجي حڪومت جي ڏهين ۽ يارهين سال دوران اشوڪ [[ٻڌ سنگهه]] جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ سڄي سلطنت جو هڪ ڊگهو دورو ڪيو، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ 256 ڏينهن جاري رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي ٻارهين سال تائين اشوڪ ''ڌرم'' جي تبليغ لاءِ فرمان نقش ڪرائڻ شروع ڪيا. هن پنهنجن عملدارن (''راجوڪ'' ۽ ''پرديشڪ'') کي حڪم ڏنو ته هو هر پنجن سالن بعد پنهنجي علائقن جو دورو ڪري ماڻهن کي ''ڌرم'' بابت تعليم ڏين ۽ انتظامي جاچ به ڪن.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} اڳئين سال هن ''ڌرم مها ماتر'' نالي نئون عهدو قائم ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي چوڏهين سال ۾ اشوڪ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي توسيع جو حڪم ڏنو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} === ٽين ٻڌ ڪائونسل === {{Main|ٻڌن واري ٽين ڪائونسل}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ ٻڌ برادريءَ ۾ تمام اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} هن روايت مطابق اشوڪ وڏي پيماني تي ڀڪشوئن جي سار سنڀال شروع ڪئي. سندس سخاوت سبب ڪيترائي غير حقيقي ۽ بدعقيده ماڻهو به سنگهه ۾ شامل ٿي ويا. نتيجي ۾ حقيقي ٻڌ ڀڪشو انهن سان گڏ مذهبي رسم ''اوپوسٿ'' ادا ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ لڳا، جنهن سبب ستن سالن تائين اها رسم نه ٿي سگهي.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} اشوڪ انهن جعلي ڀڪشوئن کي هٽائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هڪ حد کان وڌيڪ جوشيلن وزيرن ڪجهه حقيقي ڀڪشو به قتل ڪري ڇڏيا. پوءِ اشوڪ بزرگ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]] کي دعوت ڏني ته جيئن هو غير ٻڌ ماڻهن کي [[پاٽلي پتر]] جي خانقاهه مان خارج ڪري.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} انهيءَ عمل دوران 60,000 ڀڪشو بدعقيديءَ جي الزام هيٺ سنگهه مان خارج ڪيا ويا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان کان پوءِ ''اوپوسٿ'' ٻيهر منعقد ٿيو ۽ موگلي پُت تِسّا اشوڪ جي حڪومت جي سترهين سال ۾ [[ٽيون ٻڌ ڪائونسل]] منعقد ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} هن ڪائونسل دوران ''[[ڪٿاوتٿو]]'' نالي ڪتاب مرتب ڪيو ويو، جنهن ۾ ٿيراوادي عقيدي جي ڪيترن نقطن جي وضاحت ۽ توثيق ڪئي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر موجود نه آهي، جنهن سبب ڪيترن مؤرخن ٽئين ٻڌ ڪائونسل جي تاريخي حيثيت تي سوال اٿاريا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} [[File:Nava Jetavana Temple - Shravasti - 014 King Asoka at the Third Council (9241725897).jpg|thumb|اشوڪ ۽ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]]، [[ٽئين ٻڌ ڪائونسل]] دوران. نوا جيتاون، [[شراوستي]].]] مؤرخ [[رچرڊ گومبرچ]] جو خيال آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ هن واقعي جو ذڪر نه هئڻ ان کي مڪمل طور غير تاريخي ثابت نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جا ڪيترائي فرمان وقت سان گڏ گم ٿي چڪا آهن.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} گومبرچ وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته اشوڪ جا فرمان واضح ڪن ٿا ته هو سنگهه جي "اتحاد ۽ پاڪيزگي" برقرار رکڻ ۾ گهري دلچسپي رکندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|pp=8–9}} مثال طور، سندس ''ننڍي پٿريلي فرمان نمبر 3'' ۾ سنگهه جي ميمبرن کي ڪجهه مخصوص مذهبي متن پڙهڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي. ساڳئي طرح [[سانچي]]، [[سارناتھ]] ۽ [[ڪوسامبي]] مان مليل فرمانن ۾ اشوڪ اختلاف پيدا ڪندڙ ڀڪشوئن کي سنگهه مان خارج ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو ۽ سنگهه جي اتحاد ۽ ترقي جي خواهش ظاهر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}}{{sfn|Guruge|1995|p=45}} اٺين صديءَ جي ٻڌ ياتري [[ئي جِنگ]] به اشوڪ بابت هڪ ٻي روايت بيان ڪري ٿو. هن مطابق [[بمبسار]] بادشاهه، جيڪو گوتم ٻڌ جو همعصر هو، خواب ۾ ڪپڙي جا 18 ٽڪرا ۽ هڪ لٺ ڏٺا. ٻڌ ان خواب جي تشريح ڪندي ٻڌايو ته سندس وفات کان پوءِ سندس تعليم 18 مختلف مڪتبن ۾ ورهائجي ويندي ۽ هڪ بادشاهه اشوڪ انهن کي ٻيهر متحد ڪندو.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} === ٻڌ مذهب جي تبليغ === سري لنڪا جي روايت مطابق [[موگلي پُت تِسّا]] تقريباً 250 ق.م ۾ ٻڌ ڌرم جي تبليغ لاءِ نَوَ مشنون سرحدي علائقن ڏانهن موڪليون.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} هن روايت موجب اهي مشنون سڌو سنئون اشوڪ نه پر موگلي پُت تِسّا موڪليون، جيتوڻيڪ اشوڪ انهن جو سرپرست هو. هر مشن ۾ پنج ڀڪشو شامل هئا ۽ انهن جي اڳواڻي هڪ بزرگ ڀڪشو ڪندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} سري لنڪا ڏانهن اشوڪ پنهنجو پٽ [[مهندا]] موڪليو، جنهن سان گڏ اٿّيا، اُتّيا، سمبلا ۽ ڀدراسالا پڻ شامل هئا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} موگلي پُت تِسّا جي مدد سان اشوڪ ٻڌ مبلغن کي [[ڪشمير]]، [[گنڌارا]]، [[هماليه]]، يوناني علائقن، [[مهاراشٽر]]، [[سُوورن ڀومي]] ۽ [[سري لنڪا]] ڏانهن موڪليو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7;" | اشوڪ جي دور جون مشهور ٻڌ مذھب واريون تبليغي سرگرميون ! مبلغ ! منزل |- | [[مهندا]] | [[سري لنڪا]] |- | مجهنتيڪ | [[ڪشمير]] ۽ [[گنڌارا]] |- | مهاديو | مهيسا منڊل (شايد موجوده [[ميسور]]) |- | رڪّھتا | وناواسا |- | ڌمّ رڪّھتا (يوناني) | اپرانتڪ (اولهه هندستان) |- | مها ڌمّ رڪّھتا | [[مهاراشٽر]] |- | مها رڪّھتا | يوناني ملڪ |- | مجهم | [[هماليه]] |- | سونا ۽ اُتّرا | [[سُوورن ڀومي]] |} روايت موجب اشوڪ جي حڪومت جي اوڻيهين سال ۾ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] سري لنڪا وئي، جتي هن ٻڌ راهبن جي عورتن واري جماعت قائم ڪئي ۽ ساڻس گڏ مقدس [[بودهي وڻ]] جي هڪ شاخ پڻ کڻي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Strong|1995|p=144}} اشوڪ جي پنهنجن فرمانن ۾ به انهن مشنن جو سڌو سنئون بيان موجود ناهي. البت سندس حڪومت جي اوڻيهين سال بابت فقط ايترو ذڪر ملي ٿو ته هن [[خالاتيڪا غار]] تپسوين کي برساتي موسم ۾ رهائش لاءِ عطا ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} سندس ٿنڀن وارن فرمانن مان معلوم ٿئي ٿو ته ايندڙ سال هن [[لمبني]] (گوتم ٻڌ جي جنم ڀومي) ۽ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي زيارت ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''پٿريلي فرمان نمبر 13'' ۾ اشوڪ دعويٰ ڪري ٿو ته هن پنج بادشاهن ۽ ٻين ڪيترن ملڪن ڏانهن پيغام موڪلي ''ڌرم جي فتح'' حاصل ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته ڇا اهي سفارتون ئي اهي ٻڌ مشنون هيون جن جو ذڪر ٻڌ تاريخن ۾ ملي ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} ڪجهه ماهر، جهڙوڪ [[ايتين لاموٽ]]، سمجهن ٿا ته فرمانن ۾ ذڪر ٿيل ''ڌرم'' جا مبلغ لازمي طور ٻڌ ڀڪشو نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جو ''ڌرم'' ۽ ''ٻڌ مت'' مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا.{{sfn|Gombrich|1995|pp=10–11}} ٻيا ماهر، جهڙوڪ [[ايرخ فرائووالنر]] ۽ [[رچرڊ گومبرچ]]، انهن مشنن کي تاريخي حقيقت سمجهن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=11}} آثار قديمه مان به ڪجهه ثبوت ملن ٿا. ''وِنَي نِدان'' ۾ ذڪر ٿيل پنجن ڀڪشوئن مان ٽن جا نالا [[ڀلسا]] (ويجهو [[وديشا]]) مان مليل تبرڪن جي صندوقن تي لکيل مليا آهن، جيڪي ٻي صدي ق.م جي شروعاتي دور سان تعلق رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} ڪيترن مؤرخن جو خيال آهي ته ٻڌ مت جي وڏي مذهب طور اڀرڻ ۾ اشوڪ جي سرپرستي اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Thapar|1995|p=32}} بهرحال، آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اتر اولهه هندستان ۽ ڏکڻ هندستان ۾ ٻڌ مت جي واڌ ويجهه جو وڏو سبب واپاري، زميندار، ڪاريگر ۽ واپاري جماعتون هيون، جن ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي ادارن جي مالي مدد ڪئي.{{sfn|Thapar|1995|p=36}} === ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ تشدد === پنجين صدي عيسويءَ جي ٻڌ روايت ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، اشوڪ ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ به ڪجهه موقعن تي تشدد جو سهارو ورتو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن "دوزخ واري قيدخاني" ۾ [[چنداگيريڪا]] کي آهستي آهستي اذيتون ڏئي مارائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هڪ شخص جي ڏوهه جي بدلي ۾ هن 18,000 "بدعقيدن" جي قتل جو حڪم ڏنو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن جين ڌرم وارن خلاف مهم هلائي ۽ هر "بدعقيد" جو سر آڻڻ تي انعام مقرر ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سندس پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] جو به سر قلم ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[پنڊروردهن]] ۾ هڪ غير ٻڌ شخص اهڙي تصوير ٺاهي جنهن ۾ [[گوتم ٻڌ]] کي [[جناتپتر]] (يعني [[مهاوير]]) جي پيرن تي جهڪيل ڏيکاريو ويو هو. اصطلاح ''نرگرنٿ'' ("بندشن کان آزاد") اصل ۾ جين ڌرم کان اڳ جي هڪ تپسوي جماعت لاءِ استعمال ٿيندو هو، پر بعد ۾ جين راهبن لاءِ رائج ٿي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} روايت موجب هڪ ٻڌ عقيدتمند جي شڪايت تي اشوڪ پهرين انهيءَ مصور کي گرفتار ڪرڻ جو حڪم ڏنو، پوءِ [[پنڊروردهن]] ۾ موجود سڀني [[آجيڪ]] (Ajivika) پوئلڳن کي قتل ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010">{{cite book | author=Beni Madhab Barua | title=The Ajivikas | url=https://archive.org/details/ajivikas00barurich | access-date=30 October 2012 | date=5 May 2010 | publisher=General Books | isbn=978-1-152-74433-2 | pages=[https://archive.org/details/ajivikas00barurich/page/68 68]–69}}</ref> چيو وڃي ٿو ته ان حڪم جي نتيجي ۾ لڳ ڀڳ 18,000 آجيڪ ماريا ويا.{{sfn|Strong|1989|p=232}} ڪجهه وقت پوءِ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ ٻئي نرگرنٿ پوئلڳ اهڙي ئي تصوير ٺاهي. اشوڪ کيس ۽ سندس سموري خاندان کي سندن گهر ۾ زندهه ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010"/> هن وڌيڪ اعلان ڪيو ته جيڪو به ڪنهن نرگرنٿ بدعقيد جو سر کڻي ايندو، تنهن کي هڪ ''دينار'' انعام طور ڏنو ويندو. روايت موجب هڪ ڳوٺاڻي ڌنار اشوڪ جي پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] کي بدعقيد سمجهي قتل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}} جڏهن اشوڪ کي پنهنجي غلطيءَ جو احساس ٿيو ته هن اهو حڪم واپس وٺي ڇڏيو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} === تاريخي جائزو === اشوڪ طرفان مخالف مذهبي فرقن تي اهڙن ظلمن جون روايتون گهڻن مؤرخن جي نظر ۾ فرقيواراڻي تبليغ جو نتيجو آهن ۽ انهن کي تاريخي حقيقت طور قبول نٿو ڪيو وڃي.{{sfn|Strong|1995|p=149}}<ref name="Beni2010" /><ref name="Steven2010">{{cite book | author=Steven L. Danver | author-link=Steven L. Danver | title=Popular Controversies in World History: Investigating History's Intriguing Questions: Investigating History's Intriguing Questions | url=https://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | access-date=23 May 2013 | date=22 December 2010 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-59884-078-0 | page=99 | archive-date=3 January 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140103043618/http://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | url-status=live }}</ref><ref name="LePhuoc2010">{{cite book | author=Le Phuoc | title=Buddhist Architecture | url=https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | access-date=23 May 2013 | date=March 2010 | publisher=Grafikol | isbn=978-0-9844043-0-8 | page=32 | archive-date=31 December 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131231233840/http://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | url-status=live }}</ref> ان کان علاوه، اهڙيون ڪهاڻيون جين متنن جهڙوڪ ''[[پريشِشٽ پروان]]'' ۽ ''[[ٿيراولي]]'' ۾ موجود ناهن، جيتوڻيڪ اهي اشوڪ جو ذڪر ڪن ٿا.{{cite book | title=Parishtaparvan | url=https://archive.org/details/jtfs_sthaviravalicaritaorparisishtaparva-of-hemchandra-hermanjacobi-1932-bibliotheca-/page/LXXXI/mode/2up}}</ref><ref>{{cite book | title=Journal Of Indian Asiatic Society | date=1872 | url=https://books.google.com/books?id=yajAG0tbZ9cC&q=As%E2%80%99oka | page=154 }}</ref> انهيءَ ڪري جديد محققن جو وڏو حصو انهن واقعن کي مذهبي مقابلي جي نتيجي ۾ بعد ۾ شامل ڪيل افسانوي روايتون سمجهي ٿو، نه ڪي اشوڪ جي دور جا تصديق ٿيل تاريخي واقعا. == خاندان == [[File:Sanchi King Ashoka with his Queens, South Gate, Stupa no. 1.jpg|thumb|هڪ شهنشاهه ــ گهڻو امڪان آهي ته اشوڪ ــ پنهنجي ٻن راڻين [[اسندهيمترا]] ۽ [[ڪاروواڪي]] سان گڏ، ۽ ٽن خادمن سميت، [[سانچي]] جي هڪ اُڀريل نقش ۾ ڏيکاريل آهي.{{sfn|Singh|2017|p=162}} هن شخصيت جي اشوڪ طور سڃاڻپ [[ڪناگنهلي]] جي هڪ ساڳئي نقش مان ٿئي ٿي، جنهن تي سندس نالو پڻ لکيل آهي.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Kanaganahalli Asoka with inscription.jpg|thumb|upright|اشوڪ پنهنجي راڻي [[تشيارڪشيتا]] سان گڏ، [[ڪناگنهلي]] ويجهو [[سنّتي]] ۾، 1هين–3هين صدي عيسوي. هن اُڀريل نقش تي [[برهمي لپي]] ۾ "𑀭𑀸𑀬 𑀅𑀲𑁄𑀓𑁄" (''رايا اشوڪو''، "بادشاهه اشوڪ") لکيل آهي. تصوير ۾ اشوڪ، سندس راڻي، ٻه چمرا جهُلڻ وارا خادم ۽ هڪ ڇانوَ کڻندڙ خادم ڏيکاريل آهن.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Emperor Ashoka and his Queen at the Deer Park.jpg|upright|thumb|شهنشاهه اشوڪ ۽ سندس راڻي [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (شاکيه ڪُماري)، [[سارناتھ]] جي هرڻن واري باغ ۾. [[سانچي]] جو اُڀريل نقش.{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === زالون === مختلف ذريعن موجب اشوڪ جون پنج مشهور زالون هيون: [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (يا ويديسا مهاديوي شاکيه ڪُماري)، [[اسندهيمترا]]، [[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]]، [[ڪاروواڪي]] ۽ [[تشيارڪشيتا]].{{sfn|Mookerji|1995|p=9}} ڪاروواڪي اشوڪ جي واحد راڻي آهي جنهن جو ذڪر اشوڪ جي پنهنجي فرمانن ۾ ملي ٿو. سندس نالو [[الله آباد]] جي هڪ ٿنڀي تي لکيل فرمان ۾ اچي ٿو. ان فرمان ۾ کيس شهزادي [[تيورا]] جي ماءُ قرار ڏنو ويو آهي، ۽ شاهي عملدارن (''مها ماترن'') کي حڪم ڏنو ويو آهي ته سندس مذهبي ۽ خيراتي عطين جو رڪارڊ رکيو وڃي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} هڪ نظريي مطابق [[تشيارڪشيتا]] دراصل ڪاروواڪي جو ئي شاهي لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[مهاونسا]]'' مطابق اشوڪ جي وڏي راڻي [[اسندهيمترا]] هئي، جيڪا اشوڪ جي وفات کان چار سال اڳ فوت ٿي وئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} روايت موجب پنهنجي پوئين جنم ۾ هن هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] کي ماکي وڪڻندڙ واپاري ڏانهن رستو ڏيکاريو هو، ۽ اهو واپاري بعد ۾ اشوڪ جي روپ ۾ پيدا ٿيو، تنهنڪري هوءَ اشوڪ جي راڻي بڻجي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد جي ڪجهه متنن ۾ اچي ٿو ته اسندهيمترا ان پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجو تيار ڪيل ڪپڙو پڻ ڏنو هو.{{sfn|Strong|1995|p=166}} انهن متنن ۾ ''دساوتٿوپڪرن''، ڪمبوڊيا وارو وڌايل ''مهاونسا'' ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} هڪ ٻي ڪهاڻي موجب اشوڪ هڪ ڏينهن اسندهيمترا تي طنز ڪندي چيو ته هوءَ مٺو ڪمند کائي رهي آهي، حالانڪه هن اهو پنهنجي ''ڪرما'' سان حاصل نه ڪيو آهي. اسندهيمترا جواب ڏنو ته سندس سڀ نعمتون سندس نيڪ عملن جو نتيجو آهن. اشوڪ کيس اهو ثابت ڪرڻ لاءِ چيو ته هوءَ 60,000 راهبن لاءِ پوشاڪون فراهم ڪري.{{sfn|Strong|1995|p=166}} رات جو محافظ ديوتائن کيس سندس پراڻي نيڪ عمل جي ياد ڏياريو، ۽ ٻئي ڏينهن هوءَ معجزاتي طور 60,000 پوشاڪون مهيا ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.{{sfn|Strong|1995|p=166}} اشوڪ ايترو متاثر ٿيو جو هن کيس پنهنجي پسنديده راڻي بڻايو ۽ کيس سلطنت جي حڪمراني به آڇي، پر هن انڪار ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=167}} ''ترائي ڀومي ڪٿا'' موجب اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ ۽ 84,000 اسٽوپا ۽ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ لاءِ به اسندهيمترا ئي همٿايو هو.{{sfn|Strong|1995|pp=167–168}} ''مهاونسا'' مطابق اسندهيمترا جي وفات کان پوءِ [[تسّراڪها]] (تشيارڪشيتا) وڏي راڻي بڻجي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ اسندهيمترا جو ذڪر ڪونهي، پر تشيارڪشيتا جو ذڪر ملي ٿو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} ''ديوياوادان'' ۾ [[پدماوتي]] نالي هڪ ٻي راڻي جو ذڪر آهي، جيڪا ولي عهد [[ڪُڻال]] جي ماءُ هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جڏهن شهزادو هو ته [[وديشا]] ۾ [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] سان محبت ۾ گرفتار ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} سلطنت سنڀالڻ کان پوءِ ديوي [[پاٽلي پتر]] وڃڻ بدران [[وديشا]] ۾ ئي رهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''مهاونسا'' واضح ڪري ٿو ته اشوڪ جي وڏي راڻي اسندهيمترا هئي، ديوي نه؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي شخصيت سمجهڻ مشڪل آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''ديپاونسا'' مطابق اشوڪ ۽ ديوي جا ٻه ٻار هئا: [[مهندا]] ۽ [[سنگهمتّا]].{{sfn|Thapar|1961|p=22}} === پٽ === [[تيورا]]، جيڪو اشوڪ ۽ ڪاروواڪي جو چوٿون پٽ هو، اشوڪ جي فرمانن ۾ نالي سان ذڪر ٿيل واحد پٽ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ جو هڪ ٻيو پٽ [[ڪُڻال]] هو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ڪُڻال جو هڪ پٽ [[سمپراتي]] هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت [[مهندا]] جو ذڪر ڪري ٿي، جنهن کي ٻڌ مبلغ طور سري لنڪا موڪليو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} چيني سياح [[شُوان زانگ]] جو چوڻ آهي ته مهندا اشوڪ جو پٽ نه، پر سندس ننڍو ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] (يا وگتاشوڪ) هو.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} ''ديوياوادان'' ۾ ولي عهد [[ڪُڻال]] (ڌرموِوَردهن) جو ذڪر آهي، جيڪو اشوڪ ۽ پدماوتي جو پٽ هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} [[فا شيان]] موجب ڌرموِوَردهن کي [[گنڌارا]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ [[جالوڪ]] کي اشوڪ جو ٽيون پٽ ڄاڻايو ويو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڌيئر === سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جي هڪ ڌيءَ [[سنگهمتّا]] هئي، جيڪا بعد ۾ [[ڀڪشُڻي]] بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ڪجهه مؤرخ، جهڙوڪ [[روميلا ٿاپر]]، سنگهمتّا جي تاريخي حيثيت بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} انهن جي دليلن مان ڪجهه هي آهن: * "سنگهمتّا" نالو، جنهن جي معنيٰ "سنگهه جي دوست" آهي، غيرمعمولي لڳي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} * ''مهاونسا'' موجب هن اشوڪ جي ڀائيٽي [[اگني برهما]] سان شادي ڪئي، جيڪا ان دور جي سماجي قانونن سان ٺهڪندڙ نه هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} * هوءَ 18 ورهين جي عمر ۾ ڀڪشُڻي بڻجي وئي، جڏهن ته روايت موجب ان وقت سندس ننڍڙو ٻار به هو.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} هڪ ٻي روايت ۾ اشوڪ جي ڌيءَ [[چارومتي]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن [[ديوپال]] نالي هڪ [[ڪشتري]] سان شادي ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڀائر === ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جو هڪ وڏو سڳو نه پر اڌ ڀاءُ [[سوسيما]] هو.{{sfn|Strong|1989|p=204}} * سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جو هڪ ڀاءُ [[تِسّا]] هو، جيڪو شروع ۾ عيش عشرت واري زندگي گذاريندو هو. اشوڪ کيس سبق سيکارڻ لاءِ ڪجهه ڏينهن لاءِ تخت تي ويهاريو، پوءِ کيس غاصب قرار ڏئي ستن ڏينهن کان پوءِ قتل جو حڪم ڏنو. انهن ستن ڏينهن ۾ تِسّا زندگي جي ناپائيداري سمجهي ورتي ۽ پوءِ راهب بڻجي ''ارهت'' جو درجو حاصل ڪيائين.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} * ''ٿيراگاتا'' جي شرح موجب هن ڀاءُ جو نالو [[ويتاشوڪ]] هو. هڪ ڏينهن هن پنهنجي مٿي ۾ اڇو وار ڏٺو ۽ دنياوي زندگي ڇڏي خانقاهه ۾ داخل ٿي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * [[فا شيان]] هن ڀاءُ کي [[مهيندر]] سڏي ٿو. سندس بيان موجب اشوڪ هن کي سندس غير اخلاقي روين سبب شرمسار ڪيو، جنهن کان پوءِ هو هڪ غار ۾ وڃي رهيو ۽ عبادت ڪندي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جي هڪ ڀاءُ کي جين سمجهي قتل ڪيو ويو، جڏهن اشوڪ جينن خلاف مهم هلائي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} == سلطنت جي حد == اشوڪ جي اڳوڻن حڪمرانن جي قبضي هيٺ آيل علائقن جي صحيح حدن بابت پڪ سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي، پر امڪان آهي ته سندس ڏاڏي [[چندر گپت موريا]] جي سلطنت اتر هندستان جي اولهه واري سامونڊي ڪناري ([[عرب سمنڊ]]) کان اوڀر واري ڪناري ([[بنگال جي نار]]) تائين پکڙيل هئي، ۽ ڀارتي برصغير جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين حصن تي مشتمل هئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} [[بندوسار]] ۽ اشوڪ غالباً سلطنت کي ڏکڻ طرف وڌيڪ وڌايو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس سلطنت تقريباً سڄي ڀارتي برصغير تي پکڙيل هئي، سواءِ انتهائي ڏاکڻن علائقن جي. [[اشوڪ جا فرمان|پٿريلا فرمان]] نمبر 2 ۽ 13 مان معلوم ٿئي ٿو ته اهي ڏاکڻا علائقا [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ڪيرلپتر]] ۽ [[ساتياپتر]] حڪمرانن جي قبضي ۾ هئا. اتر اولهه ۾ اشوڪ جي سلطنت [[افغانستان]] تائين پکڙيل هئي، جتي ان جون سرحدون [[سيلوڪي سلطنت]] سان لڳنديون هيون، جنهن تي [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيوس]] حڪومت ڪندو هو.{{sfn|Singh|2017|p=162}} اشوڪ جي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ [[پاٽلي پتر]] هو، جيڪو [[مگڌ]] واري علائقي ۾ واقع هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == مذهب ۽ فلسفو == === ٻڌ ڌرم سان تعلق === [[File:Upasaka.jpg|thumb|لفظ ''[[اپاسڪ]]'' (𑀉𑀧𑀸𑀲𑀓، "ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ")، جيڪو اشوڪ پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ ٻڌ ڌرم سان پنهنجي وابستگي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو (تقريباً 258 ق.م.)]] ٻڌ روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو هو،{{sfn|Strong|1989|p=15}} جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن هن معاملي تي اختلاف ظاهر ڪيو آهي.{{sfn|Strong|1995|p=142}} بهرحال [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان]] نمبر 1 واضح ثبوت فراهم ڪري ٿو ته اشوڪ ٻڌ ڌرم جو پوئلڳ هو. هن فرمان ۾ هو پاڻ کي ''[[اپاسڪ]]'' (يعني ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ) ۽ ''ساکيه'' (يعني گوتم ٻڌ جي لقب ''شاکيه مُني'' جي نسبت سان ٻڌ ڌرمي) سڏي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=134}} هي فرمان ۽ ٻيا ڪيترائي فرمان سندس ٻڌ ڌرم سان وابستگي جا ثبوت پيش ڪن ٿا:{{sfn|Guruge|1995|pp=43–44}} * پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ اشوڪ لکي ٿو ته ''اپاسڪ'' ٿيڻ کان پوءِ هڪ سال تائين هن گهڻي ترقي نه ڪئي، پر پوءِ هو ''سنگهه'' جي ويجهو ويو ۽ وڌيڪ اڳتي وڌيو. ''سنگهه ڏانهن وڃڻ'' جي صحيح معنيٰ واضح نه آهي. ٻڌ روايت موجب هو ڪجهه وقت راهبن سان گڏ رهيو، پر اهو شايد وڌاءُ هجي. البت اها ڳالهه يقيني آهي ته اشوڪ ٻڌ ڌرم ڏانهن وڌيڪ مائل ٿيو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 3 ۾ هو پاڻ کي ''اپاسڪ'' سڏي ٿو ۽ [[ٻڌ]] ۽ [[سنگهه]] تي پنهنجي ايمان جو اظهار ڪري ٿو.{{sfn|Thapar|1995|pp=19–20}}{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[وڏا پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان]] نمبر 8 ۾ هو پنهنجي تاجپوشي کان ڏهه سال پوءِ [[سمبودهي]] (يعني [[بودھ گيا]] ۾ مقدس [[بودهي وڻ]]) جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[لمبني]] واري ٿنڀي جي لکت ۾ هو [[گوتم ٻڌ]] جي جنم ڀومي جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ ٻڌ ۽ سنگهه لاءِ پنهنجي عقيدت جو اعلان ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1989|p=13}} * [[نگالي ساگر]] واري لکت ۾ هو اڳوڻي هڪ ٻڌ جي نالي سان منسوب اسٽوپا کي ٻيڻو وڏو ڪرڻ ۽ ان جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * سندس ڪجهه لکتون ٻڌ سنگهه جي اتحاد ۽ نظم برقرار رکڻ ۾ سندس دلچسپي ظاهر ڪن ٿيون.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * [[سارو مارو]] واري لکت موجب اشوڪ ''منيما ديش'' ۾ واقع ''اپونيت وهار'' ڏانهن سفر دوران پنهنجو پيغام موڪليو. جيتوڻيڪ هن هنڌ جي صحيح سڃاڻپ يقيني نه آهي، پر واضح آهي ته اهو هڪ ٻڌ وهار (''وهار'') هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=157}} === ڌرم === {{مکيه|اشوڪ جي ڌرم واري پاليسي}} [[File:Lomas Rishi relief.jpg|thumb|اشوڪ کي [[لوماس رشي غار]] جي سجايل دروازي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو ''[[چيتيه]] محراب'' جو "سڀ کان پراڻو معلوم مثال" سمجھيو وڃي ٿو.<ref name="Harle1994p24">{{cite book|author=James C. Harle|title=The Art and Architecture of the Indian Subcontinent|url=https://archive.org/details/artarchitectureo00harl|url-access=registration|year=1994|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-06217-5|pages=[https://archive.org/details/artarchitectureo00harl/page/24 24]–25}}</ref>]] اشوڪ جي مختلف لکتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن پاڻ کي "ڌرم" (پالي: ''ڌمّ'') جي واڌاري لاءِ وقف ڪري ڇڏيو هو. ٻڌ حلقن ۾ هي اصطلاح [[گوتم ٻڌ]] جي تعليمات لاءِ استعمال ٿيندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} بهرحال، اشوڪ جي پنهنجي لکتن ۾ ٻڌ ڌرم جي بنيادي عقيدن، جهڙوڪ [[چار اَريا سچ]] يا [[نروان]] جو ڪو ذڪر موجود ناهي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} لفظ "ڌرم" ڀارتي مذهبن ۾ مختلف معنائن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ عام طور تي ان جو مطلب "قانون"، "فرض"، "نيڪي" يا "راستي تي هلڻ" ورتو ويندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي [[قنڌار]] وارين لکتن ۾ "ڌرم" جو ترجمو يوناني ٻوليءَ ۾ ''eusebeia'' ۽ آرامي ٻوليءَ ۾ ''qsyt'' ڪيو ويو آهي، جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته اشوڪ جو "ڌرم" فقط ٻڌ ڌرم تائين محدود نه هو، پر هڪ وڌيڪ وسيع اخلاقي تصور هو.{{sfn|Strong|1995|p=142}} اشوڪ جي لکتن موجب، ڌرم جو مطلب هو: * سماجي ڀلائيءَ لاءِ سرگرم اخلاقي حڪمراني * مذهبي رواداري * ماحولياتي شعور * عام اخلاقي اصولن جي پيروي * جنگ کان پاسو {{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي فرمانن ۾ ڌرم جي عملي صورتن جا مثال هي آهن: * موت جي سزا ختم ڪرڻ ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 4){{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * رستن جي ڪنارن تي وڻن جي پوک، خاص طور تي [[برگد]] ۽ آم جا باغ، گڏوگڏ مسافرن لاءِ آرامگاهون ۽ کوهه تعمير ڪرائڻ. هر اڌ ميل جي فاصلي تي اهڙيون سهولتون قائم ڪيون ويون. ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 7){{sfn|Strong|1989|p=4}} * شاهي باورچي خاني ۾ جانورن جي قتل تي پابنديون لڳائڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 1).{{sfn|Strong|1989|p=4}} روزانو فقط ٻه مور ۽ هڪ هرڻ ذبح ڪرڻ جي اجازت هئي، ۽ پوءِ اهو به بند ڪيو ويو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * انسانن ۽ جانورن ٻنهي لاءِ طبي سهولتون قائم ڪرڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 2).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * والدين جي فرمانبرداري، پجاريَن ۽ تپسوين سان سخاوت، ۽ خرچن ۾ سادگي جي ترغيب ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 3).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * عملدارن کي غريبن ۽ پوڙهن ماڻهن جي ڀلائي ۽ خوشحالي لاءِ ڪم ڪرڻ جو حڪم ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 5).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * سڀني جاندارن جي ڀلائيءَ کي فروغ ڏيڻ ته جيئن هو زنده مخلوق تي پنهنجو قرض ادا ڪري سگهي ۽ هن دنيا ۽ ايندڙ دنيا ۾ انهن جي خوشيءَ جو سبب بڻجي سگهي ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 6).{{sfn|Strong|1989|p=4}} جديد عالمن اشوڪ جي ''ڌرم'' بابت مختلف رايا پيش ڪيا آهن. ڪن ان کي ٻڌ ڌرم جي عام گهرو پوئلڳن جي اخلاقي ضابطن سان تشبيهه ڏني آهي، ڪن ان کي سياسي ۽ اخلاقي اصولن جو مجموعو قرار ڏنو آهي، ڪن ان کي هڪ قسم جو "عالمي مذهب" سمجهيو آهي، جڏهن ته ڪجهه ان کي اشوڪ جي پنهنجي فڪري ايجاد قرار ڏين ٿا. ٻئي طرف، ڪجهه محققن جو خيال آهي ته اهو بنيادي طور هڪ سياسي نظريو هو، جنهن جو مقصد هڪ وڏي ۽ گهڻ قومي سلطنت کي اخلاقي بنيادن تي متحد رکڻ هو.{{sfn|Singh|2012|p=131}} اشوڪ ''ڌرم-مها ماتر'' نالي نئين درجي جا عملدار مقرر ڪيا. انهن جي ذميواري پوڙهن، بيمارن، عورتن، ٻارن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي ڀلائي هئي. اهي عملدار اولهه ايشيا جي يوناني-هلينستي سلطنتن ڏانهن سفارتي مهمن تي به موڪليا ويندا هئا ته جيئن ڌرم جو پيغام پهچائي سگهجي.{{sfn|Thapar|1995|p=31}} تاريخي طور تي، عالمي ٻڌ ڌرمي حلقن ۾ اشوڪ جي جيڪا تصوير مشهور ٿي، اها سندس فرمانن بدران ٻڌ روايتن ۽ ڏند ڪٿائن (جهڙوڪ ''[[اشوڪاوادان]]'') تي ٻڌل هئي. ان جو هڪ وڏو سبب اهو هو ته اشوڪ جا فرمان [[برهمي لپي]] ۾ لکيل هئا، جيڪا وقت سان وسري وئي ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ [[جيمس پرنسپ]] جي تحقيق کان پوءِ ئي ٻيهر پڙهي ويئي.{{sfn|Strong|1989|p=5}} چيني ٻڌ ياترين [[فاشيان]] ۽ [[شوان زانگ]] جي سفرنامن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو اشوڪ جي لکتن کي ٻڌ سان لاڳاپيل مقدس هنڌن جي نشانين طور ڏسندا هئا. انهن فرمانن کي ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل مواد سان منسوب ڪيو، پر جديد عالمن جڏهن برهمي لپي پڙهي، ته معلوم ٿيو ته انهن جي تشريح اصل متن سان مطابقت نٿي رکي. غالب امڪان اهو آهي ته فاشيان مقامي رهنمائن تي ڀاڙيو، جن يا ته پنهنجي طرفان ٻڌ ڌرمي تشريحون ٺاهيون يا زباني روايتن جي بنياد تي غلط ترجما پيش ڪيا. شوان زانگ به اهڙي صورتحال کي منهن ڏنو هوندو، يا شايد هن فاشيان جي لکڻين تي ڀروسو ڪيو هجي.{{sfn|Strong|1989|pp=6–9}} هن راءِ جي تائيد ان ڳالهه مان به ٿئي ٿي ته چوڏهين صديءَ ۾ [[فيروز شاهه تغلق]] جڏهن اشوڪ جي ٿنڀن تي لکيل تحريرن جي معنيٰ پڇي، ته ڪجهه برهمڻ عالمن انهن جون خيالي تشريحون پيش ڪيون. [[شمس سراج عفيف]] جي ''تاريخ فيروز شاهي'' موجب، جڏهن فيروز شاهه [[ٽوپرا]] ۽ [[ميرٺ]] مان اهي ٿنڀ دهلي آندا، ته برهمڻن کيس ٻڌايو ته انهن تي اڳڪٿي لکيل آهي ته فيروز نالي بادشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به انهن ٿنڀن کي نه هٽائي سگهندو. ان وقت مقامي روايتن ۾ انهن ٿنڀن کي افسانوي سورمي [[ڀيم]] سان پڻ منسوب ڪيو ويندو هو.{{sfn|Strong|1989|pp=9–10}} [[رچرڊ گومبرچ]] جهڙن عالمن جو خيال آهي ته اشوڪ جي ڌرم تي ٻڌ ڌرم جو واضح اثر موجود هو. مثال طور، [[ڪالنگا]] بابت جدا فرمان نمبر 1 ۾ موجود خيال، ٻڌ جي ''سگال کي نصيحت'' ۽ ٻين وعظن سان گهڻي مشابهت رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} ==== جانورن جي ڀلائي ==== اشوڪ جي پٿريلي فرمانن ۾ واضح طور چيو ويو آهي ته جاندارن کي تڪليف پهچائڻ مناسب ناهي، ۽ ڪنهن به جانور کي [[يجنا]] يا قرباني لاءِ قتل نه ڪيو وڃي.{{sfn|Fitzgerald|2004|p=120}} بهرحال، اشوڪ عام ڍورن جي ذبح يا گوشت کائڻ تي مڪمل پابندي نه لڳائي.{{sfn|Simoons|1994|p=108}} هن اهڙن سڀني چؤپائن جي قتل تي پابندي وڌي جيڪي نه خوراڪ لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ نه ئي ڪنهن عملي فائدي جا هئا. ان کان علاوه ڪيترن پکين، مڇين ۽ ٻين جانورن جي مخصوص نسلن جي قتل تي به پابندي لڳائي وئي.{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ کير پياريندڙ ٻڪريُن، رڍن ۽ سوئرن جي قتل کي به منع ڪيو، ۽ سندن ڇهن مهينن کان گهٽ عمر وارن ٻچن جي قتل تي پڻ پابندي وڌي. هن ڪجهه خاص مذهبي دورن، جهڙوڪ [[چاتُرماس]] ۽ [[اوپوسٿ]] جي ڏينهن ۾: سڀني مڇين جي شڪار; ۽ جانورن جي خصي ڪرڻ تي پابندي لڳائي.{{sfn|Dhammika|1994}}{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ شاهي شڪار کي ختم ڪيو ۽ شاهي محل ۾ خوراڪ لاءِ جانورن جي ذبح کي به محدود ڪري ڇڏيو.{{sfn|Draper|Meyer|McCoubrey|1998|p=44}} ڇاڪاڻ ته هن: شڪار تي پابنديون وڌيون; جانورن لاءِ علاجگاهون قائم ڪيون; ڪيترن مذهبي ڏينهن تي گوشت کائڻ کان روڪيو، انهيءَ ڪري ڪجهه محقق موريا سلطنت کي دنيا جي تاريخ ۾ انهن نادر مثالن مان شمار ڪن ٿا، جتي حڪومت جانورن کي به اهڙو تحفظ ڏنو جهڙو انساني شهرين کي حاصل هوندو آهي.{{sfn|Phelps|2007}} اشوڪ جي فرمانن ۾ جهنگلي جانورن جي قتل ۽ ٻيلن جي تباهي تي به پابنديون ملن ٿيون، تنهن ڪري ڪيترائي جديد ماحولياتي مورخ کيس ماحولياتي شعور ۽ فطرت جي تحفظ جي ابتدائي نمائندن مان هڪ سمجهن ٿا.{{sfn|Elverskog|2020|p=56}}{{sfn|Fisher|2018|p=72}} == پرڏيهي لاڳاپا == [[File:Territories conquered by the Dharma according to Ashoka.jpg|thumb|[[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13]] موجب اهي علائقا جيڪي اشوڪ جي "ڌرم فتح" هيٺ آيا (260–218 ق م).{{sfn|Kosmin|2014|p=57}}<ref name=ME368>Thomas Mc Evilly, ''The shape of ancient thought'', Allworth Press, New York, 2002, p. 368</ref>]] اهو چڱيءَ طرح معلوم آهي ته اشوڪ مختلف ماڻهن ۽ بادشاهن ڏانهن ''دوت'' (سفير يا ايلچي) موڪليندو هو ته جيئن زباني يا لکت واريون هدايتون، يا ٻنهي قسمن جا پيغام، انهن تائين پهچائي سگهجن. سندس ڇهين پٿريلي فرمان (Rock Edict VI) ۾ "زباني حڪمن" جو واضح ذڪر ملي ٿو. بعد ۾ اها ڳالهه به ثابت ٿي ته ان دور ۾ لکت وارين هدايتن سان گڏ زباني پيغام موڪلڻ ڪا غيرمعمولي ڳالهه نه هئي. اشوڪ جي پيغامن جو مقصد سندس ''ڌمّ-وجيه'' (ڌرم ذريعي فتح) کي ڦهلائڻ هو، جنهن کي هو سڀني فتحن کان اعليٰ سمجھندو هو ۽ جنهن کي هو هر هنڌ، بلڪه ڀارت کان ٻاهر به، ڦهلائڻ جو خواهشمند هو. [[خروشٺي لپي]] جي اختيار ٿيڻ مان مختلف ثقافتن جي وچ ۾ رابطن جا واضح ۽ ناقابل ترديد نشان ملن ٿا. اهو به ممڪن آهي ته حڪومتي لکتون نصب ڪرڻ جو تصور به انهيءَ لپيءَ سان گڏ آيو هجي، ڇاڪاڻ ته اشوڪ جي فرمانن ۾ [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] اثر ڪيترن ئي اصطلاحن ۽ تحريري اندازن ۾ نظر اچي ٿو. اهي حقيقتون ظاهر ڪن ٿيون ته اشوڪ ٻين تهذيبن سان رابطي ۾ هو ۽ پنهنجي سلطنت جي حدن کان ٻاهر نون ثقافتي خيالن جي ڏي وٺ ۽ ڦهلاءَ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪري رهيو هو.<ref name="Hinuber2012">{{cite journal | author=Oskar von Hinüber |title=Did Hellenistic Kings Send Letters to Aśoka? | journal=Journal of the American Oriental Society |volume=130 | issue=2 | year=2010 | publisher=Freiburg | pages=262–265}}</ref> === يوناني دنيا === [[File:Sarnath Ashoka Capital Horse motif.jpg|thumb|right|[[سارناٿ]] جي [[اشوڪ جو شيرن وارو تاج|اشوڪي تاج]] تي گھوڙي جو نقش، جنهن کي اڪثر يوناني حقيقت نگاري (ريئلزم) جو مثال سمجھيو ويندو آهي.<ref name="Danielou">A Brief History of India, [[Alain Daniélou]], Inner Traditions / Bear & Co, 2003, p. 89-91 [https://archive.org/details/briefhistoryofin00dani/page/89]</ref>]] اشوڪ پنهنجي پٿريلي فرمانن ۾ بيان ڪري ٿو ته هن اولهه ۾ واقع [[يوناني دور]] جي بادشاهتن ڏانهن ٻڌ ڌرم ۽ ڌرم جي تبليغ لاءِ قدم کنيا. هو اهو پڻ ٻڌائي ٿو ته سندس سلطنت ۾ رهندڙ يوناني ماڻهو ٻڌ ڌرم قبول ڪندڙ هئا ۽ سندس سفيرن جا مخاطب پڻ هئا. {{blockquote |text=هاڻي ديوتائن جي پياري بادشاهه جي نظر ۾ سڀ کان وڏي فتح ڌرم جي فتح آهي. ۽ اها ڌرم فتح هتي به حاصل ڪئي وئي آهي ۽ ڇهه سئو يوجن پري به، جتي يوناني بادشاهه [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]] حڪومت ڪري ٿو، ۽ ان کان به اڳتي جتي چار بادشاهه [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] حڪومت ڪن ٿا. اهڙي طرح ڏکڻ ۾ [[چولا]]، [[پانڊيا]] ۽ [[تامراپرني]] تائين پڻ. هتي بادشاهه جي سلطنت اندر يونانين، ڪمبوجن، نابھڪن، نابھاپمڪتين، ڀوجن، پيتنيڪن، آندرهن ۽ پاليدن جي وچ ۾ به ماڻهو ديوتائن جي پياري بادشاهه جي ڌرم واري هدايتن تي عمل ڪن ٿا. جتي سندس سفير نه به پهتا آهن، اتي به ماڻهن سندس ڌرم جي تعليمات بابت ٻڌي انهن تي عمل ڪرڻ شروع ڪيو آهي ۽ مستقبل ۾ به ڪندا رهندا. |source=[[اشوڪ جا فرمان]]، [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان نمبر 13]] (ايس. ڌمّيڪا جو ترجمو)<ref>[http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html#rock14 The Edicts of King Ashoka: an English rendering by Ven. S. Dhammika] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160510060618/http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html |date=10 May 2016 }}</ref> }} {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | caption_align = center | align = left | direction = horizontal | image1 = Kalsi02.jpg | image2 = Khalsi rock edict of Ashoka.jpg | footer = [[کالسي]] جا پٿريلا فرمان (وڏو پٿريلو فرمان نمبر 13)، جن ۾ اشوڪ يوناني بادشاهن [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] جا نالا سڌيءَ طرح پنهنجي تعليمات جي مخاطبن طور کڻي ٿو. | footer_align = center }} اهو ممڪن آهي، جيتوڻيڪ يقيني نه آهي، ته اشوڪ کي يوناني حڪمرانن کان خط موصول ٿيا هجن ۽ هو يوناني بادشاهن جي حڪومتي فرمانن کان واقف هجي. ساڳي طرح جيئن هو شايد [[هخامنشي سلطنت]] جي بادشاهن جي لکتن کان واقف هو، ڇاڪاڻ ته ان دور ۾ يوناني بادشاهن جا سفير ڀارت ۾ موجود هئا ۽ اشوڪ پاڻ به پنهنجا ''دوت'' ٻاهرين ملڪن ڏانهن موڪليندو هو.<ref name="Hinuber2012"/> [[ڊيو نيسيوس (سفير)|ڊيو نيسيوس]] نالي هڪ يوناني سفير جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]] طرفان اشوڪ جي درٻار ۾ موڪليو ويو هو.<ref>{{cite web |url = http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |title = Pliny the Elder, "The Natural History", 6, 21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728023626/http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |archive-date=28 July 2013 |url-status=dead}}</ref> اهو ساڳيو بطليموس اشوڪ جي فرمانن ۾ به ٻڌ ڌرم جي پيغام حاصل ڪندڙ بادشاهن مان شمار ڪيو ويو آهي. ڪجهه يوناني فلسفي، جهڙوڪ [[هيگيسياس آف سيرين]]، جيڪو غالباً بادشاهه [[ماگاس آف سيرين]] جي دور ۾ رهندو هو، انهن کي به ممڪن طور ٻڌ ڌرم جي تعليمات کان متاثر سمجھيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته ماگاس انهن بادشاهن مان هڪ هو جن ڏانهن اشوڪ جا مذهبي سفير موڪليا ويا هئا.<ref>{{cite book |last=Preus |first=Anthony |year=2015 |title=Historical Dictionary of Ancient Greek Philosophy |url=https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |page=184 |isbn=978-1-4422-4639-3 |access-date=18 June 2017 |archive-date=4 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201104102717/https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |url-status=live }}</ref> ڀارت ۾ رهندڙ يونانين جو ٻڌ ڌرم جي واڌاري ۾ عملي ڪردار به نظر اچي ٿو. مثال طور، اشوڪ جي سفيرن مان هڪ [[ڌمّرڪشيت]] بابت پالي ذريعن ۾ ذڪر آهي ته هو هڪ يوناني (''يونا'') ٻڌ ڀڪشو هو، جنهن ٻڌ ڌرم جي تبليغ ۾ سرگرم حصو ورتو. ''[[مهاونسا]]'' ۾ هن جو ذڪر موجود آهي.<ref name="plgotw">Full text of the ''Mahavamsa'' [http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html Click chapter XII] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060905050433/http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html |date=5 September 2006 }}</ref> ڪجهه يوناني (يَوَن) شايد اشوڪ جي سلطنت ۾ انتظامي عهدن تي پڻ فائز هئا. [[رودر دامن]] جي [[گرناڙ|گِرناڙ]] واري لکت ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ جي دور ۾ [[گجرات]] جي علائقي گِرناڙ ۾ هڪ يَوَن (يوناني) گورنر مقرر هو، جيڪو هڪ آبي ذخيرو تعمير ڪرائڻ جو ذميوار هو.<ref>The Idea of Ancient India: Essays on Religion, Politics, and Archaeology by Upinder Singh [https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 p.18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229135504/https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 |date=29 December 2019 }}</ref> ڪيترن محققن جو خيال آهي ته [[پاٽلي پتر]] ۾ اشوڪ جو شاهي محل [[پرسيپولس]] ۾ موجود هخامنشي شاهي محل جي طرز تي تعمير ڪيو ويو هو.<ref>{{cite book |last1=De la Croix |first1=Horst |last2=Tansey |first2=Richard G. |last3=Kirkpatrick |first3=Diane |title=Gardner's Art Through the Ages |date=1991 |publisher=Thomson/Wadsworth |isbn=0-15-503769-2 |edition=9th |page=[https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 428] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 }}</ref> == اڳين جنمن بابت ڏند ڪٿائون == ٻڌ ڌرم جي روايتن ۽ ڏند ڪٿائن ۾ اشوڪ جي گذريل جنمن بابت به ڪيترائي قصا بيان ڪيا ويا آهن. ''مهاونسا'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ، [[نگروده]] ۽ [[ديوانمپيا تِسا]] هڪ اڳئين جنم ۾ ڀائر هئا. ان وقت هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] (Pratyekabuddha) ٻئي بيمار پرتيڪ ٻڌ جي علاج لاءِ ماکي ڳولي رهيو هو. هڪ عورت کيس هڪ ماکيءَ جي دڪان ڏانهن رهنمائي ڪئي، جيڪو انهن ٽنهي ڀائرن جي ملڪيت هو. اشوڪ وڏي سخاوت سان ان پرتيڪ ٻڌ کي ماکي عطا ڪئي ۽ انهيءَ نيڪيءَ جي عيوض اها خواهش ظاهر ڪئي ته هو مستقبل ۾ جمبودويپ جو خودمختيار حڪمران بڻجي.{{sfn|Strong|1995|p=146}} اها عورت به دعا ڪئي ته هوءَ سندس راڻي بڻجي، ۽ پوءِ ايندڙ جنم ۾ اشوڪ جي زال [[اسندهمتّا]] جي روپ ۾ پيدا ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد وارن پالي متنن موجب اسندهمتّا هڪ ٻي نيڪي پڻ ڪئي هئي: هن پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجي هٿن سان تيار ڪيل ڪپڙي جو هڪ ٽڪرو تحفي طور ڏنو هو. اهي روايتون ''دساوتٿُپّڪرڻ''، نام نهاد ڪمبوڊيائي يا توسيع يافته ''مهاونسا'' (ممڪن طور نائين يا ڏهين صدي) ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' (پندرهين صدي) ۾ محفوظ آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} ''[[اشوڪاوادان]]'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ اڳئين جنم ۾ [[راجگريهه]] جي هڪ معزز خاندان ۾ ''جيا'' نالي ڇوڪري جي صورت ۾ پيدا ٿيو هو. جڏهن هو ننڍڙو ٻار هو، تڏهن هن [[گوتم ٻڌ]] کي مٽيءَ جو هڪ ڍير کاڌي جي خيال سان پيش ڪيو. ٻڌ انهيءَ عطئي کي قبول ڪيو، جنهن تي جيا اعلان ڪيو ته هن نيڪ عمل جي نتيجي ۾ هو مستقبل ۾ بادشاهه بڻجندو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} ساڳئي روايت ۾ اهو پڻ ٻڌايو ويو آهي ته جيا جو ساٿي ''وجيا'' بعد ۾ اشوڪ جي وزير اعظم [[رادھاگپت]] جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} بعد ۾، پنهنجي ايندڙ زندگيءَ ۾، ٻڌ ڀڪشو [[اپگپت]] اشوڪ کي ٻڌائي ٿو ته سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي جو سبب اڳئين جنم ۾ مٽيءَ جو اهو ناپاڪ تحفو هو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ڪيترا پوءِ جا متن هيءَ ڪهاڻي ورجائين ٿا، پر مٽي ڏيڻ جي منفي نتيجن جو ذڪر نٿا ڪن. انهن متنن ۾ [[ڪمارلاتا]] جو ''ڪلپنا-منڊيتڪا''، [[آرياشور]] جو ''جاتڪ مالا'' ۽ ''مها-ڪرما-وڀاگا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=149}} چيني ليکڪ [[پاؤ چينگ]] پنهنجي ڪتاب ''شيه چيا جُو لائي ينگ هوا لو'' ۾ لکي ٿو ته مٽي ڏيڻ جهڙو معمولي عمل ايترو وڏو ثواب نٿو رکي سگهي جو ان جي نتيجي ۾ اشوڪ جهڙو عظيم شهنشاهه پيدا ٿئي. ان جي بدران، هو دعويٰ ڪري ٿو ته ڪنهن ٻئي اڳئين جنم ۾ اشوڪ هڪ بادشاهه جي حيثيت سان ٻڌ جون بيشمار مورتيون ٺهرايون هيون، ۽ انهيءَ عظيم ثواب جي نتيجي ۾ هو ايندڙ جنم ۾ هڪ وڏي شهنشاهه جي صورت ۾ پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=163}} پالي ٻوليءَ جي چوڏهين صديءَ واري داستاني ڪتاب ''دساوتٿُپّڪرڻ'' (ممڪن طور چوڏهين صديءَ جو) ماکيءَ واري واپاري ۽ مٽي ڏيندڙ ٻار ٻنهي ڪهاڻين کي پاڻ ۾ ملائي پيش ڪري ٿو. هي متن ''مهاونسا'' واري قصي جو ٿورو مختلف بيان ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته اهو واقعو [[گوتم ٻڌ]] جي ڄمڻ کان به اڳ ٿيو هو. ان کان پوءِ ڪتاب چوي ٿو ته اهو ماکي عطا ڪندڙ واپاري بعد ۾ انهيءَ ٻار جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو، جنهن ٻڌ کي مٽي پيش ڪئي هئي. پر هن روايت ۾ هڪ اضافي تفصيل به آهي: ٻڌ اها مٽي پنهنجي خادم [[آنند]] کي ڏني ته جيئن ان مان [[پلستر]] تيار ڪيو وڃي. اهو پلستر بعد ۾ وهار جي ڀتين ۾ پيل ڏارن ۽ شگافن جي مرمت لاءِ استعمال ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=163-165}} == آخري سال == اشوڪ جي حڪومت جي آخري سالن بابت معلومات محدود آهي. ٻڌ روايتن ۾ بيان آهي ته هن وڏي مقدار ۾ دولت سنگهه ۽ مذهبي ادارن تي خرچ ڪئي، جنهن سبب خزاني تي بار پيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=59–61}} ڪجهه روايتن مطابق سندس پوٽي [[سمپريتي]] ۽ ٻين جانشينن جي دور ۾ موريا سلطنت آهستي آهستي ڪمزور ٿيڻ لڳي.{{sfn|Thapar|1961|pp=61–63}} اشوڪ جي وفات غالباً 232 ق.م ڌاري ٿي. سندس وفات کان پوءِ موريا سلطنت ڪجهه ڏهاڪن تائين قائم رهي، پر آخرڪار ٽڪرن ۾ ورهائجي وئي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=38–39}} == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] kvxtvrt99exr93wf7op5mjz6spk4c4i 388251 388250 2026-06-23T23:13:36Z Intisar Ali 8681 388251 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == وڌيڪ تعارف== اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اشوڪا</ref> ==پيدائش== اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]]، [[اينٽيگونس ٻيون گوناتاس]]، [[مئگاس آف سائرين]]، ۽ سڪندر (يا ته [[ايپائرس جو سڪندر ٻيون|ايپائرس]] وارو يا [[ڪرنتھ جو سڪندر]])۔{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي ({{circa|304 BCE}})۔{{sfn|Lahiri|2015|p=24}} هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} == نسب == اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Lahiri|2015|p=26}} ٻين ماخذن، جهڙوڪ [[پراڻ]] ۽ ''[[مهاونس]]'' موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه [[بندوسار]] هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[چندرگپت موريا]] هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه [[بمبسار]] سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: [[اجاتشتر]] → [[اُدايين]] → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → [[پرسينجت]] → [[نندا سلطنت|نندا]]۔{{sfn|Strong|1989|p=204}} سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو [[تاراناٿ]]، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Thapar|1961|p=9}} اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[اشوڪ جي ماءُ]] چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.{{sfn|Strong|1989|pp=204–205}} ''اشوڪاوادان'' ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،{{sfn|Lahiri|2015|p=323|ps=:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."}} پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.{{sfn|Lahiri|2015|p=31}} مثال طور: * ''اشوڪاوادان مالا'' ۾ سندس نالو '''سُڀدرانگي''' ڏنو ويو آهي۔{{sfn|Guruge|1993|p=19}}{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''وامسٿاپڪاسني'' يا ''مهاونس ٽيڪا''، جيڪا ''مهاونس'' تي هڪ شرح آهي، کيس '''ڌرم''' (پالي ۾ ''ڌمّ'') سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا [[ڪشتريه]] خاندان سان واسطو رکندي هئي۔{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''[[ديوياوادان]]'' جي هڪ روايت ۾ کيس '''جنپد ڪلياني''' سڏيو ويو آهي۔{{sfn|Singh|2008|p=332}} عالم [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]] موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.{{sfn|Guruge|1993|p=19}} ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[ايپين]] موجب، [[چندرگپت موريا]] يوناني حڪمران [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=20}} == شهزادي جي حيثيت ۾ == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 500 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Mauryan ruins of pillared hall at Kumrahar site of Pataliputra ASIEC 1912-13.jpg | caption1 = [[پاٽلي پتر]] جي ڪمراهار ماڳ تي ستونن واري هال جا آثار | image2 = Pataliputra_capital_(volume).jpg | caption2 = [[پاٽلي پتر]] جو ستون-سِر، چوٿين–ٽين صدي ق.م | footer = امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] شهر ۾ ڄائو هو. ان دور جي شهر جا آثار جديد [[پاٽنا]] جي مرڪزي علائقن ۾ کوٽائين ذريعي مليا آهن. | footer_align = center }} اشوڪ جون پنهنجون لکتون سندس ابتدائي زندگي بابت ڪا معلومات فراهم نٿيون ڪن، ۽ هن موضوع بابت گهڻي ڄاڻ انهن روايتن مان ملي ٿي جيڪي سندس وفات کان سوين سال پوءِ لکيون ويون.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}} جيتوڻيڪ انهن روايتن ۾ اشوڪ جي اڳين جنمن جهڙيون ظاهر طور افسانوي ڳالهيون شامل آهن، پر انهن ۾ اشوڪ جي دور بابت ڪجهه اهڙي معلومات پڻ موجود آهي جيڪا تاريخي طور ممڪن نظر اچي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}}{{sfn|Singh|2008|p=332}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، جڏهن اشوڪ نوجوان هو ته سندس پيءُ بندوسار سندس کُردري ۽ غير دلڪش صورت سبب کيس پسند نه ڪندو هو. هڪ ڏينهن بندوسار تپسوي پنگل واتساجيو کي چيو ته هو طئي ڪري ته سندس پٽن مان ڪير سندس جانشين ٿيڻ جي لائق آهي. تپسوي جي صلاح تي سڀني شهزادن کي "سونهري محل جي باغ" ۾ گڏ ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو. اشوڪ وڃڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خبر هئي ته سندس پيءُ کيس پسند نٿو ڪري، پر سندس ماءُ کيس وڃڻ تي آماده ڪيو. جڏهن وزير [[رادھاگپت]] ڏٺو ته اشوڪ گاديءَ واري شهر مان باغ ڏانهن روانو ٿي رهيو آهي، تڏهن هن شهزادي کي سفر لاءِ شاهي هاٿي مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Strong|1989|p=206}} باغ ۾ پنگل واتساجيو شهزادن جو جائزو ورتو ۽ سمجهي ويو ته ايندڙ شهنشاهه اشوڪ هوندو. پر بندوسار کي ناراض ڪرڻ کان بچڻ لاءِ هن جانشين جو نالو ظاهر نه ڪيو. ان جي بدران هن چيو ته جنهن وٽ بهترين سواري، بهترين ويهڻ جي جاءِ، بهترين پيئڻ، بهترين ٿانوَ ۽ بهترين کاڌو هوندو، اهو ئي ايندڙ بادشاهه ٿيندو. هر ڀيري اشوڪ دعويٰ ڪئي ته اهي شرطون هن وٽ موجود آهن. بعد ۾ تپسوي اشوڪ جي ماءُ کي ٻڌايو ته سندس پٽ ايندڙ شهنشاهه ٿيندو، ۽ سندس صلاح تي بندوسار جي غضب کان بچڻ لاءِ سلطنت ڇڏي هليو ويو.{{sfn|Strong|1989|p=207}} جيتوڻيڪ روايتون ٻڌائين ٿيون ته بندوسار اشوڪ جي ظاهر سبب کيس پسند نه ڪندو هو، پر اهي ساڳيون روايتون اهو به ٻڌائين ٿيون ته هن اشوڪ کي اهم ذميواريون ڏنيون، جهڙوڪ [[تڪششيلا]] جي بغاوت کي ختم ڪرڻ (اتر هندستاني روايت موجب) ۽ [[اجين]] جي حڪومت هلائڻ (سري لنڪائي روايت موجب).{{sfn|Thapar|1961|p=21}} اهو ظاهر ڪري ٿو ته بندوسار شهزادي جي ٻين صلاحيتن کان متاثر هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته هن اشوڪ کي گاديءَ واري شهر کان پري علائقن ۾ ان ڪري موڪليو ته جيئن هو شاهي درٻار کان پري رهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=65}} === تڪششيلا ۾ بغاوت === [[File:Aramaic_inscription_at_Taxila_Museum.jpg|thumb|upright=0.6|[[ٽيڪسلا جي آرامي لکت]]، جنهن ۾ ممڪن طور اشوڪ جو ذڪر موجود آهي.]] ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار شهزادي اشوڪ کي [[تڪششيلا]] شهر ۾ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ موڪليو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} (موجوده [[پاڪستان]] ۾ [[ڀير ماڙو]]).{{sfn|Lahiri|2015|p=66}} هي واقعو سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهي؛ ان جي بدران اتي بيان آهي ته بندوسار اشوڪ کي [[اجين]] جو گورنر مقرر ڪيو. ٻن ٻين ٻڌ ڌرمي متنن، ''اشوڪ سوتر'' ۽ ''ڪنال سوتر''، مطابق بندوسار اشوڪ کي [[گنڌارا]] جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو هو، جتي تڪششيلا واقع هئي، نه اجين.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} ''اشوڪاوادان'' موجب بندوسار اشوڪ کي چار حصن تي مشتمل لشڪر (گهوڙيسوار، [[جنگي هاٿي]]، [[رتھ]] ۽ پيادل فوج) ڏنو، پر هٿيار مهيا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اشوڪ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي شهنشاهه ٿيڻ جي لائق آهي ته هٿيار پاڻ ظاهر ٿي ويندا. پوءِ ديوتائون زمين مان نڪري آيون ۽ فوج کي هٿيار فراهم ڪيا.{{sfn|Strong|1989|p=208}} جڏهن اشوڪ تڪششيلا پهتو ته شهرين سندس آجيان ڪئي ۽ ٻڌايو ته سندن بغاوت فقط ظالم وزيرن خلاف هئي، بادشاهه خلاف نه. ڪجهه عرصي بعد [[خاصا]] علائقي ۾ به سندس آجيان ڪئي وئي، ۽ ديوتائن اعلان ڪيو ته هو سڄي ڌرتيءَ تي حڪومت ڪندو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} تڪششيلا هڪ مالدار ۽ سياسي لحاظ کان اهم شهر هو. تاريخي ثبوت ڏيکارين ٿا ته اشوڪ جي دور تائين اهو ''[[اترپٿ]]'' واپاري رستي وسيلي [[پاٽلي پتر]] سان ڳنڍيل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=70}} بهرحال، موجود همعصر ماخذن مان ڪو به تڪششيلا جي بغاوت جو ذڪر نٿو ڪري، ۽ اشوڪ جي ڪنهن به لکت مان اهو ظاهر نٿو ٿئي ته هن ڪڏهن شهر جو دورو ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=66-67}} تنهن هوندي به، اشوڪ جي تڪششيلا سان لاڳاپي جي روايت کي [[سرڪپ]] مان مليل هڪ آرامي لکت جزوي طور تقويت ڏئي ٿي. ان لکت ۾ هڪ نالو "prydr" اکرن سان شروع ٿئي ٿو، جنهن کي گهڻا عالم "پريادرشي" طور بحال ڪن ٿا، جيڪو اشوڪ جو لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} تڪششيلا ڀرسان موجود [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] جو نالو به اشوڪ سان لاڳاپي جو هڪ ممڪن ثبوت سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ "ڌرماراجا" مان مراد اشوڪ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=68}} ديوتائن طرفان هٿيار مهيا ڪرڻ وارو قصو شايد اشوڪ کي نيم الاهي حيثيت ڏيڻ لاءِ بيان ڪيو ويو هجي، يا اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته بندوسار، جيڪو اشوڪ کي پسند نه ڪندو هو، سندس ناڪامي چاهيندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=67}} === اجين جو نائب بادشاهه === ''[[مهاونس]]'' موجب، بندوسار اشوڪ کي [[اونتيراستر]] (موجوده [[اجين ضلعو]]) جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هي علائقو مرڪزي هندستان جو هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري صوبو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=89–90}} هي روايت مرڪزي هندستان مان دريافت ٿيل [[سارو مارو]] لکت سان پڻ تقويت حاصل ڪري ٿي، جنهن ۾ بيان آهي ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ انهيءَ هنڌ جو دورو ڪيو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=350–351}} اشوڪ جي پنهنجي [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان#پهريون جدا اهم پٿريلو فرمان|پٿريلي فرمان]] مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ اجين ۾ هڪ شهزادو نائب بادشاهه موجود هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} اهو به هن روايت جي حمايت ڪري ٿو ته اشوڪ پاڻ اجين جو نائب بادشاهه رهيو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=98}} {{multiple image | perrow=2 | total_width=400 | caption_align=center | align=right | direction=horizontal | image1=Saru_Maru_stupa.jpg | image2=Panguraria Top View Closeup detail.jpg | footer=[[سارو مارو]] يادگاري لکت مان لڳي ٿو ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ اجين واري علائقي ۾ موجود هو: "''پريادسي'' خوشگوار سير لاءِ هن هنڌ آيو جڏهن هو اڃا شهزادو هو..." }} اشوڪ جي دور ۾ [[پاٽلي پتر]] ۽ [[اجين]] ڪيترن ئي رستن ذريعي ڳنڍيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته اجين ڏانهن ويندي سندس قافلو روپناٿ ۾ ترسيو هجي، جتي بعد ۾ سندس لکت ملي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=94–95}} سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ اجين ويندي [[وديشا]] پهتو، جتي هو هڪ خوبصورت عورت جي عشق ۾ مبتلا ٿيو. ''ديپاونس'' ۽ ''مهاونس'' موجب اها عورت [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] هئي، جيڪا هڪ واپاري جي ڌيءَ هئي. ''مهابودهي ونس'' مطابق هوءَ "وديشا مها ديوي" هئي ۽ [[شاڪيه]] خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان [[گوتم ٻڌ]] پڻ هو. ممڪن آهي ته ٻڌ ڌرمي تاريخ نويسن اشوڪ جي خاندان کي ٻڌ سان ڳنڍڻ لاءِ هي شاڪيه تعلق بيان ڪيو هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} ٻڌ ڌرمي متنن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ديوي بعد ۾ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو، پر انهن ۾ سندس قبولِ اسلام... (يعني قبولِ ٻڌ ڌرم) جو ڪو تفصيلي بيان موجود ناهي. انهيءَ ڪري ممڪن آهي ته جڏهن هن اشوڪ سان ملاقات ڪئي، تڏهن به هوءَ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ''مهاونس'' موجب، اجين ۾ ديوي اشوڪ جي پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] کي جنم ڏنو، ۽ ٻن سالن بعد هڪ ڌيءَ [[سنگهمتا]] پيدا ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=97}} ''مهاونس'' موجب مهندا کي اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، ڀڪشو بڻايو ويو. انهيءَ حساب سان مهندا اشوڪ جي تخت نشيني وقت چوڏهن ورهين جو هو. جيڪڏهن مهندا ان وقت ڄائو جڏهن اشوڪ فقط ويهن ورهين جو هو، ته پوءِ اشوڪ تقريباً 34 ورهين جي عمر ۾ تخت تي ويٺو هوندو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ڪيترائي سال نائب بادشاهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون.{{sfn|Thapar|1961|pp=24–25}} == تخت نشيني == روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اشوڪ [[يووراج|ولي عهد]] نه هو، ۽ سندس تخت نشيني تڪراري هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=25}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار جي وڏي پٽ [[سوسيما]] هڪ ڏينهن مذاق ۾ هڪ گنجي وزير جي مٿي تي چماٽ هنئي. وزير کي خوف ٿيو ته جيڪڏهن سوسيما بادشاهه بڻيو ته شايد هڪ ڏينهن تلوار سان به ساڻس اهڙي ئي مذاق ڪري. تنهن ڪري هن پنج سئو وزيرن کي اشوڪ جي حمايت لاءِ آماده ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته اشوڪ هڪ ''[[چڪروَرتي]]'' (ساري دنيا تي حڪومت ڪندڙ حڪمران) بڻجندو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ڪجهه عرصي بعد [[تڪششيلا]] ۾ ٻيهر بغاوت ٿي. بندوسار سوسيما کي بغاوت دٻائڻ لاءِ موڪليو. ٿوري ئي وقت کان پوءِ بندوسار سخت بيمار ٿي پيو ۽ سندس موت جو امڪان پيدا ٿيو. ان وقت سوسيما اڃا تڪششيلا ۾ هو ۽ بغاوت مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو هو. بندوسار کيس گاديءَ واري شهر واپس گهرائي ورتو ۽ اشوڪ کي حڪم ڏنو ته هو تڪششيلا ڏانهن روانو ٿئي.{{sfn|Strong|1989|p=209}} پر وزيرن بندوسار کي ٻڌايو ته اشوڪ بيمار آهي ۽ صلاح ڏني ته سوسيما جي واپسي تائين اشوڪ کي عارضي طور تخت تي ويهاريو وڃي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} جڏهن بندوسار انڪار ڪيو، تڏهن اشوڪ اعلان ڪيو ته جيڪڏهن تخت واقعي سندس قسمت ۾ آهي ته ديوتائون کيس ايندڙ شهنشاهه طور تاج پارائينديون. ساڳئي لمحي ديوتائن ائين ڪيو، بندوسار وفات ڪري ويو، ۽ اشوڪ جي حڪمراني سڄي دنيا تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ زمين جي مٿان موجود [[يڪشا]]ن جو علائقو ۽ زمين جي هيٺان موجود [[ناگ]]ن جو علائقو پڻ شامل هو.{{sfn|Strong|1989|p=209}} جڏهن سوسيما گاديءَ واري شهر واپس آيو ته اشوڪ جي نئين وزيراعظم [[رادھاگپت]] کيس ڪوئلن سان ڀريل هڪ کڏ ۾ ڦاسائي ڇڏيو. سوسيما دردناڪ موت مري ويو، جڏهن ته سندس سپهه سالار ڀدرايڌ بُدھ ڌرم جو ڀڪشو بڻجي ويو.{{sfn|Strong|1989|p=210}} [[File:Sarnath_Ashoka_Lions_with_Dharma_Wheel.jpg|thumb|[[سارناتھ]] ۾ [[اشوڪ جو شير-ستون]]، جنهن ۾ چار [[ايشيائي شير]] هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن. اهي [[ٻڌ ڌرم]] جي [[چار عظيم سچايون|چار عظيم سچائين]] ۽ اخلاقي قانون جي ڦيٿي ([[ڌرم چڪر]]) جي علامت آهن.{{sfn|Allen|2012|p=331}}]] ''[[مهاونس]]'' موجب، جڏهن بندوسار بيمار ٿيو ته اشوڪ [[اجين]] مان [[پاٽلي پتر]] واپس آيو ۽ گاديءَ واري شهر تي قبضو ڪري ورتو. پيءُ جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي وڏي ڀاءُ کي قتل ڪيو ۽ تخت تي ويٺو.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ساڳئي متن موجب، اشوڪ پنهنجي سوتيلي ڀائرن مان نويَنوي (99) ڄڻن کي قتل ڪيو، جن ۾ سُمانا پڻ شامل هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} ''[[ديپاونس]]'' موجب، هن هڪ سئو ڀائرن کي قتل ڪيو ۽ چار سال بعد تاجپوشي ڪرائي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ''ونسٿاپڪاسني'' وڌيڪ ٻڌائي ٿو ته هڪ [[آجيَوڪ]] تپسوي اشوڪ جي ماءُ جي خواب جي تعبير ڪندي اڳواٽ هن خونريزي جي پيشنگوئي ڪئي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} انهن روايتن موجب اشوڪ جو سڳو ڀاءُ [[تِسا]] ئي بچي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} ٻين ذريعن ۾ بچيل ڀاءُ جا نالا [[ويتاشوڪ]]، وگتاشوڪ، سودت (''So-ta-to'') يا سوگتر (''Siu-ka-tu-lu'') بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} 99 ۽ 100 جهڙا انگ واضح طور مبالغو آهن ۽ شايد صرف اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن ته اشوڪ پنهنجي ڪيترن ئي ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} [[تاراناٿ]] موجب اشوڪ پنهنجي اڳوڻي حڪمران جو ناجائز پٽ هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڇهه جائز شهزادن کي قتل ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ممڪن آهي ته اشوڪ اصل جانشين نه هجي ۽ هن تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ ڀائر قتل ڪيا هجن. بهرحال، ٻڌ ڌرمي ماخذن شايد هن واقعي کي وڌائي پيش ڪيو ته جيئن ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ اشوڪ کي ظالم ۽ بي رحم حڪمران طور ڏيکاري سگهجي. اشوڪ جي پنجين پٿريلي فرمان ۾ انهن عملدارن جو ذڪر آهي جن جي ذميواري سندس ڀائرن، ڀينرن ۽ ٻين مائٽن جي خاندانن جي ڀلائي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تخت نشيني کان پوءِ به سندس هڪ کان وڌيڪ ڀائر زندهه هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} تنهن هوندي به ڪجهه مؤرخ هن راءِ سان متفق ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فرمان ۾ صرف ڀائرن جي ''خاندانن'' جو ذڪر آهي، خود ڀائرن جو نه.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} === تخت نشيني جي تاريخ === سري لنڪائي متنن ''[[مهاونس]]'' ۽ ''[[ديپاونس]]'' موجب اشوڪ [[گوتم ٻڌ]] جي وفات کان 218 سال پوءِ تخت تي ويٺو ۽ 37 سال حڪومت ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|pp=13–14}} ٻڌ جي وفات جي صحيح تاريخ پاڻ به تڪراري آهي،{{sfn|Thapar|1961|p=14}} جڏهن⁠تہ اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ ٻڌ جي وفات کان صرف هڪ سئو سال پوءِ حڪومت ڪئي، جنهن ڪري تاريخ بابت وڌيڪ اختلاف پيدا ٿيا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست مڃجي ۽ ٻڌ جي وفات 483 ق.م ۾ ٿي هجي، جيئن ڪيترن ئي عالمن تجويز ڪيو آهي، ته اشوڪ جي تخت نشيني 265 ق.م ۾ ٿيڻ گهرجي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} [[پراڻ]]ن موجب اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] 25 سال حڪومت ڪئي، جڏهن⁠تہ سري لنڪائي روايت 28 سال ٻڌائي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} جيڪڏهن پراڻن جو بيان صحيح هجي ته اشوڪ جي تخت نشيني کي ٽي سال اڳ، يعني 268 ق.م تي تاريخ بندي ڪري سگهجي ٿي. ٻئي طرف، جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست هجي پر ٻڌ جي وفات 486 ق.م مڃجي، جيڪا ''ڪينٽونيز ڊاٽڊ رڪارڊ'' سان حمايت حاصل ڪري ٿي، ته پوءِ به اشوڪ جي تخت نشيني 268 ق.م جي لڳ ڀڳ بيهندي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} ''مهاونس'' بيان ڪري ٿو ته اشوڪ بادشاهه ٿيڻ کان چار سال پوءِ رسمي تاجپوشي ڪرائي. هن وچ واري عرصي کي ائين سمجهي سگهجي ٿو ته انهن چئن سالن دوران هن بندوسار جي ٻين پٽن خلاف جانشيني جي جنگ وڙهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ هڪ قصو موجود آهي جنهن موجب اشوڪ جو وزير [[يشس]] پنهنجي هٿ سان سج کي لڪائي ڇڏيو. پروفيسر پي. ايڇ. ايل. ايگرمونٽ جو خيال هو ته هي قصو 4 مئي 249 ق.م تي اتر هندستان ۾ نظر آيل جزوي سج گرهڻ ڏانهن اشارو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=12–13}} ''اشوڪاوادان'' موجب، هن سج گرهڻ کان ڪجهه عرصي بعد اشوڪ مختلف ٻڌ ڌرمي مقدس ماڳن جي ياترا تي نڪتو. اشوڪ جي [[لومبني]] واري ستوني فرمان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي 21هين سال ۾ لومبني جو دورو ڪيو. جيڪڏهن اهو دورو ساڳئي ياترا جو حصو هجي، ۽ لومبني جو دورو سج گرهڻ کان هڪ يا ٻن سالن اندر ٿيو هجي، ته پوءِ 268–269 ق.م واري تخت نشيني جي تاريخ وڌيڪ امڪاني لڳي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}}{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} بهرحال، هي نظريو سڀني عالمن پاران قبول ٿيل ناهي. مثال طور [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي خيال ۾ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ڪيل واقعو تاريخي وقت بندي سان لاڳاپيل ئي ناهي، ۽ ايگرمونٽ جي تشريح ان روايت جي ادبي ۽ مذهبي پس منظر کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان اڳ واري حڪومت == سري لنڪائي ۽ اتر هندستاني ٻنهي روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ سخت ۽ پرتشدد شخص هو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} [[تاراناٿ]] پڻ لکي ٿو ته شروعات ۾ اشوڪ کي ''ڪاماشوڪ'' سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪيترائي سال عيش ۽ عشرت ۽ دنياوي خواهشن (''[[ڪاما]]'') ۾ گذاريا. ان کان پوءِ کيس ''چنڊاشوڪ'' (يعني ”ظالم اشوڪ“) چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪجهه سال برن ڪمن ۾ صرف ڪيا. آخرڪار ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ هو ''ڌرماشوڪ'' (يعني ”نيڪ اشوڪ“) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ کيس ''چنڊاشوڪ'' سڏي ٿو ۽ سندس ڪيترن ئي ظالماڻن عملن جو ذڪر ڪري ٿو:{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * جيڪي وزير سندس تخت نشيني ۾ مددگار ثابت ٿيا هئا، سي حڪومت سنڀالڻ کان پوءِ ساڻس بي ادبي سان پيش اچڻ لڳا. سندن وفاداري آزمائڻ لاءِ اشوڪ کين هڪ غيرمعمولي حڪم ڏنو ته سڀ گلن ۽ ميون وارا وڻ ڪٽي ڇڏين. جڏهن وزيرن اهو حڪم نه مڃيو ته اشوڪ ذاتي طور پنج سئو وزيرن جا سر قلم ڪرائي ڇڏيا.{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * هڪ ڏينهن باغ ۾ سير دوران اشوڪ ۽ سندس حرم جون عورتون هڪ سهڻي [[اشوڪ وڻ]] وٽان گذريون. ان منظر اشوڪ ۾ محبت جا جذبا جاڳايا، پر عورتون سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي سبب ساڻس قربت اختيار ڪرڻ ۾ دلچسپي نه رکيون. ڪجهه وقت پوءِ جڏهن اشوڪ سمهي پيو ته ناراض عورتن سندس نالي واري اشوڪ وڻ جا گل ۽ ٽاريون ڪٽي ڇڏيون. جاڳڻ کان پوءِ اشوڪ سزا طور پنهنجي پنج سئو حرم وارين عورتن کي جيئرو ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * اهڙين قتل عام وارين ڪاررواين سبب وزيراعظم [[رادھاگپت]] پريشان ٿي ويو. هن صلاح ڏني ته مستقبل جي اجتماعي قتلن لاءِ هڪ جلاد مقرر ڪيو وڃي ته جيئن بادشاهه پاڻ اهڙن ڪمن ۾ سڌو سنئون ملوث نه رهي. ان مقصد لاءِ مگڌ جي هڪ ڳوٺ جو نوجوان [[گريڪا]] مقرر ڪيو ويو، جيڪو فخر سان چوندو هو ته هو سڄي [[جمبوديپ]] جي ماڻهن کي قتل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * گريڪا بعد ۾ ''چنڊاگريڪا'' (”ظالم گريڪا“) جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس خواهش تي اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ قيد خانو تعمير ڪرايو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} هي قيد خانو ''اشوڪ جو دوزخ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ٻاهران ڏسڻ ۾ اهو خوشنما ۽ دلڪش هو، پر اندر چنڊاگريڪا قيدين تي انتهائي بي رحماڻا تشدد ڪندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=106–107}} پنجين صديءَ جي چيني سياح [[فا شيان]] لکي ٿو ته اشوڪ ذاتي طور دوزخ جو دورو ڪيو ته جيئن اتي استعمال ٿيندڙ تشدد جا طريقا سکڻ بعد انهن جهڙا طريقا ايجاد ڪري سگهي. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوان زانگ]] دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اهڙو ستون ڏٺو هو جيڪو اشوڪ جي ”دوزخ“ واري هنڌ جي نشاندهي ڪندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[مهاونس]]'' پڻ مختصر طور اشوڪ جي سخت مزاجي جو ذڪر ڪري ٿو. ان موجب، اشوڪ کي شروعاتي دور ۾ سندس برن ڪمن سبب ''چنڊاشوڪ'' چيو ويندو هو، پر ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نيڪ عملن جي ڪري کيس ''ڌرماشوڪ'' سڏيو ويو.{{sfn|Lahiri|2015|p=107}} بهرحال، اتر هندستاني روايت جي ابتڙ، سري لنڪائي متن اشوڪ جي مخصوص ظالماڻن عملن جو ذڪر نٿا ڪن، سواءِ ان دعويٰ جي ته هن پنهنجي 99 ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ ظالم ۽ خونخوار شخص طور پيش ڪرڻ واريون اهڙيون تصويرون غالباً ٻڌ ڌرمي مصنفن جي تخليق آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} انهن جو مقصد اهو ڏيکارڻ هو ته ٻڌ ڌرم اشوڪ جي زندگيءَ ۾ هڪ معجزاتي تبديلي آندي.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} هن تبديلي کي وڌيڪ ڊرامائي ۽ اثرائتو بنائڻ لاءِ اهڙين روايتن ۾ اشوڪ جي اڳوڻي ظلم ۽ بعد واري مذهبي نيڪي ٻنهي کي مبالغي سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Charles1962">{{cite book | author=Charles Drekmeier | title=Kingship and Community in Early India | url=https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek | url-access=registration | access-date=30 October 2012 | year=1962 | publisher=Stanford University Press | lccn=62-9565 | pages=[https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek/page/173 173] }}</ref> == ڪلنگا جي جنگ ۽ ٻڌ ڌرم ۾ تبديلي == {{Main|ڪلنگا جي جنگ}} [[File:Kanaganahalli inscribed panel portraying Asoka (perspective).jpg|thumb|[[ڪناگن هلي]] مان مليل نقش ٿيل پينل، جنهن ۾ اشوڪ ۽ سندس راڻيون ڏيکاريل آهن. [[برهمي لپي]] ۾ "راجا اشوڪ" لکيل آهي، پهرين کان ٽئين صدي عيسوي.<ref>{{cite book |title=Indian Archaeology 1997–98 |publisher=ASI |page=Plate 72 |url=http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |access-date=22 January 2020 |archive-date=22 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122082556/http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |url-status=live }}</ref>]] اشوڪ جي لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي اٺين سال [[ڪلنگا]] واري علائقي کي فتح ڪيو. جنگ دوران ٿيل وڏي تباهي ۽ خونريزي سبب هن کي تشدد تي پڇتاءُ ٿيو، ۽ ايندڙ سالن ۾ هو آهستي آهستي ٻڌ ڌرم ڏانهن مائل ٿيو.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} [[اشوڪ جي فرمانن]] مان پٿريلي فرمان نمبر 13 بادشاهه جي گهري افسوس جو اظهار ڪري ٿو: {{Blockquote |text=ڪلنگا جي فتح کان پوءِ، سندس مقدس عظمت واري بادشاهه ۾ ڌرم جي حفاظت، ڌرم سان محبت ۽ ڌرم جي تبليغ جو وڏو جذبو پيدا ٿيو. ڪلنگا جي فتح تي سندس دل ۾ گهرو افسوس پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن اڳ ۾ آزاد ملڪ جي فتح دوران ماڻهن جو قتل، موت ۽ قيد ٿيڻ لازمي هوندو آهي. اها ڳالهه سندس مقدس عظمت لاءِ وڏي ڏک ۽ پشيماني جو سبب بڻجي. |source=<ref name="Wikisource Smith">{{cite Wikisource |wslink=Asoka - the Buddhist Emperor of India/Chapter 4 |title=Asoka: The Buddhist Emperor of India |last=Smith |first=Vincent |author-link=Vincent Arthur Smith |year=1920 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=185}}</ref> }} ٻئي طرف، سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي اٺين سال تائين اڳ ئي هڪ پڪو ٻڌ ڌرمي هو. ان روايت مطابق هو چوٿين سال ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيو ۽ پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ 84,000 وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائون ڪلنگا جي مهم جو ذڪر ئي نٿيون ڪن.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} سري لنڪائي روايت جي بنياد تي ڪجهه محقق، جهڙوڪ ايگرمونٽ، سمجهن ٿا ته اشوڪ ڪلنگا جي جنگ کان ''اڳ'' ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} هن نظريي جي مخالفت ڪندڙ چون ٿا ته جيڪڏهن اشوڪ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هو ته پوءِ هن اهڙي خونريز جنگ ڇو وڙهي؟ ايگرمونٽ ان جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته اشوڪ شايد "[[وچولي واٽ]]" جي پنهنجي تشريح رکندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=33}} پراڻن ليکڪن مان ڪجهه جو خيال هو ته اشوڪ جنگ کان پوءِ اوچتو ۽ ڊرامائي انداز ۾ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب ڪلنگا جي الحاق کان پوءِ هو ڌرم ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿيو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن اشوڪ جنگ کان پوءِ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو، تڏهن به لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اها تبديلي اوچتو نه پر تدريجي عمل هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} پنهنجي حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل هڪ ننڍڙي پٿريلي فرمان ۾ اشوڪ لکي ٿو ته هو ٻن اڍائي سالن کان وڌيڪ عرصي کان ''[[اُپاسڪ]]'' (عام ٻڌ ڌرمي پيروڪار) هو، پر شروعاتي عرصي ۾ گهڻي اڳڀرائي نه ڪري سگهيو. آخري هڪ سال دوران هو سنگهه جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ ٻڌ ڌرم جو وڌيڪ سرگرم پيروڪار بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} === ڪلنگا جي جنگ === اشوڪ جي وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب، هن تخت نشيني کان اٺ سال پوءِ ڪلنگا فتح ڪيو. فرمان موجب: * جنگ دوران 100,000 ماڻهو ۽ جانور مارجي ويا. * ان کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. * 150,000 ماڻهو ۽ جانور قيدي بڻائي کڻي ويا ويا. اشوڪ لکي ٿو ته انهن مصيبتن تي پڇتاءُ ئي کيس ڌرم جي عمل ۽ تبليغ ڏانهن وٺي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هو اعلان ڪري ٿو ته هاڻي ڪنهن ملڪ جي فتح دوران ٿيندڙ قتل، موت ۽ جلاوطني کيس انتهائي دردناڪ ۽ افسوسناڪ لڳي ٿي. خاص طور تي مذهبي ماڻهن ۽ گهريلو زندگي گذاريندڙ ماڻهن جي تڪليف کيس وڌيڪ ڏکوئيندڙ محسوس ٿئي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هي فرمان [[ايراگوڊي]]، [[گرنار]]، [[ڪالسي]]، [[مانسهره]]، [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[قنڌار]] سميت ڪيترن هنڌن تي مليو آهي.{{sfn|Guruge|1995|p=37}} پر حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته ڪلنگا واري علائقي ۾ موجود اشوڪ جي لکتن مان فرمان 13 ۽ 14 غائب آهن. انهن جي جاءِ تي ٻه الڳ فرمان آهن، جن ۾ اشوڪ جي پشيماني جو ڪو ذڪر ناهي. ممڪن آهي ته اشوڪ ڪلنگا جي ماڻهن آڏو اهڙي اعتراف کي سياسي طور مناسب نه سمجهيو هجي.{{sfn|Thapar|1995|pp=30–31}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ بيان ڪيل جنگ جا انگ اکر ۽ نتيجا ڪنهن حد تائين مبالغو هجن، ته جيئن پري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن تي اثر پوي، جيڪي انهن دعوائن جي تصديق نٿي ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=56}} قديم ذريعا اشوڪ جي ڪنهن ٻي وڏي فوجي مهم جو ذڪر نٿا ڪن، جيتوڻيڪ سورهين صديءَ جي عالم [[تاراناٿ]] دعويٰ ڪري ٿو ته اشوڪ سڄي [[جمبوديپ]] کي فتح ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} === ٻڌ ڌرم سان پهريون رابطو === {{multiple image |perrow=1 |total_width=300 |caption_align=center |align=right |direction=horizontal |image1=Vajrasana, early 20th century.jpg |caption1='''[[وجراسڻ، بودھ گيا|وجراسڻ]]''' يا "ٻڌ جي روشن خياليءَ جو تخت"، [[مهابودھي مندر]]، [[بودھ گيا]]. اشوڪ اهو تخت ٻڌ جي روشن خياليءَ واري هنڌ جي يادگار طور تعمير ڪرايو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=300–302}}<ref>"Ashoka did build the Diamond Throne at Bodh Gaya to stand in for the Buddha and to mark the place of his enlightenment" in {{cite book |last1=Ching |first1=Francis D. K. |last2=Jarzombek |first2=Mark M. |last3=Prakash |first3=Vikramaditya |title=A Global History of Architecture |date=23 March 2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-98160-3 |page=570 |url=https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |language=en |access-date=7 March 2021 |archive-date=23 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523153935/https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |url-status=live }}</ref> |image2=Vajrasana with side panels (3rd century BCE). Bodh Gaya.jpg |caption2=وجراسڻ جا نقش نگاري وارا حصا، ٽين صدي ق.م. }} اشوڪ جي ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيڻ بابت مختلف ذريعا مختلف روايتون پيش ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} سري لنڪائي روايت موجب، اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] [[برهمڻ ڌرم]] جو پوئلڳ هو، جڏهن⁠تہ سندس ماءُ ڌرما [[آجيواڪ]] فرقو اختيار ڪيو هو.{{sfn|Guruge|1995|p=42}} ''[[سمنت پاساديڪا]]'' موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي شروعاتي ٽن سالن دوران غير ٻڌ ڌرمي فرقن جو پيروڪار رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=43}} سري لنڪائي متنن مطابق اشوڪ روزانو دان وٺندڙ برهمڻن جي روش کان مطمئن نه هو. سندس درٻارين آجيواڪ ۽ [[جيني ڌرم|نگنٿ]] استادن کي به پيش ڪيو، پر اهي به کيس متاثر نه ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} ''[[ديپاونس]]'' مطابق اشوڪ ڪيترن غير ٻڌ ڌرمي مذهبي اڳواڻن کي محل ۾ گهرايو ۽ وڏا انعام ڏنا، اميد ڪندي ته اهي سندس هڪ سوال جو جواب ڏيندا. پر ڪو به مطمئن ڪندڙ جواب نه ڏئي سگهيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هڪ ڏينهن اشوڪ [[پاٽلي پتر]] جي رستي تي هڪ نوجوان ٻڌ ڌرمي راهب [[نگروڌ]] (نياگروڌ) کي ڏٺو، جيڪو ڀڪشا لاءِ نڪتل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} نگروڌ دراصل اشوڪ جو ڀائيٽو هو، جيتوڻيڪ اشوڪ پاڻ ان حقيقت کان اڻواقف هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} هو اشوڪ جي وڏي ڀاءُ [[سُمانا]] جو وفات کان پوءِ ڄاول پٽ هو، جنهن کي اشوڪ تخت جي جنگ دوران قتل ڪرائي ڇڏيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=34}} اشوڪ نگروڌ جي پُرسڪون، بيخوف ۽ سنجيده شخصيت کان متاثر ٿيو ۽ کيس پنهنجي ڌرم بابت ٻڌائڻ لاءِ چيو. جواب ۾ نگروڌ کيس ''اپّماد'' (هوشياري، سجاڳي ۽ سنجيدگي) بابت وعظ ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هي وعظ اشوڪ تي ايترو اثرانداز ٿيو جو هن نگروڌ کي 400,000 چاندي جا سڪا ۽ روزانو اٺ حصا چانور ڏيڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ان کان پوءِ اشوڪ هڪ ٻڌ ڌرمي ''[[اُپاسڪ]]'' بڻجي ويو ۽ [[ڪڪُٽارام]] وهار وڃڻ لڳو. اتي هن جي ملاقات مشهور ٻڌ راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] سان ٿي، جنهن کان پوءِ هو ٻڌ ڌرم سان وڌيڪ وابسته ٿي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} هن ڪهاڻي جي تاريخي صداقت يقيني ناهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ممڪن آهي ته اشوڪ جي هڪ قابل استاد جي ڳولا واري هيءَ روايت ان ڳالهه جي وضاحت لاءِ بيان ڪئي وئي هجي ته هن [[جيني ڌرم]] اختيار ڇو نه ڪيو، جيڪو پڻ عدم تشدد ۽ همدردي جو درس ڏيندو هو. اها روايت ظاهر ڪري ٿي ته اشوڪ صرف ڪنهن مخصوص عقيدي جي ڳولا ۾ نه هو، بلڪه هڪ اهڙي روحاني استاد جي تلاش ۾ هو، جيڪو کيس مطمئن ڪري سگهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=108}} سري لنڪائي روايت وڌيڪ ٻڌائي ٿي ته اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ٻڌ راهب بڻيو ۽ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] ٻڌ راهبه بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''[[ديوياوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت اشوڪ جي تبديليءَ کي ٻڌ راهب [[سمُدرا]] سان منسوب ڪري ٿي، جيڪو اڳ ۾ شراوستي جو واپاري هو. هن روايت موجب سمُدرا کي اشوڪ جي مشهور "دوزخ" ۾ قيد ڪيو ويو، پر هن پنهنجي غيرمعمولي روحاني قوتن (''[[اِدّهي]]'') جي مدد سان پاڻ کي بچائي ورتو. جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هو سمُدرا وٽ پهتو ۽ سندس ڪيترن ئي معجزن کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ هن ٻڌ ڌرم قبول ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت آهي، جنهن مطابق سمُدرا واپاري جو پٽ هو ۽ جڏهن اشوڪ سان مليو تڏهن فقط 12 سالن جو هو. اهو بيان غالباً نگروڌ واري ڪهاڻي کان متاثر آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} ''آ-يو-وانگ-چوان'' مطابق هڪ ستن سالن جي ٻڌ ٻار اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ڏانهن آندو. هڪ ٻي ڪهاڻي موجب 500 [[برهمڻ]] اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ۾ دلچسپي وٺڻ سبب تنگ ڪندا هئا. پوءِ اهي معجزاتي طور [[ڀِڪشو]] بڻجي [[ڪڪُٽارام]] وهار ۾ رهڻ لڳا، جتي اشوڪ سندن ملاقات لاءِ ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} اشوڪ جي تخت نشينيءَ وقت هندستان جي مختلف علائقن ۾ ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي مرڪز اڳ ئي موجود هئا. اهو واضح ناهي ته ٻڌ سنگهه جي ڪهڙي شاخ اشوڪ تي سڀ کان وڌيڪ اثرانداز ٿي، پر سندس گاديءَ واري شهر [[پاٽلي پتر]] جي ٻڌ برادري هڪ مضبوط اميدوار سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} هڪ ٻيو اهم مرڪز [[مهابودھي مندر]] هو. وڏي پٿريلي فرمان نمبر 8 مان معلوم ٿئي ٿو ته اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي. ان کان علاوه، حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل ننڍڙي پٿريلي فرمان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ ٻڌ ڌرم جو سرگرم پوئلڳ بڻجي چڪو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}}{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان پوءِ جي حڪومت == === اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير === [[File:Sanchi2.jpg|thumb|[[سانچي]] جو اسٽوپ. مرڪزي اسٽوپ موريا دور ۾ تعمير ٿيو، بعد ۾ [[شونگ خاندان]] جي دور ۾ وڌايو ويو، جڏهن⁠ته سينگاريل دروازا [[ساتواهن خاندان]] جي دور سان تعلق رکن ٿا.]] ''[[مهاونسا]]'' ۽ ''[[اشوڪاوادان]]'' ٻنهي موجب اشوڪ 84,000 اسٽوپا يا وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Strong|1995|pp=154–155}} ''مهاونسا'' مطابق اها تعميري سرگرمي سندس حڪومت جي پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ گوتم ٻڌ جي اٺن مقدس تبرڪن مان ست گڏ ڪيا ۽ انهن کي سون، چاندي، [[ڪرائيسوبيرل|ٻليءَ جي اک]] ۽ بلور جي 84,000 صندوقن ۾ محفوظ ڪرايو. هن حڪم ڏنو ته زمين تي انهن سڀني شهرن ۾، جتي آبادي هڪ لک يا ان کان وڌيڪ هجي، 84,000 اسٽوپا تعمير ڪيا وڃن. [[ڪڪُٽارام]] وهار جي بزرگ راهب يَشس کي هن ٻڌايو ته سندس خواهش آهي ته سڀئي اسٽوپا هڪ ئي ڏينهن ۾ مڪمل ٿين. يَشس چيو ته هو سج کي پنهنجي هٿ سان ڍڪي مڪمل ٿيڻ جو اشارو ڏيندو. جڏهن هن ائين ڪيو ته سڀئي 84,000 اسٽوپا هڪ ئي وقت تي مڪمل ٿي ويا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} ''مهاونسا'' موجب اشوڪ 84,000 ''وهار'' (خانقاهون) تعمير ڪرايون ته جيئن ٻڌ جا تبرڪ انهن ۾ رکيا وڃن.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''اشوڪاوادان'' وانگر ''مهاونسا'' پڻ ٻڌ جي تبرڪن جي گڏ ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿي، پر ان کي تعميراتي سرگرمين سان نٿي جوڙي.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''مهاونسا'' ٻڌائي ٿي ته اشوڪ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ جو فيصلو تڏهن ڪيو جڏهن [[موگگلي پُت تِسّا]] کيس ٻڌايو ته ٻڌ جي ڌرم جا 84,000 حصا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=159}} اشوڪ پاڻ [[اشوڪارام]] وهار جي تعمير شروع ڪرائي ۽ ماتحت بادشاهن کي ٻين وهارن جي تعمير جو حڪم ڏنو. ٿيرا اندگُتّا جي معجزاتي قوتن جي مدد سان اشوڪارام مڪمل ٿيو، ۽ ساڳئي ڏينهن مختلف شهرن مان 84,000 وهارن جي مڪمل ٿيڻ جون خبرون پهتيون.{{sfn|Strong|1995|p=155}} هيٺين اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير روايتي طور اشوڪ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي:{{citation needed|date=November 2019}} * [[سانچي]]، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ڌاميڪ اسٽوپ]]، [[سارناتھ]]، [[اتر پرديش]]، ڀارت * [[مهابودھي مندر]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[بارابار غارون]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[نالندا مهاويهار]] (ڪجهه حصا جهڙوڪ ساريپُتّا اسٽوپ)، [[بيهار]]، ڀارت * [[تڪششيلا]] يونيورسٽي (ڪجهه حصا جهڙوڪ [[ڌرماراجيڪا اسٽوپ]] ۽ ڪنالا اسٽوپ)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀير ٽِلو]] (ٻيهر تعمير ٿيل)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀرهُت]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ديور ڪوٺار]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[بُٽڪارا اسٽوپ]]، [[سوات]]، پاڪستان * [[سناٽي]] اسٽوپ، [[ڪرناٽڪ]]، ڀارت * [[مير رڪن اسٽوپ]]، [[نواب شاهه]]، پاڪستان {| class="wikitable" style="margin:0 auto; text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | سانچي ۾ اشوڪي اسٽوپ |- ! style="background:#EAF4FC;" | ابتدائي شڪل ! style="background:#EAF4FC;" | موجوده آثار |- | [[File:Sanchi Great Stupa Mauryan configuration.jpg|250px]]<br /> موريا سلطنت جي دور (تقريباً 260 ق.م) ۾ عظيم اسٽوپ ۽ [[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪي ٿنڀي]] جي اندازي مطابق بحالي. | <gallery mode="packed" heights="180px"> File:Ashokan Pillar - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4361.JPG|ڏاکڻي دروازي ڀرسان چمڪدار پٿر مان ٺهيل [[اشوڪي ٿنڀو]] جا باقيات. File:Minor Pillar Edict of Ashoka at Sanchi.jpg|سانچي ۾ اشوڪ جو [[ننڍو ٿنڀي وارو فرمان]]. File:Ashoka pillar remains near Southern Gateway Stupa 1 Sanchi.jpg|ڏاکڻي دروازي ڀرسان اشوڪي ٿنڀي جي باقي بچيل ڏنڊي جا آثار. File:Sanchi capital right side view.jpg|ٿنڀي جي چوٽيءَ جو پاسائتو منظر. [[سانچي آثار قديمه ميوزيم]].<ref name="p.25-28 Ashoka pillar">Described in Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 pp. 25-28 Ashoka pillar].</ref> </gallery> |} === اشوڪ جا ٿنڀا === [[اشوڪ جا ٿنڀا]] (''Pillars of Ashoka'') هڪ ئي پٿر مان ٺهيل وڏن ٿنڀن جو سلسلو آهي، جيڪي سڄي [[برصغير]] ۾ پکڙيل آهن. اهي ٿنڀا ٽين صدي ق.م ۾ [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ اعظم]] (تقريباً 268–232 ق.م) تعمير ڪرايا يا انهن تي [[اشوڪ جا فرمان]] نقش ڪرايا ويا.{{refn|name=HR|{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |journal=History of Religions |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256}}}} اشوڪ پنهنجي انهن ٿنڀن لاءِ ''ڌمّ ٿمڀا'' (''Dhaṃma Thaṃbhā'') جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي معنيٰ آهي "ڌرم جا ٿنڀا".<ref name="archive.org">{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |page=132 |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch}}</ref><ref>{{cite book |last=Skilling |first=Peter |title=Mahasutras |date=1998 |publisher=Pali Text Society |isbn=9780860133209 |page=453}}</ref> هي ٿنڀا [[ڀارت جي تعميراتي فن]] جا اهم يادگار آهن، جن مان گهڻن تي موريا دور جي مشهور چمڪدار پالش (''Mauryan Polish'') موجود آهي. اشوڪ جا لڳ ڀڳ ويهه ٿنڀا اڄ تائين باقي آهن، جن مان ڪيترن تي سندس فرمان نقش ٿيل آهن. جانورن واريون چوٽيون (''Capitals'') رکندڙ ٿنڀن مان فقط چند مڪمل نمونا بچيا آهن، جن جو تعداد ست سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="auto">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=l3s9BAAAQBAJ&pg=PA123|title=The Return of the Buddha: Ancient Symbols for a New Nation|page=123|publisher=Routledge|author=Himanshu Prabha Ray|isbn=9781317560067|date=7 August 2014}}</ref> ٻه ٿنڀا [[فيروز شاهه تغلق]] طرفان [[دهلي سلطنت]] جي دور ۾ دهلي منتقل ڪيا ويا.<ref>India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200, Burjor Avari Routledge, 2016, p. 139.</ref> بعد ۾ ڪجهه ٻيا ٿنڀا [[مغل سلطنت]] جي حڪمرانن پڻ منتقل ڪرايا، جڏهن⁠ته انهن مان ڪيترين جانورن واريون چوٽيون الڳ ڪيون ويون.{{sfn|Krishnaswamy|pp=697–698}} هي ٿنڀا عام طور تي 12 کان 15 ميٽر اوچا هوندا هئا ۽ سندن وزن 50 ٽن تائين پهچندو هو. انهن کي ڪڏهن ڪڏهن سوين ميل پري کان ڇڪي انهن هنڌن تائين آندو ويندو هو جتي کين نصب ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html|title=KING ASHOKA: His Edicts and His Times|website=www.cs.colostate.edu|access-date=29 October 2017}}</ref> انهن ٿنڀن جي چوٽيءَ تي نفيس سنگتراشي سان سينگاريل جانورن جون مورتيون لڳل هونديون هيون، جن مان ڪيترائي نمونا اڄ تائين محفوظ آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | اشوڪي ٿنڀن جون مشهور چوٽيون |- | <gallery mode="packed" heights="200"> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India 2007-01-29.jpg|[[ويسالي]] جو شير File:Elephant capital Sankasya.jpg|[[سنڪسا]] جو هاٿي File:Rampurva bull in Presidential Palace high closeup.jpg|[[رامپوروا]] جو ڏاند (اصل نمونو) File:Lauria Nandangarh lion.jpg|[[لوريا نندنگڙهه]] جو شير File:Lion Capital - Chunar Sandstone - Circa 3rd Century BCE - Rampurva - ACCN 6298-6299 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4432.JPG|[[رامپوروا]] جو شير File:Sanchi capital right side view.jpg|[[سانچي]] جون چار شيرن واريون چوٽيون، جن جي مٿان شايد ڌرم چڪر هوندو File:Sarnath capital.jpg|[[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]]، [[سارناتھ]] </gallery> |} اشوڪي ٿنڀن مان سڀ کان مشهور [[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]] آهي، جيڪو [[سارناتھ]] مان مليو. ان ۾ چار شير هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن ۽ هي اڄ [[ڀارت]] جو سرڪاري قومي نشان پڻ آهي. هي ٿنڀا صرف حڪومتي فرمانن جا ذريعو نه هئا، پر اشوڪ جي ''ڌمّ'' واري پاليسي، اخلاقي تعليم، مذهبي رواداري ۽ سلطنت جي وحدت جا علامتي نشان پڻ هئا. === ڌرم جي تبليغ === اشوڪ جي پٿريلي فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنهنجي حڪومت جي اٺين ۽ نائين سال دوران هن [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، ''ڌرم'' جي تبليغ شروع ڪئي ۽ سماجي ڀلائيءَ جا ڪيترائي ڪم سرانجام ڏنا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} انهن فلاحي قدمن ۾ انسانن ۽ جانورن لاءِ علاج جون سهولتون قائم ڪرڻ، دوائن وارا ٻوٽا پوکرائڻ، رستن جي ڪنارن تي کوهه کوٽائڻ ۽ وڻ لڳائڻ شامل هئا. اهي ڪم پاڙيسري رياستن جهڙوڪ [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ستيہ پتر]]، [[تامراپرني]] ۽ يوناني بادشاهه [[انطيوڪس]] جي سلطنت تائين به ڪيا ويا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} فرمانن موجب پنهنجي حڪومت جي ڏهين ۽ يارهين سال دوران اشوڪ [[ٻڌ سنگهه]] جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ سڄي سلطنت جو هڪ ڊگهو دورو ڪيو، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ 256 ڏينهن جاري رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي ٻارهين سال تائين اشوڪ ''ڌرم'' جي تبليغ لاءِ فرمان نقش ڪرائڻ شروع ڪيا. هن پنهنجن عملدارن (''راجوڪ'' ۽ ''پرديشڪ'') کي حڪم ڏنو ته هو هر پنجن سالن بعد پنهنجي علائقن جو دورو ڪري ماڻهن کي ''ڌرم'' بابت تعليم ڏين ۽ انتظامي جاچ به ڪن.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} اڳئين سال هن ''ڌرم مها ماتر'' نالي نئون عهدو قائم ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي چوڏهين سال ۾ اشوڪ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي توسيع جو حڪم ڏنو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} === ٽين ٻڌ ڪائونسل === {{Main|ٻڌن واري ٽين ڪائونسل}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ ٻڌ برادريءَ ۾ تمام اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} هن روايت مطابق اشوڪ وڏي پيماني تي ڀڪشوئن جي سار سنڀال شروع ڪئي. سندس سخاوت سبب ڪيترائي غير حقيقي ۽ بدعقيده ماڻهو به سنگهه ۾ شامل ٿي ويا. نتيجي ۾ حقيقي ٻڌ ڀڪشو انهن سان گڏ مذهبي رسم ''اوپوسٿ'' ادا ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ لڳا، جنهن سبب ستن سالن تائين اها رسم نه ٿي سگهي.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} اشوڪ انهن جعلي ڀڪشوئن کي هٽائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هڪ حد کان وڌيڪ جوشيلن وزيرن ڪجهه حقيقي ڀڪشو به قتل ڪري ڇڏيا. پوءِ اشوڪ بزرگ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]] کي دعوت ڏني ته جيئن هو غير ٻڌ ماڻهن کي [[پاٽلي پتر]] جي خانقاهه مان خارج ڪري.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} انهيءَ عمل دوران 60,000 ڀڪشو بدعقيديءَ جي الزام هيٺ سنگهه مان خارج ڪيا ويا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان کان پوءِ ''اوپوسٿ'' ٻيهر منعقد ٿيو ۽ موگلي پُت تِسّا اشوڪ جي حڪومت جي سترهين سال ۾ [[ٽيون ٻڌ ڪائونسل]] منعقد ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} هن ڪائونسل دوران ''[[ڪٿاوتٿو]]'' نالي ڪتاب مرتب ڪيو ويو، جنهن ۾ ٿيراوادي عقيدي جي ڪيترن نقطن جي وضاحت ۽ توثيق ڪئي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر موجود نه آهي، جنهن سبب ڪيترن مؤرخن ٽئين ٻڌ ڪائونسل جي تاريخي حيثيت تي سوال اٿاريا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} [[File:Nava Jetavana Temple - Shravasti - 014 King Asoka at the Third Council (9241725897).jpg|thumb|اشوڪ ۽ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]]، [[ٽئين ٻڌ ڪائونسل]] دوران. نوا جيتاون، [[شراوستي]].]] مؤرخ [[رچرڊ گومبرچ]] جو خيال آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ هن واقعي جو ذڪر نه هئڻ ان کي مڪمل طور غير تاريخي ثابت نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جا ڪيترائي فرمان وقت سان گڏ گم ٿي چڪا آهن.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} گومبرچ وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته اشوڪ جا فرمان واضح ڪن ٿا ته هو سنگهه جي "اتحاد ۽ پاڪيزگي" برقرار رکڻ ۾ گهري دلچسپي رکندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|pp=8–9}} مثال طور، سندس ''ننڍي پٿريلي فرمان نمبر 3'' ۾ سنگهه جي ميمبرن کي ڪجهه مخصوص مذهبي متن پڙهڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي. ساڳئي طرح [[سانچي]]، [[سارناتھ]] ۽ [[ڪوسامبي]] مان مليل فرمانن ۾ اشوڪ اختلاف پيدا ڪندڙ ڀڪشوئن کي سنگهه مان خارج ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو ۽ سنگهه جي اتحاد ۽ ترقي جي خواهش ظاهر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}}{{sfn|Guruge|1995|p=45}} اٺين صديءَ جي ٻڌ ياتري [[ئي جِنگ]] به اشوڪ بابت هڪ ٻي روايت بيان ڪري ٿو. هن مطابق [[بمبسار]] بادشاهه، جيڪو گوتم ٻڌ جو همعصر هو، خواب ۾ ڪپڙي جا 18 ٽڪرا ۽ هڪ لٺ ڏٺا. ٻڌ ان خواب جي تشريح ڪندي ٻڌايو ته سندس وفات کان پوءِ سندس تعليم 18 مختلف مڪتبن ۾ ورهائجي ويندي ۽ هڪ بادشاهه اشوڪ انهن کي ٻيهر متحد ڪندو.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} === ٻڌ مذهب جي تبليغ === سري لنڪا جي روايت مطابق [[موگلي پُت تِسّا]] تقريباً 250 ق.م ۾ ٻڌ ڌرم جي تبليغ لاءِ نَوَ مشنون سرحدي علائقن ڏانهن موڪليون.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} هن روايت موجب اهي مشنون سڌو سنئون اشوڪ نه پر موگلي پُت تِسّا موڪليون، جيتوڻيڪ اشوڪ انهن جو سرپرست هو. هر مشن ۾ پنج ڀڪشو شامل هئا ۽ انهن جي اڳواڻي هڪ بزرگ ڀڪشو ڪندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} سري لنڪا ڏانهن اشوڪ پنهنجو پٽ [[مهندا]] موڪليو، جنهن سان گڏ اٿّيا، اُتّيا، سمبلا ۽ ڀدراسالا پڻ شامل هئا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} موگلي پُت تِسّا جي مدد سان اشوڪ ٻڌ مبلغن کي [[ڪشمير]]، [[گنڌارا]]، [[هماليه]]، يوناني علائقن، [[مهاراشٽر]]، [[سُوورن ڀومي]] ۽ [[سري لنڪا]] ڏانهن موڪليو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7;" | اشوڪ جي دور جون مشهور ٻڌ مذھب واريون تبليغي سرگرميون ! مبلغ ! منزل |- | [[مهندا]] | [[سري لنڪا]] |- | مجهنتيڪ | [[ڪشمير]] ۽ [[گنڌارا]] |- | مهاديو | مهيسا منڊل (شايد موجوده [[ميسور]]) |- | رڪّھتا | وناواسا |- | ڌمّ رڪّھتا (يوناني) | اپرانتڪ (اولهه هندستان) |- | مها ڌمّ رڪّھتا | [[مهاراشٽر]] |- | مها رڪّھتا | يوناني ملڪ |- | مجهم | [[هماليه]] |- | سونا ۽ اُتّرا | [[سُوورن ڀومي]] |} روايت موجب اشوڪ جي حڪومت جي اوڻيهين سال ۾ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] سري لنڪا وئي، جتي هن ٻڌ راهبن جي عورتن واري جماعت قائم ڪئي ۽ ساڻس گڏ مقدس [[بودهي وڻ]] جي هڪ شاخ پڻ کڻي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Strong|1995|p=144}} اشوڪ جي پنهنجن فرمانن ۾ به انهن مشنن جو سڌو سنئون بيان موجود ناهي. البت سندس حڪومت جي اوڻيهين سال بابت فقط ايترو ذڪر ملي ٿو ته هن [[خالاتيڪا غار]] تپسوين کي برساتي موسم ۾ رهائش لاءِ عطا ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} سندس ٿنڀن وارن فرمانن مان معلوم ٿئي ٿو ته ايندڙ سال هن [[لمبني]] (گوتم ٻڌ جي جنم ڀومي) ۽ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي زيارت ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''پٿريلي فرمان نمبر 13'' ۾ اشوڪ دعويٰ ڪري ٿو ته هن پنج بادشاهن ۽ ٻين ڪيترن ملڪن ڏانهن پيغام موڪلي ''ڌرم جي فتح'' حاصل ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته ڇا اهي سفارتون ئي اهي ٻڌ مشنون هيون جن جو ذڪر ٻڌ تاريخن ۾ ملي ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} ڪجهه ماهر، جهڙوڪ [[ايتين لاموٽ]]، سمجهن ٿا ته فرمانن ۾ ذڪر ٿيل ''ڌرم'' جا مبلغ لازمي طور ٻڌ ڀڪشو نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جو ''ڌرم'' ۽ ''ٻڌ مت'' مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا.{{sfn|Gombrich|1995|pp=10–11}} ٻيا ماهر، جهڙوڪ [[ايرخ فرائووالنر]] ۽ [[رچرڊ گومبرچ]]، انهن مشنن کي تاريخي حقيقت سمجهن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=11}} آثار قديمه مان به ڪجهه ثبوت ملن ٿا. ''وِنَي نِدان'' ۾ ذڪر ٿيل پنجن ڀڪشوئن مان ٽن جا نالا [[ڀلسا]] (ويجهو [[وديشا]]) مان مليل تبرڪن جي صندوقن تي لکيل مليا آهن، جيڪي ٻي صدي ق.م جي شروعاتي دور سان تعلق رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} ڪيترن مؤرخن جو خيال آهي ته ٻڌ مت جي وڏي مذهب طور اڀرڻ ۾ اشوڪ جي سرپرستي اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Thapar|1995|p=32}} بهرحال، آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اتر اولهه هندستان ۽ ڏکڻ هندستان ۾ ٻڌ مت جي واڌ ويجهه جو وڏو سبب واپاري، زميندار، ڪاريگر ۽ واپاري جماعتون هيون، جن ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي ادارن جي مالي مدد ڪئي.{{sfn|Thapar|1995|p=36}} === ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ تشدد === پنجين صدي عيسويءَ جي ٻڌ روايت ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، اشوڪ ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ به ڪجهه موقعن تي تشدد جو سهارو ورتو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن "دوزخ واري قيدخاني" ۾ [[چنداگيريڪا]] کي آهستي آهستي اذيتون ڏئي مارائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هڪ شخص جي ڏوهه جي بدلي ۾ هن 18,000 "بدعقيدن" جي قتل جو حڪم ڏنو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن جين ڌرم وارن خلاف مهم هلائي ۽ هر "بدعقيد" جو سر آڻڻ تي انعام مقرر ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سندس پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] جو به سر قلم ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[پنڊروردهن]] ۾ هڪ غير ٻڌ شخص اهڙي تصوير ٺاهي جنهن ۾ [[گوتم ٻڌ]] کي [[جناتپتر]] (يعني [[مهاوير]]) جي پيرن تي جهڪيل ڏيکاريو ويو هو. اصطلاح ''نرگرنٿ'' ("بندشن کان آزاد") اصل ۾ جين ڌرم کان اڳ جي هڪ تپسوي جماعت لاءِ استعمال ٿيندو هو، پر بعد ۾ جين راهبن لاءِ رائج ٿي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} روايت موجب هڪ ٻڌ عقيدتمند جي شڪايت تي اشوڪ پهرين انهيءَ مصور کي گرفتار ڪرڻ جو حڪم ڏنو، پوءِ [[پنڊروردهن]] ۾ موجود سڀني [[آجيڪ]] (Ajivika) پوئلڳن کي قتل ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010">{{cite book | author=Beni Madhab Barua | title=The Ajivikas | url=https://archive.org/details/ajivikas00barurich | access-date=30 October 2012 | date=5 May 2010 | publisher=General Books | isbn=978-1-152-74433-2 | pages=[https://archive.org/details/ajivikas00barurich/page/68 68]–69}}</ref> چيو وڃي ٿو ته ان حڪم جي نتيجي ۾ لڳ ڀڳ 18,000 آجيڪ ماريا ويا.{{sfn|Strong|1989|p=232}} ڪجهه وقت پوءِ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ ٻئي نرگرنٿ پوئلڳ اهڙي ئي تصوير ٺاهي. اشوڪ کيس ۽ سندس سموري خاندان کي سندن گهر ۾ زندهه ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010"/> هن وڌيڪ اعلان ڪيو ته جيڪو به ڪنهن نرگرنٿ بدعقيد جو سر کڻي ايندو، تنهن کي هڪ ''دينار'' انعام طور ڏنو ويندو. روايت موجب هڪ ڳوٺاڻي ڌنار اشوڪ جي پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] کي بدعقيد سمجهي قتل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}} جڏهن اشوڪ کي پنهنجي غلطيءَ جو احساس ٿيو ته هن اهو حڪم واپس وٺي ڇڏيو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} === تاريخي جائزو === اشوڪ طرفان مخالف مذهبي فرقن تي اهڙن ظلمن جون روايتون گهڻن مؤرخن جي نظر ۾ فرقيواراڻي تبليغ جو نتيجو آهن ۽ انهن کي تاريخي حقيقت طور قبول نٿو ڪيو وڃي.{{sfn|Strong|1995|p=149}}<ref name="Beni2010" /><ref name="Steven2010">{{cite book | author=Steven L. Danver | author-link=Steven L. Danver | title=Popular Controversies in World History: Investigating History's Intriguing Questions: Investigating History's Intriguing Questions | url=https://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | access-date=23 May 2013 | date=22 December 2010 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-59884-078-0 | page=99 | archive-date=3 January 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140103043618/http://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | url-status=live }}</ref><ref name="LePhuoc2010">{{cite book | author=Le Phuoc | title=Buddhist Architecture | url=https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | access-date=23 May 2013 | date=March 2010 | publisher=Grafikol | isbn=978-0-9844043-0-8 | page=32 | archive-date=31 December 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131231233840/http://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | url-status=live }}</ref> ان کان علاوه، اهڙيون ڪهاڻيون جين متنن جهڙوڪ ''[[پريشِشٽ پروان]]'' ۽ ''[[ٿيراولي]]'' ۾ موجود ناهن، جيتوڻيڪ اهي اشوڪ جو ذڪر ڪن ٿا.{{cite book | title=Parishtaparvan | url=https://archive.org/details/jtfs_sthaviravalicaritaorparisishtaparva-of-hemchandra-hermanjacobi-1932-bibliotheca-/page/LXXXI/mode/2up}}</ref><ref>{{cite book | title=Journal Of Indian Asiatic Society | date=1872 | url=https://books.google.com/books?id=yajAG0tbZ9cC&q=As%E2%80%99oka | page=154 }}</ref> انهيءَ ڪري جديد محققن جو وڏو حصو انهن واقعن کي مذهبي مقابلي جي نتيجي ۾ بعد ۾ شامل ڪيل افسانوي روايتون سمجهي ٿو، نه ڪي اشوڪ جي دور جا تصديق ٿيل تاريخي واقعا. == خاندان == [[File:Sanchi King Ashoka with his Queens, South Gate, Stupa no. 1.jpg|thumb|هڪ شهنشاهه ــ گهڻو امڪان آهي ته اشوڪ ــ پنهنجي ٻن راڻين [[اسندهيمترا]] ۽ [[ڪاروواڪي]] سان گڏ، ۽ ٽن خادمن سميت، [[سانچي]] جي هڪ اُڀريل نقش ۾ ڏيکاريل آهي.{{sfn|Singh|2017|p=162}} هن شخصيت جي اشوڪ طور سڃاڻپ [[ڪناگنهلي]] جي هڪ ساڳئي نقش مان ٿئي ٿي، جنهن تي سندس نالو پڻ لکيل آهي.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Kanaganahalli Asoka with inscription.jpg|thumb|upright|اشوڪ پنهنجي راڻي [[تشيارڪشيتا]] سان گڏ، [[ڪناگنهلي]] ويجهو [[سنّتي]] ۾، 1هين–3هين صدي عيسوي. هن اُڀريل نقش تي [[برهمي لپي]] ۾ "𑀭𑀸𑀬 𑀅𑀲𑁄𑀓𑁄" (''رايا اشوڪو''، "بادشاهه اشوڪ") لکيل آهي. تصوير ۾ اشوڪ، سندس راڻي، ٻه چمرا جهُلڻ وارا خادم ۽ هڪ ڇانوَ کڻندڙ خادم ڏيکاريل آهن.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Emperor Ashoka and his Queen at the Deer Park.jpg|upright|thumb|شهنشاهه اشوڪ ۽ سندس راڻي [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (شاکيه ڪُماري)، [[سارناتھ]] جي هرڻن واري باغ ۾. [[سانچي]] جو اُڀريل نقش.{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === زالون === مختلف ذريعن موجب اشوڪ جون پنج مشهور زالون هيون: [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (يا ويديسا مهاديوي شاکيه ڪُماري)، [[اسندهيمترا]]، [[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]]، [[ڪاروواڪي]] ۽ [[تشيارڪشيتا]].{{sfn|Mookerji|1995|p=9}} ڪاروواڪي اشوڪ جي واحد راڻي آهي جنهن جو ذڪر اشوڪ جي پنهنجي فرمانن ۾ ملي ٿو. سندس نالو [[الله آباد]] جي هڪ ٿنڀي تي لکيل فرمان ۾ اچي ٿو. ان فرمان ۾ کيس شهزادي [[تيورا]] جي ماءُ قرار ڏنو ويو آهي، ۽ شاهي عملدارن (''مها ماترن'') کي حڪم ڏنو ويو آهي ته سندس مذهبي ۽ خيراتي عطين جو رڪارڊ رکيو وڃي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} هڪ نظريي مطابق [[تشيارڪشيتا]] دراصل ڪاروواڪي جو ئي شاهي لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[مهاونسا]]'' مطابق اشوڪ جي وڏي راڻي [[اسندهيمترا]] هئي، جيڪا اشوڪ جي وفات کان چار سال اڳ فوت ٿي وئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} روايت موجب پنهنجي پوئين جنم ۾ هن هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] کي ماکي وڪڻندڙ واپاري ڏانهن رستو ڏيکاريو هو، ۽ اهو واپاري بعد ۾ اشوڪ جي روپ ۾ پيدا ٿيو، تنهنڪري هوءَ اشوڪ جي راڻي بڻجي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد جي ڪجهه متنن ۾ اچي ٿو ته اسندهيمترا ان پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجو تيار ڪيل ڪپڙو پڻ ڏنو هو.{{sfn|Strong|1995|p=166}} انهن متنن ۾ ''دساوتٿوپڪرن''، ڪمبوڊيا وارو وڌايل ''مهاونسا'' ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} هڪ ٻي ڪهاڻي موجب اشوڪ هڪ ڏينهن اسندهيمترا تي طنز ڪندي چيو ته هوءَ مٺو ڪمند کائي رهي آهي، حالانڪه هن اهو پنهنجي ''ڪرما'' سان حاصل نه ڪيو آهي. اسندهيمترا جواب ڏنو ته سندس سڀ نعمتون سندس نيڪ عملن جو نتيجو آهن. اشوڪ کيس اهو ثابت ڪرڻ لاءِ چيو ته هوءَ 60,000 راهبن لاءِ پوشاڪون فراهم ڪري.{{sfn|Strong|1995|p=166}} رات جو محافظ ديوتائن کيس سندس پراڻي نيڪ عمل جي ياد ڏياريو، ۽ ٻئي ڏينهن هوءَ معجزاتي طور 60,000 پوشاڪون مهيا ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.{{sfn|Strong|1995|p=166}} اشوڪ ايترو متاثر ٿيو جو هن کيس پنهنجي پسنديده راڻي بڻايو ۽ کيس سلطنت جي حڪمراني به آڇي، پر هن انڪار ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=167}} ''ترائي ڀومي ڪٿا'' موجب اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ ۽ 84,000 اسٽوپا ۽ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ لاءِ به اسندهيمترا ئي همٿايو هو.{{sfn|Strong|1995|pp=167–168}} ''مهاونسا'' مطابق اسندهيمترا جي وفات کان پوءِ [[تسّراڪها]] (تشيارڪشيتا) وڏي راڻي بڻجي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ اسندهيمترا جو ذڪر ڪونهي، پر تشيارڪشيتا جو ذڪر ملي ٿو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} ''ديوياوادان'' ۾ [[پدماوتي]] نالي هڪ ٻي راڻي جو ذڪر آهي، جيڪا ولي عهد [[ڪُڻال]] جي ماءُ هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جڏهن شهزادو هو ته [[وديشا]] ۾ [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] سان محبت ۾ گرفتار ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} سلطنت سنڀالڻ کان پوءِ ديوي [[پاٽلي پتر]] وڃڻ بدران [[وديشا]] ۾ ئي رهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''مهاونسا'' واضح ڪري ٿو ته اشوڪ جي وڏي راڻي اسندهيمترا هئي، ديوي نه؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي شخصيت سمجهڻ مشڪل آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''ديپاونسا'' مطابق اشوڪ ۽ ديوي جا ٻه ٻار هئا: [[مهندا]] ۽ [[سنگهمتّا]].{{sfn|Thapar|1961|p=22}} === پٽ === [[تيورا]]، جيڪو اشوڪ ۽ ڪاروواڪي جو چوٿون پٽ هو، اشوڪ جي فرمانن ۾ نالي سان ذڪر ٿيل واحد پٽ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ جو هڪ ٻيو پٽ [[ڪُڻال]] هو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ڪُڻال جو هڪ پٽ [[سمپراتي]] هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت [[مهندا]] جو ذڪر ڪري ٿي، جنهن کي ٻڌ مبلغ طور سري لنڪا موڪليو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} چيني سياح [[شُوان زانگ]] جو چوڻ آهي ته مهندا اشوڪ جو پٽ نه، پر سندس ننڍو ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] (يا وگتاشوڪ) هو.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} ''ديوياوادان'' ۾ ولي عهد [[ڪُڻال]] (ڌرموِوَردهن) جو ذڪر آهي، جيڪو اشوڪ ۽ پدماوتي جو پٽ هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} [[فا شيان]] موجب ڌرموِوَردهن کي [[گنڌارا]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ [[جالوڪ]] کي اشوڪ جو ٽيون پٽ ڄاڻايو ويو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڌيئر === سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جي هڪ ڌيءَ [[سنگهمتّا]] هئي، جيڪا بعد ۾ [[ڀڪشُڻي]] بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ڪجهه مؤرخ، جهڙوڪ [[روميلا ٿاپر]]، سنگهمتّا جي تاريخي حيثيت بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} انهن جي دليلن مان ڪجهه هي آهن: * "سنگهمتّا" نالو، جنهن جي معنيٰ "سنگهه جي دوست" آهي، غيرمعمولي لڳي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} * ''مهاونسا'' موجب هن اشوڪ جي ڀائيٽي [[اگني برهما]] سان شادي ڪئي، جيڪا ان دور جي سماجي قانونن سان ٺهڪندڙ نه هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} * هوءَ 18 ورهين جي عمر ۾ ڀڪشُڻي بڻجي وئي، جڏهن ته روايت موجب ان وقت سندس ننڍڙو ٻار به هو.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} هڪ ٻي روايت ۾ اشوڪ جي ڌيءَ [[چارومتي]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن [[ديوپال]] نالي هڪ [[ڪشتري]] سان شادي ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڀائر === ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جو هڪ وڏو سڳو نه پر اڌ ڀاءُ [[سوسيما]] هو.{{sfn|Strong|1989|p=204}} * سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جو هڪ ڀاءُ [[تِسّا]] هو، جيڪو شروع ۾ عيش عشرت واري زندگي گذاريندو هو. اشوڪ کيس سبق سيکارڻ لاءِ ڪجهه ڏينهن لاءِ تخت تي ويهاريو، پوءِ کيس غاصب قرار ڏئي ستن ڏينهن کان پوءِ قتل جو حڪم ڏنو. انهن ستن ڏينهن ۾ تِسّا زندگي جي ناپائيداري سمجهي ورتي ۽ پوءِ راهب بڻجي ''ارهت'' جو درجو حاصل ڪيائين.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} * ''ٿيراگاتا'' جي شرح موجب هن ڀاءُ جو نالو [[ويتاشوڪ]] هو. هڪ ڏينهن هن پنهنجي مٿي ۾ اڇو وار ڏٺو ۽ دنياوي زندگي ڇڏي خانقاهه ۾ داخل ٿي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * [[فا شيان]] هن ڀاءُ کي [[مهيندر]] سڏي ٿو. سندس بيان موجب اشوڪ هن کي سندس غير اخلاقي روين سبب شرمسار ڪيو، جنهن کان پوءِ هو هڪ غار ۾ وڃي رهيو ۽ عبادت ڪندي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جي هڪ ڀاءُ کي جين سمجهي قتل ڪيو ويو، جڏهن اشوڪ جينن خلاف مهم هلائي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} == سلطنت جي حد == اشوڪ جي اڳوڻن حڪمرانن جي قبضي هيٺ آيل علائقن جي صحيح حدن بابت پڪ سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي، پر امڪان آهي ته سندس ڏاڏي [[چندر گپت موريا]] جي سلطنت اتر هندستان جي اولهه واري سامونڊي ڪناري ([[عرب سمنڊ]]) کان اوڀر واري ڪناري ([[بنگال جي نار]]) تائين پکڙيل هئي، ۽ ڀارتي برصغير جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين حصن تي مشتمل هئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} [[بندوسار]] ۽ اشوڪ غالباً سلطنت کي ڏکڻ طرف وڌيڪ وڌايو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس سلطنت تقريباً سڄي ڀارتي برصغير تي پکڙيل هئي، سواءِ انتهائي ڏاکڻن علائقن جي. [[اشوڪ جا فرمان|پٿريلا فرمان]] نمبر 2 ۽ 13 مان معلوم ٿئي ٿو ته اهي ڏاکڻا علائقا [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ڪيرلپتر]] ۽ [[ساتياپتر]] حڪمرانن جي قبضي ۾ هئا. اتر اولهه ۾ اشوڪ جي سلطنت [[افغانستان]] تائين پکڙيل هئي، جتي ان جون سرحدون [[سيلوڪي سلطنت]] سان لڳنديون هيون، جنهن تي [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيوس]] حڪومت ڪندو هو.{{sfn|Singh|2017|p=162}} اشوڪ جي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ [[پاٽلي پتر]] هو، جيڪو [[مگڌ]] واري علائقي ۾ واقع هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == مذهب ۽ فلسفو == === ٻڌ ڌرم سان تعلق === [[File:Upasaka.jpg|thumb|لفظ ''[[اپاسڪ]]'' (𑀉𑀧𑀸𑀲𑀓، "ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ")، جيڪو اشوڪ پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ ٻڌ ڌرم سان پنهنجي وابستگي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو (تقريباً 258 ق.م.)]] ٻڌ روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو هو،{{sfn|Strong|1989|p=15}} جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن هن معاملي تي اختلاف ظاهر ڪيو آهي.{{sfn|Strong|1995|p=142}} بهرحال [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان]] نمبر 1 واضح ثبوت فراهم ڪري ٿو ته اشوڪ ٻڌ ڌرم جو پوئلڳ هو. هن فرمان ۾ هو پاڻ کي ''[[اپاسڪ]]'' (يعني ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ) ۽ ''ساکيه'' (يعني گوتم ٻڌ جي لقب ''شاکيه مُني'' جي نسبت سان ٻڌ ڌرمي) سڏي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=134}} هي فرمان ۽ ٻيا ڪيترائي فرمان سندس ٻڌ ڌرم سان وابستگي جا ثبوت پيش ڪن ٿا:{{sfn|Guruge|1995|pp=43–44}} * پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ اشوڪ لکي ٿو ته ''اپاسڪ'' ٿيڻ کان پوءِ هڪ سال تائين هن گهڻي ترقي نه ڪئي، پر پوءِ هو ''سنگهه'' جي ويجهو ويو ۽ وڌيڪ اڳتي وڌيو. ''سنگهه ڏانهن وڃڻ'' جي صحيح معنيٰ واضح نه آهي. ٻڌ روايت موجب هو ڪجهه وقت راهبن سان گڏ رهيو، پر اهو شايد وڌاءُ هجي. البت اها ڳالهه يقيني آهي ته اشوڪ ٻڌ ڌرم ڏانهن وڌيڪ مائل ٿيو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 3 ۾ هو پاڻ کي ''اپاسڪ'' سڏي ٿو ۽ [[ٻڌ]] ۽ [[سنگهه]] تي پنهنجي ايمان جو اظهار ڪري ٿو.{{sfn|Thapar|1995|pp=19–20}}{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[وڏا پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان]] نمبر 8 ۾ هو پنهنجي تاجپوشي کان ڏهه سال پوءِ [[سمبودهي]] (يعني [[بودھ گيا]] ۾ مقدس [[بودهي وڻ]]) جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[لمبني]] واري ٿنڀي جي لکت ۾ هو [[گوتم ٻڌ]] جي جنم ڀومي جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ ٻڌ ۽ سنگهه لاءِ پنهنجي عقيدت جو اعلان ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1989|p=13}} * [[نگالي ساگر]] واري لکت ۾ هو اڳوڻي هڪ ٻڌ جي نالي سان منسوب اسٽوپا کي ٻيڻو وڏو ڪرڻ ۽ ان جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * سندس ڪجهه لکتون ٻڌ سنگهه جي اتحاد ۽ نظم برقرار رکڻ ۾ سندس دلچسپي ظاهر ڪن ٿيون.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * [[سارو مارو]] واري لکت موجب اشوڪ ''منيما ديش'' ۾ واقع ''اپونيت وهار'' ڏانهن سفر دوران پنهنجو پيغام موڪليو. جيتوڻيڪ هن هنڌ جي صحيح سڃاڻپ يقيني نه آهي، پر واضح آهي ته اهو هڪ ٻڌ وهار (''وهار'') هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=157}} === ڌرم === {{مکيه|اشوڪ جي ڌرم واري پاليسي}} [[File:Lomas Rishi relief.jpg|thumb|اشوڪ کي [[لوماس رشي غار]] جي سجايل دروازي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو ''[[چيتيه]] محراب'' جو "سڀ کان پراڻو معلوم مثال" سمجھيو وڃي ٿو.<ref name="Harle1994p24">{{cite book|author=James C. Harle|title=The Art and Architecture of the Indian Subcontinent|url=https://archive.org/details/artarchitectureo00harl|url-access=registration|year=1994|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-06217-5|pages=[https://archive.org/details/artarchitectureo00harl/page/24 24]–25}}</ref>]] اشوڪ جي مختلف لکتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن پاڻ کي "ڌرم" (پالي: ''ڌمّ'') جي واڌاري لاءِ وقف ڪري ڇڏيو هو. ٻڌ حلقن ۾ هي اصطلاح [[گوتم ٻڌ]] جي تعليمات لاءِ استعمال ٿيندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} بهرحال، اشوڪ جي پنهنجي لکتن ۾ ٻڌ ڌرم جي بنيادي عقيدن، جهڙوڪ [[چار اَريا سچ]] يا [[نروان]] جو ڪو ذڪر موجود ناهي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} لفظ "ڌرم" ڀارتي مذهبن ۾ مختلف معنائن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ عام طور تي ان جو مطلب "قانون"، "فرض"، "نيڪي" يا "راستي تي هلڻ" ورتو ويندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي [[قنڌار]] وارين لکتن ۾ "ڌرم" جو ترجمو يوناني ٻوليءَ ۾ ''eusebeia'' ۽ آرامي ٻوليءَ ۾ ''qsyt'' ڪيو ويو آهي، جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته اشوڪ جو "ڌرم" فقط ٻڌ ڌرم تائين محدود نه هو، پر هڪ وڌيڪ وسيع اخلاقي تصور هو.{{sfn|Strong|1995|p=142}} اشوڪ جي لکتن موجب، ڌرم جو مطلب هو: * سماجي ڀلائيءَ لاءِ سرگرم اخلاقي حڪمراني * مذهبي رواداري * ماحولياتي شعور * عام اخلاقي اصولن جي پيروي * جنگ کان پاسو {{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي فرمانن ۾ ڌرم جي عملي صورتن جا مثال هي آهن: * موت جي سزا ختم ڪرڻ ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 4){{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * رستن جي ڪنارن تي وڻن جي پوک، خاص طور تي [[برگد]] ۽ آم جا باغ، گڏوگڏ مسافرن لاءِ آرامگاهون ۽ کوهه تعمير ڪرائڻ. هر اڌ ميل جي فاصلي تي اهڙيون سهولتون قائم ڪيون ويون. ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 7){{sfn|Strong|1989|p=4}} * شاهي باورچي خاني ۾ جانورن جي قتل تي پابنديون لڳائڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 1).{{sfn|Strong|1989|p=4}} روزانو فقط ٻه مور ۽ هڪ هرڻ ذبح ڪرڻ جي اجازت هئي، ۽ پوءِ اهو به بند ڪيو ويو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * انسانن ۽ جانورن ٻنهي لاءِ طبي سهولتون قائم ڪرڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 2).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * والدين جي فرمانبرداري، پجاريَن ۽ تپسوين سان سخاوت، ۽ خرچن ۾ سادگي جي ترغيب ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 3).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * عملدارن کي غريبن ۽ پوڙهن ماڻهن جي ڀلائي ۽ خوشحالي لاءِ ڪم ڪرڻ جو حڪم ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 5).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * سڀني جاندارن جي ڀلائيءَ کي فروغ ڏيڻ ته جيئن هو زنده مخلوق تي پنهنجو قرض ادا ڪري سگهي ۽ هن دنيا ۽ ايندڙ دنيا ۾ انهن جي خوشيءَ جو سبب بڻجي سگهي ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 6).{{sfn|Strong|1989|p=4}} جديد عالمن اشوڪ جي ''ڌرم'' بابت مختلف رايا پيش ڪيا آهن. ڪن ان کي ٻڌ ڌرم جي عام گهرو پوئلڳن جي اخلاقي ضابطن سان تشبيهه ڏني آهي، ڪن ان کي سياسي ۽ اخلاقي اصولن جو مجموعو قرار ڏنو آهي، ڪن ان کي هڪ قسم جو "عالمي مذهب" سمجهيو آهي، جڏهن ته ڪجهه ان کي اشوڪ جي پنهنجي فڪري ايجاد قرار ڏين ٿا. ٻئي طرف، ڪجهه محققن جو خيال آهي ته اهو بنيادي طور هڪ سياسي نظريو هو، جنهن جو مقصد هڪ وڏي ۽ گهڻ قومي سلطنت کي اخلاقي بنيادن تي متحد رکڻ هو.{{sfn|Singh|2012|p=131}} اشوڪ ''ڌرم-مها ماتر'' نالي نئين درجي جا عملدار مقرر ڪيا. انهن جي ذميواري پوڙهن، بيمارن، عورتن، ٻارن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي ڀلائي هئي. اهي عملدار اولهه ايشيا جي يوناني-هلينستي سلطنتن ڏانهن سفارتي مهمن تي به موڪليا ويندا هئا ته جيئن ڌرم جو پيغام پهچائي سگهجي.{{sfn|Thapar|1995|p=31}} تاريخي طور تي، عالمي ٻڌ ڌرمي حلقن ۾ اشوڪ جي جيڪا تصوير مشهور ٿي، اها سندس فرمانن بدران ٻڌ روايتن ۽ ڏند ڪٿائن (جهڙوڪ ''[[اشوڪاوادان]]'') تي ٻڌل هئي. ان جو هڪ وڏو سبب اهو هو ته اشوڪ جا فرمان [[برهمي لپي]] ۾ لکيل هئا، جيڪا وقت سان وسري وئي ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ [[جيمس پرنسپ]] جي تحقيق کان پوءِ ئي ٻيهر پڙهي ويئي.{{sfn|Strong|1989|p=5}} چيني ٻڌ ياترين [[فاشيان]] ۽ [[شوان زانگ]] جي سفرنامن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو اشوڪ جي لکتن کي ٻڌ سان لاڳاپيل مقدس هنڌن جي نشانين طور ڏسندا هئا. انهن فرمانن کي ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل مواد سان منسوب ڪيو، پر جديد عالمن جڏهن برهمي لپي پڙهي، ته معلوم ٿيو ته انهن جي تشريح اصل متن سان مطابقت نٿي رکي. غالب امڪان اهو آهي ته فاشيان مقامي رهنمائن تي ڀاڙيو، جن يا ته پنهنجي طرفان ٻڌ ڌرمي تشريحون ٺاهيون يا زباني روايتن جي بنياد تي غلط ترجما پيش ڪيا. شوان زانگ به اهڙي صورتحال کي منهن ڏنو هوندو، يا شايد هن فاشيان جي لکڻين تي ڀروسو ڪيو هجي.{{sfn|Strong|1989|pp=6–9}} هن راءِ جي تائيد ان ڳالهه مان به ٿئي ٿي ته چوڏهين صديءَ ۾ [[فيروز شاهه تغلق]] جڏهن اشوڪ جي ٿنڀن تي لکيل تحريرن جي معنيٰ پڇي، ته ڪجهه برهمڻ عالمن انهن جون خيالي تشريحون پيش ڪيون. [[شمس سراج عفيف]] جي ''تاريخ فيروز شاهي'' موجب، جڏهن فيروز شاهه [[ٽوپرا]] ۽ [[ميرٺ]] مان اهي ٿنڀ دهلي آندا، ته برهمڻن کيس ٻڌايو ته انهن تي اڳڪٿي لکيل آهي ته فيروز نالي بادشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به انهن ٿنڀن کي نه هٽائي سگهندو. ان وقت مقامي روايتن ۾ انهن ٿنڀن کي افسانوي سورمي [[ڀيم]] سان پڻ منسوب ڪيو ويندو هو.{{sfn|Strong|1989|pp=9–10}} [[رچرڊ گومبرچ]] جهڙن عالمن جو خيال آهي ته اشوڪ جي ڌرم تي ٻڌ ڌرم جو واضح اثر موجود هو. مثال طور، [[ڪالنگا]] بابت جدا فرمان نمبر 1 ۾ موجود خيال، ٻڌ جي ''سگال کي نصيحت'' ۽ ٻين وعظن سان گهڻي مشابهت رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} ==== جانورن جي ڀلائي ==== اشوڪ جي پٿريلي فرمانن ۾ واضح طور چيو ويو آهي ته جاندارن کي تڪليف پهچائڻ مناسب ناهي، ۽ ڪنهن به جانور کي [[يجنا]] يا قرباني لاءِ قتل نه ڪيو وڃي.{{sfn|Fitzgerald|2004|p=120}} بهرحال، اشوڪ عام ڍورن جي ذبح يا گوشت کائڻ تي مڪمل پابندي نه لڳائي.{{sfn|Simoons|1994|p=108}} هن اهڙن سڀني چؤپائن جي قتل تي پابندي وڌي جيڪي نه خوراڪ لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ نه ئي ڪنهن عملي فائدي جا هئا. ان کان علاوه ڪيترن پکين، مڇين ۽ ٻين جانورن جي مخصوص نسلن جي قتل تي به پابندي لڳائي وئي.{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ کير پياريندڙ ٻڪريُن، رڍن ۽ سوئرن جي قتل کي به منع ڪيو، ۽ سندن ڇهن مهينن کان گهٽ عمر وارن ٻچن جي قتل تي پڻ پابندي وڌي. هن ڪجهه خاص مذهبي دورن، جهڙوڪ [[چاتُرماس]] ۽ [[اوپوسٿ]] جي ڏينهن ۾: سڀني مڇين جي شڪار; ۽ جانورن جي خصي ڪرڻ تي پابندي لڳائي.{{sfn|Dhammika|1994}}{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ شاهي شڪار کي ختم ڪيو ۽ شاهي محل ۾ خوراڪ لاءِ جانورن جي ذبح کي به محدود ڪري ڇڏيو.{{sfn|Draper|Meyer|McCoubrey|1998|p=44}} ڇاڪاڻ ته هن: شڪار تي پابنديون وڌيون; جانورن لاءِ علاجگاهون قائم ڪيون; ڪيترن مذهبي ڏينهن تي گوشت کائڻ کان روڪيو، انهيءَ ڪري ڪجهه محقق موريا سلطنت کي دنيا جي تاريخ ۾ انهن نادر مثالن مان شمار ڪن ٿا، جتي حڪومت جانورن کي به اهڙو تحفظ ڏنو جهڙو انساني شهرين کي حاصل هوندو آهي.{{sfn|Phelps|2007}} اشوڪ جي فرمانن ۾ جهنگلي جانورن جي قتل ۽ ٻيلن جي تباهي تي به پابنديون ملن ٿيون، تنهن ڪري ڪيترائي جديد ماحولياتي مورخ کيس ماحولياتي شعور ۽ فطرت جي تحفظ جي ابتدائي نمائندن مان هڪ سمجهن ٿا.{{sfn|Elverskog|2020|p=56}}{{sfn|Fisher|2018|p=72}} == پرڏيهي لاڳاپا == [[File:Territories conquered by the Dharma according to Ashoka.jpg|thumb|[[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13]] موجب اهي علائقا جيڪي اشوڪ جي "ڌرم فتح" هيٺ آيا (260–218 ق م).{{sfn|Kosmin|2014|p=57}}<ref name=ME368>Thomas Mc Evilly, ''The shape of ancient thought'', Allworth Press, New York, 2002, p. 368</ref>]] اهو چڱيءَ طرح معلوم آهي ته اشوڪ مختلف ماڻهن ۽ بادشاهن ڏانهن ''دوت'' (سفير يا ايلچي) موڪليندو هو ته جيئن زباني يا لکت واريون هدايتون، يا ٻنهي قسمن جا پيغام، انهن تائين پهچائي سگهجن. سندس ڇهين پٿريلي فرمان (Rock Edict VI) ۾ "زباني حڪمن" جو واضح ذڪر ملي ٿو. بعد ۾ اها ڳالهه به ثابت ٿي ته ان دور ۾ لکت وارين هدايتن سان گڏ زباني پيغام موڪلڻ ڪا غيرمعمولي ڳالهه نه هئي. اشوڪ جي پيغامن جو مقصد سندس ''ڌمّ-وجيه'' (ڌرم ذريعي فتح) کي ڦهلائڻ هو، جنهن کي هو سڀني فتحن کان اعليٰ سمجھندو هو ۽ جنهن کي هو هر هنڌ، بلڪه ڀارت کان ٻاهر به، ڦهلائڻ جو خواهشمند هو. [[خروشٺي لپي]] جي اختيار ٿيڻ مان مختلف ثقافتن جي وچ ۾ رابطن جا واضح ۽ ناقابل ترديد نشان ملن ٿا. اهو به ممڪن آهي ته حڪومتي لکتون نصب ڪرڻ جو تصور به انهيءَ لپيءَ سان گڏ آيو هجي، ڇاڪاڻ ته اشوڪ جي فرمانن ۾ [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] اثر ڪيترن ئي اصطلاحن ۽ تحريري اندازن ۾ نظر اچي ٿو. اهي حقيقتون ظاهر ڪن ٿيون ته اشوڪ ٻين تهذيبن سان رابطي ۾ هو ۽ پنهنجي سلطنت جي حدن کان ٻاهر نون ثقافتي خيالن جي ڏي وٺ ۽ ڦهلاءَ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪري رهيو هو.<ref name="Hinuber2012">{{cite journal | author=Oskar von Hinüber |title=Did Hellenistic Kings Send Letters to Aśoka? | journal=Journal of the American Oriental Society |volume=130 | issue=2 | year=2010 | publisher=Freiburg | pages=262–265}}</ref> === يوناني دنيا === [[File:Sarnath Ashoka Capital Horse motif.jpg|thumb|right|[[سارناٿ]] جي [[اشوڪ جو شيرن وارو تاج|اشوڪي تاج]] تي گھوڙي جو نقش، جنهن کي اڪثر يوناني حقيقت نگاري (ريئلزم) جو مثال سمجھيو ويندو آهي.<ref name="Danielou">A Brief History of India, [[Alain Daniélou]], Inner Traditions / Bear & Co, 2003, p. 89-91 [https://archive.org/details/briefhistoryofin00dani/page/89]</ref>]] اشوڪ پنهنجي پٿريلي فرمانن ۾ بيان ڪري ٿو ته هن اولهه ۾ واقع [[يوناني دور]] جي بادشاهتن ڏانهن ٻڌ ڌرم ۽ ڌرم جي تبليغ لاءِ قدم کنيا. هو اهو پڻ ٻڌائي ٿو ته سندس سلطنت ۾ رهندڙ يوناني ماڻهو ٻڌ ڌرم قبول ڪندڙ هئا ۽ سندس سفيرن جا مخاطب پڻ هئا. {{blockquote |text=هاڻي ديوتائن جي پياري بادشاهه جي نظر ۾ سڀ کان وڏي فتح ڌرم جي فتح آهي. ۽ اها ڌرم فتح هتي به حاصل ڪئي وئي آهي ۽ ڇهه سئو يوجن پري به، جتي يوناني بادشاهه [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]] حڪومت ڪري ٿو، ۽ ان کان به اڳتي جتي چار بادشاهه [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] حڪومت ڪن ٿا. اهڙي طرح ڏکڻ ۾ [[چولا]]، [[پانڊيا]] ۽ [[تامراپرني]] تائين پڻ. هتي بادشاهه جي سلطنت اندر يونانين، ڪمبوجن، نابھڪن، نابھاپمڪتين، ڀوجن، پيتنيڪن، آندرهن ۽ پاليدن جي وچ ۾ به ماڻهو ديوتائن جي پياري بادشاهه جي ڌرم واري هدايتن تي عمل ڪن ٿا. جتي سندس سفير نه به پهتا آهن، اتي به ماڻهن سندس ڌرم جي تعليمات بابت ٻڌي انهن تي عمل ڪرڻ شروع ڪيو آهي ۽ مستقبل ۾ به ڪندا رهندا. |source=[[اشوڪ جا فرمان]]، [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان نمبر 13]] (ايس. ڌمّيڪا جو ترجمو)<ref>[http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html#rock14 The Edicts of King Ashoka: an English rendering by Ven. S. Dhammika] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160510060618/http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html |date=10 May 2016 }}</ref> }} {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | caption_align = center | align = left | direction = horizontal | image1 = Kalsi02.jpg | image2 = Khalsi rock edict of Ashoka.jpg | footer = [[کالسي]] جا پٿريلا فرمان (وڏو پٿريلو فرمان نمبر 13)، جن ۾ اشوڪ يوناني بادشاهن [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] جا نالا سڌيءَ طرح پنهنجي تعليمات جي مخاطبن طور کڻي ٿو. | footer_align = center }} اهو ممڪن آهي، جيتوڻيڪ يقيني نه آهي، ته اشوڪ کي يوناني حڪمرانن کان خط موصول ٿيا هجن ۽ هو يوناني بادشاهن جي حڪومتي فرمانن کان واقف هجي. ساڳي طرح جيئن هو شايد [[هخامنشي سلطنت]] جي بادشاهن جي لکتن کان واقف هو، ڇاڪاڻ ته ان دور ۾ يوناني بادشاهن جا سفير ڀارت ۾ موجود هئا ۽ اشوڪ پاڻ به پنهنجا ''دوت'' ٻاهرين ملڪن ڏانهن موڪليندو هو.<ref name="Hinuber2012"/> [[ڊيو نيسيوس (سفير)|ڊيو نيسيوس]] نالي هڪ يوناني سفير جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]] طرفان اشوڪ جي درٻار ۾ موڪليو ويو هو.<ref>{{cite web |url = http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |title = Pliny the Elder, "The Natural History", 6, 21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728023626/http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |archive-date=28 July 2013 |url-status=dead}}</ref> اهو ساڳيو بطليموس اشوڪ جي فرمانن ۾ به ٻڌ ڌرم جي پيغام حاصل ڪندڙ بادشاهن مان شمار ڪيو ويو آهي. ڪجهه يوناني فلسفي، جهڙوڪ [[هيگيسياس آف سيرين]]، جيڪو غالباً بادشاهه [[ماگاس آف سيرين]] جي دور ۾ رهندو هو، انهن کي به ممڪن طور ٻڌ ڌرم جي تعليمات کان متاثر سمجھيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته ماگاس انهن بادشاهن مان هڪ هو جن ڏانهن اشوڪ جا مذهبي سفير موڪليا ويا هئا.<ref>{{cite book |last=Preus |first=Anthony |year=2015 |title=Historical Dictionary of Ancient Greek Philosophy |url=https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |page=184 |isbn=978-1-4422-4639-3 |access-date=18 June 2017 |archive-date=4 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201104102717/https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |url-status=live }}</ref> ڀارت ۾ رهندڙ يونانين جو ٻڌ ڌرم جي واڌاري ۾ عملي ڪردار به نظر اچي ٿو. مثال طور، اشوڪ جي سفيرن مان هڪ [[ڌمّرڪشيت]] بابت پالي ذريعن ۾ ذڪر آهي ته هو هڪ يوناني (''يونا'') ٻڌ ڀڪشو هو، جنهن ٻڌ ڌرم جي تبليغ ۾ سرگرم حصو ورتو. ''[[مهاونسا]]'' ۾ هن جو ذڪر موجود آهي.<ref name="plgotw">Full text of the ''Mahavamsa'' [http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html Click chapter XII] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060905050433/http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html |date=5 September 2006 }}</ref> ڪجهه يوناني (يَوَن) شايد اشوڪ جي سلطنت ۾ انتظامي عهدن تي پڻ فائز هئا. [[رودر دامن]] جي [[گرناڙ|گِرناڙ]] واري لکت ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ جي دور ۾ [[گجرات]] جي علائقي گِرناڙ ۾ هڪ يَوَن (يوناني) گورنر مقرر هو، جيڪو هڪ آبي ذخيرو تعمير ڪرائڻ جو ذميوار هو.<ref>The Idea of Ancient India: Essays on Religion, Politics, and Archaeology by Upinder Singh [https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 p.18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229135504/https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 |date=29 December 2019 }}</ref> ڪيترن محققن جو خيال آهي ته [[پاٽلي پتر]] ۾ اشوڪ جو شاهي محل [[پرسيپولس]] ۾ موجود هخامنشي شاهي محل جي طرز تي تعمير ڪيو ويو هو.<ref>{{cite book |last1=De la Croix |first1=Horst |last2=Tansey |first2=Richard G. |last3=Kirkpatrick |first3=Diane |title=Gardner's Art Through the Ages |date=1991 |publisher=Thomson/Wadsworth |isbn=0-15-503769-2 |edition=9th |page=[https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 428] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 }}</ref> == اڳين جنمن بابت ڏند ڪٿائون == ٻڌ ڌرم جي روايتن ۽ ڏند ڪٿائن ۾ اشوڪ جي گذريل جنمن بابت به ڪيترائي قصا بيان ڪيا ويا آهن. ''مهاونسا'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ، [[نگروده]] ۽ [[ديوانمپيا تِسا]] هڪ اڳئين جنم ۾ ڀائر هئا. ان وقت هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] (Pratyekabuddha) ٻئي بيمار پرتيڪ ٻڌ جي علاج لاءِ ماکي ڳولي رهيو هو. هڪ عورت کيس هڪ ماکيءَ جي دڪان ڏانهن رهنمائي ڪئي، جيڪو انهن ٽنهي ڀائرن جي ملڪيت هو. اشوڪ وڏي سخاوت سان ان پرتيڪ ٻڌ کي ماکي عطا ڪئي ۽ انهيءَ نيڪيءَ جي عيوض اها خواهش ظاهر ڪئي ته هو مستقبل ۾ جمبودويپ جو خودمختيار حڪمران بڻجي.{{sfn|Strong|1995|p=146}} اها عورت به دعا ڪئي ته هوءَ سندس راڻي بڻجي، ۽ پوءِ ايندڙ جنم ۾ اشوڪ جي زال [[اسندهمتّا]] جي روپ ۾ پيدا ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد وارن پالي متنن موجب اسندهمتّا هڪ ٻي نيڪي پڻ ڪئي هئي: هن پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجي هٿن سان تيار ڪيل ڪپڙي جو هڪ ٽڪرو تحفي طور ڏنو هو. اهي روايتون ''دساوتٿُپّڪرڻ''، نام نهاد ڪمبوڊيائي يا توسيع يافته ''مهاونسا'' (ممڪن طور نائين يا ڏهين صدي) ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' (پندرهين صدي) ۾ محفوظ آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} ''[[اشوڪاوادان]]'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ اڳئين جنم ۾ [[راجگريهه]] جي هڪ معزز خاندان ۾ ''جيا'' نالي ڇوڪري جي صورت ۾ پيدا ٿيو هو. جڏهن هو ننڍڙو ٻار هو، تڏهن هن [[گوتم ٻڌ]] کي مٽيءَ جو هڪ ڍير کاڌي جي خيال سان پيش ڪيو. ٻڌ انهيءَ عطئي کي قبول ڪيو، جنهن تي جيا اعلان ڪيو ته هن نيڪ عمل جي نتيجي ۾ هو مستقبل ۾ بادشاهه بڻجندو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} ساڳئي روايت ۾ اهو پڻ ٻڌايو ويو آهي ته جيا جو ساٿي ''وجيا'' بعد ۾ اشوڪ جي وزير اعظم [[رادھاگپت]] جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} بعد ۾، پنهنجي ايندڙ زندگيءَ ۾، ٻڌ ڀڪشو [[اپگپت]] اشوڪ کي ٻڌائي ٿو ته سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي جو سبب اڳئين جنم ۾ مٽيءَ جو اهو ناپاڪ تحفو هو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ڪيترا پوءِ جا متن هيءَ ڪهاڻي ورجائين ٿا، پر مٽي ڏيڻ جي منفي نتيجن جو ذڪر نٿا ڪن. انهن متنن ۾ [[ڪمارلاتا]] جو ''ڪلپنا-منڊيتڪا''، [[آرياشور]] جو ''جاتڪ مالا'' ۽ ''مها-ڪرما-وڀاگا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=149}} چيني ليکڪ [[پاؤ چينگ]] پنهنجي ڪتاب ''شيه چيا جُو لائي ينگ هوا لو'' ۾ لکي ٿو ته مٽي ڏيڻ جهڙو معمولي عمل ايترو وڏو ثواب نٿو رکي سگهي جو ان جي نتيجي ۾ اشوڪ جهڙو عظيم شهنشاهه پيدا ٿئي. ان جي بدران، هو دعويٰ ڪري ٿو ته ڪنهن ٻئي اڳئين جنم ۾ اشوڪ هڪ بادشاهه جي حيثيت سان ٻڌ جون بيشمار مورتيون ٺهرايون هيون، ۽ انهيءَ عظيم ثواب جي نتيجي ۾ هو ايندڙ جنم ۾ هڪ وڏي شهنشاهه جي صورت ۾ پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=163}} پالي ٻوليءَ جي چوڏهين صديءَ واري داستاني ڪتاب ''دساوتٿُپّڪرڻ'' (ممڪن طور چوڏهين صديءَ جو) ماکيءَ واري واپاري ۽ مٽي ڏيندڙ ٻار ٻنهي ڪهاڻين کي پاڻ ۾ ملائي پيش ڪري ٿو. هي متن ''مهاونسا'' واري قصي جو ٿورو مختلف بيان ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته اهو واقعو [[گوتم ٻڌ]] جي ڄمڻ کان به اڳ ٿيو هو. ان کان پوءِ ڪتاب چوي ٿو ته اهو ماکي عطا ڪندڙ واپاري بعد ۾ انهيءَ ٻار جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو، جنهن ٻڌ کي مٽي پيش ڪئي هئي. پر هن روايت ۾ هڪ اضافي تفصيل به آهي: ٻڌ اها مٽي پنهنجي خادم [[آنند]] کي ڏني ته جيئن ان مان [[پلستر]] تيار ڪيو وڃي. اهو پلستر بعد ۾ وهار جي ڀتين ۾ پيل ڏارن ۽ شگافن جي مرمت لاءِ استعمال ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=163-165}} == آخري سال == === تسّراڪشا راڻي طور === اشوڪ جي آخري تاريخي لکت [[اشوڪ جا وڏا ستوني فرمان|ستوني فرمان نمبر 4]] آهي، جيڪا سندس حڪومت جي 26هين سال سان تعلق رکي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اشوڪ جي زندگيءَ جي آخري دور بابت ڄاڻ جو واحد ذريعو ٻڌ ڌرمي روايتون ۽ ڏند ڪٿائون آهن. سري لنڪائي روايت مطابق اشوڪ جي مهاراڻي [[اسندهمتّا]] سندس حڪومت جي 29هين سال ۾ وفات ڪري وئي، ۽ 32هين سال ۾ سندس ٻي زال [[تشيارڪشا|تسّراڪشا]] کي راڻيءَ جو لقب ڏنو ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ٻنهي ''مهاونسا'' ۽ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ [[بودهي وڻ]] سان خاص عقيدت ۽ محبت رکندو هو. حسد ۾ مبتلا تسّراڪشا "بودهي" کي اشوڪ جي ڪنهن محبوبه عورت جو نالو سمجهي ويٺي. پوءِ هن ڪاري جادو ذريعي وڻ کي سُڪائڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Strong|1995|p=152}} ''اشوڪاوادان'' موجب هن ان مقصد لاءِ هڪ جادوگر عورت کي ڀرتي ڪيو. جڏهن اشوڪ کيس سمجهايو ته "بودهي" دراصل هڪ وڻ جو نالو آهي، تڏهن هن ساڳي جادوگر عورت کان وڻ کي ٻيهر صحتمند ڪرايو.{{sfn|Strong|1995|pp=152–153}} پر ''مهاونسا'' مطابق تسّراڪشا آخرڪار وڻ کي مڪمل طور تباهه ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي،{{sfn|Strong|1995|p=153}} ۽ اهو واقعو اشوڪ جي حڪومت جي 34هين سال ۾ پيش آيو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''اشوڪاوادان'' موجب تسّراڪشا (جنهن کي هتي ''تشيارڪشيتا'' چيو ويو آهي) اشوڪ جي پٽ [[ڪُنالا]] سان عشق ڪرڻ لڳي، پر ڪُنالا سندس خواهش رد ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ اشوڪ کيس ستن ڏينهن لاءِ سلطنت جو مڪمل اختيار ڏئي ڇڏيو. انهيءَ مختصر عرصي دوران هن ڪُنالا تي ظلم ڪيو ۽ سندس اکيون ڪڍرائي کيس انڌو ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هن ڪاوڙ ۾ اچي چيو ته: "مان هن جون اکيون پٽي ڪڍندس، سندس جسم کي لوهي ڪنڊن سان چيريندس، کيس جيئري ڀالي تي چاڙهيندس، سندس نڪ آري سان ڪٽيندس ۽ سندس زبان استري سان وڍيندس." بعد ۾ ڪُنالا معجزاتي نموني ٻيهر بينائي حاصل ڪري ورتي ۽ راڻي لاءِ معافي جي درخواست ڪئي، پر اشوڪ ان جي باوجود تسّراڪشا کي قتل ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=152}} [[ڪشيميندر]] جي ''اوادان-ڪلپا-لتا'' ۾ به هيءَ روايت بيان ٿيل آهي، پر اتي اشوڪ جي شخصيت کي وڌيڪ مثبت ڏيکارڻ لاءِ لکيو ويو آهي ته ڪُنالا جي نظر واپس اچڻ کان پوءِ اشوڪ راڻيءَ کي معاف ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=165}} == وفات == سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي 37هين سال ۾ وفات ڪئي،{{sfn|Guruge|1995|p=51}} جنهن جو مطلب آهي ته سندس وفات لڳ ڀڳ 232 ق م ۾ ٿي.{{sfn|Kosmin|2014|p=36}} ''اشوڪاوادان'' موجب پنهنجي زندگيءَ جي آخري ڏينهن ۾ شهنشاهه سخت بيمار ٿي پيو. هن ٻڌ سنگهه کي عطيا ڏيڻ لاءِ سرڪاري خزاني مان رقم استعمال ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن تي سندس وزيرن کيس رياستي خزاني تائين رسائي کان روڪي ڇڏيو. ان کان پوءِ اشوڪ پنهنجون ذاتي ملڪيتون عطيو ڪرڻ لڳو، پر ان کان به کيس روڪيو ويو. آخرڪار، وفات وقت سندس وٽ صرف هڪ [[املي|آملي]] (Myrobalan) جو اڌ ڦر بچيو هو، جيڪو هن پنهنجي آخري نذراني طور سنگهه کي پيش ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=18}} اهڙيون روايتون ٻڌ سنگهه کي سخاوت سان عطيا ڏيڻ جي اهميت اجاگر ڪن ٿيون ۽ اهو پڻ ڏيکارين ٿيون ته سلطنت ٻڌ ڌرم جي حمايت ۾ ڪهڙو ڪردار ادا ڪندي هئي.{{sfn|Singh|2008|p=332}} هڪ مشهور ڏند ڪٿا مطابق اشوڪ جي جسد کي ساڙڻ وقت سندس چتا مسلسل ست ڏينهن ۽ ست راتيون ٻرندي رهي. <ref>{{cite book |last=Strong |first=John |date=2007 |title=Relics of the Buddha |url=https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |publisher=Motilal Banarsidass Publishers |page=149 |isbn=978-81-208-3139-1 |access-date=15 November 2015 |archive-date=8 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508154548/https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |url-status=live }}</ref> == آثارِ قديمه جا باقيات == === اڏاوت === [[File:Lomas_Rishi_entrance.jpg|thumb|[[لوماس رشي غار]] جو تراشيل دروازو، [[بارابر غارون]]، تعمير لڳ ڀڳ 250 ق م]] اشوڪ سان منسوب مختلف اسٽوپن کان علاوه، [[اشوڪ جا ستون|سندس تعمير ڪرايل ستون]] اڄ به برصغير جي مختلف علائقن ۾ موجود آهن. اشوڪ کي عام طور ڀارت ۾ پٿر تي ٻڌل تعميراتي فن جي شروعات جو باني سمجهيو ويندو آهي، جيڪا ٻڌ ڌرم جي خدمت لاءِ وقف هئي. ممڪن آهي ته هي فن [[يوناني-بئڪٽريائي]] ڪاريگرن جي اثر هيٺ ترقي ڪئي هجي، جيڪي [[سڪندر اعظم]] کان پوءِ هن خطي ۾ آيا هئا.<ref name="Stone">[https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 Introduction to Indian Architecture Bindia Thapar, Tuttle Publishing, 2012, p.21] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229200601/https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 |date=29 December 2019 }}</ref> اشوڪ کان اڳ عمارتون گهڻو ڪري غير مستقل مواد جهڙوڪ ڪاٺ، [[بانس]] ۽ ڇپر مان ٺاهيون وينديون هيون.<ref name="Stone"/><ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| title = Gardner's Art through the Ages: Non-Western Perspectives, Fred S. Kleiner, Cengage Learning, 2009, p14| isbn = 9780495573678| last1 = Kleiner| first1 = Fred S.| date = 5 January 2009| publisher = Cengage Learning| access-date = 17 June 2017| archive-date = 26 December 2019| archive-url = https://web.archive.org/web/20191226115443/https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| url-status = live}}</ref> امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ موجود پنهنجي شاهي محل کي ڪاٺ جي بدران پٿر استعمال ڪري ٻيهر تعمير ڪرايو هجي،{{sfn|Mookerji|1995|p=96}} ۽ شايد هن ان مقصد لاءِ پرڏيهي ڪاريگرن جي به مدد ورتي هجي.<ref>"Ashoka was known to be a great builder who may have even imported craftsmen from abroad to build royal monuments." Monuments, Power and Poverty in India: From Ashoka to the Raj, A. S. Bhalla, I.B.Tauris, 2015 p.18 [https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191226160624/https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18|date=26 December 2019}}</ref> اشوڪ هڪ نئين روايت به قائم ڪئي، جنهن ۾ هن پنهنجي [[اشوڪ جا فرمان|فرمانن]] کي پائيدار پٿرن تي اُڪرائڻ شروع ڪيو. ساڳئي طرح سندس ٻڌ ڌرمي نشانين سان سينگاريل ستون به انهيءَ تعميراتي جدت جو اهم مثال آهن. <gallery> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India.jpg|[[اشوڪ جا ستون|اشوڪ جو هڪ ستون]]، [[ويشالي]] File:Vajrasana, early 20th century.jpg|[[مهابودهي مندر]] ۾ موجود [[وَجر آسن]] (هيرن جهڙو تخت)، جيڪو اشوڪ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو Rampurva bull capital detail.jpg|[[رمپُروا]] جي بيل واري تاج جو تفصيلي منظر، جنهن جي [[ابيڪس (معماري)|ابيڪس]] تي ٻن ''شعلا نما پالميٽن'' جي وچ ۾ ڪنول جو گل ۽ ننڍا گلاب نما گل تراشيل آهن. File:Barabar_caves_Sudama_inside.jpg|[[بارابر غارون]] ۾ واقع ''سداما غار''، جنهن ۾ چمڪندڙ گرينائيٽ سان سينگاريل وڏو محرابي هال ۽ اشوڪ جي نالي وارو ڪتبو موجود آهي. </gallery> == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] bebt3kyrqarfpy2qvov74hlqfkpkvdm 388252 388251 2026-06-23T23:17:02Z Intisar Ali 8681 388252 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == وڌيڪ تعارف== اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اشوڪا</ref> ==پيدائش== اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]]، [[اينٽيگونس ٻيون گوناتاس]]، [[مئگاس آف سائرين]]، ۽ سڪندر (يا ته [[ايپائرس جو سڪندر ٻيون|ايپائرس]] وارو يا [[ڪرنتھ جو سڪندر]])۔{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي ({{circa|304 BCE}})۔{{sfn|Lahiri|2015|p=24}} هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} == نسب == اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Lahiri|2015|p=26}} ٻين ماخذن، جهڙوڪ [[پراڻ]] ۽ ''[[مهاونس]]'' موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه [[بندوسار]] هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[چندرگپت موريا]] هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه [[بمبسار]] سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: [[اجاتشتر]] → [[اُدايين]] → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → [[پرسينجت]] → [[نندا سلطنت|نندا]]۔{{sfn|Strong|1989|p=204}} سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو [[تاراناٿ]]، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Thapar|1961|p=9}} اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[اشوڪ جي ماءُ]] چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.{{sfn|Strong|1989|pp=204–205}} ''اشوڪاوادان'' ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،{{sfn|Lahiri|2015|p=323|ps=:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."}} پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.{{sfn|Lahiri|2015|p=31}} مثال طور: * ''اشوڪاوادان مالا'' ۾ سندس نالو '''سُڀدرانگي''' ڏنو ويو آهي۔{{sfn|Guruge|1993|p=19}}{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''وامسٿاپڪاسني'' يا ''مهاونس ٽيڪا''، جيڪا ''مهاونس'' تي هڪ شرح آهي، کيس '''ڌرم''' (پالي ۾ ''ڌمّ'') سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا [[ڪشتريه]] خاندان سان واسطو رکندي هئي۔{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''[[ديوياوادان]]'' جي هڪ روايت ۾ کيس '''جنپد ڪلياني''' سڏيو ويو آهي۔{{sfn|Singh|2008|p=332}} عالم [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]] موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.{{sfn|Guruge|1993|p=19}} ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[ايپين]] موجب، [[چندرگپت موريا]] يوناني حڪمران [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=20}} == شهزادي جي حيثيت ۾ == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 500 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Mauryan ruins of pillared hall at Kumrahar site of Pataliputra ASIEC 1912-13.jpg | caption1 = [[پاٽلي پتر]] جي ڪمراهار ماڳ تي ستونن واري هال جا آثار | image2 = Pataliputra_capital_(volume).jpg | caption2 = [[پاٽلي پتر]] جو ستون-سِر، چوٿين–ٽين صدي ق.م | footer = امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] شهر ۾ ڄائو هو. ان دور جي شهر جا آثار جديد [[پاٽنا]] جي مرڪزي علائقن ۾ کوٽائين ذريعي مليا آهن. | footer_align = center }} اشوڪ جون پنهنجون لکتون سندس ابتدائي زندگي بابت ڪا معلومات فراهم نٿيون ڪن، ۽ هن موضوع بابت گهڻي ڄاڻ انهن روايتن مان ملي ٿي جيڪي سندس وفات کان سوين سال پوءِ لکيون ويون.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}} جيتوڻيڪ انهن روايتن ۾ اشوڪ جي اڳين جنمن جهڙيون ظاهر طور افسانوي ڳالهيون شامل آهن، پر انهن ۾ اشوڪ جي دور بابت ڪجهه اهڙي معلومات پڻ موجود آهي جيڪا تاريخي طور ممڪن نظر اچي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}}{{sfn|Singh|2008|p=332}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، جڏهن اشوڪ نوجوان هو ته سندس پيءُ بندوسار سندس کُردري ۽ غير دلڪش صورت سبب کيس پسند نه ڪندو هو. هڪ ڏينهن بندوسار تپسوي پنگل واتساجيو کي چيو ته هو طئي ڪري ته سندس پٽن مان ڪير سندس جانشين ٿيڻ جي لائق آهي. تپسوي جي صلاح تي سڀني شهزادن کي "سونهري محل جي باغ" ۾ گڏ ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو. اشوڪ وڃڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خبر هئي ته سندس پيءُ کيس پسند نٿو ڪري، پر سندس ماءُ کيس وڃڻ تي آماده ڪيو. جڏهن وزير [[رادھاگپت]] ڏٺو ته اشوڪ گاديءَ واري شهر مان باغ ڏانهن روانو ٿي رهيو آهي، تڏهن هن شهزادي کي سفر لاءِ شاهي هاٿي مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Strong|1989|p=206}} باغ ۾ پنگل واتساجيو شهزادن جو جائزو ورتو ۽ سمجهي ويو ته ايندڙ شهنشاهه اشوڪ هوندو. پر بندوسار کي ناراض ڪرڻ کان بچڻ لاءِ هن جانشين جو نالو ظاهر نه ڪيو. ان جي بدران هن چيو ته جنهن وٽ بهترين سواري، بهترين ويهڻ جي جاءِ، بهترين پيئڻ، بهترين ٿانوَ ۽ بهترين کاڌو هوندو، اهو ئي ايندڙ بادشاهه ٿيندو. هر ڀيري اشوڪ دعويٰ ڪئي ته اهي شرطون هن وٽ موجود آهن. بعد ۾ تپسوي اشوڪ جي ماءُ کي ٻڌايو ته سندس پٽ ايندڙ شهنشاهه ٿيندو، ۽ سندس صلاح تي بندوسار جي غضب کان بچڻ لاءِ سلطنت ڇڏي هليو ويو.{{sfn|Strong|1989|p=207}} جيتوڻيڪ روايتون ٻڌائين ٿيون ته بندوسار اشوڪ جي ظاهر سبب کيس پسند نه ڪندو هو، پر اهي ساڳيون روايتون اهو به ٻڌائين ٿيون ته هن اشوڪ کي اهم ذميواريون ڏنيون، جهڙوڪ [[تڪششيلا]] جي بغاوت کي ختم ڪرڻ (اتر هندستاني روايت موجب) ۽ [[اجين]] جي حڪومت هلائڻ (سري لنڪائي روايت موجب).{{sfn|Thapar|1961|p=21}} اهو ظاهر ڪري ٿو ته بندوسار شهزادي جي ٻين صلاحيتن کان متاثر هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته هن اشوڪ کي گاديءَ واري شهر کان پري علائقن ۾ ان ڪري موڪليو ته جيئن هو شاهي درٻار کان پري رهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=65}} === تڪششيلا ۾ بغاوت === [[File:Aramaic_inscription_at_Taxila_Museum.jpg|thumb|upright=0.6|[[ٽيڪسلا جي آرامي لکت]]، جنهن ۾ ممڪن طور اشوڪ جو ذڪر موجود آهي.]] ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار شهزادي اشوڪ کي [[تڪششيلا]] شهر ۾ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ موڪليو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} (موجوده [[پاڪستان]] ۾ [[ڀير ماڙو]]).{{sfn|Lahiri|2015|p=66}} هي واقعو سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهي؛ ان جي بدران اتي بيان آهي ته بندوسار اشوڪ کي [[اجين]] جو گورنر مقرر ڪيو. ٻن ٻين ٻڌ ڌرمي متنن، ''اشوڪ سوتر'' ۽ ''ڪنال سوتر''، مطابق بندوسار اشوڪ کي [[گنڌارا]] جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو هو، جتي تڪششيلا واقع هئي، نه اجين.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} ''اشوڪاوادان'' موجب بندوسار اشوڪ کي چار حصن تي مشتمل لشڪر (گهوڙيسوار، [[جنگي هاٿي]]، [[رتھ]] ۽ پيادل فوج) ڏنو، پر هٿيار مهيا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اشوڪ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي شهنشاهه ٿيڻ جي لائق آهي ته هٿيار پاڻ ظاهر ٿي ويندا. پوءِ ديوتائون زمين مان نڪري آيون ۽ فوج کي هٿيار فراهم ڪيا.{{sfn|Strong|1989|p=208}} جڏهن اشوڪ تڪششيلا پهتو ته شهرين سندس آجيان ڪئي ۽ ٻڌايو ته سندن بغاوت فقط ظالم وزيرن خلاف هئي، بادشاهه خلاف نه. ڪجهه عرصي بعد [[خاصا]] علائقي ۾ به سندس آجيان ڪئي وئي، ۽ ديوتائن اعلان ڪيو ته هو سڄي ڌرتيءَ تي حڪومت ڪندو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} تڪششيلا هڪ مالدار ۽ سياسي لحاظ کان اهم شهر هو. تاريخي ثبوت ڏيکارين ٿا ته اشوڪ جي دور تائين اهو ''[[اترپٿ]]'' واپاري رستي وسيلي [[پاٽلي پتر]] سان ڳنڍيل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=70}} بهرحال، موجود همعصر ماخذن مان ڪو به تڪششيلا جي بغاوت جو ذڪر نٿو ڪري، ۽ اشوڪ جي ڪنهن به لکت مان اهو ظاهر نٿو ٿئي ته هن ڪڏهن شهر جو دورو ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=66-67}} تنهن هوندي به، اشوڪ جي تڪششيلا سان لاڳاپي جي روايت کي [[سرڪپ]] مان مليل هڪ آرامي لکت جزوي طور تقويت ڏئي ٿي. ان لکت ۾ هڪ نالو "prydr" اکرن سان شروع ٿئي ٿو، جنهن کي گهڻا عالم "پريادرشي" طور بحال ڪن ٿا، جيڪو اشوڪ جو لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} تڪششيلا ڀرسان موجود [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] جو نالو به اشوڪ سان لاڳاپي جو هڪ ممڪن ثبوت سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ "ڌرماراجا" مان مراد اشوڪ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=68}} ديوتائن طرفان هٿيار مهيا ڪرڻ وارو قصو شايد اشوڪ کي نيم الاهي حيثيت ڏيڻ لاءِ بيان ڪيو ويو هجي، يا اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته بندوسار، جيڪو اشوڪ کي پسند نه ڪندو هو، سندس ناڪامي چاهيندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=67}} === اجين جو نائب بادشاهه === ''[[مهاونس]]'' موجب، بندوسار اشوڪ کي [[اونتيراستر]] (موجوده [[اجين ضلعو]]) جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هي علائقو مرڪزي هندستان جو هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري صوبو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=89–90}} هي روايت مرڪزي هندستان مان دريافت ٿيل [[سارو مارو]] لکت سان پڻ تقويت حاصل ڪري ٿي، جنهن ۾ بيان آهي ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ انهيءَ هنڌ جو دورو ڪيو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=350–351}} اشوڪ جي پنهنجي [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان#پهريون جدا اهم پٿريلو فرمان|پٿريلي فرمان]] مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ اجين ۾ هڪ شهزادو نائب بادشاهه موجود هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} اهو به هن روايت جي حمايت ڪري ٿو ته اشوڪ پاڻ اجين جو نائب بادشاهه رهيو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=98}} {{multiple image | perrow=2 | total_width=400 | caption_align=center | align=right | direction=horizontal | image1=Saru_Maru_stupa.jpg | image2=Panguraria Top View Closeup detail.jpg | footer=[[سارو مارو]] يادگاري لکت مان لڳي ٿو ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ اجين واري علائقي ۾ موجود هو: "''پريادسي'' خوشگوار سير لاءِ هن هنڌ آيو جڏهن هو اڃا شهزادو هو..." }} اشوڪ جي دور ۾ [[پاٽلي پتر]] ۽ [[اجين]] ڪيترن ئي رستن ذريعي ڳنڍيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته اجين ڏانهن ويندي سندس قافلو روپناٿ ۾ ترسيو هجي، جتي بعد ۾ سندس لکت ملي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=94–95}} سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ اجين ويندي [[وديشا]] پهتو، جتي هو هڪ خوبصورت عورت جي عشق ۾ مبتلا ٿيو. ''ديپاونس'' ۽ ''مهاونس'' موجب اها عورت [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] هئي، جيڪا هڪ واپاري جي ڌيءَ هئي. ''مهابودهي ونس'' مطابق هوءَ "وديشا مها ديوي" هئي ۽ [[شاڪيه]] خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان [[گوتم ٻڌ]] پڻ هو. ممڪن آهي ته ٻڌ ڌرمي تاريخ نويسن اشوڪ جي خاندان کي ٻڌ سان ڳنڍڻ لاءِ هي شاڪيه تعلق بيان ڪيو هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} ٻڌ ڌرمي متنن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ديوي بعد ۾ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو، پر انهن ۾ سندس قبولِ اسلام... (يعني قبولِ ٻڌ ڌرم) جو ڪو تفصيلي بيان موجود ناهي. انهيءَ ڪري ممڪن آهي ته جڏهن هن اشوڪ سان ملاقات ڪئي، تڏهن به هوءَ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ''مهاونس'' موجب، اجين ۾ ديوي اشوڪ جي پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] کي جنم ڏنو، ۽ ٻن سالن بعد هڪ ڌيءَ [[سنگهمتا]] پيدا ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=97}} ''مهاونس'' موجب مهندا کي اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، ڀڪشو بڻايو ويو. انهيءَ حساب سان مهندا اشوڪ جي تخت نشيني وقت چوڏهن ورهين جو هو. جيڪڏهن مهندا ان وقت ڄائو جڏهن اشوڪ فقط ويهن ورهين جو هو، ته پوءِ اشوڪ تقريباً 34 ورهين جي عمر ۾ تخت تي ويٺو هوندو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ڪيترائي سال نائب بادشاهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون.{{sfn|Thapar|1961|pp=24–25}} == تخت نشيني == روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اشوڪ [[يووراج|ولي عهد]] نه هو، ۽ سندس تخت نشيني تڪراري هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=25}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار جي وڏي پٽ [[سوسيما]] هڪ ڏينهن مذاق ۾ هڪ گنجي وزير جي مٿي تي چماٽ هنئي. وزير کي خوف ٿيو ته جيڪڏهن سوسيما بادشاهه بڻيو ته شايد هڪ ڏينهن تلوار سان به ساڻس اهڙي ئي مذاق ڪري. تنهن ڪري هن پنج سئو وزيرن کي اشوڪ جي حمايت لاءِ آماده ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته اشوڪ هڪ ''[[چڪروَرتي]]'' (ساري دنيا تي حڪومت ڪندڙ حڪمران) بڻجندو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ڪجهه عرصي بعد [[تڪششيلا]] ۾ ٻيهر بغاوت ٿي. بندوسار سوسيما کي بغاوت دٻائڻ لاءِ موڪليو. ٿوري ئي وقت کان پوءِ بندوسار سخت بيمار ٿي پيو ۽ سندس موت جو امڪان پيدا ٿيو. ان وقت سوسيما اڃا تڪششيلا ۾ هو ۽ بغاوت مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو هو. بندوسار کيس گاديءَ واري شهر واپس گهرائي ورتو ۽ اشوڪ کي حڪم ڏنو ته هو تڪششيلا ڏانهن روانو ٿئي.{{sfn|Strong|1989|p=209}} پر وزيرن بندوسار کي ٻڌايو ته اشوڪ بيمار آهي ۽ صلاح ڏني ته سوسيما جي واپسي تائين اشوڪ کي عارضي طور تخت تي ويهاريو وڃي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} جڏهن بندوسار انڪار ڪيو، تڏهن اشوڪ اعلان ڪيو ته جيڪڏهن تخت واقعي سندس قسمت ۾ آهي ته ديوتائون کيس ايندڙ شهنشاهه طور تاج پارائينديون. ساڳئي لمحي ديوتائن ائين ڪيو، بندوسار وفات ڪري ويو، ۽ اشوڪ جي حڪمراني سڄي دنيا تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ زمين جي مٿان موجود [[يڪشا]]ن جو علائقو ۽ زمين جي هيٺان موجود [[ناگ]]ن جو علائقو پڻ شامل هو.{{sfn|Strong|1989|p=209}} جڏهن سوسيما گاديءَ واري شهر واپس آيو ته اشوڪ جي نئين وزيراعظم [[رادھاگپت]] کيس ڪوئلن سان ڀريل هڪ کڏ ۾ ڦاسائي ڇڏيو. سوسيما دردناڪ موت مري ويو، جڏهن ته سندس سپهه سالار ڀدرايڌ بُدھ ڌرم جو ڀڪشو بڻجي ويو.{{sfn|Strong|1989|p=210}} [[File:Sarnath_Ashoka_Lions_with_Dharma_Wheel.jpg|thumb|[[سارناتھ]] ۾ [[اشوڪ جو شير-ستون]]، جنهن ۾ چار [[ايشيائي شير]] هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن. اهي [[ٻڌ ڌرم]] جي [[چار عظيم سچايون|چار عظيم سچائين]] ۽ اخلاقي قانون جي ڦيٿي ([[ڌرم چڪر]]) جي علامت آهن.{{sfn|Allen|2012|p=331}}]] ''[[مهاونس]]'' موجب، جڏهن بندوسار بيمار ٿيو ته اشوڪ [[اجين]] مان [[پاٽلي پتر]] واپس آيو ۽ گاديءَ واري شهر تي قبضو ڪري ورتو. پيءُ جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي وڏي ڀاءُ کي قتل ڪيو ۽ تخت تي ويٺو.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ساڳئي متن موجب، اشوڪ پنهنجي سوتيلي ڀائرن مان نويَنوي (99) ڄڻن کي قتل ڪيو، جن ۾ سُمانا پڻ شامل هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} ''[[ديپاونس]]'' موجب، هن هڪ سئو ڀائرن کي قتل ڪيو ۽ چار سال بعد تاجپوشي ڪرائي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ''ونسٿاپڪاسني'' وڌيڪ ٻڌائي ٿو ته هڪ [[آجيَوڪ]] تپسوي اشوڪ جي ماءُ جي خواب جي تعبير ڪندي اڳواٽ هن خونريزي جي پيشنگوئي ڪئي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} انهن روايتن موجب اشوڪ جو سڳو ڀاءُ [[تِسا]] ئي بچي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} ٻين ذريعن ۾ بچيل ڀاءُ جا نالا [[ويتاشوڪ]]، وگتاشوڪ، سودت (''So-ta-to'') يا سوگتر (''Siu-ka-tu-lu'') بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} 99 ۽ 100 جهڙا انگ واضح طور مبالغو آهن ۽ شايد صرف اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن ته اشوڪ پنهنجي ڪيترن ئي ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} [[تاراناٿ]] موجب اشوڪ پنهنجي اڳوڻي حڪمران جو ناجائز پٽ هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڇهه جائز شهزادن کي قتل ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ممڪن آهي ته اشوڪ اصل جانشين نه هجي ۽ هن تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ ڀائر قتل ڪيا هجن. بهرحال، ٻڌ ڌرمي ماخذن شايد هن واقعي کي وڌائي پيش ڪيو ته جيئن ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ اشوڪ کي ظالم ۽ بي رحم حڪمران طور ڏيکاري سگهجي. اشوڪ جي پنجين پٿريلي فرمان ۾ انهن عملدارن جو ذڪر آهي جن جي ذميواري سندس ڀائرن، ڀينرن ۽ ٻين مائٽن جي خاندانن جي ڀلائي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تخت نشيني کان پوءِ به سندس هڪ کان وڌيڪ ڀائر زندهه هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} تنهن هوندي به ڪجهه مؤرخ هن راءِ سان متفق ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فرمان ۾ صرف ڀائرن جي ''خاندانن'' جو ذڪر آهي، خود ڀائرن جو نه.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} === تخت نشيني جي تاريخ === سري لنڪائي متنن ''[[مهاونس]]'' ۽ ''[[ديپاونس]]'' موجب اشوڪ [[گوتم ٻڌ]] جي وفات کان 218 سال پوءِ تخت تي ويٺو ۽ 37 سال حڪومت ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|pp=13–14}} ٻڌ جي وفات جي صحيح تاريخ پاڻ به تڪراري آهي،{{sfn|Thapar|1961|p=14}} جڏهن⁠تہ اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ ٻڌ جي وفات کان صرف هڪ سئو سال پوءِ حڪومت ڪئي، جنهن ڪري تاريخ بابت وڌيڪ اختلاف پيدا ٿيا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست مڃجي ۽ ٻڌ جي وفات 483 ق.م ۾ ٿي هجي، جيئن ڪيترن ئي عالمن تجويز ڪيو آهي، ته اشوڪ جي تخت نشيني 265 ق.م ۾ ٿيڻ گهرجي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} [[پراڻ]]ن موجب اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] 25 سال حڪومت ڪئي، جڏهن⁠تہ سري لنڪائي روايت 28 سال ٻڌائي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} جيڪڏهن پراڻن جو بيان صحيح هجي ته اشوڪ جي تخت نشيني کي ٽي سال اڳ، يعني 268 ق.م تي تاريخ بندي ڪري سگهجي ٿي. ٻئي طرف، جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست هجي پر ٻڌ جي وفات 486 ق.م مڃجي، جيڪا ''ڪينٽونيز ڊاٽڊ رڪارڊ'' سان حمايت حاصل ڪري ٿي، ته پوءِ به اشوڪ جي تخت نشيني 268 ق.م جي لڳ ڀڳ بيهندي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} ''مهاونس'' بيان ڪري ٿو ته اشوڪ بادشاهه ٿيڻ کان چار سال پوءِ رسمي تاجپوشي ڪرائي. هن وچ واري عرصي کي ائين سمجهي سگهجي ٿو ته انهن چئن سالن دوران هن بندوسار جي ٻين پٽن خلاف جانشيني جي جنگ وڙهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ هڪ قصو موجود آهي جنهن موجب اشوڪ جو وزير [[يشس]] پنهنجي هٿ سان سج کي لڪائي ڇڏيو. پروفيسر پي. ايڇ. ايل. ايگرمونٽ جو خيال هو ته هي قصو 4 مئي 249 ق.م تي اتر هندستان ۾ نظر آيل جزوي سج گرهڻ ڏانهن اشارو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=12–13}} ''اشوڪاوادان'' موجب، هن سج گرهڻ کان ڪجهه عرصي بعد اشوڪ مختلف ٻڌ ڌرمي مقدس ماڳن جي ياترا تي نڪتو. اشوڪ جي [[لومبني]] واري ستوني فرمان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي 21هين سال ۾ لومبني جو دورو ڪيو. جيڪڏهن اهو دورو ساڳئي ياترا جو حصو هجي، ۽ لومبني جو دورو سج گرهڻ کان هڪ يا ٻن سالن اندر ٿيو هجي، ته پوءِ 268–269 ق.م واري تخت نشيني جي تاريخ وڌيڪ امڪاني لڳي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}}{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} بهرحال، هي نظريو سڀني عالمن پاران قبول ٿيل ناهي. مثال طور [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي خيال ۾ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ڪيل واقعو تاريخي وقت بندي سان لاڳاپيل ئي ناهي، ۽ ايگرمونٽ جي تشريح ان روايت جي ادبي ۽ مذهبي پس منظر کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان اڳ واري حڪومت == سري لنڪائي ۽ اتر هندستاني ٻنهي روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ سخت ۽ پرتشدد شخص هو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} [[تاراناٿ]] پڻ لکي ٿو ته شروعات ۾ اشوڪ کي ''ڪاماشوڪ'' سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪيترائي سال عيش ۽ عشرت ۽ دنياوي خواهشن (''[[ڪاما]]'') ۾ گذاريا. ان کان پوءِ کيس ''چنڊاشوڪ'' (يعني ”ظالم اشوڪ“) چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪجهه سال برن ڪمن ۾ صرف ڪيا. آخرڪار ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ هو ''ڌرماشوڪ'' (يعني ”نيڪ اشوڪ“) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ کيس ''چنڊاشوڪ'' سڏي ٿو ۽ سندس ڪيترن ئي ظالماڻن عملن جو ذڪر ڪري ٿو:{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * جيڪي وزير سندس تخت نشيني ۾ مددگار ثابت ٿيا هئا، سي حڪومت سنڀالڻ کان پوءِ ساڻس بي ادبي سان پيش اچڻ لڳا. سندن وفاداري آزمائڻ لاءِ اشوڪ کين هڪ غيرمعمولي حڪم ڏنو ته سڀ گلن ۽ ميون وارا وڻ ڪٽي ڇڏين. جڏهن وزيرن اهو حڪم نه مڃيو ته اشوڪ ذاتي طور پنج سئو وزيرن جا سر قلم ڪرائي ڇڏيا.{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * هڪ ڏينهن باغ ۾ سير دوران اشوڪ ۽ سندس حرم جون عورتون هڪ سهڻي [[اشوڪ وڻ]] وٽان گذريون. ان منظر اشوڪ ۾ محبت جا جذبا جاڳايا، پر عورتون سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي سبب ساڻس قربت اختيار ڪرڻ ۾ دلچسپي نه رکيون. ڪجهه وقت پوءِ جڏهن اشوڪ سمهي پيو ته ناراض عورتن سندس نالي واري اشوڪ وڻ جا گل ۽ ٽاريون ڪٽي ڇڏيون. جاڳڻ کان پوءِ اشوڪ سزا طور پنهنجي پنج سئو حرم وارين عورتن کي جيئرو ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * اهڙين قتل عام وارين ڪاررواين سبب وزيراعظم [[رادھاگپت]] پريشان ٿي ويو. هن صلاح ڏني ته مستقبل جي اجتماعي قتلن لاءِ هڪ جلاد مقرر ڪيو وڃي ته جيئن بادشاهه پاڻ اهڙن ڪمن ۾ سڌو سنئون ملوث نه رهي. ان مقصد لاءِ مگڌ جي هڪ ڳوٺ جو نوجوان [[گريڪا]] مقرر ڪيو ويو، جيڪو فخر سان چوندو هو ته هو سڄي [[جمبوديپ]] جي ماڻهن کي قتل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * گريڪا بعد ۾ ''چنڊاگريڪا'' (”ظالم گريڪا“) جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس خواهش تي اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ قيد خانو تعمير ڪرايو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} هي قيد خانو ''اشوڪ جو دوزخ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ٻاهران ڏسڻ ۾ اهو خوشنما ۽ دلڪش هو، پر اندر چنڊاگريڪا قيدين تي انتهائي بي رحماڻا تشدد ڪندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=106–107}} پنجين صديءَ جي چيني سياح [[فا شيان]] لکي ٿو ته اشوڪ ذاتي طور دوزخ جو دورو ڪيو ته جيئن اتي استعمال ٿيندڙ تشدد جا طريقا سکڻ بعد انهن جهڙا طريقا ايجاد ڪري سگهي. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوان زانگ]] دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اهڙو ستون ڏٺو هو جيڪو اشوڪ جي ”دوزخ“ واري هنڌ جي نشاندهي ڪندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[مهاونس]]'' پڻ مختصر طور اشوڪ جي سخت مزاجي جو ذڪر ڪري ٿو. ان موجب، اشوڪ کي شروعاتي دور ۾ سندس برن ڪمن سبب ''چنڊاشوڪ'' چيو ويندو هو، پر ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نيڪ عملن جي ڪري کيس ''ڌرماشوڪ'' سڏيو ويو.{{sfn|Lahiri|2015|p=107}} بهرحال، اتر هندستاني روايت جي ابتڙ، سري لنڪائي متن اشوڪ جي مخصوص ظالماڻن عملن جو ذڪر نٿا ڪن، سواءِ ان دعويٰ جي ته هن پنهنجي 99 ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ ظالم ۽ خونخوار شخص طور پيش ڪرڻ واريون اهڙيون تصويرون غالباً ٻڌ ڌرمي مصنفن جي تخليق آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} انهن جو مقصد اهو ڏيکارڻ هو ته ٻڌ ڌرم اشوڪ جي زندگيءَ ۾ هڪ معجزاتي تبديلي آندي.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} هن تبديلي کي وڌيڪ ڊرامائي ۽ اثرائتو بنائڻ لاءِ اهڙين روايتن ۾ اشوڪ جي اڳوڻي ظلم ۽ بعد واري مذهبي نيڪي ٻنهي کي مبالغي سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Charles1962">{{cite book | author=Charles Drekmeier | title=Kingship and Community in Early India | url=https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek | url-access=registration | access-date=30 October 2012 | year=1962 | publisher=Stanford University Press | lccn=62-9565 | pages=[https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek/page/173 173] }}</ref> == ڪلنگا جي جنگ ۽ ٻڌ ڌرم ۾ تبديلي == {{Main|ڪلنگا جي جنگ}} [[File:Kanaganahalli inscribed panel portraying Asoka (perspective).jpg|thumb|[[ڪناگن هلي]] مان مليل نقش ٿيل پينل، جنهن ۾ اشوڪ ۽ سندس راڻيون ڏيکاريل آهن. [[برهمي لپي]] ۾ "راجا اشوڪ" لکيل آهي، پهرين کان ٽئين صدي عيسوي.<ref>{{cite book |title=Indian Archaeology 1997–98 |publisher=ASI |page=Plate 72 |url=http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |access-date=22 January 2020 |archive-date=22 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122082556/http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |url-status=live }}</ref>]] اشوڪ جي لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي اٺين سال [[ڪلنگا]] واري علائقي کي فتح ڪيو. جنگ دوران ٿيل وڏي تباهي ۽ خونريزي سبب هن کي تشدد تي پڇتاءُ ٿيو، ۽ ايندڙ سالن ۾ هو آهستي آهستي ٻڌ ڌرم ڏانهن مائل ٿيو.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} [[اشوڪ جي فرمانن]] مان پٿريلي فرمان نمبر 13 بادشاهه جي گهري افسوس جو اظهار ڪري ٿو: {{Blockquote |text=ڪلنگا جي فتح کان پوءِ، سندس مقدس عظمت واري بادشاهه ۾ ڌرم جي حفاظت، ڌرم سان محبت ۽ ڌرم جي تبليغ جو وڏو جذبو پيدا ٿيو. ڪلنگا جي فتح تي سندس دل ۾ گهرو افسوس پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن اڳ ۾ آزاد ملڪ جي فتح دوران ماڻهن جو قتل، موت ۽ قيد ٿيڻ لازمي هوندو آهي. اها ڳالهه سندس مقدس عظمت لاءِ وڏي ڏک ۽ پشيماني جو سبب بڻجي. |source=<ref name="Wikisource Smith">{{cite Wikisource |wslink=Asoka - the Buddhist Emperor of India/Chapter 4 |title=Asoka: The Buddhist Emperor of India |last=Smith |first=Vincent |author-link=Vincent Arthur Smith |year=1920 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=185}}</ref> }} ٻئي طرف، سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي اٺين سال تائين اڳ ئي هڪ پڪو ٻڌ ڌرمي هو. ان روايت مطابق هو چوٿين سال ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيو ۽ پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ 84,000 وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائون ڪلنگا جي مهم جو ذڪر ئي نٿيون ڪن.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} سري لنڪائي روايت جي بنياد تي ڪجهه محقق، جهڙوڪ ايگرمونٽ، سمجهن ٿا ته اشوڪ ڪلنگا جي جنگ کان ''اڳ'' ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} هن نظريي جي مخالفت ڪندڙ چون ٿا ته جيڪڏهن اشوڪ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هو ته پوءِ هن اهڙي خونريز جنگ ڇو وڙهي؟ ايگرمونٽ ان جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته اشوڪ شايد "[[وچولي واٽ]]" جي پنهنجي تشريح رکندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=33}} پراڻن ليکڪن مان ڪجهه جو خيال هو ته اشوڪ جنگ کان پوءِ اوچتو ۽ ڊرامائي انداز ۾ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب ڪلنگا جي الحاق کان پوءِ هو ڌرم ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿيو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن اشوڪ جنگ کان پوءِ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو، تڏهن به لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اها تبديلي اوچتو نه پر تدريجي عمل هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} پنهنجي حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل هڪ ننڍڙي پٿريلي فرمان ۾ اشوڪ لکي ٿو ته هو ٻن اڍائي سالن کان وڌيڪ عرصي کان ''[[اُپاسڪ]]'' (عام ٻڌ ڌرمي پيروڪار) هو، پر شروعاتي عرصي ۾ گهڻي اڳڀرائي نه ڪري سگهيو. آخري هڪ سال دوران هو سنگهه جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ ٻڌ ڌرم جو وڌيڪ سرگرم پيروڪار بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} === ڪلنگا جي جنگ === اشوڪ جي وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب، هن تخت نشيني کان اٺ سال پوءِ ڪلنگا فتح ڪيو. فرمان موجب: * جنگ دوران 100,000 ماڻهو ۽ جانور مارجي ويا. * ان کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. * 150,000 ماڻهو ۽ جانور قيدي بڻائي کڻي ويا ويا. اشوڪ لکي ٿو ته انهن مصيبتن تي پڇتاءُ ئي کيس ڌرم جي عمل ۽ تبليغ ڏانهن وٺي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هو اعلان ڪري ٿو ته هاڻي ڪنهن ملڪ جي فتح دوران ٿيندڙ قتل، موت ۽ جلاوطني کيس انتهائي دردناڪ ۽ افسوسناڪ لڳي ٿي. خاص طور تي مذهبي ماڻهن ۽ گهريلو زندگي گذاريندڙ ماڻهن جي تڪليف کيس وڌيڪ ڏکوئيندڙ محسوس ٿئي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هي فرمان [[ايراگوڊي]]، [[گرنار]]، [[ڪالسي]]، [[مانسهره]]، [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[قنڌار]] سميت ڪيترن هنڌن تي مليو آهي.{{sfn|Guruge|1995|p=37}} پر حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته ڪلنگا واري علائقي ۾ موجود اشوڪ جي لکتن مان فرمان 13 ۽ 14 غائب آهن. انهن جي جاءِ تي ٻه الڳ فرمان آهن، جن ۾ اشوڪ جي پشيماني جو ڪو ذڪر ناهي. ممڪن آهي ته اشوڪ ڪلنگا جي ماڻهن آڏو اهڙي اعتراف کي سياسي طور مناسب نه سمجهيو هجي.{{sfn|Thapar|1995|pp=30–31}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ بيان ڪيل جنگ جا انگ اکر ۽ نتيجا ڪنهن حد تائين مبالغو هجن، ته جيئن پري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن تي اثر پوي، جيڪي انهن دعوائن جي تصديق نٿي ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=56}} قديم ذريعا اشوڪ جي ڪنهن ٻي وڏي فوجي مهم جو ذڪر نٿا ڪن، جيتوڻيڪ سورهين صديءَ جي عالم [[تاراناٿ]] دعويٰ ڪري ٿو ته اشوڪ سڄي [[جمبوديپ]] کي فتح ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} === ٻڌ ڌرم سان پهريون رابطو === {{multiple image |perrow=1 |total_width=300 |caption_align=center |align=right |direction=horizontal |image1=Vajrasana, early 20th century.jpg |caption1='''[[وجراسڻ، بودھ گيا|وجراسڻ]]''' يا "ٻڌ جي روشن خياليءَ جو تخت"، [[مهابودھي مندر]]، [[بودھ گيا]]. اشوڪ اهو تخت ٻڌ جي روشن خياليءَ واري هنڌ جي يادگار طور تعمير ڪرايو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=300–302}}<ref>"Ashoka did build the Diamond Throne at Bodh Gaya to stand in for the Buddha and to mark the place of his enlightenment" in {{cite book |last1=Ching |first1=Francis D. K. |last2=Jarzombek |first2=Mark M. |last3=Prakash |first3=Vikramaditya |title=A Global History of Architecture |date=23 March 2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-98160-3 |page=570 |url=https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |language=en |access-date=7 March 2021 |archive-date=23 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523153935/https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |url-status=live }}</ref> |image2=Vajrasana with side panels (3rd century BCE). Bodh Gaya.jpg |caption2=وجراسڻ جا نقش نگاري وارا حصا، ٽين صدي ق.م. }} اشوڪ جي ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيڻ بابت مختلف ذريعا مختلف روايتون پيش ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} سري لنڪائي روايت موجب، اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] [[برهمڻ ڌرم]] جو پوئلڳ هو، جڏهن⁠تہ سندس ماءُ ڌرما [[آجيواڪ]] فرقو اختيار ڪيو هو.{{sfn|Guruge|1995|p=42}} ''[[سمنت پاساديڪا]]'' موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي شروعاتي ٽن سالن دوران غير ٻڌ ڌرمي فرقن جو پيروڪار رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=43}} سري لنڪائي متنن مطابق اشوڪ روزانو دان وٺندڙ برهمڻن جي روش کان مطمئن نه هو. سندس درٻارين آجيواڪ ۽ [[جيني ڌرم|نگنٿ]] استادن کي به پيش ڪيو، پر اهي به کيس متاثر نه ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} ''[[ديپاونس]]'' مطابق اشوڪ ڪيترن غير ٻڌ ڌرمي مذهبي اڳواڻن کي محل ۾ گهرايو ۽ وڏا انعام ڏنا، اميد ڪندي ته اهي سندس هڪ سوال جو جواب ڏيندا. پر ڪو به مطمئن ڪندڙ جواب نه ڏئي سگهيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هڪ ڏينهن اشوڪ [[پاٽلي پتر]] جي رستي تي هڪ نوجوان ٻڌ ڌرمي راهب [[نگروڌ]] (نياگروڌ) کي ڏٺو، جيڪو ڀڪشا لاءِ نڪتل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} نگروڌ دراصل اشوڪ جو ڀائيٽو هو، جيتوڻيڪ اشوڪ پاڻ ان حقيقت کان اڻواقف هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} هو اشوڪ جي وڏي ڀاءُ [[سُمانا]] جو وفات کان پوءِ ڄاول پٽ هو، جنهن کي اشوڪ تخت جي جنگ دوران قتل ڪرائي ڇڏيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=34}} اشوڪ نگروڌ جي پُرسڪون، بيخوف ۽ سنجيده شخصيت کان متاثر ٿيو ۽ کيس پنهنجي ڌرم بابت ٻڌائڻ لاءِ چيو. جواب ۾ نگروڌ کيس ''اپّماد'' (هوشياري، سجاڳي ۽ سنجيدگي) بابت وعظ ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هي وعظ اشوڪ تي ايترو اثرانداز ٿيو جو هن نگروڌ کي 400,000 چاندي جا سڪا ۽ روزانو اٺ حصا چانور ڏيڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ان کان پوءِ اشوڪ هڪ ٻڌ ڌرمي ''[[اُپاسڪ]]'' بڻجي ويو ۽ [[ڪڪُٽارام]] وهار وڃڻ لڳو. اتي هن جي ملاقات مشهور ٻڌ راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] سان ٿي، جنهن کان پوءِ هو ٻڌ ڌرم سان وڌيڪ وابسته ٿي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} هن ڪهاڻي جي تاريخي صداقت يقيني ناهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ممڪن آهي ته اشوڪ جي هڪ قابل استاد جي ڳولا واري هيءَ روايت ان ڳالهه جي وضاحت لاءِ بيان ڪئي وئي هجي ته هن [[جيني ڌرم]] اختيار ڇو نه ڪيو، جيڪو پڻ عدم تشدد ۽ همدردي جو درس ڏيندو هو. اها روايت ظاهر ڪري ٿي ته اشوڪ صرف ڪنهن مخصوص عقيدي جي ڳولا ۾ نه هو، بلڪه هڪ اهڙي روحاني استاد جي تلاش ۾ هو، جيڪو کيس مطمئن ڪري سگهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=108}} سري لنڪائي روايت وڌيڪ ٻڌائي ٿي ته اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ٻڌ راهب بڻيو ۽ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] ٻڌ راهبه بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''[[ديوياوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت اشوڪ جي تبديليءَ کي ٻڌ راهب [[سمُدرا]] سان منسوب ڪري ٿي، جيڪو اڳ ۾ شراوستي جو واپاري هو. هن روايت موجب سمُدرا کي اشوڪ جي مشهور "دوزخ" ۾ قيد ڪيو ويو، پر هن پنهنجي غيرمعمولي روحاني قوتن (''[[اِدّهي]]'') جي مدد سان پاڻ کي بچائي ورتو. جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هو سمُدرا وٽ پهتو ۽ سندس ڪيترن ئي معجزن کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ هن ٻڌ ڌرم قبول ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت آهي، جنهن مطابق سمُدرا واپاري جو پٽ هو ۽ جڏهن اشوڪ سان مليو تڏهن فقط 12 سالن جو هو. اهو بيان غالباً نگروڌ واري ڪهاڻي کان متاثر آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} ''آ-يو-وانگ-چوان'' مطابق هڪ ستن سالن جي ٻڌ ٻار اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ڏانهن آندو. هڪ ٻي ڪهاڻي موجب 500 [[برهمڻ]] اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ۾ دلچسپي وٺڻ سبب تنگ ڪندا هئا. پوءِ اهي معجزاتي طور [[ڀِڪشو]] بڻجي [[ڪڪُٽارام]] وهار ۾ رهڻ لڳا، جتي اشوڪ سندن ملاقات لاءِ ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} اشوڪ جي تخت نشينيءَ وقت هندستان جي مختلف علائقن ۾ ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي مرڪز اڳ ئي موجود هئا. اهو واضح ناهي ته ٻڌ سنگهه جي ڪهڙي شاخ اشوڪ تي سڀ کان وڌيڪ اثرانداز ٿي، پر سندس گاديءَ واري شهر [[پاٽلي پتر]] جي ٻڌ برادري هڪ مضبوط اميدوار سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} هڪ ٻيو اهم مرڪز [[مهابودھي مندر]] هو. وڏي پٿريلي فرمان نمبر 8 مان معلوم ٿئي ٿو ته اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي. ان کان علاوه، حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل ننڍڙي پٿريلي فرمان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ ٻڌ ڌرم جو سرگرم پوئلڳ بڻجي چڪو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}}{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان پوءِ جي حڪومت == === اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير === [[File:Sanchi2.jpg|thumb|[[سانچي]] جو اسٽوپ. مرڪزي اسٽوپ موريا دور ۾ تعمير ٿيو، بعد ۾ [[شونگ خاندان]] جي دور ۾ وڌايو ويو، جڏهن⁠ته سينگاريل دروازا [[ساتواهن خاندان]] جي دور سان تعلق رکن ٿا.]] ''[[مهاونسا]]'' ۽ ''[[اشوڪاوادان]]'' ٻنهي موجب اشوڪ 84,000 اسٽوپا يا وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Strong|1995|pp=154–155}} ''مهاونسا'' مطابق اها تعميري سرگرمي سندس حڪومت جي پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ گوتم ٻڌ جي اٺن مقدس تبرڪن مان ست گڏ ڪيا ۽ انهن کي سون، چاندي، [[ڪرائيسوبيرل|ٻليءَ جي اک]] ۽ بلور جي 84,000 صندوقن ۾ محفوظ ڪرايو. هن حڪم ڏنو ته زمين تي انهن سڀني شهرن ۾، جتي آبادي هڪ لک يا ان کان وڌيڪ هجي، 84,000 اسٽوپا تعمير ڪيا وڃن. [[ڪڪُٽارام]] وهار جي بزرگ راهب يَشس کي هن ٻڌايو ته سندس خواهش آهي ته سڀئي اسٽوپا هڪ ئي ڏينهن ۾ مڪمل ٿين. يَشس چيو ته هو سج کي پنهنجي هٿ سان ڍڪي مڪمل ٿيڻ جو اشارو ڏيندو. جڏهن هن ائين ڪيو ته سڀئي 84,000 اسٽوپا هڪ ئي وقت تي مڪمل ٿي ويا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} ''مهاونسا'' موجب اشوڪ 84,000 ''وهار'' (خانقاهون) تعمير ڪرايون ته جيئن ٻڌ جا تبرڪ انهن ۾ رکيا وڃن.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''اشوڪاوادان'' وانگر ''مهاونسا'' پڻ ٻڌ جي تبرڪن جي گڏ ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿي، پر ان کي تعميراتي سرگرمين سان نٿي جوڙي.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''مهاونسا'' ٻڌائي ٿي ته اشوڪ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ جو فيصلو تڏهن ڪيو جڏهن [[موگگلي پُت تِسّا]] کيس ٻڌايو ته ٻڌ جي ڌرم جا 84,000 حصا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=159}} اشوڪ پاڻ [[اشوڪارام]] وهار جي تعمير شروع ڪرائي ۽ ماتحت بادشاهن کي ٻين وهارن جي تعمير جو حڪم ڏنو. ٿيرا اندگُتّا جي معجزاتي قوتن جي مدد سان اشوڪارام مڪمل ٿيو، ۽ ساڳئي ڏينهن مختلف شهرن مان 84,000 وهارن جي مڪمل ٿيڻ جون خبرون پهتيون.{{sfn|Strong|1995|p=155}} هيٺين اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير روايتي طور اشوڪ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي:{{citation needed|date=November 2019}} * [[سانچي]]، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ڌاميڪ اسٽوپ]]، [[سارناتھ]]، [[اتر پرديش]]، ڀارت * [[مهابودھي مندر]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[بارابار غارون]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[نالندا مهاويهار]] (ڪجهه حصا جهڙوڪ ساريپُتّا اسٽوپ)، [[بيهار]]، ڀارت * [[تڪششيلا]] يونيورسٽي (ڪجهه حصا جهڙوڪ [[ڌرماراجيڪا اسٽوپ]] ۽ ڪنالا اسٽوپ)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀير ٽِلو]] (ٻيهر تعمير ٿيل)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀرهُت]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ديور ڪوٺار]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[بُٽڪارا اسٽوپ]]، [[سوات]]، پاڪستان * [[سناٽي]] اسٽوپ، [[ڪرناٽڪ]]، ڀارت * [[مير رڪن اسٽوپ]]، [[نواب شاهه]]، پاڪستان {| class="wikitable" style="margin:0 auto; text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | سانچي ۾ اشوڪي اسٽوپ |- ! style="background:#EAF4FC;" | ابتدائي شڪل ! style="background:#EAF4FC;" | موجوده آثار |- | [[File:Sanchi Great Stupa Mauryan configuration.jpg|250px]]<br /> موريا سلطنت جي دور (تقريباً 260 ق.م) ۾ عظيم اسٽوپ ۽ [[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪي ٿنڀي]] جي اندازي مطابق بحالي. | <gallery mode="packed" heights="180px"> File:Ashokan Pillar - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4361.JPG|ڏاکڻي دروازي ڀرسان چمڪدار پٿر مان ٺهيل [[اشوڪي ٿنڀو]] جا باقيات. File:Minor Pillar Edict of Ashoka at Sanchi.jpg|سانچي ۾ اشوڪ جو [[ننڍو ٿنڀي وارو فرمان]]. File:Ashoka pillar remains near Southern Gateway Stupa 1 Sanchi.jpg|ڏاکڻي دروازي ڀرسان اشوڪي ٿنڀي جي باقي بچيل ڏنڊي جا آثار. File:Sanchi capital right side view.jpg|ٿنڀي جي چوٽيءَ جو پاسائتو منظر. [[سانچي آثار قديمه ميوزيم]].<ref name="p.25-28 Ashoka pillar">Described in Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 pp. 25-28 Ashoka pillar].</ref> </gallery> |} === اشوڪ جا ٿنڀا === [[اشوڪ جا ٿنڀا]] (''Pillars of Ashoka'') هڪ ئي پٿر مان ٺهيل وڏن ٿنڀن جو سلسلو آهي، جيڪي سڄي [[برصغير]] ۾ پکڙيل آهن. اهي ٿنڀا ٽين صدي ق.م ۾ [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ اعظم]] (تقريباً 268–232 ق.م) تعمير ڪرايا يا انهن تي [[اشوڪ جا فرمان]] نقش ڪرايا ويا.{{refn|name=HR|{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |journal=History of Religions |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256}}}} اشوڪ پنهنجي انهن ٿنڀن لاءِ ''ڌمّ ٿمڀا'' (''Dhaṃma Thaṃbhā'') جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي معنيٰ آهي "ڌرم جا ٿنڀا".<ref name="archive.org">{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |page=132 |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch}}</ref><ref>{{cite book |last=Skilling |first=Peter |title=Mahasutras |date=1998 |publisher=Pali Text Society |isbn=9780860133209 |page=453}}</ref> هي ٿنڀا [[ڀارت جي تعميراتي فن]] جا اهم يادگار آهن، جن مان گهڻن تي موريا دور جي مشهور چمڪدار پالش (''Mauryan Polish'') موجود آهي. اشوڪ جا لڳ ڀڳ ويهه ٿنڀا اڄ تائين باقي آهن، جن مان ڪيترن تي سندس فرمان نقش ٿيل آهن. جانورن واريون چوٽيون (''Capitals'') رکندڙ ٿنڀن مان فقط چند مڪمل نمونا بچيا آهن، جن جو تعداد ست سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="auto">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=l3s9BAAAQBAJ&pg=PA123|title=The Return of the Buddha: Ancient Symbols for a New Nation|page=123|publisher=Routledge|author=Himanshu Prabha Ray|isbn=9781317560067|date=7 August 2014}}</ref> ٻه ٿنڀا [[فيروز شاهه تغلق]] طرفان [[دهلي سلطنت]] جي دور ۾ دهلي منتقل ڪيا ويا.<ref>India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200, Burjor Avari Routledge, 2016, p. 139.</ref> بعد ۾ ڪجهه ٻيا ٿنڀا [[مغل سلطنت]] جي حڪمرانن پڻ منتقل ڪرايا، جڏهن⁠ته انهن مان ڪيترين جانورن واريون چوٽيون الڳ ڪيون ويون.{{sfn|Krishnaswamy|pp=697–698}} هي ٿنڀا عام طور تي 12 کان 15 ميٽر اوچا هوندا هئا ۽ سندن وزن 50 ٽن تائين پهچندو هو. انهن کي ڪڏهن ڪڏهن سوين ميل پري کان ڇڪي انهن هنڌن تائين آندو ويندو هو جتي کين نصب ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html|title=KING ASHOKA: His Edicts and His Times|website=www.cs.colostate.edu|access-date=29 October 2017}}</ref> انهن ٿنڀن جي چوٽيءَ تي نفيس سنگتراشي سان سينگاريل جانورن جون مورتيون لڳل هونديون هيون، جن مان ڪيترائي نمونا اڄ تائين محفوظ آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | اشوڪي ٿنڀن جون مشهور چوٽيون |- | <gallery mode="packed" heights="200"> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India 2007-01-29.jpg|[[ويسالي]] جو شير File:Elephant capital Sankasya.jpg|[[سنڪسا]] جو هاٿي File:Rampurva bull in Presidential Palace high closeup.jpg|[[رامپوروا]] جو ڏاند (اصل نمونو) File:Lauria Nandangarh lion.jpg|[[لوريا نندنگڙهه]] جو شير File:Lion Capital - Chunar Sandstone - Circa 3rd Century BCE - Rampurva - ACCN 6298-6299 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4432.JPG|[[رامپوروا]] جو شير File:Sanchi capital right side view.jpg|[[سانچي]] جون چار شيرن واريون چوٽيون، جن جي مٿان شايد ڌرم چڪر هوندو File:Sarnath capital.jpg|[[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]]، [[سارناتھ]] </gallery> |} اشوڪي ٿنڀن مان سڀ کان مشهور [[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]] آهي، جيڪو [[سارناتھ]] مان مليو. ان ۾ چار شير هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن ۽ هي اڄ [[ڀارت]] جو سرڪاري قومي نشان پڻ آهي. هي ٿنڀا صرف حڪومتي فرمانن جا ذريعو نه هئا، پر اشوڪ جي ''ڌمّ'' واري پاليسي، اخلاقي تعليم، مذهبي رواداري ۽ سلطنت جي وحدت جا علامتي نشان پڻ هئا. === ڌرم جي تبليغ === اشوڪ جي پٿريلي فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنهنجي حڪومت جي اٺين ۽ نائين سال دوران هن [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، ''ڌرم'' جي تبليغ شروع ڪئي ۽ سماجي ڀلائيءَ جا ڪيترائي ڪم سرانجام ڏنا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} انهن فلاحي قدمن ۾ انسانن ۽ جانورن لاءِ علاج جون سهولتون قائم ڪرڻ، دوائن وارا ٻوٽا پوکرائڻ، رستن جي ڪنارن تي کوهه کوٽائڻ ۽ وڻ لڳائڻ شامل هئا. اهي ڪم پاڙيسري رياستن جهڙوڪ [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ستيہ پتر]]، [[تامراپرني]] ۽ يوناني بادشاهه [[انطيوڪس]] جي سلطنت تائين به ڪيا ويا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} فرمانن موجب پنهنجي حڪومت جي ڏهين ۽ يارهين سال دوران اشوڪ [[ٻڌ سنگهه]] جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ سڄي سلطنت جو هڪ ڊگهو دورو ڪيو، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ 256 ڏينهن جاري رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي ٻارهين سال تائين اشوڪ ''ڌرم'' جي تبليغ لاءِ فرمان نقش ڪرائڻ شروع ڪيا. هن پنهنجن عملدارن (''راجوڪ'' ۽ ''پرديشڪ'') کي حڪم ڏنو ته هو هر پنجن سالن بعد پنهنجي علائقن جو دورو ڪري ماڻهن کي ''ڌرم'' بابت تعليم ڏين ۽ انتظامي جاچ به ڪن.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} اڳئين سال هن ''ڌرم مها ماتر'' نالي نئون عهدو قائم ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي چوڏهين سال ۾ اشوڪ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي توسيع جو حڪم ڏنو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} === ٽين ٻڌ ڪائونسل === {{Main|ٻڌن واري ٽين ڪائونسل}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ ٻڌ برادريءَ ۾ تمام اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} هن روايت مطابق اشوڪ وڏي پيماني تي ڀڪشوئن جي سار سنڀال شروع ڪئي. سندس سخاوت سبب ڪيترائي غير حقيقي ۽ بدعقيده ماڻهو به سنگهه ۾ شامل ٿي ويا. نتيجي ۾ حقيقي ٻڌ ڀڪشو انهن سان گڏ مذهبي رسم ''اوپوسٿ'' ادا ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ لڳا، جنهن سبب ستن سالن تائين اها رسم نه ٿي سگهي.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} اشوڪ انهن جعلي ڀڪشوئن کي هٽائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هڪ حد کان وڌيڪ جوشيلن وزيرن ڪجهه حقيقي ڀڪشو به قتل ڪري ڇڏيا. پوءِ اشوڪ بزرگ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]] کي دعوت ڏني ته جيئن هو غير ٻڌ ماڻهن کي [[پاٽلي پتر]] جي خانقاهه مان خارج ڪري.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} انهيءَ عمل دوران 60,000 ڀڪشو بدعقيديءَ جي الزام هيٺ سنگهه مان خارج ڪيا ويا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان کان پوءِ ''اوپوسٿ'' ٻيهر منعقد ٿيو ۽ موگلي پُت تِسّا اشوڪ جي حڪومت جي سترهين سال ۾ [[ٽيون ٻڌ ڪائونسل]] منعقد ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} هن ڪائونسل دوران ''[[ڪٿاوتٿو]]'' نالي ڪتاب مرتب ڪيو ويو، جنهن ۾ ٿيراوادي عقيدي جي ڪيترن نقطن جي وضاحت ۽ توثيق ڪئي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر موجود نه آهي، جنهن سبب ڪيترن مؤرخن ٽئين ٻڌ ڪائونسل جي تاريخي حيثيت تي سوال اٿاريا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} [[File:Nava Jetavana Temple - Shravasti - 014 King Asoka at the Third Council (9241725897).jpg|thumb|اشوڪ ۽ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]]، [[ٽئين ٻڌ ڪائونسل]] دوران. نوا جيتاون، [[شراوستي]].]] مؤرخ [[رچرڊ گومبرچ]] جو خيال آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ هن واقعي جو ذڪر نه هئڻ ان کي مڪمل طور غير تاريخي ثابت نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جا ڪيترائي فرمان وقت سان گڏ گم ٿي چڪا آهن.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} گومبرچ وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته اشوڪ جا فرمان واضح ڪن ٿا ته هو سنگهه جي "اتحاد ۽ پاڪيزگي" برقرار رکڻ ۾ گهري دلچسپي رکندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|pp=8–9}} مثال طور، سندس ''ننڍي پٿريلي فرمان نمبر 3'' ۾ سنگهه جي ميمبرن کي ڪجهه مخصوص مذهبي متن پڙهڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي. ساڳئي طرح [[سانچي]]، [[سارناتھ]] ۽ [[ڪوسامبي]] مان مليل فرمانن ۾ اشوڪ اختلاف پيدا ڪندڙ ڀڪشوئن کي سنگهه مان خارج ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو ۽ سنگهه جي اتحاد ۽ ترقي جي خواهش ظاهر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}}{{sfn|Guruge|1995|p=45}} اٺين صديءَ جي ٻڌ ياتري [[ئي جِنگ]] به اشوڪ بابت هڪ ٻي روايت بيان ڪري ٿو. هن مطابق [[بمبسار]] بادشاهه، جيڪو گوتم ٻڌ جو همعصر هو، خواب ۾ ڪپڙي جا 18 ٽڪرا ۽ هڪ لٺ ڏٺا. ٻڌ ان خواب جي تشريح ڪندي ٻڌايو ته سندس وفات کان پوءِ سندس تعليم 18 مختلف مڪتبن ۾ ورهائجي ويندي ۽ هڪ بادشاهه اشوڪ انهن کي ٻيهر متحد ڪندو.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} === ٻڌ مذهب جي تبليغ === سري لنڪا جي روايت مطابق [[موگلي پُت تِسّا]] تقريباً 250 ق.م ۾ ٻڌ ڌرم جي تبليغ لاءِ نَوَ مشنون سرحدي علائقن ڏانهن موڪليون.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} هن روايت موجب اهي مشنون سڌو سنئون اشوڪ نه پر موگلي پُت تِسّا موڪليون، جيتوڻيڪ اشوڪ انهن جو سرپرست هو. هر مشن ۾ پنج ڀڪشو شامل هئا ۽ انهن جي اڳواڻي هڪ بزرگ ڀڪشو ڪندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} سري لنڪا ڏانهن اشوڪ پنهنجو پٽ [[مهندا]] موڪليو، جنهن سان گڏ اٿّيا، اُتّيا، سمبلا ۽ ڀدراسالا پڻ شامل هئا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} موگلي پُت تِسّا جي مدد سان اشوڪ ٻڌ مبلغن کي [[ڪشمير]]، [[گنڌارا]]، [[هماليه]]، يوناني علائقن، [[مهاراشٽر]]، [[سُوورن ڀومي]] ۽ [[سري لنڪا]] ڏانهن موڪليو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7;" | اشوڪ جي دور جون مشهور ٻڌ مذھب واريون تبليغي سرگرميون ! مبلغ ! منزل |- | [[مهندا]] | [[سري لنڪا]] |- | مجهنتيڪ | [[ڪشمير]] ۽ [[گنڌارا]] |- | مهاديو | مهيسا منڊل (شايد موجوده [[ميسور]]) |- | رڪّھتا | وناواسا |- | ڌمّ رڪّھتا (يوناني) | اپرانتڪ (اولهه هندستان) |- | مها ڌمّ رڪّھتا | [[مهاراشٽر]] |- | مها رڪّھتا | يوناني ملڪ |- | مجهم | [[هماليه]] |- | سونا ۽ اُتّرا | [[سُوورن ڀومي]] |} روايت موجب اشوڪ جي حڪومت جي اوڻيهين سال ۾ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] سري لنڪا وئي، جتي هن ٻڌ راهبن جي عورتن واري جماعت قائم ڪئي ۽ ساڻس گڏ مقدس [[بودهي وڻ]] جي هڪ شاخ پڻ کڻي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Strong|1995|p=144}} اشوڪ جي پنهنجن فرمانن ۾ به انهن مشنن جو سڌو سنئون بيان موجود ناهي. البت سندس حڪومت جي اوڻيهين سال بابت فقط ايترو ذڪر ملي ٿو ته هن [[خالاتيڪا غار]] تپسوين کي برساتي موسم ۾ رهائش لاءِ عطا ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} سندس ٿنڀن وارن فرمانن مان معلوم ٿئي ٿو ته ايندڙ سال هن [[لمبني]] (گوتم ٻڌ جي جنم ڀومي) ۽ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي زيارت ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''پٿريلي فرمان نمبر 13'' ۾ اشوڪ دعويٰ ڪري ٿو ته هن پنج بادشاهن ۽ ٻين ڪيترن ملڪن ڏانهن پيغام موڪلي ''ڌرم جي فتح'' حاصل ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته ڇا اهي سفارتون ئي اهي ٻڌ مشنون هيون جن جو ذڪر ٻڌ تاريخن ۾ ملي ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} ڪجهه ماهر، جهڙوڪ [[ايتين لاموٽ]]، سمجهن ٿا ته فرمانن ۾ ذڪر ٿيل ''ڌرم'' جا مبلغ لازمي طور ٻڌ ڀڪشو نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جو ''ڌرم'' ۽ ''ٻڌ مت'' مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا.{{sfn|Gombrich|1995|pp=10–11}} ٻيا ماهر، جهڙوڪ [[ايرخ فرائووالنر]] ۽ [[رچرڊ گومبرچ]]، انهن مشنن کي تاريخي حقيقت سمجهن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=11}} آثار قديمه مان به ڪجهه ثبوت ملن ٿا. ''وِنَي نِدان'' ۾ ذڪر ٿيل پنجن ڀڪشوئن مان ٽن جا نالا [[ڀلسا]] (ويجهو [[وديشا]]) مان مليل تبرڪن جي صندوقن تي لکيل مليا آهن، جيڪي ٻي صدي ق.م جي شروعاتي دور سان تعلق رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} ڪيترن مؤرخن جو خيال آهي ته ٻڌ مت جي وڏي مذهب طور اڀرڻ ۾ اشوڪ جي سرپرستي اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Thapar|1995|p=32}} بهرحال، آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اتر اولهه هندستان ۽ ڏکڻ هندستان ۾ ٻڌ مت جي واڌ ويجهه جو وڏو سبب واپاري، زميندار، ڪاريگر ۽ واپاري جماعتون هيون، جن ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي ادارن جي مالي مدد ڪئي.{{sfn|Thapar|1995|p=36}} === ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ تشدد === پنجين صدي عيسويءَ جي ٻڌ روايت ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، اشوڪ ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ به ڪجهه موقعن تي تشدد جو سهارو ورتو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن "دوزخ واري قيدخاني" ۾ [[چنداگيريڪا]] کي آهستي آهستي اذيتون ڏئي مارائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هڪ شخص جي ڏوهه جي بدلي ۾ هن 18,000 "بدعقيدن" جي قتل جو حڪم ڏنو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن جين ڌرم وارن خلاف مهم هلائي ۽ هر "بدعقيد" جو سر آڻڻ تي انعام مقرر ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سندس پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] جو به سر قلم ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[پنڊروردهن]] ۾ هڪ غير ٻڌ شخص اهڙي تصوير ٺاهي جنهن ۾ [[گوتم ٻڌ]] کي [[جناتپتر]] (يعني [[مهاوير]]) جي پيرن تي جهڪيل ڏيکاريو ويو هو. اصطلاح ''نرگرنٿ'' ("بندشن کان آزاد") اصل ۾ جين ڌرم کان اڳ جي هڪ تپسوي جماعت لاءِ استعمال ٿيندو هو، پر بعد ۾ جين راهبن لاءِ رائج ٿي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} روايت موجب هڪ ٻڌ عقيدتمند جي شڪايت تي اشوڪ پهرين انهيءَ مصور کي گرفتار ڪرڻ جو حڪم ڏنو، پوءِ [[پنڊروردهن]] ۾ موجود سڀني [[آجيڪ]] (Ajivika) پوئلڳن کي قتل ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010">{{cite book | author=Beni Madhab Barua | title=The Ajivikas | url=https://archive.org/details/ajivikas00barurich | access-date=30 October 2012 | date=5 May 2010 | publisher=General Books | isbn=978-1-152-74433-2 | pages=[https://archive.org/details/ajivikas00barurich/page/68 68]–69}}</ref> چيو وڃي ٿو ته ان حڪم جي نتيجي ۾ لڳ ڀڳ 18,000 آجيڪ ماريا ويا.{{sfn|Strong|1989|p=232}} ڪجهه وقت پوءِ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ ٻئي نرگرنٿ پوئلڳ اهڙي ئي تصوير ٺاهي. اشوڪ کيس ۽ سندس سموري خاندان کي سندن گهر ۾ زندهه ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010"/> هن وڌيڪ اعلان ڪيو ته جيڪو به ڪنهن نرگرنٿ بدعقيد جو سر کڻي ايندو، تنهن کي هڪ ''دينار'' انعام طور ڏنو ويندو. روايت موجب هڪ ڳوٺاڻي ڌنار اشوڪ جي پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] کي بدعقيد سمجهي قتل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}} جڏهن اشوڪ کي پنهنجي غلطيءَ جو احساس ٿيو ته هن اهو حڪم واپس وٺي ڇڏيو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} === تاريخي جائزو === اشوڪ طرفان مخالف مذهبي فرقن تي اهڙن ظلمن جون روايتون گهڻن مؤرخن جي نظر ۾ فرقيواراڻي تبليغ جو نتيجو آهن ۽ انهن کي تاريخي حقيقت طور قبول نٿو ڪيو وڃي.{{sfn|Strong|1995|p=149}}<ref name="Beni2010" /><ref name="Steven2010">{{cite book | author=Steven L. Danver | author-link=Steven L. Danver | title=Popular Controversies in World History: Investigating History's Intriguing Questions: Investigating History's Intriguing Questions | url=https://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | access-date=23 May 2013 | date=22 December 2010 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-59884-078-0 | page=99 | archive-date=3 January 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140103043618/http://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | url-status=live }}</ref><ref name="LePhuoc2010">{{cite book | author=Le Phuoc | title=Buddhist Architecture | url=https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | access-date=23 May 2013 | date=March 2010 | publisher=Grafikol | isbn=978-0-9844043-0-8 | page=32 | archive-date=31 December 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131231233840/http://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | url-status=live }}</ref> ان کان علاوه، اهڙيون ڪهاڻيون جين متنن جهڙوڪ ''[[پريشِشٽ پروان]]'' ۽ ''[[ٿيراولي]]'' ۾ موجود ناهن، جيتوڻيڪ اهي اشوڪ جو ذڪر ڪن ٿا.{{cite book | title=Parishtaparvan | url=https://archive.org/details/jtfs_sthaviravalicaritaorparisishtaparva-of-hemchandra-hermanjacobi-1932-bibliotheca-/page/LXXXI/mode/2up}}</ref><ref>{{cite book | title=Journal Of Indian Asiatic Society | date=1872 | url=https://books.google.com/books?id=yajAG0tbZ9cC&q=As%E2%80%99oka | page=154 }}</ref> انهيءَ ڪري جديد محققن جو وڏو حصو انهن واقعن کي مذهبي مقابلي جي نتيجي ۾ بعد ۾ شامل ڪيل افسانوي روايتون سمجهي ٿو، نه ڪي اشوڪ جي دور جا تصديق ٿيل تاريخي واقعا. == خاندان == [[File:Sanchi King Ashoka with his Queens, South Gate, Stupa no. 1.jpg|thumb|هڪ شهنشاهه ــ گهڻو امڪان آهي ته اشوڪ ــ پنهنجي ٻن راڻين [[اسندهيمترا]] ۽ [[ڪاروواڪي]] سان گڏ، ۽ ٽن خادمن سميت، [[سانچي]] جي هڪ اُڀريل نقش ۾ ڏيکاريل آهي.{{sfn|Singh|2017|p=162}} هن شخصيت جي اشوڪ طور سڃاڻپ [[ڪناگنهلي]] جي هڪ ساڳئي نقش مان ٿئي ٿي، جنهن تي سندس نالو پڻ لکيل آهي.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Kanaganahalli Asoka with inscription.jpg|thumb|upright|اشوڪ پنهنجي راڻي [[تشيارڪشيتا]] سان گڏ، [[ڪناگنهلي]] ويجهو [[سنّتي]] ۾، 1هين–3هين صدي عيسوي. هن اُڀريل نقش تي [[برهمي لپي]] ۾ "𑀭𑀸𑀬 𑀅𑀲𑁄𑀓𑁄" (''رايا اشوڪو''، "بادشاهه اشوڪ") لکيل آهي. تصوير ۾ اشوڪ، سندس راڻي، ٻه چمرا جهُلڻ وارا خادم ۽ هڪ ڇانوَ کڻندڙ خادم ڏيکاريل آهن.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Emperor Ashoka and his Queen at the Deer Park.jpg|upright|thumb|شهنشاهه اشوڪ ۽ سندس راڻي [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (شاکيه ڪُماري)، [[سارناتھ]] جي هرڻن واري باغ ۾. [[سانچي]] جو اُڀريل نقش.{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === زالون === مختلف ذريعن موجب اشوڪ جون پنج مشهور زالون هيون: [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (يا ويديسا مهاديوي شاکيه ڪُماري)، [[اسندهيمترا]]، [[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]]، [[ڪاروواڪي]] ۽ [[تشيارڪشيتا]].{{sfn|Mookerji|1995|p=9}} ڪاروواڪي اشوڪ جي واحد راڻي آهي جنهن جو ذڪر اشوڪ جي پنهنجي فرمانن ۾ ملي ٿو. سندس نالو [[الله آباد]] جي هڪ ٿنڀي تي لکيل فرمان ۾ اچي ٿو. ان فرمان ۾ کيس شهزادي [[تيورا]] جي ماءُ قرار ڏنو ويو آهي، ۽ شاهي عملدارن (''مها ماترن'') کي حڪم ڏنو ويو آهي ته سندس مذهبي ۽ خيراتي عطين جو رڪارڊ رکيو وڃي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} هڪ نظريي مطابق [[تشيارڪشيتا]] دراصل ڪاروواڪي جو ئي شاهي لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[مهاونسا]]'' مطابق اشوڪ جي وڏي راڻي [[اسندهيمترا]] هئي، جيڪا اشوڪ جي وفات کان چار سال اڳ فوت ٿي وئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} روايت موجب پنهنجي پوئين جنم ۾ هن هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] کي ماکي وڪڻندڙ واپاري ڏانهن رستو ڏيکاريو هو، ۽ اهو واپاري بعد ۾ اشوڪ جي روپ ۾ پيدا ٿيو، تنهنڪري هوءَ اشوڪ جي راڻي بڻجي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد جي ڪجهه متنن ۾ اچي ٿو ته اسندهيمترا ان پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجو تيار ڪيل ڪپڙو پڻ ڏنو هو.{{sfn|Strong|1995|p=166}} انهن متنن ۾ ''دساوتٿوپڪرن''، ڪمبوڊيا وارو وڌايل ''مهاونسا'' ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} هڪ ٻي ڪهاڻي موجب اشوڪ هڪ ڏينهن اسندهيمترا تي طنز ڪندي چيو ته هوءَ مٺو ڪمند کائي رهي آهي، حالانڪه هن اهو پنهنجي ''ڪرما'' سان حاصل نه ڪيو آهي. اسندهيمترا جواب ڏنو ته سندس سڀ نعمتون سندس نيڪ عملن جو نتيجو آهن. اشوڪ کيس اهو ثابت ڪرڻ لاءِ چيو ته هوءَ 60,000 راهبن لاءِ پوشاڪون فراهم ڪري.{{sfn|Strong|1995|p=166}} رات جو محافظ ديوتائن کيس سندس پراڻي نيڪ عمل جي ياد ڏياريو، ۽ ٻئي ڏينهن هوءَ معجزاتي طور 60,000 پوشاڪون مهيا ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.{{sfn|Strong|1995|p=166}} اشوڪ ايترو متاثر ٿيو جو هن کيس پنهنجي پسنديده راڻي بڻايو ۽ کيس سلطنت جي حڪمراني به آڇي، پر هن انڪار ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=167}} ''ترائي ڀومي ڪٿا'' موجب اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ ۽ 84,000 اسٽوپا ۽ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ لاءِ به اسندهيمترا ئي همٿايو هو.{{sfn|Strong|1995|pp=167–168}} ''مهاونسا'' مطابق اسندهيمترا جي وفات کان پوءِ [[تسّراڪها]] (تشيارڪشيتا) وڏي راڻي بڻجي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ اسندهيمترا جو ذڪر ڪونهي، پر تشيارڪشيتا جو ذڪر ملي ٿو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} ''ديوياوادان'' ۾ [[پدماوتي]] نالي هڪ ٻي راڻي جو ذڪر آهي، جيڪا ولي عهد [[ڪُڻال]] جي ماءُ هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جڏهن شهزادو هو ته [[وديشا]] ۾ [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] سان محبت ۾ گرفتار ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} سلطنت سنڀالڻ کان پوءِ ديوي [[پاٽلي پتر]] وڃڻ بدران [[وديشا]] ۾ ئي رهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''مهاونسا'' واضح ڪري ٿو ته اشوڪ جي وڏي راڻي اسندهيمترا هئي، ديوي نه؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي شخصيت سمجهڻ مشڪل آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''ديپاونسا'' مطابق اشوڪ ۽ ديوي جا ٻه ٻار هئا: [[مهندا]] ۽ [[سنگهمتّا]].{{sfn|Thapar|1961|p=22}} === پٽ === [[تيورا]]، جيڪو اشوڪ ۽ ڪاروواڪي جو چوٿون پٽ هو، اشوڪ جي فرمانن ۾ نالي سان ذڪر ٿيل واحد پٽ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ جو هڪ ٻيو پٽ [[ڪُڻال]] هو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ڪُڻال جو هڪ پٽ [[سمپراتي]] هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت [[مهندا]] جو ذڪر ڪري ٿي، جنهن کي ٻڌ مبلغ طور سري لنڪا موڪليو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} چيني سياح [[شُوان زانگ]] جو چوڻ آهي ته مهندا اشوڪ جو پٽ نه، پر سندس ننڍو ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] (يا وگتاشوڪ) هو.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} ''ديوياوادان'' ۾ ولي عهد [[ڪُڻال]] (ڌرموِوَردهن) جو ذڪر آهي، جيڪو اشوڪ ۽ پدماوتي جو پٽ هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} [[فا شيان]] موجب ڌرموِوَردهن کي [[گنڌارا]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ [[جالوڪ]] کي اشوڪ جو ٽيون پٽ ڄاڻايو ويو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڌيئر === سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جي هڪ ڌيءَ [[سنگهمتّا]] هئي، جيڪا بعد ۾ [[ڀڪشُڻي]] بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ڪجهه مؤرخ، جهڙوڪ [[روميلا ٿاپر]]، سنگهمتّا جي تاريخي حيثيت بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} انهن جي دليلن مان ڪجهه هي آهن: * "سنگهمتّا" نالو، جنهن جي معنيٰ "سنگهه جي دوست" آهي، غيرمعمولي لڳي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} * ''مهاونسا'' موجب هن اشوڪ جي ڀائيٽي [[اگني برهما]] سان شادي ڪئي، جيڪا ان دور جي سماجي قانونن سان ٺهڪندڙ نه هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} * هوءَ 18 ورهين جي عمر ۾ ڀڪشُڻي بڻجي وئي، جڏهن ته روايت موجب ان وقت سندس ننڍڙو ٻار به هو.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} هڪ ٻي روايت ۾ اشوڪ جي ڌيءَ [[چارومتي]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن [[ديوپال]] نالي هڪ [[ڪشتري]] سان شادي ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڀائر === ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جو هڪ وڏو سڳو نه پر اڌ ڀاءُ [[سوسيما]] هو.{{sfn|Strong|1989|p=204}} * سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جو هڪ ڀاءُ [[تِسّا]] هو، جيڪو شروع ۾ عيش عشرت واري زندگي گذاريندو هو. اشوڪ کيس سبق سيکارڻ لاءِ ڪجهه ڏينهن لاءِ تخت تي ويهاريو، پوءِ کيس غاصب قرار ڏئي ستن ڏينهن کان پوءِ قتل جو حڪم ڏنو. انهن ستن ڏينهن ۾ تِسّا زندگي جي ناپائيداري سمجهي ورتي ۽ پوءِ راهب بڻجي ''ارهت'' جو درجو حاصل ڪيائين.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} * ''ٿيراگاتا'' جي شرح موجب هن ڀاءُ جو نالو [[ويتاشوڪ]] هو. هڪ ڏينهن هن پنهنجي مٿي ۾ اڇو وار ڏٺو ۽ دنياوي زندگي ڇڏي خانقاهه ۾ داخل ٿي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * [[فا شيان]] هن ڀاءُ کي [[مهيندر]] سڏي ٿو. سندس بيان موجب اشوڪ هن کي سندس غير اخلاقي روين سبب شرمسار ڪيو، جنهن کان پوءِ هو هڪ غار ۾ وڃي رهيو ۽ عبادت ڪندي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جي هڪ ڀاءُ کي جين سمجهي قتل ڪيو ويو، جڏهن اشوڪ جينن خلاف مهم هلائي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} == سلطنت جي حد == اشوڪ جي اڳوڻن حڪمرانن جي قبضي هيٺ آيل علائقن جي صحيح حدن بابت پڪ سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي، پر امڪان آهي ته سندس ڏاڏي [[چندر گپت موريا]] جي سلطنت اتر هندستان جي اولهه واري سامونڊي ڪناري ([[عرب سمنڊ]]) کان اوڀر واري ڪناري ([[بنگال جي نار]]) تائين پکڙيل هئي، ۽ ڀارتي برصغير جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين حصن تي مشتمل هئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} [[بندوسار]] ۽ اشوڪ غالباً سلطنت کي ڏکڻ طرف وڌيڪ وڌايو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس سلطنت تقريباً سڄي ڀارتي برصغير تي پکڙيل هئي، سواءِ انتهائي ڏاکڻن علائقن جي. [[اشوڪ جا فرمان|پٿريلا فرمان]] نمبر 2 ۽ 13 مان معلوم ٿئي ٿو ته اهي ڏاکڻا علائقا [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ڪيرلپتر]] ۽ [[ساتياپتر]] حڪمرانن جي قبضي ۾ هئا. اتر اولهه ۾ اشوڪ جي سلطنت [[افغانستان]] تائين پکڙيل هئي، جتي ان جون سرحدون [[سيلوڪي سلطنت]] سان لڳنديون هيون، جنهن تي [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيوس]] حڪومت ڪندو هو.{{sfn|Singh|2017|p=162}} اشوڪ جي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ [[پاٽلي پتر]] هو، جيڪو [[مگڌ]] واري علائقي ۾ واقع هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == مذهب ۽ فلسفو == === ٻڌ ڌرم سان تعلق === [[File:Upasaka.jpg|thumb|لفظ ''[[اپاسڪ]]'' (𑀉𑀧𑀸𑀲𑀓، "ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ")، جيڪو اشوڪ پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ ٻڌ ڌرم سان پنهنجي وابستگي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو (تقريباً 258 ق.م.)]] ٻڌ روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو هو،{{sfn|Strong|1989|p=15}} جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن هن معاملي تي اختلاف ظاهر ڪيو آهي.{{sfn|Strong|1995|p=142}} بهرحال [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان]] نمبر 1 واضح ثبوت فراهم ڪري ٿو ته اشوڪ ٻڌ ڌرم جو پوئلڳ هو. هن فرمان ۾ هو پاڻ کي ''[[اپاسڪ]]'' (يعني ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ) ۽ ''ساکيه'' (يعني گوتم ٻڌ جي لقب ''شاکيه مُني'' جي نسبت سان ٻڌ ڌرمي) سڏي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=134}} هي فرمان ۽ ٻيا ڪيترائي فرمان سندس ٻڌ ڌرم سان وابستگي جا ثبوت پيش ڪن ٿا:{{sfn|Guruge|1995|pp=43–44}} * پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ اشوڪ لکي ٿو ته ''اپاسڪ'' ٿيڻ کان پوءِ هڪ سال تائين هن گهڻي ترقي نه ڪئي، پر پوءِ هو ''سنگهه'' جي ويجهو ويو ۽ وڌيڪ اڳتي وڌيو. ''سنگهه ڏانهن وڃڻ'' جي صحيح معنيٰ واضح نه آهي. ٻڌ روايت موجب هو ڪجهه وقت راهبن سان گڏ رهيو، پر اهو شايد وڌاءُ هجي. البت اها ڳالهه يقيني آهي ته اشوڪ ٻڌ ڌرم ڏانهن وڌيڪ مائل ٿيو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 3 ۾ هو پاڻ کي ''اپاسڪ'' سڏي ٿو ۽ [[ٻڌ]] ۽ [[سنگهه]] تي پنهنجي ايمان جو اظهار ڪري ٿو.{{sfn|Thapar|1995|pp=19–20}}{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[وڏا پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان]] نمبر 8 ۾ هو پنهنجي تاجپوشي کان ڏهه سال پوءِ [[سمبودهي]] (يعني [[بودھ گيا]] ۾ مقدس [[بودهي وڻ]]) جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[لمبني]] واري ٿنڀي جي لکت ۾ هو [[گوتم ٻڌ]] جي جنم ڀومي جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ ٻڌ ۽ سنگهه لاءِ پنهنجي عقيدت جو اعلان ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1989|p=13}} * [[نگالي ساگر]] واري لکت ۾ هو اڳوڻي هڪ ٻڌ جي نالي سان منسوب اسٽوپا کي ٻيڻو وڏو ڪرڻ ۽ ان جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * سندس ڪجهه لکتون ٻڌ سنگهه جي اتحاد ۽ نظم برقرار رکڻ ۾ سندس دلچسپي ظاهر ڪن ٿيون.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * [[سارو مارو]] واري لکت موجب اشوڪ ''منيما ديش'' ۾ واقع ''اپونيت وهار'' ڏانهن سفر دوران پنهنجو پيغام موڪليو. جيتوڻيڪ هن هنڌ جي صحيح سڃاڻپ يقيني نه آهي، پر واضح آهي ته اهو هڪ ٻڌ وهار (''وهار'') هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=157}} === ڌرم === {{مکيه|اشوڪ جي ڌرم واري پاليسي}} [[File:Lomas Rishi relief.jpg|thumb|اشوڪ کي [[لوماس رشي غار]] جي سجايل دروازي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو ''[[چيتيه]] محراب'' جو "سڀ کان پراڻو معلوم مثال" سمجھيو وڃي ٿو.<ref name="Harle1994p24">{{cite book|author=James C. Harle|title=The Art and Architecture of the Indian Subcontinent|url=https://archive.org/details/artarchitectureo00harl|url-access=registration|year=1994|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-06217-5|pages=[https://archive.org/details/artarchitectureo00harl/page/24 24]–25}}</ref>]] اشوڪ جي مختلف لکتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن پاڻ کي "ڌرم" (پالي: ''ڌمّ'') جي واڌاري لاءِ وقف ڪري ڇڏيو هو. ٻڌ حلقن ۾ هي اصطلاح [[گوتم ٻڌ]] جي تعليمات لاءِ استعمال ٿيندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} بهرحال، اشوڪ جي پنهنجي لکتن ۾ ٻڌ ڌرم جي بنيادي عقيدن، جهڙوڪ [[چار اَريا سچ]] يا [[نروان]] جو ڪو ذڪر موجود ناهي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} لفظ "ڌرم" ڀارتي مذهبن ۾ مختلف معنائن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ عام طور تي ان جو مطلب "قانون"، "فرض"، "نيڪي" يا "راستي تي هلڻ" ورتو ويندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي [[قنڌار]] وارين لکتن ۾ "ڌرم" جو ترجمو يوناني ٻوليءَ ۾ ''eusebeia'' ۽ آرامي ٻوليءَ ۾ ''qsyt'' ڪيو ويو آهي، جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته اشوڪ جو "ڌرم" فقط ٻڌ ڌرم تائين محدود نه هو، پر هڪ وڌيڪ وسيع اخلاقي تصور هو.{{sfn|Strong|1995|p=142}} اشوڪ جي لکتن موجب، ڌرم جو مطلب هو: * سماجي ڀلائيءَ لاءِ سرگرم اخلاقي حڪمراني * مذهبي رواداري * ماحولياتي شعور * عام اخلاقي اصولن جي پيروي * جنگ کان پاسو {{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي فرمانن ۾ ڌرم جي عملي صورتن جا مثال هي آهن: * موت جي سزا ختم ڪرڻ ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 4){{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * رستن جي ڪنارن تي وڻن جي پوک، خاص طور تي [[برگد]] ۽ آم جا باغ، گڏوگڏ مسافرن لاءِ آرامگاهون ۽ کوهه تعمير ڪرائڻ. هر اڌ ميل جي فاصلي تي اهڙيون سهولتون قائم ڪيون ويون. ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 7){{sfn|Strong|1989|p=4}} * شاهي باورچي خاني ۾ جانورن جي قتل تي پابنديون لڳائڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 1).{{sfn|Strong|1989|p=4}} روزانو فقط ٻه مور ۽ هڪ هرڻ ذبح ڪرڻ جي اجازت هئي، ۽ پوءِ اهو به بند ڪيو ويو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * انسانن ۽ جانورن ٻنهي لاءِ طبي سهولتون قائم ڪرڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 2).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * والدين جي فرمانبرداري، پجاريَن ۽ تپسوين سان سخاوت، ۽ خرچن ۾ سادگي جي ترغيب ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 3).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * عملدارن کي غريبن ۽ پوڙهن ماڻهن جي ڀلائي ۽ خوشحالي لاءِ ڪم ڪرڻ جو حڪم ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 5).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * سڀني جاندارن جي ڀلائيءَ کي فروغ ڏيڻ ته جيئن هو زنده مخلوق تي پنهنجو قرض ادا ڪري سگهي ۽ هن دنيا ۽ ايندڙ دنيا ۾ انهن جي خوشيءَ جو سبب بڻجي سگهي ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 6).{{sfn|Strong|1989|p=4}} جديد عالمن اشوڪ جي ''ڌرم'' بابت مختلف رايا پيش ڪيا آهن. ڪن ان کي ٻڌ ڌرم جي عام گهرو پوئلڳن جي اخلاقي ضابطن سان تشبيهه ڏني آهي، ڪن ان کي سياسي ۽ اخلاقي اصولن جو مجموعو قرار ڏنو آهي، ڪن ان کي هڪ قسم جو "عالمي مذهب" سمجهيو آهي، جڏهن ته ڪجهه ان کي اشوڪ جي پنهنجي فڪري ايجاد قرار ڏين ٿا. ٻئي طرف، ڪجهه محققن جو خيال آهي ته اهو بنيادي طور هڪ سياسي نظريو هو، جنهن جو مقصد هڪ وڏي ۽ گهڻ قومي سلطنت کي اخلاقي بنيادن تي متحد رکڻ هو.{{sfn|Singh|2012|p=131}} اشوڪ ''ڌرم-مها ماتر'' نالي نئين درجي جا عملدار مقرر ڪيا. انهن جي ذميواري پوڙهن، بيمارن، عورتن، ٻارن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي ڀلائي هئي. اهي عملدار اولهه ايشيا جي يوناني-هلينستي سلطنتن ڏانهن سفارتي مهمن تي به موڪليا ويندا هئا ته جيئن ڌرم جو پيغام پهچائي سگهجي.{{sfn|Thapar|1995|p=31}} تاريخي طور تي، عالمي ٻڌ ڌرمي حلقن ۾ اشوڪ جي جيڪا تصوير مشهور ٿي، اها سندس فرمانن بدران ٻڌ روايتن ۽ ڏند ڪٿائن (جهڙوڪ ''[[اشوڪاوادان]]'') تي ٻڌل هئي. ان جو هڪ وڏو سبب اهو هو ته اشوڪ جا فرمان [[برهمي لپي]] ۾ لکيل هئا، جيڪا وقت سان وسري وئي ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ [[جيمس پرنسپ]] جي تحقيق کان پوءِ ئي ٻيهر پڙهي ويئي.{{sfn|Strong|1989|p=5}} چيني ٻڌ ياترين [[فاشيان]] ۽ [[شوان زانگ]] جي سفرنامن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو اشوڪ جي لکتن کي ٻڌ سان لاڳاپيل مقدس هنڌن جي نشانين طور ڏسندا هئا. انهن فرمانن کي ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل مواد سان منسوب ڪيو، پر جديد عالمن جڏهن برهمي لپي پڙهي، ته معلوم ٿيو ته انهن جي تشريح اصل متن سان مطابقت نٿي رکي. غالب امڪان اهو آهي ته فاشيان مقامي رهنمائن تي ڀاڙيو، جن يا ته پنهنجي طرفان ٻڌ ڌرمي تشريحون ٺاهيون يا زباني روايتن جي بنياد تي غلط ترجما پيش ڪيا. شوان زانگ به اهڙي صورتحال کي منهن ڏنو هوندو، يا شايد هن فاشيان جي لکڻين تي ڀروسو ڪيو هجي.{{sfn|Strong|1989|pp=6–9}} هن راءِ جي تائيد ان ڳالهه مان به ٿئي ٿي ته چوڏهين صديءَ ۾ [[فيروز شاهه تغلق]] جڏهن اشوڪ جي ٿنڀن تي لکيل تحريرن جي معنيٰ پڇي، ته ڪجهه برهمڻ عالمن انهن جون خيالي تشريحون پيش ڪيون. [[شمس سراج عفيف]] جي ''تاريخ فيروز شاهي'' موجب، جڏهن فيروز شاهه [[ٽوپرا]] ۽ [[ميرٺ]] مان اهي ٿنڀ دهلي آندا، ته برهمڻن کيس ٻڌايو ته انهن تي اڳڪٿي لکيل آهي ته فيروز نالي بادشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به انهن ٿنڀن کي نه هٽائي سگهندو. ان وقت مقامي روايتن ۾ انهن ٿنڀن کي افسانوي سورمي [[ڀيم]] سان پڻ منسوب ڪيو ويندو هو.{{sfn|Strong|1989|pp=9–10}} [[رچرڊ گومبرچ]] جهڙن عالمن جو خيال آهي ته اشوڪ جي ڌرم تي ٻڌ ڌرم جو واضح اثر موجود هو. مثال طور، [[ڪالنگا]] بابت جدا فرمان نمبر 1 ۾ موجود خيال، ٻڌ جي ''سگال کي نصيحت'' ۽ ٻين وعظن سان گهڻي مشابهت رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} ==== جانورن جي ڀلائي ==== اشوڪ جي پٿريلي فرمانن ۾ واضح طور چيو ويو آهي ته جاندارن کي تڪليف پهچائڻ مناسب ناهي، ۽ ڪنهن به جانور کي [[يجنا]] يا قرباني لاءِ قتل نه ڪيو وڃي.{{sfn|Fitzgerald|2004|p=120}} بهرحال، اشوڪ عام ڍورن جي ذبح يا گوشت کائڻ تي مڪمل پابندي نه لڳائي.{{sfn|Simoons|1994|p=108}} هن اهڙن سڀني چؤپائن جي قتل تي پابندي وڌي جيڪي نه خوراڪ لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ نه ئي ڪنهن عملي فائدي جا هئا. ان کان علاوه ڪيترن پکين، مڇين ۽ ٻين جانورن جي مخصوص نسلن جي قتل تي به پابندي لڳائي وئي.{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ کير پياريندڙ ٻڪريُن، رڍن ۽ سوئرن جي قتل کي به منع ڪيو، ۽ سندن ڇهن مهينن کان گهٽ عمر وارن ٻچن جي قتل تي پڻ پابندي وڌي. هن ڪجهه خاص مذهبي دورن، جهڙوڪ [[چاتُرماس]] ۽ [[اوپوسٿ]] جي ڏينهن ۾: سڀني مڇين جي شڪار; ۽ جانورن جي خصي ڪرڻ تي پابندي لڳائي.{{sfn|Dhammika|1994}}{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ شاهي شڪار کي ختم ڪيو ۽ شاهي محل ۾ خوراڪ لاءِ جانورن جي ذبح کي به محدود ڪري ڇڏيو.{{sfn|Draper|Meyer|McCoubrey|1998|p=44}} ڇاڪاڻ ته هن: شڪار تي پابنديون وڌيون; جانورن لاءِ علاجگاهون قائم ڪيون; ڪيترن مذهبي ڏينهن تي گوشت کائڻ کان روڪيو، انهيءَ ڪري ڪجهه محقق موريا سلطنت کي دنيا جي تاريخ ۾ انهن نادر مثالن مان شمار ڪن ٿا، جتي حڪومت جانورن کي به اهڙو تحفظ ڏنو جهڙو انساني شهرين کي حاصل هوندو آهي.{{sfn|Phelps|2007}} اشوڪ جي فرمانن ۾ جهنگلي جانورن جي قتل ۽ ٻيلن جي تباهي تي به پابنديون ملن ٿيون، تنهن ڪري ڪيترائي جديد ماحولياتي مورخ کيس ماحولياتي شعور ۽ فطرت جي تحفظ جي ابتدائي نمائندن مان هڪ سمجهن ٿا.{{sfn|Elverskog|2020|p=56}}{{sfn|Fisher|2018|p=72}} == پرڏيهي لاڳاپا == [[File:Territories conquered by the Dharma according to Ashoka.jpg|thumb|[[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13]] موجب اهي علائقا جيڪي اشوڪ جي "ڌرم فتح" هيٺ آيا (260–218 ق م).{{sfn|Kosmin|2014|p=57}}<ref name=ME368>Thomas Mc Evilly, ''The shape of ancient thought'', Allworth Press, New York, 2002, p. 368</ref>]] اهو چڱيءَ طرح معلوم آهي ته اشوڪ مختلف ماڻهن ۽ بادشاهن ڏانهن ''دوت'' (سفير يا ايلچي) موڪليندو هو ته جيئن زباني يا لکت واريون هدايتون، يا ٻنهي قسمن جا پيغام، انهن تائين پهچائي سگهجن. سندس ڇهين پٿريلي فرمان (Rock Edict VI) ۾ "زباني حڪمن" جو واضح ذڪر ملي ٿو. بعد ۾ اها ڳالهه به ثابت ٿي ته ان دور ۾ لکت وارين هدايتن سان گڏ زباني پيغام موڪلڻ ڪا غيرمعمولي ڳالهه نه هئي. اشوڪ جي پيغامن جو مقصد سندس ''ڌمّ-وجيه'' (ڌرم ذريعي فتح) کي ڦهلائڻ هو، جنهن کي هو سڀني فتحن کان اعليٰ سمجھندو هو ۽ جنهن کي هو هر هنڌ، بلڪه ڀارت کان ٻاهر به، ڦهلائڻ جو خواهشمند هو. [[خروشٺي لپي]] جي اختيار ٿيڻ مان مختلف ثقافتن جي وچ ۾ رابطن جا واضح ۽ ناقابل ترديد نشان ملن ٿا. اهو به ممڪن آهي ته حڪومتي لکتون نصب ڪرڻ جو تصور به انهيءَ لپيءَ سان گڏ آيو هجي، ڇاڪاڻ ته اشوڪ جي فرمانن ۾ [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] اثر ڪيترن ئي اصطلاحن ۽ تحريري اندازن ۾ نظر اچي ٿو. اهي حقيقتون ظاهر ڪن ٿيون ته اشوڪ ٻين تهذيبن سان رابطي ۾ هو ۽ پنهنجي سلطنت جي حدن کان ٻاهر نون ثقافتي خيالن جي ڏي وٺ ۽ ڦهلاءَ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪري رهيو هو.<ref name="Hinuber2012">{{cite journal | author=Oskar von Hinüber |title=Did Hellenistic Kings Send Letters to Aśoka? | journal=Journal of the American Oriental Society |volume=130 | issue=2 | year=2010 | publisher=Freiburg | pages=262–265}}</ref> === يوناني دنيا === [[File:Sarnath Ashoka Capital Horse motif.jpg|thumb|right|[[سارناٿ]] جي [[اشوڪ جو شيرن وارو تاج|اشوڪي تاج]] تي گھوڙي جو نقش، جنهن کي اڪثر يوناني حقيقت نگاري (ريئلزم) جو مثال سمجھيو ويندو آهي.<ref name="Danielou">A Brief History of India, [[Alain Daniélou]], Inner Traditions / Bear & Co, 2003, p. 89-91 [https://archive.org/details/briefhistoryofin00dani/page/89]</ref>]] اشوڪ پنهنجي پٿريلي فرمانن ۾ بيان ڪري ٿو ته هن اولهه ۾ واقع [[يوناني دور]] جي بادشاهتن ڏانهن ٻڌ ڌرم ۽ ڌرم جي تبليغ لاءِ قدم کنيا. هو اهو پڻ ٻڌائي ٿو ته سندس سلطنت ۾ رهندڙ يوناني ماڻهو ٻڌ ڌرم قبول ڪندڙ هئا ۽ سندس سفيرن جا مخاطب پڻ هئا. {{blockquote |text=هاڻي ديوتائن جي پياري بادشاهه جي نظر ۾ سڀ کان وڏي فتح ڌرم جي فتح آهي. ۽ اها ڌرم فتح هتي به حاصل ڪئي وئي آهي ۽ ڇهه سئو يوجن پري به، جتي يوناني بادشاهه [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]] حڪومت ڪري ٿو، ۽ ان کان به اڳتي جتي چار بادشاهه [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] حڪومت ڪن ٿا. اهڙي طرح ڏکڻ ۾ [[چولا]]، [[پانڊيا]] ۽ [[تامراپرني]] تائين پڻ. هتي بادشاهه جي سلطنت اندر يونانين، ڪمبوجن، نابھڪن، نابھاپمڪتين، ڀوجن، پيتنيڪن، آندرهن ۽ پاليدن جي وچ ۾ به ماڻهو ديوتائن جي پياري بادشاهه جي ڌرم واري هدايتن تي عمل ڪن ٿا. جتي سندس سفير نه به پهتا آهن، اتي به ماڻهن سندس ڌرم جي تعليمات بابت ٻڌي انهن تي عمل ڪرڻ شروع ڪيو آهي ۽ مستقبل ۾ به ڪندا رهندا. |source=[[اشوڪ جا فرمان]]، [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان نمبر 13]] (ايس. ڌمّيڪا جو ترجمو)<ref>[http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html#rock14 The Edicts of King Ashoka: an English rendering by Ven. S. Dhammika] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160510060618/http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html |date=10 May 2016 }}</ref> }} {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | caption_align = center | align = left | direction = horizontal | image1 = Kalsi02.jpg | image2 = Khalsi rock edict of Ashoka.jpg | footer = [[کالسي]] جا پٿريلا فرمان (وڏو پٿريلو فرمان نمبر 13)، جن ۾ اشوڪ يوناني بادشاهن [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] جا نالا سڌيءَ طرح پنهنجي تعليمات جي مخاطبن طور کڻي ٿو. | footer_align = center }} اهو ممڪن آهي، جيتوڻيڪ يقيني نه آهي، ته اشوڪ کي يوناني حڪمرانن کان خط موصول ٿيا هجن ۽ هو يوناني بادشاهن جي حڪومتي فرمانن کان واقف هجي. ساڳي طرح جيئن هو شايد [[هخامنشي سلطنت]] جي بادشاهن جي لکتن کان واقف هو، ڇاڪاڻ ته ان دور ۾ يوناني بادشاهن جا سفير ڀارت ۾ موجود هئا ۽ اشوڪ پاڻ به پنهنجا ''دوت'' ٻاهرين ملڪن ڏانهن موڪليندو هو.<ref name="Hinuber2012"/> [[ڊيو نيسيوس (سفير)|ڊيو نيسيوس]] نالي هڪ يوناني سفير جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]] طرفان اشوڪ جي درٻار ۾ موڪليو ويو هو.<ref>{{cite web |url = http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |title = Pliny the Elder, "The Natural History", 6, 21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728023626/http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |archive-date=28 July 2013 |url-status=dead}}</ref> اهو ساڳيو بطليموس اشوڪ جي فرمانن ۾ به ٻڌ ڌرم جي پيغام حاصل ڪندڙ بادشاهن مان شمار ڪيو ويو آهي. ڪجهه يوناني فلسفي، جهڙوڪ [[هيگيسياس آف سيرين]]، جيڪو غالباً بادشاهه [[ماگاس آف سيرين]] جي دور ۾ رهندو هو، انهن کي به ممڪن طور ٻڌ ڌرم جي تعليمات کان متاثر سمجھيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته ماگاس انهن بادشاهن مان هڪ هو جن ڏانهن اشوڪ جا مذهبي سفير موڪليا ويا هئا.<ref>{{cite book |last=Preus |first=Anthony |year=2015 |title=Historical Dictionary of Ancient Greek Philosophy |url=https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |page=184 |isbn=978-1-4422-4639-3 |access-date=18 June 2017 |archive-date=4 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201104102717/https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |url-status=live }}</ref> ڀارت ۾ رهندڙ يونانين جو ٻڌ ڌرم جي واڌاري ۾ عملي ڪردار به نظر اچي ٿو. مثال طور، اشوڪ جي سفيرن مان هڪ [[ڌمّرڪشيت]] بابت پالي ذريعن ۾ ذڪر آهي ته هو هڪ يوناني (''يونا'') ٻڌ ڀڪشو هو، جنهن ٻڌ ڌرم جي تبليغ ۾ سرگرم حصو ورتو. ''[[مهاونسا]]'' ۾ هن جو ذڪر موجود آهي.<ref name="plgotw">Full text of the ''Mahavamsa'' [http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html Click chapter XII] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060905050433/http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html |date=5 September 2006 }}</ref> ڪجهه يوناني (يَوَن) شايد اشوڪ جي سلطنت ۾ انتظامي عهدن تي پڻ فائز هئا. [[رودر دامن]] جي [[گرناڙ|گِرناڙ]] واري لکت ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ جي دور ۾ [[گجرات]] جي علائقي گِرناڙ ۾ هڪ يَوَن (يوناني) گورنر مقرر هو، جيڪو هڪ آبي ذخيرو تعمير ڪرائڻ جو ذميوار هو.<ref>The Idea of Ancient India: Essays on Religion, Politics, and Archaeology by Upinder Singh [https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 p.18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229135504/https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 |date=29 December 2019 }}</ref> ڪيترن محققن جو خيال آهي ته [[پاٽلي پتر]] ۾ اشوڪ جو شاهي محل [[پرسيپولس]] ۾ موجود هخامنشي شاهي محل جي طرز تي تعمير ڪيو ويو هو.<ref>{{cite book |last1=De la Croix |first1=Horst |last2=Tansey |first2=Richard G. |last3=Kirkpatrick |first3=Diane |title=Gardner's Art Through the Ages |date=1991 |publisher=Thomson/Wadsworth |isbn=0-15-503769-2 |edition=9th |page=[https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 428] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 }}</ref> == اڳين جنمن بابت ڏند ڪٿائون == ٻڌ ڌرم جي روايتن ۽ ڏند ڪٿائن ۾ اشوڪ جي گذريل جنمن بابت به ڪيترائي قصا بيان ڪيا ويا آهن. ''مهاونسا'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ، [[نگروده]] ۽ [[ديوانمپيا تِسا]] هڪ اڳئين جنم ۾ ڀائر هئا. ان وقت هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] (Pratyekabuddha) ٻئي بيمار پرتيڪ ٻڌ جي علاج لاءِ ماکي ڳولي رهيو هو. هڪ عورت کيس هڪ ماکيءَ جي دڪان ڏانهن رهنمائي ڪئي، جيڪو انهن ٽنهي ڀائرن جي ملڪيت هو. اشوڪ وڏي سخاوت سان ان پرتيڪ ٻڌ کي ماکي عطا ڪئي ۽ انهيءَ نيڪيءَ جي عيوض اها خواهش ظاهر ڪئي ته هو مستقبل ۾ جمبودويپ جو خودمختيار حڪمران بڻجي.{{sfn|Strong|1995|p=146}} اها عورت به دعا ڪئي ته هوءَ سندس راڻي بڻجي، ۽ پوءِ ايندڙ جنم ۾ اشوڪ جي زال [[اسندهمتّا]] جي روپ ۾ پيدا ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد وارن پالي متنن موجب اسندهمتّا هڪ ٻي نيڪي پڻ ڪئي هئي: هن پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجي هٿن سان تيار ڪيل ڪپڙي جو هڪ ٽڪرو تحفي طور ڏنو هو. اهي روايتون ''دساوتٿُپّڪرڻ''، نام نهاد ڪمبوڊيائي يا توسيع يافته ''مهاونسا'' (ممڪن طور نائين يا ڏهين صدي) ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' (پندرهين صدي) ۾ محفوظ آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} ''[[اشوڪاوادان]]'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ اڳئين جنم ۾ [[راجگريهه]] جي هڪ معزز خاندان ۾ ''جيا'' نالي ڇوڪري جي صورت ۾ پيدا ٿيو هو. جڏهن هو ننڍڙو ٻار هو، تڏهن هن [[گوتم ٻڌ]] کي مٽيءَ جو هڪ ڍير کاڌي جي خيال سان پيش ڪيو. ٻڌ انهيءَ عطئي کي قبول ڪيو، جنهن تي جيا اعلان ڪيو ته هن نيڪ عمل جي نتيجي ۾ هو مستقبل ۾ بادشاهه بڻجندو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} ساڳئي روايت ۾ اهو پڻ ٻڌايو ويو آهي ته جيا جو ساٿي ''وجيا'' بعد ۾ اشوڪ جي وزير اعظم [[رادھاگپت]] جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} بعد ۾، پنهنجي ايندڙ زندگيءَ ۾، ٻڌ ڀڪشو [[اپگپت]] اشوڪ کي ٻڌائي ٿو ته سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي جو سبب اڳئين جنم ۾ مٽيءَ جو اهو ناپاڪ تحفو هو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ڪيترا پوءِ جا متن هيءَ ڪهاڻي ورجائين ٿا، پر مٽي ڏيڻ جي منفي نتيجن جو ذڪر نٿا ڪن. انهن متنن ۾ [[ڪمارلاتا]] جو ''ڪلپنا-منڊيتڪا''، [[آرياشور]] جو ''جاتڪ مالا'' ۽ ''مها-ڪرما-وڀاگا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=149}} چيني ليکڪ [[پاؤ چينگ]] پنهنجي ڪتاب ''شيه چيا جُو لائي ينگ هوا لو'' ۾ لکي ٿو ته مٽي ڏيڻ جهڙو معمولي عمل ايترو وڏو ثواب نٿو رکي سگهي جو ان جي نتيجي ۾ اشوڪ جهڙو عظيم شهنشاهه پيدا ٿئي. ان جي بدران، هو دعويٰ ڪري ٿو ته ڪنهن ٻئي اڳئين جنم ۾ اشوڪ هڪ بادشاهه جي حيثيت سان ٻڌ جون بيشمار مورتيون ٺهرايون هيون، ۽ انهيءَ عظيم ثواب جي نتيجي ۾ هو ايندڙ جنم ۾ هڪ وڏي شهنشاهه جي صورت ۾ پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=163}} پالي ٻوليءَ جي چوڏهين صديءَ واري داستاني ڪتاب ''دساوتٿُپّڪرڻ'' (ممڪن طور چوڏهين صديءَ جو) ماکيءَ واري واپاري ۽ مٽي ڏيندڙ ٻار ٻنهي ڪهاڻين کي پاڻ ۾ ملائي پيش ڪري ٿو. هي متن ''مهاونسا'' واري قصي جو ٿورو مختلف بيان ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته اهو واقعو [[گوتم ٻڌ]] جي ڄمڻ کان به اڳ ٿيو هو. ان کان پوءِ ڪتاب چوي ٿو ته اهو ماکي عطا ڪندڙ واپاري بعد ۾ انهيءَ ٻار جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو، جنهن ٻڌ کي مٽي پيش ڪئي هئي. پر هن روايت ۾ هڪ اضافي تفصيل به آهي: ٻڌ اها مٽي پنهنجي خادم [[آنند]] کي ڏني ته جيئن ان مان [[پلستر]] تيار ڪيو وڃي. اهو پلستر بعد ۾ وهار جي ڀتين ۾ پيل ڏارن ۽ شگافن جي مرمت لاءِ استعمال ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=163-165}} == آخري سال == === تسّراڪشا راڻي طور === اشوڪ جي آخري تاريخي لکت [[اشوڪ جا وڏا ستوني فرمان|ستوني فرمان نمبر 4]] آهي، جيڪا سندس حڪومت جي 26هين سال سان تعلق رکي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اشوڪ جي زندگيءَ جي آخري دور بابت ڄاڻ جو واحد ذريعو ٻڌ ڌرمي روايتون ۽ ڏند ڪٿائون آهن. سري لنڪائي روايت مطابق اشوڪ جي مهاراڻي [[اسندهمتّا]] سندس حڪومت جي 29هين سال ۾ وفات ڪري وئي، ۽ 32هين سال ۾ سندس ٻي زال [[تشيارڪشا|تسّراڪشا]] کي راڻيءَ جو لقب ڏنو ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ٻنهي ''مهاونسا'' ۽ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ [[بودهي وڻ]] سان خاص عقيدت ۽ محبت رکندو هو. حسد ۾ مبتلا تسّراڪشا "بودهي" کي اشوڪ جي ڪنهن محبوبه عورت جو نالو سمجهي ويٺي. پوءِ هن ڪاري جادو ذريعي وڻ کي سُڪائڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Strong|1995|p=152}} ''اشوڪاوادان'' موجب هن ان مقصد لاءِ هڪ جادوگر عورت کي ڀرتي ڪيو. جڏهن اشوڪ کيس سمجهايو ته "بودهي" دراصل هڪ وڻ جو نالو آهي، تڏهن هن ساڳي جادوگر عورت کان وڻ کي ٻيهر صحتمند ڪرايو.{{sfn|Strong|1995|pp=152–153}} پر ''مهاونسا'' مطابق تسّراڪشا آخرڪار وڻ کي مڪمل طور تباهه ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي،{{sfn|Strong|1995|p=153}} ۽ اهو واقعو اشوڪ جي حڪومت جي 34هين سال ۾ پيش آيو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''اشوڪاوادان'' موجب تسّراڪشا (جنهن کي هتي ''تشيارڪشيتا'' چيو ويو آهي) اشوڪ جي پٽ [[ڪُنالا]] سان عشق ڪرڻ لڳي، پر ڪُنالا سندس خواهش رد ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ اشوڪ کيس ستن ڏينهن لاءِ سلطنت جو مڪمل اختيار ڏئي ڇڏيو. انهيءَ مختصر عرصي دوران هن ڪُنالا تي ظلم ڪيو ۽ سندس اکيون ڪڍرائي کيس انڌو ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هن ڪاوڙ ۾ اچي چيو ته: "مان هن جون اکيون پٽي ڪڍندس، سندس جسم کي لوهي ڪنڊن سان چيريندس، کيس جيئري ڀالي تي چاڙهيندس، سندس نڪ آري سان ڪٽيندس ۽ سندس زبان استري سان وڍيندس." بعد ۾ ڪُنالا معجزاتي نموني ٻيهر بينائي حاصل ڪري ورتي ۽ راڻي لاءِ معافي جي درخواست ڪئي، پر اشوڪ ان جي باوجود تسّراڪشا کي قتل ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=152}} [[ڪشيميندر]] جي ''اوادان-ڪلپا-لتا'' ۾ به هيءَ روايت بيان ٿيل آهي، پر اتي اشوڪ جي شخصيت کي وڌيڪ مثبت ڏيکارڻ لاءِ لکيو ويو آهي ته ڪُنالا جي نظر واپس اچڻ کان پوءِ اشوڪ راڻيءَ کي معاف ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=165}} == وفات == سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي 37هين سال ۾ وفات ڪئي،{{sfn|Guruge|1995|p=51}} جنهن جو مطلب آهي ته سندس وفات لڳ ڀڳ 232 ق م ۾ ٿي.{{sfn|Kosmin|2014|p=36}} ''اشوڪاوادان'' موجب پنهنجي زندگيءَ جي آخري ڏينهن ۾ شهنشاهه سخت بيمار ٿي پيو. هن ٻڌ سنگهه کي عطيا ڏيڻ لاءِ سرڪاري خزاني مان رقم استعمال ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن تي سندس وزيرن کيس رياستي خزاني تائين رسائي کان روڪي ڇڏيو. ان کان پوءِ اشوڪ پنهنجون ذاتي ملڪيتون عطيو ڪرڻ لڳو، پر ان کان به کيس روڪيو ويو. آخرڪار، وفات وقت سندس وٽ صرف هڪ [[املي|آملي]] (Myrobalan) جو اڌ ڦر بچيو هو، جيڪو هن پنهنجي آخري نذراني طور سنگهه کي پيش ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=18}} اهڙيون روايتون ٻڌ سنگهه کي سخاوت سان عطيا ڏيڻ جي اهميت اجاگر ڪن ٿيون ۽ اهو پڻ ڏيکارين ٿيون ته سلطنت ٻڌ ڌرم جي حمايت ۾ ڪهڙو ڪردار ادا ڪندي هئي.{{sfn|Singh|2008|p=332}} هڪ مشهور ڏند ڪٿا مطابق اشوڪ جي جسد کي ساڙڻ وقت سندس چتا مسلسل ست ڏينهن ۽ ست راتيون ٻرندي رهي. <ref>{{cite book |last=Strong |first=John |date=2007 |title=Relics of the Buddha |url=https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |publisher=Motilal Banarsidass Publishers |page=149 |isbn=978-81-208-3139-1 |access-date=15 November 2015 |archive-date=8 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508154548/https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |url-status=live }}</ref> == آثارِ قديمه جا باقيات == === اڏاوت === [[File:Lomas_Rishi_entrance.jpg|thumb|[[لوماس رشي غار]] جو تراشيل دروازو، [[بارابر غارون]]، تعمير لڳ ڀڳ 250 ق م]] اشوڪ سان منسوب مختلف اسٽوپن کان علاوه، [[اشوڪ جا ستون|سندس تعمير ڪرايل ستون]] اڄ به برصغير جي مختلف علائقن ۾ موجود آهن. اشوڪ کي عام طور ڀارت ۾ پٿر تي ٻڌل تعميراتي فن جي شروعات جو باني سمجهيو ويندو آهي، جيڪا ٻڌ ڌرم جي خدمت لاءِ وقف هئي. ممڪن آهي ته هي فن [[يوناني-بئڪٽريائي]] ڪاريگرن جي اثر هيٺ ترقي ڪئي هجي، جيڪي [[سڪندر اعظم]] کان پوءِ هن خطي ۾ آيا هئا.<ref name="Stone">[https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 Introduction to Indian Architecture Bindia Thapar, Tuttle Publishing, 2012, p.21] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229200601/https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 |date=29 December 2019 }}</ref> اشوڪ کان اڳ عمارتون گهڻو ڪري غير مستقل مواد جهڙوڪ ڪاٺ، [[بانس]] ۽ ڇپر مان ٺاهيون وينديون هيون.<ref name="Stone"/><ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| title = Gardner's Art through the Ages: Non-Western Perspectives, Fred S. Kleiner, Cengage Learning, 2009, p14| isbn = 9780495573678| last1 = Kleiner| first1 = Fred S.| date = 5 January 2009| publisher = Cengage Learning| access-date = 17 June 2017| archive-date = 26 December 2019| archive-url = https://web.archive.org/web/20191226115443/https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| url-status = live}}</ref> امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ موجود پنهنجي شاهي محل کي ڪاٺ جي بدران پٿر استعمال ڪري ٻيهر تعمير ڪرايو هجي،{{sfn|Mookerji|1995|p=96}} ۽ شايد هن ان مقصد لاءِ پرڏيهي ڪاريگرن جي به مدد ورتي هجي.<ref>"Ashoka was known to be a great builder who may have even imported craftsmen from abroad to build royal monuments." Monuments, Power and Poverty in India: From Ashoka to the Raj, A. S. Bhalla, I.B.Tauris, 2015 p.18 [https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191226160624/https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18|date=26 December 2019}}</ref> اشوڪ هڪ نئين روايت به قائم ڪئي، جنهن ۾ هن پنهنجي [[اشوڪ جا فرمان|فرمانن]] کي پائيدار پٿرن تي اُڪرائڻ شروع ڪيو. ساڳئي طرح سندس ٻڌ ڌرمي نشانين سان سينگاريل ستون به انهيءَ تعميراتي جدت جو اهم مثال آهن. <gallery> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India.jpg|[[اشوڪ جا ستون|اشوڪ جو هڪ ستون]]، [[ويشالي]] File:Vajrasana, early 20th century.jpg|[[مهابودهي مندر]] ۾ موجود [[وَجر آسن]] (هيرن جهڙو تخت)، جيڪو اشوڪ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو Rampurva bull capital detail.jpg|[[رمپُروا]] جي بيل واري تاج جو تفصيلي منظر، جنهن جي [[ابيڪس (معماري)|ابيڪس]] تي ٻن ''شعلا نما پالميٽن'' جي وچ ۾ ڪنول جو گل ۽ ننڍا گلاب نما گل تراشيل آهن. File:Barabar_caves_Sudama_inside.jpg|[[بارابر غارون]] ۾ واقع ''سداما غار''، جنهن ۾ چمڪندڙ گرينائيٽ سان سينگاريل وڏو محرابي هال ۽ اشوڪ جي نالي وارو ڪتبو موجود آهي. </gallery> === برهمي لِپي === [[File:Ashokan Brahmi script (consonants).png|thumb|left|اشوڪ دور جي برهمي لِپي]] [[برهمي لِپي]] ڀارت ۾ لڳ ڀڳ ٽئين صدي ق م دوران پنهنجي مڪمل ۽ ترقي يافته صورت ۾ ظاهر ٿي. <ref name="PO">{{cite book |last1=Olivelle |first1=Patrick |title=Ashoka: Portrait of a Philosopher King |date=9 January 2024 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-27000-6 |page=61-62 |url=https://www.google.com/books/edition/Ashoka/TE3gEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Ashoka+invented+Brahmi&pg=PA61&printsec=frontcover |language=en}}</ref> ممڪن آهي ته اشوڪ ئي هن نئين لِپي جو موجد هجي، جنهن کي پوءِ هن پنهنجي فرمانن ۽ ڪتبن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو، پر هي سوال اڃا تائين حتمي طور حل نه ٿي سگهيو آهي.<ref name="PO"/> ڪيترن مغربي ۽ ڀارتي عالمن جو خيال آهي ته برهمي لِپي ڪنهن سامي (Semitic) لِپي مان اخذ يا متاثر ٿي هئي، جيئن اتر-اولهه ۾ استعمال ٿيندڙ [[خروشٺي لِپي]] غالباً [[ارامي لِپي]] مان نڪتل هئي. انهن عالمن مطابق برهمي لِپي اشوڪ جي دور ۾ چند سالن اندر تيار ڪئي وئي ۽ پوءِ اشوڪ جي فرمانن ذريعي سڄي سلطنت ۾ ڦهلجي وئي، جنهن سان ڀارت ۾ ڪتبن جي هڪ نئين روايت جو آغاز ٿيو.{{Sfn|Salomon|1998|pp=18–24}} ان جي ابتڙ، ڪيترائي ٻيا عالم پرڏيهي اثر واري نظريي کي رد ڪن ٿا ۽ برهمي لِپي کي مڪمل طور مقامي ارتقا جو نتيجو قرار ڏين ٿا.{{sfn|Salomon|1998|pp=19–21 with footnotes}}{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|p=194 with footnote 421}} ايندڙ هزارين سالن دوران ڏکڻ ايشيا جون اڪثر لِپيون اشوڪي برهمي لِپي مان ئي نڪتيون. <ref name="PO"/> === ڪتبا ۽ پٿريلا فرمان === [[File:AiKhanoumAndIndia.jpg|thumb|اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ ۽ همعصر يوناني شهر [[آئي-خانوم]] جو مقام.<ref>Reference: ''India: The Ancient Past'' p. 113, Burjor Avari, [[Routledge]], {{ISBN|0-415-35615-6}}</ref>]] {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 400 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = AsokaKandahar.jpg | image2 = Kandahar Bilingual Rock Inscription (transcription).png | footer = [[اشوڪ جو قنڌار ڪتبو]]، جيڪو يوناني ۽ [[ارامي لِپي]] ۾ ٻه-لساني ڪتبو آهي، [[قنڌار]] مان دريافت ٿيو ({{small|[[افغانستان قومي عجائب گهر]]}}) | footer_align = center }} اشوڪ جا فرمان (Edicts) 33 ڪتبن جو هڪ مجموعو آهن، جيڪي [[اشوڪ جا ستون|اشوڪي ستنن]]، وڏن پٿرن ۽ غارن جي ڀتين تي سندس حڪمراني دوران اُڪيرا ويا هئا.<ref name="Irwin 1973 706–720"/> اهي ڪتبا اڄوڪي پاڪستان ۽ ڀارت جي مختلف علائقن ۾ پکڙيل آهن ۽ ٻڌ ڌرم جي موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا مادي ثبوت سمجهيا وڃن ٿا. انهن فرمانن ۾ ٻڌ ڌرم جي ابتدائي ۽ وسيع ڦهلاءَ جو تفصيلي بيان ملي ٿو، جيڪو ڀارتي تاريخ جي هڪ طاقتور ترين حڪمران جي سرپرستي هيٺ ٿيو. انهن مان اشوڪ جي تبليغي سرگرمين، اخلاقي اصولن، مذهبي خيالن، سماجي ڀلائي ۽ جانورن جي تحفظ بابت قيمتي ڄاڻ ملي ٿي.{{sfn|Singh|2012}} اشوڪ کان اڳ شاهي حڪم ۽ سرڪاري پيغام شايد اهڙي مواد تي لکيا ويندا هئا جيڪو وقت سان ضايع ٿي ويندو هو، جهڙوڪ کجيءَ جا پن، ڀورج وڻ جي ڇال، ڪپهه جو ڪپڙو يا ڪاٺيون تختيون.{{sfn|Lahiri|2015|pp=120–121}} جيتوڻيڪ اشوڪ جي سرڪاري انتظاميا اهڙو مواد استعمال ڪندي رهي، پر اشوڪ پنهنجا اهم پيغام پٿرن تي به اُڪرائڻ شروع ڪرايا.{{sfn|Lahiri|2015|pp=120–121}} امڪان آهي ته هن کي اهڙا ڪتبا نصب ڪرڻ جو خيال پاڙيسري [[اخيميني سلطنت]] کان مليو هجي.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} اهو پڻ ممڪن آهي ته اشوڪ جا ڪيترائي پيغام ڪاٺ يا ٻين غير مستقل مواد تي لکي سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليا ويا هجن، پر اهي سڀ دستاويز وقت سان گڏ ختم ٿي ويا.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} عالمن اڄ به اشوڪ جي فرمانن ۾ ظاهر ڪيل ۽ لڪل سياسي نظرين جو تجزيو ڪري رهيا آهن، خاص طور تي سندس شاهي تصور (Imperial Vision) بابت. اهي اهو سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ته اشوڪ پنهنجي انتهائي وسيع، گهڻ ثقافتي ۽ معاشي طور متنوع ٽئين صدي ق م واري سلطنت کي ڪيئن منظم ڪرڻ چاهيو.{{sfn|Singh|2012|p=132}} بهرحال هڪ ڳالهه واضح آهي ته اشوڪ جا ڪتبا برصغير ۾ شاهي ڪتبن جو سڀ کان پراڻو محفوظ مجموعو آهن، ۽ انهيءَ لحاظ سان اهي حڪومتي روايتن ۾ هڪ وڏي جدت جي حيثيت رکن ٿا.{{sfn|Singh|2012}} اشوڪ جا گهڻا ڪتبا مختلف [[پراڪرت]] ٻولين جي ميلاپ ۾ لکيل آهن ۽ انهن لاءِ [[برهمي لِپي]] استعمال ڪئي وئي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=126}} اشوڪ جي ڪيترن ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي شهرن جي ويجهو، اهم واپاري رستن تي يا مذهبي اهميت وارن هنڌن تي نصب ڪيا ويا هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=6}} انهن مان ڪيترائي ڪتبا ٽڪرين، پٿريلي پناهه گاهن ۽ مقامي طور مقدس سمجهيل جڳهن تي مليا آهن.{{sfn|Lahiri|2015|p=143}} ان بابت مختلف نظرين موجب: * اهي هنڌ شايد قديم ميگالٿڪ ثقافتن جا مرڪز هئا. * يا اشوڪ جي زماني ۾ مقدس جايون سمجهيون وينديون هيون. * يا وري انهن جي فطري عظمت روحاني اقتدار جي علامت طور استعمال ڪئي وئي هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=23}}{{sfn|Lahiri|2015|pp=143–157}} دلچسپ ڳالهه اها آهي ته اشوڪ جا ڪتبا موريا سلطنت جي وڏن شهرن جهڙوڪ [[پاٽلي پتر]]، [[وديشا]]، [[اجييني]] ۽ [[تڪششيلا]] مان نه مليا آهن.{{sfn|Lahiri|2015|p=143}} ممڪن آهي ته انهن شهرن ۾ موجود ڪيترائي ڪتبا وقت سان ضايع ٿي ويا هجن. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوانزانگ]] اهڙن ڪجهه اشوڪي ستنن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي اڃا تائين جديد محققن کي نه مليا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=6}} اهو پڻ لڳي ٿو ته اشوڪ هر حڪم پهرين صوبائي گورنرن ڏانهن موڪليندو هو، جيڪي پوءِ پنهنجي علائقي جي عملدارن تائين اهو پيغام پهچائيندا هئا.{{sfn|Lahiri|2015|p=127}} مثال طور [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان نمبر 1]] مختلف هنڌن تي مختلف نسخن ۾ مليو آهي. سڀني نسخن ۾ لکيل آهي ته اشوڪ 256 ڏينهن جي دوري دوران اهو حڪم جاري ڪيو. هي انگ ظاهر ڪري ٿو ته اهو پيغام هڪ ئي وقت سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليو ويو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=133}} [[ڪرناٽڪ]] جي پاڙيسري هنڌن [[برهمگري]]، [[سدّاپور]] ۽ [[جاٽنگا-راميشور]] مان مليل هڪ ئي پيغام جا ٽي نسخا ڏکڻ صوبي جي گاديءَ [[سورنگري]] مان موڪليا ويا هئا. انهن ٽنهي نسخن ۾ ساڳيو متن آهي، جنهن کان اڳ ''آريه-پتر'' (شايد اشوڪ جو پٽ ۽ صوبائي گورنر) ۽ ''مها ماتر'' (سرڪاري عملدار) طرفان سلام پيش ڪيو ويو آهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=127}} == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] 5pow26wpjzrf2tam5r7of8ytzr9ac36 388253 388252 2026-06-23T23:18:20Z Intisar Ali 8681 388253 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == وڌيڪ تعارف== اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اشوڪا</ref> ==پيدائش== اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]]، [[اينٽيگونس ٻيون گوناتاس]]، [[مئگاس آف سائرين]]، ۽ سڪندر (يا ته [[ايپائرس جو سڪندر ٻيون|ايپائرس]] وارو يا [[ڪرنتھ جو سڪندر]])۔{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي ({{circa|304 BCE}})۔{{sfn|Lahiri|2015|p=24}} هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} == نسب == اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Lahiri|2015|p=26}} ٻين ماخذن، جهڙوڪ [[پراڻ]] ۽ ''[[مهاونس]]'' موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه [[بندوسار]] هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[چندرگپت موريا]] هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه [[بمبسار]] سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: [[اجاتشتر]] → [[اُدايين]] → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → [[پرسينجت]] → [[نندا سلطنت|نندا]]۔{{sfn|Strong|1989|p=204}} سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو [[تاراناٿ]]، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Thapar|1961|p=9}} اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[اشوڪ جي ماءُ]] چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.{{sfn|Strong|1989|pp=204–205}} ''اشوڪاوادان'' ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،{{sfn|Lahiri|2015|p=323|ps=:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."}} پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.{{sfn|Lahiri|2015|p=31}} مثال طور: * ''اشوڪاوادان مالا'' ۾ سندس نالو '''سُڀدرانگي''' ڏنو ويو آهي۔{{sfn|Guruge|1993|p=19}}{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''وامسٿاپڪاسني'' يا ''مهاونس ٽيڪا''، جيڪا ''مهاونس'' تي هڪ شرح آهي، کيس '''ڌرم''' (پالي ۾ ''ڌمّ'') سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا [[ڪشتريه]] خاندان سان واسطو رکندي هئي۔{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''[[ديوياوادان]]'' جي هڪ روايت ۾ کيس '''جنپد ڪلياني''' سڏيو ويو آهي۔{{sfn|Singh|2008|p=332}} عالم [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]] موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.{{sfn|Guruge|1993|p=19}} ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[ايپين]] موجب، [[چندرگپت موريا]] يوناني حڪمران [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=20}} == شهزادي جي حيثيت ۾ == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 500 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Mauryan ruins of pillared hall at Kumrahar site of Pataliputra ASIEC 1912-13.jpg | caption1 = [[پاٽلي پتر]] جي ڪمراهار ماڳ تي ستونن واري هال جا آثار | image2 = Pataliputra_capital_(volume).jpg | caption2 = [[پاٽلي پتر]] جو ستون-سِر، چوٿين–ٽين صدي ق.م | footer = امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] شهر ۾ ڄائو هو. ان دور جي شهر جا آثار جديد [[پاٽنا]] جي مرڪزي علائقن ۾ کوٽائين ذريعي مليا آهن. | footer_align = center }} اشوڪ جون پنهنجون لکتون سندس ابتدائي زندگي بابت ڪا معلومات فراهم نٿيون ڪن، ۽ هن موضوع بابت گهڻي ڄاڻ انهن روايتن مان ملي ٿي جيڪي سندس وفات کان سوين سال پوءِ لکيون ويون.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}} جيتوڻيڪ انهن روايتن ۾ اشوڪ جي اڳين جنمن جهڙيون ظاهر طور افسانوي ڳالهيون شامل آهن، پر انهن ۾ اشوڪ جي دور بابت ڪجهه اهڙي معلومات پڻ موجود آهي جيڪا تاريخي طور ممڪن نظر اچي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}}{{sfn|Singh|2008|p=332}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، جڏهن اشوڪ نوجوان هو ته سندس پيءُ بندوسار سندس کُردري ۽ غير دلڪش صورت سبب کيس پسند نه ڪندو هو. هڪ ڏينهن بندوسار تپسوي پنگل واتساجيو کي چيو ته هو طئي ڪري ته سندس پٽن مان ڪير سندس جانشين ٿيڻ جي لائق آهي. تپسوي جي صلاح تي سڀني شهزادن کي "سونهري محل جي باغ" ۾ گڏ ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو. اشوڪ وڃڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خبر هئي ته سندس پيءُ کيس پسند نٿو ڪري، پر سندس ماءُ کيس وڃڻ تي آماده ڪيو. جڏهن وزير [[رادھاگپت]] ڏٺو ته اشوڪ گاديءَ واري شهر مان باغ ڏانهن روانو ٿي رهيو آهي، تڏهن هن شهزادي کي سفر لاءِ شاهي هاٿي مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Strong|1989|p=206}} باغ ۾ پنگل واتساجيو شهزادن جو جائزو ورتو ۽ سمجهي ويو ته ايندڙ شهنشاهه اشوڪ هوندو. پر بندوسار کي ناراض ڪرڻ کان بچڻ لاءِ هن جانشين جو نالو ظاهر نه ڪيو. ان جي بدران هن چيو ته جنهن وٽ بهترين سواري، بهترين ويهڻ جي جاءِ، بهترين پيئڻ، بهترين ٿانوَ ۽ بهترين کاڌو هوندو، اهو ئي ايندڙ بادشاهه ٿيندو. هر ڀيري اشوڪ دعويٰ ڪئي ته اهي شرطون هن وٽ موجود آهن. بعد ۾ تپسوي اشوڪ جي ماءُ کي ٻڌايو ته سندس پٽ ايندڙ شهنشاهه ٿيندو، ۽ سندس صلاح تي بندوسار جي غضب کان بچڻ لاءِ سلطنت ڇڏي هليو ويو.{{sfn|Strong|1989|p=207}} جيتوڻيڪ روايتون ٻڌائين ٿيون ته بندوسار اشوڪ جي ظاهر سبب کيس پسند نه ڪندو هو، پر اهي ساڳيون روايتون اهو به ٻڌائين ٿيون ته هن اشوڪ کي اهم ذميواريون ڏنيون، جهڙوڪ [[تڪششيلا]] جي بغاوت کي ختم ڪرڻ (اتر هندستاني روايت موجب) ۽ [[اجين]] جي حڪومت هلائڻ (سري لنڪائي روايت موجب).{{sfn|Thapar|1961|p=21}} اهو ظاهر ڪري ٿو ته بندوسار شهزادي جي ٻين صلاحيتن کان متاثر هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته هن اشوڪ کي گاديءَ واري شهر کان پري علائقن ۾ ان ڪري موڪليو ته جيئن هو شاهي درٻار کان پري رهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=65}} === تڪششيلا ۾ بغاوت === [[File:Aramaic_inscription_at_Taxila_Museum.jpg|thumb|upright=0.6|[[ٽيڪسلا جي آرامي لکت]]، جنهن ۾ ممڪن طور اشوڪ جو ذڪر موجود آهي.]] ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار شهزادي اشوڪ کي [[تڪششيلا]] شهر ۾ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ موڪليو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} (موجوده [[پاڪستان]] ۾ [[ڀير ماڙو]]).{{sfn|Lahiri|2015|p=66}} هي واقعو سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهي؛ ان جي بدران اتي بيان آهي ته بندوسار اشوڪ کي [[اجين]] جو گورنر مقرر ڪيو. ٻن ٻين ٻڌ ڌرمي متنن، ''اشوڪ سوتر'' ۽ ''ڪنال سوتر''، مطابق بندوسار اشوڪ کي [[گنڌارا]] جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو هو، جتي تڪششيلا واقع هئي، نه اجين.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} ''اشوڪاوادان'' موجب بندوسار اشوڪ کي چار حصن تي مشتمل لشڪر (گهوڙيسوار، [[جنگي هاٿي]]، [[رتھ]] ۽ پيادل فوج) ڏنو، پر هٿيار مهيا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اشوڪ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي شهنشاهه ٿيڻ جي لائق آهي ته هٿيار پاڻ ظاهر ٿي ويندا. پوءِ ديوتائون زمين مان نڪري آيون ۽ فوج کي هٿيار فراهم ڪيا.{{sfn|Strong|1989|p=208}} جڏهن اشوڪ تڪششيلا پهتو ته شهرين سندس آجيان ڪئي ۽ ٻڌايو ته سندن بغاوت فقط ظالم وزيرن خلاف هئي، بادشاهه خلاف نه. ڪجهه عرصي بعد [[خاصا]] علائقي ۾ به سندس آجيان ڪئي وئي، ۽ ديوتائن اعلان ڪيو ته هو سڄي ڌرتيءَ تي حڪومت ڪندو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} تڪششيلا هڪ مالدار ۽ سياسي لحاظ کان اهم شهر هو. تاريخي ثبوت ڏيکارين ٿا ته اشوڪ جي دور تائين اهو ''[[اترپٿ]]'' واپاري رستي وسيلي [[پاٽلي پتر]] سان ڳنڍيل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=70}} بهرحال، موجود همعصر ماخذن مان ڪو به تڪششيلا جي بغاوت جو ذڪر نٿو ڪري، ۽ اشوڪ جي ڪنهن به لکت مان اهو ظاهر نٿو ٿئي ته هن ڪڏهن شهر جو دورو ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=66-67}} تنهن هوندي به، اشوڪ جي تڪششيلا سان لاڳاپي جي روايت کي [[سرڪپ]] مان مليل هڪ آرامي لکت جزوي طور تقويت ڏئي ٿي. ان لکت ۾ هڪ نالو "prydr" اکرن سان شروع ٿئي ٿو، جنهن کي گهڻا عالم "پريادرشي" طور بحال ڪن ٿا، جيڪو اشوڪ جو لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} تڪششيلا ڀرسان موجود [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] جو نالو به اشوڪ سان لاڳاپي جو هڪ ممڪن ثبوت سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ "ڌرماراجا" مان مراد اشوڪ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=68}} ديوتائن طرفان هٿيار مهيا ڪرڻ وارو قصو شايد اشوڪ کي نيم الاهي حيثيت ڏيڻ لاءِ بيان ڪيو ويو هجي، يا اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته بندوسار، جيڪو اشوڪ کي پسند نه ڪندو هو، سندس ناڪامي چاهيندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=67}} === اجين جو نائب بادشاهه === ''[[مهاونس]]'' موجب، بندوسار اشوڪ کي [[اونتيراستر]] (موجوده [[اجين ضلعو]]) جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هي علائقو مرڪزي هندستان جو هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري صوبو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=89–90}} هي روايت مرڪزي هندستان مان دريافت ٿيل [[سارو مارو]] لکت سان پڻ تقويت حاصل ڪري ٿي، جنهن ۾ بيان آهي ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ انهيءَ هنڌ جو دورو ڪيو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=350–351}} اشوڪ جي پنهنجي [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان#پهريون جدا اهم پٿريلو فرمان|پٿريلي فرمان]] مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ اجين ۾ هڪ شهزادو نائب بادشاهه موجود هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} اهو به هن روايت جي حمايت ڪري ٿو ته اشوڪ پاڻ اجين جو نائب بادشاهه رهيو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=98}} {{multiple image | perrow=2 | total_width=400 | caption_align=center | align=right | direction=horizontal | image1=Saru_Maru_stupa.jpg | image2=Panguraria Top View Closeup detail.jpg | footer=[[سارو مارو]] يادگاري لکت مان لڳي ٿو ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ اجين واري علائقي ۾ موجود هو: "''پريادسي'' خوشگوار سير لاءِ هن هنڌ آيو جڏهن هو اڃا شهزادو هو..." }} اشوڪ جي دور ۾ [[پاٽلي پتر]] ۽ [[اجين]] ڪيترن ئي رستن ذريعي ڳنڍيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته اجين ڏانهن ويندي سندس قافلو روپناٿ ۾ ترسيو هجي، جتي بعد ۾ سندس لکت ملي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=94–95}} سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ اجين ويندي [[وديشا]] پهتو، جتي هو هڪ خوبصورت عورت جي عشق ۾ مبتلا ٿيو. ''ديپاونس'' ۽ ''مهاونس'' موجب اها عورت [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] هئي، جيڪا هڪ واپاري جي ڌيءَ هئي. ''مهابودهي ونس'' مطابق هوءَ "وديشا مها ديوي" هئي ۽ [[شاڪيه]] خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان [[گوتم ٻڌ]] پڻ هو. ممڪن آهي ته ٻڌ ڌرمي تاريخ نويسن اشوڪ جي خاندان کي ٻڌ سان ڳنڍڻ لاءِ هي شاڪيه تعلق بيان ڪيو هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} ٻڌ ڌرمي متنن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ديوي بعد ۾ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو، پر انهن ۾ سندس قبولِ اسلام... (يعني قبولِ ٻڌ ڌرم) جو ڪو تفصيلي بيان موجود ناهي. انهيءَ ڪري ممڪن آهي ته جڏهن هن اشوڪ سان ملاقات ڪئي، تڏهن به هوءَ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ''مهاونس'' موجب، اجين ۾ ديوي اشوڪ جي پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] کي جنم ڏنو، ۽ ٻن سالن بعد هڪ ڌيءَ [[سنگهمتا]] پيدا ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=97}} ''مهاونس'' موجب مهندا کي اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، ڀڪشو بڻايو ويو. انهيءَ حساب سان مهندا اشوڪ جي تخت نشيني وقت چوڏهن ورهين جو هو. جيڪڏهن مهندا ان وقت ڄائو جڏهن اشوڪ فقط ويهن ورهين جو هو، ته پوءِ اشوڪ تقريباً 34 ورهين جي عمر ۾ تخت تي ويٺو هوندو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ڪيترائي سال نائب بادشاهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون.{{sfn|Thapar|1961|pp=24–25}} == تخت نشيني == روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اشوڪ [[يووراج|ولي عهد]] نه هو، ۽ سندس تخت نشيني تڪراري هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=25}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار جي وڏي پٽ [[سوسيما]] هڪ ڏينهن مذاق ۾ هڪ گنجي وزير جي مٿي تي چماٽ هنئي. وزير کي خوف ٿيو ته جيڪڏهن سوسيما بادشاهه بڻيو ته شايد هڪ ڏينهن تلوار سان به ساڻس اهڙي ئي مذاق ڪري. تنهن ڪري هن پنج سئو وزيرن کي اشوڪ جي حمايت لاءِ آماده ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته اشوڪ هڪ ''[[چڪروَرتي]]'' (ساري دنيا تي حڪومت ڪندڙ حڪمران) بڻجندو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ڪجهه عرصي بعد [[تڪششيلا]] ۾ ٻيهر بغاوت ٿي. بندوسار سوسيما کي بغاوت دٻائڻ لاءِ موڪليو. ٿوري ئي وقت کان پوءِ بندوسار سخت بيمار ٿي پيو ۽ سندس موت جو امڪان پيدا ٿيو. ان وقت سوسيما اڃا تڪششيلا ۾ هو ۽ بغاوت مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو هو. بندوسار کيس گاديءَ واري شهر واپس گهرائي ورتو ۽ اشوڪ کي حڪم ڏنو ته هو تڪششيلا ڏانهن روانو ٿئي.{{sfn|Strong|1989|p=209}} پر وزيرن بندوسار کي ٻڌايو ته اشوڪ بيمار آهي ۽ صلاح ڏني ته سوسيما جي واپسي تائين اشوڪ کي عارضي طور تخت تي ويهاريو وڃي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} جڏهن بندوسار انڪار ڪيو، تڏهن اشوڪ اعلان ڪيو ته جيڪڏهن تخت واقعي سندس قسمت ۾ آهي ته ديوتائون کيس ايندڙ شهنشاهه طور تاج پارائينديون. ساڳئي لمحي ديوتائن ائين ڪيو، بندوسار وفات ڪري ويو، ۽ اشوڪ جي حڪمراني سڄي دنيا تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ زمين جي مٿان موجود [[يڪشا]]ن جو علائقو ۽ زمين جي هيٺان موجود [[ناگ]]ن جو علائقو پڻ شامل هو.{{sfn|Strong|1989|p=209}} جڏهن سوسيما گاديءَ واري شهر واپس آيو ته اشوڪ جي نئين وزيراعظم [[رادھاگپت]] کيس ڪوئلن سان ڀريل هڪ کڏ ۾ ڦاسائي ڇڏيو. سوسيما دردناڪ موت مري ويو، جڏهن ته سندس سپهه سالار ڀدرايڌ بُدھ ڌرم جو ڀڪشو بڻجي ويو.{{sfn|Strong|1989|p=210}} [[File:Sarnath_Ashoka_Lions_with_Dharma_Wheel.jpg|thumb|[[سارناتھ]] ۾ [[اشوڪ جو شير-ستون]]، جنهن ۾ چار [[ايشيائي شير]] هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن. اهي [[ٻڌ ڌرم]] جي [[چار عظيم سچايون|چار عظيم سچائين]] ۽ اخلاقي قانون جي ڦيٿي ([[ڌرم چڪر]]) جي علامت آهن.{{sfn|Allen|2012|p=331}}]] ''[[مهاونس]]'' موجب، جڏهن بندوسار بيمار ٿيو ته اشوڪ [[اجين]] مان [[پاٽلي پتر]] واپس آيو ۽ گاديءَ واري شهر تي قبضو ڪري ورتو. پيءُ جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي وڏي ڀاءُ کي قتل ڪيو ۽ تخت تي ويٺو.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ساڳئي متن موجب، اشوڪ پنهنجي سوتيلي ڀائرن مان نويَنوي (99) ڄڻن کي قتل ڪيو، جن ۾ سُمانا پڻ شامل هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} ''[[ديپاونس]]'' موجب، هن هڪ سئو ڀائرن کي قتل ڪيو ۽ چار سال بعد تاجپوشي ڪرائي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ''ونسٿاپڪاسني'' وڌيڪ ٻڌائي ٿو ته هڪ [[آجيَوڪ]] تپسوي اشوڪ جي ماءُ جي خواب جي تعبير ڪندي اڳواٽ هن خونريزي جي پيشنگوئي ڪئي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} انهن روايتن موجب اشوڪ جو سڳو ڀاءُ [[تِسا]] ئي بچي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} ٻين ذريعن ۾ بچيل ڀاءُ جا نالا [[ويتاشوڪ]]، وگتاشوڪ، سودت (''So-ta-to'') يا سوگتر (''Siu-ka-tu-lu'') بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} 99 ۽ 100 جهڙا انگ واضح طور مبالغو آهن ۽ شايد صرف اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن ته اشوڪ پنهنجي ڪيترن ئي ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} [[تاراناٿ]] موجب اشوڪ پنهنجي اڳوڻي حڪمران جو ناجائز پٽ هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڇهه جائز شهزادن کي قتل ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ممڪن آهي ته اشوڪ اصل جانشين نه هجي ۽ هن تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ ڀائر قتل ڪيا هجن. بهرحال، ٻڌ ڌرمي ماخذن شايد هن واقعي کي وڌائي پيش ڪيو ته جيئن ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ اشوڪ کي ظالم ۽ بي رحم حڪمران طور ڏيکاري سگهجي. اشوڪ جي پنجين پٿريلي فرمان ۾ انهن عملدارن جو ذڪر آهي جن جي ذميواري سندس ڀائرن، ڀينرن ۽ ٻين مائٽن جي خاندانن جي ڀلائي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تخت نشيني کان پوءِ به سندس هڪ کان وڌيڪ ڀائر زندهه هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} تنهن هوندي به ڪجهه مؤرخ هن راءِ سان متفق ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فرمان ۾ صرف ڀائرن جي ''خاندانن'' جو ذڪر آهي، خود ڀائرن جو نه.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} === تخت نشيني جي تاريخ === سري لنڪائي متنن ''[[مهاونس]]'' ۽ ''[[ديپاونس]]'' موجب اشوڪ [[گوتم ٻڌ]] جي وفات کان 218 سال پوءِ تخت تي ويٺو ۽ 37 سال حڪومت ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|pp=13–14}} ٻڌ جي وفات جي صحيح تاريخ پاڻ به تڪراري آهي،{{sfn|Thapar|1961|p=14}} جڏهن⁠تہ اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ ٻڌ جي وفات کان صرف هڪ سئو سال پوءِ حڪومت ڪئي، جنهن ڪري تاريخ بابت وڌيڪ اختلاف پيدا ٿيا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست مڃجي ۽ ٻڌ جي وفات 483 ق.م ۾ ٿي هجي، جيئن ڪيترن ئي عالمن تجويز ڪيو آهي، ته اشوڪ جي تخت نشيني 265 ق.م ۾ ٿيڻ گهرجي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} [[پراڻ]]ن موجب اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] 25 سال حڪومت ڪئي، جڏهن⁠تہ سري لنڪائي روايت 28 سال ٻڌائي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} جيڪڏهن پراڻن جو بيان صحيح هجي ته اشوڪ جي تخت نشيني کي ٽي سال اڳ، يعني 268 ق.م تي تاريخ بندي ڪري سگهجي ٿي. ٻئي طرف، جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست هجي پر ٻڌ جي وفات 486 ق.م مڃجي، جيڪا ''ڪينٽونيز ڊاٽڊ رڪارڊ'' سان حمايت حاصل ڪري ٿي، ته پوءِ به اشوڪ جي تخت نشيني 268 ق.م جي لڳ ڀڳ بيهندي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} ''مهاونس'' بيان ڪري ٿو ته اشوڪ بادشاهه ٿيڻ کان چار سال پوءِ رسمي تاجپوشي ڪرائي. هن وچ واري عرصي کي ائين سمجهي سگهجي ٿو ته انهن چئن سالن دوران هن بندوسار جي ٻين پٽن خلاف جانشيني جي جنگ وڙهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ هڪ قصو موجود آهي جنهن موجب اشوڪ جو وزير [[يشس]] پنهنجي هٿ سان سج کي لڪائي ڇڏيو. پروفيسر پي. ايڇ. ايل. ايگرمونٽ جو خيال هو ته هي قصو 4 مئي 249 ق.م تي اتر هندستان ۾ نظر آيل جزوي سج گرهڻ ڏانهن اشارو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=12–13}} ''اشوڪاوادان'' موجب، هن سج گرهڻ کان ڪجهه عرصي بعد اشوڪ مختلف ٻڌ ڌرمي مقدس ماڳن جي ياترا تي نڪتو. اشوڪ جي [[لومبني]] واري ستوني فرمان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي 21هين سال ۾ لومبني جو دورو ڪيو. جيڪڏهن اهو دورو ساڳئي ياترا جو حصو هجي، ۽ لومبني جو دورو سج گرهڻ کان هڪ يا ٻن سالن اندر ٿيو هجي، ته پوءِ 268–269 ق.م واري تخت نشيني جي تاريخ وڌيڪ امڪاني لڳي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}}{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} بهرحال، هي نظريو سڀني عالمن پاران قبول ٿيل ناهي. مثال طور [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي خيال ۾ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ڪيل واقعو تاريخي وقت بندي سان لاڳاپيل ئي ناهي، ۽ ايگرمونٽ جي تشريح ان روايت جي ادبي ۽ مذهبي پس منظر کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان اڳ واري حڪومت == سري لنڪائي ۽ اتر هندستاني ٻنهي روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ سخت ۽ پرتشدد شخص هو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} [[تاراناٿ]] پڻ لکي ٿو ته شروعات ۾ اشوڪ کي ''ڪاماشوڪ'' سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪيترائي سال عيش ۽ عشرت ۽ دنياوي خواهشن (''[[ڪاما]]'') ۾ گذاريا. ان کان پوءِ کيس ''چنڊاشوڪ'' (يعني ”ظالم اشوڪ“) چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪجهه سال برن ڪمن ۾ صرف ڪيا. آخرڪار ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ هو ''ڌرماشوڪ'' (يعني ”نيڪ اشوڪ“) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ کيس ''چنڊاشوڪ'' سڏي ٿو ۽ سندس ڪيترن ئي ظالماڻن عملن جو ذڪر ڪري ٿو:{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * جيڪي وزير سندس تخت نشيني ۾ مددگار ثابت ٿيا هئا، سي حڪومت سنڀالڻ کان پوءِ ساڻس بي ادبي سان پيش اچڻ لڳا. سندن وفاداري آزمائڻ لاءِ اشوڪ کين هڪ غيرمعمولي حڪم ڏنو ته سڀ گلن ۽ ميون وارا وڻ ڪٽي ڇڏين. جڏهن وزيرن اهو حڪم نه مڃيو ته اشوڪ ذاتي طور پنج سئو وزيرن جا سر قلم ڪرائي ڇڏيا.{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * هڪ ڏينهن باغ ۾ سير دوران اشوڪ ۽ سندس حرم جون عورتون هڪ سهڻي [[اشوڪ وڻ]] وٽان گذريون. ان منظر اشوڪ ۾ محبت جا جذبا جاڳايا، پر عورتون سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي سبب ساڻس قربت اختيار ڪرڻ ۾ دلچسپي نه رکيون. ڪجهه وقت پوءِ جڏهن اشوڪ سمهي پيو ته ناراض عورتن سندس نالي واري اشوڪ وڻ جا گل ۽ ٽاريون ڪٽي ڇڏيون. جاڳڻ کان پوءِ اشوڪ سزا طور پنهنجي پنج سئو حرم وارين عورتن کي جيئرو ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * اهڙين قتل عام وارين ڪاررواين سبب وزيراعظم [[رادھاگپت]] پريشان ٿي ويو. هن صلاح ڏني ته مستقبل جي اجتماعي قتلن لاءِ هڪ جلاد مقرر ڪيو وڃي ته جيئن بادشاهه پاڻ اهڙن ڪمن ۾ سڌو سنئون ملوث نه رهي. ان مقصد لاءِ مگڌ جي هڪ ڳوٺ جو نوجوان [[گريڪا]] مقرر ڪيو ويو، جيڪو فخر سان چوندو هو ته هو سڄي [[جمبوديپ]] جي ماڻهن کي قتل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * گريڪا بعد ۾ ''چنڊاگريڪا'' (”ظالم گريڪا“) جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس خواهش تي اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ قيد خانو تعمير ڪرايو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} هي قيد خانو ''اشوڪ جو دوزخ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ٻاهران ڏسڻ ۾ اهو خوشنما ۽ دلڪش هو، پر اندر چنڊاگريڪا قيدين تي انتهائي بي رحماڻا تشدد ڪندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=106–107}} پنجين صديءَ جي چيني سياح [[فا شيان]] لکي ٿو ته اشوڪ ذاتي طور دوزخ جو دورو ڪيو ته جيئن اتي استعمال ٿيندڙ تشدد جا طريقا سکڻ بعد انهن جهڙا طريقا ايجاد ڪري سگهي. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوان زانگ]] دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اهڙو ستون ڏٺو هو جيڪو اشوڪ جي ”دوزخ“ واري هنڌ جي نشاندهي ڪندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[مهاونس]]'' پڻ مختصر طور اشوڪ جي سخت مزاجي جو ذڪر ڪري ٿو. ان موجب، اشوڪ کي شروعاتي دور ۾ سندس برن ڪمن سبب ''چنڊاشوڪ'' چيو ويندو هو، پر ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نيڪ عملن جي ڪري کيس ''ڌرماشوڪ'' سڏيو ويو.{{sfn|Lahiri|2015|p=107}} بهرحال، اتر هندستاني روايت جي ابتڙ، سري لنڪائي متن اشوڪ جي مخصوص ظالماڻن عملن جو ذڪر نٿا ڪن، سواءِ ان دعويٰ جي ته هن پنهنجي 99 ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ ظالم ۽ خونخوار شخص طور پيش ڪرڻ واريون اهڙيون تصويرون غالباً ٻڌ ڌرمي مصنفن جي تخليق آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} انهن جو مقصد اهو ڏيکارڻ هو ته ٻڌ ڌرم اشوڪ جي زندگيءَ ۾ هڪ معجزاتي تبديلي آندي.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} هن تبديلي کي وڌيڪ ڊرامائي ۽ اثرائتو بنائڻ لاءِ اهڙين روايتن ۾ اشوڪ جي اڳوڻي ظلم ۽ بعد واري مذهبي نيڪي ٻنهي کي مبالغي سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Charles1962">{{cite book | author=Charles Drekmeier | title=Kingship and Community in Early India | url=https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek | url-access=registration | access-date=30 October 2012 | year=1962 | publisher=Stanford University Press | lccn=62-9565 | pages=[https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek/page/173 173] }}</ref> == ڪلنگا جي جنگ ۽ ٻڌ ڌرم ۾ تبديلي == {{Main|ڪلنگا جي جنگ}} [[File:Kanaganahalli inscribed panel portraying Asoka (perspective).jpg|thumb|[[ڪناگن هلي]] مان مليل نقش ٿيل پينل، جنهن ۾ اشوڪ ۽ سندس راڻيون ڏيکاريل آهن. [[برهمي لپي]] ۾ "راجا اشوڪ" لکيل آهي، پهرين کان ٽئين صدي عيسوي.<ref>{{cite book |title=Indian Archaeology 1997–98 |publisher=ASI |page=Plate 72 |url=http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |access-date=22 January 2020 |archive-date=22 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122082556/http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |url-status=live }}</ref>]] اشوڪ جي لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي اٺين سال [[ڪلنگا]] واري علائقي کي فتح ڪيو. جنگ دوران ٿيل وڏي تباهي ۽ خونريزي سبب هن کي تشدد تي پڇتاءُ ٿيو، ۽ ايندڙ سالن ۾ هو آهستي آهستي ٻڌ ڌرم ڏانهن مائل ٿيو.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} [[اشوڪ جي فرمانن]] مان پٿريلي فرمان نمبر 13 بادشاهه جي گهري افسوس جو اظهار ڪري ٿو: {{Blockquote |text=ڪلنگا جي فتح کان پوءِ، سندس مقدس عظمت واري بادشاهه ۾ ڌرم جي حفاظت، ڌرم سان محبت ۽ ڌرم جي تبليغ جو وڏو جذبو پيدا ٿيو. ڪلنگا جي فتح تي سندس دل ۾ گهرو افسوس پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن اڳ ۾ آزاد ملڪ جي فتح دوران ماڻهن جو قتل، موت ۽ قيد ٿيڻ لازمي هوندو آهي. اها ڳالهه سندس مقدس عظمت لاءِ وڏي ڏک ۽ پشيماني جو سبب بڻجي. |source=<ref name="Wikisource Smith">{{cite Wikisource |wslink=Asoka - the Buddhist Emperor of India/Chapter 4 |title=Asoka: The Buddhist Emperor of India |last=Smith |first=Vincent |author-link=Vincent Arthur Smith |year=1920 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=185}}</ref> }} ٻئي طرف، سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي اٺين سال تائين اڳ ئي هڪ پڪو ٻڌ ڌرمي هو. ان روايت مطابق هو چوٿين سال ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيو ۽ پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ 84,000 وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائون ڪلنگا جي مهم جو ذڪر ئي نٿيون ڪن.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} سري لنڪائي روايت جي بنياد تي ڪجهه محقق، جهڙوڪ ايگرمونٽ، سمجهن ٿا ته اشوڪ ڪلنگا جي جنگ کان ''اڳ'' ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} هن نظريي جي مخالفت ڪندڙ چون ٿا ته جيڪڏهن اشوڪ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هو ته پوءِ هن اهڙي خونريز جنگ ڇو وڙهي؟ ايگرمونٽ ان جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته اشوڪ شايد "[[وچولي واٽ]]" جي پنهنجي تشريح رکندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=33}} پراڻن ليکڪن مان ڪجهه جو خيال هو ته اشوڪ جنگ کان پوءِ اوچتو ۽ ڊرامائي انداز ۾ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب ڪلنگا جي الحاق کان پوءِ هو ڌرم ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿيو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن اشوڪ جنگ کان پوءِ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو، تڏهن به لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اها تبديلي اوچتو نه پر تدريجي عمل هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} پنهنجي حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل هڪ ننڍڙي پٿريلي فرمان ۾ اشوڪ لکي ٿو ته هو ٻن اڍائي سالن کان وڌيڪ عرصي کان ''[[اُپاسڪ]]'' (عام ٻڌ ڌرمي پيروڪار) هو، پر شروعاتي عرصي ۾ گهڻي اڳڀرائي نه ڪري سگهيو. آخري هڪ سال دوران هو سنگهه جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ ٻڌ ڌرم جو وڌيڪ سرگرم پيروڪار بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} === ڪلنگا جي جنگ === اشوڪ جي وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب، هن تخت نشيني کان اٺ سال پوءِ ڪلنگا فتح ڪيو. فرمان موجب: * جنگ دوران 100,000 ماڻهو ۽ جانور مارجي ويا. * ان کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. * 150,000 ماڻهو ۽ جانور قيدي بڻائي کڻي ويا ويا. اشوڪ لکي ٿو ته انهن مصيبتن تي پڇتاءُ ئي کيس ڌرم جي عمل ۽ تبليغ ڏانهن وٺي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هو اعلان ڪري ٿو ته هاڻي ڪنهن ملڪ جي فتح دوران ٿيندڙ قتل، موت ۽ جلاوطني کيس انتهائي دردناڪ ۽ افسوسناڪ لڳي ٿي. خاص طور تي مذهبي ماڻهن ۽ گهريلو زندگي گذاريندڙ ماڻهن جي تڪليف کيس وڌيڪ ڏکوئيندڙ محسوس ٿئي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هي فرمان [[ايراگوڊي]]، [[گرنار]]، [[ڪالسي]]، [[مانسهره]]، [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[قنڌار]] سميت ڪيترن هنڌن تي مليو آهي.{{sfn|Guruge|1995|p=37}} پر حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته ڪلنگا واري علائقي ۾ موجود اشوڪ جي لکتن مان فرمان 13 ۽ 14 غائب آهن. انهن جي جاءِ تي ٻه الڳ فرمان آهن، جن ۾ اشوڪ جي پشيماني جو ڪو ذڪر ناهي. ممڪن آهي ته اشوڪ ڪلنگا جي ماڻهن آڏو اهڙي اعتراف کي سياسي طور مناسب نه سمجهيو هجي.{{sfn|Thapar|1995|pp=30–31}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ بيان ڪيل جنگ جا انگ اکر ۽ نتيجا ڪنهن حد تائين مبالغو هجن، ته جيئن پري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن تي اثر پوي، جيڪي انهن دعوائن جي تصديق نٿي ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=56}} قديم ذريعا اشوڪ جي ڪنهن ٻي وڏي فوجي مهم جو ذڪر نٿا ڪن، جيتوڻيڪ سورهين صديءَ جي عالم [[تاراناٿ]] دعويٰ ڪري ٿو ته اشوڪ سڄي [[جمبوديپ]] کي فتح ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} === ٻڌ ڌرم سان پهريون رابطو === {{multiple image |perrow=1 |total_width=300 |caption_align=center |align=right |direction=horizontal |image1=Vajrasana, early 20th century.jpg |caption1='''[[وجراسڻ، بودھ گيا|وجراسڻ]]''' يا "ٻڌ جي روشن خياليءَ جو تخت"، [[مهابودھي مندر]]، [[بودھ گيا]]. اشوڪ اهو تخت ٻڌ جي روشن خياليءَ واري هنڌ جي يادگار طور تعمير ڪرايو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=300–302}}<ref>"Ashoka did build the Diamond Throne at Bodh Gaya to stand in for the Buddha and to mark the place of his enlightenment" in {{cite book |last1=Ching |first1=Francis D. K. |last2=Jarzombek |first2=Mark M. |last3=Prakash |first3=Vikramaditya |title=A Global History of Architecture |date=23 March 2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-98160-3 |page=570 |url=https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |language=en |access-date=7 March 2021 |archive-date=23 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523153935/https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |url-status=live }}</ref> |image2=Vajrasana with side panels (3rd century BCE). Bodh Gaya.jpg |caption2=وجراسڻ جا نقش نگاري وارا حصا، ٽين صدي ق.م. }} اشوڪ جي ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيڻ بابت مختلف ذريعا مختلف روايتون پيش ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} سري لنڪائي روايت موجب، اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] [[برهمڻ ڌرم]] جو پوئلڳ هو، جڏهن⁠تہ سندس ماءُ ڌرما [[آجيواڪ]] فرقو اختيار ڪيو هو.{{sfn|Guruge|1995|p=42}} ''[[سمنت پاساديڪا]]'' موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي شروعاتي ٽن سالن دوران غير ٻڌ ڌرمي فرقن جو پيروڪار رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=43}} سري لنڪائي متنن مطابق اشوڪ روزانو دان وٺندڙ برهمڻن جي روش کان مطمئن نه هو. سندس درٻارين آجيواڪ ۽ [[جيني ڌرم|نگنٿ]] استادن کي به پيش ڪيو، پر اهي به کيس متاثر نه ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} ''[[ديپاونس]]'' مطابق اشوڪ ڪيترن غير ٻڌ ڌرمي مذهبي اڳواڻن کي محل ۾ گهرايو ۽ وڏا انعام ڏنا، اميد ڪندي ته اهي سندس هڪ سوال جو جواب ڏيندا. پر ڪو به مطمئن ڪندڙ جواب نه ڏئي سگهيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هڪ ڏينهن اشوڪ [[پاٽلي پتر]] جي رستي تي هڪ نوجوان ٻڌ ڌرمي راهب [[نگروڌ]] (نياگروڌ) کي ڏٺو، جيڪو ڀڪشا لاءِ نڪتل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} نگروڌ دراصل اشوڪ جو ڀائيٽو هو، جيتوڻيڪ اشوڪ پاڻ ان حقيقت کان اڻواقف هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} هو اشوڪ جي وڏي ڀاءُ [[سُمانا]] جو وفات کان پوءِ ڄاول پٽ هو، جنهن کي اشوڪ تخت جي جنگ دوران قتل ڪرائي ڇڏيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=34}} اشوڪ نگروڌ جي پُرسڪون، بيخوف ۽ سنجيده شخصيت کان متاثر ٿيو ۽ کيس پنهنجي ڌرم بابت ٻڌائڻ لاءِ چيو. جواب ۾ نگروڌ کيس ''اپّماد'' (هوشياري، سجاڳي ۽ سنجيدگي) بابت وعظ ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هي وعظ اشوڪ تي ايترو اثرانداز ٿيو جو هن نگروڌ کي 400,000 چاندي جا سڪا ۽ روزانو اٺ حصا چانور ڏيڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ان کان پوءِ اشوڪ هڪ ٻڌ ڌرمي ''[[اُپاسڪ]]'' بڻجي ويو ۽ [[ڪڪُٽارام]] وهار وڃڻ لڳو. اتي هن جي ملاقات مشهور ٻڌ راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] سان ٿي، جنهن کان پوءِ هو ٻڌ ڌرم سان وڌيڪ وابسته ٿي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} هن ڪهاڻي جي تاريخي صداقت يقيني ناهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ممڪن آهي ته اشوڪ جي هڪ قابل استاد جي ڳولا واري هيءَ روايت ان ڳالهه جي وضاحت لاءِ بيان ڪئي وئي هجي ته هن [[جيني ڌرم]] اختيار ڇو نه ڪيو، جيڪو پڻ عدم تشدد ۽ همدردي جو درس ڏيندو هو. اها روايت ظاهر ڪري ٿي ته اشوڪ صرف ڪنهن مخصوص عقيدي جي ڳولا ۾ نه هو، بلڪه هڪ اهڙي روحاني استاد جي تلاش ۾ هو، جيڪو کيس مطمئن ڪري سگهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=108}} سري لنڪائي روايت وڌيڪ ٻڌائي ٿي ته اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ٻڌ راهب بڻيو ۽ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] ٻڌ راهبه بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''[[ديوياوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت اشوڪ جي تبديليءَ کي ٻڌ راهب [[سمُدرا]] سان منسوب ڪري ٿي، جيڪو اڳ ۾ شراوستي جو واپاري هو. هن روايت موجب سمُدرا کي اشوڪ جي مشهور "دوزخ" ۾ قيد ڪيو ويو، پر هن پنهنجي غيرمعمولي روحاني قوتن (''[[اِدّهي]]'') جي مدد سان پاڻ کي بچائي ورتو. جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هو سمُدرا وٽ پهتو ۽ سندس ڪيترن ئي معجزن کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ هن ٻڌ ڌرم قبول ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت آهي، جنهن مطابق سمُدرا واپاري جو پٽ هو ۽ جڏهن اشوڪ سان مليو تڏهن فقط 12 سالن جو هو. اهو بيان غالباً نگروڌ واري ڪهاڻي کان متاثر آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} ''آ-يو-وانگ-چوان'' مطابق هڪ ستن سالن جي ٻڌ ٻار اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ڏانهن آندو. هڪ ٻي ڪهاڻي موجب 500 [[برهمڻ]] اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ۾ دلچسپي وٺڻ سبب تنگ ڪندا هئا. پوءِ اهي معجزاتي طور [[ڀِڪشو]] بڻجي [[ڪڪُٽارام]] وهار ۾ رهڻ لڳا، جتي اشوڪ سندن ملاقات لاءِ ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} اشوڪ جي تخت نشينيءَ وقت هندستان جي مختلف علائقن ۾ ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي مرڪز اڳ ئي موجود هئا. اهو واضح ناهي ته ٻڌ سنگهه جي ڪهڙي شاخ اشوڪ تي سڀ کان وڌيڪ اثرانداز ٿي، پر سندس گاديءَ واري شهر [[پاٽلي پتر]] جي ٻڌ برادري هڪ مضبوط اميدوار سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} هڪ ٻيو اهم مرڪز [[مهابودھي مندر]] هو. وڏي پٿريلي فرمان نمبر 8 مان معلوم ٿئي ٿو ته اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي. ان کان علاوه، حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل ننڍڙي پٿريلي فرمان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ ٻڌ ڌرم جو سرگرم پوئلڳ بڻجي چڪو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}}{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان پوءِ جي حڪومت == === اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير === [[File:Sanchi2.jpg|thumb|[[سانچي]] جو اسٽوپ. مرڪزي اسٽوپ موريا دور ۾ تعمير ٿيو، بعد ۾ [[شونگ خاندان]] جي دور ۾ وڌايو ويو، جڏهن⁠ته سينگاريل دروازا [[ساتواهن خاندان]] جي دور سان تعلق رکن ٿا.]] ''[[مهاونسا]]'' ۽ ''[[اشوڪاوادان]]'' ٻنهي موجب اشوڪ 84,000 اسٽوپا يا وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Strong|1995|pp=154–155}} ''مهاونسا'' مطابق اها تعميري سرگرمي سندس حڪومت جي پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ گوتم ٻڌ جي اٺن مقدس تبرڪن مان ست گڏ ڪيا ۽ انهن کي سون، چاندي، [[ڪرائيسوبيرل|ٻليءَ جي اک]] ۽ بلور جي 84,000 صندوقن ۾ محفوظ ڪرايو. هن حڪم ڏنو ته زمين تي انهن سڀني شهرن ۾، جتي آبادي هڪ لک يا ان کان وڌيڪ هجي، 84,000 اسٽوپا تعمير ڪيا وڃن. [[ڪڪُٽارام]] وهار جي بزرگ راهب يَشس کي هن ٻڌايو ته سندس خواهش آهي ته سڀئي اسٽوپا هڪ ئي ڏينهن ۾ مڪمل ٿين. يَشس چيو ته هو سج کي پنهنجي هٿ سان ڍڪي مڪمل ٿيڻ جو اشارو ڏيندو. جڏهن هن ائين ڪيو ته سڀئي 84,000 اسٽوپا هڪ ئي وقت تي مڪمل ٿي ويا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} ''مهاونسا'' موجب اشوڪ 84,000 ''وهار'' (خانقاهون) تعمير ڪرايون ته جيئن ٻڌ جا تبرڪ انهن ۾ رکيا وڃن.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''اشوڪاوادان'' وانگر ''مهاونسا'' پڻ ٻڌ جي تبرڪن جي گڏ ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿي، پر ان کي تعميراتي سرگرمين سان نٿي جوڙي.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''مهاونسا'' ٻڌائي ٿي ته اشوڪ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ جو فيصلو تڏهن ڪيو جڏهن [[موگگلي پُت تِسّا]] کيس ٻڌايو ته ٻڌ جي ڌرم جا 84,000 حصا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=159}} اشوڪ پاڻ [[اشوڪارام]] وهار جي تعمير شروع ڪرائي ۽ ماتحت بادشاهن کي ٻين وهارن جي تعمير جو حڪم ڏنو. ٿيرا اندگُتّا جي معجزاتي قوتن جي مدد سان اشوڪارام مڪمل ٿيو، ۽ ساڳئي ڏينهن مختلف شهرن مان 84,000 وهارن جي مڪمل ٿيڻ جون خبرون پهتيون.{{sfn|Strong|1995|p=155}} هيٺين اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير روايتي طور اشوڪ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي:{{citation needed|date=November 2019}} * [[سانچي]]، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ڌاميڪ اسٽوپ]]، [[سارناتھ]]، [[اتر پرديش]]، ڀارت * [[مهابودھي مندر]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[بارابار غارون]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[نالندا مهاويهار]] (ڪجهه حصا جهڙوڪ ساريپُتّا اسٽوپ)، [[بيهار]]، ڀارت * [[تڪششيلا]] يونيورسٽي (ڪجهه حصا جهڙوڪ [[ڌرماراجيڪا اسٽوپ]] ۽ ڪنالا اسٽوپ)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀير ٽِلو]] (ٻيهر تعمير ٿيل)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀرهُت]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ديور ڪوٺار]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[بُٽڪارا اسٽوپ]]، [[سوات]]، پاڪستان * [[سناٽي]] اسٽوپ، [[ڪرناٽڪ]]، ڀارت * [[مير رڪن اسٽوپ]]، [[نواب شاهه]]، پاڪستان {| class="wikitable" style="margin:0 auto; text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | سانچي ۾ اشوڪي اسٽوپ |- ! style="background:#EAF4FC;" | ابتدائي شڪل ! style="background:#EAF4FC;" | موجوده آثار |- | [[File:Sanchi Great Stupa Mauryan configuration.jpg|250px]]<br /> موريا سلطنت جي دور (تقريباً 260 ق.م) ۾ عظيم اسٽوپ ۽ [[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪي ٿنڀي]] جي اندازي مطابق بحالي. | <gallery mode="packed" heights="180px"> File:Ashokan Pillar - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4361.JPG|ڏاکڻي دروازي ڀرسان چمڪدار پٿر مان ٺهيل [[اشوڪي ٿنڀو]] جا باقيات. File:Minor Pillar Edict of Ashoka at Sanchi.jpg|سانچي ۾ اشوڪ جو [[ننڍو ٿنڀي وارو فرمان]]. File:Ashoka pillar remains near Southern Gateway Stupa 1 Sanchi.jpg|ڏاکڻي دروازي ڀرسان اشوڪي ٿنڀي جي باقي بچيل ڏنڊي جا آثار. File:Sanchi capital right side view.jpg|ٿنڀي جي چوٽيءَ جو پاسائتو منظر. [[سانچي آثار قديمه ميوزيم]].<ref name="p.25-28 Ashoka pillar">Described in Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 pp. 25-28 Ashoka pillar].</ref> </gallery> |} === اشوڪ جا ٿنڀا === [[اشوڪ جا ٿنڀا]] (''Pillars of Ashoka'') هڪ ئي پٿر مان ٺهيل وڏن ٿنڀن جو سلسلو آهي، جيڪي سڄي [[برصغير]] ۾ پکڙيل آهن. اهي ٿنڀا ٽين صدي ق.م ۾ [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ اعظم]] (تقريباً 268–232 ق.م) تعمير ڪرايا يا انهن تي [[اشوڪ جا فرمان]] نقش ڪرايا ويا.{{refn|name=HR|{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |journal=History of Religions |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256}}}} اشوڪ پنهنجي انهن ٿنڀن لاءِ ''ڌمّ ٿمڀا'' (''Dhaṃma Thaṃbhā'') جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي معنيٰ آهي "ڌرم جا ٿنڀا".<ref name="archive.org">{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |page=132 |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch}}</ref><ref>{{cite book |last=Skilling |first=Peter |title=Mahasutras |date=1998 |publisher=Pali Text Society |isbn=9780860133209 |page=453}}</ref> هي ٿنڀا [[ڀارت جي تعميراتي فن]] جا اهم يادگار آهن، جن مان گهڻن تي موريا دور جي مشهور چمڪدار پالش (''Mauryan Polish'') موجود آهي. اشوڪ جا لڳ ڀڳ ويهه ٿنڀا اڄ تائين باقي آهن، جن مان ڪيترن تي سندس فرمان نقش ٿيل آهن. جانورن واريون چوٽيون (''Capitals'') رکندڙ ٿنڀن مان فقط چند مڪمل نمونا بچيا آهن، جن جو تعداد ست سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="auto">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=l3s9BAAAQBAJ&pg=PA123|title=The Return of the Buddha: Ancient Symbols for a New Nation|page=123|publisher=Routledge|author=Himanshu Prabha Ray|isbn=9781317560067|date=7 August 2014}}</ref> ٻه ٿنڀا [[فيروز شاهه تغلق]] طرفان [[دهلي سلطنت]] جي دور ۾ دهلي منتقل ڪيا ويا.<ref>India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200, Burjor Avari Routledge, 2016, p. 139.</ref> بعد ۾ ڪجهه ٻيا ٿنڀا [[مغل سلطنت]] جي حڪمرانن پڻ منتقل ڪرايا، جڏهن⁠ته انهن مان ڪيترين جانورن واريون چوٽيون الڳ ڪيون ويون.{{sfn|Krishnaswamy|pp=697–698}} هي ٿنڀا عام طور تي 12 کان 15 ميٽر اوچا هوندا هئا ۽ سندن وزن 50 ٽن تائين پهچندو هو. انهن کي ڪڏهن ڪڏهن سوين ميل پري کان ڇڪي انهن هنڌن تائين آندو ويندو هو جتي کين نصب ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html|title=KING ASHOKA: His Edicts and His Times|website=www.cs.colostate.edu|access-date=29 October 2017}}</ref> انهن ٿنڀن جي چوٽيءَ تي نفيس سنگتراشي سان سينگاريل جانورن جون مورتيون لڳل هونديون هيون، جن مان ڪيترائي نمونا اڄ تائين محفوظ آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | اشوڪي ٿنڀن جون مشهور چوٽيون |- | <gallery mode="packed" heights="200"> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India 2007-01-29.jpg|[[ويسالي]] جو شير File:Elephant capital Sankasya.jpg|[[سنڪسا]] جو هاٿي File:Rampurva bull in Presidential Palace high closeup.jpg|[[رامپوروا]] جو ڏاند (اصل نمونو) File:Lauria Nandangarh lion.jpg|[[لوريا نندنگڙهه]] جو شير File:Lion Capital - Chunar Sandstone - Circa 3rd Century BCE - Rampurva - ACCN 6298-6299 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4432.JPG|[[رامپوروا]] جو شير File:Sanchi capital right side view.jpg|[[سانچي]] جون چار شيرن واريون چوٽيون، جن جي مٿان شايد ڌرم چڪر هوندو File:Sarnath capital.jpg|[[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]]، [[سارناتھ]] </gallery> |} اشوڪي ٿنڀن مان سڀ کان مشهور [[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]] آهي، جيڪو [[سارناتھ]] مان مليو. ان ۾ چار شير هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن ۽ هي اڄ [[ڀارت]] جو سرڪاري قومي نشان پڻ آهي. هي ٿنڀا صرف حڪومتي فرمانن جا ذريعو نه هئا، پر اشوڪ جي ''ڌمّ'' واري پاليسي، اخلاقي تعليم، مذهبي رواداري ۽ سلطنت جي وحدت جا علامتي نشان پڻ هئا. === ڌرم جي تبليغ === اشوڪ جي پٿريلي فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنهنجي حڪومت جي اٺين ۽ نائين سال دوران هن [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، ''ڌرم'' جي تبليغ شروع ڪئي ۽ سماجي ڀلائيءَ جا ڪيترائي ڪم سرانجام ڏنا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} انهن فلاحي قدمن ۾ انسانن ۽ جانورن لاءِ علاج جون سهولتون قائم ڪرڻ، دوائن وارا ٻوٽا پوکرائڻ، رستن جي ڪنارن تي کوهه کوٽائڻ ۽ وڻ لڳائڻ شامل هئا. اهي ڪم پاڙيسري رياستن جهڙوڪ [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ستيہ پتر]]، [[تامراپرني]] ۽ يوناني بادشاهه [[انطيوڪس]] جي سلطنت تائين به ڪيا ويا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} فرمانن موجب پنهنجي حڪومت جي ڏهين ۽ يارهين سال دوران اشوڪ [[ٻڌ سنگهه]] جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ سڄي سلطنت جو هڪ ڊگهو دورو ڪيو، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ 256 ڏينهن جاري رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي ٻارهين سال تائين اشوڪ ''ڌرم'' جي تبليغ لاءِ فرمان نقش ڪرائڻ شروع ڪيا. هن پنهنجن عملدارن (''راجوڪ'' ۽ ''پرديشڪ'') کي حڪم ڏنو ته هو هر پنجن سالن بعد پنهنجي علائقن جو دورو ڪري ماڻهن کي ''ڌرم'' بابت تعليم ڏين ۽ انتظامي جاچ به ڪن.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} اڳئين سال هن ''ڌرم مها ماتر'' نالي نئون عهدو قائم ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي چوڏهين سال ۾ اشوڪ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي توسيع جو حڪم ڏنو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} === ٽين ٻڌ ڪائونسل === {{Main|ٻڌن واري ٽين ڪائونسل}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ ٻڌ برادريءَ ۾ تمام اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} هن روايت مطابق اشوڪ وڏي پيماني تي ڀڪشوئن جي سار سنڀال شروع ڪئي. سندس سخاوت سبب ڪيترائي غير حقيقي ۽ بدعقيده ماڻهو به سنگهه ۾ شامل ٿي ويا. نتيجي ۾ حقيقي ٻڌ ڀڪشو انهن سان گڏ مذهبي رسم ''اوپوسٿ'' ادا ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ لڳا، جنهن سبب ستن سالن تائين اها رسم نه ٿي سگهي.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} اشوڪ انهن جعلي ڀڪشوئن کي هٽائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هڪ حد کان وڌيڪ جوشيلن وزيرن ڪجهه حقيقي ڀڪشو به قتل ڪري ڇڏيا. پوءِ اشوڪ بزرگ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]] کي دعوت ڏني ته جيئن هو غير ٻڌ ماڻهن کي [[پاٽلي پتر]] جي خانقاهه مان خارج ڪري.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} انهيءَ عمل دوران 60,000 ڀڪشو بدعقيديءَ جي الزام هيٺ سنگهه مان خارج ڪيا ويا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان کان پوءِ ''اوپوسٿ'' ٻيهر منعقد ٿيو ۽ موگلي پُت تِسّا اشوڪ جي حڪومت جي سترهين سال ۾ [[ٽيون ٻڌ ڪائونسل]] منعقد ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} هن ڪائونسل دوران ''[[ڪٿاوتٿو]]'' نالي ڪتاب مرتب ڪيو ويو، جنهن ۾ ٿيراوادي عقيدي جي ڪيترن نقطن جي وضاحت ۽ توثيق ڪئي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر موجود نه آهي، جنهن سبب ڪيترن مؤرخن ٽئين ٻڌ ڪائونسل جي تاريخي حيثيت تي سوال اٿاريا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} [[File:Nava Jetavana Temple - Shravasti - 014 King Asoka at the Third Council (9241725897).jpg|thumb|اشوڪ ۽ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]]، [[ٽئين ٻڌ ڪائونسل]] دوران. نوا جيتاون، [[شراوستي]].]] مؤرخ [[رچرڊ گومبرچ]] جو خيال آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ هن واقعي جو ذڪر نه هئڻ ان کي مڪمل طور غير تاريخي ثابت نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جا ڪيترائي فرمان وقت سان گڏ گم ٿي چڪا آهن.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} گومبرچ وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته اشوڪ جا فرمان واضح ڪن ٿا ته هو سنگهه جي "اتحاد ۽ پاڪيزگي" برقرار رکڻ ۾ گهري دلچسپي رکندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|pp=8–9}} مثال طور، سندس ''ننڍي پٿريلي فرمان نمبر 3'' ۾ سنگهه جي ميمبرن کي ڪجهه مخصوص مذهبي متن پڙهڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي. ساڳئي طرح [[سانچي]]، [[سارناتھ]] ۽ [[ڪوسامبي]] مان مليل فرمانن ۾ اشوڪ اختلاف پيدا ڪندڙ ڀڪشوئن کي سنگهه مان خارج ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو ۽ سنگهه جي اتحاد ۽ ترقي جي خواهش ظاهر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}}{{sfn|Guruge|1995|p=45}} اٺين صديءَ جي ٻڌ ياتري [[ئي جِنگ]] به اشوڪ بابت هڪ ٻي روايت بيان ڪري ٿو. هن مطابق [[بمبسار]] بادشاهه، جيڪو گوتم ٻڌ جو همعصر هو، خواب ۾ ڪپڙي جا 18 ٽڪرا ۽ هڪ لٺ ڏٺا. ٻڌ ان خواب جي تشريح ڪندي ٻڌايو ته سندس وفات کان پوءِ سندس تعليم 18 مختلف مڪتبن ۾ ورهائجي ويندي ۽ هڪ بادشاهه اشوڪ انهن کي ٻيهر متحد ڪندو.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} === ٻڌ مذهب جي تبليغ === سري لنڪا جي روايت مطابق [[موگلي پُت تِسّا]] تقريباً 250 ق.م ۾ ٻڌ ڌرم جي تبليغ لاءِ نَوَ مشنون سرحدي علائقن ڏانهن موڪليون.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} هن روايت موجب اهي مشنون سڌو سنئون اشوڪ نه پر موگلي پُت تِسّا موڪليون، جيتوڻيڪ اشوڪ انهن جو سرپرست هو. هر مشن ۾ پنج ڀڪشو شامل هئا ۽ انهن جي اڳواڻي هڪ بزرگ ڀڪشو ڪندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} سري لنڪا ڏانهن اشوڪ پنهنجو پٽ [[مهندا]] موڪليو، جنهن سان گڏ اٿّيا، اُتّيا، سمبلا ۽ ڀدراسالا پڻ شامل هئا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} موگلي پُت تِسّا جي مدد سان اشوڪ ٻڌ مبلغن کي [[ڪشمير]]، [[گنڌارا]]، [[هماليه]]، يوناني علائقن، [[مهاراشٽر]]، [[سُوورن ڀومي]] ۽ [[سري لنڪا]] ڏانهن موڪليو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7;" | اشوڪ جي دور جون مشهور ٻڌ مذھب واريون تبليغي سرگرميون ! مبلغ ! منزل |- | [[مهندا]] | [[سري لنڪا]] |- | مجهنتيڪ | [[ڪشمير]] ۽ [[گنڌارا]] |- | مهاديو | مهيسا منڊل (شايد موجوده [[ميسور]]) |- | رڪّھتا | وناواسا |- | ڌمّ رڪّھتا (يوناني) | اپرانتڪ (اولهه هندستان) |- | مها ڌمّ رڪّھتا | [[مهاراشٽر]] |- | مها رڪّھتا | يوناني ملڪ |- | مجهم | [[هماليه]] |- | سونا ۽ اُتّرا | [[سُوورن ڀومي]] |} روايت موجب اشوڪ جي حڪومت جي اوڻيهين سال ۾ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] سري لنڪا وئي، جتي هن ٻڌ راهبن جي عورتن واري جماعت قائم ڪئي ۽ ساڻس گڏ مقدس [[بودهي وڻ]] جي هڪ شاخ پڻ کڻي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Strong|1995|p=144}} اشوڪ جي پنهنجن فرمانن ۾ به انهن مشنن جو سڌو سنئون بيان موجود ناهي. البت سندس حڪومت جي اوڻيهين سال بابت فقط ايترو ذڪر ملي ٿو ته هن [[خالاتيڪا غار]] تپسوين کي برساتي موسم ۾ رهائش لاءِ عطا ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} سندس ٿنڀن وارن فرمانن مان معلوم ٿئي ٿو ته ايندڙ سال هن [[لمبني]] (گوتم ٻڌ جي جنم ڀومي) ۽ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي زيارت ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''پٿريلي فرمان نمبر 13'' ۾ اشوڪ دعويٰ ڪري ٿو ته هن پنج بادشاهن ۽ ٻين ڪيترن ملڪن ڏانهن پيغام موڪلي ''ڌرم جي فتح'' حاصل ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته ڇا اهي سفارتون ئي اهي ٻڌ مشنون هيون جن جو ذڪر ٻڌ تاريخن ۾ ملي ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} ڪجهه ماهر، جهڙوڪ [[ايتين لاموٽ]]، سمجهن ٿا ته فرمانن ۾ ذڪر ٿيل ''ڌرم'' جا مبلغ لازمي طور ٻڌ ڀڪشو نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جو ''ڌرم'' ۽ ''ٻڌ مت'' مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا.{{sfn|Gombrich|1995|pp=10–11}} ٻيا ماهر، جهڙوڪ [[ايرخ فرائووالنر]] ۽ [[رچرڊ گومبرچ]]، انهن مشنن کي تاريخي حقيقت سمجهن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=11}} آثار قديمه مان به ڪجهه ثبوت ملن ٿا. ''وِنَي نِدان'' ۾ ذڪر ٿيل پنجن ڀڪشوئن مان ٽن جا نالا [[ڀلسا]] (ويجهو [[وديشا]]) مان مليل تبرڪن جي صندوقن تي لکيل مليا آهن، جيڪي ٻي صدي ق.م جي شروعاتي دور سان تعلق رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} ڪيترن مؤرخن جو خيال آهي ته ٻڌ مت جي وڏي مذهب طور اڀرڻ ۾ اشوڪ جي سرپرستي اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Thapar|1995|p=32}} بهرحال، آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اتر اولهه هندستان ۽ ڏکڻ هندستان ۾ ٻڌ مت جي واڌ ويجهه جو وڏو سبب واپاري، زميندار، ڪاريگر ۽ واپاري جماعتون هيون، جن ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي ادارن جي مالي مدد ڪئي.{{sfn|Thapar|1995|p=36}} === ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ تشدد === پنجين صدي عيسويءَ جي ٻڌ روايت ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، اشوڪ ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ به ڪجهه موقعن تي تشدد جو سهارو ورتو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن "دوزخ واري قيدخاني" ۾ [[چنداگيريڪا]] کي آهستي آهستي اذيتون ڏئي مارائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هڪ شخص جي ڏوهه جي بدلي ۾ هن 18,000 "بدعقيدن" جي قتل جو حڪم ڏنو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن جين ڌرم وارن خلاف مهم هلائي ۽ هر "بدعقيد" جو سر آڻڻ تي انعام مقرر ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سندس پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] جو به سر قلم ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[پنڊروردهن]] ۾ هڪ غير ٻڌ شخص اهڙي تصوير ٺاهي جنهن ۾ [[گوتم ٻڌ]] کي [[جناتپتر]] (يعني [[مهاوير]]) جي پيرن تي جهڪيل ڏيکاريو ويو هو. اصطلاح ''نرگرنٿ'' ("بندشن کان آزاد") اصل ۾ جين ڌرم کان اڳ جي هڪ تپسوي جماعت لاءِ استعمال ٿيندو هو، پر بعد ۾ جين راهبن لاءِ رائج ٿي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} روايت موجب هڪ ٻڌ عقيدتمند جي شڪايت تي اشوڪ پهرين انهيءَ مصور کي گرفتار ڪرڻ جو حڪم ڏنو، پوءِ [[پنڊروردهن]] ۾ موجود سڀني [[آجيڪ]] (Ajivika) پوئلڳن کي قتل ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010">{{cite book | author=Beni Madhab Barua | title=The Ajivikas | url=https://archive.org/details/ajivikas00barurich | access-date=30 October 2012 | date=5 May 2010 | publisher=General Books | isbn=978-1-152-74433-2 | pages=[https://archive.org/details/ajivikas00barurich/page/68 68]–69}}</ref> چيو وڃي ٿو ته ان حڪم جي نتيجي ۾ لڳ ڀڳ 18,000 آجيڪ ماريا ويا.{{sfn|Strong|1989|p=232}} ڪجهه وقت پوءِ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ ٻئي نرگرنٿ پوئلڳ اهڙي ئي تصوير ٺاهي. اشوڪ کيس ۽ سندس سموري خاندان کي سندن گهر ۾ زندهه ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010"/> هن وڌيڪ اعلان ڪيو ته جيڪو به ڪنهن نرگرنٿ بدعقيد جو سر کڻي ايندو، تنهن کي هڪ ''دينار'' انعام طور ڏنو ويندو. روايت موجب هڪ ڳوٺاڻي ڌنار اشوڪ جي پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] کي بدعقيد سمجهي قتل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}} جڏهن اشوڪ کي پنهنجي غلطيءَ جو احساس ٿيو ته هن اهو حڪم واپس وٺي ڇڏيو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} === تاريخي جائزو === اشوڪ طرفان مخالف مذهبي فرقن تي اهڙن ظلمن جون روايتون گهڻن مؤرخن جي نظر ۾ فرقيواراڻي تبليغ جو نتيجو آهن ۽ انهن کي تاريخي حقيقت طور قبول نٿو ڪيو وڃي.{{sfn|Strong|1995|p=149}}<ref name="Beni2010" /><ref name="Steven2010">{{cite book | author=Steven L. Danver | author-link=Steven L. Danver | title=Popular Controversies in World History: Investigating History's Intriguing Questions: Investigating History's Intriguing Questions | url=https://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | access-date=23 May 2013 | date=22 December 2010 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-59884-078-0 | page=99 | archive-date=3 January 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140103043618/http://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | url-status=live }}</ref><ref name="LePhuoc2010">{{cite book | author=Le Phuoc | title=Buddhist Architecture | url=https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | access-date=23 May 2013 | date=March 2010 | publisher=Grafikol | isbn=978-0-9844043-0-8 | page=32 | archive-date=31 December 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131231233840/http://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | url-status=live }}</ref> ان کان علاوه، اهڙيون ڪهاڻيون جين متنن جهڙوڪ ''[[پريشِشٽ پروان]]'' ۽ ''[[ٿيراولي]]'' ۾ موجود ناهن، جيتوڻيڪ اهي اشوڪ جو ذڪر ڪن ٿا.{{cite book | title=Parishtaparvan | url=https://archive.org/details/jtfs_sthaviravalicaritaorparisishtaparva-of-hemchandra-hermanjacobi-1932-bibliotheca-/page/LXXXI/mode/2up}}</ref><ref>{{cite book | title=Journal Of Indian Asiatic Society | date=1872 | url=https://books.google.com/books?id=yajAG0tbZ9cC&q=As%E2%80%99oka | page=154 }}</ref> انهيءَ ڪري جديد محققن جو وڏو حصو انهن واقعن کي مذهبي مقابلي جي نتيجي ۾ بعد ۾ شامل ڪيل افسانوي روايتون سمجهي ٿو، نه ڪي اشوڪ جي دور جا تصديق ٿيل تاريخي واقعا. == خاندان == [[File:Sanchi King Ashoka with his Queens, South Gate, Stupa no. 1.jpg|thumb|هڪ شهنشاهه ــ گهڻو امڪان آهي ته اشوڪ ــ پنهنجي ٻن راڻين [[اسندهيمترا]] ۽ [[ڪاروواڪي]] سان گڏ، ۽ ٽن خادمن سميت، [[سانچي]] جي هڪ اُڀريل نقش ۾ ڏيکاريل آهي.{{sfn|Singh|2017|p=162}} هن شخصيت جي اشوڪ طور سڃاڻپ [[ڪناگنهلي]] جي هڪ ساڳئي نقش مان ٿئي ٿي، جنهن تي سندس نالو پڻ لکيل آهي.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Kanaganahalli Asoka with inscription.jpg|thumb|upright|اشوڪ پنهنجي راڻي [[تشيارڪشيتا]] سان گڏ، [[ڪناگنهلي]] ويجهو [[سنّتي]] ۾، 1هين–3هين صدي عيسوي. هن اُڀريل نقش تي [[برهمي لپي]] ۾ "𑀭𑀸𑀬 𑀅𑀲𑁄𑀓𑁄" (''رايا اشوڪو''، "بادشاهه اشوڪ") لکيل آهي. تصوير ۾ اشوڪ، سندس راڻي، ٻه چمرا جهُلڻ وارا خادم ۽ هڪ ڇانوَ کڻندڙ خادم ڏيکاريل آهن.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Emperor Ashoka and his Queen at the Deer Park.jpg|upright|thumb|شهنشاهه اشوڪ ۽ سندس راڻي [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (شاکيه ڪُماري)، [[سارناتھ]] جي هرڻن واري باغ ۾. [[سانچي]] جو اُڀريل نقش.{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === زالون === مختلف ذريعن موجب اشوڪ جون پنج مشهور زالون هيون: [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (يا ويديسا مهاديوي شاکيه ڪُماري)، [[اسندهيمترا]]، [[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]]، [[ڪاروواڪي]] ۽ [[تشيارڪشيتا]].{{sfn|Mookerji|1995|p=9}} ڪاروواڪي اشوڪ جي واحد راڻي آهي جنهن جو ذڪر اشوڪ جي پنهنجي فرمانن ۾ ملي ٿو. سندس نالو [[الله آباد]] جي هڪ ٿنڀي تي لکيل فرمان ۾ اچي ٿو. ان فرمان ۾ کيس شهزادي [[تيورا]] جي ماءُ قرار ڏنو ويو آهي، ۽ شاهي عملدارن (''مها ماترن'') کي حڪم ڏنو ويو آهي ته سندس مذهبي ۽ خيراتي عطين جو رڪارڊ رکيو وڃي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} هڪ نظريي مطابق [[تشيارڪشيتا]] دراصل ڪاروواڪي جو ئي شاهي لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[مهاونسا]]'' مطابق اشوڪ جي وڏي راڻي [[اسندهيمترا]] هئي، جيڪا اشوڪ جي وفات کان چار سال اڳ فوت ٿي وئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} روايت موجب پنهنجي پوئين جنم ۾ هن هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] کي ماکي وڪڻندڙ واپاري ڏانهن رستو ڏيکاريو هو، ۽ اهو واپاري بعد ۾ اشوڪ جي روپ ۾ پيدا ٿيو، تنهنڪري هوءَ اشوڪ جي راڻي بڻجي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد جي ڪجهه متنن ۾ اچي ٿو ته اسندهيمترا ان پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجو تيار ڪيل ڪپڙو پڻ ڏنو هو.{{sfn|Strong|1995|p=166}} انهن متنن ۾ ''دساوتٿوپڪرن''، ڪمبوڊيا وارو وڌايل ''مهاونسا'' ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} هڪ ٻي ڪهاڻي موجب اشوڪ هڪ ڏينهن اسندهيمترا تي طنز ڪندي چيو ته هوءَ مٺو ڪمند کائي رهي آهي، حالانڪه هن اهو پنهنجي ''ڪرما'' سان حاصل نه ڪيو آهي. اسندهيمترا جواب ڏنو ته سندس سڀ نعمتون سندس نيڪ عملن جو نتيجو آهن. اشوڪ کيس اهو ثابت ڪرڻ لاءِ چيو ته هوءَ 60,000 راهبن لاءِ پوشاڪون فراهم ڪري.{{sfn|Strong|1995|p=166}} رات جو محافظ ديوتائن کيس سندس پراڻي نيڪ عمل جي ياد ڏياريو، ۽ ٻئي ڏينهن هوءَ معجزاتي طور 60,000 پوشاڪون مهيا ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.{{sfn|Strong|1995|p=166}} اشوڪ ايترو متاثر ٿيو جو هن کيس پنهنجي پسنديده راڻي بڻايو ۽ کيس سلطنت جي حڪمراني به آڇي، پر هن انڪار ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=167}} ''ترائي ڀومي ڪٿا'' موجب اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ ۽ 84,000 اسٽوپا ۽ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ لاءِ به اسندهيمترا ئي همٿايو هو.{{sfn|Strong|1995|pp=167–168}} ''مهاونسا'' مطابق اسندهيمترا جي وفات کان پوءِ [[تسّراڪها]] (تشيارڪشيتا) وڏي راڻي بڻجي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ اسندهيمترا جو ذڪر ڪونهي، پر تشيارڪشيتا جو ذڪر ملي ٿو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} ''ديوياوادان'' ۾ [[پدماوتي]] نالي هڪ ٻي راڻي جو ذڪر آهي، جيڪا ولي عهد [[ڪُڻال]] جي ماءُ هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جڏهن شهزادو هو ته [[وديشا]] ۾ [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] سان محبت ۾ گرفتار ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} سلطنت سنڀالڻ کان پوءِ ديوي [[پاٽلي پتر]] وڃڻ بدران [[وديشا]] ۾ ئي رهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''مهاونسا'' واضح ڪري ٿو ته اشوڪ جي وڏي راڻي اسندهيمترا هئي، ديوي نه؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي شخصيت سمجهڻ مشڪل آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''ديپاونسا'' مطابق اشوڪ ۽ ديوي جا ٻه ٻار هئا: [[مهندا]] ۽ [[سنگهمتّا]].{{sfn|Thapar|1961|p=22}} === پٽ === [[تيورا]]، جيڪو اشوڪ ۽ ڪاروواڪي جو چوٿون پٽ هو، اشوڪ جي فرمانن ۾ نالي سان ذڪر ٿيل واحد پٽ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ جو هڪ ٻيو پٽ [[ڪُڻال]] هو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ڪُڻال جو هڪ پٽ [[سمپراتي]] هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت [[مهندا]] جو ذڪر ڪري ٿي، جنهن کي ٻڌ مبلغ طور سري لنڪا موڪليو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} چيني سياح [[شُوان زانگ]] جو چوڻ آهي ته مهندا اشوڪ جو پٽ نه، پر سندس ننڍو ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] (يا وگتاشوڪ) هو.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} ''ديوياوادان'' ۾ ولي عهد [[ڪُڻال]] (ڌرموِوَردهن) جو ذڪر آهي، جيڪو اشوڪ ۽ پدماوتي جو پٽ هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} [[فا شيان]] موجب ڌرموِوَردهن کي [[گنڌارا]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ [[جالوڪ]] کي اشوڪ جو ٽيون پٽ ڄاڻايو ويو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڌيئر === سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جي هڪ ڌيءَ [[سنگهمتّا]] هئي، جيڪا بعد ۾ [[ڀڪشُڻي]] بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ڪجهه مؤرخ، جهڙوڪ [[روميلا ٿاپر]]، سنگهمتّا جي تاريخي حيثيت بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} انهن جي دليلن مان ڪجهه هي آهن: * "سنگهمتّا" نالو، جنهن جي معنيٰ "سنگهه جي دوست" آهي، غيرمعمولي لڳي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} * ''مهاونسا'' موجب هن اشوڪ جي ڀائيٽي [[اگني برهما]] سان شادي ڪئي، جيڪا ان دور جي سماجي قانونن سان ٺهڪندڙ نه هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} * هوءَ 18 ورهين جي عمر ۾ ڀڪشُڻي بڻجي وئي، جڏهن ته روايت موجب ان وقت سندس ننڍڙو ٻار به هو.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} هڪ ٻي روايت ۾ اشوڪ جي ڌيءَ [[چارومتي]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن [[ديوپال]] نالي هڪ [[ڪشتري]] سان شادي ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڀائر === ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جو هڪ وڏو سڳو نه پر اڌ ڀاءُ [[سوسيما]] هو.{{sfn|Strong|1989|p=204}} * سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جو هڪ ڀاءُ [[تِسّا]] هو، جيڪو شروع ۾ عيش عشرت واري زندگي گذاريندو هو. اشوڪ کيس سبق سيکارڻ لاءِ ڪجهه ڏينهن لاءِ تخت تي ويهاريو، پوءِ کيس غاصب قرار ڏئي ستن ڏينهن کان پوءِ قتل جو حڪم ڏنو. انهن ستن ڏينهن ۾ تِسّا زندگي جي ناپائيداري سمجهي ورتي ۽ پوءِ راهب بڻجي ''ارهت'' جو درجو حاصل ڪيائين.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} * ''ٿيراگاتا'' جي شرح موجب هن ڀاءُ جو نالو [[ويتاشوڪ]] هو. هڪ ڏينهن هن پنهنجي مٿي ۾ اڇو وار ڏٺو ۽ دنياوي زندگي ڇڏي خانقاهه ۾ داخل ٿي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * [[فا شيان]] هن ڀاءُ کي [[مهيندر]] سڏي ٿو. سندس بيان موجب اشوڪ هن کي سندس غير اخلاقي روين سبب شرمسار ڪيو، جنهن کان پوءِ هو هڪ غار ۾ وڃي رهيو ۽ عبادت ڪندي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جي هڪ ڀاءُ کي جين سمجهي قتل ڪيو ويو، جڏهن اشوڪ جينن خلاف مهم هلائي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} == سلطنت جي حد == اشوڪ جي اڳوڻن حڪمرانن جي قبضي هيٺ آيل علائقن جي صحيح حدن بابت پڪ سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي، پر امڪان آهي ته سندس ڏاڏي [[چندر گپت موريا]] جي سلطنت اتر هندستان جي اولهه واري سامونڊي ڪناري ([[عرب سمنڊ]]) کان اوڀر واري ڪناري ([[بنگال جي نار]]) تائين پکڙيل هئي، ۽ ڀارتي برصغير جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين حصن تي مشتمل هئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} [[بندوسار]] ۽ اشوڪ غالباً سلطنت کي ڏکڻ طرف وڌيڪ وڌايو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس سلطنت تقريباً سڄي ڀارتي برصغير تي پکڙيل هئي، سواءِ انتهائي ڏاکڻن علائقن جي. [[اشوڪ جا فرمان|پٿريلا فرمان]] نمبر 2 ۽ 13 مان معلوم ٿئي ٿو ته اهي ڏاکڻا علائقا [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ڪيرلپتر]] ۽ [[ساتياپتر]] حڪمرانن جي قبضي ۾ هئا. اتر اولهه ۾ اشوڪ جي سلطنت [[افغانستان]] تائين پکڙيل هئي، جتي ان جون سرحدون [[سيلوڪي سلطنت]] سان لڳنديون هيون، جنهن تي [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيوس]] حڪومت ڪندو هو.{{sfn|Singh|2017|p=162}} اشوڪ جي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ [[پاٽلي پتر]] هو، جيڪو [[مگڌ]] واري علائقي ۾ واقع هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == مذهب ۽ فلسفو == === ٻڌ ڌرم سان تعلق === [[File:Upasaka.jpg|thumb|لفظ ''[[اپاسڪ]]'' (𑀉𑀧𑀸𑀲𑀓، "ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ")، جيڪو اشوڪ پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ ٻڌ ڌرم سان پنهنجي وابستگي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو (تقريباً 258 ق.م.)]] ٻڌ روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو هو،{{sfn|Strong|1989|p=15}} جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن هن معاملي تي اختلاف ظاهر ڪيو آهي.{{sfn|Strong|1995|p=142}} بهرحال [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان]] نمبر 1 واضح ثبوت فراهم ڪري ٿو ته اشوڪ ٻڌ ڌرم جو پوئلڳ هو. هن فرمان ۾ هو پاڻ کي ''[[اپاسڪ]]'' (يعني ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ) ۽ ''ساکيه'' (يعني گوتم ٻڌ جي لقب ''شاکيه مُني'' جي نسبت سان ٻڌ ڌرمي) سڏي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=134}} هي فرمان ۽ ٻيا ڪيترائي فرمان سندس ٻڌ ڌرم سان وابستگي جا ثبوت پيش ڪن ٿا:{{sfn|Guruge|1995|pp=43–44}} * پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ اشوڪ لکي ٿو ته ''اپاسڪ'' ٿيڻ کان پوءِ هڪ سال تائين هن گهڻي ترقي نه ڪئي، پر پوءِ هو ''سنگهه'' جي ويجهو ويو ۽ وڌيڪ اڳتي وڌيو. ''سنگهه ڏانهن وڃڻ'' جي صحيح معنيٰ واضح نه آهي. ٻڌ روايت موجب هو ڪجهه وقت راهبن سان گڏ رهيو، پر اهو شايد وڌاءُ هجي. البت اها ڳالهه يقيني آهي ته اشوڪ ٻڌ ڌرم ڏانهن وڌيڪ مائل ٿيو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 3 ۾ هو پاڻ کي ''اپاسڪ'' سڏي ٿو ۽ [[ٻڌ]] ۽ [[سنگهه]] تي پنهنجي ايمان جو اظهار ڪري ٿو.{{sfn|Thapar|1995|pp=19–20}}{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[وڏا پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان]] نمبر 8 ۾ هو پنهنجي تاجپوشي کان ڏهه سال پوءِ [[سمبودهي]] (يعني [[بودھ گيا]] ۾ مقدس [[بودهي وڻ]]) جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[لمبني]] واري ٿنڀي جي لکت ۾ هو [[گوتم ٻڌ]] جي جنم ڀومي جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ ٻڌ ۽ سنگهه لاءِ پنهنجي عقيدت جو اعلان ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1989|p=13}} * [[نگالي ساگر]] واري لکت ۾ هو اڳوڻي هڪ ٻڌ جي نالي سان منسوب اسٽوپا کي ٻيڻو وڏو ڪرڻ ۽ ان جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * سندس ڪجهه لکتون ٻڌ سنگهه جي اتحاد ۽ نظم برقرار رکڻ ۾ سندس دلچسپي ظاهر ڪن ٿيون.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * [[سارو مارو]] واري لکت موجب اشوڪ ''منيما ديش'' ۾ واقع ''اپونيت وهار'' ڏانهن سفر دوران پنهنجو پيغام موڪليو. جيتوڻيڪ هن هنڌ جي صحيح سڃاڻپ يقيني نه آهي، پر واضح آهي ته اهو هڪ ٻڌ وهار (''وهار'') هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=157}} === ڌرم === {{مکيه|اشوڪ جي ڌرم واري پاليسي}} [[File:Lomas Rishi relief.jpg|thumb|اشوڪ کي [[لوماس رشي غار]] جي سجايل دروازي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو ''[[چيتيه]] محراب'' جو "سڀ کان پراڻو معلوم مثال" سمجھيو وڃي ٿو.<ref name="Harle1994p24">{{cite book|author=James C. Harle|title=The Art and Architecture of the Indian Subcontinent|url=https://archive.org/details/artarchitectureo00harl|url-access=registration|year=1994|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-06217-5|pages=[https://archive.org/details/artarchitectureo00harl/page/24 24]–25}}</ref>]] اشوڪ جي مختلف لکتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن پاڻ کي "ڌرم" (پالي: ''ڌمّ'') جي واڌاري لاءِ وقف ڪري ڇڏيو هو. ٻڌ حلقن ۾ هي اصطلاح [[گوتم ٻڌ]] جي تعليمات لاءِ استعمال ٿيندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} بهرحال، اشوڪ جي پنهنجي لکتن ۾ ٻڌ ڌرم جي بنيادي عقيدن، جهڙوڪ [[چار اَريا سچ]] يا [[نروان]] جو ڪو ذڪر موجود ناهي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} لفظ "ڌرم" ڀارتي مذهبن ۾ مختلف معنائن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ عام طور تي ان جو مطلب "قانون"، "فرض"، "نيڪي" يا "راستي تي هلڻ" ورتو ويندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي [[قنڌار]] وارين لکتن ۾ "ڌرم" جو ترجمو يوناني ٻوليءَ ۾ ''eusebeia'' ۽ آرامي ٻوليءَ ۾ ''qsyt'' ڪيو ويو آهي، جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته اشوڪ جو "ڌرم" فقط ٻڌ ڌرم تائين محدود نه هو، پر هڪ وڌيڪ وسيع اخلاقي تصور هو.{{sfn|Strong|1995|p=142}} اشوڪ جي لکتن موجب، ڌرم جو مطلب هو: * سماجي ڀلائيءَ لاءِ سرگرم اخلاقي حڪمراني * مذهبي رواداري * ماحولياتي شعور * عام اخلاقي اصولن جي پيروي * جنگ کان پاسو {{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي فرمانن ۾ ڌرم جي عملي صورتن جا مثال هي آهن: * موت جي سزا ختم ڪرڻ ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 4){{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * رستن جي ڪنارن تي وڻن جي پوک، خاص طور تي [[برگد]] ۽ آم جا باغ، گڏوگڏ مسافرن لاءِ آرامگاهون ۽ کوهه تعمير ڪرائڻ. هر اڌ ميل جي فاصلي تي اهڙيون سهولتون قائم ڪيون ويون. ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 7){{sfn|Strong|1989|p=4}} * شاهي باورچي خاني ۾ جانورن جي قتل تي پابنديون لڳائڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 1).{{sfn|Strong|1989|p=4}} روزانو فقط ٻه مور ۽ هڪ هرڻ ذبح ڪرڻ جي اجازت هئي، ۽ پوءِ اهو به بند ڪيو ويو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * انسانن ۽ جانورن ٻنهي لاءِ طبي سهولتون قائم ڪرڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 2).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * والدين جي فرمانبرداري، پجاريَن ۽ تپسوين سان سخاوت، ۽ خرچن ۾ سادگي جي ترغيب ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 3).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * عملدارن کي غريبن ۽ پوڙهن ماڻهن جي ڀلائي ۽ خوشحالي لاءِ ڪم ڪرڻ جو حڪم ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 5).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * سڀني جاندارن جي ڀلائيءَ کي فروغ ڏيڻ ته جيئن هو زنده مخلوق تي پنهنجو قرض ادا ڪري سگهي ۽ هن دنيا ۽ ايندڙ دنيا ۾ انهن جي خوشيءَ جو سبب بڻجي سگهي ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 6).{{sfn|Strong|1989|p=4}} جديد عالمن اشوڪ جي ''ڌرم'' بابت مختلف رايا پيش ڪيا آهن. ڪن ان کي ٻڌ ڌرم جي عام گهرو پوئلڳن جي اخلاقي ضابطن سان تشبيهه ڏني آهي، ڪن ان کي سياسي ۽ اخلاقي اصولن جو مجموعو قرار ڏنو آهي، ڪن ان کي هڪ قسم جو "عالمي مذهب" سمجهيو آهي، جڏهن ته ڪجهه ان کي اشوڪ جي پنهنجي فڪري ايجاد قرار ڏين ٿا. ٻئي طرف، ڪجهه محققن جو خيال آهي ته اهو بنيادي طور هڪ سياسي نظريو هو، جنهن جو مقصد هڪ وڏي ۽ گهڻ قومي سلطنت کي اخلاقي بنيادن تي متحد رکڻ هو.{{sfn|Singh|2012|p=131}} اشوڪ ''ڌرم-مها ماتر'' نالي نئين درجي جا عملدار مقرر ڪيا. انهن جي ذميواري پوڙهن، بيمارن، عورتن، ٻارن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي ڀلائي هئي. اهي عملدار اولهه ايشيا جي يوناني-هلينستي سلطنتن ڏانهن سفارتي مهمن تي به موڪليا ويندا هئا ته جيئن ڌرم جو پيغام پهچائي سگهجي.{{sfn|Thapar|1995|p=31}} تاريخي طور تي، عالمي ٻڌ ڌرمي حلقن ۾ اشوڪ جي جيڪا تصوير مشهور ٿي، اها سندس فرمانن بدران ٻڌ روايتن ۽ ڏند ڪٿائن (جهڙوڪ ''[[اشوڪاوادان]]'') تي ٻڌل هئي. ان جو هڪ وڏو سبب اهو هو ته اشوڪ جا فرمان [[برهمي لپي]] ۾ لکيل هئا، جيڪا وقت سان وسري وئي ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ [[جيمس پرنسپ]] جي تحقيق کان پوءِ ئي ٻيهر پڙهي ويئي.{{sfn|Strong|1989|p=5}} چيني ٻڌ ياترين [[فاشيان]] ۽ [[شوان زانگ]] جي سفرنامن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو اشوڪ جي لکتن کي ٻڌ سان لاڳاپيل مقدس هنڌن جي نشانين طور ڏسندا هئا. انهن فرمانن کي ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل مواد سان منسوب ڪيو، پر جديد عالمن جڏهن برهمي لپي پڙهي، ته معلوم ٿيو ته انهن جي تشريح اصل متن سان مطابقت نٿي رکي. غالب امڪان اهو آهي ته فاشيان مقامي رهنمائن تي ڀاڙيو، جن يا ته پنهنجي طرفان ٻڌ ڌرمي تشريحون ٺاهيون يا زباني روايتن جي بنياد تي غلط ترجما پيش ڪيا. شوان زانگ به اهڙي صورتحال کي منهن ڏنو هوندو، يا شايد هن فاشيان جي لکڻين تي ڀروسو ڪيو هجي.{{sfn|Strong|1989|pp=6–9}} هن راءِ جي تائيد ان ڳالهه مان به ٿئي ٿي ته چوڏهين صديءَ ۾ [[فيروز شاهه تغلق]] جڏهن اشوڪ جي ٿنڀن تي لکيل تحريرن جي معنيٰ پڇي، ته ڪجهه برهمڻ عالمن انهن جون خيالي تشريحون پيش ڪيون. [[شمس سراج عفيف]] جي ''تاريخ فيروز شاهي'' موجب، جڏهن فيروز شاهه [[ٽوپرا]] ۽ [[ميرٺ]] مان اهي ٿنڀ دهلي آندا، ته برهمڻن کيس ٻڌايو ته انهن تي اڳڪٿي لکيل آهي ته فيروز نالي بادشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به انهن ٿنڀن کي نه هٽائي سگهندو. ان وقت مقامي روايتن ۾ انهن ٿنڀن کي افسانوي سورمي [[ڀيم]] سان پڻ منسوب ڪيو ويندو هو.{{sfn|Strong|1989|pp=9–10}} [[رچرڊ گومبرچ]] جهڙن عالمن جو خيال آهي ته اشوڪ جي ڌرم تي ٻڌ ڌرم جو واضح اثر موجود هو. مثال طور، [[ڪالنگا]] بابت جدا فرمان نمبر 1 ۾ موجود خيال، ٻڌ جي ''سگال کي نصيحت'' ۽ ٻين وعظن سان گهڻي مشابهت رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} ==== جانورن جي ڀلائي ==== اشوڪ جي پٿريلي فرمانن ۾ واضح طور چيو ويو آهي ته جاندارن کي تڪليف پهچائڻ مناسب ناهي، ۽ ڪنهن به جانور کي [[يجنا]] يا قرباني لاءِ قتل نه ڪيو وڃي.{{sfn|Fitzgerald|2004|p=120}} بهرحال، اشوڪ عام ڍورن جي ذبح يا گوشت کائڻ تي مڪمل پابندي نه لڳائي.{{sfn|Simoons|1994|p=108}} هن اهڙن سڀني چؤپائن جي قتل تي پابندي وڌي جيڪي نه خوراڪ لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ نه ئي ڪنهن عملي فائدي جا هئا. ان کان علاوه ڪيترن پکين، مڇين ۽ ٻين جانورن جي مخصوص نسلن جي قتل تي به پابندي لڳائي وئي.{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ کير پياريندڙ ٻڪريُن، رڍن ۽ سوئرن جي قتل کي به منع ڪيو، ۽ سندن ڇهن مهينن کان گهٽ عمر وارن ٻچن جي قتل تي پڻ پابندي وڌي. هن ڪجهه خاص مذهبي دورن، جهڙوڪ [[چاتُرماس]] ۽ [[اوپوسٿ]] جي ڏينهن ۾: سڀني مڇين جي شڪار; ۽ جانورن جي خصي ڪرڻ تي پابندي لڳائي.{{sfn|Dhammika|1994}}{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ شاهي شڪار کي ختم ڪيو ۽ شاهي محل ۾ خوراڪ لاءِ جانورن جي ذبح کي به محدود ڪري ڇڏيو.{{sfn|Draper|Meyer|McCoubrey|1998|p=44}} ڇاڪاڻ ته هن: شڪار تي پابنديون وڌيون; جانورن لاءِ علاجگاهون قائم ڪيون; ڪيترن مذهبي ڏينهن تي گوشت کائڻ کان روڪيو، انهيءَ ڪري ڪجهه محقق موريا سلطنت کي دنيا جي تاريخ ۾ انهن نادر مثالن مان شمار ڪن ٿا، جتي حڪومت جانورن کي به اهڙو تحفظ ڏنو جهڙو انساني شهرين کي حاصل هوندو آهي.{{sfn|Phelps|2007}} اشوڪ جي فرمانن ۾ جهنگلي جانورن جي قتل ۽ ٻيلن جي تباهي تي به پابنديون ملن ٿيون، تنهن ڪري ڪيترائي جديد ماحولياتي مورخ کيس ماحولياتي شعور ۽ فطرت جي تحفظ جي ابتدائي نمائندن مان هڪ سمجهن ٿا.{{sfn|Elverskog|2020|p=56}}{{sfn|Fisher|2018|p=72}} == پرڏيهي لاڳاپا == [[File:Territories conquered by the Dharma according to Ashoka.jpg|thumb|[[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13]] موجب اهي علائقا جيڪي اشوڪ جي "ڌرم فتح" هيٺ آيا (260–218 ق م).{{sfn|Kosmin|2014|p=57}}<ref name=ME368>Thomas Mc Evilly, ''The shape of ancient thought'', Allworth Press, New York, 2002, p. 368</ref>]] اهو چڱيءَ طرح معلوم آهي ته اشوڪ مختلف ماڻهن ۽ بادشاهن ڏانهن ''دوت'' (سفير يا ايلچي) موڪليندو هو ته جيئن زباني يا لکت واريون هدايتون، يا ٻنهي قسمن جا پيغام، انهن تائين پهچائي سگهجن. سندس ڇهين پٿريلي فرمان (Rock Edict VI) ۾ "زباني حڪمن" جو واضح ذڪر ملي ٿو. بعد ۾ اها ڳالهه به ثابت ٿي ته ان دور ۾ لکت وارين هدايتن سان گڏ زباني پيغام موڪلڻ ڪا غيرمعمولي ڳالهه نه هئي. اشوڪ جي پيغامن جو مقصد سندس ''ڌمّ-وجيه'' (ڌرم ذريعي فتح) کي ڦهلائڻ هو، جنهن کي هو سڀني فتحن کان اعليٰ سمجھندو هو ۽ جنهن کي هو هر هنڌ، بلڪه ڀارت کان ٻاهر به، ڦهلائڻ جو خواهشمند هو. [[خروشٺي لپي]] جي اختيار ٿيڻ مان مختلف ثقافتن جي وچ ۾ رابطن جا واضح ۽ ناقابل ترديد نشان ملن ٿا. اهو به ممڪن آهي ته حڪومتي لکتون نصب ڪرڻ جو تصور به انهيءَ لپيءَ سان گڏ آيو هجي، ڇاڪاڻ ته اشوڪ جي فرمانن ۾ [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] اثر ڪيترن ئي اصطلاحن ۽ تحريري اندازن ۾ نظر اچي ٿو. اهي حقيقتون ظاهر ڪن ٿيون ته اشوڪ ٻين تهذيبن سان رابطي ۾ هو ۽ پنهنجي سلطنت جي حدن کان ٻاهر نون ثقافتي خيالن جي ڏي وٺ ۽ ڦهلاءَ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪري رهيو هو.<ref name="Hinuber2012">{{cite journal | author=Oskar von Hinüber |title=Did Hellenistic Kings Send Letters to Aśoka? | journal=Journal of the American Oriental Society |volume=130 | issue=2 | year=2010 | publisher=Freiburg | pages=262–265}}</ref> === يوناني دنيا === [[File:Sarnath Ashoka Capital Horse motif.jpg|thumb|right|[[سارناٿ]] جي [[اشوڪ جو شيرن وارو تاج|اشوڪي تاج]] تي گھوڙي جو نقش، جنهن کي اڪثر يوناني حقيقت نگاري (ريئلزم) جو مثال سمجھيو ويندو آهي.<ref name="Danielou">A Brief History of India, [[Alain Daniélou]], Inner Traditions / Bear & Co, 2003, p. 89-91 [https://archive.org/details/briefhistoryofin00dani/page/89]</ref>]] اشوڪ پنهنجي پٿريلي فرمانن ۾ بيان ڪري ٿو ته هن اولهه ۾ واقع [[يوناني دور]] جي بادشاهتن ڏانهن ٻڌ ڌرم ۽ ڌرم جي تبليغ لاءِ قدم کنيا. هو اهو پڻ ٻڌائي ٿو ته سندس سلطنت ۾ رهندڙ يوناني ماڻهو ٻڌ ڌرم قبول ڪندڙ هئا ۽ سندس سفيرن جا مخاطب پڻ هئا. {{blockquote |text=هاڻي ديوتائن جي پياري بادشاهه جي نظر ۾ سڀ کان وڏي فتح ڌرم جي فتح آهي. ۽ اها ڌرم فتح هتي به حاصل ڪئي وئي آهي ۽ ڇهه سئو يوجن پري به، جتي يوناني بادشاهه [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]] حڪومت ڪري ٿو، ۽ ان کان به اڳتي جتي چار بادشاهه [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] حڪومت ڪن ٿا. اهڙي طرح ڏکڻ ۾ [[چولا]]، [[پانڊيا]] ۽ [[تامراپرني]] تائين پڻ. هتي بادشاهه جي سلطنت اندر يونانين، ڪمبوجن، نابھڪن، نابھاپمڪتين، ڀوجن، پيتنيڪن، آندرهن ۽ پاليدن جي وچ ۾ به ماڻهو ديوتائن جي پياري بادشاهه جي ڌرم واري هدايتن تي عمل ڪن ٿا. جتي سندس سفير نه به پهتا آهن، اتي به ماڻهن سندس ڌرم جي تعليمات بابت ٻڌي انهن تي عمل ڪرڻ شروع ڪيو آهي ۽ مستقبل ۾ به ڪندا رهندا. |source=[[اشوڪ جا فرمان]]، [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان نمبر 13]] (ايس. ڌمّيڪا جو ترجمو)<ref>[http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html#rock14 The Edicts of King Ashoka: an English rendering by Ven. S. Dhammika] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160510060618/http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html |date=10 May 2016 }}</ref> }} {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | caption_align = center | align = left | direction = horizontal | image1 = Kalsi02.jpg | image2 = Khalsi rock edict of Ashoka.jpg | footer = [[کالسي]] جا پٿريلا فرمان (وڏو پٿريلو فرمان نمبر 13)، جن ۾ اشوڪ يوناني بادشاهن [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] جا نالا سڌيءَ طرح پنهنجي تعليمات جي مخاطبن طور کڻي ٿو. | footer_align = center }} اهو ممڪن آهي، جيتوڻيڪ يقيني نه آهي، ته اشوڪ کي يوناني حڪمرانن کان خط موصول ٿيا هجن ۽ هو يوناني بادشاهن جي حڪومتي فرمانن کان واقف هجي. ساڳي طرح جيئن هو شايد [[هخامنشي سلطنت]] جي بادشاهن جي لکتن کان واقف هو، ڇاڪاڻ ته ان دور ۾ يوناني بادشاهن جا سفير ڀارت ۾ موجود هئا ۽ اشوڪ پاڻ به پنهنجا ''دوت'' ٻاهرين ملڪن ڏانهن موڪليندو هو.<ref name="Hinuber2012"/> [[ڊيو نيسيوس (سفير)|ڊيو نيسيوس]] نالي هڪ يوناني سفير جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]] طرفان اشوڪ جي درٻار ۾ موڪليو ويو هو.<ref>{{cite web |url = http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |title = Pliny the Elder, "The Natural History", 6, 21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728023626/http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |archive-date=28 July 2013 |url-status=dead}}</ref> اهو ساڳيو بطليموس اشوڪ جي فرمانن ۾ به ٻڌ ڌرم جي پيغام حاصل ڪندڙ بادشاهن مان شمار ڪيو ويو آهي. ڪجهه يوناني فلسفي، جهڙوڪ [[هيگيسياس آف سيرين]]، جيڪو غالباً بادشاهه [[ماگاس آف سيرين]] جي دور ۾ رهندو هو، انهن کي به ممڪن طور ٻڌ ڌرم جي تعليمات کان متاثر سمجھيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته ماگاس انهن بادشاهن مان هڪ هو جن ڏانهن اشوڪ جا مذهبي سفير موڪليا ويا هئا.<ref>{{cite book |last=Preus |first=Anthony |year=2015 |title=Historical Dictionary of Ancient Greek Philosophy |url=https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |page=184 |isbn=978-1-4422-4639-3 |access-date=18 June 2017 |archive-date=4 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201104102717/https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |url-status=live }}</ref> ڀارت ۾ رهندڙ يونانين جو ٻڌ ڌرم جي واڌاري ۾ عملي ڪردار به نظر اچي ٿو. مثال طور، اشوڪ جي سفيرن مان هڪ [[ڌمّرڪشيت]] بابت پالي ذريعن ۾ ذڪر آهي ته هو هڪ يوناني (''يونا'') ٻڌ ڀڪشو هو، جنهن ٻڌ ڌرم جي تبليغ ۾ سرگرم حصو ورتو. ''[[مهاونسا]]'' ۾ هن جو ذڪر موجود آهي.<ref name="plgotw">Full text of the ''Mahavamsa'' [http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html Click chapter XII] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060905050433/http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html |date=5 September 2006 }}</ref> ڪجهه يوناني (يَوَن) شايد اشوڪ جي سلطنت ۾ انتظامي عهدن تي پڻ فائز هئا. [[رودر دامن]] جي [[گرناڙ|گِرناڙ]] واري لکت ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ جي دور ۾ [[گجرات]] جي علائقي گِرناڙ ۾ هڪ يَوَن (يوناني) گورنر مقرر هو، جيڪو هڪ آبي ذخيرو تعمير ڪرائڻ جو ذميوار هو.<ref>The Idea of Ancient India: Essays on Religion, Politics, and Archaeology by Upinder Singh [https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 p.18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229135504/https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 |date=29 December 2019 }}</ref> ڪيترن محققن جو خيال آهي ته [[پاٽلي پتر]] ۾ اشوڪ جو شاهي محل [[پرسيپولس]] ۾ موجود هخامنشي شاهي محل جي طرز تي تعمير ڪيو ويو هو.<ref>{{cite book |last1=De la Croix |first1=Horst |last2=Tansey |first2=Richard G. |last3=Kirkpatrick |first3=Diane |title=Gardner's Art Through the Ages |date=1991 |publisher=Thomson/Wadsworth |isbn=0-15-503769-2 |edition=9th |page=[https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 428] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 }}</ref> == اڳين جنمن بابت ڏند ڪٿائون == ٻڌ ڌرم جي روايتن ۽ ڏند ڪٿائن ۾ اشوڪ جي گذريل جنمن بابت به ڪيترائي قصا بيان ڪيا ويا آهن. ''مهاونسا'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ، [[نگروده]] ۽ [[ديوانمپيا تِسا]] هڪ اڳئين جنم ۾ ڀائر هئا. ان وقت هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] (Pratyekabuddha) ٻئي بيمار پرتيڪ ٻڌ جي علاج لاءِ ماکي ڳولي رهيو هو. هڪ عورت کيس هڪ ماکيءَ جي دڪان ڏانهن رهنمائي ڪئي، جيڪو انهن ٽنهي ڀائرن جي ملڪيت هو. اشوڪ وڏي سخاوت سان ان پرتيڪ ٻڌ کي ماکي عطا ڪئي ۽ انهيءَ نيڪيءَ جي عيوض اها خواهش ظاهر ڪئي ته هو مستقبل ۾ جمبودويپ جو خودمختيار حڪمران بڻجي.{{sfn|Strong|1995|p=146}} اها عورت به دعا ڪئي ته هوءَ سندس راڻي بڻجي، ۽ پوءِ ايندڙ جنم ۾ اشوڪ جي زال [[اسندهمتّا]] جي روپ ۾ پيدا ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد وارن پالي متنن موجب اسندهمتّا هڪ ٻي نيڪي پڻ ڪئي هئي: هن پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجي هٿن سان تيار ڪيل ڪپڙي جو هڪ ٽڪرو تحفي طور ڏنو هو. اهي روايتون ''دساوتٿُپّڪرڻ''، نام نهاد ڪمبوڊيائي يا توسيع يافته ''مهاونسا'' (ممڪن طور نائين يا ڏهين صدي) ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' (پندرهين صدي) ۾ محفوظ آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} ''[[اشوڪاوادان]]'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ اڳئين جنم ۾ [[راجگريهه]] جي هڪ معزز خاندان ۾ ''جيا'' نالي ڇوڪري جي صورت ۾ پيدا ٿيو هو. جڏهن هو ننڍڙو ٻار هو، تڏهن هن [[گوتم ٻڌ]] کي مٽيءَ جو هڪ ڍير کاڌي جي خيال سان پيش ڪيو. ٻڌ انهيءَ عطئي کي قبول ڪيو، جنهن تي جيا اعلان ڪيو ته هن نيڪ عمل جي نتيجي ۾ هو مستقبل ۾ بادشاهه بڻجندو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} ساڳئي روايت ۾ اهو پڻ ٻڌايو ويو آهي ته جيا جو ساٿي ''وجيا'' بعد ۾ اشوڪ جي وزير اعظم [[رادھاگپت]] جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} بعد ۾، پنهنجي ايندڙ زندگيءَ ۾، ٻڌ ڀڪشو [[اپگپت]] اشوڪ کي ٻڌائي ٿو ته سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي جو سبب اڳئين جنم ۾ مٽيءَ جو اهو ناپاڪ تحفو هو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ڪيترا پوءِ جا متن هيءَ ڪهاڻي ورجائين ٿا، پر مٽي ڏيڻ جي منفي نتيجن جو ذڪر نٿا ڪن. انهن متنن ۾ [[ڪمارلاتا]] جو ''ڪلپنا-منڊيتڪا''، [[آرياشور]] جو ''جاتڪ مالا'' ۽ ''مها-ڪرما-وڀاگا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=149}} چيني ليکڪ [[پاؤ چينگ]] پنهنجي ڪتاب ''شيه چيا جُو لائي ينگ هوا لو'' ۾ لکي ٿو ته مٽي ڏيڻ جهڙو معمولي عمل ايترو وڏو ثواب نٿو رکي سگهي جو ان جي نتيجي ۾ اشوڪ جهڙو عظيم شهنشاهه پيدا ٿئي. ان جي بدران، هو دعويٰ ڪري ٿو ته ڪنهن ٻئي اڳئين جنم ۾ اشوڪ هڪ بادشاهه جي حيثيت سان ٻڌ جون بيشمار مورتيون ٺهرايون هيون، ۽ انهيءَ عظيم ثواب جي نتيجي ۾ هو ايندڙ جنم ۾ هڪ وڏي شهنشاهه جي صورت ۾ پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=163}} پالي ٻوليءَ جي چوڏهين صديءَ واري داستاني ڪتاب ''دساوتٿُپّڪرڻ'' (ممڪن طور چوڏهين صديءَ جو) ماکيءَ واري واپاري ۽ مٽي ڏيندڙ ٻار ٻنهي ڪهاڻين کي پاڻ ۾ ملائي پيش ڪري ٿو. هي متن ''مهاونسا'' واري قصي جو ٿورو مختلف بيان ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته اهو واقعو [[گوتم ٻڌ]] جي ڄمڻ کان به اڳ ٿيو هو. ان کان پوءِ ڪتاب چوي ٿو ته اهو ماکي عطا ڪندڙ واپاري بعد ۾ انهيءَ ٻار جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو، جنهن ٻڌ کي مٽي پيش ڪئي هئي. پر هن روايت ۾ هڪ اضافي تفصيل به آهي: ٻڌ اها مٽي پنهنجي خادم [[آنند]] کي ڏني ته جيئن ان مان [[پلستر]] تيار ڪيو وڃي. اهو پلستر بعد ۾ وهار جي ڀتين ۾ پيل ڏارن ۽ شگافن جي مرمت لاءِ استعمال ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=163-165}} == آخري سال == === تسّراڪشا راڻي طور === اشوڪ جي آخري تاريخي لکت [[اشوڪ جا وڏا ستوني فرمان|ستوني فرمان نمبر 4]] آهي، جيڪا سندس حڪومت جي 26هين سال سان تعلق رکي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اشوڪ جي زندگيءَ جي آخري دور بابت ڄاڻ جو واحد ذريعو ٻڌ ڌرمي روايتون ۽ ڏند ڪٿائون آهن. سري لنڪائي روايت مطابق اشوڪ جي مهاراڻي [[اسندهمتّا]] سندس حڪومت جي 29هين سال ۾ وفات ڪري وئي، ۽ 32هين سال ۾ سندس ٻي زال [[تشيارڪشا|تسّراڪشا]] کي راڻيءَ جو لقب ڏنو ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ٻنهي ''مهاونسا'' ۽ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ [[بودهي وڻ]] سان خاص عقيدت ۽ محبت رکندو هو. حسد ۾ مبتلا تسّراڪشا "بودهي" کي اشوڪ جي ڪنهن محبوبه عورت جو نالو سمجهي ويٺي. پوءِ هن ڪاري جادو ذريعي وڻ کي سُڪائڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Strong|1995|p=152}} ''اشوڪاوادان'' موجب هن ان مقصد لاءِ هڪ جادوگر عورت کي ڀرتي ڪيو. جڏهن اشوڪ کيس سمجهايو ته "بودهي" دراصل هڪ وڻ جو نالو آهي، تڏهن هن ساڳي جادوگر عورت کان وڻ کي ٻيهر صحتمند ڪرايو.{{sfn|Strong|1995|pp=152–153}} پر ''مهاونسا'' مطابق تسّراڪشا آخرڪار وڻ کي مڪمل طور تباهه ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي،{{sfn|Strong|1995|p=153}} ۽ اهو واقعو اشوڪ جي حڪومت جي 34هين سال ۾ پيش آيو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''اشوڪاوادان'' موجب تسّراڪشا (جنهن کي هتي ''تشيارڪشيتا'' چيو ويو آهي) اشوڪ جي پٽ [[ڪُنالا]] سان عشق ڪرڻ لڳي، پر ڪُنالا سندس خواهش رد ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ اشوڪ کيس ستن ڏينهن لاءِ سلطنت جو مڪمل اختيار ڏئي ڇڏيو. انهيءَ مختصر عرصي دوران هن ڪُنالا تي ظلم ڪيو ۽ سندس اکيون ڪڍرائي کيس انڌو ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هن ڪاوڙ ۾ اچي چيو ته: "مان هن جون اکيون پٽي ڪڍندس، سندس جسم کي لوهي ڪنڊن سان چيريندس، کيس جيئري ڀالي تي چاڙهيندس، سندس نڪ آري سان ڪٽيندس ۽ سندس زبان استري سان وڍيندس." بعد ۾ ڪُنالا معجزاتي نموني ٻيهر بينائي حاصل ڪري ورتي ۽ راڻي لاءِ معافي جي درخواست ڪئي، پر اشوڪ ان جي باوجود تسّراڪشا کي قتل ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=152}} [[ڪشيميندر]] جي ''اوادان-ڪلپا-لتا'' ۾ به هيءَ روايت بيان ٿيل آهي، پر اتي اشوڪ جي شخصيت کي وڌيڪ مثبت ڏيکارڻ لاءِ لکيو ويو آهي ته ڪُنالا جي نظر واپس اچڻ کان پوءِ اشوڪ راڻيءَ کي معاف ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=165}} == وفات == سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي 37هين سال ۾ وفات ڪئي،{{sfn|Guruge|1995|p=51}} جنهن جو مطلب آهي ته سندس وفات لڳ ڀڳ 232 ق م ۾ ٿي.{{sfn|Kosmin|2014|p=36}} ''اشوڪاوادان'' موجب پنهنجي زندگيءَ جي آخري ڏينهن ۾ شهنشاهه سخت بيمار ٿي پيو. هن ٻڌ سنگهه کي عطيا ڏيڻ لاءِ سرڪاري خزاني مان رقم استعمال ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن تي سندس وزيرن کيس رياستي خزاني تائين رسائي کان روڪي ڇڏيو. ان کان پوءِ اشوڪ پنهنجون ذاتي ملڪيتون عطيو ڪرڻ لڳو، پر ان کان به کيس روڪيو ويو. آخرڪار، وفات وقت سندس وٽ صرف هڪ [[املي|آملي]] (Myrobalan) جو اڌ ڦر بچيو هو، جيڪو هن پنهنجي آخري نذراني طور سنگهه کي پيش ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=18}} اهڙيون روايتون ٻڌ سنگهه کي سخاوت سان عطيا ڏيڻ جي اهميت اجاگر ڪن ٿيون ۽ اهو پڻ ڏيکارين ٿيون ته سلطنت ٻڌ ڌرم جي حمايت ۾ ڪهڙو ڪردار ادا ڪندي هئي.{{sfn|Singh|2008|p=332}} هڪ مشهور ڏند ڪٿا مطابق اشوڪ جي جسد کي ساڙڻ وقت سندس چتا مسلسل ست ڏينهن ۽ ست راتيون ٻرندي رهي. <ref>{{cite book |last=Strong |first=John |date=2007 |title=Relics of the Buddha |url=https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |publisher=Motilal Banarsidass Publishers |page=149 |isbn=978-81-208-3139-1 |access-date=15 November 2015 |archive-date=8 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508154548/https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |url-status=live }}</ref> == آثارِ قديمه جا باقيات == === اڏاوت === [[File:Lomas_Rishi_entrance.jpg|thumb|[[لوماس رشي غار]] جو تراشيل دروازو، [[بارابر غارون]]، تعمير لڳ ڀڳ 250 ق م]] اشوڪ سان منسوب مختلف اسٽوپن کان علاوه، [[اشوڪ جا ٺلھ|سندس تعمير ڪرايل ٺلھ]] اڄ به برصغير جي مختلف علائقن ۾ موجود آهن. اشوڪ کي عام طور ڀارت ۾ پٿر تي ٻڌل تعميراتي فن جي شروعات جو باني سمجهيو ويندو آهي، جيڪا ٻڌ ڌرم جي خدمت لاءِ وقف هئي. ممڪن آهي ته هي فن [[يوناني-بئڪٽريائي]] ڪاريگرن جي اثر هيٺ ترقي ڪئي هجي، جيڪي [[سڪندر اعظم]] کان پوءِ هن خطي ۾ آيا هئا.<ref name="Stone">[https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 Introduction to Indian Architecture Bindia Thapar, Tuttle Publishing, 2012, p.21] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229200601/https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 |date=29 December 2019 }}</ref> اشوڪ کان اڳ عمارتون گهڻو ڪري غير مستقل مواد جهڙوڪ ڪاٺ، [[بانس]] ۽ ڇپر مان ٺاهيون وينديون هيون.<ref name="Stone"/><ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| title = Gardner's Art through the Ages: Non-Western Perspectives, Fred S. Kleiner, Cengage Learning, 2009, p14| isbn = 9780495573678| last1 = Kleiner| first1 = Fred S.| date = 5 January 2009| publisher = Cengage Learning| access-date = 17 June 2017| archive-date = 26 December 2019| archive-url = https://web.archive.org/web/20191226115443/https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| url-status = live}}</ref> امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ موجود پنهنجي شاهي محل کي ڪاٺ جي بدران پٿر استعمال ڪري ٻيهر تعمير ڪرايو هجي،{{sfn|Mookerji|1995|p=96}} ۽ شايد هن ان مقصد لاءِ پرڏيهي ڪاريگرن جي به مدد ورتي هجي.<ref>"Ashoka was known to be a great builder who may have even imported craftsmen from abroad to build royal monuments." Monuments, Power and Poverty in India: From Ashoka to the Raj, A. S. Bhalla, I.B.Tauris, 2015 p.18 [https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191226160624/https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18|date=26 December 2019}}</ref> اشوڪ هڪ نئين روايت به قائم ڪئي، جنهن ۾ هن پنهنجي [[اشوڪ جا فرمان|فرمانن]] کي پائيدار پٿرن تي اُڪرائڻ شروع ڪيو. ساڳئي طرح سندس ٻڌ ڌرمي نشانين سان سينگاريل ستون به انهيءَ تعميراتي جدت جو اهم مثال آهن. <gallery> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India.jpg|[[اشوڪ جا ٺلھ|اشوڪ جو هڪ ٺلھ]]، [[ويشالي]] File:Vajrasana, early 20th century.jpg|[[مهابودهي مندر]] ۾ موجود [[وَجر آسن]] (هيرن جهڙو تخت)، جيڪو اشوڪ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو Rampurva bull capital detail.jpg|[[رمپُروا]] جي بيل واري تاج جو تفصيلي منظر، جنهن جي [[ابيڪس (معماري)|ابيڪس]] تي ٻن ''شعلا نما پالميٽن'' جي وچ ۾ ڪنول جو گل ۽ ننڍا گلاب نما گل تراشيل آهن. File:Barabar_caves_Sudama_inside.jpg|[[بارابر غارون]] ۾ واقع ''سداما غار''، جنهن ۾ چمڪندڙ گرينائيٽ سان سينگاريل وڏو محرابي هال ۽ اشوڪ جي نالي وارو ڪتبو موجود آهي. </gallery> === برهمي لِپي === [[File:Ashokan Brahmi script (consonants).png|thumb|left|اشوڪ دور جي برهمي لِپي]] [[برهمي لِپي]] ڀارت ۾ لڳ ڀڳ ٽئين صدي ق م دوران پنهنجي مڪمل ۽ ترقي يافته صورت ۾ ظاهر ٿي. <ref name="PO">{{cite book |last1=Olivelle |first1=Patrick |title=Ashoka: Portrait of a Philosopher King |date=9 January 2024 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-27000-6 |page=61-62 |url=https://www.google.com/books/edition/Ashoka/TE3gEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Ashoka+invented+Brahmi&pg=PA61&printsec=frontcover |language=en}}</ref> ممڪن آهي ته اشوڪ ئي هن نئين لِپي جو موجد هجي، جنهن کي پوءِ هن پنهنجي فرمانن ۽ ڪتبن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو، پر هي سوال اڃا تائين حتمي طور حل نه ٿي سگهيو آهي.<ref name="PO"/> ڪيترن مغربي ۽ ڀارتي عالمن جو خيال آهي ته برهمي لِپي ڪنهن سامي (Semitic) لِپي مان اخذ يا متاثر ٿي هئي، جيئن اتر-اولهه ۾ استعمال ٿيندڙ [[خروشٺي لِپي]] غالباً [[ارامي لِپي]] مان نڪتل هئي. انهن عالمن مطابق برهمي لِپي اشوڪ جي دور ۾ چند سالن اندر تيار ڪئي وئي ۽ پوءِ اشوڪ جي فرمانن ذريعي سڄي سلطنت ۾ ڦهلجي وئي، جنهن سان ڀارت ۾ ڪتبن جي هڪ نئين روايت جو آغاز ٿيو.{{Sfn|Salomon|1998|pp=18–24}} ان جي ابتڙ، ڪيترائي ٻيا عالم پرڏيهي اثر واري نظريي کي رد ڪن ٿا ۽ برهمي لِپي کي مڪمل طور مقامي ارتقا جو نتيجو قرار ڏين ٿا.{{sfn|Salomon|1998|pp=19–21 with footnotes}}{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|p=194 with footnote 421}} ايندڙ هزارين سالن دوران ڏکڻ ايشيا جون اڪثر لِپيون اشوڪي برهمي لِپي مان ئي نڪتيون. <ref name="PO"/> === ڪتبا ۽ پٿريلا فرمان === [[File:AiKhanoumAndIndia.jpg|thumb|اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ ۽ همعصر يوناني شهر [[آئي-خانوم]] جو مقام.<ref>Reference: ''India: The Ancient Past'' p. 113, Burjor Avari, [[Routledge]], {{ISBN|0-415-35615-6}}</ref>]] {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 400 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = AsokaKandahar.jpg | image2 = Kandahar Bilingual Rock Inscription (transcription).png | footer = [[اشوڪ جو قنڌار ڪتبو]]، جيڪو يوناني ۽ [[ارامي لِپي]] ۾ ٻه-لساني ڪتبو آهي، [[قنڌار]] مان دريافت ٿيو ({{small|[[افغانستان قومي عجائب گهر]]}}) | footer_align = center }} اشوڪ جا فرمان (Edicts) 33 ڪتبن جو هڪ مجموعو آهن، جيڪي [[اشوڪ جا ستون|اشوڪي ستنن]]، وڏن پٿرن ۽ غارن جي ڀتين تي سندس حڪمراني دوران اُڪيرا ويا هئا.<ref name="Irwin 1973 706–720"/> اهي ڪتبا اڄوڪي پاڪستان ۽ ڀارت جي مختلف علائقن ۾ پکڙيل آهن ۽ ٻڌ ڌرم جي موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا مادي ثبوت سمجهيا وڃن ٿا. انهن فرمانن ۾ ٻڌ ڌرم جي ابتدائي ۽ وسيع ڦهلاءَ جو تفصيلي بيان ملي ٿو، جيڪو ڀارتي تاريخ جي هڪ طاقتور ترين حڪمران جي سرپرستي هيٺ ٿيو. انهن مان اشوڪ جي تبليغي سرگرمين، اخلاقي اصولن، مذهبي خيالن، سماجي ڀلائي ۽ جانورن جي تحفظ بابت قيمتي ڄاڻ ملي ٿي.{{sfn|Singh|2012}} اشوڪ کان اڳ شاهي حڪم ۽ سرڪاري پيغام شايد اهڙي مواد تي لکيا ويندا هئا جيڪو وقت سان ضايع ٿي ويندو هو، جهڙوڪ کجيءَ جا پن، ڀورج وڻ جي ڇال، ڪپهه جو ڪپڙو يا ڪاٺيون تختيون.{{sfn|Lahiri|2015|pp=120–121}} جيتوڻيڪ اشوڪ جي سرڪاري انتظاميا اهڙو مواد استعمال ڪندي رهي، پر اشوڪ پنهنجا اهم پيغام پٿرن تي به اُڪرائڻ شروع ڪرايا.{{sfn|Lahiri|2015|pp=120–121}} امڪان آهي ته هن کي اهڙا ڪتبا نصب ڪرڻ جو خيال پاڙيسري [[اخيميني سلطنت]] کان مليو هجي.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} اهو پڻ ممڪن آهي ته اشوڪ جا ڪيترائي پيغام ڪاٺ يا ٻين غير مستقل مواد تي لکي سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليا ويا هجن، پر اهي سڀ دستاويز وقت سان گڏ ختم ٿي ويا.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} عالمن اڄ به اشوڪ جي فرمانن ۾ ظاهر ڪيل ۽ لڪل سياسي نظرين جو تجزيو ڪري رهيا آهن، خاص طور تي سندس شاهي تصور (Imperial Vision) بابت. اهي اهو سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ته اشوڪ پنهنجي انتهائي وسيع، گهڻ ثقافتي ۽ معاشي طور متنوع ٽئين صدي ق م واري سلطنت کي ڪيئن منظم ڪرڻ چاهيو.{{sfn|Singh|2012|p=132}} بهرحال هڪ ڳالهه واضح آهي ته اشوڪ جا ڪتبا برصغير ۾ شاهي ڪتبن جو سڀ کان پراڻو محفوظ مجموعو آهن، ۽ انهيءَ لحاظ سان اهي حڪومتي روايتن ۾ هڪ وڏي جدت جي حيثيت رکن ٿا.{{sfn|Singh|2012}} اشوڪ جا گهڻا ڪتبا مختلف [[پراڪرت]] ٻولين جي ميلاپ ۾ لکيل آهن ۽ انهن لاءِ [[برهمي لِپي]] استعمال ڪئي وئي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=126}} اشوڪ جي ڪيترن ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي شهرن جي ويجهو، اهم واپاري رستن تي يا مذهبي اهميت وارن هنڌن تي نصب ڪيا ويا هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=6}} انهن مان ڪيترائي ڪتبا ٽڪرين، پٿريلي پناهه گاهن ۽ مقامي طور مقدس سمجهيل جڳهن تي مليا آهن.{{sfn|Lahiri|2015|p=143}} ان بابت مختلف نظرين موجب: * اهي هنڌ شايد قديم ميگالٿڪ ثقافتن جا مرڪز هئا. * يا اشوڪ جي زماني ۾ مقدس جايون سمجهيون وينديون هيون. * يا وري انهن جي فطري عظمت روحاني اقتدار جي علامت طور استعمال ڪئي وئي هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=23}}{{sfn|Lahiri|2015|pp=143–157}} دلچسپ ڳالهه اها آهي ته اشوڪ جا ڪتبا موريا سلطنت جي وڏن شهرن جهڙوڪ [[پاٽلي پتر]]، [[وديشا]]، [[اجييني]] ۽ [[تڪششيلا]] مان نه مليا آهن.{{sfn|Lahiri|2015|p=143}} ممڪن آهي ته انهن شهرن ۾ موجود ڪيترائي ڪتبا وقت سان ضايع ٿي ويا هجن. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوانزانگ]] اهڙن ڪجهه اشوڪي ستنن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي اڃا تائين جديد محققن کي نه مليا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=6}} اهو پڻ لڳي ٿو ته اشوڪ هر حڪم پهرين صوبائي گورنرن ڏانهن موڪليندو هو، جيڪي پوءِ پنهنجي علائقي جي عملدارن تائين اهو پيغام پهچائيندا هئا.{{sfn|Lahiri|2015|p=127}} مثال طور [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان نمبر 1]] مختلف هنڌن تي مختلف نسخن ۾ مليو آهي. سڀني نسخن ۾ لکيل آهي ته اشوڪ 256 ڏينهن جي دوري دوران اهو حڪم جاري ڪيو. هي انگ ظاهر ڪري ٿو ته اهو پيغام هڪ ئي وقت سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليو ويو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=133}} [[ڪرناٽڪ]] جي پاڙيسري هنڌن [[برهمگري]]، [[سدّاپور]] ۽ [[جاٽنگا-راميشور]] مان مليل هڪ ئي پيغام جا ٽي نسخا ڏکڻ صوبي جي گاديءَ [[سورنگري]] مان موڪليا ويا هئا. انهن ٽنهي نسخن ۾ ساڳيو متن آهي، جنهن کان اڳ ''آريه-پتر'' (شايد اشوڪ جو پٽ ۽ صوبائي گورنر) ۽ ''مها ماتر'' (سرڪاري عملدار) طرفان سلام پيش ڪيو ويو آهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=127}} == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] 9sabqr8oto1m3yl880o6lk6sp1gd8d1 388254 388253 2026-06-23T23:20:18Z Intisar Ali 8681 388254 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == وڌيڪ تعارف== اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اشوڪا</ref> ==پيدائش== اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]]، [[اينٽيگونس ٻيون گوناتاس]]، [[مئگاس آف سائرين]]، ۽ سڪندر (يا ته [[ايپائرس جو سڪندر ٻيون|ايپائرس]] وارو يا [[ڪرنتھ جو سڪندر]])۔{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي ({{circa|304 BCE}})۔{{sfn|Lahiri|2015|p=24}} هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} == نسب == اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Lahiri|2015|p=26}} ٻين ماخذن، جهڙوڪ [[پراڻ]] ۽ ''[[مهاونس]]'' موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه [[بندوسار]] هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[چندرگپت موريا]] هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه [[بمبسار]] سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: [[اجاتشتر]] → [[اُدايين]] → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → [[پرسينجت]] → [[نندا سلطنت|نندا]]۔{{sfn|Strong|1989|p=204}} سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو [[تاراناٿ]]، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Thapar|1961|p=9}} اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[اشوڪ جي ماءُ]] چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.{{sfn|Strong|1989|pp=204–205}} ''اشوڪاوادان'' ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،{{sfn|Lahiri|2015|p=323|ps=:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."}} پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.{{sfn|Lahiri|2015|p=31}} مثال طور: * ''اشوڪاوادان مالا'' ۾ سندس نالو '''سُڀدرانگي''' ڏنو ويو آهي۔{{sfn|Guruge|1993|p=19}}{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''وامسٿاپڪاسني'' يا ''مهاونس ٽيڪا''، جيڪا ''مهاونس'' تي هڪ شرح آهي، کيس '''ڌرم''' (پالي ۾ ''ڌمّ'') سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا [[ڪشتريه]] خاندان سان واسطو رکندي هئي۔{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''[[ديوياوادان]]'' جي هڪ روايت ۾ کيس '''جنپد ڪلياني''' سڏيو ويو آهي۔{{sfn|Singh|2008|p=332}} عالم [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]] موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.{{sfn|Guruge|1993|p=19}} ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[ايپين]] موجب، [[چندرگپت موريا]] يوناني حڪمران [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=20}} == شهزادي جي حيثيت ۾ == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 500 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Mauryan ruins of pillared hall at Kumrahar site of Pataliputra ASIEC 1912-13.jpg | caption1 = [[پاٽلي پتر]] جي ڪمراهار ماڳ تي ستونن واري هال جا آثار | image2 = Pataliputra_capital_(volume).jpg | caption2 = [[پاٽلي پتر]] جو ستون-سِر، چوٿين–ٽين صدي ق.م | footer = امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] شهر ۾ ڄائو هو. ان دور جي شهر جا آثار جديد [[پاٽنا]] جي مرڪزي علائقن ۾ کوٽائين ذريعي مليا آهن. | footer_align = center }} اشوڪ جون پنهنجون لکتون سندس ابتدائي زندگي بابت ڪا معلومات فراهم نٿيون ڪن، ۽ هن موضوع بابت گهڻي ڄاڻ انهن روايتن مان ملي ٿي جيڪي سندس وفات کان سوين سال پوءِ لکيون ويون.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}} جيتوڻيڪ انهن روايتن ۾ اشوڪ جي اڳين جنمن جهڙيون ظاهر طور افسانوي ڳالهيون شامل آهن، پر انهن ۾ اشوڪ جي دور بابت ڪجهه اهڙي معلومات پڻ موجود آهي جيڪا تاريخي طور ممڪن نظر اچي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}}{{sfn|Singh|2008|p=332}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، جڏهن اشوڪ نوجوان هو ته سندس پيءُ بندوسار سندس کُردري ۽ غير دلڪش صورت سبب کيس پسند نه ڪندو هو. هڪ ڏينهن بندوسار تپسوي پنگل واتساجيو کي چيو ته هو طئي ڪري ته سندس پٽن مان ڪير سندس جانشين ٿيڻ جي لائق آهي. تپسوي جي صلاح تي سڀني شهزادن کي "سونهري محل جي باغ" ۾ گڏ ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو. اشوڪ وڃڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خبر هئي ته سندس پيءُ کيس پسند نٿو ڪري، پر سندس ماءُ کيس وڃڻ تي آماده ڪيو. جڏهن وزير [[رادھاگپت]] ڏٺو ته اشوڪ گاديءَ واري شهر مان باغ ڏانهن روانو ٿي رهيو آهي، تڏهن هن شهزادي کي سفر لاءِ شاهي هاٿي مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Strong|1989|p=206}} باغ ۾ پنگل واتساجيو شهزادن جو جائزو ورتو ۽ سمجهي ويو ته ايندڙ شهنشاهه اشوڪ هوندو. پر بندوسار کي ناراض ڪرڻ کان بچڻ لاءِ هن جانشين جو نالو ظاهر نه ڪيو. ان جي بدران هن چيو ته جنهن وٽ بهترين سواري، بهترين ويهڻ جي جاءِ، بهترين پيئڻ، بهترين ٿانوَ ۽ بهترين کاڌو هوندو، اهو ئي ايندڙ بادشاهه ٿيندو. هر ڀيري اشوڪ دعويٰ ڪئي ته اهي شرطون هن وٽ موجود آهن. بعد ۾ تپسوي اشوڪ جي ماءُ کي ٻڌايو ته سندس پٽ ايندڙ شهنشاهه ٿيندو، ۽ سندس صلاح تي بندوسار جي غضب کان بچڻ لاءِ سلطنت ڇڏي هليو ويو.{{sfn|Strong|1989|p=207}} جيتوڻيڪ روايتون ٻڌائين ٿيون ته بندوسار اشوڪ جي ظاهر سبب کيس پسند نه ڪندو هو، پر اهي ساڳيون روايتون اهو به ٻڌائين ٿيون ته هن اشوڪ کي اهم ذميواريون ڏنيون، جهڙوڪ [[تڪششيلا]] جي بغاوت کي ختم ڪرڻ (اتر هندستاني روايت موجب) ۽ [[اجين]] جي حڪومت هلائڻ (سري لنڪائي روايت موجب).{{sfn|Thapar|1961|p=21}} اهو ظاهر ڪري ٿو ته بندوسار شهزادي جي ٻين صلاحيتن کان متاثر هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته هن اشوڪ کي گاديءَ واري شهر کان پري علائقن ۾ ان ڪري موڪليو ته جيئن هو شاهي درٻار کان پري رهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=65}} === تڪششيلا ۾ بغاوت === [[File:Aramaic_inscription_at_Taxila_Museum.jpg|thumb|upright=0.6|[[ٽيڪسلا جي آرامي لکت]]، جنهن ۾ ممڪن طور اشوڪ جو ذڪر موجود آهي.]] ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار شهزادي اشوڪ کي [[تڪششيلا]] شهر ۾ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ موڪليو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} (موجوده [[پاڪستان]] ۾ [[ڀير ماڙو]]).{{sfn|Lahiri|2015|p=66}} هي واقعو سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهي؛ ان جي بدران اتي بيان آهي ته بندوسار اشوڪ کي [[اجين]] جو گورنر مقرر ڪيو. ٻن ٻين ٻڌ ڌرمي متنن، ''اشوڪ سوتر'' ۽ ''ڪنال سوتر''، مطابق بندوسار اشوڪ کي [[گنڌارا]] جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو هو، جتي تڪششيلا واقع هئي، نه اجين.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} ''اشوڪاوادان'' موجب بندوسار اشوڪ کي چار حصن تي مشتمل لشڪر (گهوڙيسوار، [[جنگي هاٿي]]، [[رتھ]] ۽ پيادل فوج) ڏنو، پر هٿيار مهيا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اشوڪ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي شهنشاهه ٿيڻ جي لائق آهي ته هٿيار پاڻ ظاهر ٿي ويندا. پوءِ ديوتائون زمين مان نڪري آيون ۽ فوج کي هٿيار فراهم ڪيا.{{sfn|Strong|1989|p=208}} جڏهن اشوڪ تڪششيلا پهتو ته شهرين سندس آجيان ڪئي ۽ ٻڌايو ته سندن بغاوت فقط ظالم وزيرن خلاف هئي، بادشاهه خلاف نه. ڪجهه عرصي بعد [[خاصا]] علائقي ۾ به سندس آجيان ڪئي وئي، ۽ ديوتائن اعلان ڪيو ته هو سڄي ڌرتيءَ تي حڪومت ڪندو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} تڪششيلا هڪ مالدار ۽ سياسي لحاظ کان اهم شهر هو. تاريخي ثبوت ڏيکارين ٿا ته اشوڪ جي دور تائين اهو ''[[اترپٿ]]'' واپاري رستي وسيلي [[پاٽلي پتر]] سان ڳنڍيل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=70}} بهرحال، موجود همعصر ماخذن مان ڪو به تڪششيلا جي بغاوت جو ذڪر نٿو ڪري، ۽ اشوڪ جي ڪنهن به لکت مان اهو ظاهر نٿو ٿئي ته هن ڪڏهن شهر جو دورو ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=66-67}} تنهن هوندي به، اشوڪ جي تڪششيلا سان لاڳاپي جي روايت کي [[سرڪپ]] مان مليل هڪ آرامي لکت جزوي طور تقويت ڏئي ٿي. ان لکت ۾ هڪ نالو "prydr" اکرن سان شروع ٿئي ٿو، جنهن کي گهڻا عالم "پريادرشي" طور بحال ڪن ٿا، جيڪو اشوڪ جو لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} تڪششيلا ڀرسان موجود [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] جو نالو به اشوڪ سان لاڳاپي جو هڪ ممڪن ثبوت سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ "ڌرماراجا" مان مراد اشوڪ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=68}} ديوتائن طرفان هٿيار مهيا ڪرڻ وارو قصو شايد اشوڪ کي نيم الاهي حيثيت ڏيڻ لاءِ بيان ڪيو ويو هجي، يا اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته بندوسار، جيڪو اشوڪ کي پسند نه ڪندو هو، سندس ناڪامي چاهيندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=67}} === اجين جو نائب بادشاهه === ''[[مهاونس]]'' موجب، بندوسار اشوڪ کي [[اونتيراستر]] (موجوده [[اجين ضلعو]]) جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هي علائقو مرڪزي هندستان جو هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري صوبو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=89–90}} هي روايت مرڪزي هندستان مان دريافت ٿيل [[سارو مارو]] لکت سان پڻ تقويت حاصل ڪري ٿي، جنهن ۾ بيان آهي ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ انهيءَ هنڌ جو دورو ڪيو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=350–351}} اشوڪ جي پنهنجي [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان#پهريون جدا اهم پٿريلو فرمان|پٿريلي فرمان]] مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ اجين ۾ هڪ شهزادو نائب بادشاهه موجود هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} اهو به هن روايت جي حمايت ڪري ٿو ته اشوڪ پاڻ اجين جو نائب بادشاهه رهيو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=98}} {{multiple image | perrow=2 | total_width=400 | caption_align=center | align=right | direction=horizontal | image1=Saru_Maru_stupa.jpg | image2=Panguraria Top View Closeup detail.jpg | footer=[[سارو مارو]] يادگاري لکت مان لڳي ٿو ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ اجين واري علائقي ۾ موجود هو: "''پريادسي'' خوشگوار سير لاءِ هن هنڌ آيو جڏهن هو اڃا شهزادو هو..." }} اشوڪ جي دور ۾ [[پاٽلي پتر]] ۽ [[اجين]] ڪيترن ئي رستن ذريعي ڳنڍيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته اجين ڏانهن ويندي سندس قافلو روپناٿ ۾ ترسيو هجي، جتي بعد ۾ سندس لکت ملي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=94–95}} سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ اجين ويندي [[وديشا]] پهتو، جتي هو هڪ خوبصورت عورت جي عشق ۾ مبتلا ٿيو. ''ديپاونس'' ۽ ''مهاونس'' موجب اها عورت [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] هئي، جيڪا هڪ واپاري جي ڌيءَ هئي. ''مهابودهي ونس'' مطابق هوءَ "وديشا مها ديوي" هئي ۽ [[شاڪيه]] خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان [[گوتم ٻڌ]] پڻ هو. ممڪن آهي ته ٻڌ ڌرمي تاريخ نويسن اشوڪ جي خاندان کي ٻڌ سان ڳنڍڻ لاءِ هي شاڪيه تعلق بيان ڪيو هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} ٻڌ ڌرمي متنن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ديوي بعد ۾ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو، پر انهن ۾ سندس قبولِ اسلام... (يعني قبولِ ٻڌ ڌرم) جو ڪو تفصيلي بيان موجود ناهي. انهيءَ ڪري ممڪن آهي ته جڏهن هن اشوڪ سان ملاقات ڪئي، تڏهن به هوءَ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ''مهاونس'' موجب، اجين ۾ ديوي اشوڪ جي پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] کي جنم ڏنو، ۽ ٻن سالن بعد هڪ ڌيءَ [[سنگهمتا]] پيدا ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=97}} ''مهاونس'' موجب مهندا کي اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، ڀڪشو بڻايو ويو. انهيءَ حساب سان مهندا اشوڪ جي تخت نشيني وقت چوڏهن ورهين جو هو. جيڪڏهن مهندا ان وقت ڄائو جڏهن اشوڪ فقط ويهن ورهين جو هو، ته پوءِ اشوڪ تقريباً 34 ورهين جي عمر ۾ تخت تي ويٺو هوندو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ڪيترائي سال نائب بادشاهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون.{{sfn|Thapar|1961|pp=24–25}} == تخت نشيني == روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اشوڪ [[يووراج|ولي عهد]] نه هو، ۽ سندس تخت نشيني تڪراري هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=25}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار جي وڏي پٽ [[سوسيما]] هڪ ڏينهن مذاق ۾ هڪ گنجي وزير جي مٿي تي چماٽ هنئي. وزير کي خوف ٿيو ته جيڪڏهن سوسيما بادشاهه بڻيو ته شايد هڪ ڏينهن تلوار سان به ساڻس اهڙي ئي مذاق ڪري. تنهن ڪري هن پنج سئو وزيرن کي اشوڪ جي حمايت لاءِ آماده ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته اشوڪ هڪ ''[[چڪروَرتي]]'' (ساري دنيا تي حڪومت ڪندڙ حڪمران) بڻجندو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ڪجهه عرصي بعد [[تڪششيلا]] ۾ ٻيهر بغاوت ٿي. بندوسار سوسيما کي بغاوت دٻائڻ لاءِ موڪليو. ٿوري ئي وقت کان پوءِ بندوسار سخت بيمار ٿي پيو ۽ سندس موت جو امڪان پيدا ٿيو. ان وقت سوسيما اڃا تڪششيلا ۾ هو ۽ بغاوت مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو هو. بندوسار کيس گاديءَ واري شهر واپس گهرائي ورتو ۽ اشوڪ کي حڪم ڏنو ته هو تڪششيلا ڏانهن روانو ٿئي.{{sfn|Strong|1989|p=209}} پر وزيرن بندوسار کي ٻڌايو ته اشوڪ بيمار آهي ۽ صلاح ڏني ته سوسيما جي واپسي تائين اشوڪ کي عارضي طور تخت تي ويهاريو وڃي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} جڏهن بندوسار انڪار ڪيو، تڏهن اشوڪ اعلان ڪيو ته جيڪڏهن تخت واقعي سندس قسمت ۾ آهي ته ديوتائون کيس ايندڙ شهنشاهه طور تاج پارائينديون. ساڳئي لمحي ديوتائن ائين ڪيو، بندوسار وفات ڪري ويو، ۽ اشوڪ جي حڪمراني سڄي دنيا تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ زمين جي مٿان موجود [[يڪشا]]ن جو علائقو ۽ زمين جي هيٺان موجود [[ناگ]]ن جو علائقو پڻ شامل هو.{{sfn|Strong|1989|p=209}} جڏهن سوسيما گاديءَ واري شهر واپس آيو ته اشوڪ جي نئين وزيراعظم [[رادھاگپت]] کيس ڪوئلن سان ڀريل هڪ کڏ ۾ ڦاسائي ڇڏيو. سوسيما دردناڪ موت مري ويو، جڏهن ته سندس سپهه سالار ڀدرايڌ بُدھ ڌرم جو ڀڪشو بڻجي ويو.{{sfn|Strong|1989|p=210}} [[File:Sarnath_Ashoka_Lions_with_Dharma_Wheel.jpg|thumb|[[سارناتھ]] ۾ [[اشوڪ جو شير-ستون]]، جنهن ۾ چار [[ايشيائي شير]] هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن. اهي [[ٻڌ ڌرم]] جي [[چار عظيم سچايون|چار عظيم سچائين]] ۽ اخلاقي قانون جي ڦيٿي ([[ڌرم چڪر]]) جي علامت آهن.{{sfn|Allen|2012|p=331}}]] ''[[مهاونس]]'' موجب، جڏهن بندوسار بيمار ٿيو ته اشوڪ [[اجين]] مان [[پاٽلي پتر]] واپس آيو ۽ گاديءَ واري شهر تي قبضو ڪري ورتو. پيءُ جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي وڏي ڀاءُ کي قتل ڪيو ۽ تخت تي ويٺو.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ساڳئي متن موجب، اشوڪ پنهنجي سوتيلي ڀائرن مان نويَنوي (99) ڄڻن کي قتل ڪيو، جن ۾ سُمانا پڻ شامل هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} ''[[ديپاونس]]'' موجب، هن هڪ سئو ڀائرن کي قتل ڪيو ۽ چار سال بعد تاجپوشي ڪرائي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ''ونسٿاپڪاسني'' وڌيڪ ٻڌائي ٿو ته هڪ [[آجيَوڪ]] تپسوي اشوڪ جي ماءُ جي خواب جي تعبير ڪندي اڳواٽ هن خونريزي جي پيشنگوئي ڪئي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} انهن روايتن موجب اشوڪ جو سڳو ڀاءُ [[تِسا]] ئي بچي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} ٻين ذريعن ۾ بچيل ڀاءُ جا نالا [[ويتاشوڪ]]، وگتاشوڪ، سودت (''So-ta-to'') يا سوگتر (''Siu-ka-tu-lu'') بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} 99 ۽ 100 جهڙا انگ واضح طور مبالغو آهن ۽ شايد صرف اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن ته اشوڪ پنهنجي ڪيترن ئي ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} [[تاراناٿ]] موجب اشوڪ پنهنجي اڳوڻي حڪمران جو ناجائز پٽ هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڇهه جائز شهزادن کي قتل ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ممڪن آهي ته اشوڪ اصل جانشين نه هجي ۽ هن تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ ڀائر قتل ڪيا هجن. بهرحال، ٻڌ ڌرمي ماخذن شايد هن واقعي کي وڌائي پيش ڪيو ته جيئن ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ اشوڪ کي ظالم ۽ بي رحم حڪمران طور ڏيکاري سگهجي. اشوڪ جي پنجين پٿريلي فرمان ۾ انهن عملدارن جو ذڪر آهي جن جي ذميواري سندس ڀائرن، ڀينرن ۽ ٻين مائٽن جي خاندانن جي ڀلائي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تخت نشيني کان پوءِ به سندس هڪ کان وڌيڪ ڀائر زندهه هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} تنهن هوندي به ڪجهه مؤرخ هن راءِ سان متفق ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فرمان ۾ صرف ڀائرن جي ''خاندانن'' جو ذڪر آهي، خود ڀائرن جو نه.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} === تخت نشيني جي تاريخ === سري لنڪائي متنن ''[[مهاونس]]'' ۽ ''[[ديپاونس]]'' موجب اشوڪ [[گوتم ٻڌ]] جي وفات کان 218 سال پوءِ تخت تي ويٺو ۽ 37 سال حڪومت ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|pp=13–14}} ٻڌ جي وفات جي صحيح تاريخ پاڻ به تڪراري آهي،{{sfn|Thapar|1961|p=14}} جڏهن⁠تہ اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ ٻڌ جي وفات کان صرف هڪ سئو سال پوءِ حڪومت ڪئي، جنهن ڪري تاريخ بابت وڌيڪ اختلاف پيدا ٿيا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست مڃجي ۽ ٻڌ جي وفات 483 ق.م ۾ ٿي هجي، جيئن ڪيترن ئي عالمن تجويز ڪيو آهي، ته اشوڪ جي تخت نشيني 265 ق.م ۾ ٿيڻ گهرجي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} [[پراڻ]]ن موجب اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] 25 سال حڪومت ڪئي، جڏهن⁠تہ سري لنڪائي روايت 28 سال ٻڌائي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} جيڪڏهن پراڻن جو بيان صحيح هجي ته اشوڪ جي تخت نشيني کي ٽي سال اڳ، يعني 268 ق.م تي تاريخ بندي ڪري سگهجي ٿي. ٻئي طرف، جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست هجي پر ٻڌ جي وفات 486 ق.م مڃجي، جيڪا ''ڪينٽونيز ڊاٽڊ رڪارڊ'' سان حمايت حاصل ڪري ٿي، ته پوءِ به اشوڪ جي تخت نشيني 268 ق.م جي لڳ ڀڳ بيهندي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} ''مهاونس'' بيان ڪري ٿو ته اشوڪ بادشاهه ٿيڻ کان چار سال پوءِ رسمي تاجپوشي ڪرائي. هن وچ واري عرصي کي ائين سمجهي سگهجي ٿو ته انهن چئن سالن دوران هن بندوسار جي ٻين پٽن خلاف جانشيني جي جنگ وڙهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ هڪ قصو موجود آهي جنهن موجب اشوڪ جو وزير [[يشس]] پنهنجي هٿ سان سج کي لڪائي ڇڏيو. پروفيسر پي. ايڇ. ايل. ايگرمونٽ جو خيال هو ته هي قصو 4 مئي 249 ق.م تي اتر هندستان ۾ نظر آيل جزوي سج گرهڻ ڏانهن اشارو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=12–13}} ''اشوڪاوادان'' موجب، هن سج گرهڻ کان ڪجهه عرصي بعد اشوڪ مختلف ٻڌ ڌرمي مقدس ماڳن جي ياترا تي نڪتو. اشوڪ جي [[لومبني]] واري ستوني فرمان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي 21هين سال ۾ لومبني جو دورو ڪيو. جيڪڏهن اهو دورو ساڳئي ياترا جو حصو هجي، ۽ لومبني جو دورو سج گرهڻ کان هڪ يا ٻن سالن اندر ٿيو هجي، ته پوءِ 268–269 ق.م واري تخت نشيني جي تاريخ وڌيڪ امڪاني لڳي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}}{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} بهرحال، هي نظريو سڀني عالمن پاران قبول ٿيل ناهي. مثال طور [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي خيال ۾ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ڪيل واقعو تاريخي وقت بندي سان لاڳاپيل ئي ناهي، ۽ ايگرمونٽ جي تشريح ان روايت جي ادبي ۽ مذهبي پس منظر کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان اڳ واري حڪومت == سري لنڪائي ۽ اتر هندستاني ٻنهي روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ سخت ۽ پرتشدد شخص هو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} [[تاراناٿ]] پڻ لکي ٿو ته شروعات ۾ اشوڪ کي ''ڪاماشوڪ'' سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪيترائي سال عيش ۽ عشرت ۽ دنياوي خواهشن (''[[ڪاما]]'') ۾ گذاريا. ان کان پوءِ کيس ''چنڊاشوڪ'' (يعني ”ظالم اشوڪ“) چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪجهه سال برن ڪمن ۾ صرف ڪيا. آخرڪار ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ هو ''ڌرماشوڪ'' (يعني ”نيڪ اشوڪ“) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ کيس ''چنڊاشوڪ'' سڏي ٿو ۽ سندس ڪيترن ئي ظالماڻن عملن جو ذڪر ڪري ٿو:{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * جيڪي وزير سندس تخت نشيني ۾ مددگار ثابت ٿيا هئا، سي حڪومت سنڀالڻ کان پوءِ ساڻس بي ادبي سان پيش اچڻ لڳا. سندن وفاداري آزمائڻ لاءِ اشوڪ کين هڪ غيرمعمولي حڪم ڏنو ته سڀ گلن ۽ ميون وارا وڻ ڪٽي ڇڏين. جڏهن وزيرن اهو حڪم نه مڃيو ته اشوڪ ذاتي طور پنج سئو وزيرن جا سر قلم ڪرائي ڇڏيا.{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * هڪ ڏينهن باغ ۾ سير دوران اشوڪ ۽ سندس حرم جون عورتون هڪ سهڻي [[اشوڪ وڻ]] وٽان گذريون. ان منظر اشوڪ ۾ محبت جا جذبا جاڳايا، پر عورتون سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي سبب ساڻس قربت اختيار ڪرڻ ۾ دلچسپي نه رکيون. ڪجهه وقت پوءِ جڏهن اشوڪ سمهي پيو ته ناراض عورتن سندس نالي واري اشوڪ وڻ جا گل ۽ ٽاريون ڪٽي ڇڏيون. جاڳڻ کان پوءِ اشوڪ سزا طور پنهنجي پنج سئو حرم وارين عورتن کي جيئرو ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * اهڙين قتل عام وارين ڪاررواين سبب وزيراعظم [[رادھاگپت]] پريشان ٿي ويو. هن صلاح ڏني ته مستقبل جي اجتماعي قتلن لاءِ هڪ جلاد مقرر ڪيو وڃي ته جيئن بادشاهه پاڻ اهڙن ڪمن ۾ سڌو سنئون ملوث نه رهي. ان مقصد لاءِ مگڌ جي هڪ ڳوٺ جو نوجوان [[گريڪا]] مقرر ڪيو ويو، جيڪو فخر سان چوندو هو ته هو سڄي [[جمبوديپ]] جي ماڻهن کي قتل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * گريڪا بعد ۾ ''چنڊاگريڪا'' (”ظالم گريڪا“) جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس خواهش تي اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ قيد خانو تعمير ڪرايو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} هي قيد خانو ''اشوڪ جو دوزخ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ٻاهران ڏسڻ ۾ اهو خوشنما ۽ دلڪش هو، پر اندر چنڊاگريڪا قيدين تي انتهائي بي رحماڻا تشدد ڪندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=106–107}} پنجين صديءَ جي چيني سياح [[فا شيان]] لکي ٿو ته اشوڪ ذاتي طور دوزخ جو دورو ڪيو ته جيئن اتي استعمال ٿيندڙ تشدد جا طريقا سکڻ بعد انهن جهڙا طريقا ايجاد ڪري سگهي. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوان زانگ]] دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اهڙو ستون ڏٺو هو جيڪو اشوڪ جي ”دوزخ“ واري هنڌ جي نشاندهي ڪندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[مهاونس]]'' پڻ مختصر طور اشوڪ جي سخت مزاجي جو ذڪر ڪري ٿو. ان موجب، اشوڪ کي شروعاتي دور ۾ سندس برن ڪمن سبب ''چنڊاشوڪ'' چيو ويندو هو، پر ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نيڪ عملن جي ڪري کيس ''ڌرماشوڪ'' سڏيو ويو.{{sfn|Lahiri|2015|p=107}} بهرحال، اتر هندستاني روايت جي ابتڙ، سري لنڪائي متن اشوڪ جي مخصوص ظالماڻن عملن جو ذڪر نٿا ڪن، سواءِ ان دعويٰ جي ته هن پنهنجي 99 ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ ظالم ۽ خونخوار شخص طور پيش ڪرڻ واريون اهڙيون تصويرون غالباً ٻڌ ڌرمي مصنفن جي تخليق آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} انهن جو مقصد اهو ڏيکارڻ هو ته ٻڌ ڌرم اشوڪ جي زندگيءَ ۾ هڪ معجزاتي تبديلي آندي.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} هن تبديلي کي وڌيڪ ڊرامائي ۽ اثرائتو بنائڻ لاءِ اهڙين روايتن ۾ اشوڪ جي اڳوڻي ظلم ۽ بعد واري مذهبي نيڪي ٻنهي کي مبالغي سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Charles1962">{{cite book | author=Charles Drekmeier | title=Kingship and Community in Early India | url=https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek | url-access=registration | access-date=30 October 2012 | year=1962 | publisher=Stanford University Press | lccn=62-9565 | pages=[https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek/page/173 173] }}</ref> == ڪلنگا جي جنگ ۽ ٻڌ ڌرم ۾ تبديلي == {{Main|ڪلنگا جي جنگ}} [[File:Kanaganahalli inscribed panel portraying Asoka (perspective).jpg|thumb|[[ڪناگن هلي]] مان مليل نقش ٿيل پينل، جنهن ۾ اشوڪ ۽ سندس راڻيون ڏيکاريل آهن. [[برهمي لپي]] ۾ "راجا اشوڪ" لکيل آهي، پهرين کان ٽئين صدي عيسوي.<ref>{{cite book |title=Indian Archaeology 1997–98 |publisher=ASI |page=Plate 72 |url=http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |access-date=22 January 2020 |archive-date=22 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122082556/http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |url-status=live }}</ref>]] اشوڪ جي لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي اٺين سال [[ڪلنگا]] واري علائقي کي فتح ڪيو. جنگ دوران ٿيل وڏي تباهي ۽ خونريزي سبب هن کي تشدد تي پڇتاءُ ٿيو، ۽ ايندڙ سالن ۾ هو آهستي آهستي ٻڌ ڌرم ڏانهن مائل ٿيو.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} [[اشوڪ جي فرمانن]] مان پٿريلي فرمان نمبر 13 بادشاهه جي گهري افسوس جو اظهار ڪري ٿو: {{Blockquote |text=ڪلنگا جي فتح کان پوءِ، سندس مقدس عظمت واري بادشاهه ۾ ڌرم جي حفاظت، ڌرم سان محبت ۽ ڌرم جي تبليغ جو وڏو جذبو پيدا ٿيو. ڪلنگا جي فتح تي سندس دل ۾ گهرو افسوس پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن اڳ ۾ آزاد ملڪ جي فتح دوران ماڻهن جو قتل، موت ۽ قيد ٿيڻ لازمي هوندو آهي. اها ڳالهه سندس مقدس عظمت لاءِ وڏي ڏک ۽ پشيماني جو سبب بڻجي. |source=<ref name="Wikisource Smith">{{cite Wikisource |wslink=Asoka - the Buddhist Emperor of India/Chapter 4 |title=Asoka: The Buddhist Emperor of India |last=Smith |first=Vincent |author-link=Vincent Arthur Smith |year=1920 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=185}}</ref> }} ٻئي طرف، سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي اٺين سال تائين اڳ ئي هڪ پڪو ٻڌ ڌرمي هو. ان روايت مطابق هو چوٿين سال ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيو ۽ پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ 84,000 وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائون ڪلنگا جي مهم جو ذڪر ئي نٿيون ڪن.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} سري لنڪائي روايت جي بنياد تي ڪجهه محقق، جهڙوڪ ايگرمونٽ، سمجهن ٿا ته اشوڪ ڪلنگا جي جنگ کان ''اڳ'' ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} هن نظريي جي مخالفت ڪندڙ چون ٿا ته جيڪڏهن اشوڪ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هو ته پوءِ هن اهڙي خونريز جنگ ڇو وڙهي؟ ايگرمونٽ ان جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته اشوڪ شايد "[[وچولي واٽ]]" جي پنهنجي تشريح رکندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=33}} پراڻن ليکڪن مان ڪجهه جو خيال هو ته اشوڪ جنگ کان پوءِ اوچتو ۽ ڊرامائي انداز ۾ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب ڪلنگا جي الحاق کان پوءِ هو ڌرم ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿيو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن اشوڪ جنگ کان پوءِ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو، تڏهن به لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اها تبديلي اوچتو نه پر تدريجي عمل هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} پنهنجي حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل هڪ ننڍڙي پٿريلي فرمان ۾ اشوڪ لکي ٿو ته هو ٻن اڍائي سالن کان وڌيڪ عرصي کان ''[[اُپاسڪ]]'' (عام ٻڌ ڌرمي پيروڪار) هو، پر شروعاتي عرصي ۾ گهڻي اڳڀرائي نه ڪري سگهيو. آخري هڪ سال دوران هو سنگهه جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ ٻڌ ڌرم جو وڌيڪ سرگرم پيروڪار بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} === ڪلنگا جي جنگ === اشوڪ جي وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب، هن تخت نشيني کان اٺ سال پوءِ ڪلنگا فتح ڪيو. فرمان موجب: * جنگ دوران 100,000 ماڻهو ۽ جانور مارجي ويا. * ان کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. * 150,000 ماڻهو ۽ جانور قيدي بڻائي کڻي ويا ويا. اشوڪ لکي ٿو ته انهن مصيبتن تي پڇتاءُ ئي کيس ڌرم جي عمل ۽ تبليغ ڏانهن وٺي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هو اعلان ڪري ٿو ته هاڻي ڪنهن ملڪ جي فتح دوران ٿيندڙ قتل، موت ۽ جلاوطني کيس انتهائي دردناڪ ۽ افسوسناڪ لڳي ٿي. خاص طور تي مذهبي ماڻهن ۽ گهريلو زندگي گذاريندڙ ماڻهن جي تڪليف کيس وڌيڪ ڏکوئيندڙ محسوس ٿئي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هي فرمان [[ايراگوڊي]]، [[گرنار]]، [[ڪالسي]]، [[مانسهره]]، [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[قنڌار]] سميت ڪيترن هنڌن تي مليو آهي.{{sfn|Guruge|1995|p=37}} پر حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته ڪلنگا واري علائقي ۾ موجود اشوڪ جي لکتن مان فرمان 13 ۽ 14 غائب آهن. انهن جي جاءِ تي ٻه الڳ فرمان آهن، جن ۾ اشوڪ جي پشيماني جو ڪو ذڪر ناهي. ممڪن آهي ته اشوڪ ڪلنگا جي ماڻهن آڏو اهڙي اعتراف کي سياسي طور مناسب نه سمجهيو هجي.{{sfn|Thapar|1995|pp=30–31}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ بيان ڪيل جنگ جا انگ اکر ۽ نتيجا ڪنهن حد تائين مبالغو هجن، ته جيئن پري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن تي اثر پوي، جيڪي انهن دعوائن جي تصديق نٿي ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=56}} قديم ذريعا اشوڪ جي ڪنهن ٻي وڏي فوجي مهم جو ذڪر نٿا ڪن، جيتوڻيڪ سورهين صديءَ جي عالم [[تاراناٿ]] دعويٰ ڪري ٿو ته اشوڪ سڄي [[جمبوديپ]] کي فتح ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} === ٻڌ ڌرم سان پهريون رابطو === {{multiple image |perrow=1 |total_width=300 |caption_align=center |align=right |direction=horizontal |image1=Vajrasana, early 20th century.jpg |caption1='''[[وجراسڻ، بودھ گيا|وجراسڻ]]''' يا "ٻڌ جي روشن خياليءَ جو تخت"، [[مهابودھي مندر]]، [[بودھ گيا]]. اشوڪ اهو تخت ٻڌ جي روشن خياليءَ واري هنڌ جي يادگار طور تعمير ڪرايو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=300–302}}<ref>"Ashoka did build the Diamond Throne at Bodh Gaya to stand in for the Buddha and to mark the place of his enlightenment" in {{cite book |last1=Ching |first1=Francis D. K. |last2=Jarzombek |first2=Mark M. |last3=Prakash |first3=Vikramaditya |title=A Global History of Architecture |date=23 March 2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-98160-3 |page=570 |url=https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |language=en |access-date=7 March 2021 |archive-date=23 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523153935/https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |url-status=live }}</ref> |image2=Vajrasana with side panels (3rd century BCE). Bodh Gaya.jpg |caption2=وجراسڻ جا نقش نگاري وارا حصا، ٽين صدي ق.م. }} اشوڪ جي ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيڻ بابت مختلف ذريعا مختلف روايتون پيش ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} سري لنڪائي روايت موجب، اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] [[برهمڻ ڌرم]] جو پوئلڳ هو، جڏهن⁠تہ سندس ماءُ ڌرما [[آجيواڪ]] فرقو اختيار ڪيو هو.{{sfn|Guruge|1995|p=42}} ''[[سمنت پاساديڪا]]'' موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي شروعاتي ٽن سالن دوران غير ٻڌ ڌرمي فرقن جو پيروڪار رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=43}} سري لنڪائي متنن مطابق اشوڪ روزانو دان وٺندڙ برهمڻن جي روش کان مطمئن نه هو. سندس درٻارين آجيواڪ ۽ [[جيني ڌرم|نگنٿ]] استادن کي به پيش ڪيو، پر اهي به کيس متاثر نه ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} ''[[ديپاونس]]'' مطابق اشوڪ ڪيترن غير ٻڌ ڌرمي مذهبي اڳواڻن کي محل ۾ گهرايو ۽ وڏا انعام ڏنا، اميد ڪندي ته اهي سندس هڪ سوال جو جواب ڏيندا. پر ڪو به مطمئن ڪندڙ جواب نه ڏئي سگهيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هڪ ڏينهن اشوڪ [[پاٽلي پتر]] جي رستي تي هڪ نوجوان ٻڌ ڌرمي راهب [[نگروڌ]] (نياگروڌ) کي ڏٺو، جيڪو ڀڪشا لاءِ نڪتل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} نگروڌ دراصل اشوڪ جو ڀائيٽو هو، جيتوڻيڪ اشوڪ پاڻ ان حقيقت کان اڻواقف هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} هو اشوڪ جي وڏي ڀاءُ [[سُمانا]] جو وفات کان پوءِ ڄاول پٽ هو، جنهن کي اشوڪ تخت جي جنگ دوران قتل ڪرائي ڇڏيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=34}} اشوڪ نگروڌ جي پُرسڪون، بيخوف ۽ سنجيده شخصيت کان متاثر ٿيو ۽ کيس پنهنجي ڌرم بابت ٻڌائڻ لاءِ چيو. جواب ۾ نگروڌ کيس ''اپّماد'' (هوشياري، سجاڳي ۽ سنجيدگي) بابت وعظ ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هي وعظ اشوڪ تي ايترو اثرانداز ٿيو جو هن نگروڌ کي 400,000 چاندي جا سڪا ۽ روزانو اٺ حصا چانور ڏيڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ان کان پوءِ اشوڪ هڪ ٻڌ ڌرمي ''[[اُپاسڪ]]'' بڻجي ويو ۽ [[ڪڪُٽارام]] وهار وڃڻ لڳو. اتي هن جي ملاقات مشهور ٻڌ راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] سان ٿي، جنهن کان پوءِ هو ٻڌ ڌرم سان وڌيڪ وابسته ٿي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} هن ڪهاڻي جي تاريخي صداقت يقيني ناهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ممڪن آهي ته اشوڪ جي هڪ قابل استاد جي ڳولا واري هيءَ روايت ان ڳالهه جي وضاحت لاءِ بيان ڪئي وئي هجي ته هن [[جيني ڌرم]] اختيار ڇو نه ڪيو، جيڪو پڻ عدم تشدد ۽ همدردي جو درس ڏيندو هو. اها روايت ظاهر ڪري ٿي ته اشوڪ صرف ڪنهن مخصوص عقيدي جي ڳولا ۾ نه هو، بلڪه هڪ اهڙي روحاني استاد جي تلاش ۾ هو، جيڪو کيس مطمئن ڪري سگهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=108}} سري لنڪائي روايت وڌيڪ ٻڌائي ٿي ته اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ٻڌ راهب بڻيو ۽ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] ٻڌ راهبه بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''[[ديوياوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت اشوڪ جي تبديليءَ کي ٻڌ راهب [[سمُدرا]] سان منسوب ڪري ٿي، جيڪو اڳ ۾ شراوستي جو واپاري هو. هن روايت موجب سمُدرا کي اشوڪ جي مشهور "دوزخ" ۾ قيد ڪيو ويو، پر هن پنهنجي غيرمعمولي روحاني قوتن (''[[اِدّهي]]'') جي مدد سان پاڻ کي بچائي ورتو. جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هو سمُدرا وٽ پهتو ۽ سندس ڪيترن ئي معجزن کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ هن ٻڌ ڌرم قبول ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت آهي، جنهن مطابق سمُدرا واپاري جو پٽ هو ۽ جڏهن اشوڪ سان مليو تڏهن فقط 12 سالن جو هو. اهو بيان غالباً نگروڌ واري ڪهاڻي کان متاثر آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} ''آ-يو-وانگ-چوان'' مطابق هڪ ستن سالن جي ٻڌ ٻار اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ڏانهن آندو. هڪ ٻي ڪهاڻي موجب 500 [[برهمڻ]] اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ۾ دلچسپي وٺڻ سبب تنگ ڪندا هئا. پوءِ اهي معجزاتي طور [[ڀِڪشو]] بڻجي [[ڪڪُٽارام]] وهار ۾ رهڻ لڳا، جتي اشوڪ سندن ملاقات لاءِ ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} اشوڪ جي تخت نشينيءَ وقت هندستان جي مختلف علائقن ۾ ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي مرڪز اڳ ئي موجود هئا. اهو واضح ناهي ته ٻڌ سنگهه جي ڪهڙي شاخ اشوڪ تي سڀ کان وڌيڪ اثرانداز ٿي، پر سندس گاديءَ واري شهر [[پاٽلي پتر]] جي ٻڌ برادري هڪ مضبوط اميدوار سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} هڪ ٻيو اهم مرڪز [[مهابودھي مندر]] هو. وڏي پٿريلي فرمان نمبر 8 مان معلوم ٿئي ٿو ته اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي. ان کان علاوه، حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل ننڍڙي پٿريلي فرمان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ ٻڌ ڌرم جو سرگرم پوئلڳ بڻجي چڪو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}}{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان پوءِ جي حڪومت == === اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير === [[File:Sanchi2.jpg|thumb|[[سانچي]] جو اسٽوپ. مرڪزي اسٽوپ موريا دور ۾ تعمير ٿيو، بعد ۾ [[شونگ خاندان]] جي دور ۾ وڌايو ويو، جڏهن⁠ته سينگاريل دروازا [[ساتواهن خاندان]] جي دور سان تعلق رکن ٿا.]] ''[[مهاونسا]]'' ۽ ''[[اشوڪاوادان]]'' ٻنهي موجب اشوڪ 84,000 اسٽوپا يا وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Strong|1995|pp=154–155}} ''مهاونسا'' مطابق اها تعميري سرگرمي سندس حڪومت جي پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ گوتم ٻڌ جي اٺن مقدس تبرڪن مان ست گڏ ڪيا ۽ انهن کي سون، چاندي، [[ڪرائيسوبيرل|ٻليءَ جي اک]] ۽ بلور جي 84,000 صندوقن ۾ محفوظ ڪرايو. هن حڪم ڏنو ته زمين تي انهن سڀني شهرن ۾، جتي آبادي هڪ لک يا ان کان وڌيڪ هجي، 84,000 اسٽوپا تعمير ڪيا وڃن. [[ڪڪُٽارام]] وهار جي بزرگ راهب يَشس کي هن ٻڌايو ته سندس خواهش آهي ته سڀئي اسٽوپا هڪ ئي ڏينهن ۾ مڪمل ٿين. يَشس چيو ته هو سج کي پنهنجي هٿ سان ڍڪي مڪمل ٿيڻ جو اشارو ڏيندو. جڏهن هن ائين ڪيو ته سڀئي 84,000 اسٽوپا هڪ ئي وقت تي مڪمل ٿي ويا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} ''مهاونسا'' موجب اشوڪ 84,000 ''وهار'' (خانقاهون) تعمير ڪرايون ته جيئن ٻڌ جا تبرڪ انهن ۾ رکيا وڃن.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''اشوڪاوادان'' وانگر ''مهاونسا'' پڻ ٻڌ جي تبرڪن جي گڏ ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿي، پر ان کي تعميراتي سرگرمين سان نٿي جوڙي.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''مهاونسا'' ٻڌائي ٿي ته اشوڪ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ جو فيصلو تڏهن ڪيو جڏهن [[موگگلي پُت تِسّا]] کيس ٻڌايو ته ٻڌ جي ڌرم جا 84,000 حصا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=159}} اشوڪ پاڻ [[اشوڪارام]] وهار جي تعمير شروع ڪرائي ۽ ماتحت بادشاهن کي ٻين وهارن جي تعمير جو حڪم ڏنو. ٿيرا اندگُتّا جي معجزاتي قوتن جي مدد سان اشوڪارام مڪمل ٿيو، ۽ ساڳئي ڏينهن مختلف شهرن مان 84,000 وهارن جي مڪمل ٿيڻ جون خبرون پهتيون.{{sfn|Strong|1995|p=155}} هيٺين اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير روايتي طور اشوڪ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي:{{citation needed|date=November 2019}} * [[سانچي]]، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ڌاميڪ اسٽوپ]]، [[سارناتھ]]، [[اتر پرديش]]، ڀارت * [[مهابودھي مندر]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[بارابار غارون]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[نالندا مهاويهار]] (ڪجهه حصا جهڙوڪ ساريپُتّا اسٽوپ)، [[بيهار]]، ڀارت * [[تڪششيلا]] يونيورسٽي (ڪجهه حصا جهڙوڪ [[ڌرماراجيڪا اسٽوپ]] ۽ ڪنالا اسٽوپ)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀير ٽِلو]] (ٻيهر تعمير ٿيل)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀرهُت]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ديور ڪوٺار]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[بُٽڪارا اسٽوپ]]، [[سوات]]، پاڪستان * [[سناٽي]] اسٽوپ، [[ڪرناٽڪ]]، ڀارت * [[مير رڪن اسٽوپ]]، [[نواب شاهه]]، پاڪستان {| class="wikitable" style="margin:0 auto; text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | سانچي ۾ اشوڪي اسٽوپ |- ! style="background:#EAF4FC;" | ابتدائي شڪل ! style="background:#EAF4FC;" | موجوده آثار |- | [[File:Sanchi Great Stupa Mauryan configuration.jpg|250px]]<br /> موريا سلطنت جي دور (تقريباً 260 ق.م) ۾ عظيم اسٽوپ ۽ [[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪي ٿنڀي]] جي اندازي مطابق بحالي. | <gallery mode="packed" heights="180px"> File:Ashokan Pillar - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4361.JPG|ڏاکڻي دروازي ڀرسان چمڪدار پٿر مان ٺهيل [[اشوڪي ٿنڀو]] جا باقيات. File:Minor Pillar Edict of Ashoka at Sanchi.jpg|سانچي ۾ اشوڪ جو [[ننڍو ٿنڀي وارو فرمان]]. File:Ashoka pillar remains near Southern Gateway Stupa 1 Sanchi.jpg|ڏاکڻي دروازي ڀرسان اشوڪي ٿنڀي جي باقي بچيل ڏنڊي جا آثار. File:Sanchi capital right side view.jpg|ٿنڀي جي چوٽيءَ جو پاسائتو منظر. [[سانچي آثار قديمه ميوزيم]].<ref name="p.25-28 Ashoka pillar">Described in Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 pp. 25-28 Ashoka pillar].</ref> </gallery> |} === اشوڪ جا ٿنڀا === [[اشوڪ جا ٿنڀا]] (''Pillars of Ashoka'') هڪ ئي پٿر مان ٺهيل وڏن ٿنڀن جو سلسلو آهي، جيڪي سڄي [[برصغير]] ۾ پکڙيل آهن. اهي ٿنڀا ٽين صدي ق.م ۾ [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ اعظم]] (تقريباً 268–232 ق.م) تعمير ڪرايا يا انهن تي [[اشوڪ جا فرمان]] نقش ڪرايا ويا.{{refn|name=HR|{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |journal=History of Religions |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256}}}} اشوڪ پنهنجي انهن ٿنڀن لاءِ ''ڌمّ ٿمڀا'' (''Dhaṃma Thaṃbhā'') جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي معنيٰ آهي "ڌرم جا ٿنڀا".<ref name="archive.org">{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |page=132 |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch}}</ref><ref>{{cite book |last=Skilling |first=Peter |title=Mahasutras |date=1998 |publisher=Pali Text Society |isbn=9780860133209 |page=453}}</ref> هي ٿنڀا [[ڀارت جي تعميراتي فن]] جا اهم يادگار آهن، جن مان گهڻن تي موريا دور جي مشهور چمڪدار پالش (''Mauryan Polish'') موجود آهي. اشوڪ جا لڳ ڀڳ ويهه ٿنڀا اڄ تائين باقي آهن، جن مان ڪيترن تي سندس فرمان نقش ٿيل آهن. جانورن واريون چوٽيون (''Capitals'') رکندڙ ٿنڀن مان فقط چند مڪمل نمونا بچيا آهن، جن جو تعداد ست سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="auto">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=l3s9BAAAQBAJ&pg=PA123|title=The Return of the Buddha: Ancient Symbols for a New Nation|page=123|publisher=Routledge|author=Himanshu Prabha Ray|isbn=9781317560067|date=7 August 2014}}</ref> ٻه ٿنڀا [[فيروز شاهه تغلق]] طرفان [[دهلي سلطنت]] جي دور ۾ دهلي منتقل ڪيا ويا.<ref>India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200, Burjor Avari Routledge, 2016, p. 139.</ref> بعد ۾ ڪجهه ٻيا ٿنڀا [[مغل سلطنت]] جي حڪمرانن پڻ منتقل ڪرايا، جڏهن⁠ته انهن مان ڪيترين جانورن واريون چوٽيون الڳ ڪيون ويون.{{sfn|Krishnaswamy|pp=697–698}} هي ٿنڀا عام طور تي 12 کان 15 ميٽر اوچا هوندا هئا ۽ سندن وزن 50 ٽن تائين پهچندو هو. انهن کي ڪڏهن ڪڏهن سوين ميل پري کان ڇڪي انهن هنڌن تائين آندو ويندو هو جتي کين نصب ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html|title=KING ASHOKA: His Edicts and His Times|website=www.cs.colostate.edu|access-date=29 October 2017}}</ref> انهن ٿنڀن جي چوٽيءَ تي نفيس سنگتراشي سان سينگاريل جانورن جون مورتيون لڳل هونديون هيون، جن مان ڪيترائي نمونا اڄ تائين محفوظ آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | اشوڪي ٿنڀن جون مشهور چوٽيون |- | <gallery mode="packed" heights="200"> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India 2007-01-29.jpg|[[ويسالي]] جو شير File:Elephant capital Sankasya.jpg|[[سنڪسا]] جو هاٿي File:Rampurva bull in Presidential Palace high closeup.jpg|[[رامپوروا]] جو ڏاند (اصل نمونو) File:Lauria Nandangarh lion.jpg|[[لوريا نندنگڙهه]] جو شير File:Lion Capital - Chunar Sandstone - Circa 3rd Century BCE - Rampurva - ACCN 6298-6299 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4432.JPG|[[رامپوروا]] جو شير File:Sanchi capital right side view.jpg|[[سانچي]] جون چار شيرن واريون چوٽيون، جن جي مٿان شايد ڌرم چڪر هوندو File:Sarnath capital.jpg|[[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]]، [[سارناتھ]] </gallery> |} اشوڪي ٿنڀن مان سڀ کان مشهور [[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]] آهي، جيڪو [[سارناتھ]] مان مليو. ان ۾ چار شير هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن ۽ هي اڄ [[ڀارت]] جو سرڪاري قومي نشان پڻ آهي. هي ٿنڀا صرف حڪومتي فرمانن جا ذريعو نه هئا، پر اشوڪ جي ''ڌمّ'' واري پاليسي، اخلاقي تعليم، مذهبي رواداري ۽ سلطنت جي وحدت جا علامتي نشان پڻ هئا. === ڌرم جي تبليغ === اشوڪ جي پٿريلي فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنهنجي حڪومت جي اٺين ۽ نائين سال دوران هن [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، ''ڌرم'' جي تبليغ شروع ڪئي ۽ سماجي ڀلائيءَ جا ڪيترائي ڪم سرانجام ڏنا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} انهن فلاحي قدمن ۾ انسانن ۽ جانورن لاءِ علاج جون سهولتون قائم ڪرڻ، دوائن وارا ٻوٽا پوکرائڻ، رستن جي ڪنارن تي کوهه کوٽائڻ ۽ وڻ لڳائڻ شامل هئا. اهي ڪم پاڙيسري رياستن جهڙوڪ [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ستيہ پتر]]، [[تامراپرني]] ۽ يوناني بادشاهه [[انطيوڪس]] جي سلطنت تائين به ڪيا ويا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} فرمانن موجب پنهنجي حڪومت جي ڏهين ۽ يارهين سال دوران اشوڪ [[ٻڌ سنگهه]] جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ سڄي سلطنت جو هڪ ڊگهو دورو ڪيو، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ 256 ڏينهن جاري رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي ٻارهين سال تائين اشوڪ ''ڌرم'' جي تبليغ لاءِ فرمان نقش ڪرائڻ شروع ڪيا. هن پنهنجن عملدارن (''راجوڪ'' ۽ ''پرديشڪ'') کي حڪم ڏنو ته هو هر پنجن سالن بعد پنهنجي علائقن جو دورو ڪري ماڻهن کي ''ڌرم'' بابت تعليم ڏين ۽ انتظامي جاچ به ڪن.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} اڳئين سال هن ''ڌرم مها ماتر'' نالي نئون عهدو قائم ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي چوڏهين سال ۾ اشوڪ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي توسيع جو حڪم ڏنو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} === ٽين ٻڌ ڪائونسل === {{Main|ٻڌن واري ٽين ڪائونسل}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ ٻڌ برادريءَ ۾ تمام اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} هن روايت مطابق اشوڪ وڏي پيماني تي ڀڪشوئن جي سار سنڀال شروع ڪئي. سندس سخاوت سبب ڪيترائي غير حقيقي ۽ بدعقيده ماڻهو به سنگهه ۾ شامل ٿي ويا. نتيجي ۾ حقيقي ٻڌ ڀڪشو انهن سان گڏ مذهبي رسم ''اوپوسٿ'' ادا ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ لڳا، جنهن سبب ستن سالن تائين اها رسم نه ٿي سگهي.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} اشوڪ انهن جعلي ڀڪشوئن کي هٽائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هڪ حد کان وڌيڪ جوشيلن وزيرن ڪجهه حقيقي ڀڪشو به قتل ڪري ڇڏيا. پوءِ اشوڪ بزرگ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]] کي دعوت ڏني ته جيئن هو غير ٻڌ ماڻهن کي [[پاٽلي پتر]] جي خانقاهه مان خارج ڪري.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} انهيءَ عمل دوران 60,000 ڀڪشو بدعقيديءَ جي الزام هيٺ سنگهه مان خارج ڪيا ويا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان کان پوءِ ''اوپوسٿ'' ٻيهر منعقد ٿيو ۽ موگلي پُت تِسّا اشوڪ جي حڪومت جي سترهين سال ۾ [[ٽيون ٻڌ ڪائونسل]] منعقد ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} هن ڪائونسل دوران ''[[ڪٿاوتٿو]]'' نالي ڪتاب مرتب ڪيو ويو، جنهن ۾ ٿيراوادي عقيدي جي ڪيترن نقطن جي وضاحت ۽ توثيق ڪئي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر موجود نه آهي، جنهن سبب ڪيترن مؤرخن ٽئين ٻڌ ڪائونسل جي تاريخي حيثيت تي سوال اٿاريا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} [[File:Nava Jetavana Temple - Shravasti - 014 King Asoka at the Third Council (9241725897).jpg|thumb|اشوڪ ۽ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]]، [[ٽئين ٻڌ ڪائونسل]] دوران. نوا جيتاون، [[شراوستي]].]] مؤرخ [[رچرڊ گومبرچ]] جو خيال آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ هن واقعي جو ذڪر نه هئڻ ان کي مڪمل طور غير تاريخي ثابت نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جا ڪيترائي فرمان وقت سان گڏ گم ٿي چڪا آهن.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} گومبرچ وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته اشوڪ جا فرمان واضح ڪن ٿا ته هو سنگهه جي "اتحاد ۽ پاڪيزگي" برقرار رکڻ ۾ گهري دلچسپي رکندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|pp=8–9}} مثال طور، سندس ''ننڍي پٿريلي فرمان نمبر 3'' ۾ سنگهه جي ميمبرن کي ڪجهه مخصوص مذهبي متن پڙهڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي. ساڳئي طرح [[سانچي]]، [[سارناتھ]] ۽ [[ڪوسامبي]] مان مليل فرمانن ۾ اشوڪ اختلاف پيدا ڪندڙ ڀڪشوئن کي سنگهه مان خارج ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو ۽ سنگهه جي اتحاد ۽ ترقي جي خواهش ظاهر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}}{{sfn|Guruge|1995|p=45}} اٺين صديءَ جي ٻڌ ياتري [[ئي جِنگ]] به اشوڪ بابت هڪ ٻي روايت بيان ڪري ٿو. هن مطابق [[بمبسار]] بادشاهه، جيڪو گوتم ٻڌ جو همعصر هو، خواب ۾ ڪپڙي جا 18 ٽڪرا ۽ هڪ لٺ ڏٺا. ٻڌ ان خواب جي تشريح ڪندي ٻڌايو ته سندس وفات کان پوءِ سندس تعليم 18 مختلف مڪتبن ۾ ورهائجي ويندي ۽ هڪ بادشاهه اشوڪ انهن کي ٻيهر متحد ڪندو.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} === ٻڌ مذهب جي تبليغ === سري لنڪا جي روايت مطابق [[موگلي پُت تِسّا]] تقريباً 250 ق.م ۾ ٻڌ ڌرم جي تبليغ لاءِ نَوَ مشنون سرحدي علائقن ڏانهن موڪليون.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} هن روايت موجب اهي مشنون سڌو سنئون اشوڪ نه پر موگلي پُت تِسّا موڪليون، جيتوڻيڪ اشوڪ انهن جو سرپرست هو. هر مشن ۾ پنج ڀڪشو شامل هئا ۽ انهن جي اڳواڻي هڪ بزرگ ڀڪشو ڪندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} سري لنڪا ڏانهن اشوڪ پنهنجو پٽ [[مهندا]] موڪليو، جنهن سان گڏ اٿّيا، اُتّيا، سمبلا ۽ ڀدراسالا پڻ شامل هئا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} موگلي پُت تِسّا جي مدد سان اشوڪ ٻڌ مبلغن کي [[ڪشمير]]، [[گنڌارا]]، [[هماليه]]، يوناني علائقن، [[مهاراشٽر]]، [[سُوورن ڀومي]] ۽ [[سري لنڪا]] ڏانهن موڪليو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7;" | اشوڪ جي دور جون مشهور ٻڌ مذھب واريون تبليغي سرگرميون ! مبلغ ! منزل |- | [[مهندا]] | [[سري لنڪا]] |- | مجهنتيڪ | [[ڪشمير]] ۽ [[گنڌارا]] |- | مهاديو | مهيسا منڊل (شايد موجوده [[ميسور]]) |- | رڪّھتا | وناواسا |- | ڌمّ رڪّھتا (يوناني) | اپرانتڪ (اولهه هندستان) |- | مها ڌمّ رڪّھتا | [[مهاراشٽر]] |- | مها رڪّھتا | يوناني ملڪ |- | مجهم | [[هماليه]] |- | سونا ۽ اُتّرا | [[سُوورن ڀومي]] |} روايت موجب اشوڪ جي حڪومت جي اوڻيهين سال ۾ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] سري لنڪا وئي، جتي هن ٻڌ راهبن جي عورتن واري جماعت قائم ڪئي ۽ ساڻس گڏ مقدس [[بودهي وڻ]] جي هڪ شاخ پڻ کڻي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Strong|1995|p=144}} اشوڪ جي پنهنجن فرمانن ۾ به انهن مشنن جو سڌو سنئون بيان موجود ناهي. البت سندس حڪومت جي اوڻيهين سال بابت فقط ايترو ذڪر ملي ٿو ته هن [[خالاتيڪا غار]] تپسوين کي برساتي موسم ۾ رهائش لاءِ عطا ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} سندس ٿنڀن وارن فرمانن مان معلوم ٿئي ٿو ته ايندڙ سال هن [[لمبني]] (گوتم ٻڌ جي جنم ڀومي) ۽ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي زيارت ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''پٿريلي فرمان نمبر 13'' ۾ اشوڪ دعويٰ ڪري ٿو ته هن پنج بادشاهن ۽ ٻين ڪيترن ملڪن ڏانهن پيغام موڪلي ''ڌرم جي فتح'' حاصل ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته ڇا اهي سفارتون ئي اهي ٻڌ مشنون هيون جن جو ذڪر ٻڌ تاريخن ۾ ملي ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} ڪجهه ماهر، جهڙوڪ [[ايتين لاموٽ]]، سمجهن ٿا ته فرمانن ۾ ذڪر ٿيل ''ڌرم'' جا مبلغ لازمي طور ٻڌ ڀڪشو نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جو ''ڌرم'' ۽ ''ٻڌ مت'' مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا.{{sfn|Gombrich|1995|pp=10–11}} ٻيا ماهر، جهڙوڪ [[ايرخ فرائووالنر]] ۽ [[رچرڊ گومبرچ]]، انهن مشنن کي تاريخي حقيقت سمجهن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=11}} آثار قديمه مان به ڪجهه ثبوت ملن ٿا. ''وِنَي نِدان'' ۾ ذڪر ٿيل پنجن ڀڪشوئن مان ٽن جا نالا [[ڀلسا]] (ويجهو [[وديشا]]) مان مليل تبرڪن جي صندوقن تي لکيل مليا آهن، جيڪي ٻي صدي ق.م جي شروعاتي دور سان تعلق رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} ڪيترن مؤرخن جو خيال آهي ته ٻڌ مت جي وڏي مذهب طور اڀرڻ ۾ اشوڪ جي سرپرستي اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Thapar|1995|p=32}} بهرحال، آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اتر اولهه هندستان ۽ ڏکڻ هندستان ۾ ٻڌ مت جي واڌ ويجهه جو وڏو سبب واپاري، زميندار، ڪاريگر ۽ واپاري جماعتون هيون، جن ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي ادارن جي مالي مدد ڪئي.{{sfn|Thapar|1995|p=36}} === ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ تشدد === پنجين صدي عيسويءَ جي ٻڌ روايت ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، اشوڪ ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ به ڪجهه موقعن تي تشدد جو سهارو ورتو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن "دوزخ واري قيدخاني" ۾ [[چنداگيريڪا]] کي آهستي آهستي اذيتون ڏئي مارائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هڪ شخص جي ڏوهه جي بدلي ۾ هن 18,000 "بدعقيدن" جي قتل جو حڪم ڏنو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن جين ڌرم وارن خلاف مهم هلائي ۽ هر "بدعقيد" جو سر آڻڻ تي انعام مقرر ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سندس پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] جو به سر قلم ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[پنڊروردهن]] ۾ هڪ غير ٻڌ شخص اهڙي تصوير ٺاهي جنهن ۾ [[گوتم ٻڌ]] کي [[جناتپتر]] (يعني [[مهاوير]]) جي پيرن تي جهڪيل ڏيکاريو ويو هو. اصطلاح ''نرگرنٿ'' ("بندشن کان آزاد") اصل ۾ جين ڌرم کان اڳ جي هڪ تپسوي جماعت لاءِ استعمال ٿيندو هو، پر بعد ۾ جين راهبن لاءِ رائج ٿي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} روايت موجب هڪ ٻڌ عقيدتمند جي شڪايت تي اشوڪ پهرين انهيءَ مصور کي گرفتار ڪرڻ جو حڪم ڏنو، پوءِ [[پنڊروردهن]] ۾ موجود سڀني [[آجيڪ]] (Ajivika) پوئلڳن کي قتل ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010">{{cite book | author=Beni Madhab Barua | title=The Ajivikas | url=https://archive.org/details/ajivikas00barurich | access-date=30 October 2012 | date=5 May 2010 | publisher=General Books | isbn=978-1-152-74433-2 | pages=[https://archive.org/details/ajivikas00barurich/page/68 68]–69}}</ref> چيو وڃي ٿو ته ان حڪم جي نتيجي ۾ لڳ ڀڳ 18,000 آجيڪ ماريا ويا.{{sfn|Strong|1989|p=232}} ڪجهه وقت پوءِ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ ٻئي نرگرنٿ پوئلڳ اهڙي ئي تصوير ٺاهي. اشوڪ کيس ۽ سندس سموري خاندان کي سندن گهر ۾ زندهه ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010"/> هن وڌيڪ اعلان ڪيو ته جيڪو به ڪنهن نرگرنٿ بدعقيد جو سر کڻي ايندو، تنهن کي هڪ ''دينار'' انعام طور ڏنو ويندو. روايت موجب هڪ ڳوٺاڻي ڌنار اشوڪ جي پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] کي بدعقيد سمجهي قتل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}} جڏهن اشوڪ کي پنهنجي غلطيءَ جو احساس ٿيو ته هن اهو حڪم واپس وٺي ڇڏيو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} === تاريخي جائزو === اشوڪ طرفان مخالف مذهبي فرقن تي اهڙن ظلمن جون روايتون گهڻن مؤرخن جي نظر ۾ فرقيواراڻي تبليغ جو نتيجو آهن ۽ انهن کي تاريخي حقيقت طور قبول نٿو ڪيو وڃي.{{sfn|Strong|1995|p=149}}<ref name="Beni2010" /><ref name="Steven2010">{{cite book | author=Steven L. Danver | author-link=Steven L. Danver | title=Popular Controversies in World History: Investigating History's Intriguing Questions: Investigating History's Intriguing Questions | url=https://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | access-date=23 May 2013 | date=22 December 2010 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-59884-078-0 | page=99 | archive-date=3 January 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140103043618/http://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | url-status=live }}</ref><ref name="LePhuoc2010">{{cite book | author=Le Phuoc | title=Buddhist Architecture | url=https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | access-date=23 May 2013 | date=March 2010 | publisher=Grafikol | isbn=978-0-9844043-0-8 | page=32 | archive-date=31 December 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131231233840/http://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | url-status=live }}</ref> ان کان علاوه، اهڙيون ڪهاڻيون جين متنن جهڙوڪ ''[[پريشِشٽ پروان]]'' ۽ ''[[ٿيراولي]]'' ۾ موجود ناهن، جيتوڻيڪ اهي اشوڪ جو ذڪر ڪن ٿا.{{cite book | title=Parishtaparvan | url=https://archive.org/details/jtfs_sthaviravalicaritaorparisishtaparva-of-hemchandra-hermanjacobi-1932-bibliotheca-/page/LXXXI/mode/2up}}</ref><ref>{{cite book | title=Journal Of Indian Asiatic Society | date=1872 | url=https://books.google.com/books?id=yajAG0tbZ9cC&q=As%E2%80%99oka | page=154 }}</ref> انهيءَ ڪري جديد محققن جو وڏو حصو انهن واقعن کي مذهبي مقابلي جي نتيجي ۾ بعد ۾ شامل ڪيل افسانوي روايتون سمجهي ٿو، نه ڪي اشوڪ جي دور جا تصديق ٿيل تاريخي واقعا. == خاندان == [[File:Sanchi King Ashoka with his Queens, South Gate, Stupa no. 1.jpg|thumb|هڪ شهنشاهه ــ گهڻو امڪان آهي ته اشوڪ ــ پنهنجي ٻن راڻين [[اسندهيمترا]] ۽ [[ڪاروواڪي]] سان گڏ، ۽ ٽن خادمن سميت، [[سانچي]] جي هڪ اُڀريل نقش ۾ ڏيکاريل آهي.{{sfn|Singh|2017|p=162}} هن شخصيت جي اشوڪ طور سڃاڻپ [[ڪناگنهلي]] جي هڪ ساڳئي نقش مان ٿئي ٿي، جنهن تي سندس نالو پڻ لکيل آهي.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Kanaganahalli Asoka with inscription.jpg|thumb|upright|اشوڪ پنهنجي راڻي [[تشيارڪشيتا]] سان گڏ، [[ڪناگنهلي]] ويجهو [[سنّتي]] ۾، 1هين–3هين صدي عيسوي. هن اُڀريل نقش تي [[برهمي لپي]] ۾ "𑀭𑀸𑀬 𑀅𑀲𑁄𑀓𑁄" (''رايا اشوڪو''، "بادشاهه اشوڪ") لکيل آهي. تصوير ۾ اشوڪ، سندس راڻي، ٻه چمرا جهُلڻ وارا خادم ۽ هڪ ڇانوَ کڻندڙ خادم ڏيکاريل آهن.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Emperor Ashoka and his Queen at the Deer Park.jpg|upright|thumb|شهنشاهه اشوڪ ۽ سندس راڻي [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (شاکيه ڪُماري)، [[سارناتھ]] جي هرڻن واري باغ ۾. [[سانچي]] جو اُڀريل نقش.{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === زالون === مختلف ذريعن موجب اشوڪ جون پنج مشهور زالون هيون: [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (يا ويديسا مهاديوي شاکيه ڪُماري)، [[اسندهيمترا]]، [[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]]، [[ڪاروواڪي]] ۽ [[تشيارڪشيتا]].{{sfn|Mookerji|1995|p=9}} ڪاروواڪي اشوڪ جي واحد راڻي آهي جنهن جو ذڪر اشوڪ جي پنهنجي فرمانن ۾ ملي ٿو. سندس نالو [[الله آباد]] جي هڪ ٿنڀي تي لکيل فرمان ۾ اچي ٿو. ان فرمان ۾ کيس شهزادي [[تيورا]] جي ماءُ قرار ڏنو ويو آهي، ۽ شاهي عملدارن (''مها ماترن'') کي حڪم ڏنو ويو آهي ته سندس مذهبي ۽ خيراتي عطين جو رڪارڊ رکيو وڃي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} هڪ نظريي مطابق [[تشيارڪشيتا]] دراصل ڪاروواڪي جو ئي شاهي لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[مهاونسا]]'' مطابق اشوڪ جي وڏي راڻي [[اسندهيمترا]] هئي، جيڪا اشوڪ جي وفات کان چار سال اڳ فوت ٿي وئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} روايت موجب پنهنجي پوئين جنم ۾ هن هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] کي ماکي وڪڻندڙ واپاري ڏانهن رستو ڏيکاريو هو، ۽ اهو واپاري بعد ۾ اشوڪ جي روپ ۾ پيدا ٿيو، تنهنڪري هوءَ اشوڪ جي راڻي بڻجي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد جي ڪجهه متنن ۾ اچي ٿو ته اسندهيمترا ان پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجو تيار ڪيل ڪپڙو پڻ ڏنو هو.{{sfn|Strong|1995|p=166}} انهن متنن ۾ ''دساوتٿوپڪرن''، ڪمبوڊيا وارو وڌايل ''مهاونسا'' ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} هڪ ٻي ڪهاڻي موجب اشوڪ هڪ ڏينهن اسندهيمترا تي طنز ڪندي چيو ته هوءَ مٺو ڪمند کائي رهي آهي، حالانڪه هن اهو پنهنجي ''ڪرما'' سان حاصل نه ڪيو آهي. اسندهيمترا جواب ڏنو ته سندس سڀ نعمتون سندس نيڪ عملن جو نتيجو آهن. اشوڪ کيس اهو ثابت ڪرڻ لاءِ چيو ته هوءَ 60,000 راهبن لاءِ پوشاڪون فراهم ڪري.{{sfn|Strong|1995|p=166}} رات جو محافظ ديوتائن کيس سندس پراڻي نيڪ عمل جي ياد ڏياريو، ۽ ٻئي ڏينهن هوءَ معجزاتي طور 60,000 پوشاڪون مهيا ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.{{sfn|Strong|1995|p=166}} اشوڪ ايترو متاثر ٿيو جو هن کيس پنهنجي پسنديده راڻي بڻايو ۽ کيس سلطنت جي حڪمراني به آڇي، پر هن انڪار ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=167}} ''ترائي ڀومي ڪٿا'' موجب اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ ۽ 84,000 اسٽوپا ۽ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ لاءِ به اسندهيمترا ئي همٿايو هو.{{sfn|Strong|1995|pp=167–168}} ''مهاونسا'' مطابق اسندهيمترا جي وفات کان پوءِ [[تسّراڪها]] (تشيارڪشيتا) وڏي راڻي بڻجي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ اسندهيمترا جو ذڪر ڪونهي، پر تشيارڪشيتا جو ذڪر ملي ٿو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} ''ديوياوادان'' ۾ [[پدماوتي]] نالي هڪ ٻي راڻي جو ذڪر آهي، جيڪا ولي عهد [[ڪُڻال]] جي ماءُ هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جڏهن شهزادو هو ته [[وديشا]] ۾ [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] سان محبت ۾ گرفتار ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} سلطنت سنڀالڻ کان پوءِ ديوي [[پاٽلي پتر]] وڃڻ بدران [[وديشا]] ۾ ئي رهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''مهاونسا'' واضح ڪري ٿو ته اشوڪ جي وڏي راڻي اسندهيمترا هئي، ديوي نه؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي شخصيت سمجهڻ مشڪل آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''ديپاونسا'' مطابق اشوڪ ۽ ديوي جا ٻه ٻار هئا: [[مهندا]] ۽ [[سنگهمتّا]].{{sfn|Thapar|1961|p=22}} === پٽ === [[تيورا]]، جيڪو اشوڪ ۽ ڪاروواڪي جو چوٿون پٽ هو، اشوڪ جي فرمانن ۾ نالي سان ذڪر ٿيل واحد پٽ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ جو هڪ ٻيو پٽ [[ڪُڻال]] هو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ڪُڻال جو هڪ پٽ [[سمپراتي]] هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت [[مهندا]] جو ذڪر ڪري ٿي، جنهن کي ٻڌ مبلغ طور سري لنڪا موڪليو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} چيني سياح [[شُوان زانگ]] جو چوڻ آهي ته مهندا اشوڪ جو پٽ نه، پر سندس ننڍو ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] (يا وگتاشوڪ) هو.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} ''ديوياوادان'' ۾ ولي عهد [[ڪُڻال]] (ڌرموِوَردهن) جو ذڪر آهي، جيڪو اشوڪ ۽ پدماوتي جو پٽ هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} [[فا شيان]] موجب ڌرموِوَردهن کي [[گنڌارا]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ [[جالوڪ]] کي اشوڪ جو ٽيون پٽ ڄاڻايو ويو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڌيئر === سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جي هڪ ڌيءَ [[سنگهمتّا]] هئي، جيڪا بعد ۾ [[ڀڪشُڻي]] بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ڪجهه مؤرخ، جهڙوڪ [[روميلا ٿاپر]]، سنگهمتّا جي تاريخي حيثيت بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} انهن جي دليلن مان ڪجهه هي آهن: * "سنگهمتّا" نالو، جنهن جي معنيٰ "سنگهه جي دوست" آهي، غيرمعمولي لڳي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} * ''مهاونسا'' موجب هن اشوڪ جي ڀائيٽي [[اگني برهما]] سان شادي ڪئي، جيڪا ان دور جي سماجي قانونن سان ٺهڪندڙ نه هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} * هوءَ 18 ورهين جي عمر ۾ ڀڪشُڻي بڻجي وئي، جڏهن ته روايت موجب ان وقت سندس ننڍڙو ٻار به هو.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} هڪ ٻي روايت ۾ اشوڪ جي ڌيءَ [[چارومتي]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن [[ديوپال]] نالي هڪ [[ڪشتري]] سان شادي ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڀائر === ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جو هڪ وڏو سڳو نه پر اڌ ڀاءُ [[سوسيما]] هو.{{sfn|Strong|1989|p=204}} * سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جو هڪ ڀاءُ [[تِسّا]] هو، جيڪو شروع ۾ عيش عشرت واري زندگي گذاريندو هو. اشوڪ کيس سبق سيکارڻ لاءِ ڪجهه ڏينهن لاءِ تخت تي ويهاريو، پوءِ کيس غاصب قرار ڏئي ستن ڏينهن کان پوءِ قتل جو حڪم ڏنو. انهن ستن ڏينهن ۾ تِسّا زندگي جي ناپائيداري سمجهي ورتي ۽ پوءِ راهب بڻجي ''ارهت'' جو درجو حاصل ڪيائين.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} * ''ٿيراگاتا'' جي شرح موجب هن ڀاءُ جو نالو [[ويتاشوڪ]] هو. هڪ ڏينهن هن پنهنجي مٿي ۾ اڇو وار ڏٺو ۽ دنياوي زندگي ڇڏي خانقاهه ۾ داخل ٿي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * [[فا شيان]] هن ڀاءُ کي [[مهيندر]] سڏي ٿو. سندس بيان موجب اشوڪ هن کي سندس غير اخلاقي روين سبب شرمسار ڪيو، جنهن کان پوءِ هو هڪ غار ۾ وڃي رهيو ۽ عبادت ڪندي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جي هڪ ڀاءُ کي جين سمجهي قتل ڪيو ويو، جڏهن اشوڪ جينن خلاف مهم هلائي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} == سلطنت جي حد == اشوڪ جي اڳوڻن حڪمرانن جي قبضي هيٺ آيل علائقن جي صحيح حدن بابت پڪ سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي، پر امڪان آهي ته سندس ڏاڏي [[چندر گپت موريا]] جي سلطنت اتر هندستان جي اولهه واري سامونڊي ڪناري ([[عرب سمنڊ]]) کان اوڀر واري ڪناري ([[بنگال جي نار]]) تائين پکڙيل هئي، ۽ ڀارتي برصغير جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين حصن تي مشتمل هئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} [[بندوسار]] ۽ اشوڪ غالباً سلطنت کي ڏکڻ طرف وڌيڪ وڌايو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس سلطنت تقريباً سڄي ڀارتي برصغير تي پکڙيل هئي، سواءِ انتهائي ڏاکڻن علائقن جي. [[اشوڪ جا فرمان|پٿريلا فرمان]] نمبر 2 ۽ 13 مان معلوم ٿئي ٿو ته اهي ڏاکڻا علائقا [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ڪيرلپتر]] ۽ [[ساتياپتر]] حڪمرانن جي قبضي ۾ هئا. اتر اولهه ۾ اشوڪ جي سلطنت [[افغانستان]] تائين پکڙيل هئي، جتي ان جون سرحدون [[سيلوڪي سلطنت]] سان لڳنديون هيون، جنهن تي [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيوس]] حڪومت ڪندو هو.{{sfn|Singh|2017|p=162}} اشوڪ جي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ [[پاٽلي پتر]] هو، جيڪو [[مگڌ]] واري علائقي ۾ واقع هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == مذهب ۽ فلسفو == === ٻڌ ڌرم سان تعلق === [[File:Upasaka.jpg|thumb|لفظ ''[[اپاسڪ]]'' (𑀉𑀧𑀸𑀲𑀓، "ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ")، جيڪو اشوڪ پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ ٻڌ ڌرم سان پنهنجي وابستگي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو (تقريباً 258 ق.م.)]] ٻڌ روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو هو،{{sfn|Strong|1989|p=15}} جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن هن معاملي تي اختلاف ظاهر ڪيو آهي.{{sfn|Strong|1995|p=142}} بهرحال [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان]] نمبر 1 واضح ثبوت فراهم ڪري ٿو ته اشوڪ ٻڌ ڌرم جو پوئلڳ هو. هن فرمان ۾ هو پاڻ کي ''[[اپاسڪ]]'' (يعني ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ) ۽ ''ساکيه'' (يعني گوتم ٻڌ جي لقب ''شاکيه مُني'' جي نسبت سان ٻڌ ڌرمي) سڏي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=134}} هي فرمان ۽ ٻيا ڪيترائي فرمان سندس ٻڌ ڌرم سان وابستگي جا ثبوت پيش ڪن ٿا:{{sfn|Guruge|1995|pp=43–44}} * پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ اشوڪ لکي ٿو ته ''اپاسڪ'' ٿيڻ کان پوءِ هڪ سال تائين هن گهڻي ترقي نه ڪئي، پر پوءِ هو ''سنگهه'' جي ويجهو ويو ۽ وڌيڪ اڳتي وڌيو. ''سنگهه ڏانهن وڃڻ'' جي صحيح معنيٰ واضح نه آهي. ٻڌ روايت موجب هو ڪجهه وقت راهبن سان گڏ رهيو، پر اهو شايد وڌاءُ هجي. البت اها ڳالهه يقيني آهي ته اشوڪ ٻڌ ڌرم ڏانهن وڌيڪ مائل ٿيو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 3 ۾ هو پاڻ کي ''اپاسڪ'' سڏي ٿو ۽ [[ٻڌ]] ۽ [[سنگهه]] تي پنهنجي ايمان جو اظهار ڪري ٿو.{{sfn|Thapar|1995|pp=19–20}}{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[وڏا پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان]] نمبر 8 ۾ هو پنهنجي تاجپوشي کان ڏهه سال پوءِ [[سمبودهي]] (يعني [[بودھ گيا]] ۾ مقدس [[بودهي وڻ]]) جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[لمبني]] واري ٿنڀي جي لکت ۾ هو [[گوتم ٻڌ]] جي جنم ڀومي جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ ٻڌ ۽ سنگهه لاءِ پنهنجي عقيدت جو اعلان ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1989|p=13}} * [[نگالي ساگر]] واري لکت ۾ هو اڳوڻي هڪ ٻڌ جي نالي سان منسوب اسٽوپا کي ٻيڻو وڏو ڪرڻ ۽ ان جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * سندس ڪجهه لکتون ٻڌ سنگهه جي اتحاد ۽ نظم برقرار رکڻ ۾ سندس دلچسپي ظاهر ڪن ٿيون.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * [[سارو مارو]] واري لکت موجب اشوڪ ''منيما ديش'' ۾ واقع ''اپونيت وهار'' ڏانهن سفر دوران پنهنجو پيغام موڪليو. جيتوڻيڪ هن هنڌ جي صحيح سڃاڻپ يقيني نه آهي، پر واضح آهي ته اهو هڪ ٻڌ وهار (''وهار'') هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=157}} === ڌرم === {{مکيه|اشوڪ جي ڌرم واري پاليسي}} [[File:Lomas Rishi relief.jpg|thumb|اشوڪ کي [[لوماس رشي غار]] جي سجايل دروازي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو ''[[چيتيه]] محراب'' جو "سڀ کان پراڻو معلوم مثال" سمجھيو وڃي ٿو.<ref name="Harle1994p24">{{cite book|author=James C. Harle|title=The Art and Architecture of the Indian Subcontinent|url=https://archive.org/details/artarchitectureo00harl|url-access=registration|year=1994|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-06217-5|pages=[https://archive.org/details/artarchitectureo00harl/page/24 24]–25}}</ref>]] اشوڪ جي مختلف لکتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن پاڻ کي "ڌرم" (پالي: ''ڌمّ'') جي واڌاري لاءِ وقف ڪري ڇڏيو هو. ٻڌ حلقن ۾ هي اصطلاح [[گوتم ٻڌ]] جي تعليمات لاءِ استعمال ٿيندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} بهرحال، اشوڪ جي پنهنجي لکتن ۾ ٻڌ ڌرم جي بنيادي عقيدن، جهڙوڪ [[چار اَريا سچ]] يا [[نروان]] جو ڪو ذڪر موجود ناهي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} لفظ "ڌرم" ڀارتي مذهبن ۾ مختلف معنائن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ عام طور تي ان جو مطلب "قانون"، "فرض"، "نيڪي" يا "راستي تي هلڻ" ورتو ويندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي [[قنڌار]] وارين لکتن ۾ "ڌرم" جو ترجمو يوناني ٻوليءَ ۾ ''eusebeia'' ۽ آرامي ٻوليءَ ۾ ''qsyt'' ڪيو ويو آهي، جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته اشوڪ جو "ڌرم" فقط ٻڌ ڌرم تائين محدود نه هو، پر هڪ وڌيڪ وسيع اخلاقي تصور هو.{{sfn|Strong|1995|p=142}} اشوڪ جي لکتن موجب، ڌرم جو مطلب هو: * سماجي ڀلائيءَ لاءِ سرگرم اخلاقي حڪمراني * مذهبي رواداري * ماحولياتي شعور * عام اخلاقي اصولن جي پيروي * جنگ کان پاسو {{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي فرمانن ۾ ڌرم جي عملي صورتن جا مثال هي آهن: * موت جي سزا ختم ڪرڻ ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 4){{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * رستن جي ڪنارن تي وڻن جي پوک، خاص طور تي [[برگد]] ۽ آم جا باغ، گڏوگڏ مسافرن لاءِ آرامگاهون ۽ کوهه تعمير ڪرائڻ. هر اڌ ميل جي فاصلي تي اهڙيون سهولتون قائم ڪيون ويون. ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 7){{sfn|Strong|1989|p=4}} * شاهي باورچي خاني ۾ جانورن جي قتل تي پابنديون لڳائڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 1).{{sfn|Strong|1989|p=4}} روزانو فقط ٻه مور ۽ هڪ هرڻ ذبح ڪرڻ جي اجازت هئي، ۽ پوءِ اهو به بند ڪيو ويو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * انسانن ۽ جانورن ٻنهي لاءِ طبي سهولتون قائم ڪرڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 2).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * والدين جي فرمانبرداري، پجاريَن ۽ تپسوين سان سخاوت، ۽ خرچن ۾ سادگي جي ترغيب ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 3).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * عملدارن کي غريبن ۽ پوڙهن ماڻهن جي ڀلائي ۽ خوشحالي لاءِ ڪم ڪرڻ جو حڪم ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 5).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * سڀني جاندارن جي ڀلائيءَ کي فروغ ڏيڻ ته جيئن هو زنده مخلوق تي پنهنجو قرض ادا ڪري سگهي ۽ هن دنيا ۽ ايندڙ دنيا ۾ انهن جي خوشيءَ جو سبب بڻجي سگهي ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 6).{{sfn|Strong|1989|p=4}} جديد عالمن اشوڪ جي ''ڌرم'' بابت مختلف رايا پيش ڪيا آهن. ڪن ان کي ٻڌ ڌرم جي عام گهرو پوئلڳن جي اخلاقي ضابطن سان تشبيهه ڏني آهي، ڪن ان کي سياسي ۽ اخلاقي اصولن جو مجموعو قرار ڏنو آهي، ڪن ان کي هڪ قسم جو "عالمي مذهب" سمجهيو آهي، جڏهن ته ڪجهه ان کي اشوڪ جي پنهنجي فڪري ايجاد قرار ڏين ٿا. ٻئي طرف، ڪجهه محققن جو خيال آهي ته اهو بنيادي طور هڪ سياسي نظريو هو، جنهن جو مقصد هڪ وڏي ۽ گهڻ قومي سلطنت کي اخلاقي بنيادن تي متحد رکڻ هو.{{sfn|Singh|2012|p=131}} اشوڪ ''ڌرم-مها ماتر'' نالي نئين درجي جا عملدار مقرر ڪيا. انهن جي ذميواري پوڙهن، بيمارن، عورتن، ٻارن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي ڀلائي هئي. اهي عملدار اولهه ايشيا جي يوناني-هلينستي سلطنتن ڏانهن سفارتي مهمن تي به موڪليا ويندا هئا ته جيئن ڌرم جو پيغام پهچائي سگهجي.{{sfn|Thapar|1995|p=31}} تاريخي طور تي، عالمي ٻڌ ڌرمي حلقن ۾ اشوڪ جي جيڪا تصوير مشهور ٿي، اها سندس فرمانن بدران ٻڌ روايتن ۽ ڏند ڪٿائن (جهڙوڪ ''[[اشوڪاوادان]]'') تي ٻڌل هئي. ان جو هڪ وڏو سبب اهو هو ته اشوڪ جا فرمان [[برهمي لپي]] ۾ لکيل هئا، جيڪا وقت سان وسري وئي ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ [[جيمس پرنسپ]] جي تحقيق کان پوءِ ئي ٻيهر پڙهي ويئي.{{sfn|Strong|1989|p=5}} چيني ٻڌ ياترين [[فاشيان]] ۽ [[شوان زانگ]] جي سفرنامن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو اشوڪ جي لکتن کي ٻڌ سان لاڳاپيل مقدس هنڌن جي نشانين طور ڏسندا هئا. انهن فرمانن کي ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل مواد سان منسوب ڪيو، پر جديد عالمن جڏهن برهمي لپي پڙهي، ته معلوم ٿيو ته انهن جي تشريح اصل متن سان مطابقت نٿي رکي. غالب امڪان اهو آهي ته فاشيان مقامي رهنمائن تي ڀاڙيو، جن يا ته پنهنجي طرفان ٻڌ ڌرمي تشريحون ٺاهيون يا زباني روايتن جي بنياد تي غلط ترجما پيش ڪيا. شوان زانگ به اهڙي صورتحال کي منهن ڏنو هوندو، يا شايد هن فاشيان جي لکڻين تي ڀروسو ڪيو هجي.{{sfn|Strong|1989|pp=6–9}} هن راءِ جي تائيد ان ڳالهه مان به ٿئي ٿي ته چوڏهين صديءَ ۾ [[فيروز شاهه تغلق]] جڏهن اشوڪ جي ٿنڀن تي لکيل تحريرن جي معنيٰ پڇي، ته ڪجهه برهمڻ عالمن انهن جون خيالي تشريحون پيش ڪيون. [[شمس سراج عفيف]] جي ''تاريخ فيروز شاهي'' موجب، جڏهن فيروز شاهه [[ٽوپرا]] ۽ [[ميرٺ]] مان اهي ٿنڀ دهلي آندا، ته برهمڻن کيس ٻڌايو ته انهن تي اڳڪٿي لکيل آهي ته فيروز نالي بادشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به انهن ٿنڀن کي نه هٽائي سگهندو. ان وقت مقامي روايتن ۾ انهن ٿنڀن کي افسانوي سورمي [[ڀيم]] سان پڻ منسوب ڪيو ويندو هو.{{sfn|Strong|1989|pp=9–10}} [[رچرڊ گومبرچ]] جهڙن عالمن جو خيال آهي ته اشوڪ جي ڌرم تي ٻڌ ڌرم جو واضح اثر موجود هو. مثال طور، [[ڪالنگا]] بابت جدا فرمان نمبر 1 ۾ موجود خيال، ٻڌ جي ''سگال کي نصيحت'' ۽ ٻين وعظن سان گهڻي مشابهت رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} ==== جانورن جي ڀلائي ==== اشوڪ جي پٿريلي فرمانن ۾ واضح طور چيو ويو آهي ته جاندارن کي تڪليف پهچائڻ مناسب ناهي، ۽ ڪنهن به جانور کي [[يجنا]] يا قرباني لاءِ قتل نه ڪيو وڃي.{{sfn|Fitzgerald|2004|p=120}} بهرحال، اشوڪ عام ڍورن جي ذبح يا گوشت کائڻ تي مڪمل پابندي نه لڳائي.{{sfn|Simoons|1994|p=108}} هن اهڙن سڀني چؤپائن جي قتل تي پابندي وڌي جيڪي نه خوراڪ لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ نه ئي ڪنهن عملي فائدي جا هئا. ان کان علاوه ڪيترن پکين، مڇين ۽ ٻين جانورن جي مخصوص نسلن جي قتل تي به پابندي لڳائي وئي.{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ کير پياريندڙ ٻڪريُن، رڍن ۽ سوئرن جي قتل کي به منع ڪيو، ۽ سندن ڇهن مهينن کان گهٽ عمر وارن ٻچن جي قتل تي پڻ پابندي وڌي. هن ڪجهه خاص مذهبي دورن، جهڙوڪ [[چاتُرماس]] ۽ [[اوپوسٿ]] جي ڏينهن ۾: سڀني مڇين جي شڪار; ۽ جانورن جي خصي ڪرڻ تي پابندي لڳائي.{{sfn|Dhammika|1994}}{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ شاهي شڪار کي ختم ڪيو ۽ شاهي محل ۾ خوراڪ لاءِ جانورن جي ذبح کي به محدود ڪري ڇڏيو.{{sfn|Draper|Meyer|McCoubrey|1998|p=44}} ڇاڪاڻ ته هن: شڪار تي پابنديون وڌيون; جانورن لاءِ علاجگاهون قائم ڪيون; ڪيترن مذهبي ڏينهن تي گوشت کائڻ کان روڪيو، انهيءَ ڪري ڪجهه محقق موريا سلطنت کي دنيا جي تاريخ ۾ انهن نادر مثالن مان شمار ڪن ٿا، جتي حڪومت جانورن کي به اهڙو تحفظ ڏنو جهڙو انساني شهرين کي حاصل هوندو آهي.{{sfn|Phelps|2007}} اشوڪ جي فرمانن ۾ جهنگلي جانورن جي قتل ۽ ٻيلن جي تباهي تي به پابنديون ملن ٿيون، تنهن ڪري ڪيترائي جديد ماحولياتي مورخ کيس ماحولياتي شعور ۽ فطرت جي تحفظ جي ابتدائي نمائندن مان هڪ سمجهن ٿا.{{sfn|Elverskog|2020|p=56}}{{sfn|Fisher|2018|p=72}} == پرڏيهي لاڳاپا == [[File:Territories conquered by the Dharma according to Ashoka.jpg|thumb|[[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13]] موجب اهي علائقا جيڪي اشوڪ جي "ڌرم فتح" هيٺ آيا (260–218 ق م).{{sfn|Kosmin|2014|p=57}}<ref name=ME368>Thomas Mc Evilly, ''The shape of ancient thought'', Allworth Press, New York, 2002, p. 368</ref>]] اهو چڱيءَ طرح معلوم آهي ته اشوڪ مختلف ماڻهن ۽ بادشاهن ڏانهن ''دوت'' (سفير يا ايلچي) موڪليندو هو ته جيئن زباني يا لکت واريون هدايتون، يا ٻنهي قسمن جا پيغام، انهن تائين پهچائي سگهجن. سندس ڇهين پٿريلي فرمان (Rock Edict VI) ۾ "زباني حڪمن" جو واضح ذڪر ملي ٿو. بعد ۾ اها ڳالهه به ثابت ٿي ته ان دور ۾ لکت وارين هدايتن سان گڏ زباني پيغام موڪلڻ ڪا غيرمعمولي ڳالهه نه هئي. اشوڪ جي پيغامن جو مقصد سندس ''ڌمّ-وجيه'' (ڌرم ذريعي فتح) کي ڦهلائڻ هو، جنهن کي هو سڀني فتحن کان اعليٰ سمجھندو هو ۽ جنهن کي هو هر هنڌ، بلڪه ڀارت کان ٻاهر به، ڦهلائڻ جو خواهشمند هو. [[خروشٺي لپي]] جي اختيار ٿيڻ مان مختلف ثقافتن جي وچ ۾ رابطن جا واضح ۽ ناقابل ترديد نشان ملن ٿا. اهو به ممڪن آهي ته حڪومتي لکتون نصب ڪرڻ جو تصور به انهيءَ لپيءَ سان گڏ آيو هجي، ڇاڪاڻ ته اشوڪ جي فرمانن ۾ [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] اثر ڪيترن ئي اصطلاحن ۽ تحريري اندازن ۾ نظر اچي ٿو. اهي حقيقتون ظاهر ڪن ٿيون ته اشوڪ ٻين تهذيبن سان رابطي ۾ هو ۽ پنهنجي سلطنت جي حدن کان ٻاهر نون ثقافتي خيالن جي ڏي وٺ ۽ ڦهلاءَ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪري رهيو هو.<ref name="Hinuber2012">{{cite journal | author=Oskar von Hinüber |title=Did Hellenistic Kings Send Letters to Aśoka? | journal=Journal of the American Oriental Society |volume=130 | issue=2 | year=2010 | publisher=Freiburg | pages=262–265}}</ref> === يوناني دنيا === [[File:Sarnath Ashoka Capital Horse motif.jpg|thumb|right|[[سارناٿ]] جي [[اشوڪ جو شيرن وارو تاج|اشوڪي تاج]] تي گھوڙي جو نقش، جنهن کي اڪثر يوناني حقيقت نگاري (ريئلزم) جو مثال سمجھيو ويندو آهي.<ref name="Danielou">A Brief History of India, [[Alain Daniélou]], Inner Traditions / Bear & Co, 2003, p. 89-91 [https://archive.org/details/briefhistoryofin00dani/page/89]</ref>]] اشوڪ پنهنجي پٿريلي فرمانن ۾ بيان ڪري ٿو ته هن اولهه ۾ واقع [[يوناني دور]] جي بادشاهتن ڏانهن ٻڌ ڌرم ۽ ڌرم جي تبليغ لاءِ قدم کنيا. هو اهو پڻ ٻڌائي ٿو ته سندس سلطنت ۾ رهندڙ يوناني ماڻهو ٻڌ ڌرم قبول ڪندڙ هئا ۽ سندس سفيرن جا مخاطب پڻ هئا. {{blockquote |text=هاڻي ديوتائن جي پياري بادشاهه جي نظر ۾ سڀ کان وڏي فتح ڌرم جي فتح آهي. ۽ اها ڌرم فتح هتي به حاصل ڪئي وئي آهي ۽ ڇهه سئو يوجن پري به، جتي يوناني بادشاهه [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]] حڪومت ڪري ٿو، ۽ ان کان به اڳتي جتي چار بادشاهه [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] حڪومت ڪن ٿا. اهڙي طرح ڏکڻ ۾ [[چولا]]، [[پانڊيا]] ۽ [[تامراپرني]] تائين پڻ. هتي بادشاهه جي سلطنت اندر يونانين، ڪمبوجن، نابھڪن، نابھاپمڪتين، ڀوجن، پيتنيڪن، آندرهن ۽ پاليدن جي وچ ۾ به ماڻهو ديوتائن جي پياري بادشاهه جي ڌرم واري هدايتن تي عمل ڪن ٿا. جتي سندس سفير نه به پهتا آهن، اتي به ماڻهن سندس ڌرم جي تعليمات بابت ٻڌي انهن تي عمل ڪرڻ شروع ڪيو آهي ۽ مستقبل ۾ به ڪندا رهندا. |source=[[اشوڪ جا فرمان]]، [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان نمبر 13]] (ايس. ڌمّيڪا جو ترجمو)<ref>[http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html#rock14 The Edicts of King Ashoka: an English rendering by Ven. S. Dhammika] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160510060618/http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html |date=10 May 2016 }}</ref> }} {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | caption_align = center | align = left | direction = horizontal | image1 = Kalsi02.jpg | image2 = Khalsi rock edict of Ashoka.jpg | footer = [[کالسي]] جا پٿريلا فرمان (وڏو پٿريلو فرمان نمبر 13)، جن ۾ اشوڪ يوناني بادشاهن [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] جا نالا سڌيءَ طرح پنهنجي تعليمات جي مخاطبن طور کڻي ٿو. | footer_align = center }} اهو ممڪن آهي، جيتوڻيڪ يقيني نه آهي، ته اشوڪ کي يوناني حڪمرانن کان خط موصول ٿيا هجن ۽ هو يوناني بادشاهن جي حڪومتي فرمانن کان واقف هجي. ساڳي طرح جيئن هو شايد [[هخامنشي سلطنت]] جي بادشاهن جي لکتن کان واقف هو، ڇاڪاڻ ته ان دور ۾ يوناني بادشاهن جا سفير ڀارت ۾ موجود هئا ۽ اشوڪ پاڻ به پنهنجا ''دوت'' ٻاهرين ملڪن ڏانهن موڪليندو هو.<ref name="Hinuber2012"/> [[ڊيو نيسيوس (سفير)|ڊيو نيسيوس]] نالي هڪ يوناني سفير جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]] طرفان اشوڪ جي درٻار ۾ موڪليو ويو هو.<ref>{{cite web |url = http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |title = Pliny the Elder, "The Natural History", 6, 21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728023626/http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |archive-date=28 July 2013 |url-status=dead}}</ref> اهو ساڳيو بطليموس اشوڪ جي فرمانن ۾ به ٻڌ ڌرم جي پيغام حاصل ڪندڙ بادشاهن مان شمار ڪيو ويو آهي. ڪجهه يوناني فلسفي، جهڙوڪ [[هيگيسياس آف سيرين]]، جيڪو غالباً بادشاهه [[ماگاس آف سيرين]] جي دور ۾ رهندو هو، انهن کي به ممڪن طور ٻڌ ڌرم جي تعليمات کان متاثر سمجھيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته ماگاس انهن بادشاهن مان هڪ هو جن ڏانهن اشوڪ جا مذهبي سفير موڪليا ويا هئا.<ref>{{cite book |last=Preus |first=Anthony |year=2015 |title=Historical Dictionary of Ancient Greek Philosophy |url=https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |page=184 |isbn=978-1-4422-4639-3 |access-date=18 June 2017 |archive-date=4 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201104102717/https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |url-status=live }}</ref> ڀارت ۾ رهندڙ يونانين جو ٻڌ ڌرم جي واڌاري ۾ عملي ڪردار به نظر اچي ٿو. مثال طور، اشوڪ جي سفيرن مان هڪ [[ڌمّرڪشيت]] بابت پالي ذريعن ۾ ذڪر آهي ته هو هڪ يوناني (''يونا'') ٻڌ ڀڪشو هو، جنهن ٻڌ ڌرم جي تبليغ ۾ سرگرم حصو ورتو. ''[[مهاونسا]]'' ۾ هن جو ذڪر موجود آهي.<ref name="plgotw">Full text of the ''Mahavamsa'' [http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html Click chapter XII] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060905050433/http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html |date=5 September 2006 }}</ref> ڪجهه يوناني (يَوَن) شايد اشوڪ جي سلطنت ۾ انتظامي عهدن تي پڻ فائز هئا. [[رودر دامن]] جي [[گرناڙ|گِرناڙ]] واري لکت ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ جي دور ۾ [[گجرات]] جي علائقي گِرناڙ ۾ هڪ يَوَن (يوناني) گورنر مقرر هو، جيڪو هڪ آبي ذخيرو تعمير ڪرائڻ جو ذميوار هو.<ref>The Idea of Ancient India: Essays on Religion, Politics, and Archaeology by Upinder Singh [https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 p.18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229135504/https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 |date=29 December 2019 }}</ref> ڪيترن محققن جو خيال آهي ته [[پاٽلي پتر]] ۾ اشوڪ جو شاهي محل [[پرسيپولس]] ۾ موجود هخامنشي شاهي محل جي طرز تي تعمير ڪيو ويو هو.<ref>{{cite book |last1=De la Croix |first1=Horst |last2=Tansey |first2=Richard G. |last3=Kirkpatrick |first3=Diane |title=Gardner's Art Through the Ages |date=1991 |publisher=Thomson/Wadsworth |isbn=0-15-503769-2 |edition=9th |page=[https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 428] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 }}</ref> == اڳين جنمن بابت ڏند ڪٿائون == ٻڌ ڌرم جي روايتن ۽ ڏند ڪٿائن ۾ اشوڪ جي گذريل جنمن بابت به ڪيترائي قصا بيان ڪيا ويا آهن. ''مهاونسا'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ، [[نگروده]] ۽ [[ديوانمپيا تِسا]] هڪ اڳئين جنم ۾ ڀائر هئا. ان وقت هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] (Pratyekabuddha) ٻئي بيمار پرتيڪ ٻڌ جي علاج لاءِ ماکي ڳولي رهيو هو. هڪ عورت کيس هڪ ماکيءَ جي دڪان ڏانهن رهنمائي ڪئي، جيڪو انهن ٽنهي ڀائرن جي ملڪيت هو. اشوڪ وڏي سخاوت سان ان پرتيڪ ٻڌ کي ماکي عطا ڪئي ۽ انهيءَ نيڪيءَ جي عيوض اها خواهش ظاهر ڪئي ته هو مستقبل ۾ جمبودويپ جو خودمختيار حڪمران بڻجي.{{sfn|Strong|1995|p=146}} اها عورت به دعا ڪئي ته هوءَ سندس راڻي بڻجي، ۽ پوءِ ايندڙ جنم ۾ اشوڪ جي زال [[اسندهمتّا]] جي روپ ۾ پيدا ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد وارن پالي متنن موجب اسندهمتّا هڪ ٻي نيڪي پڻ ڪئي هئي: هن پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجي هٿن سان تيار ڪيل ڪپڙي جو هڪ ٽڪرو تحفي طور ڏنو هو. اهي روايتون ''دساوتٿُپّڪرڻ''، نام نهاد ڪمبوڊيائي يا توسيع يافته ''مهاونسا'' (ممڪن طور نائين يا ڏهين صدي) ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' (پندرهين صدي) ۾ محفوظ آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} ''[[اشوڪاوادان]]'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ اڳئين جنم ۾ [[راجگريهه]] جي هڪ معزز خاندان ۾ ''جيا'' نالي ڇوڪري جي صورت ۾ پيدا ٿيو هو. جڏهن هو ننڍڙو ٻار هو، تڏهن هن [[گوتم ٻڌ]] کي مٽيءَ جو هڪ ڍير کاڌي جي خيال سان پيش ڪيو. ٻڌ انهيءَ عطئي کي قبول ڪيو، جنهن تي جيا اعلان ڪيو ته هن نيڪ عمل جي نتيجي ۾ هو مستقبل ۾ بادشاهه بڻجندو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} ساڳئي روايت ۾ اهو پڻ ٻڌايو ويو آهي ته جيا جو ساٿي ''وجيا'' بعد ۾ اشوڪ جي وزير اعظم [[رادھاگپت]] جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} بعد ۾، پنهنجي ايندڙ زندگيءَ ۾، ٻڌ ڀڪشو [[اپگپت]] اشوڪ کي ٻڌائي ٿو ته سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي جو سبب اڳئين جنم ۾ مٽيءَ جو اهو ناپاڪ تحفو هو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ڪيترا پوءِ جا متن هيءَ ڪهاڻي ورجائين ٿا، پر مٽي ڏيڻ جي منفي نتيجن جو ذڪر نٿا ڪن. انهن متنن ۾ [[ڪمارلاتا]] جو ''ڪلپنا-منڊيتڪا''، [[آرياشور]] جو ''جاتڪ مالا'' ۽ ''مها-ڪرما-وڀاگا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=149}} چيني ليکڪ [[پاؤ چينگ]] پنهنجي ڪتاب ''شيه چيا جُو لائي ينگ هوا لو'' ۾ لکي ٿو ته مٽي ڏيڻ جهڙو معمولي عمل ايترو وڏو ثواب نٿو رکي سگهي جو ان جي نتيجي ۾ اشوڪ جهڙو عظيم شهنشاهه پيدا ٿئي. ان جي بدران، هو دعويٰ ڪري ٿو ته ڪنهن ٻئي اڳئين جنم ۾ اشوڪ هڪ بادشاهه جي حيثيت سان ٻڌ جون بيشمار مورتيون ٺهرايون هيون، ۽ انهيءَ عظيم ثواب جي نتيجي ۾ هو ايندڙ جنم ۾ هڪ وڏي شهنشاهه جي صورت ۾ پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=163}} پالي ٻوليءَ جي چوڏهين صديءَ واري داستاني ڪتاب ''دساوتٿُپّڪرڻ'' (ممڪن طور چوڏهين صديءَ جو) ماکيءَ واري واپاري ۽ مٽي ڏيندڙ ٻار ٻنهي ڪهاڻين کي پاڻ ۾ ملائي پيش ڪري ٿو. هي متن ''مهاونسا'' واري قصي جو ٿورو مختلف بيان ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته اهو واقعو [[گوتم ٻڌ]] جي ڄمڻ کان به اڳ ٿيو هو. ان کان پوءِ ڪتاب چوي ٿو ته اهو ماکي عطا ڪندڙ واپاري بعد ۾ انهيءَ ٻار جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو، جنهن ٻڌ کي مٽي پيش ڪئي هئي. پر هن روايت ۾ هڪ اضافي تفصيل به آهي: ٻڌ اها مٽي پنهنجي خادم [[آنند]] کي ڏني ته جيئن ان مان [[پلستر]] تيار ڪيو وڃي. اهو پلستر بعد ۾ وهار جي ڀتين ۾ پيل ڏارن ۽ شگافن جي مرمت لاءِ استعمال ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=163-165}} == آخري سال == === تسّراڪشا راڻي طور === اشوڪ جي آخري تاريخي لکت [[اشوڪ جا وڏا ستوني فرمان|ستوني فرمان نمبر 4]] آهي، جيڪا سندس حڪومت جي 26هين سال سان تعلق رکي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اشوڪ جي زندگيءَ جي آخري دور بابت ڄاڻ جو واحد ذريعو ٻڌ ڌرمي روايتون ۽ ڏند ڪٿائون آهن. سري لنڪائي روايت مطابق اشوڪ جي مهاراڻي [[اسندهمتّا]] سندس حڪومت جي 29هين سال ۾ وفات ڪري وئي، ۽ 32هين سال ۾ سندس ٻي زال [[تشيارڪشا|تسّراڪشا]] کي راڻيءَ جو لقب ڏنو ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ٻنهي ''مهاونسا'' ۽ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ [[بودهي وڻ]] سان خاص عقيدت ۽ محبت رکندو هو. حسد ۾ مبتلا تسّراڪشا "بودهي" کي اشوڪ جي ڪنهن محبوبه عورت جو نالو سمجهي ويٺي. پوءِ هن ڪاري جادو ذريعي وڻ کي سُڪائڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Strong|1995|p=152}} ''اشوڪاوادان'' موجب هن ان مقصد لاءِ هڪ جادوگر عورت کي ڀرتي ڪيو. جڏهن اشوڪ کيس سمجهايو ته "بودهي" دراصل هڪ وڻ جو نالو آهي، تڏهن هن ساڳي جادوگر عورت کان وڻ کي ٻيهر صحتمند ڪرايو.{{sfn|Strong|1995|pp=152–153}} پر ''مهاونسا'' مطابق تسّراڪشا آخرڪار وڻ کي مڪمل طور تباهه ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي،{{sfn|Strong|1995|p=153}} ۽ اهو واقعو اشوڪ جي حڪومت جي 34هين سال ۾ پيش آيو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''اشوڪاوادان'' موجب تسّراڪشا (جنهن کي هتي ''تشيارڪشيتا'' چيو ويو آهي) اشوڪ جي پٽ [[ڪُنالا]] سان عشق ڪرڻ لڳي، پر ڪُنالا سندس خواهش رد ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ اشوڪ کيس ستن ڏينهن لاءِ سلطنت جو مڪمل اختيار ڏئي ڇڏيو. انهيءَ مختصر عرصي دوران هن ڪُنالا تي ظلم ڪيو ۽ سندس اکيون ڪڍرائي کيس انڌو ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هن ڪاوڙ ۾ اچي چيو ته: "مان هن جون اکيون پٽي ڪڍندس، سندس جسم کي لوهي ڪنڊن سان چيريندس، کيس جيئري ڀالي تي چاڙهيندس، سندس نڪ آري سان ڪٽيندس ۽ سندس زبان استري سان وڍيندس." بعد ۾ ڪُنالا معجزاتي نموني ٻيهر بينائي حاصل ڪري ورتي ۽ راڻي لاءِ معافي جي درخواست ڪئي، پر اشوڪ ان جي باوجود تسّراڪشا کي قتل ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=152}} [[ڪشيميندر]] جي ''اوادان-ڪلپا-لتا'' ۾ به هيءَ روايت بيان ٿيل آهي، پر اتي اشوڪ جي شخصيت کي وڌيڪ مثبت ڏيکارڻ لاءِ لکيو ويو آهي ته ڪُنالا جي نظر واپس اچڻ کان پوءِ اشوڪ راڻيءَ کي معاف ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=165}} == وفات == سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي 37هين سال ۾ وفات ڪئي،{{sfn|Guruge|1995|p=51}} جنهن جو مطلب آهي ته سندس وفات لڳ ڀڳ 232 ق م ۾ ٿي.{{sfn|Kosmin|2014|p=36}} ''اشوڪاوادان'' موجب پنهنجي زندگيءَ جي آخري ڏينهن ۾ شهنشاهه سخت بيمار ٿي پيو. هن ٻڌ سنگهه کي عطيا ڏيڻ لاءِ سرڪاري خزاني مان رقم استعمال ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن تي سندس وزيرن کيس رياستي خزاني تائين رسائي کان روڪي ڇڏيو. ان کان پوءِ اشوڪ پنهنجون ذاتي ملڪيتون عطيو ڪرڻ لڳو، پر ان کان به کيس روڪيو ويو. آخرڪار، وفات وقت سندس وٽ صرف هڪ [[املي|آملي]] (Myrobalan) جو اڌ ڦر بچيو هو، جيڪو هن پنهنجي آخري نذراني طور سنگهه کي پيش ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=18}} اهڙيون روايتون ٻڌ سنگهه کي سخاوت سان عطيا ڏيڻ جي اهميت اجاگر ڪن ٿيون ۽ اهو پڻ ڏيکارين ٿيون ته سلطنت ٻڌ ڌرم جي حمايت ۾ ڪهڙو ڪردار ادا ڪندي هئي.{{sfn|Singh|2008|p=332}} هڪ مشهور ڏند ڪٿا مطابق اشوڪ جي جسد کي ساڙڻ وقت سندس چتا مسلسل ست ڏينهن ۽ ست راتيون ٻرندي رهي. <ref>{{cite book |last=Strong |first=John |date=2007 |title=Relics of the Buddha |url=https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |publisher=Motilal Banarsidass Publishers |page=149 |isbn=978-81-208-3139-1 |access-date=15 November 2015 |archive-date=8 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508154548/https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |url-status=live }}</ref> == آثارِ قديمه جا باقيات == === اڏاوت === [[File:Lomas_Rishi_entrance.jpg|thumb|[[لوماس رشي غار]] جو تراشيل دروازو، [[بارابر غارون]]، تعمير لڳ ڀڳ 250 ق م]] اشوڪ سان منسوب مختلف اسٽوپن کان علاوه، [[اشوڪ جا ٿنڀا|سندس تعمير ڪرايل ٿنبو]] اڄ به برصغير جي مختلف علائقن ۾ موجود آهن. اشوڪ کي عام طور ڀارت ۾ پٿر تي ٻڌل تعميراتي فن جي شروعات جو باني سمجهيو ويندو آهي، جيڪا ٻڌ ڌرم جي خدمت لاءِ وقف هئي. ممڪن آهي ته هي فن [[يوناني-بئڪٽريائي]] ڪاريگرن جي اثر هيٺ ترقي ڪئي هجي، جيڪي [[سڪندر اعظم]] کان پوءِ هن خطي ۾ آيا هئا.<ref name="Stone">[https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 Introduction to Indian Architecture Bindia Thapar, Tuttle Publishing, 2012, p.21] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229200601/https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 |date=29 December 2019 }}</ref> اشوڪ کان اڳ عمارتون گهڻو ڪري غير مستقل مواد جهڙوڪ ڪاٺ، [[بانس]] ۽ ڇپر مان ٺاهيون وينديون هيون.<ref name="Stone"/><ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| title = Gardner's Art through the Ages: Non-Western Perspectives, Fred S. Kleiner, Cengage Learning, 2009, p14| isbn = 9780495573678| last1 = Kleiner| first1 = Fred S.| date = 5 January 2009| publisher = Cengage Learning| access-date = 17 June 2017| archive-date = 26 December 2019| archive-url = https://web.archive.org/web/20191226115443/https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| url-status = live}}</ref> امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ موجود پنهنجي شاهي محل کي ڪاٺ جي بدران پٿر استعمال ڪري ٻيهر تعمير ڪرايو هجي،{{sfn|Mookerji|1995|p=96}} ۽ شايد هن ان مقصد لاءِ پرڏيهي ڪاريگرن جي به مدد ورتي هجي.<ref>"Ashoka was known to be a great builder who may have even imported craftsmen from abroad to build royal monuments." Monuments, Power and Poverty in India: From Ashoka to the Raj, A. S. Bhalla, I.B.Tauris, 2015 p.18 [https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191226160624/https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18|date=26 December 2019}}</ref> اشوڪ هڪ نئين روايت به قائم ڪئي، جنهن ۾ هن پنهنجي [[اشوڪ جا فرمان|فرمانن]] کي پائيدار پٿرن تي اُڪرائڻ شروع ڪيو. ساڳئي طرح سندس ٻڌ ڌرمي نشانين سان سينگاريل ستون به انهيءَ تعميراتي جدت جو اهم مثال آهن. <gallery> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India.jpg|[[اشوڪ جا ٺلھ|اشوڪ جو هڪ ٺلھ]]، [[ويشالي]] File:Vajrasana, early 20th century.jpg|[[مهابودهي مندر]] ۾ موجود [[وَجر آسن]] (هيرن جهڙو تخت)، جيڪو اشوڪ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو Rampurva bull capital detail.jpg|[[رمپُروا]] جي بيل واري تاج جو تفصيلي منظر، جنهن جي [[ابيڪس (معماري)|ابيڪس]] تي ٻن ''شعلا نما پالميٽن'' جي وچ ۾ ڪنول جو گل ۽ ننڍا گلاب نما گل تراشيل آهن. File:Barabar_caves_Sudama_inside.jpg|[[بارابر غارون]] ۾ واقع ''سداما غار''، جنهن ۾ چمڪندڙ گرينائيٽ سان سينگاريل وڏو محرابي هال ۽ اشوڪ جي نالي وارو ڪتبو موجود آهي. </gallery> === برهمي لِپي === [[File:Ashokan Brahmi script (consonants).png|thumb|left|اشوڪ دور جي برهمي لِپي]] [[برهمي لِپي]] ڀارت ۾ لڳ ڀڳ ٽئين صدي ق م دوران پنهنجي مڪمل ۽ ترقي يافته صورت ۾ ظاهر ٿي. <ref name="PO">{{cite book |last1=Olivelle |first1=Patrick |title=Ashoka: Portrait of a Philosopher King |date=9 January 2024 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-27000-6 |page=61-62 |url=https://www.google.com/books/edition/Ashoka/TE3gEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Ashoka+invented+Brahmi&pg=PA61&printsec=frontcover |language=en}}</ref> ممڪن آهي ته اشوڪ ئي هن نئين لِپي جو موجد هجي، جنهن کي پوءِ هن پنهنجي فرمانن ۽ ڪتبن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو، پر هي سوال اڃا تائين حتمي طور حل نه ٿي سگهيو آهي.<ref name="PO"/> ڪيترن مغربي ۽ ڀارتي عالمن جو خيال آهي ته برهمي لِپي ڪنهن سامي (Semitic) لِپي مان اخذ يا متاثر ٿي هئي، جيئن اتر-اولهه ۾ استعمال ٿيندڙ [[خروشٺي لِپي]] غالباً [[ارامي لِپي]] مان نڪتل هئي. انهن عالمن مطابق برهمي لِپي اشوڪ جي دور ۾ چند سالن اندر تيار ڪئي وئي ۽ پوءِ اشوڪ جي فرمانن ذريعي سڄي سلطنت ۾ ڦهلجي وئي، جنهن سان ڀارت ۾ ڪتبن جي هڪ نئين روايت جو آغاز ٿيو.{{Sfn|Salomon|1998|pp=18–24}} ان جي ابتڙ، ڪيترائي ٻيا عالم پرڏيهي اثر واري نظريي کي رد ڪن ٿا ۽ برهمي لِپي کي مڪمل طور مقامي ارتقا جو نتيجو قرار ڏين ٿا.{{sfn|Salomon|1998|pp=19–21 with footnotes}}{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|p=194 with footnote 421}} ايندڙ هزارين سالن دوران ڏکڻ ايشيا جون اڪثر لِپيون اشوڪي برهمي لِپي مان ئي نڪتيون. <ref name="PO"/> === ڪتبا ۽ پٿريلا فرمان === [[File:AiKhanoumAndIndia.jpg|thumb|اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ ۽ همعصر يوناني شهر [[آئي-خانوم]] جو مقام.<ref>Reference: ''India: The Ancient Past'' p. 113, Burjor Avari, [[Routledge]], {{ISBN|0-415-35615-6}}</ref>]] {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 400 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = AsokaKandahar.jpg | image2 = Kandahar Bilingual Rock Inscription (transcription).png | footer = [[اشوڪ جو قنڌار ڪتبو]]، جيڪو يوناني ۽ [[ارامي لِپي]] ۾ ٻه-لساني ڪتبو آهي، [[قنڌار]] مان دريافت ٿيو ({{small|[[افغانستان قومي عجائب گهر]]}}) | footer_align = center }} اشوڪ جا فرمان (Edicts) 33 ڪتبن جو هڪ مجموعو آهن، جيڪي [[اشوڪ جا ستون|اشوڪي ستنن]]، وڏن پٿرن ۽ غارن جي ڀتين تي سندس حڪمراني دوران اُڪيرا ويا هئا.<ref name="Irwin 1973 706–720"/> اهي ڪتبا اڄوڪي پاڪستان ۽ ڀارت جي مختلف علائقن ۾ پکڙيل آهن ۽ ٻڌ ڌرم جي موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا مادي ثبوت سمجهيا وڃن ٿا. انهن فرمانن ۾ ٻڌ ڌرم جي ابتدائي ۽ وسيع ڦهلاءَ جو تفصيلي بيان ملي ٿو، جيڪو ڀارتي تاريخ جي هڪ طاقتور ترين حڪمران جي سرپرستي هيٺ ٿيو. انهن مان اشوڪ جي تبليغي سرگرمين، اخلاقي اصولن، مذهبي خيالن، سماجي ڀلائي ۽ جانورن جي تحفظ بابت قيمتي ڄاڻ ملي ٿي.{{sfn|Singh|2012}} اشوڪ کان اڳ شاهي حڪم ۽ سرڪاري پيغام شايد اهڙي مواد تي لکيا ويندا هئا جيڪو وقت سان ضايع ٿي ويندو هو، جهڙوڪ کجيءَ جا پن، ڀورج وڻ جي ڇال، ڪپهه جو ڪپڙو يا ڪاٺيون تختيون.{{sfn|Lahiri|2015|pp=120–121}} جيتوڻيڪ اشوڪ جي سرڪاري انتظاميا اهڙو مواد استعمال ڪندي رهي، پر اشوڪ پنهنجا اهم پيغام پٿرن تي به اُڪرائڻ شروع ڪرايا.{{sfn|Lahiri|2015|pp=120–121}} امڪان آهي ته هن کي اهڙا ڪتبا نصب ڪرڻ جو خيال پاڙيسري [[اخيميني سلطنت]] کان مليو هجي.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} اهو پڻ ممڪن آهي ته اشوڪ جا ڪيترائي پيغام ڪاٺ يا ٻين غير مستقل مواد تي لکي سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليا ويا هجن، پر اهي سڀ دستاويز وقت سان گڏ ختم ٿي ويا.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} عالمن اڄ به اشوڪ جي فرمانن ۾ ظاهر ڪيل ۽ لڪل سياسي نظرين جو تجزيو ڪري رهيا آهن، خاص طور تي سندس شاهي تصور (Imperial Vision) بابت. اهي اهو سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ته اشوڪ پنهنجي انتهائي وسيع، گهڻ ثقافتي ۽ معاشي طور متنوع ٽئين صدي ق م واري سلطنت کي ڪيئن منظم ڪرڻ چاهيو.{{sfn|Singh|2012|p=132}} بهرحال هڪ ڳالهه واضح آهي ته اشوڪ جا ڪتبا برصغير ۾ شاهي ڪتبن جو سڀ کان پراڻو محفوظ مجموعو آهن، ۽ انهيءَ لحاظ سان اهي حڪومتي روايتن ۾ هڪ وڏي جدت جي حيثيت رکن ٿا.{{sfn|Singh|2012}} اشوڪ جا گهڻا ڪتبا مختلف [[پراڪرت]] ٻولين جي ميلاپ ۾ لکيل آهن ۽ انهن لاءِ [[برهمي لِپي]] استعمال ڪئي وئي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=126}} اشوڪ جي ڪيترن ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي شهرن جي ويجهو، اهم واپاري رستن تي يا مذهبي اهميت وارن هنڌن تي نصب ڪيا ويا هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=6}} انهن مان ڪيترائي ڪتبا ٽڪرين، پٿريلي پناهه گاهن ۽ مقامي طور مقدس سمجهيل جڳهن تي مليا آهن.{{sfn|Lahiri|2015|p=143}} ان بابت مختلف نظرين موجب: * اهي هنڌ شايد قديم ميگالٿڪ ثقافتن جا مرڪز هئا. * يا اشوڪ جي زماني ۾ مقدس جايون سمجهيون وينديون هيون. * يا وري انهن جي فطري عظمت روحاني اقتدار جي علامت طور استعمال ڪئي وئي هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=23}}{{sfn|Lahiri|2015|pp=143–157}} دلچسپ ڳالهه اها آهي ته اشوڪ جا ڪتبا موريا سلطنت جي وڏن شهرن جهڙوڪ [[پاٽلي پتر]]، [[وديشا]]، [[اجييني]] ۽ [[تڪششيلا]] مان نه مليا آهن.{{sfn|Lahiri|2015|p=143}} ممڪن آهي ته انهن شهرن ۾ موجود ڪيترائي ڪتبا وقت سان ضايع ٿي ويا هجن. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوانزانگ]] اهڙن ڪجهه اشوڪي ستنن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي اڃا تائين جديد محققن کي نه مليا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=6}} اهو پڻ لڳي ٿو ته اشوڪ هر حڪم پهرين صوبائي گورنرن ڏانهن موڪليندو هو، جيڪي پوءِ پنهنجي علائقي جي عملدارن تائين اهو پيغام پهچائيندا هئا.{{sfn|Lahiri|2015|p=127}} مثال طور [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان نمبر 1]] مختلف هنڌن تي مختلف نسخن ۾ مليو آهي. سڀني نسخن ۾ لکيل آهي ته اشوڪ 256 ڏينهن جي دوري دوران اهو حڪم جاري ڪيو. هي انگ ظاهر ڪري ٿو ته اهو پيغام هڪ ئي وقت سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليو ويو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=133}} [[ڪرناٽڪ]] جي پاڙيسري هنڌن [[برهمگري]]، [[سدّاپور]] ۽ [[جاٽنگا-راميشور]] مان مليل هڪ ئي پيغام جا ٽي نسخا ڏکڻ صوبي جي گاديءَ [[سورنگري]] مان موڪليا ويا هئا. انهن ٽنهي نسخن ۾ ساڳيو متن آهي، جنهن کان اڳ ''آريه-پتر'' (شايد اشوڪ جو پٽ ۽ صوبائي گورنر) ۽ ''مها ماتر'' (سرڪاري عملدار) طرفان سلام پيش ڪيو ويو آهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=127}} == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] 2f8aa316gqjgczkx4hvmwhvdvte1nxv 388255 388254 2026-06-23T23:21:21Z Intisar Ali 8681 388255 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == وڌيڪ تعارف== اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اشوڪا</ref> ==پيدائش== اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]]، [[اينٽيگونس ٻيون گوناتاس]]، [[مئگاس آف سائرين]]، ۽ سڪندر (يا ته [[ايپائرس جو سڪندر ٻيون|ايپائرس]] وارو يا [[ڪرنتھ جو سڪندر]])۔{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي ({{circa|304 BCE}})۔{{sfn|Lahiri|2015|p=24}} هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} == نسب == اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Lahiri|2015|p=26}} ٻين ماخذن، جهڙوڪ [[پراڻ]] ۽ ''[[مهاونس]]'' موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه [[بندوسار]] هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[چندرگپت موريا]] هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه [[بمبسار]] سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: [[اجاتشتر]] → [[اُدايين]] → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → [[پرسينجت]] → [[نندا سلطنت|نندا]]۔{{sfn|Strong|1989|p=204}} سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو [[تاراناٿ]]، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Thapar|1961|p=9}} اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[اشوڪ جي ماءُ]] چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.{{sfn|Strong|1989|pp=204–205}} ''اشوڪاوادان'' ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،{{sfn|Lahiri|2015|p=323|ps=:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."}} پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.{{sfn|Lahiri|2015|p=31}} مثال طور: * ''اشوڪاوادان مالا'' ۾ سندس نالو '''سُڀدرانگي''' ڏنو ويو آهي۔{{sfn|Guruge|1993|p=19}}{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''وامسٿاپڪاسني'' يا ''مهاونس ٽيڪا''، جيڪا ''مهاونس'' تي هڪ شرح آهي، کيس '''ڌرم''' (پالي ۾ ''ڌمّ'') سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا [[ڪشتريه]] خاندان سان واسطو رکندي هئي۔{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''[[ديوياوادان]]'' جي هڪ روايت ۾ کيس '''جنپد ڪلياني''' سڏيو ويو آهي۔{{sfn|Singh|2008|p=332}} عالم [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]] موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.{{sfn|Guruge|1993|p=19}} ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[ايپين]] موجب، [[چندرگپت موريا]] يوناني حڪمران [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=20}} == شهزادي جي حيثيت ۾ == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 500 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Mauryan ruins of pillared hall at Kumrahar site of Pataliputra ASIEC 1912-13.jpg | caption1 = [[پاٽلي پتر]] جي ڪمراهار ماڳ تي ستونن واري هال جا آثار | image2 = Pataliputra_capital_(volume).jpg | caption2 = [[پاٽلي پتر]] جو ستون-سِر، چوٿين–ٽين صدي ق.م | footer = امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] شهر ۾ ڄائو هو. ان دور جي شهر جا آثار جديد [[پاٽنا]] جي مرڪزي علائقن ۾ کوٽائين ذريعي مليا آهن. | footer_align = center }} اشوڪ جون پنهنجون لکتون سندس ابتدائي زندگي بابت ڪا معلومات فراهم نٿيون ڪن، ۽ هن موضوع بابت گهڻي ڄاڻ انهن روايتن مان ملي ٿي جيڪي سندس وفات کان سوين سال پوءِ لکيون ويون.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}} جيتوڻيڪ انهن روايتن ۾ اشوڪ جي اڳين جنمن جهڙيون ظاهر طور افسانوي ڳالهيون شامل آهن، پر انهن ۾ اشوڪ جي دور بابت ڪجهه اهڙي معلومات پڻ موجود آهي جيڪا تاريخي طور ممڪن نظر اچي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}}{{sfn|Singh|2008|p=332}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، جڏهن اشوڪ نوجوان هو ته سندس پيءُ بندوسار سندس کُردري ۽ غير دلڪش صورت سبب کيس پسند نه ڪندو هو. هڪ ڏينهن بندوسار تپسوي پنگل واتساجيو کي چيو ته هو طئي ڪري ته سندس پٽن مان ڪير سندس جانشين ٿيڻ جي لائق آهي. تپسوي جي صلاح تي سڀني شهزادن کي "سونهري محل جي باغ" ۾ گڏ ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو. اشوڪ وڃڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خبر هئي ته سندس پيءُ کيس پسند نٿو ڪري، پر سندس ماءُ کيس وڃڻ تي آماده ڪيو. جڏهن وزير [[رادھاگپت]] ڏٺو ته اشوڪ گاديءَ واري شهر مان باغ ڏانهن روانو ٿي رهيو آهي، تڏهن هن شهزادي کي سفر لاءِ شاهي هاٿي مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Strong|1989|p=206}} باغ ۾ پنگل واتساجيو شهزادن جو جائزو ورتو ۽ سمجهي ويو ته ايندڙ شهنشاهه اشوڪ هوندو. پر بندوسار کي ناراض ڪرڻ کان بچڻ لاءِ هن جانشين جو نالو ظاهر نه ڪيو. ان جي بدران هن چيو ته جنهن وٽ بهترين سواري، بهترين ويهڻ جي جاءِ، بهترين پيئڻ، بهترين ٿانوَ ۽ بهترين کاڌو هوندو، اهو ئي ايندڙ بادشاهه ٿيندو. هر ڀيري اشوڪ دعويٰ ڪئي ته اهي شرطون هن وٽ موجود آهن. بعد ۾ تپسوي اشوڪ جي ماءُ کي ٻڌايو ته سندس پٽ ايندڙ شهنشاهه ٿيندو، ۽ سندس صلاح تي بندوسار جي غضب کان بچڻ لاءِ سلطنت ڇڏي هليو ويو.{{sfn|Strong|1989|p=207}} جيتوڻيڪ روايتون ٻڌائين ٿيون ته بندوسار اشوڪ جي ظاهر سبب کيس پسند نه ڪندو هو، پر اهي ساڳيون روايتون اهو به ٻڌائين ٿيون ته هن اشوڪ کي اهم ذميواريون ڏنيون، جهڙوڪ [[تڪششيلا]] جي بغاوت کي ختم ڪرڻ (اتر هندستاني روايت موجب) ۽ [[اجين]] جي حڪومت هلائڻ (سري لنڪائي روايت موجب).{{sfn|Thapar|1961|p=21}} اهو ظاهر ڪري ٿو ته بندوسار شهزادي جي ٻين صلاحيتن کان متاثر هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته هن اشوڪ کي گاديءَ واري شهر کان پري علائقن ۾ ان ڪري موڪليو ته جيئن هو شاهي درٻار کان پري رهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=65}} === تڪششيلا ۾ بغاوت === [[File:Aramaic_inscription_at_Taxila_Museum.jpg|thumb|upright=0.6|[[ٽيڪسلا جي آرامي لکت]]، جنهن ۾ ممڪن طور اشوڪ جو ذڪر موجود آهي.]] ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار شهزادي اشوڪ کي [[تڪششيلا]] شهر ۾ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ موڪليو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} (موجوده [[پاڪستان]] ۾ [[ڀير ماڙو]]).{{sfn|Lahiri|2015|p=66}} هي واقعو سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهي؛ ان جي بدران اتي بيان آهي ته بندوسار اشوڪ کي [[اجين]] جو گورنر مقرر ڪيو. ٻن ٻين ٻڌ ڌرمي متنن، ''اشوڪ سوتر'' ۽ ''ڪنال سوتر''، مطابق بندوسار اشوڪ کي [[گنڌارا]] جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو هو، جتي تڪششيلا واقع هئي، نه اجين.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} ''اشوڪاوادان'' موجب بندوسار اشوڪ کي چار حصن تي مشتمل لشڪر (گهوڙيسوار، [[جنگي هاٿي]]، [[رتھ]] ۽ پيادل فوج) ڏنو، پر هٿيار مهيا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اشوڪ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي شهنشاهه ٿيڻ جي لائق آهي ته هٿيار پاڻ ظاهر ٿي ويندا. پوءِ ديوتائون زمين مان نڪري آيون ۽ فوج کي هٿيار فراهم ڪيا.{{sfn|Strong|1989|p=208}} جڏهن اشوڪ تڪششيلا پهتو ته شهرين سندس آجيان ڪئي ۽ ٻڌايو ته سندن بغاوت فقط ظالم وزيرن خلاف هئي، بادشاهه خلاف نه. ڪجهه عرصي بعد [[خاصا]] علائقي ۾ به سندس آجيان ڪئي وئي، ۽ ديوتائن اعلان ڪيو ته هو سڄي ڌرتيءَ تي حڪومت ڪندو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} تڪششيلا هڪ مالدار ۽ سياسي لحاظ کان اهم شهر هو. تاريخي ثبوت ڏيکارين ٿا ته اشوڪ جي دور تائين اهو ''[[اترپٿ]]'' واپاري رستي وسيلي [[پاٽلي پتر]] سان ڳنڍيل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=70}} بهرحال، موجود همعصر ماخذن مان ڪو به تڪششيلا جي بغاوت جو ذڪر نٿو ڪري، ۽ اشوڪ جي ڪنهن به لکت مان اهو ظاهر نٿو ٿئي ته هن ڪڏهن شهر جو دورو ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=66-67}} تنهن هوندي به، اشوڪ جي تڪششيلا سان لاڳاپي جي روايت کي [[سرڪپ]] مان مليل هڪ آرامي لکت جزوي طور تقويت ڏئي ٿي. ان لکت ۾ هڪ نالو "prydr" اکرن سان شروع ٿئي ٿو، جنهن کي گهڻا عالم "پريادرشي" طور بحال ڪن ٿا، جيڪو اشوڪ جو لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} تڪششيلا ڀرسان موجود [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] جو نالو به اشوڪ سان لاڳاپي جو هڪ ممڪن ثبوت سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ "ڌرماراجا" مان مراد اشوڪ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=68}} ديوتائن طرفان هٿيار مهيا ڪرڻ وارو قصو شايد اشوڪ کي نيم الاهي حيثيت ڏيڻ لاءِ بيان ڪيو ويو هجي، يا اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته بندوسار، جيڪو اشوڪ کي پسند نه ڪندو هو، سندس ناڪامي چاهيندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=67}} === اجين جو نائب بادشاهه === ''[[مهاونس]]'' موجب، بندوسار اشوڪ کي [[اونتيراستر]] (موجوده [[اجين ضلعو]]) جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هي علائقو مرڪزي هندستان جو هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري صوبو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=89–90}} هي روايت مرڪزي هندستان مان دريافت ٿيل [[سارو مارو]] لکت سان پڻ تقويت حاصل ڪري ٿي، جنهن ۾ بيان آهي ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ انهيءَ هنڌ جو دورو ڪيو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=350–351}} اشوڪ جي پنهنجي [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان#پهريون جدا اهم پٿريلو فرمان|پٿريلي فرمان]] مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ اجين ۾ هڪ شهزادو نائب بادشاهه موجود هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} اهو به هن روايت جي حمايت ڪري ٿو ته اشوڪ پاڻ اجين جو نائب بادشاهه رهيو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=98}} {{multiple image | perrow=2 | total_width=400 | caption_align=center | align=right | direction=horizontal | image1=Saru_Maru_stupa.jpg | image2=Panguraria Top View Closeup detail.jpg | footer=[[سارو مارو]] يادگاري لکت مان لڳي ٿو ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ اجين واري علائقي ۾ موجود هو: "''پريادسي'' خوشگوار سير لاءِ هن هنڌ آيو جڏهن هو اڃا شهزادو هو..." }} اشوڪ جي دور ۾ [[پاٽلي پتر]] ۽ [[اجين]] ڪيترن ئي رستن ذريعي ڳنڍيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته اجين ڏانهن ويندي سندس قافلو روپناٿ ۾ ترسيو هجي، جتي بعد ۾ سندس لکت ملي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=94–95}} سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ اجين ويندي [[وديشا]] پهتو، جتي هو هڪ خوبصورت عورت جي عشق ۾ مبتلا ٿيو. ''ديپاونس'' ۽ ''مهاونس'' موجب اها عورت [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] هئي، جيڪا هڪ واپاري جي ڌيءَ هئي. ''مهابودهي ونس'' مطابق هوءَ "وديشا مها ديوي" هئي ۽ [[شاڪيه]] خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان [[گوتم ٻڌ]] پڻ هو. ممڪن آهي ته ٻڌ ڌرمي تاريخ نويسن اشوڪ جي خاندان کي ٻڌ سان ڳنڍڻ لاءِ هي شاڪيه تعلق بيان ڪيو هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} ٻڌ ڌرمي متنن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ديوي بعد ۾ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو، پر انهن ۾ سندس قبولِ اسلام... (يعني قبولِ ٻڌ ڌرم) جو ڪو تفصيلي بيان موجود ناهي. انهيءَ ڪري ممڪن آهي ته جڏهن هن اشوڪ سان ملاقات ڪئي، تڏهن به هوءَ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ''مهاونس'' موجب، اجين ۾ ديوي اشوڪ جي پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] کي جنم ڏنو، ۽ ٻن سالن بعد هڪ ڌيءَ [[سنگهمتا]] پيدا ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=97}} ''مهاونس'' موجب مهندا کي اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، ڀڪشو بڻايو ويو. انهيءَ حساب سان مهندا اشوڪ جي تخت نشيني وقت چوڏهن ورهين جو هو. جيڪڏهن مهندا ان وقت ڄائو جڏهن اشوڪ فقط ويهن ورهين جو هو، ته پوءِ اشوڪ تقريباً 34 ورهين جي عمر ۾ تخت تي ويٺو هوندو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ڪيترائي سال نائب بادشاهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون.{{sfn|Thapar|1961|pp=24–25}} == تخت نشيني == روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اشوڪ [[يووراج|ولي عهد]] نه هو، ۽ سندس تخت نشيني تڪراري هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=25}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار جي وڏي پٽ [[سوسيما]] هڪ ڏينهن مذاق ۾ هڪ گنجي وزير جي مٿي تي چماٽ هنئي. وزير کي خوف ٿيو ته جيڪڏهن سوسيما بادشاهه بڻيو ته شايد هڪ ڏينهن تلوار سان به ساڻس اهڙي ئي مذاق ڪري. تنهن ڪري هن پنج سئو وزيرن کي اشوڪ جي حمايت لاءِ آماده ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته اشوڪ هڪ ''[[چڪروَرتي]]'' (ساري دنيا تي حڪومت ڪندڙ حڪمران) بڻجندو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ڪجهه عرصي بعد [[تڪششيلا]] ۾ ٻيهر بغاوت ٿي. بندوسار سوسيما کي بغاوت دٻائڻ لاءِ موڪليو. ٿوري ئي وقت کان پوءِ بندوسار سخت بيمار ٿي پيو ۽ سندس موت جو امڪان پيدا ٿيو. ان وقت سوسيما اڃا تڪششيلا ۾ هو ۽ بغاوت مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو هو. بندوسار کيس گاديءَ واري شهر واپس گهرائي ورتو ۽ اشوڪ کي حڪم ڏنو ته هو تڪششيلا ڏانهن روانو ٿئي.{{sfn|Strong|1989|p=209}} پر وزيرن بندوسار کي ٻڌايو ته اشوڪ بيمار آهي ۽ صلاح ڏني ته سوسيما جي واپسي تائين اشوڪ کي عارضي طور تخت تي ويهاريو وڃي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} جڏهن بندوسار انڪار ڪيو، تڏهن اشوڪ اعلان ڪيو ته جيڪڏهن تخت واقعي سندس قسمت ۾ آهي ته ديوتائون کيس ايندڙ شهنشاهه طور تاج پارائينديون. ساڳئي لمحي ديوتائن ائين ڪيو، بندوسار وفات ڪري ويو، ۽ اشوڪ جي حڪمراني سڄي دنيا تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ زمين جي مٿان موجود [[يڪشا]]ن جو علائقو ۽ زمين جي هيٺان موجود [[ناگ]]ن جو علائقو پڻ شامل هو.{{sfn|Strong|1989|p=209}} جڏهن سوسيما گاديءَ واري شهر واپس آيو ته اشوڪ جي نئين وزيراعظم [[رادھاگپت]] کيس ڪوئلن سان ڀريل هڪ کڏ ۾ ڦاسائي ڇڏيو. سوسيما دردناڪ موت مري ويو، جڏهن ته سندس سپهه سالار ڀدرايڌ بُدھ ڌرم جو ڀڪشو بڻجي ويو.{{sfn|Strong|1989|p=210}} [[File:Sarnath_Ashoka_Lions_with_Dharma_Wheel.jpg|thumb|[[سارناتھ]] ۾ [[اشوڪ جو شير-ستون]]، جنهن ۾ چار [[ايشيائي شير]] هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن. اهي [[ٻڌ ڌرم]] جي [[چار عظيم سچايون|چار عظيم سچائين]] ۽ اخلاقي قانون جي ڦيٿي ([[ڌرم چڪر]]) جي علامت آهن.{{sfn|Allen|2012|p=331}}]] ''[[مهاونس]]'' موجب، جڏهن بندوسار بيمار ٿيو ته اشوڪ [[اجين]] مان [[پاٽلي پتر]] واپس آيو ۽ گاديءَ واري شهر تي قبضو ڪري ورتو. پيءُ جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي وڏي ڀاءُ کي قتل ڪيو ۽ تخت تي ويٺو.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ساڳئي متن موجب، اشوڪ پنهنجي سوتيلي ڀائرن مان نويَنوي (99) ڄڻن کي قتل ڪيو، جن ۾ سُمانا پڻ شامل هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} ''[[ديپاونس]]'' موجب، هن هڪ سئو ڀائرن کي قتل ڪيو ۽ چار سال بعد تاجپوشي ڪرائي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ''ونسٿاپڪاسني'' وڌيڪ ٻڌائي ٿو ته هڪ [[آجيَوڪ]] تپسوي اشوڪ جي ماءُ جي خواب جي تعبير ڪندي اڳواٽ هن خونريزي جي پيشنگوئي ڪئي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} انهن روايتن موجب اشوڪ جو سڳو ڀاءُ [[تِسا]] ئي بچي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} ٻين ذريعن ۾ بچيل ڀاءُ جا نالا [[ويتاشوڪ]]، وگتاشوڪ، سودت (''So-ta-to'') يا سوگتر (''Siu-ka-tu-lu'') بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} 99 ۽ 100 جهڙا انگ واضح طور مبالغو آهن ۽ شايد صرف اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن ته اشوڪ پنهنجي ڪيترن ئي ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} [[تاراناٿ]] موجب اشوڪ پنهنجي اڳوڻي حڪمران جو ناجائز پٽ هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڇهه جائز شهزادن کي قتل ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ممڪن آهي ته اشوڪ اصل جانشين نه هجي ۽ هن تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ ڀائر قتل ڪيا هجن. بهرحال، ٻڌ ڌرمي ماخذن شايد هن واقعي کي وڌائي پيش ڪيو ته جيئن ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ اشوڪ کي ظالم ۽ بي رحم حڪمران طور ڏيکاري سگهجي. اشوڪ جي پنجين پٿريلي فرمان ۾ انهن عملدارن جو ذڪر آهي جن جي ذميواري سندس ڀائرن، ڀينرن ۽ ٻين مائٽن جي خاندانن جي ڀلائي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تخت نشيني کان پوءِ به سندس هڪ کان وڌيڪ ڀائر زندهه هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} تنهن هوندي به ڪجهه مؤرخ هن راءِ سان متفق ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فرمان ۾ صرف ڀائرن جي ''خاندانن'' جو ذڪر آهي، خود ڀائرن جو نه.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} === تخت نشيني جي تاريخ === سري لنڪائي متنن ''[[مهاونس]]'' ۽ ''[[ديپاونس]]'' موجب اشوڪ [[گوتم ٻڌ]] جي وفات کان 218 سال پوءِ تخت تي ويٺو ۽ 37 سال حڪومت ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|pp=13–14}} ٻڌ جي وفات جي صحيح تاريخ پاڻ به تڪراري آهي،{{sfn|Thapar|1961|p=14}} جڏهن⁠تہ اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ ٻڌ جي وفات کان صرف هڪ سئو سال پوءِ حڪومت ڪئي، جنهن ڪري تاريخ بابت وڌيڪ اختلاف پيدا ٿيا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست مڃجي ۽ ٻڌ جي وفات 483 ق.م ۾ ٿي هجي، جيئن ڪيترن ئي عالمن تجويز ڪيو آهي، ته اشوڪ جي تخت نشيني 265 ق.م ۾ ٿيڻ گهرجي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} [[پراڻ]]ن موجب اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] 25 سال حڪومت ڪئي، جڏهن⁠تہ سري لنڪائي روايت 28 سال ٻڌائي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} جيڪڏهن پراڻن جو بيان صحيح هجي ته اشوڪ جي تخت نشيني کي ٽي سال اڳ، يعني 268 ق.م تي تاريخ بندي ڪري سگهجي ٿي. ٻئي طرف، جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست هجي پر ٻڌ جي وفات 486 ق.م مڃجي، جيڪا ''ڪينٽونيز ڊاٽڊ رڪارڊ'' سان حمايت حاصل ڪري ٿي، ته پوءِ به اشوڪ جي تخت نشيني 268 ق.م جي لڳ ڀڳ بيهندي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} ''مهاونس'' بيان ڪري ٿو ته اشوڪ بادشاهه ٿيڻ کان چار سال پوءِ رسمي تاجپوشي ڪرائي. هن وچ واري عرصي کي ائين سمجهي سگهجي ٿو ته انهن چئن سالن دوران هن بندوسار جي ٻين پٽن خلاف جانشيني جي جنگ وڙهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ هڪ قصو موجود آهي جنهن موجب اشوڪ جو وزير [[يشس]] پنهنجي هٿ سان سج کي لڪائي ڇڏيو. پروفيسر پي. ايڇ. ايل. ايگرمونٽ جو خيال هو ته هي قصو 4 مئي 249 ق.م تي اتر هندستان ۾ نظر آيل جزوي سج گرهڻ ڏانهن اشارو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=12–13}} ''اشوڪاوادان'' موجب، هن سج گرهڻ کان ڪجهه عرصي بعد اشوڪ مختلف ٻڌ ڌرمي مقدس ماڳن جي ياترا تي نڪتو. اشوڪ جي [[لومبني]] واري ستوني فرمان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي 21هين سال ۾ لومبني جو دورو ڪيو. جيڪڏهن اهو دورو ساڳئي ياترا جو حصو هجي، ۽ لومبني جو دورو سج گرهڻ کان هڪ يا ٻن سالن اندر ٿيو هجي، ته پوءِ 268–269 ق.م واري تخت نشيني جي تاريخ وڌيڪ امڪاني لڳي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}}{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} بهرحال، هي نظريو سڀني عالمن پاران قبول ٿيل ناهي. مثال طور [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي خيال ۾ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ڪيل واقعو تاريخي وقت بندي سان لاڳاپيل ئي ناهي، ۽ ايگرمونٽ جي تشريح ان روايت جي ادبي ۽ مذهبي پس منظر کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان اڳ واري حڪومت == سري لنڪائي ۽ اتر هندستاني ٻنهي روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ سخت ۽ پرتشدد شخص هو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} [[تاراناٿ]] پڻ لکي ٿو ته شروعات ۾ اشوڪ کي ''ڪاماشوڪ'' سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪيترائي سال عيش ۽ عشرت ۽ دنياوي خواهشن (''[[ڪاما]]'') ۾ گذاريا. ان کان پوءِ کيس ''چنڊاشوڪ'' (يعني ”ظالم اشوڪ“) چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪجهه سال برن ڪمن ۾ صرف ڪيا. آخرڪار ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ هو ''ڌرماشوڪ'' (يعني ”نيڪ اشوڪ“) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ کيس ''چنڊاشوڪ'' سڏي ٿو ۽ سندس ڪيترن ئي ظالماڻن عملن جو ذڪر ڪري ٿو:{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * جيڪي وزير سندس تخت نشيني ۾ مددگار ثابت ٿيا هئا، سي حڪومت سنڀالڻ کان پوءِ ساڻس بي ادبي سان پيش اچڻ لڳا. سندن وفاداري آزمائڻ لاءِ اشوڪ کين هڪ غيرمعمولي حڪم ڏنو ته سڀ گلن ۽ ميون وارا وڻ ڪٽي ڇڏين. جڏهن وزيرن اهو حڪم نه مڃيو ته اشوڪ ذاتي طور پنج سئو وزيرن جا سر قلم ڪرائي ڇڏيا.{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * هڪ ڏينهن باغ ۾ سير دوران اشوڪ ۽ سندس حرم جون عورتون هڪ سهڻي [[اشوڪ وڻ]] وٽان گذريون. ان منظر اشوڪ ۾ محبت جا جذبا جاڳايا، پر عورتون سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي سبب ساڻس قربت اختيار ڪرڻ ۾ دلچسپي نه رکيون. ڪجهه وقت پوءِ جڏهن اشوڪ سمهي پيو ته ناراض عورتن سندس نالي واري اشوڪ وڻ جا گل ۽ ٽاريون ڪٽي ڇڏيون. جاڳڻ کان پوءِ اشوڪ سزا طور پنهنجي پنج سئو حرم وارين عورتن کي جيئرو ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * اهڙين قتل عام وارين ڪاررواين سبب وزيراعظم [[رادھاگپت]] پريشان ٿي ويو. هن صلاح ڏني ته مستقبل جي اجتماعي قتلن لاءِ هڪ جلاد مقرر ڪيو وڃي ته جيئن بادشاهه پاڻ اهڙن ڪمن ۾ سڌو سنئون ملوث نه رهي. ان مقصد لاءِ مگڌ جي هڪ ڳوٺ جو نوجوان [[گريڪا]] مقرر ڪيو ويو، جيڪو فخر سان چوندو هو ته هو سڄي [[جمبوديپ]] جي ماڻهن کي قتل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * گريڪا بعد ۾ ''چنڊاگريڪا'' (”ظالم گريڪا“) جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس خواهش تي اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ قيد خانو تعمير ڪرايو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} هي قيد خانو ''اشوڪ جو دوزخ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ٻاهران ڏسڻ ۾ اهو خوشنما ۽ دلڪش هو، پر اندر چنڊاگريڪا قيدين تي انتهائي بي رحماڻا تشدد ڪندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=106–107}} پنجين صديءَ جي چيني سياح [[فا شيان]] لکي ٿو ته اشوڪ ذاتي طور دوزخ جو دورو ڪيو ته جيئن اتي استعمال ٿيندڙ تشدد جا طريقا سکڻ بعد انهن جهڙا طريقا ايجاد ڪري سگهي. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوان زانگ]] دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اهڙو ستون ڏٺو هو جيڪو اشوڪ جي ”دوزخ“ واري هنڌ جي نشاندهي ڪندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[مهاونس]]'' پڻ مختصر طور اشوڪ جي سخت مزاجي جو ذڪر ڪري ٿو. ان موجب، اشوڪ کي شروعاتي دور ۾ سندس برن ڪمن سبب ''چنڊاشوڪ'' چيو ويندو هو، پر ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نيڪ عملن جي ڪري کيس ''ڌرماشوڪ'' سڏيو ويو.{{sfn|Lahiri|2015|p=107}} بهرحال، اتر هندستاني روايت جي ابتڙ، سري لنڪائي متن اشوڪ جي مخصوص ظالماڻن عملن جو ذڪر نٿا ڪن، سواءِ ان دعويٰ جي ته هن پنهنجي 99 ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ ظالم ۽ خونخوار شخص طور پيش ڪرڻ واريون اهڙيون تصويرون غالباً ٻڌ ڌرمي مصنفن جي تخليق آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} انهن جو مقصد اهو ڏيکارڻ هو ته ٻڌ ڌرم اشوڪ جي زندگيءَ ۾ هڪ معجزاتي تبديلي آندي.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} هن تبديلي کي وڌيڪ ڊرامائي ۽ اثرائتو بنائڻ لاءِ اهڙين روايتن ۾ اشوڪ جي اڳوڻي ظلم ۽ بعد واري مذهبي نيڪي ٻنهي کي مبالغي سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Charles1962">{{cite book | author=Charles Drekmeier | title=Kingship and Community in Early India | url=https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek | url-access=registration | access-date=30 October 2012 | year=1962 | publisher=Stanford University Press | lccn=62-9565 | pages=[https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek/page/173 173] }}</ref> == ڪلنگا جي جنگ ۽ ٻڌ ڌرم ۾ تبديلي == {{Main|ڪلنگا جي جنگ}} [[File:Kanaganahalli inscribed panel portraying Asoka (perspective).jpg|thumb|[[ڪناگن هلي]] مان مليل نقش ٿيل پينل، جنهن ۾ اشوڪ ۽ سندس راڻيون ڏيکاريل آهن. [[برهمي لپي]] ۾ "راجا اشوڪ" لکيل آهي، پهرين کان ٽئين صدي عيسوي.<ref>{{cite book |title=Indian Archaeology 1997–98 |publisher=ASI |page=Plate 72 |url=http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |access-date=22 January 2020 |archive-date=22 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122082556/http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |url-status=live }}</ref>]] اشوڪ جي لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي اٺين سال [[ڪلنگا]] واري علائقي کي فتح ڪيو. جنگ دوران ٿيل وڏي تباهي ۽ خونريزي سبب هن کي تشدد تي پڇتاءُ ٿيو، ۽ ايندڙ سالن ۾ هو آهستي آهستي ٻڌ ڌرم ڏانهن مائل ٿيو.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} [[اشوڪ جي فرمانن]] مان پٿريلي فرمان نمبر 13 بادشاهه جي گهري افسوس جو اظهار ڪري ٿو: {{Blockquote |text=ڪلنگا جي فتح کان پوءِ، سندس مقدس عظمت واري بادشاهه ۾ ڌرم جي حفاظت، ڌرم سان محبت ۽ ڌرم جي تبليغ جو وڏو جذبو پيدا ٿيو. ڪلنگا جي فتح تي سندس دل ۾ گهرو افسوس پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن اڳ ۾ آزاد ملڪ جي فتح دوران ماڻهن جو قتل، موت ۽ قيد ٿيڻ لازمي هوندو آهي. اها ڳالهه سندس مقدس عظمت لاءِ وڏي ڏک ۽ پشيماني جو سبب بڻجي. |source=<ref name="Wikisource Smith">{{cite Wikisource |wslink=Asoka - the Buddhist Emperor of India/Chapter 4 |title=Asoka: The Buddhist Emperor of India |last=Smith |first=Vincent |author-link=Vincent Arthur Smith |year=1920 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=185}}</ref> }} ٻئي طرف، سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي اٺين سال تائين اڳ ئي هڪ پڪو ٻڌ ڌرمي هو. ان روايت مطابق هو چوٿين سال ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيو ۽ پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ 84,000 وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائون ڪلنگا جي مهم جو ذڪر ئي نٿيون ڪن.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} سري لنڪائي روايت جي بنياد تي ڪجهه محقق، جهڙوڪ ايگرمونٽ، سمجهن ٿا ته اشوڪ ڪلنگا جي جنگ کان ''اڳ'' ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} هن نظريي جي مخالفت ڪندڙ چون ٿا ته جيڪڏهن اشوڪ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هو ته پوءِ هن اهڙي خونريز جنگ ڇو وڙهي؟ ايگرمونٽ ان جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته اشوڪ شايد "[[وچولي واٽ]]" جي پنهنجي تشريح رکندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=33}} پراڻن ليکڪن مان ڪجهه جو خيال هو ته اشوڪ جنگ کان پوءِ اوچتو ۽ ڊرامائي انداز ۾ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب ڪلنگا جي الحاق کان پوءِ هو ڌرم ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿيو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن اشوڪ جنگ کان پوءِ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو، تڏهن به لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اها تبديلي اوچتو نه پر تدريجي عمل هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} پنهنجي حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل هڪ ننڍڙي پٿريلي فرمان ۾ اشوڪ لکي ٿو ته هو ٻن اڍائي سالن کان وڌيڪ عرصي کان ''[[اُپاسڪ]]'' (عام ٻڌ ڌرمي پيروڪار) هو، پر شروعاتي عرصي ۾ گهڻي اڳڀرائي نه ڪري سگهيو. آخري هڪ سال دوران هو سنگهه جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ ٻڌ ڌرم جو وڌيڪ سرگرم پيروڪار بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} === ڪلنگا جي جنگ === اشوڪ جي وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب، هن تخت نشيني کان اٺ سال پوءِ ڪلنگا فتح ڪيو. فرمان موجب: * جنگ دوران 100,000 ماڻهو ۽ جانور مارجي ويا. * ان کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. * 150,000 ماڻهو ۽ جانور قيدي بڻائي کڻي ويا ويا. اشوڪ لکي ٿو ته انهن مصيبتن تي پڇتاءُ ئي کيس ڌرم جي عمل ۽ تبليغ ڏانهن وٺي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هو اعلان ڪري ٿو ته هاڻي ڪنهن ملڪ جي فتح دوران ٿيندڙ قتل، موت ۽ جلاوطني کيس انتهائي دردناڪ ۽ افسوسناڪ لڳي ٿي. خاص طور تي مذهبي ماڻهن ۽ گهريلو زندگي گذاريندڙ ماڻهن جي تڪليف کيس وڌيڪ ڏکوئيندڙ محسوس ٿئي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هي فرمان [[ايراگوڊي]]، [[گرنار]]، [[ڪالسي]]، [[مانسهره]]، [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[قنڌار]] سميت ڪيترن هنڌن تي مليو آهي.{{sfn|Guruge|1995|p=37}} پر حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته ڪلنگا واري علائقي ۾ موجود اشوڪ جي لکتن مان فرمان 13 ۽ 14 غائب آهن. انهن جي جاءِ تي ٻه الڳ فرمان آهن، جن ۾ اشوڪ جي پشيماني جو ڪو ذڪر ناهي. ممڪن آهي ته اشوڪ ڪلنگا جي ماڻهن آڏو اهڙي اعتراف کي سياسي طور مناسب نه سمجهيو هجي.{{sfn|Thapar|1995|pp=30–31}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ بيان ڪيل جنگ جا انگ اکر ۽ نتيجا ڪنهن حد تائين مبالغو هجن، ته جيئن پري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن تي اثر پوي، جيڪي انهن دعوائن جي تصديق نٿي ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=56}} قديم ذريعا اشوڪ جي ڪنهن ٻي وڏي فوجي مهم جو ذڪر نٿا ڪن، جيتوڻيڪ سورهين صديءَ جي عالم [[تاراناٿ]] دعويٰ ڪري ٿو ته اشوڪ سڄي [[جمبوديپ]] کي فتح ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} === ٻڌ ڌرم سان پهريون رابطو === {{multiple image |perrow=1 |total_width=300 |caption_align=center |align=right |direction=horizontal |image1=Vajrasana, early 20th century.jpg |caption1='''[[وجراسڻ، بودھ گيا|وجراسڻ]]''' يا "ٻڌ جي روشن خياليءَ جو تخت"، [[مهابودھي مندر]]، [[بودھ گيا]]. اشوڪ اهو تخت ٻڌ جي روشن خياليءَ واري هنڌ جي يادگار طور تعمير ڪرايو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=300–302}}<ref>"Ashoka did build the Diamond Throne at Bodh Gaya to stand in for the Buddha and to mark the place of his enlightenment" in {{cite book |last1=Ching |first1=Francis D. K. |last2=Jarzombek |first2=Mark M. |last3=Prakash |first3=Vikramaditya |title=A Global History of Architecture |date=23 March 2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-98160-3 |page=570 |url=https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |language=en |access-date=7 March 2021 |archive-date=23 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523153935/https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |url-status=live }}</ref> |image2=Vajrasana with side panels (3rd century BCE). Bodh Gaya.jpg |caption2=وجراسڻ جا نقش نگاري وارا حصا، ٽين صدي ق.م. }} اشوڪ جي ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيڻ بابت مختلف ذريعا مختلف روايتون پيش ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} سري لنڪائي روايت موجب، اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] [[برهمڻ ڌرم]] جو پوئلڳ هو، جڏهن⁠تہ سندس ماءُ ڌرما [[آجيواڪ]] فرقو اختيار ڪيو هو.{{sfn|Guruge|1995|p=42}} ''[[سمنت پاساديڪا]]'' موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي شروعاتي ٽن سالن دوران غير ٻڌ ڌرمي فرقن جو پيروڪار رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=43}} سري لنڪائي متنن مطابق اشوڪ روزانو دان وٺندڙ برهمڻن جي روش کان مطمئن نه هو. سندس درٻارين آجيواڪ ۽ [[جيني ڌرم|نگنٿ]] استادن کي به پيش ڪيو، پر اهي به کيس متاثر نه ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} ''[[ديپاونس]]'' مطابق اشوڪ ڪيترن غير ٻڌ ڌرمي مذهبي اڳواڻن کي محل ۾ گهرايو ۽ وڏا انعام ڏنا، اميد ڪندي ته اهي سندس هڪ سوال جو جواب ڏيندا. پر ڪو به مطمئن ڪندڙ جواب نه ڏئي سگهيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هڪ ڏينهن اشوڪ [[پاٽلي پتر]] جي رستي تي هڪ نوجوان ٻڌ ڌرمي راهب [[نگروڌ]] (نياگروڌ) کي ڏٺو، جيڪو ڀڪشا لاءِ نڪتل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} نگروڌ دراصل اشوڪ جو ڀائيٽو هو، جيتوڻيڪ اشوڪ پاڻ ان حقيقت کان اڻواقف هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} هو اشوڪ جي وڏي ڀاءُ [[سُمانا]] جو وفات کان پوءِ ڄاول پٽ هو، جنهن کي اشوڪ تخت جي جنگ دوران قتل ڪرائي ڇڏيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=34}} اشوڪ نگروڌ جي پُرسڪون، بيخوف ۽ سنجيده شخصيت کان متاثر ٿيو ۽ کيس پنهنجي ڌرم بابت ٻڌائڻ لاءِ چيو. جواب ۾ نگروڌ کيس ''اپّماد'' (هوشياري، سجاڳي ۽ سنجيدگي) بابت وعظ ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هي وعظ اشوڪ تي ايترو اثرانداز ٿيو جو هن نگروڌ کي 400,000 چاندي جا سڪا ۽ روزانو اٺ حصا چانور ڏيڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ان کان پوءِ اشوڪ هڪ ٻڌ ڌرمي ''[[اُپاسڪ]]'' بڻجي ويو ۽ [[ڪڪُٽارام]] وهار وڃڻ لڳو. اتي هن جي ملاقات مشهور ٻڌ راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] سان ٿي، جنهن کان پوءِ هو ٻڌ ڌرم سان وڌيڪ وابسته ٿي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} هن ڪهاڻي جي تاريخي صداقت يقيني ناهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ممڪن آهي ته اشوڪ جي هڪ قابل استاد جي ڳولا واري هيءَ روايت ان ڳالهه جي وضاحت لاءِ بيان ڪئي وئي هجي ته هن [[جيني ڌرم]] اختيار ڇو نه ڪيو، جيڪو پڻ عدم تشدد ۽ همدردي جو درس ڏيندو هو. اها روايت ظاهر ڪري ٿي ته اشوڪ صرف ڪنهن مخصوص عقيدي جي ڳولا ۾ نه هو، بلڪه هڪ اهڙي روحاني استاد جي تلاش ۾ هو، جيڪو کيس مطمئن ڪري سگهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=108}} سري لنڪائي روايت وڌيڪ ٻڌائي ٿي ته اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ٻڌ راهب بڻيو ۽ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] ٻڌ راهبه بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''[[ديوياوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت اشوڪ جي تبديليءَ کي ٻڌ راهب [[سمُدرا]] سان منسوب ڪري ٿي، جيڪو اڳ ۾ شراوستي جو واپاري هو. هن روايت موجب سمُدرا کي اشوڪ جي مشهور "دوزخ" ۾ قيد ڪيو ويو، پر هن پنهنجي غيرمعمولي روحاني قوتن (''[[اِدّهي]]'') جي مدد سان پاڻ کي بچائي ورتو. جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هو سمُدرا وٽ پهتو ۽ سندس ڪيترن ئي معجزن کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ هن ٻڌ ڌرم قبول ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت آهي، جنهن مطابق سمُدرا واپاري جو پٽ هو ۽ جڏهن اشوڪ سان مليو تڏهن فقط 12 سالن جو هو. اهو بيان غالباً نگروڌ واري ڪهاڻي کان متاثر آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} ''آ-يو-وانگ-چوان'' مطابق هڪ ستن سالن جي ٻڌ ٻار اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ڏانهن آندو. هڪ ٻي ڪهاڻي موجب 500 [[برهمڻ]] اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ۾ دلچسپي وٺڻ سبب تنگ ڪندا هئا. پوءِ اهي معجزاتي طور [[ڀِڪشو]] بڻجي [[ڪڪُٽارام]] وهار ۾ رهڻ لڳا، جتي اشوڪ سندن ملاقات لاءِ ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} اشوڪ جي تخت نشينيءَ وقت هندستان جي مختلف علائقن ۾ ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي مرڪز اڳ ئي موجود هئا. اهو واضح ناهي ته ٻڌ سنگهه جي ڪهڙي شاخ اشوڪ تي سڀ کان وڌيڪ اثرانداز ٿي، پر سندس گاديءَ واري شهر [[پاٽلي پتر]] جي ٻڌ برادري هڪ مضبوط اميدوار سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} هڪ ٻيو اهم مرڪز [[مهابودھي مندر]] هو. وڏي پٿريلي فرمان نمبر 8 مان معلوم ٿئي ٿو ته اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي. ان کان علاوه، حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل ننڍڙي پٿريلي فرمان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ ٻڌ ڌرم جو سرگرم پوئلڳ بڻجي چڪو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}}{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان پوءِ جي حڪومت == === اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير === [[File:Sanchi2.jpg|thumb|[[سانچي]] جو اسٽوپ. مرڪزي اسٽوپ موريا دور ۾ تعمير ٿيو، بعد ۾ [[شونگ خاندان]] جي دور ۾ وڌايو ويو، جڏهن⁠ته سينگاريل دروازا [[ساتواهن خاندان]] جي دور سان تعلق رکن ٿا.]] ''[[مهاونسا]]'' ۽ ''[[اشوڪاوادان]]'' ٻنهي موجب اشوڪ 84,000 اسٽوپا يا وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Strong|1995|pp=154–155}} ''مهاونسا'' مطابق اها تعميري سرگرمي سندس حڪومت جي پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ گوتم ٻڌ جي اٺن مقدس تبرڪن مان ست گڏ ڪيا ۽ انهن کي سون، چاندي، [[ڪرائيسوبيرل|ٻليءَ جي اک]] ۽ بلور جي 84,000 صندوقن ۾ محفوظ ڪرايو. هن حڪم ڏنو ته زمين تي انهن سڀني شهرن ۾، جتي آبادي هڪ لک يا ان کان وڌيڪ هجي، 84,000 اسٽوپا تعمير ڪيا وڃن. [[ڪڪُٽارام]] وهار جي بزرگ راهب يَشس کي هن ٻڌايو ته سندس خواهش آهي ته سڀئي اسٽوپا هڪ ئي ڏينهن ۾ مڪمل ٿين. يَشس چيو ته هو سج کي پنهنجي هٿ سان ڍڪي مڪمل ٿيڻ جو اشارو ڏيندو. جڏهن هن ائين ڪيو ته سڀئي 84,000 اسٽوپا هڪ ئي وقت تي مڪمل ٿي ويا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} ''مهاونسا'' موجب اشوڪ 84,000 ''وهار'' (خانقاهون) تعمير ڪرايون ته جيئن ٻڌ جا تبرڪ انهن ۾ رکيا وڃن.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''اشوڪاوادان'' وانگر ''مهاونسا'' پڻ ٻڌ جي تبرڪن جي گڏ ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿي، پر ان کي تعميراتي سرگرمين سان نٿي جوڙي.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''مهاونسا'' ٻڌائي ٿي ته اشوڪ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ جو فيصلو تڏهن ڪيو جڏهن [[موگگلي پُت تِسّا]] کيس ٻڌايو ته ٻڌ جي ڌرم جا 84,000 حصا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=159}} اشوڪ پاڻ [[اشوڪارام]] وهار جي تعمير شروع ڪرائي ۽ ماتحت بادشاهن کي ٻين وهارن جي تعمير جو حڪم ڏنو. ٿيرا اندگُتّا جي معجزاتي قوتن جي مدد سان اشوڪارام مڪمل ٿيو، ۽ ساڳئي ڏينهن مختلف شهرن مان 84,000 وهارن جي مڪمل ٿيڻ جون خبرون پهتيون.{{sfn|Strong|1995|p=155}} هيٺين اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير روايتي طور اشوڪ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي:{{citation needed|date=November 2019}} * [[سانچي]]، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ڌاميڪ اسٽوپ]]، [[سارناتھ]]، [[اتر پرديش]]، ڀارت * [[مهابودھي مندر]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[بارابار غارون]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[نالندا مهاويهار]] (ڪجهه حصا جهڙوڪ ساريپُتّا اسٽوپ)، [[بيهار]]، ڀارت * [[تڪششيلا]] يونيورسٽي (ڪجهه حصا جهڙوڪ [[ڌرماراجيڪا اسٽوپ]] ۽ ڪنالا اسٽوپ)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀير ٽِلو]] (ٻيهر تعمير ٿيل)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀرهُت]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ديور ڪوٺار]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[بُٽڪارا اسٽوپ]]، [[سوات]]، پاڪستان * [[سناٽي]] اسٽوپ، [[ڪرناٽڪ]]، ڀارت * [[مير رڪن اسٽوپ]]، [[نواب شاهه]]، پاڪستان {| class="wikitable" style="margin:0 auto; text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | سانچي ۾ اشوڪي اسٽوپ |- ! style="background:#EAF4FC;" | ابتدائي شڪل ! style="background:#EAF4FC;" | موجوده آثار |- | [[File:Sanchi Great Stupa Mauryan configuration.jpg|250px]]<br /> موريا سلطنت جي دور (تقريباً 260 ق.م) ۾ عظيم اسٽوپ ۽ [[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪي ٿنڀي]] جي اندازي مطابق بحالي. | <gallery mode="packed" heights="180px"> File:Ashokan Pillar - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4361.JPG|ڏاکڻي دروازي ڀرسان چمڪدار پٿر مان ٺهيل [[اشوڪي ٿنڀو]] جا باقيات. File:Minor Pillar Edict of Ashoka at Sanchi.jpg|سانچي ۾ اشوڪ جو [[ننڍو ٿنڀي وارو فرمان]]. File:Ashoka pillar remains near Southern Gateway Stupa 1 Sanchi.jpg|ڏاکڻي دروازي ڀرسان اشوڪي ٿنڀي جي باقي بچيل ڏنڊي جا آثار. File:Sanchi capital right side view.jpg|ٿنڀي جي چوٽيءَ جو پاسائتو منظر. [[سانچي آثار قديمه ميوزيم]].<ref name="p.25-28 Ashoka pillar">Described in Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 pp. 25-28 Ashoka pillar].</ref> </gallery> |} === اشوڪ جا ٿنڀا === [[اشوڪ جا ٿنڀا]] (''Pillars of Ashoka'') هڪ ئي پٿر مان ٺهيل وڏن ٿنڀن جو سلسلو آهي، جيڪي سڄي [[برصغير]] ۾ پکڙيل آهن. اهي ٿنڀا ٽين صدي ق.م ۾ [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ اعظم]] (تقريباً 268–232 ق.م) تعمير ڪرايا يا انهن تي [[اشوڪ جا فرمان]] نقش ڪرايا ويا.{{refn|name=HR|{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |journal=History of Religions |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256}}}} اشوڪ پنهنجي انهن ٿنڀن لاءِ ''ڌمّ ٿمڀا'' (''Dhaṃma Thaṃbhā'') جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي معنيٰ آهي "ڌرم جا ٿنڀا".<ref name="archive.org">{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |page=132 |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch}}</ref><ref>{{cite book |last=Skilling |first=Peter |title=Mahasutras |date=1998 |publisher=Pali Text Society |isbn=9780860133209 |page=453}}</ref> هي ٿنڀا [[ڀارت جي تعميراتي فن]] جا اهم يادگار آهن، جن مان گهڻن تي موريا دور جي مشهور چمڪدار پالش (''Mauryan Polish'') موجود آهي. اشوڪ جا لڳ ڀڳ ويهه ٿنڀا اڄ تائين باقي آهن، جن مان ڪيترن تي سندس فرمان نقش ٿيل آهن. جانورن واريون چوٽيون (''Capitals'') رکندڙ ٿنڀن مان فقط چند مڪمل نمونا بچيا آهن، جن جو تعداد ست سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="auto">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=l3s9BAAAQBAJ&pg=PA123|title=The Return of the Buddha: Ancient Symbols for a New Nation|page=123|publisher=Routledge|author=Himanshu Prabha Ray|isbn=9781317560067|date=7 August 2014}}</ref> ٻه ٿنڀا [[فيروز شاهه تغلق]] طرفان [[دهلي سلطنت]] جي دور ۾ دهلي منتقل ڪيا ويا.<ref>India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200, Burjor Avari Routledge, 2016, p. 139.</ref> بعد ۾ ڪجهه ٻيا ٿنڀا [[مغل سلطنت]] جي حڪمرانن پڻ منتقل ڪرايا، جڏهن⁠ته انهن مان ڪيترين جانورن واريون چوٽيون الڳ ڪيون ويون.{{sfn|Krishnaswamy|pp=697–698}} هي ٿنڀا عام طور تي 12 کان 15 ميٽر اوچا هوندا هئا ۽ سندن وزن 50 ٽن تائين پهچندو هو. انهن کي ڪڏهن ڪڏهن سوين ميل پري کان ڇڪي انهن هنڌن تائين آندو ويندو هو جتي کين نصب ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html|title=KING ASHOKA: His Edicts and His Times|website=www.cs.colostate.edu|access-date=29 October 2017}}</ref> انهن ٿنڀن جي چوٽيءَ تي نفيس سنگتراشي سان سينگاريل جانورن جون مورتيون لڳل هونديون هيون، جن مان ڪيترائي نمونا اڄ تائين محفوظ آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | اشوڪي ٿنڀن جون مشهور چوٽيون |- | <gallery mode="packed" heights="200"> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India 2007-01-29.jpg|[[ويسالي]] جو شير File:Elephant capital Sankasya.jpg|[[سنڪسا]] جو هاٿي File:Rampurva bull in Presidential Palace high closeup.jpg|[[رامپوروا]] جو ڏاند (اصل نمونو) File:Lauria Nandangarh lion.jpg|[[لوريا نندنگڙهه]] جو شير File:Lion Capital - Chunar Sandstone - Circa 3rd Century BCE - Rampurva - ACCN 6298-6299 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4432.JPG|[[رامپوروا]] جو شير File:Sanchi capital right side view.jpg|[[سانچي]] جون چار شيرن واريون چوٽيون، جن جي مٿان شايد ڌرم چڪر هوندو File:Sarnath capital.jpg|[[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]]، [[سارناتھ]] </gallery> |} اشوڪي ٿنڀن مان سڀ کان مشهور [[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]] آهي، جيڪو [[سارناتھ]] مان مليو. ان ۾ چار شير هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن ۽ هي اڄ [[ڀارت]] جو سرڪاري قومي نشان پڻ آهي. هي ٿنڀا صرف حڪومتي فرمانن جا ذريعو نه هئا، پر اشوڪ جي ''ڌمّ'' واري پاليسي، اخلاقي تعليم، مذهبي رواداري ۽ سلطنت جي وحدت جا علامتي نشان پڻ هئا. === ڌرم جي تبليغ === اشوڪ جي پٿريلي فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنهنجي حڪومت جي اٺين ۽ نائين سال دوران هن [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، ''ڌرم'' جي تبليغ شروع ڪئي ۽ سماجي ڀلائيءَ جا ڪيترائي ڪم سرانجام ڏنا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} انهن فلاحي قدمن ۾ انسانن ۽ جانورن لاءِ علاج جون سهولتون قائم ڪرڻ، دوائن وارا ٻوٽا پوکرائڻ، رستن جي ڪنارن تي کوهه کوٽائڻ ۽ وڻ لڳائڻ شامل هئا. اهي ڪم پاڙيسري رياستن جهڙوڪ [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ستيہ پتر]]، [[تامراپرني]] ۽ يوناني بادشاهه [[انطيوڪس]] جي سلطنت تائين به ڪيا ويا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} فرمانن موجب پنهنجي حڪومت جي ڏهين ۽ يارهين سال دوران اشوڪ [[ٻڌ سنگهه]] جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ سڄي سلطنت جو هڪ ڊگهو دورو ڪيو، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ 256 ڏينهن جاري رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي ٻارهين سال تائين اشوڪ ''ڌرم'' جي تبليغ لاءِ فرمان نقش ڪرائڻ شروع ڪيا. هن پنهنجن عملدارن (''راجوڪ'' ۽ ''پرديشڪ'') کي حڪم ڏنو ته هو هر پنجن سالن بعد پنهنجي علائقن جو دورو ڪري ماڻهن کي ''ڌرم'' بابت تعليم ڏين ۽ انتظامي جاچ به ڪن.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} اڳئين سال هن ''ڌرم مها ماتر'' نالي نئون عهدو قائم ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي چوڏهين سال ۾ اشوڪ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي توسيع جو حڪم ڏنو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} === ٽين ٻڌ ڪائونسل === {{Main|ٻڌن واري ٽين ڪائونسل}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ ٻڌ برادريءَ ۾ تمام اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} هن روايت مطابق اشوڪ وڏي پيماني تي ڀڪشوئن جي سار سنڀال شروع ڪئي. سندس سخاوت سبب ڪيترائي غير حقيقي ۽ بدعقيده ماڻهو به سنگهه ۾ شامل ٿي ويا. نتيجي ۾ حقيقي ٻڌ ڀڪشو انهن سان گڏ مذهبي رسم ''اوپوسٿ'' ادا ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ لڳا، جنهن سبب ستن سالن تائين اها رسم نه ٿي سگهي.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} اشوڪ انهن جعلي ڀڪشوئن کي هٽائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هڪ حد کان وڌيڪ جوشيلن وزيرن ڪجهه حقيقي ڀڪشو به قتل ڪري ڇڏيا. پوءِ اشوڪ بزرگ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]] کي دعوت ڏني ته جيئن هو غير ٻڌ ماڻهن کي [[پاٽلي پتر]] جي خانقاهه مان خارج ڪري.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} انهيءَ عمل دوران 60,000 ڀڪشو بدعقيديءَ جي الزام هيٺ سنگهه مان خارج ڪيا ويا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان کان پوءِ ''اوپوسٿ'' ٻيهر منعقد ٿيو ۽ موگلي پُت تِسّا اشوڪ جي حڪومت جي سترهين سال ۾ [[ٽيون ٻڌ ڪائونسل]] منعقد ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} هن ڪائونسل دوران ''[[ڪٿاوتٿو]]'' نالي ڪتاب مرتب ڪيو ويو، جنهن ۾ ٿيراوادي عقيدي جي ڪيترن نقطن جي وضاحت ۽ توثيق ڪئي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر موجود نه آهي، جنهن سبب ڪيترن مؤرخن ٽئين ٻڌ ڪائونسل جي تاريخي حيثيت تي سوال اٿاريا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} [[File:Nava Jetavana Temple - Shravasti - 014 King Asoka at the Third Council (9241725897).jpg|thumb|اشوڪ ۽ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]]، [[ٽئين ٻڌ ڪائونسل]] دوران. نوا جيتاون، [[شراوستي]].]] مؤرخ [[رچرڊ گومبرچ]] جو خيال آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ هن واقعي جو ذڪر نه هئڻ ان کي مڪمل طور غير تاريخي ثابت نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جا ڪيترائي فرمان وقت سان گڏ گم ٿي چڪا آهن.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} گومبرچ وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته اشوڪ جا فرمان واضح ڪن ٿا ته هو سنگهه جي "اتحاد ۽ پاڪيزگي" برقرار رکڻ ۾ گهري دلچسپي رکندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|pp=8–9}} مثال طور، سندس ''ننڍي پٿريلي فرمان نمبر 3'' ۾ سنگهه جي ميمبرن کي ڪجهه مخصوص مذهبي متن پڙهڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي. ساڳئي طرح [[سانچي]]، [[سارناتھ]] ۽ [[ڪوسامبي]] مان مليل فرمانن ۾ اشوڪ اختلاف پيدا ڪندڙ ڀڪشوئن کي سنگهه مان خارج ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو ۽ سنگهه جي اتحاد ۽ ترقي جي خواهش ظاهر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}}{{sfn|Guruge|1995|p=45}} اٺين صديءَ جي ٻڌ ياتري [[ئي جِنگ]] به اشوڪ بابت هڪ ٻي روايت بيان ڪري ٿو. هن مطابق [[بمبسار]] بادشاهه، جيڪو گوتم ٻڌ جو همعصر هو، خواب ۾ ڪپڙي جا 18 ٽڪرا ۽ هڪ لٺ ڏٺا. ٻڌ ان خواب جي تشريح ڪندي ٻڌايو ته سندس وفات کان پوءِ سندس تعليم 18 مختلف مڪتبن ۾ ورهائجي ويندي ۽ هڪ بادشاهه اشوڪ انهن کي ٻيهر متحد ڪندو.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} === ٻڌ مذهب جي تبليغ === سري لنڪا جي روايت مطابق [[موگلي پُت تِسّا]] تقريباً 250 ق.م ۾ ٻڌ ڌرم جي تبليغ لاءِ نَوَ مشنون سرحدي علائقن ڏانهن موڪليون.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} هن روايت موجب اهي مشنون سڌو سنئون اشوڪ نه پر موگلي پُت تِسّا موڪليون، جيتوڻيڪ اشوڪ انهن جو سرپرست هو. هر مشن ۾ پنج ڀڪشو شامل هئا ۽ انهن جي اڳواڻي هڪ بزرگ ڀڪشو ڪندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} سري لنڪا ڏانهن اشوڪ پنهنجو پٽ [[مهندا]] موڪليو، جنهن سان گڏ اٿّيا، اُتّيا، سمبلا ۽ ڀدراسالا پڻ شامل هئا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} موگلي پُت تِسّا جي مدد سان اشوڪ ٻڌ مبلغن کي [[ڪشمير]]، [[گنڌارا]]، [[هماليه]]، يوناني علائقن، [[مهاراشٽر]]، [[سُوورن ڀومي]] ۽ [[سري لنڪا]] ڏانهن موڪليو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7;" | اشوڪ جي دور جون مشهور ٻڌ مذھب واريون تبليغي سرگرميون ! مبلغ ! منزل |- | [[مهندا]] | [[سري لنڪا]] |- | مجهنتيڪ | [[ڪشمير]] ۽ [[گنڌارا]] |- | مهاديو | مهيسا منڊل (شايد موجوده [[ميسور]]) |- | رڪّھتا | وناواسا |- | ڌمّ رڪّھتا (يوناني) | اپرانتڪ (اولهه هندستان) |- | مها ڌمّ رڪّھتا | [[مهاراشٽر]] |- | مها رڪّھتا | يوناني ملڪ |- | مجهم | [[هماليه]] |- | سونا ۽ اُتّرا | [[سُوورن ڀومي]] |} روايت موجب اشوڪ جي حڪومت جي اوڻيهين سال ۾ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] سري لنڪا وئي، جتي هن ٻڌ راهبن جي عورتن واري جماعت قائم ڪئي ۽ ساڻس گڏ مقدس [[بودهي وڻ]] جي هڪ شاخ پڻ کڻي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Strong|1995|p=144}} اشوڪ جي پنهنجن فرمانن ۾ به انهن مشنن جو سڌو سنئون بيان موجود ناهي. البت سندس حڪومت جي اوڻيهين سال بابت فقط ايترو ذڪر ملي ٿو ته هن [[خالاتيڪا غار]] تپسوين کي برساتي موسم ۾ رهائش لاءِ عطا ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} سندس ٿنڀن وارن فرمانن مان معلوم ٿئي ٿو ته ايندڙ سال هن [[لمبني]] (گوتم ٻڌ جي جنم ڀومي) ۽ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي زيارت ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''پٿريلي فرمان نمبر 13'' ۾ اشوڪ دعويٰ ڪري ٿو ته هن پنج بادشاهن ۽ ٻين ڪيترن ملڪن ڏانهن پيغام موڪلي ''ڌرم جي فتح'' حاصل ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته ڇا اهي سفارتون ئي اهي ٻڌ مشنون هيون جن جو ذڪر ٻڌ تاريخن ۾ ملي ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} ڪجهه ماهر، جهڙوڪ [[ايتين لاموٽ]]، سمجهن ٿا ته فرمانن ۾ ذڪر ٿيل ''ڌرم'' جا مبلغ لازمي طور ٻڌ ڀڪشو نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جو ''ڌرم'' ۽ ''ٻڌ مت'' مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا.{{sfn|Gombrich|1995|pp=10–11}} ٻيا ماهر، جهڙوڪ [[ايرخ فرائووالنر]] ۽ [[رچرڊ گومبرچ]]، انهن مشنن کي تاريخي حقيقت سمجهن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=11}} آثار قديمه مان به ڪجهه ثبوت ملن ٿا. ''وِنَي نِدان'' ۾ ذڪر ٿيل پنجن ڀڪشوئن مان ٽن جا نالا [[ڀلسا]] (ويجهو [[وديشا]]) مان مليل تبرڪن جي صندوقن تي لکيل مليا آهن، جيڪي ٻي صدي ق.م جي شروعاتي دور سان تعلق رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} ڪيترن مؤرخن جو خيال آهي ته ٻڌ مت جي وڏي مذهب طور اڀرڻ ۾ اشوڪ جي سرپرستي اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Thapar|1995|p=32}} بهرحال، آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اتر اولهه هندستان ۽ ڏکڻ هندستان ۾ ٻڌ مت جي واڌ ويجهه جو وڏو سبب واپاري، زميندار، ڪاريگر ۽ واپاري جماعتون هيون، جن ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي ادارن جي مالي مدد ڪئي.{{sfn|Thapar|1995|p=36}} === ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ تشدد === پنجين صدي عيسويءَ جي ٻڌ روايت ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، اشوڪ ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ به ڪجهه موقعن تي تشدد جو سهارو ورتو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن "دوزخ واري قيدخاني" ۾ [[چنداگيريڪا]] کي آهستي آهستي اذيتون ڏئي مارائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هڪ شخص جي ڏوهه جي بدلي ۾ هن 18,000 "بدعقيدن" جي قتل جو حڪم ڏنو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن جين ڌرم وارن خلاف مهم هلائي ۽ هر "بدعقيد" جو سر آڻڻ تي انعام مقرر ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سندس پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] جو به سر قلم ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[پنڊروردهن]] ۾ هڪ غير ٻڌ شخص اهڙي تصوير ٺاهي جنهن ۾ [[گوتم ٻڌ]] کي [[جناتپتر]] (يعني [[مهاوير]]) جي پيرن تي جهڪيل ڏيکاريو ويو هو. اصطلاح ''نرگرنٿ'' ("بندشن کان آزاد") اصل ۾ جين ڌرم کان اڳ جي هڪ تپسوي جماعت لاءِ استعمال ٿيندو هو، پر بعد ۾ جين راهبن لاءِ رائج ٿي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} روايت موجب هڪ ٻڌ عقيدتمند جي شڪايت تي اشوڪ پهرين انهيءَ مصور کي گرفتار ڪرڻ جو حڪم ڏنو، پوءِ [[پنڊروردهن]] ۾ موجود سڀني [[آجيڪ]] (Ajivika) پوئلڳن کي قتل ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010">{{cite book | author=Beni Madhab Barua | title=The Ajivikas | url=https://archive.org/details/ajivikas00barurich | access-date=30 October 2012 | date=5 May 2010 | publisher=General Books | isbn=978-1-152-74433-2 | pages=[https://archive.org/details/ajivikas00barurich/page/68 68]–69}}</ref> چيو وڃي ٿو ته ان حڪم جي نتيجي ۾ لڳ ڀڳ 18,000 آجيڪ ماريا ويا.{{sfn|Strong|1989|p=232}} ڪجهه وقت پوءِ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ ٻئي نرگرنٿ پوئلڳ اهڙي ئي تصوير ٺاهي. اشوڪ کيس ۽ سندس سموري خاندان کي سندن گهر ۾ زندهه ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010"/> هن وڌيڪ اعلان ڪيو ته جيڪو به ڪنهن نرگرنٿ بدعقيد جو سر کڻي ايندو، تنهن کي هڪ ''دينار'' انعام طور ڏنو ويندو. روايت موجب هڪ ڳوٺاڻي ڌنار اشوڪ جي پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] کي بدعقيد سمجهي قتل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}} جڏهن اشوڪ کي پنهنجي غلطيءَ جو احساس ٿيو ته هن اهو حڪم واپس وٺي ڇڏيو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} === تاريخي جائزو === اشوڪ طرفان مخالف مذهبي فرقن تي اهڙن ظلمن جون روايتون گهڻن مؤرخن جي نظر ۾ فرقيواراڻي تبليغ جو نتيجو آهن ۽ انهن کي تاريخي حقيقت طور قبول نٿو ڪيو وڃي.{{sfn|Strong|1995|p=149}}<ref name="Beni2010" /><ref name="Steven2010">{{cite book | author=Steven L. Danver | author-link=Steven L. Danver | title=Popular Controversies in World History: Investigating History's Intriguing Questions: Investigating History's Intriguing Questions | url=https://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | access-date=23 May 2013 | date=22 December 2010 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-59884-078-0 | page=99 | archive-date=3 January 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140103043618/http://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | url-status=live }}</ref><ref name="LePhuoc2010">{{cite book | author=Le Phuoc | title=Buddhist Architecture | url=https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | access-date=23 May 2013 | date=March 2010 | publisher=Grafikol | isbn=978-0-9844043-0-8 | page=32 | archive-date=31 December 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131231233840/http://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | url-status=live }}</ref> ان کان علاوه، اهڙيون ڪهاڻيون جين متنن جهڙوڪ ''[[پريشِشٽ پروان]]'' ۽ ''[[ٿيراولي]]'' ۾ موجود ناهن، جيتوڻيڪ اهي اشوڪ جو ذڪر ڪن ٿا.{{cite book | title=Parishtaparvan | url=https://archive.org/details/jtfs_sthaviravalicaritaorparisishtaparva-of-hemchandra-hermanjacobi-1932-bibliotheca-/page/LXXXI/mode/2up}}</ref><ref>{{cite book | title=Journal Of Indian Asiatic Society | date=1872 | url=https://books.google.com/books?id=yajAG0tbZ9cC&q=As%E2%80%99oka | page=154 }}</ref> انهيءَ ڪري جديد محققن جو وڏو حصو انهن واقعن کي مذهبي مقابلي جي نتيجي ۾ بعد ۾ شامل ڪيل افسانوي روايتون سمجهي ٿو، نه ڪي اشوڪ جي دور جا تصديق ٿيل تاريخي واقعا. == خاندان == [[File:Sanchi King Ashoka with his Queens, South Gate, Stupa no. 1.jpg|thumb|هڪ شهنشاهه ــ گهڻو امڪان آهي ته اشوڪ ــ پنهنجي ٻن راڻين [[اسندهيمترا]] ۽ [[ڪاروواڪي]] سان گڏ، ۽ ٽن خادمن سميت، [[سانچي]] جي هڪ اُڀريل نقش ۾ ڏيکاريل آهي.{{sfn|Singh|2017|p=162}} هن شخصيت جي اشوڪ طور سڃاڻپ [[ڪناگنهلي]] جي هڪ ساڳئي نقش مان ٿئي ٿي، جنهن تي سندس نالو پڻ لکيل آهي.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Kanaganahalli Asoka with inscription.jpg|thumb|upright|اشوڪ پنهنجي راڻي [[تشيارڪشيتا]] سان گڏ، [[ڪناگنهلي]] ويجهو [[سنّتي]] ۾، 1هين–3هين صدي عيسوي. هن اُڀريل نقش تي [[برهمي لپي]] ۾ "𑀭𑀸𑀬 𑀅𑀲𑁄𑀓𑁄" (''رايا اشوڪو''، "بادشاهه اشوڪ") لکيل آهي. تصوير ۾ اشوڪ، سندس راڻي، ٻه چمرا جهُلڻ وارا خادم ۽ هڪ ڇانوَ کڻندڙ خادم ڏيکاريل آهن.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Emperor Ashoka and his Queen at the Deer Park.jpg|upright|thumb|شهنشاهه اشوڪ ۽ سندس راڻي [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (شاکيه ڪُماري)، [[سارناتھ]] جي هرڻن واري باغ ۾. [[سانچي]] جو اُڀريل نقش.{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === زالون === مختلف ذريعن موجب اشوڪ جون پنج مشهور زالون هيون: [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (يا ويديسا مهاديوي شاکيه ڪُماري)، [[اسندهيمترا]]، [[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]]، [[ڪاروواڪي]] ۽ [[تشيارڪشيتا]].{{sfn|Mookerji|1995|p=9}} ڪاروواڪي اشوڪ جي واحد راڻي آهي جنهن جو ذڪر اشوڪ جي پنهنجي فرمانن ۾ ملي ٿو. سندس نالو [[الله آباد]] جي هڪ ٿنڀي تي لکيل فرمان ۾ اچي ٿو. ان فرمان ۾ کيس شهزادي [[تيورا]] جي ماءُ قرار ڏنو ويو آهي، ۽ شاهي عملدارن (''مها ماترن'') کي حڪم ڏنو ويو آهي ته سندس مذهبي ۽ خيراتي عطين جو رڪارڊ رکيو وڃي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} هڪ نظريي مطابق [[تشيارڪشيتا]] دراصل ڪاروواڪي جو ئي شاهي لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[مهاونسا]]'' مطابق اشوڪ جي وڏي راڻي [[اسندهيمترا]] هئي، جيڪا اشوڪ جي وفات کان چار سال اڳ فوت ٿي وئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} روايت موجب پنهنجي پوئين جنم ۾ هن هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] کي ماکي وڪڻندڙ واپاري ڏانهن رستو ڏيکاريو هو، ۽ اهو واپاري بعد ۾ اشوڪ جي روپ ۾ پيدا ٿيو، تنهنڪري هوءَ اشوڪ جي راڻي بڻجي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد جي ڪجهه متنن ۾ اچي ٿو ته اسندهيمترا ان پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجو تيار ڪيل ڪپڙو پڻ ڏنو هو.{{sfn|Strong|1995|p=166}} انهن متنن ۾ ''دساوتٿوپڪرن''، ڪمبوڊيا وارو وڌايل ''مهاونسا'' ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} هڪ ٻي ڪهاڻي موجب اشوڪ هڪ ڏينهن اسندهيمترا تي طنز ڪندي چيو ته هوءَ مٺو ڪمند کائي رهي آهي، حالانڪه هن اهو پنهنجي ''ڪرما'' سان حاصل نه ڪيو آهي. اسندهيمترا جواب ڏنو ته سندس سڀ نعمتون سندس نيڪ عملن جو نتيجو آهن. اشوڪ کيس اهو ثابت ڪرڻ لاءِ چيو ته هوءَ 60,000 راهبن لاءِ پوشاڪون فراهم ڪري.{{sfn|Strong|1995|p=166}} رات جو محافظ ديوتائن کيس سندس پراڻي نيڪ عمل جي ياد ڏياريو، ۽ ٻئي ڏينهن هوءَ معجزاتي طور 60,000 پوشاڪون مهيا ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.{{sfn|Strong|1995|p=166}} اشوڪ ايترو متاثر ٿيو جو هن کيس پنهنجي پسنديده راڻي بڻايو ۽ کيس سلطنت جي حڪمراني به آڇي، پر هن انڪار ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=167}} ''ترائي ڀومي ڪٿا'' موجب اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ ۽ 84,000 اسٽوپا ۽ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ لاءِ به اسندهيمترا ئي همٿايو هو.{{sfn|Strong|1995|pp=167–168}} ''مهاونسا'' مطابق اسندهيمترا جي وفات کان پوءِ [[تسّراڪها]] (تشيارڪشيتا) وڏي راڻي بڻجي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ اسندهيمترا جو ذڪر ڪونهي، پر تشيارڪشيتا جو ذڪر ملي ٿو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} ''ديوياوادان'' ۾ [[پدماوتي]] نالي هڪ ٻي راڻي جو ذڪر آهي، جيڪا ولي عهد [[ڪُڻال]] جي ماءُ هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جڏهن شهزادو هو ته [[وديشا]] ۾ [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] سان محبت ۾ گرفتار ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} سلطنت سنڀالڻ کان پوءِ ديوي [[پاٽلي پتر]] وڃڻ بدران [[وديشا]] ۾ ئي رهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''مهاونسا'' واضح ڪري ٿو ته اشوڪ جي وڏي راڻي اسندهيمترا هئي، ديوي نه؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي شخصيت سمجهڻ مشڪل آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''ديپاونسا'' مطابق اشوڪ ۽ ديوي جا ٻه ٻار هئا: [[مهندا]] ۽ [[سنگهمتّا]].{{sfn|Thapar|1961|p=22}} === پٽ === [[تيورا]]، جيڪو اشوڪ ۽ ڪاروواڪي جو چوٿون پٽ هو، اشوڪ جي فرمانن ۾ نالي سان ذڪر ٿيل واحد پٽ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ جو هڪ ٻيو پٽ [[ڪُڻال]] هو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ڪُڻال جو هڪ پٽ [[سمپراتي]] هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت [[مهندا]] جو ذڪر ڪري ٿي، جنهن کي ٻڌ مبلغ طور سري لنڪا موڪليو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} چيني سياح [[شُوان زانگ]] جو چوڻ آهي ته مهندا اشوڪ جو پٽ نه، پر سندس ننڍو ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] (يا وگتاشوڪ) هو.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} ''ديوياوادان'' ۾ ولي عهد [[ڪُڻال]] (ڌرموِوَردهن) جو ذڪر آهي، جيڪو اشوڪ ۽ پدماوتي جو پٽ هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} [[فا شيان]] موجب ڌرموِوَردهن کي [[گنڌارا]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ [[جالوڪ]] کي اشوڪ جو ٽيون پٽ ڄاڻايو ويو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڌيئر === سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جي هڪ ڌيءَ [[سنگهمتّا]] هئي، جيڪا بعد ۾ [[ڀڪشُڻي]] بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ڪجهه مؤرخ، جهڙوڪ [[روميلا ٿاپر]]، سنگهمتّا جي تاريخي حيثيت بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} انهن جي دليلن مان ڪجهه هي آهن: * "سنگهمتّا" نالو، جنهن جي معنيٰ "سنگهه جي دوست" آهي، غيرمعمولي لڳي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} * ''مهاونسا'' موجب هن اشوڪ جي ڀائيٽي [[اگني برهما]] سان شادي ڪئي، جيڪا ان دور جي سماجي قانونن سان ٺهڪندڙ نه هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} * هوءَ 18 ورهين جي عمر ۾ ڀڪشُڻي بڻجي وئي، جڏهن ته روايت موجب ان وقت سندس ننڍڙو ٻار به هو.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} هڪ ٻي روايت ۾ اشوڪ جي ڌيءَ [[چارومتي]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن [[ديوپال]] نالي هڪ [[ڪشتري]] سان شادي ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڀائر === ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جو هڪ وڏو سڳو نه پر اڌ ڀاءُ [[سوسيما]] هو.{{sfn|Strong|1989|p=204}} * سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جو هڪ ڀاءُ [[تِسّا]] هو، جيڪو شروع ۾ عيش عشرت واري زندگي گذاريندو هو. اشوڪ کيس سبق سيکارڻ لاءِ ڪجهه ڏينهن لاءِ تخت تي ويهاريو، پوءِ کيس غاصب قرار ڏئي ستن ڏينهن کان پوءِ قتل جو حڪم ڏنو. انهن ستن ڏينهن ۾ تِسّا زندگي جي ناپائيداري سمجهي ورتي ۽ پوءِ راهب بڻجي ''ارهت'' جو درجو حاصل ڪيائين.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} * ''ٿيراگاتا'' جي شرح موجب هن ڀاءُ جو نالو [[ويتاشوڪ]] هو. هڪ ڏينهن هن پنهنجي مٿي ۾ اڇو وار ڏٺو ۽ دنياوي زندگي ڇڏي خانقاهه ۾ داخل ٿي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * [[فا شيان]] هن ڀاءُ کي [[مهيندر]] سڏي ٿو. سندس بيان موجب اشوڪ هن کي سندس غير اخلاقي روين سبب شرمسار ڪيو، جنهن کان پوءِ هو هڪ غار ۾ وڃي رهيو ۽ عبادت ڪندي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جي هڪ ڀاءُ کي جين سمجهي قتل ڪيو ويو، جڏهن اشوڪ جينن خلاف مهم هلائي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} == سلطنت جي حد == اشوڪ جي اڳوڻن حڪمرانن جي قبضي هيٺ آيل علائقن جي صحيح حدن بابت پڪ سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي، پر امڪان آهي ته سندس ڏاڏي [[چندر گپت موريا]] جي سلطنت اتر هندستان جي اولهه واري سامونڊي ڪناري ([[عرب سمنڊ]]) کان اوڀر واري ڪناري ([[بنگال جي نار]]) تائين پکڙيل هئي، ۽ ڀارتي برصغير جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين حصن تي مشتمل هئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} [[بندوسار]] ۽ اشوڪ غالباً سلطنت کي ڏکڻ طرف وڌيڪ وڌايو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس سلطنت تقريباً سڄي ڀارتي برصغير تي پکڙيل هئي، سواءِ انتهائي ڏاکڻن علائقن جي. [[اشوڪ جا فرمان|پٿريلا فرمان]] نمبر 2 ۽ 13 مان معلوم ٿئي ٿو ته اهي ڏاکڻا علائقا [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ڪيرلپتر]] ۽ [[ساتياپتر]] حڪمرانن جي قبضي ۾ هئا. اتر اولهه ۾ اشوڪ جي سلطنت [[افغانستان]] تائين پکڙيل هئي، جتي ان جون سرحدون [[سيلوڪي سلطنت]] سان لڳنديون هيون، جنهن تي [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيوس]] حڪومت ڪندو هو.{{sfn|Singh|2017|p=162}} اشوڪ جي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ [[پاٽلي پتر]] هو، جيڪو [[مگڌ]] واري علائقي ۾ واقع هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == مذهب ۽ فلسفو == === ٻڌ ڌرم سان تعلق === [[File:Upasaka.jpg|thumb|لفظ ''[[اپاسڪ]]'' (𑀉𑀧𑀸𑀲𑀓، "ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ")، جيڪو اشوڪ پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ ٻڌ ڌرم سان پنهنجي وابستگي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو (تقريباً 258 ق.م.)]] ٻڌ روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو هو،{{sfn|Strong|1989|p=15}} جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن هن معاملي تي اختلاف ظاهر ڪيو آهي.{{sfn|Strong|1995|p=142}} بهرحال [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان]] نمبر 1 واضح ثبوت فراهم ڪري ٿو ته اشوڪ ٻڌ ڌرم جو پوئلڳ هو. هن فرمان ۾ هو پاڻ کي ''[[اپاسڪ]]'' (يعني ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ) ۽ ''ساکيه'' (يعني گوتم ٻڌ جي لقب ''شاکيه مُني'' جي نسبت سان ٻڌ ڌرمي) سڏي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=134}} هي فرمان ۽ ٻيا ڪيترائي فرمان سندس ٻڌ ڌرم سان وابستگي جا ثبوت پيش ڪن ٿا:{{sfn|Guruge|1995|pp=43–44}} * پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ اشوڪ لکي ٿو ته ''اپاسڪ'' ٿيڻ کان پوءِ هڪ سال تائين هن گهڻي ترقي نه ڪئي، پر پوءِ هو ''سنگهه'' جي ويجهو ويو ۽ وڌيڪ اڳتي وڌيو. ''سنگهه ڏانهن وڃڻ'' جي صحيح معنيٰ واضح نه آهي. ٻڌ روايت موجب هو ڪجهه وقت راهبن سان گڏ رهيو، پر اهو شايد وڌاءُ هجي. البت اها ڳالهه يقيني آهي ته اشوڪ ٻڌ ڌرم ڏانهن وڌيڪ مائل ٿيو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 3 ۾ هو پاڻ کي ''اپاسڪ'' سڏي ٿو ۽ [[ٻڌ]] ۽ [[سنگهه]] تي پنهنجي ايمان جو اظهار ڪري ٿو.{{sfn|Thapar|1995|pp=19–20}}{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[وڏا پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان]] نمبر 8 ۾ هو پنهنجي تاجپوشي کان ڏهه سال پوءِ [[سمبودهي]] (يعني [[بودھ گيا]] ۾ مقدس [[بودهي وڻ]]) جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[لمبني]] واري ٿنڀي جي لکت ۾ هو [[گوتم ٻڌ]] جي جنم ڀومي جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ ٻڌ ۽ سنگهه لاءِ پنهنجي عقيدت جو اعلان ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1989|p=13}} * [[نگالي ساگر]] واري لکت ۾ هو اڳوڻي هڪ ٻڌ جي نالي سان منسوب اسٽوپا کي ٻيڻو وڏو ڪرڻ ۽ ان جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * سندس ڪجهه لکتون ٻڌ سنگهه جي اتحاد ۽ نظم برقرار رکڻ ۾ سندس دلچسپي ظاهر ڪن ٿيون.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * [[سارو مارو]] واري لکت موجب اشوڪ ''منيما ديش'' ۾ واقع ''اپونيت وهار'' ڏانهن سفر دوران پنهنجو پيغام موڪليو. جيتوڻيڪ هن هنڌ جي صحيح سڃاڻپ يقيني نه آهي، پر واضح آهي ته اهو هڪ ٻڌ وهار (''وهار'') هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=157}} === ڌرم === {{مکيه|اشوڪ جي ڌرم واري پاليسي}} [[File:Lomas Rishi relief.jpg|thumb|اشوڪ کي [[لوماس رشي غار]] جي سجايل دروازي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو ''[[چيتيه]] محراب'' جو "سڀ کان پراڻو معلوم مثال" سمجھيو وڃي ٿو.<ref name="Harle1994p24">{{cite book|author=James C. Harle|title=The Art and Architecture of the Indian Subcontinent|url=https://archive.org/details/artarchitectureo00harl|url-access=registration|year=1994|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-06217-5|pages=[https://archive.org/details/artarchitectureo00harl/page/24 24]–25}}</ref>]] اشوڪ جي مختلف لکتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن پاڻ کي "ڌرم" (پالي: ''ڌمّ'') جي واڌاري لاءِ وقف ڪري ڇڏيو هو. ٻڌ حلقن ۾ هي اصطلاح [[گوتم ٻڌ]] جي تعليمات لاءِ استعمال ٿيندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} بهرحال، اشوڪ جي پنهنجي لکتن ۾ ٻڌ ڌرم جي بنيادي عقيدن، جهڙوڪ [[چار اَريا سچ]] يا [[نروان]] جو ڪو ذڪر موجود ناهي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} لفظ "ڌرم" ڀارتي مذهبن ۾ مختلف معنائن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ عام طور تي ان جو مطلب "قانون"، "فرض"، "نيڪي" يا "راستي تي هلڻ" ورتو ويندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي [[قنڌار]] وارين لکتن ۾ "ڌرم" جو ترجمو يوناني ٻوليءَ ۾ ''eusebeia'' ۽ آرامي ٻوليءَ ۾ ''qsyt'' ڪيو ويو آهي، جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته اشوڪ جو "ڌرم" فقط ٻڌ ڌرم تائين محدود نه هو، پر هڪ وڌيڪ وسيع اخلاقي تصور هو.{{sfn|Strong|1995|p=142}} اشوڪ جي لکتن موجب، ڌرم جو مطلب هو: * سماجي ڀلائيءَ لاءِ سرگرم اخلاقي حڪمراني * مذهبي رواداري * ماحولياتي شعور * عام اخلاقي اصولن جي پيروي * جنگ کان پاسو {{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي فرمانن ۾ ڌرم جي عملي صورتن جا مثال هي آهن: * موت جي سزا ختم ڪرڻ ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 4){{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * رستن جي ڪنارن تي وڻن جي پوک، خاص طور تي [[برگد]] ۽ آم جا باغ، گڏوگڏ مسافرن لاءِ آرامگاهون ۽ کوهه تعمير ڪرائڻ. هر اڌ ميل جي فاصلي تي اهڙيون سهولتون قائم ڪيون ويون. ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 7){{sfn|Strong|1989|p=4}} * شاهي باورچي خاني ۾ جانورن جي قتل تي پابنديون لڳائڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 1).{{sfn|Strong|1989|p=4}} روزانو فقط ٻه مور ۽ هڪ هرڻ ذبح ڪرڻ جي اجازت هئي، ۽ پوءِ اهو به بند ڪيو ويو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * انسانن ۽ جانورن ٻنهي لاءِ طبي سهولتون قائم ڪرڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 2).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * والدين جي فرمانبرداري، پجاريَن ۽ تپسوين سان سخاوت، ۽ خرچن ۾ سادگي جي ترغيب ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 3).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * عملدارن کي غريبن ۽ پوڙهن ماڻهن جي ڀلائي ۽ خوشحالي لاءِ ڪم ڪرڻ جو حڪم ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 5).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * سڀني جاندارن جي ڀلائيءَ کي فروغ ڏيڻ ته جيئن هو زنده مخلوق تي پنهنجو قرض ادا ڪري سگهي ۽ هن دنيا ۽ ايندڙ دنيا ۾ انهن جي خوشيءَ جو سبب بڻجي سگهي ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 6).{{sfn|Strong|1989|p=4}} جديد عالمن اشوڪ جي ''ڌرم'' بابت مختلف رايا پيش ڪيا آهن. ڪن ان کي ٻڌ ڌرم جي عام گهرو پوئلڳن جي اخلاقي ضابطن سان تشبيهه ڏني آهي، ڪن ان کي سياسي ۽ اخلاقي اصولن جو مجموعو قرار ڏنو آهي، ڪن ان کي هڪ قسم جو "عالمي مذهب" سمجهيو آهي، جڏهن ته ڪجهه ان کي اشوڪ جي پنهنجي فڪري ايجاد قرار ڏين ٿا. ٻئي طرف، ڪجهه محققن جو خيال آهي ته اهو بنيادي طور هڪ سياسي نظريو هو، جنهن جو مقصد هڪ وڏي ۽ گهڻ قومي سلطنت کي اخلاقي بنيادن تي متحد رکڻ هو.{{sfn|Singh|2012|p=131}} اشوڪ ''ڌرم-مها ماتر'' نالي نئين درجي جا عملدار مقرر ڪيا. انهن جي ذميواري پوڙهن، بيمارن، عورتن، ٻارن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي ڀلائي هئي. اهي عملدار اولهه ايشيا جي يوناني-هلينستي سلطنتن ڏانهن سفارتي مهمن تي به موڪليا ويندا هئا ته جيئن ڌرم جو پيغام پهچائي سگهجي.{{sfn|Thapar|1995|p=31}} تاريخي طور تي، عالمي ٻڌ ڌرمي حلقن ۾ اشوڪ جي جيڪا تصوير مشهور ٿي، اها سندس فرمانن بدران ٻڌ روايتن ۽ ڏند ڪٿائن (جهڙوڪ ''[[اشوڪاوادان]]'') تي ٻڌل هئي. ان جو هڪ وڏو سبب اهو هو ته اشوڪ جا فرمان [[برهمي لپي]] ۾ لکيل هئا، جيڪا وقت سان وسري وئي ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ [[جيمس پرنسپ]] جي تحقيق کان پوءِ ئي ٻيهر پڙهي ويئي.{{sfn|Strong|1989|p=5}} چيني ٻڌ ياترين [[فاشيان]] ۽ [[شوان زانگ]] جي سفرنامن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو اشوڪ جي لکتن کي ٻڌ سان لاڳاپيل مقدس هنڌن جي نشانين طور ڏسندا هئا. انهن فرمانن کي ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل مواد سان منسوب ڪيو، پر جديد عالمن جڏهن برهمي لپي پڙهي، ته معلوم ٿيو ته انهن جي تشريح اصل متن سان مطابقت نٿي رکي. غالب امڪان اهو آهي ته فاشيان مقامي رهنمائن تي ڀاڙيو، جن يا ته پنهنجي طرفان ٻڌ ڌرمي تشريحون ٺاهيون يا زباني روايتن جي بنياد تي غلط ترجما پيش ڪيا. شوان زانگ به اهڙي صورتحال کي منهن ڏنو هوندو، يا شايد هن فاشيان جي لکڻين تي ڀروسو ڪيو هجي.{{sfn|Strong|1989|pp=6–9}} هن راءِ جي تائيد ان ڳالهه مان به ٿئي ٿي ته چوڏهين صديءَ ۾ [[فيروز شاهه تغلق]] جڏهن اشوڪ جي ٿنڀن تي لکيل تحريرن جي معنيٰ پڇي، ته ڪجهه برهمڻ عالمن انهن جون خيالي تشريحون پيش ڪيون. [[شمس سراج عفيف]] جي ''تاريخ فيروز شاهي'' موجب، جڏهن فيروز شاهه [[ٽوپرا]] ۽ [[ميرٺ]] مان اهي ٿنڀ دهلي آندا، ته برهمڻن کيس ٻڌايو ته انهن تي اڳڪٿي لکيل آهي ته فيروز نالي بادشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به انهن ٿنڀن کي نه هٽائي سگهندو. ان وقت مقامي روايتن ۾ انهن ٿنڀن کي افسانوي سورمي [[ڀيم]] سان پڻ منسوب ڪيو ويندو هو.{{sfn|Strong|1989|pp=9–10}} [[رچرڊ گومبرچ]] جهڙن عالمن جو خيال آهي ته اشوڪ جي ڌرم تي ٻڌ ڌرم جو واضح اثر موجود هو. مثال طور، [[ڪالنگا]] بابت جدا فرمان نمبر 1 ۾ موجود خيال، ٻڌ جي ''سگال کي نصيحت'' ۽ ٻين وعظن سان گهڻي مشابهت رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} ==== جانورن جي ڀلائي ==== اشوڪ جي پٿريلي فرمانن ۾ واضح طور چيو ويو آهي ته جاندارن کي تڪليف پهچائڻ مناسب ناهي، ۽ ڪنهن به جانور کي [[يجنا]] يا قرباني لاءِ قتل نه ڪيو وڃي.{{sfn|Fitzgerald|2004|p=120}} بهرحال، اشوڪ عام ڍورن جي ذبح يا گوشت کائڻ تي مڪمل پابندي نه لڳائي.{{sfn|Simoons|1994|p=108}} هن اهڙن سڀني چؤپائن جي قتل تي پابندي وڌي جيڪي نه خوراڪ لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ نه ئي ڪنهن عملي فائدي جا هئا. ان کان علاوه ڪيترن پکين، مڇين ۽ ٻين جانورن جي مخصوص نسلن جي قتل تي به پابندي لڳائي وئي.{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ کير پياريندڙ ٻڪريُن، رڍن ۽ سوئرن جي قتل کي به منع ڪيو، ۽ سندن ڇهن مهينن کان گهٽ عمر وارن ٻچن جي قتل تي پڻ پابندي وڌي. هن ڪجهه خاص مذهبي دورن، جهڙوڪ [[چاتُرماس]] ۽ [[اوپوسٿ]] جي ڏينهن ۾: سڀني مڇين جي شڪار; ۽ جانورن جي خصي ڪرڻ تي پابندي لڳائي.{{sfn|Dhammika|1994}}{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ شاهي شڪار کي ختم ڪيو ۽ شاهي محل ۾ خوراڪ لاءِ جانورن جي ذبح کي به محدود ڪري ڇڏيو.{{sfn|Draper|Meyer|McCoubrey|1998|p=44}} ڇاڪاڻ ته هن: شڪار تي پابنديون وڌيون; جانورن لاءِ علاجگاهون قائم ڪيون; ڪيترن مذهبي ڏينهن تي گوشت کائڻ کان روڪيو، انهيءَ ڪري ڪجهه محقق موريا سلطنت کي دنيا جي تاريخ ۾ انهن نادر مثالن مان شمار ڪن ٿا، جتي حڪومت جانورن کي به اهڙو تحفظ ڏنو جهڙو انساني شهرين کي حاصل هوندو آهي.{{sfn|Phelps|2007}} اشوڪ جي فرمانن ۾ جهنگلي جانورن جي قتل ۽ ٻيلن جي تباهي تي به پابنديون ملن ٿيون، تنهن ڪري ڪيترائي جديد ماحولياتي مورخ کيس ماحولياتي شعور ۽ فطرت جي تحفظ جي ابتدائي نمائندن مان هڪ سمجهن ٿا.{{sfn|Elverskog|2020|p=56}}{{sfn|Fisher|2018|p=72}} == پرڏيهي لاڳاپا == [[File:Territories conquered by the Dharma according to Ashoka.jpg|thumb|[[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13]] موجب اهي علائقا جيڪي اشوڪ جي "ڌرم فتح" هيٺ آيا (260–218 ق م).{{sfn|Kosmin|2014|p=57}}<ref name=ME368>Thomas Mc Evilly, ''The shape of ancient thought'', Allworth Press, New York, 2002, p. 368</ref>]] اهو چڱيءَ طرح معلوم آهي ته اشوڪ مختلف ماڻهن ۽ بادشاهن ڏانهن ''دوت'' (سفير يا ايلچي) موڪليندو هو ته جيئن زباني يا لکت واريون هدايتون، يا ٻنهي قسمن جا پيغام، انهن تائين پهچائي سگهجن. سندس ڇهين پٿريلي فرمان (Rock Edict VI) ۾ "زباني حڪمن" جو واضح ذڪر ملي ٿو. بعد ۾ اها ڳالهه به ثابت ٿي ته ان دور ۾ لکت وارين هدايتن سان گڏ زباني پيغام موڪلڻ ڪا غيرمعمولي ڳالهه نه هئي. اشوڪ جي پيغامن جو مقصد سندس ''ڌمّ-وجيه'' (ڌرم ذريعي فتح) کي ڦهلائڻ هو، جنهن کي هو سڀني فتحن کان اعليٰ سمجھندو هو ۽ جنهن کي هو هر هنڌ، بلڪه ڀارت کان ٻاهر به، ڦهلائڻ جو خواهشمند هو. [[خروشٺي لپي]] جي اختيار ٿيڻ مان مختلف ثقافتن جي وچ ۾ رابطن جا واضح ۽ ناقابل ترديد نشان ملن ٿا. اهو به ممڪن آهي ته حڪومتي لکتون نصب ڪرڻ جو تصور به انهيءَ لپيءَ سان گڏ آيو هجي، ڇاڪاڻ ته اشوڪ جي فرمانن ۾ [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] اثر ڪيترن ئي اصطلاحن ۽ تحريري اندازن ۾ نظر اچي ٿو. اهي حقيقتون ظاهر ڪن ٿيون ته اشوڪ ٻين تهذيبن سان رابطي ۾ هو ۽ پنهنجي سلطنت جي حدن کان ٻاهر نون ثقافتي خيالن جي ڏي وٺ ۽ ڦهلاءَ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪري رهيو هو.<ref name="Hinuber2012">{{cite journal | author=Oskar von Hinüber |title=Did Hellenistic Kings Send Letters to Aśoka? | journal=Journal of the American Oriental Society |volume=130 | issue=2 | year=2010 | publisher=Freiburg | pages=262–265}}</ref> === يوناني دنيا === [[File:Sarnath Ashoka Capital Horse motif.jpg|thumb|right|[[سارناٿ]] جي [[اشوڪ جو شيرن وارو تاج|اشوڪي تاج]] تي گھوڙي جو نقش، جنهن کي اڪثر يوناني حقيقت نگاري (ريئلزم) جو مثال سمجھيو ويندو آهي.<ref name="Danielou">A Brief History of India, [[Alain Daniélou]], Inner Traditions / Bear & Co, 2003, p. 89-91 [https://archive.org/details/briefhistoryofin00dani/page/89]</ref>]] اشوڪ پنهنجي پٿريلي فرمانن ۾ بيان ڪري ٿو ته هن اولهه ۾ واقع [[يوناني دور]] جي بادشاهتن ڏانهن ٻڌ ڌرم ۽ ڌرم جي تبليغ لاءِ قدم کنيا. هو اهو پڻ ٻڌائي ٿو ته سندس سلطنت ۾ رهندڙ يوناني ماڻهو ٻڌ ڌرم قبول ڪندڙ هئا ۽ سندس سفيرن جا مخاطب پڻ هئا. {{blockquote |text=هاڻي ديوتائن جي پياري بادشاهه جي نظر ۾ سڀ کان وڏي فتح ڌرم جي فتح آهي. ۽ اها ڌرم فتح هتي به حاصل ڪئي وئي آهي ۽ ڇهه سئو يوجن پري به، جتي يوناني بادشاهه [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]] حڪومت ڪري ٿو، ۽ ان کان به اڳتي جتي چار بادشاهه [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] حڪومت ڪن ٿا. اهڙي طرح ڏکڻ ۾ [[چولا]]، [[پانڊيا]] ۽ [[تامراپرني]] تائين پڻ. هتي بادشاهه جي سلطنت اندر يونانين، ڪمبوجن، نابھڪن، نابھاپمڪتين، ڀوجن، پيتنيڪن، آندرهن ۽ پاليدن جي وچ ۾ به ماڻهو ديوتائن جي پياري بادشاهه جي ڌرم واري هدايتن تي عمل ڪن ٿا. جتي سندس سفير نه به پهتا آهن، اتي به ماڻهن سندس ڌرم جي تعليمات بابت ٻڌي انهن تي عمل ڪرڻ شروع ڪيو آهي ۽ مستقبل ۾ به ڪندا رهندا. |source=[[اشوڪ جا فرمان]]، [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان نمبر 13]] (ايس. ڌمّيڪا جو ترجمو)<ref>[http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html#rock14 The Edicts of King Ashoka: an English rendering by Ven. S. Dhammika] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160510060618/http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html |date=10 May 2016 }}</ref> }} {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | caption_align = center | align = left | direction = horizontal | image1 = Kalsi02.jpg | image2 = Khalsi rock edict of Ashoka.jpg | footer = [[کالسي]] جا پٿريلا فرمان (وڏو پٿريلو فرمان نمبر 13)، جن ۾ اشوڪ يوناني بادشاهن [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] جا نالا سڌيءَ طرح پنهنجي تعليمات جي مخاطبن طور کڻي ٿو. | footer_align = center }} اهو ممڪن آهي، جيتوڻيڪ يقيني نه آهي، ته اشوڪ کي يوناني حڪمرانن کان خط موصول ٿيا هجن ۽ هو يوناني بادشاهن جي حڪومتي فرمانن کان واقف هجي. ساڳي طرح جيئن هو شايد [[هخامنشي سلطنت]] جي بادشاهن جي لکتن کان واقف هو، ڇاڪاڻ ته ان دور ۾ يوناني بادشاهن جا سفير ڀارت ۾ موجود هئا ۽ اشوڪ پاڻ به پنهنجا ''دوت'' ٻاهرين ملڪن ڏانهن موڪليندو هو.<ref name="Hinuber2012"/> [[ڊيو نيسيوس (سفير)|ڊيو نيسيوس]] نالي هڪ يوناني سفير جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]] طرفان اشوڪ جي درٻار ۾ موڪليو ويو هو.<ref>{{cite web |url = http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |title = Pliny the Elder, "The Natural History", 6, 21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728023626/http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |archive-date=28 July 2013 |url-status=dead}}</ref> اهو ساڳيو بطليموس اشوڪ جي فرمانن ۾ به ٻڌ ڌرم جي پيغام حاصل ڪندڙ بادشاهن مان شمار ڪيو ويو آهي. ڪجهه يوناني فلسفي، جهڙوڪ [[هيگيسياس آف سيرين]]، جيڪو غالباً بادشاهه [[ماگاس آف سيرين]] جي دور ۾ رهندو هو، انهن کي به ممڪن طور ٻڌ ڌرم جي تعليمات کان متاثر سمجھيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته ماگاس انهن بادشاهن مان هڪ هو جن ڏانهن اشوڪ جا مذهبي سفير موڪليا ويا هئا.<ref>{{cite book |last=Preus |first=Anthony |year=2015 |title=Historical Dictionary of Ancient Greek Philosophy |url=https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |page=184 |isbn=978-1-4422-4639-3 |access-date=18 June 2017 |archive-date=4 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201104102717/https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |url-status=live }}</ref> ڀارت ۾ رهندڙ يونانين جو ٻڌ ڌرم جي واڌاري ۾ عملي ڪردار به نظر اچي ٿو. مثال طور، اشوڪ جي سفيرن مان هڪ [[ڌمّرڪشيت]] بابت پالي ذريعن ۾ ذڪر آهي ته هو هڪ يوناني (''يونا'') ٻڌ ڀڪشو هو، جنهن ٻڌ ڌرم جي تبليغ ۾ سرگرم حصو ورتو. ''[[مهاونسا]]'' ۾ هن جو ذڪر موجود آهي.<ref name="plgotw">Full text of the ''Mahavamsa'' [http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html Click chapter XII] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060905050433/http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html |date=5 September 2006 }}</ref> ڪجهه يوناني (يَوَن) شايد اشوڪ جي سلطنت ۾ انتظامي عهدن تي پڻ فائز هئا. [[رودر دامن]] جي [[گرناڙ|گِرناڙ]] واري لکت ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ جي دور ۾ [[گجرات]] جي علائقي گِرناڙ ۾ هڪ يَوَن (يوناني) گورنر مقرر هو، جيڪو هڪ آبي ذخيرو تعمير ڪرائڻ جو ذميوار هو.<ref>The Idea of Ancient India: Essays on Religion, Politics, and Archaeology by Upinder Singh [https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 p.18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229135504/https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 |date=29 December 2019 }}</ref> ڪيترن محققن جو خيال آهي ته [[پاٽلي پتر]] ۾ اشوڪ جو شاهي محل [[پرسيپولس]] ۾ موجود هخامنشي شاهي محل جي طرز تي تعمير ڪيو ويو هو.<ref>{{cite book |last1=De la Croix |first1=Horst |last2=Tansey |first2=Richard G. |last3=Kirkpatrick |first3=Diane |title=Gardner's Art Through the Ages |date=1991 |publisher=Thomson/Wadsworth |isbn=0-15-503769-2 |edition=9th |page=[https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 428] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 }}</ref> == اڳين جنمن بابت ڏند ڪٿائون == ٻڌ ڌرم جي روايتن ۽ ڏند ڪٿائن ۾ اشوڪ جي گذريل جنمن بابت به ڪيترائي قصا بيان ڪيا ويا آهن. ''مهاونسا'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ، [[نگروده]] ۽ [[ديوانمپيا تِسا]] هڪ اڳئين جنم ۾ ڀائر هئا. ان وقت هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] (Pratyekabuddha) ٻئي بيمار پرتيڪ ٻڌ جي علاج لاءِ ماکي ڳولي رهيو هو. هڪ عورت کيس هڪ ماکيءَ جي دڪان ڏانهن رهنمائي ڪئي، جيڪو انهن ٽنهي ڀائرن جي ملڪيت هو. اشوڪ وڏي سخاوت سان ان پرتيڪ ٻڌ کي ماکي عطا ڪئي ۽ انهيءَ نيڪيءَ جي عيوض اها خواهش ظاهر ڪئي ته هو مستقبل ۾ جمبودويپ جو خودمختيار حڪمران بڻجي.{{sfn|Strong|1995|p=146}} اها عورت به دعا ڪئي ته هوءَ سندس راڻي بڻجي، ۽ پوءِ ايندڙ جنم ۾ اشوڪ جي زال [[اسندهمتّا]] جي روپ ۾ پيدا ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد وارن پالي متنن موجب اسندهمتّا هڪ ٻي نيڪي پڻ ڪئي هئي: هن پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجي هٿن سان تيار ڪيل ڪپڙي جو هڪ ٽڪرو تحفي طور ڏنو هو. اهي روايتون ''دساوتٿُپّڪرڻ''، نام نهاد ڪمبوڊيائي يا توسيع يافته ''مهاونسا'' (ممڪن طور نائين يا ڏهين صدي) ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' (پندرهين صدي) ۾ محفوظ آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} ''[[اشوڪاوادان]]'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ اڳئين جنم ۾ [[راجگريهه]] جي هڪ معزز خاندان ۾ ''جيا'' نالي ڇوڪري جي صورت ۾ پيدا ٿيو هو. جڏهن هو ننڍڙو ٻار هو، تڏهن هن [[گوتم ٻڌ]] کي مٽيءَ جو هڪ ڍير کاڌي جي خيال سان پيش ڪيو. ٻڌ انهيءَ عطئي کي قبول ڪيو، جنهن تي جيا اعلان ڪيو ته هن نيڪ عمل جي نتيجي ۾ هو مستقبل ۾ بادشاهه بڻجندو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} ساڳئي روايت ۾ اهو پڻ ٻڌايو ويو آهي ته جيا جو ساٿي ''وجيا'' بعد ۾ اشوڪ جي وزير اعظم [[رادھاگپت]] جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} بعد ۾، پنهنجي ايندڙ زندگيءَ ۾، ٻڌ ڀڪشو [[اپگپت]] اشوڪ کي ٻڌائي ٿو ته سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي جو سبب اڳئين جنم ۾ مٽيءَ جو اهو ناپاڪ تحفو هو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ڪيترا پوءِ جا متن هيءَ ڪهاڻي ورجائين ٿا، پر مٽي ڏيڻ جي منفي نتيجن جو ذڪر نٿا ڪن. انهن متنن ۾ [[ڪمارلاتا]] جو ''ڪلپنا-منڊيتڪا''، [[آرياشور]] جو ''جاتڪ مالا'' ۽ ''مها-ڪرما-وڀاگا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=149}} چيني ليکڪ [[پاؤ چينگ]] پنهنجي ڪتاب ''شيه چيا جُو لائي ينگ هوا لو'' ۾ لکي ٿو ته مٽي ڏيڻ جهڙو معمولي عمل ايترو وڏو ثواب نٿو رکي سگهي جو ان جي نتيجي ۾ اشوڪ جهڙو عظيم شهنشاهه پيدا ٿئي. ان جي بدران، هو دعويٰ ڪري ٿو ته ڪنهن ٻئي اڳئين جنم ۾ اشوڪ هڪ بادشاهه جي حيثيت سان ٻڌ جون بيشمار مورتيون ٺهرايون هيون، ۽ انهيءَ عظيم ثواب جي نتيجي ۾ هو ايندڙ جنم ۾ هڪ وڏي شهنشاهه جي صورت ۾ پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=163}} پالي ٻوليءَ جي چوڏهين صديءَ واري داستاني ڪتاب ''دساوتٿُپّڪرڻ'' (ممڪن طور چوڏهين صديءَ جو) ماکيءَ واري واپاري ۽ مٽي ڏيندڙ ٻار ٻنهي ڪهاڻين کي پاڻ ۾ ملائي پيش ڪري ٿو. هي متن ''مهاونسا'' واري قصي جو ٿورو مختلف بيان ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته اهو واقعو [[گوتم ٻڌ]] جي ڄمڻ کان به اڳ ٿيو هو. ان کان پوءِ ڪتاب چوي ٿو ته اهو ماکي عطا ڪندڙ واپاري بعد ۾ انهيءَ ٻار جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو، جنهن ٻڌ کي مٽي پيش ڪئي هئي. پر هن روايت ۾ هڪ اضافي تفصيل به آهي: ٻڌ اها مٽي پنهنجي خادم [[آنند]] کي ڏني ته جيئن ان مان [[پلستر]] تيار ڪيو وڃي. اهو پلستر بعد ۾ وهار جي ڀتين ۾ پيل ڏارن ۽ شگافن جي مرمت لاءِ استعمال ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=163-165}} == آخري سال == === تسّراڪشا راڻي طور === اشوڪ جي آخري تاريخي لکت [[اشوڪ جا وڏا ستوني فرمان|ستوني فرمان نمبر 4]] آهي، جيڪا سندس حڪومت جي 26هين سال سان تعلق رکي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اشوڪ جي زندگيءَ جي آخري دور بابت ڄاڻ جو واحد ذريعو ٻڌ ڌرمي روايتون ۽ ڏند ڪٿائون آهن. سري لنڪائي روايت مطابق اشوڪ جي مهاراڻي [[اسندهمتّا]] سندس حڪومت جي 29هين سال ۾ وفات ڪري وئي، ۽ 32هين سال ۾ سندس ٻي زال [[تشيارڪشا|تسّراڪشا]] کي راڻيءَ جو لقب ڏنو ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ٻنهي ''مهاونسا'' ۽ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ [[بودهي وڻ]] سان خاص عقيدت ۽ محبت رکندو هو. حسد ۾ مبتلا تسّراڪشا "بودهي" کي اشوڪ جي ڪنهن محبوبه عورت جو نالو سمجهي ويٺي. پوءِ هن ڪاري جادو ذريعي وڻ کي سُڪائڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Strong|1995|p=152}} ''اشوڪاوادان'' موجب هن ان مقصد لاءِ هڪ جادوگر عورت کي ڀرتي ڪيو. جڏهن اشوڪ کيس سمجهايو ته "بودهي" دراصل هڪ وڻ جو نالو آهي، تڏهن هن ساڳي جادوگر عورت کان وڻ کي ٻيهر صحتمند ڪرايو.{{sfn|Strong|1995|pp=152–153}} پر ''مهاونسا'' مطابق تسّراڪشا آخرڪار وڻ کي مڪمل طور تباهه ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي،{{sfn|Strong|1995|p=153}} ۽ اهو واقعو اشوڪ جي حڪومت جي 34هين سال ۾ پيش آيو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''اشوڪاوادان'' موجب تسّراڪشا (جنهن کي هتي ''تشيارڪشيتا'' چيو ويو آهي) اشوڪ جي پٽ [[ڪُنالا]] سان عشق ڪرڻ لڳي، پر ڪُنالا سندس خواهش رد ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ اشوڪ کيس ستن ڏينهن لاءِ سلطنت جو مڪمل اختيار ڏئي ڇڏيو. انهيءَ مختصر عرصي دوران هن ڪُنالا تي ظلم ڪيو ۽ سندس اکيون ڪڍرائي کيس انڌو ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هن ڪاوڙ ۾ اچي چيو ته: "مان هن جون اکيون پٽي ڪڍندس، سندس جسم کي لوهي ڪنڊن سان چيريندس، کيس جيئري ڀالي تي چاڙهيندس، سندس نڪ آري سان ڪٽيندس ۽ سندس زبان استري سان وڍيندس." بعد ۾ ڪُنالا معجزاتي نموني ٻيهر بينائي حاصل ڪري ورتي ۽ راڻي لاءِ معافي جي درخواست ڪئي، پر اشوڪ ان جي باوجود تسّراڪشا کي قتل ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=152}} [[ڪشيميندر]] جي ''اوادان-ڪلپا-لتا'' ۾ به هيءَ روايت بيان ٿيل آهي، پر اتي اشوڪ جي شخصيت کي وڌيڪ مثبت ڏيکارڻ لاءِ لکيو ويو آهي ته ڪُنالا جي نظر واپس اچڻ کان پوءِ اشوڪ راڻيءَ کي معاف ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=165}} == وفات == سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي 37هين سال ۾ وفات ڪئي،{{sfn|Guruge|1995|p=51}} جنهن جو مطلب آهي ته سندس وفات لڳ ڀڳ 232 ق م ۾ ٿي.{{sfn|Kosmin|2014|p=36}} ''اشوڪاوادان'' موجب پنهنجي زندگيءَ جي آخري ڏينهن ۾ شهنشاهه سخت بيمار ٿي پيو. هن ٻڌ سنگهه کي عطيا ڏيڻ لاءِ سرڪاري خزاني مان رقم استعمال ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن تي سندس وزيرن کيس رياستي خزاني تائين رسائي کان روڪي ڇڏيو. ان کان پوءِ اشوڪ پنهنجون ذاتي ملڪيتون عطيو ڪرڻ لڳو، پر ان کان به کيس روڪيو ويو. آخرڪار، وفات وقت سندس وٽ صرف هڪ [[املي|آملي]] (Myrobalan) جو اڌ ڦر بچيو هو، جيڪو هن پنهنجي آخري نذراني طور سنگهه کي پيش ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=18}} اهڙيون روايتون ٻڌ سنگهه کي سخاوت سان عطيا ڏيڻ جي اهميت اجاگر ڪن ٿيون ۽ اهو پڻ ڏيکارين ٿيون ته سلطنت ٻڌ ڌرم جي حمايت ۾ ڪهڙو ڪردار ادا ڪندي هئي.{{sfn|Singh|2008|p=332}} هڪ مشهور ڏند ڪٿا مطابق اشوڪ جي جسد کي ساڙڻ وقت سندس چتا مسلسل ست ڏينهن ۽ ست راتيون ٻرندي رهي. <ref>{{cite book |last=Strong |first=John |date=2007 |title=Relics of the Buddha |url=https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |publisher=Motilal Banarsidass Publishers |page=149 |isbn=978-81-208-3139-1 |access-date=15 November 2015 |archive-date=8 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508154548/https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |url-status=live }}</ref> == آثارِ قديمه جا باقيات == === اڏاوت === [[File:Lomas_Rishi_entrance.jpg|thumb|[[لوماس رشي غار]] جو تراشيل دروازو، [[بارابر غارون]]، تعمير لڳ ڀڳ 250 ق م]] اشوڪ سان منسوب مختلف اسٽوپن کان علاوه، [[اشوڪ جا ٿنڀا|سندس تعمير ڪرايل ٿنبو]] اڄ به برصغير جي مختلف علائقن ۾ موجود آهن. اشوڪ کي عام طور ڀارت ۾ پٿر تي ٻڌل تعميراتي فن جي شروعات جو باني سمجهيو ويندو آهي، جيڪا ٻڌ ڌرم جي خدمت لاءِ وقف هئي. ممڪن آهي ته هي فن [[يوناني-بئڪٽريائي]] ڪاريگرن جي اثر هيٺ ترقي ڪئي هجي، جيڪي [[سڪندر اعظم]] کان پوءِ هن خطي ۾ آيا هئا.<ref name="Stone">[https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 Introduction to Indian Architecture Bindia Thapar, Tuttle Publishing, 2012, p.21] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229200601/https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 |date=29 December 2019 }}</ref> اشوڪ کان اڳ عمارتون گهڻو ڪري غير مستقل مواد جهڙوڪ ڪاٺ، [[بانس]] ۽ ڇپر مان ٺاهيون وينديون هيون.<ref name="Stone"/><ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| title = Gardner's Art through the Ages: Non-Western Perspectives, Fred S. Kleiner, Cengage Learning, 2009, p14| isbn = 9780495573678| last1 = Kleiner| first1 = Fred S.| date = 5 January 2009| publisher = Cengage Learning| access-date = 17 June 2017| archive-date = 26 December 2019| archive-url = https://web.archive.org/web/20191226115443/https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| url-status = live}}</ref> امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ موجود پنهنجي شاهي محل کي ڪاٺ جي بدران پٿر استعمال ڪري ٻيهر تعمير ڪرايو هجي،{{sfn|Mookerji|1995|p=96}} ۽ شايد هن ان مقصد لاءِ پرڏيهي ڪاريگرن جي به مدد ورتي هجي.<ref>"Ashoka was known to be a great builder who may have even imported craftsmen from abroad to build royal monuments." Monuments, Power and Poverty in India: From Ashoka to the Raj, A. S. Bhalla, I.B.Tauris, 2015 p.18 [https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191226160624/https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18|date=26 December 2019}}</ref> اشوڪ هڪ نئين روايت به قائم ڪئي، جنهن ۾ هن پنهنجي [[اشوڪ جا فرمان|فرمانن]] کي پائيدار پٿرن تي اُڪرائڻ شروع ڪيو. ساڳئي طرح سندس ٻڌ ڌرمي نشانين سان سينگاريل ستون به انهيءَ تعميراتي جدت جو اهم مثال آهن. <gallery> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India.jpg|[[اشوڪ جا ٿنبا|اشوڪ جو هڪ ٿنڀو]]، [[ويشالي]] File:Vajrasana, early 20th century.jpg|[[مهابودهي مندر]] ۾ موجود [[وَجر آسن]] (هيرن جهڙو تخت)، جيڪو اشوڪ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو Rampurva bull capital detail.jpg|[[رمپُروا]] جي بيل واري تاج جو تفصيلي منظر، جنهن جي [[ابيڪس (معماري)|ابيڪس]] تي ٻن ''شعلا نما پالميٽن'' جي وچ ۾ ڪنول جو گل ۽ ننڍا گلاب نما گل تراشيل آهن. File:Barabar_caves_Sudama_inside.jpg|[[بارابر غارون]] ۾ واقع ''سداما غار''، جنهن ۾ چمڪندڙ گرينائيٽ سان سينگاريل وڏو محرابي هال ۽ اشوڪ جي نالي وارو ڪتبو موجود آهي. </gallery> === برهمي لِپي === [[File:Ashokan Brahmi script (consonants).png|thumb|left|اشوڪ دور جي برهمي لِپي]] [[برهمي لِپي]] ڀارت ۾ لڳ ڀڳ ٽئين صدي ق م دوران پنهنجي مڪمل ۽ ترقي يافته صورت ۾ ظاهر ٿي. <ref name="PO">{{cite book |last1=Olivelle |first1=Patrick |title=Ashoka: Portrait of a Philosopher King |date=9 January 2024 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-27000-6 |page=61-62 |url=https://www.google.com/books/edition/Ashoka/TE3gEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Ashoka+invented+Brahmi&pg=PA61&printsec=frontcover |language=en}}</ref> ممڪن آهي ته اشوڪ ئي هن نئين لِپي جو موجد هجي، جنهن کي پوءِ هن پنهنجي فرمانن ۽ ڪتبن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو، پر هي سوال اڃا تائين حتمي طور حل نه ٿي سگهيو آهي.<ref name="PO"/> ڪيترن مغربي ۽ ڀارتي عالمن جو خيال آهي ته برهمي لِپي ڪنهن سامي (Semitic) لِپي مان اخذ يا متاثر ٿي هئي، جيئن اتر-اولهه ۾ استعمال ٿيندڙ [[خروشٺي لِپي]] غالباً [[ارامي لِپي]] مان نڪتل هئي. انهن عالمن مطابق برهمي لِپي اشوڪ جي دور ۾ چند سالن اندر تيار ڪئي وئي ۽ پوءِ اشوڪ جي فرمانن ذريعي سڄي سلطنت ۾ ڦهلجي وئي، جنهن سان ڀارت ۾ ڪتبن جي هڪ نئين روايت جو آغاز ٿيو.{{Sfn|Salomon|1998|pp=18–24}} ان جي ابتڙ، ڪيترائي ٻيا عالم پرڏيهي اثر واري نظريي کي رد ڪن ٿا ۽ برهمي لِپي کي مڪمل طور مقامي ارتقا جو نتيجو قرار ڏين ٿا.{{sfn|Salomon|1998|pp=19–21 with footnotes}}{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|p=194 with footnote 421}} ايندڙ هزارين سالن دوران ڏکڻ ايشيا جون اڪثر لِپيون اشوڪي برهمي لِپي مان ئي نڪتيون. <ref name="PO"/> === ڪتبا ۽ پٿريلا فرمان === [[File:AiKhanoumAndIndia.jpg|thumb|اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ ۽ همعصر يوناني شهر [[آئي-خانوم]] جو مقام.<ref>Reference: ''India: The Ancient Past'' p. 113, Burjor Avari, [[Routledge]], {{ISBN|0-415-35615-6}}</ref>]] {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 400 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = AsokaKandahar.jpg | image2 = Kandahar Bilingual Rock Inscription (transcription).png | footer = [[اشوڪ جو قنڌار ڪتبو]]، جيڪو يوناني ۽ [[ارامي لِپي]] ۾ ٻه-لساني ڪتبو آهي، [[قنڌار]] مان دريافت ٿيو ({{small|[[افغانستان قومي عجائب گهر]]}}) | footer_align = center }} اشوڪ جا فرمان (Edicts) 33 ڪتبن جو هڪ مجموعو آهن، جيڪي [[اشوڪ جا ستون|اشوڪي ستنن]]، وڏن پٿرن ۽ غارن جي ڀتين تي سندس حڪمراني دوران اُڪيرا ويا هئا.<ref name="Irwin 1973 706–720"/> اهي ڪتبا اڄوڪي پاڪستان ۽ ڀارت جي مختلف علائقن ۾ پکڙيل آهن ۽ ٻڌ ڌرم جي موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا مادي ثبوت سمجهيا وڃن ٿا. انهن فرمانن ۾ ٻڌ ڌرم جي ابتدائي ۽ وسيع ڦهلاءَ جو تفصيلي بيان ملي ٿو، جيڪو ڀارتي تاريخ جي هڪ طاقتور ترين حڪمران جي سرپرستي هيٺ ٿيو. انهن مان اشوڪ جي تبليغي سرگرمين، اخلاقي اصولن، مذهبي خيالن، سماجي ڀلائي ۽ جانورن جي تحفظ بابت قيمتي ڄاڻ ملي ٿي.{{sfn|Singh|2012}} اشوڪ کان اڳ شاهي حڪم ۽ سرڪاري پيغام شايد اهڙي مواد تي لکيا ويندا هئا جيڪو وقت سان ضايع ٿي ويندو هو، جهڙوڪ کجيءَ جا پن، ڀورج وڻ جي ڇال، ڪپهه جو ڪپڙو يا ڪاٺيون تختيون.{{sfn|Lahiri|2015|pp=120–121}} جيتوڻيڪ اشوڪ جي سرڪاري انتظاميا اهڙو مواد استعمال ڪندي رهي، پر اشوڪ پنهنجا اهم پيغام پٿرن تي به اُڪرائڻ شروع ڪرايا.{{sfn|Lahiri|2015|pp=120–121}} امڪان آهي ته هن کي اهڙا ڪتبا نصب ڪرڻ جو خيال پاڙيسري [[اخيميني سلطنت]] کان مليو هجي.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} اهو پڻ ممڪن آهي ته اشوڪ جا ڪيترائي پيغام ڪاٺ يا ٻين غير مستقل مواد تي لکي سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليا ويا هجن، پر اهي سڀ دستاويز وقت سان گڏ ختم ٿي ويا.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} عالمن اڄ به اشوڪ جي فرمانن ۾ ظاهر ڪيل ۽ لڪل سياسي نظرين جو تجزيو ڪري رهيا آهن، خاص طور تي سندس شاهي تصور (Imperial Vision) بابت. اهي اهو سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ته اشوڪ پنهنجي انتهائي وسيع، گهڻ ثقافتي ۽ معاشي طور متنوع ٽئين صدي ق م واري سلطنت کي ڪيئن منظم ڪرڻ چاهيو.{{sfn|Singh|2012|p=132}} بهرحال هڪ ڳالهه واضح آهي ته اشوڪ جا ڪتبا برصغير ۾ شاهي ڪتبن جو سڀ کان پراڻو محفوظ مجموعو آهن، ۽ انهيءَ لحاظ سان اهي حڪومتي روايتن ۾ هڪ وڏي جدت جي حيثيت رکن ٿا.{{sfn|Singh|2012}} اشوڪ جا گهڻا ڪتبا مختلف [[پراڪرت]] ٻولين جي ميلاپ ۾ لکيل آهن ۽ انهن لاءِ [[برهمي لِپي]] استعمال ڪئي وئي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=126}} اشوڪ جي ڪيترن ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي شهرن جي ويجهو، اهم واپاري رستن تي يا مذهبي اهميت وارن هنڌن تي نصب ڪيا ويا هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=6}} انهن مان ڪيترائي ڪتبا ٽڪرين، پٿريلي پناهه گاهن ۽ مقامي طور مقدس سمجهيل جڳهن تي مليا آهن.{{sfn|Lahiri|2015|p=143}} ان بابت مختلف نظرين موجب: * اهي هنڌ شايد قديم ميگالٿڪ ثقافتن جا مرڪز هئا. * يا اشوڪ جي زماني ۾ مقدس جايون سمجهيون وينديون هيون. * يا وري انهن جي فطري عظمت روحاني اقتدار جي علامت طور استعمال ڪئي وئي هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=23}}{{sfn|Lahiri|2015|pp=143–157}} دلچسپ ڳالهه اها آهي ته اشوڪ جا ڪتبا موريا سلطنت جي وڏن شهرن جهڙوڪ [[پاٽلي پتر]]، [[وديشا]]، [[اجييني]] ۽ [[تڪششيلا]] مان نه مليا آهن.{{sfn|Lahiri|2015|p=143}} ممڪن آهي ته انهن شهرن ۾ موجود ڪيترائي ڪتبا وقت سان ضايع ٿي ويا هجن. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوانزانگ]] اهڙن ڪجهه اشوڪي ستنن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي اڃا تائين جديد محققن کي نه مليا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=6}} اهو پڻ لڳي ٿو ته اشوڪ هر حڪم پهرين صوبائي گورنرن ڏانهن موڪليندو هو، جيڪي پوءِ پنهنجي علائقي جي عملدارن تائين اهو پيغام پهچائيندا هئا.{{sfn|Lahiri|2015|p=127}} مثال طور [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان نمبر 1]] مختلف هنڌن تي مختلف نسخن ۾ مليو آهي. سڀني نسخن ۾ لکيل آهي ته اشوڪ 256 ڏينهن جي دوري دوران اهو حڪم جاري ڪيو. هي انگ ظاهر ڪري ٿو ته اهو پيغام هڪ ئي وقت سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليو ويو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=133}} [[ڪرناٽڪ]] جي پاڙيسري هنڌن [[برهمگري]]، [[سدّاپور]] ۽ [[جاٽنگا-راميشور]] مان مليل هڪ ئي پيغام جا ٽي نسخا ڏکڻ صوبي جي گاديءَ [[سورنگري]] مان موڪليا ويا هئا. انهن ٽنهي نسخن ۾ ساڳيو متن آهي، جنهن کان اڳ ''آريه-پتر'' (شايد اشوڪ جو پٽ ۽ صوبائي گورنر) ۽ ''مها ماتر'' (سرڪاري عملدار) طرفان سلام پيش ڪيو ويو آهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=127}} == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] 4ebc5g017tgaqivpj8qnuhew3k759va 388256 388255 2026-06-23T23:27:40Z Intisar Ali 8681 388256 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == وڌيڪ تعارف== اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اشوڪا</ref> ==پيدائش== اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]]، [[اينٽيگونس ٻيون گوناتاس]]، [[مئگاس آف سائرين]]، ۽ سڪندر (يا ته [[ايپائرس جو سڪندر ٻيون|ايپائرس]] وارو يا [[ڪرنتھ جو سڪندر]])۔{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي ({{circa|304 BCE}})۔{{sfn|Lahiri|2015|p=24}} هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} == نسب == اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Lahiri|2015|p=26}} ٻين ماخذن، جهڙوڪ [[پراڻ]] ۽ ''[[مهاونس]]'' موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه [[بندوسار]] هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[چندرگپت موريا]] هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه [[بمبسار]] سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: [[اجاتشتر]] → [[اُدايين]] → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → [[پرسينجت]] → [[نندا سلطنت|نندا]]۔{{sfn|Strong|1989|p=204}} سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو [[تاراناٿ]]، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Thapar|1961|p=9}} اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[اشوڪ جي ماءُ]] چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.{{sfn|Strong|1989|pp=204–205}} ''اشوڪاوادان'' ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،{{sfn|Lahiri|2015|p=323|ps=:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."}} پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.{{sfn|Lahiri|2015|p=31}} مثال طور: * ''اشوڪاوادان مالا'' ۾ سندس نالو '''سُڀدرانگي''' ڏنو ويو آهي۔{{sfn|Guruge|1993|p=19}}{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''وامسٿاپڪاسني'' يا ''مهاونس ٽيڪا''، جيڪا ''مهاونس'' تي هڪ شرح آهي، کيس '''ڌرم''' (پالي ۾ ''ڌمّ'') سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا [[ڪشتريه]] خاندان سان واسطو رکندي هئي۔{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''[[ديوياوادان]]'' جي هڪ روايت ۾ کيس '''جنپد ڪلياني''' سڏيو ويو آهي۔{{sfn|Singh|2008|p=332}} عالم [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]] موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.{{sfn|Guruge|1993|p=19}} ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[ايپين]] موجب، [[چندرگپت موريا]] يوناني حڪمران [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=20}} == شهزادي جي حيثيت ۾ == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 500 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Mauryan ruins of pillared hall at Kumrahar site of Pataliputra ASIEC 1912-13.jpg | caption1 = [[پاٽلي پتر]] جي ڪمراهار ماڳ تي ستونن واري هال جا آثار | image2 = Pataliputra_capital_(volume).jpg | caption2 = [[پاٽلي پتر]] جو ستون-سِر، چوٿين–ٽين صدي ق.م | footer = امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] شهر ۾ ڄائو هو. ان دور جي شهر جا آثار جديد [[پاٽنا]] جي مرڪزي علائقن ۾ کوٽائين ذريعي مليا آهن. | footer_align = center }} اشوڪ جون پنهنجون لکتون سندس ابتدائي زندگي بابت ڪا معلومات فراهم نٿيون ڪن، ۽ هن موضوع بابت گهڻي ڄاڻ انهن روايتن مان ملي ٿي جيڪي سندس وفات کان سوين سال پوءِ لکيون ويون.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}} جيتوڻيڪ انهن روايتن ۾ اشوڪ جي اڳين جنمن جهڙيون ظاهر طور افسانوي ڳالهيون شامل آهن، پر انهن ۾ اشوڪ جي دور بابت ڪجهه اهڙي معلومات پڻ موجود آهي جيڪا تاريخي طور ممڪن نظر اچي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}}{{sfn|Singh|2008|p=332}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، جڏهن اشوڪ نوجوان هو ته سندس پيءُ بندوسار سندس کُردري ۽ غير دلڪش صورت سبب کيس پسند نه ڪندو هو. هڪ ڏينهن بندوسار تپسوي پنگل واتساجيو کي چيو ته هو طئي ڪري ته سندس پٽن مان ڪير سندس جانشين ٿيڻ جي لائق آهي. تپسوي جي صلاح تي سڀني شهزادن کي "سونهري محل جي باغ" ۾ گڏ ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو. اشوڪ وڃڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خبر هئي ته سندس پيءُ کيس پسند نٿو ڪري، پر سندس ماءُ کيس وڃڻ تي آماده ڪيو. جڏهن وزير [[رادھاگپت]] ڏٺو ته اشوڪ گاديءَ واري شهر مان باغ ڏانهن روانو ٿي رهيو آهي، تڏهن هن شهزادي کي سفر لاءِ شاهي هاٿي مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Strong|1989|p=206}} باغ ۾ پنگل واتساجيو شهزادن جو جائزو ورتو ۽ سمجهي ويو ته ايندڙ شهنشاهه اشوڪ هوندو. پر بندوسار کي ناراض ڪرڻ کان بچڻ لاءِ هن جانشين جو نالو ظاهر نه ڪيو. ان جي بدران هن چيو ته جنهن وٽ بهترين سواري، بهترين ويهڻ جي جاءِ، بهترين پيئڻ، بهترين ٿانوَ ۽ بهترين کاڌو هوندو، اهو ئي ايندڙ بادشاهه ٿيندو. هر ڀيري اشوڪ دعويٰ ڪئي ته اهي شرطون هن وٽ موجود آهن. بعد ۾ تپسوي اشوڪ جي ماءُ کي ٻڌايو ته سندس پٽ ايندڙ شهنشاهه ٿيندو، ۽ سندس صلاح تي بندوسار جي غضب کان بچڻ لاءِ سلطنت ڇڏي هليو ويو.{{sfn|Strong|1989|p=207}} جيتوڻيڪ روايتون ٻڌائين ٿيون ته بندوسار اشوڪ جي ظاهر سبب کيس پسند نه ڪندو هو، پر اهي ساڳيون روايتون اهو به ٻڌائين ٿيون ته هن اشوڪ کي اهم ذميواريون ڏنيون، جهڙوڪ [[تڪششيلا]] جي بغاوت کي ختم ڪرڻ (اتر هندستاني روايت موجب) ۽ [[اجين]] جي حڪومت هلائڻ (سري لنڪائي روايت موجب).{{sfn|Thapar|1961|p=21}} اهو ظاهر ڪري ٿو ته بندوسار شهزادي جي ٻين صلاحيتن کان متاثر هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته هن اشوڪ کي گاديءَ واري شهر کان پري علائقن ۾ ان ڪري موڪليو ته جيئن هو شاهي درٻار کان پري رهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=65}} === تڪششيلا ۾ بغاوت === [[File:Aramaic_inscription_at_Taxila_Museum.jpg|thumb|upright=0.6|[[ٽيڪسلا جي آرامي لکت]]، جنهن ۾ ممڪن طور اشوڪ جو ذڪر موجود آهي.]] ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار شهزادي اشوڪ کي [[تڪششيلا]] شهر ۾ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ موڪليو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} (موجوده [[پاڪستان]] ۾ [[ڀير ماڙو]]).{{sfn|Lahiri|2015|p=66}} هي واقعو سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهي؛ ان جي بدران اتي بيان آهي ته بندوسار اشوڪ کي [[اجين]] جو گورنر مقرر ڪيو. ٻن ٻين ٻڌ ڌرمي متنن، ''اشوڪ سوتر'' ۽ ''ڪنال سوتر''، مطابق بندوسار اشوڪ کي [[گنڌارا]] جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو هو، جتي تڪششيلا واقع هئي، نه اجين.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} ''اشوڪاوادان'' موجب بندوسار اشوڪ کي چار حصن تي مشتمل لشڪر (گهوڙيسوار، [[جنگي هاٿي]]، [[رتھ]] ۽ پيادل فوج) ڏنو، پر هٿيار مهيا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اشوڪ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي شهنشاهه ٿيڻ جي لائق آهي ته هٿيار پاڻ ظاهر ٿي ويندا. پوءِ ديوتائون زمين مان نڪري آيون ۽ فوج کي هٿيار فراهم ڪيا.{{sfn|Strong|1989|p=208}} جڏهن اشوڪ تڪششيلا پهتو ته شهرين سندس آجيان ڪئي ۽ ٻڌايو ته سندن بغاوت فقط ظالم وزيرن خلاف هئي، بادشاهه خلاف نه. ڪجهه عرصي بعد [[خاصا]] علائقي ۾ به سندس آجيان ڪئي وئي، ۽ ديوتائن اعلان ڪيو ته هو سڄي ڌرتيءَ تي حڪومت ڪندو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} تڪششيلا هڪ مالدار ۽ سياسي لحاظ کان اهم شهر هو. تاريخي ثبوت ڏيکارين ٿا ته اشوڪ جي دور تائين اهو ''[[اترپٿ]]'' واپاري رستي وسيلي [[پاٽلي پتر]] سان ڳنڍيل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=70}} بهرحال، موجود همعصر ماخذن مان ڪو به تڪششيلا جي بغاوت جو ذڪر نٿو ڪري، ۽ اشوڪ جي ڪنهن به لکت مان اهو ظاهر نٿو ٿئي ته هن ڪڏهن شهر جو دورو ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=66-67}} تنهن هوندي به، اشوڪ جي تڪششيلا سان لاڳاپي جي روايت کي [[سرڪپ]] مان مليل هڪ آرامي لکت جزوي طور تقويت ڏئي ٿي. ان لکت ۾ هڪ نالو "prydr" اکرن سان شروع ٿئي ٿو، جنهن کي گهڻا عالم "پريادرشي" طور بحال ڪن ٿا، جيڪو اشوڪ جو لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} تڪششيلا ڀرسان موجود [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] جو نالو به اشوڪ سان لاڳاپي جو هڪ ممڪن ثبوت سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ "ڌرماراجا" مان مراد اشوڪ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=68}} ديوتائن طرفان هٿيار مهيا ڪرڻ وارو قصو شايد اشوڪ کي نيم الاهي حيثيت ڏيڻ لاءِ بيان ڪيو ويو هجي، يا اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته بندوسار، جيڪو اشوڪ کي پسند نه ڪندو هو، سندس ناڪامي چاهيندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=67}} === اجين جو نائب بادشاهه === ''[[مهاونس]]'' موجب، بندوسار اشوڪ کي [[اونتيراستر]] (موجوده [[اجين ضلعو]]) جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هي علائقو مرڪزي هندستان جو هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري صوبو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=89–90}} هي روايت مرڪزي هندستان مان دريافت ٿيل [[سارو مارو]] لکت سان پڻ تقويت حاصل ڪري ٿي، جنهن ۾ بيان آهي ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ انهيءَ هنڌ جو دورو ڪيو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=350–351}} اشوڪ جي پنهنجي [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان#پهريون جدا اهم پٿريلو فرمان|پٿريلي فرمان]] مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ اجين ۾ هڪ شهزادو نائب بادشاهه موجود هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} اهو به هن روايت جي حمايت ڪري ٿو ته اشوڪ پاڻ اجين جو نائب بادشاهه رهيو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=98}} {{multiple image | perrow=2 | total_width=400 | caption_align=center | align=right | direction=horizontal | image1=Saru_Maru_stupa.jpg | image2=Panguraria Top View Closeup detail.jpg | footer=[[سارو مارو]] يادگاري لکت مان لڳي ٿو ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ اجين واري علائقي ۾ موجود هو: "''پريادسي'' خوشگوار سير لاءِ هن هنڌ آيو جڏهن هو اڃا شهزادو هو..." }} اشوڪ جي دور ۾ [[پاٽلي پتر]] ۽ [[اجين]] ڪيترن ئي رستن ذريعي ڳنڍيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته اجين ڏانهن ويندي سندس قافلو روپناٿ ۾ ترسيو هجي، جتي بعد ۾ سندس لکت ملي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=94–95}} سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ اجين ويندي [[وديشا]] پهتو، جتي هو هڪ خوبصورت عورت جي عشق ۾ مبتلا ٿيو. ''ديپاونس'' ۽ ''مهاونس'' موجب اها عورت [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] هئي، جيڪا هڪ واپاري جي ڌيءَ هئي. ''مهابودهي ونس'' مطابق هوءَ "وديشا مها ديوي" هئي ۽ [[شاڪيه]] خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان [[گوتم ٻڌ]] پڻ هو. ممڪن آهي ته ٻڌ ڌرمي تاريخ نويسن اشوڪ جي خاندان کي ٻڌ سان ڳنڍڻ لاءِ هي شاڪيه تعلق بيان ڪيو هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} ٻڌ ڌرمي متنن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ديوي بعد ۾ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو، پر انهن ۾ سندس قبولِ اسلام... (يعني قبولِ ٻڌ ڌرم) جو ڪو تفصيلي بيان موجود ناهي. انهيءَ ڪري ممڪن آهي ته جڏهن هن اشوڪ سان ملاقات ڪئي، تڏهن به هوءَ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ''مهاونس'' موجب، اجين ۾ ديوي اشوڪ جي پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] کي جنم ڏنو، ۽ ٻن سالن بعد هڪ ڌيءَ [[سنگهمتا]] پيدا ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=97}} ''مهاونس'' موجب مهندا کي اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، ڀڪشو بڻايو ويو. انهيءَ حساب سان مهندا اشوڪ جي تخت نشيني وقت چوڏهن ورهين جو هو. جيڪڏهن مهندا ان وقت ڄائو جڏهن اشوڪ فقط ويهن ورهين جو هو، ته پوءِ اشوڪ تقريباً 34 ورهين جي عمر ۾ تخت تي ويٺو هوندو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ڪيترائي سال نائب بادشاهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون.{{sfn|Thapar|1961|pp=24–25}} == تخت نشيني == روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اشوڪ [[يووراج|ولي عهد]] نه هو، ۽ سندس تخت نشيني تڪراري هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=25}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار جي وڏي پٽ [[سوسيما]] هڪ ڏينهن مذاق ۾ هڪ گنجي وزير جي مٿي تي چماٽ هنئي. وزير کي خوف ٿيو ته جيڪڏهن سوسيما بادشاهه بڻيو ته شايد هڪ ڏينهن تلوار سان به ساڻس اهڙي ئي مذاق ڪري. تنهن ڪري هن پنج سئو وزيرن کي اشوڪ جي حمايت لاءِ آماده ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته اشوڪ هڪ ''[[چڪروَرتي]]'' (ساري دنيا تي حڪومت ڪندڙ حڪمران) بڻجندو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ڪجهه عرصي بعد [[تڪششيلا]] ۾ ٻيهر بغاوت ٿي. بندوسار سوسيما کي بغاوت دٻائڻ لاءِ موڪليو. ٿوري ئي وقت کان پوءِ بندوسار سخت بيمار ٿي پيو ۽ سندس موت جو امڪان پيدا ٿيو. ان وقت سوسيما اڃا تڪششيلا ۾ هو ۽ بغاوت مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو هو. بندوسار کيس گاديءَ واري شهر واپس گهرائي ورتو ۽ اشوڪ کي حڪم ڏنو ته هو تڪششيلا ڏانهن روانو ٿئي.{{sfn|Strong|1989|p=209}} پر وزيرن بندوسار کي ٻڌايو ته اشوڪ بيمار آهي ۽ صلاح ڏني ته سوسيما جي واپسي تائين اشوڪ کي عارضي طور تخت تي ويهاريو وڃي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} جڏهن بندوسار انڪار ڪيو، تڏهن اشوڪ اعلان ڪيو ته جيڪڏهن تخت واقعي سندس قسمت ۾ آهي ته ديوتائون کيس ايندڙ شهنشاهه طور تاج پارائينديون. ساڳئي لمحي ديوتائن ائين ڪيو، بندوسار وفات ڪري ويو، ۽ اشوڪ جي حڪمراني سڄي دنيا تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ زمين جي مٿان موجود [[يڪشا]]ن جو علائقو ۽ زمين جي هيٺان موجود [[ناگ]]ن جو علائقو پڻ شامل هو.{{sfn|Strong|1989|p=209}} جڏهن سوسيما گاديءَ واري شهر واپس آيو ته اشوڪ جي نئين وزيراعظم [[رادھاگپت]] کيس ڪوئلن سان ڀريل هڪ کڏ ۾ ڦاسائي ڇڏيو. سوسيما دردناڪ موت مري ويو، جڏهن ته سندس سپهه سالار ڀدرايڌ بُدھ ڌرم جو ڀڪشو بڻجي ويو.{{sfn|Strong|1989|p=210}} [[File:Sarnath_Ashoka_Lions_with_Dharma_Wheel.jpg|thumb|[[سارناتھ]] ۾ [[اشوڪ جو شير-ستون]]، جنهن ۾ چار [[ايشيائي شير]] هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن. اهي [[ٻڌ ڌرم]] جي [[چار عظيم سچايون|چار عظيم سچائين]] ۽ اخلاقي قانون جي ڦيٿي ([[ڌرم چڪر]]) جي علامت آهن.{{sfn|Allen|2012|p=331}}]] ''[[مهاونس]]'' موجب، جڏهن بندوسار بيمار ٿيو ته اشوڪ [[اجين]] مان [[پاٽلي پتر]] واپس آيو ۽ گاديءَ واري شهر تي قبضو ڪري ورتو. پيءُ جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي وڏي ڀاءُ کي قتل ڪيو ۽ تخت تي ويٺو.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ساڳئي متن موجب، اشوڪ پنهنجي سوتيلي ڀائرن مان نويَنوي (99) ڄڻن کي قتل ڪيو، جن ۾ سُمانا پڻ شامل هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} ''[[ديپاونس]]'' موجب، هن هڪ سئو ڀائرن کي قتل ڪيو ۽ چار سال بعد تاجپوشي ڪرائي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ''ونسٿاپڪاسني'' وڌيڪ ٻڌائي ٿو ته هڪ [[آجيَوڪ]] تپسوي اشوڪ جي ماءُ جي خواب جي تعبير ڪندي اڳواٽ هن خونريزي جي پيشنگوئي ڪئي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} انهن روايتن موجب اشوڪ جو سڳو ڀاءُ [[تِسا]] ئي بچي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} ٻين ذريعن ۾ بچيل ڀاءُ جا نالا [[ويتاشوڪ]]، وگتاشوڪ، سودت (''So-ta-to'') يا سوگتر (''Siu-ka-tu-lu'') بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} 99 ۽ 100 جهڙا انگ واضح طور مبالغو آهن ۽ شايد صرف اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن ته اشوڪ پنهنجي ڪيترن ئي ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} [[تاراناٿ]] موجب اشوڪ پنهنجي اڳوڻي حڪمران جو ناجائز پٽ هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڇهه جائز شهزادن کي قتل ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ممڪن آهي ته اشوڪ اصل جانشين نه هجي ۽ هن تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ ڀائر قتل ڪيا هجن. بهرحال، ٻڌ ڌرمي ماخذن شايد هن واقعي کي وڌائي پيش ڪيو ته جيئن ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ اشوڪ کي ظالم ۽ بي رحم حڪمران طور ڏيکاري سگهجي. اشوڪ جي پنجين پٿريلي فرمان ۾ انهن عملدارن جو ذڪر آهي جن جي ذميواري سندس ڀائرن، ڀينرن ۽ ٻين مائٽن جي خاندانن جي ڀلائي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تخت نشيني کان پوءِ به سندس هڪ کان وڌيڪ ڀائر زندهه هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} تنهن هوندي به ڪجهه مؤرخ هن راءِ سان متفق ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فرمان ۾ صرف ڀائرن جي ''خاندانن'' جو ذڪر آهي، خود ڀائرن جو نه.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} === تخت نشيني جي تاريخ === سري لنڪائي متنن ''[[مهاونس]]'' ۽ ''[[ديپاونس]]'' موجب اشوڪ [[گوتم ٻڌ]] جي وفات کان 218 سال پوءِ تخت تي ويٺو ۽ 37 سال حڪومت ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|pp=13–14}} ٻڌ جي وفات جي صحيح تاريخ پاڻ به تڪراري آهي،{{sfn|Thapar|1961|p=14}} جڏهن⁠تہ اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ ٻڌ جي وفات کان صرف هڪ سئو سال پوءِ حڪومت ڪئي، جنهن ڪري تاريخ بابت وڌيڪ اختلاف پيدا ٿيا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست مڃجي ۽ ٻڌ جي وفات 483 ق.م ۾ ٿي هجي، جيئن ڪيترن ئي عالمن تجويز ڪيو آهي، ته اشوڪ جي تخت نشيني 265 ق.م ۾ ٿيڻ گهرجي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} [[پراڻ]]ن موجب اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] 25 سال حڪومت ڪئي، جڏهن⁠تہ سري لنڪائي روايت 28 سال ٻڌائي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} جيڪڏهن پراڻن جو بيان صحيح هجي ته اشوڪ جي تخت نشيني کي ٽي سال اڳ، يعني 268 ق.م تي تاريخ بندي ڪري سگهجي ٿي. ٻئي طرف، جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست هجي پر ٻڌ جي وفات 486 ق.م مڃجي، جيڪا ''ڪينٽونيز ڊاٽڊ رڪارڊ'' سان حمايت حاصل ڪري ٿي، ته پوءِ به اشوڪ جي تخت نشيني 268 ق.م جي لڳ ڀڳ بيهندي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} ''مهاونس'' بيان ڪري ٿو ته اشوڪ بادشاهه ٿيڻ کان چار سال پوءِ رسمي تاجپوشي ڪرائي. هن وچ واري عرصي کي ائين سمجهي سگهجي ٿو ته انهن چئن سالن دوران هن بندوسار جي ٻين پٽن خلاف جانشيني جي جنگ وڙهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ هڪ قصو موجود آهي جنهن موجب اشوڪ جو وزير [[يشس]] پنهنجي هٿ سان سج کي لڪائي ڇڏيو. پروفيسر پي. ايڇ. ايل. ايگرمونٽ جو خيال هو ته هي قصو 4 مئي 249 ق.م تي اتر هندستان ۾ نظر آيل جزوي سج گرهڻ ڏانهن اشارو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=12–13}} ''اشوڪاوادان'' موجب، هن سج گرهڻ کان ڪجهه عرصي بعد اشوڪ مختلف ٻڌ ڌرمي مقدس ماڳن جي ياترا تي نڪتو. اشوڪ جي [[لومبني]] واري ستوني فرمان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي 21هين سال ۾ لومبني جو دورو ڪيو. جيڪڏهن اهو دورو ساڳئي ياترا جو حصو هجي، ۽ لومبني جو دورو سج گرهڻ کان هڪ يا ٻن سالن اندر ٿيو هجي، ته پوءِ 268–269 ق.م واري تخت نشيني جي تاريخ وڌيڪ امڪاني لڳي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}}{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} بهرحال، هي نظريو سڀني عالمن پاران قبول ٿيل ناهي. مثال طور [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي خيال ۾ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ڪيل واقعو تاريخي وقت بندي سان لاڳاپيل ئي ناهي، ۽ ايگرمونٽ جي تشريح ان روايت جي ادبي ۽ مذهبي پس منظر کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان اڳ واري حڪومت == سري لنڪائي ۽ اتر هندستاني ٻنهي روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ سخت ۽ پرتشدد شخص هو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} [[تاراناٿ]] پڻ لکي ٿو ته شروعات ۾ اشوڪ کي ''ڪاماشوڪ'' سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪيترائي سال عيش ۽ عشرت ۽ دنياوي خواهشن (''[[ڪاما]]'') ۾ گذاريا. ان کان پوءِ کيس ''چنڊاشوڪ'' (يعني ”ظالم اشوڪ“) چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪجهه سال برن ڪمن ۾ صرف ڪيا. آخرڪار ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ هو ''ڌرماشوڪ'' (يعني ”نيڪ اشوڪ“) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ کيس ''چنڊاشوڪ'' سڏي ٿو ۽ سندس ڪيترن ئي ظالماڻن عملن جو ذڪر ڪري ٿو:{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * جيڪي وزير سندس تخت نشيني ۾ مددگار ثابت ٿيا هئا، سي حڪومت سنڀالڻ کان پوءِ ساڻس بي ادبي سان پيش اچڻ لڳا. سندن وفاداري آزمائڻ لاءِ اشوڪ کين هڪ غيرمعمولي حڪم ڏنو ته سڀ گلن ۽ ميون وارا وڻ ڪٽي ڇڏين. جڏهن وزيرن اهو حڪم نه مڃيو ته اشوڪ ذاتي طور پنج سئو وزيرن جا سر قلم ڪرائي ڇڏيا.{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * هڪ ڏينهن باغ ۾ سير دوران اشوڪ ۽ سندس حرم جون عورتون هڪ سهڻي [[اشوڪ وڻ]] وٽان گذريون. ان منظر اشوڪ ۾ محبت جا جذبا جاڳايا، پر عورتون سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي سبب ساڻس قربت اختيار ڪرڻ ۾ دلچسپي نه رکيون. ڪجهه وقت پوءِ جڏهن اشوڪ سمهي پيو ته ناراض عورتن سندس نالي واري اشوڪ وڻ جا گل ۽ ٽاريون ڪٽي ڇڏيون. جاڳڻ کان پوءِ اشوڪ سزا طور پنهنجي پنج سئو حرم وارين عورتن کي جيئرو ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * اهڙين قتل عام وارين ڪاررواين سبب وزيراعظم [[رادھاگپت]] پريشان ٿي ويو. هن صلاح ڏني ته مستقبل جي اجتماعي قتلن لاءِ هڪ جلاد مقرر ڪيو وڃي ته جيئن بادشاهه پاڻ اهڙن ڪمن ۾ سڌو سنئون ملوث نه رهي. ان مقصد لاءِ مگڌ جي هڪ ڳوٺ جو نوجوان [[گريڪا]] مقرر ڪيو ويو، جيڪو فخر سان چوندو هو ته هو سڄي [[جمبوديپ]] جي ماڻهن کي قتل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * گريڪا بعد ۾ ''چنڊاگريڪا'' (”ظالم گريڪا“) جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس خواهش تي اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ قيد خانو تعمير ڪرايو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} هي قيد خانو ''اشوڪ جو دوزخ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ٻاهران ڏسڻ ۾ اهو خوشنما ۽ دلڪش هو، پر اندر چنڊاگريڪا قيدين تي انتهائي بي رحماڻا تشدد ڪندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=106–107}} پنجين صديءَ جي چيني سياح [[فا شيان]] لکي ٿو ته اشوڪ ذاتي طور دوزخ جو دورو ڪيو ته جيئن اتي استعمال ٿيندڙ تشدد جا طريقا سکڻ بعد انهن جهڙا طريقا ايجاد ڪري سگهي. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوان زانگ]] دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اهڙو ستون ڏٺو هو جيڪو اشوڪ جي ”دوزخ“ واري هنڌ جي نشاندهي ڪندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[مهاونس]]'' پڻ مختصر طور اشوڪ جي سخت مزاجي جو ذڪر ڪري ٿو. ان موجب، اشوڪ کي شروعاتي دور ۾ سندس برن ڪمن سبب ''چنڊاشوڪ'' چيو ويندو هو، پر ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نيڪ عملن جي ڪري کيس ''ڌرماشوڪ'' سڏيو ويو.{{sfn|Lahiri|2015|p=107}} بهرحال، اتر هندستاني روايت جي ابتڙ، سري لنڪائي متن اشوڪ جي مخصوص ظالماڻن عملن جو ذڪر نٿا ڪن، سواءِ ان دعويٰ جي ته هن پنهنجي 99 ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ ظالم ۽ خونخوار شخص طور پيش ڪرڻ واريون اهڙيون تصويرون غالباً ٻڌ ڌرمي مصنفن جي تخليق آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} انهن جو مقصد اهو ڏيکارڻ هو ته ٻڌ ڌرم اشوڪ جي زندگيءَ ۾ هڪ معجزاتي تبديلي آندي.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} هن تبديلي کي وڌيڪ ڊرامائي ۽ اثرائتو بنائڻ لاءِ اهڙين روايتن ۾ اشوڪ جي اڳوڻي ظلم ۽ بعد واري مذهبي نيڪي ٻنهي کي مبالغي سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Charles1962">{{cite book | author=Charles Drekmeier | title=Kingship and Community in Early India | url=https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek | url-access=registration | access-date=30 October 2012 | year=1962 | publisher=Stanford University Press | lccn=62-9565 | pages=[https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek/page/173 173] }}</ref> == ڪلنگا جي جنگ ۽ ٻڌ ڌرم ۾ تبديلي == {{Main|ڪلنگا جي جنگ}} [[File:Kanaganahalli inscribed panel portraying Asoka (perspective).jpg|thumb|[[ڪناگن هلي]] مان مليل نقش ٿيل پينل، جنهن ۾ اشوڪ ۽ سندس راڻيون ڏيکاريل آهن. [[برهمي لپي]] ۾ "راجا اشوڪ" لکيل آهي، پهرين کان ٽئين صدي عيسوي.<ref>{{cite book |title=Indian Archaeology 1997–98 |publisher=ASI |page=Plate 72 |url=http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |access-date=22 January 2020 |archive-date=22 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122082556/http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |url-status=live }}</ref>]] اشوڪ جي لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي اٺين سال [[ڪلنگا]] واري علائقي کي فتح ڪيو. جنگ دوران ٿيل وڏي تباهي ۽ خونريزي سبب هن کي تشدد تي پڇتاءُ ٿيو، ۽ ايندڙ سالن ۾ هو آهستي آهستي ٻڌ ڌرم ڏانهن مائل ٿيو.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} [[اشوڪ جي فرمانن]] مان پٿريلي فرمان نمبر 13 بادشاهه جي گهري افسوس جو اظهار ڪري ٿو: {{Blockquote |text=ڪلنگا جي فتح کان پوءِ، سندس مقدس عظمت واري بادشاهه ۾ ڌرم جي حفاظت، ڌرم سان محبت ۽ ڌرم جي تبليغ جو وڏو جذبو پيدا ٿيو. ڪلنگا جي فتح تي سندس دل ۾ گهرو افسوس پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن اڳ ۾ آزاد ملڪ جي فتح دوران ماڻهن جو قتل، موت ۽ قيد ٿيڻ لازمي هوندو آهي. اها ڳالهه سندس مقدس عظمت لاءِ وڏي ڏک ۽ پشيماني جو سبب بڻجي. |source=<ref name="Wikisource Smith">{{cite Wikisource |wslink=Asoka - the Buddhist Emperor of India/Chapter 4 |title=Asoka: The Buddhist Emperor of India |last=Smith |first=Vincent |author-link=Vincent Arthur Smith |year=1920 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=185}}</ref> }} ٻئي طرف، سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي اٺين سال تائين اڳ ئي هڪ پڪو ٻڌ ڌرمي هو. ان روايت مطابق هو چوٿين سال ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيو ۽ پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ 84,000 وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائون ڪلنگا جي مهم جو ذڪر ئي نٿيون ڪن.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} سري لنڪائي روايت جي بنياد تي ڪجهه محقق، جهڙوڪ ايگرمونٽ، سمجهن ٿا ته اشوڪ ڪلنگا جي جنگ کان ''اڳ'' ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} هن نظريي جي مخالفت ڪندڙ چون ٿا ته جيڪڏهن اشوڪ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هو ته پوءِ هن اهڙي خونريز جنگ ڇو وڙهي؟ ايگرمونٽ ان جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته اشوڪ شايد "[[وچولي واٽ]]" جي پنهنجي تشريح رکندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=33}} پراڻن ليکڪن مان ڪجهه جو خيال هو ته اشوڪ جنگ کان پوءِ اوچتو ۽ ڊرامائي انداز ۾ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب ڪلنگا جي الحاق کان پوءِ هو ڌرم ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿيو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن اشوڪ جنگ کان پوءِ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو، تڏهن به لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اها تبديلي اوچتو نه پر تدريجي عمل هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} پنهنجي حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل هڪ ننڍڙي پٿريلي فرمان ۾ اشوڪ لکي ٿو ته هو ٻن اڍائي سالن کان وڌيڪ عرصي کان ''[[اُپاسڪ]]'' (عام ٻڌ ڌرمي پيروڪار) هو، پر شروعاتي عرصي ۾ گهڻي اڳڀرائي نه ڪري سگهيو. آخري هڪ سال دوران هو سنگهه جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ ٻڌ ڌرم جو وڌيڪ سرگرم پيروڪار بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} === ڪلنگا جي جنگ === اشوڪ جي وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب، هن تخت نشيني کان اٺ سال پوءِ ڪلنگا فتح ڪيو. فرمان موجب: * جنگ دوران 100,000 ماڻهو ۽ جانور مارجي ويا. * ان کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. * 150,000 ماڻهو ۽ جانور قيدي بڻائي کڻي ويا ويا. اشوڪ لکي ٿو ته انهن مصيبتن تي پڇتاءُ ئي کيس ڌرم جي عمل ۽ تبليغ ڏانهن وٺي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هو اعلان ڪري ٿو ته هاڻي ڪنهن ملڪ جي فتح دوران ٿيندڙ قتل، موت ۽ جلاوطني کيس انتهائي دردناڪ ۽ افسوسناڪ لڳي ٿي. خاص طور تي مذهبي ماڻهن ۽ گهريلو زندگي گذاريندڙ ماڻهن جي تڪليف کيس وڌيڪ ڏکوئيندڙ محسوس ٿئي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هي فرمان [[ايراگوڊي]]، [[گرنار]]، [[ڪالسي]]، [[مانسهره]]، [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[قنڌار]] سميت ڪيترن هنڌن تي مليو آهي.{{sfn|Guruge|1995|p=37}} پر حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته ڪلنگا واري علائقي ۾ موجود اشوڪ جي لکتن مان فرمان 13 ۽ 14 غائب آهن. انهن جي جاءِ تي ٻه الڳ فرمان آهن، جن ۾ اشوڪ جي پشيماني جو ڪو ذڪر ناهي. ممڪن آهي ته اشوڪ ڪلنگا جي ماڻهن آڏو اهڙي اعتراف کي سياسي طور مناسب نه سمجهيو هجي.{{sfn|Thapar|1995|pp=30–31}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ بيان ڪيل جنگ جا انگ اکر ۽ نتيجا ڪنهن حد تائين مبالغو هجن، ته جيئن پري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن تي اثر پوي، جيڪي انهن دعوائن جي تصديق نٿي ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=56}} قديم ذريعا اشوڪ جي ڪنهن ٻي وڏي فوجي مهم جو ذڪر نٿا ڪن، جيتوڻيڪ سورهين صديءَ جي عالم [[تاراناٿ]] دعويٰ ڪري ٿو ته اشوڪ سڄي [[جمبوديپ]] کي فتح ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} === ٻڌ ڌرم سان پهريون رابطو === {{multiple image |perrow=1 |total_width=300 |caption_align=center |align=right |direction=horizontal |image1=Vajrasana, early 20th century.jpg |caption1='''[[وجراسڻ، بودھ گيا|وجراسڻ]]''' يا "ٻڌ جي روشن خياليءَ جو تخت"، [[مهابودھي مندر]]، [[بودھ گيا]]. اشوڪ اهو تخت ٻڌ جي روشن خياليءَ واري هنڌ جي يادگار طور تعمير ڪرايو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=300–302}}<ref>"Ashoka did build the Diamond Throne at Bodh Gaya to stand in for the Buddha and to mark the place of his enlightenment" in {{cite book |last1=Ching |first1=Francis D. K. |last2=Jarzombek |first2=Mark M. |last3=Prakash |first3=Vikramaditya |title=A Global History of Architecture |date=23 March 2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-98160-3 |page=570 |url=https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |language=en |access-date=7 March 2021 |archive-date=23 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523153935/https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |url-status=live }}</ref> |image2=Vajrasana with side panels (3rd century BCE). Bodh Gaya.jpg |caption2=وجراسڻ جا نقش نگاري وارا حصا، ٽين صدي ق.م. }} اشوڪ جي ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيڻ بابت مختلف ذريعا مختلف روايتون پيش ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} سري لنڪائي روايت موجب، اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] [[برهمڻ ڌرم]] جو پوئلڳ هو، جڏهن⁠تہ سندس ماءُ ڌرما [[آجيواڪ]] فرقو اختيار ڪيو هو.{{sfn|Guruge|1995|p=42}} ''[[سمنت پاساديڪا]]'' موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي شروعاتي ٽن سالن دوران غير ٻڌ ڌرمي فرقن جو پيروڪار رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=43}} سري لنڪائي متنن مطابق اشوڪ روزانو دان وٺندڙ برهمڻن جي روش کان مطمئن نه هو. سندس درٻارين آجيواڪ ۽ [[جيني ڌرم|نگنٿ]] استادن کي به پيش ڪيو، پر اهي به کيس متاثر نه ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} ''[[ديپاونس]]'' مطابق اشوڪ ڪيترن غير ٻڌ ڌرمي مذهبي اڳواڻن کي محل ۾ گهرايو ۽ وڏا انعام ڏنا، اميد ڪندي ته اهي سندس هڪ سوال جو جواب ڏيندا. پر ڪو به مطمئن ڪندڙ جواب نه ڏئي سگهيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هڪ ڏينهن اشوڪ [[پاٽلي پتر]] جي رستي تي هڪ نوجوان ٻڌ ڌرمي راهب [[نگروڌ]] (نياگروڌ) کي ڏٺو، جيڪو ڀڪشا لاءِ نڪتل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} نگروڌ دراصل اشوڪ جو ڀائيٽو هو، جيتوڻيڪ اشوڪ پاڻ ان حقيقت کان اڻواقف هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} هو اشوڪ جي وڏي ڀاءُ [[سُمانا]] جو وفات کان پوءِ ڄاول پٽ هو، جنهن کي اشوڪ تخت جي جنگ دوران قتل ڪرائي ڇڏيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=34}} اشوڪ نگروڌ جي پُرسڪون، بيخوف ۽ سنجيده شخصيت کان متاثر ٿيو ۽ کيس پنهنجي ڌرم بابت ٻڌائڻ لاءِ چيو. جواب ۾ نگروڌ کيس ''اپّماد'' (هوشياري، سجاڳي ۽ سنجيدگي) بابت وعظ ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هي وعظ اشوڪ تي ايترو اثرانداز ٿيو جو هن نگروڌ کي 400,000 چاندي جا سڪا ۽ روزانو اٺ حصا چانور ڏيڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ان کان پوءِ اشوڪ هڪ ٻڌ ڌرمي ''[[اُپاسڪ]]'' بڻجي ويو ۽ [[ڪڪُٽارام]] وهار وڃڻ لڳو. اتي هن جي ملاقات مشهور ٻڌ راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] سان ٿي، جنهن کان پوءِ هو ٻڌ ڌرم سان وڌيڪ وابسته ٿي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} هن ڪهاڻي جي تاريخي صداقت يقيني ناهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ممڪن آهي ته اشوڪ جي هڪ قابل استاد جي ڳولا واري هيءَ روايت ان ڳالهه جي وضاحت لاءِ بيان ڪئي وئي هجي ته هن [[جيني ڌرم]] اختيار ڇو نه ڪيو، جيڪو پڻ عدم تشدد ۽ همدردي جو درس ڏيندو هو. اها روايت ظاهر ڪري ٿي ته اشوڪ صرف ڪنهن مخصوص عقيدي جي ڳولا ۾ نه هو، بلڪه هڪ اهڙي روحاني استاد جي تلاش ۾ هو، جيڪو کيس مطمئن ڪري سگهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=108}} سري لنڪائي روايت وڌيڪ ٻڌائي ٿي ته اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ٻڌ راهب بڻيو ۽ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] ٻڌ راهبه بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''[[ديوياوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت اشوڪ جي تبديليءَ کي ٻڌ راهب [[سمُدرا]] سان منسوب ڪري ٿي، جيڪو اڳ ۾ شراوستي جو واپاري هو. هن روايت موجب سمُدرا کي اشوڪ جي مشهور "دوزخ" ۾ قيد ڪيو ويو، پر هن پنهنجي غيرمعمولي روحاني قوتن (''[[اِدّهي]]'') جي مدد سان پاڻ کي بچائي ورتو. جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هو سمُدرا وٽ پهتو ۽ سندس ڪيترن ئي معجزن کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ هن ٻڌ ڌرم قبول ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت آهي، جنهن مطابق سمُدرا واپاري جو پٽ هو ۽ جڏهن اشوڪ سان مليو تڏهن فقط 12 سالن جو هو. اهو بيان غالباً نگروڌ واري ڪهاڻي کان متاثر آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} ''آ-يو-وانگ-چوان'' مطابق هڪ ستن سالن جي ٻڌ ٻار اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ڏانهن آندو. هڪ ٻي ڪهاڻي موجب 500 [[برهمڻ]] اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ۾ دلچسپي وٺڻ سبب تنگ ڪندا هئا. پوءِ اهي معجزاتي طور [[ڀِڪشو]] بڻجي [[ڪڪُٽارام]] وهار ۾ رهڻ لڳا، جتي اشوڪ سندن ملاقات لاءِ ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} اشوڪ جي تخت نشينيءَ وقت هندستان جي مختلف علائقن ۾ ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي مرڪز اڳ ئي موجود هئا. اهو واضح ناهي ته ٻڌ سنگهه جي ڪهڙي شاخ اشوڪ تي سڀ کان وڌيڪ اثرانداز ٿي، پر سندس گاديءَ واري شهر [[پاٽلي پتر]] جي ٻڌ برادري هڪ مضبوط اميدوار سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} هڪ ٻيو اهم مرڪز [[مهابودھي مندر]] هو. وڏي پٿريلي فرمان نمبر 8 مان معلوم ٿئي ٿو ته اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي. ان کان علاوه، حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل ننڍڙي پٿريلي فرمان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ ٻڌ ڌرم جو سرگرم پوئلڳ بڻجي چڪو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}}{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان پوءِ جي حڪومت == === اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير === [[File:Sanchi2.jpg|thumb|[[سانچي]] جو اسٽوپ. مرڪزي اسٽوپ موريا دور ۾ تعمير ٿيو، بعد ۾ [[شونگ خاندان]] جي دور ۾ وڌايو ويو، جڏهن⁠ته سينگاريل دروازا [[ساتواهن خاندان]] جي دور سان تعلق رکن ٿا.]] ''[[مهاونسا]]'' ۽ ''[[اشوڪاوادان]]'' ٻنهي موجب اشوڪ 84,000 اسٽوپا يا وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Strong|1995|pp=154–155}} ''مهاونسا'' مطابق اها تعميري سرگرمي سندس حڪومت جي پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ گوتم ٻڌ جي اٺن مقدس تبرڪن مان ست گڏ ڪيا ۽ انهن کي سون، چاندي، [[ڪرائيسوبيرل|ٻليءَ جي اک]] ۽ بلور جي 84,000 صندوقن ۾ محفوظ ڪرايو. هن حڪم ڏنو ته زمين تي انهن سڀني شهرن ۾، جتي آبادي هڪ لک يا ان کان وڌيڪ هجي، 84,000 اسٽوپا تعمير ڪيا وڃن. [[ڪڪُٽارام]] وهار جي بزرگ راهب يَشس کي هن ٻڌايو ته سندس خواهش آهي ته سڀئي اسٽوپا هڪ ئي ڏينهن ۾ مڪمل ٿين. يَشس چيو ته هو سج کي پنهنجي هٿ سان ڍڪي مڪمل ٿيڻ جو اشارو ڏيندو. جڏهن هن ائين ڪيو ته سڀئي 84,000 اسٽوپا هڪ ئي وقت تي مڪمل ٿي ويا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} ''مهاونسا'' موجب اشوڪ 84,000 ''وهار'' (خانقاهون) تعمير ڪرايون ته جيئن ٻڌ جا تبرڪ انهن ۾ رکيا وڃن.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''اشوڪاوادان'' وانگر ''مهاونسا'' پڻ ٻڌ جي تبرڪن جي گڏ ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿي، پر ان کي تعميراتي سرگرمين سان نٿي جوڙي.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''مهاونسا'' ٻڌائي ٿي ته اشوڪ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ جو فيصلو تڏهن ڪيو جڏهن [[موگگلي پُت تِسّا]] کيس ٻڌايو ته ٻڌ جي ڌرم جا 84,000 حصا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=159}} اشوڪ پاڻ [[اشوڪارام]] وهار جي تعمير شروع ڪرائي ۽ ماتحت بادشاهن کي ٻين وهارن جي تعمير جو حڪم ڏنو. ٿيرا اندگُتّا جي معجزاتي قوتن جي مدد سان اشوڪارام مڪمل ٿيو، ۽ ساڳئي ڏينهن مختلف شهرن مان 84,000 وهارن جي مڪمل ٿيڻ جون خبرون پهتيون.{{sfn|Strong|1995|p=155}} هيٺين اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير روايتي طور اشوڪ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي:{{citation needed|date=November 2019}} * [[سانچي]]، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ڌاميڪ اسٽوپ]]، [[سارناتھ]]، [[اتر پرديش]]، ڀارت * [[مهابودھي مندر]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[بارابار غارون]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[نالندا مهاويهار]] (ڪجهه حصا جهڙوڪ ساريپُتّا اسٽوپ)، [[بيهار]]، ڀارت * [[تڪششيلا]] يونيورسٽي (ڪجهه حصا جهڙوڪ [[ڌرماراجيڪا اسٽوپ]] ۽ ڪنالا اسٽوپ)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀير ٽِلو]] (ٻيهر تعمير ٿيل)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀرهُت]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ديور ڪوٺار]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[بُٽڪارا اسٽوپ]]، [[سوات]]، پاڪستان * [[سناٽي]] اسٽوپ، [[ڪرناٽڪ]]، ڀارت * [[مير رڪن اسٽوپ]]، [[نواب شاهه]]، پاڪستان {| class="wikitable" style="margin:0 auto; text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | سانچي ۾ اشوڪي اسٽوپ |- ! style="background:#EAF4FC;" | ابتدائي شڪل ! style="background:#EAF4FC;" | موجوده آثار |- | [[File:Sanchi Great Stupa Mauryan configuration.jpg|250px]]<br /> موريا سلطنت جي دور (تقريباً 260 ق.م) ۾ عظيم اسٽوپ ۽ [[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪي ٿنڀي]] جي اندازي مطابق بحالي. | <gallery mode="packed" heights="180px"> File:Ashokan Pillar - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4361.JPG|ڏاکڻي دروازي ڀرسان چمڪدار پٿر مان ٺهيل [[اشوڪي ٿنڀو]] جا باقيات. File:Minor Pillar Edict of Ashoka at Sanchi.jpg|سانچي ۾ اشوڪ جو [[ننڍو ٿنڀي وارو فرمان]]. File:Ashoka pillar remains near Southern Gateway Stupa 1 Sanchi.jpg|ڏاکڻي دروازي ڀرسان اشوڪي ٿنڀي جي باقي بچيل ڏنڊي جا آثار. File:Sanchi capital right side view.jpg|ٿنڀي جي چوٽيءَ جو پاسائتو منظر. [[سانچي آثار قديمه ميوزيم]].<ref name="p.25-28 Ashoka pillar">Described in Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 pp. 25-28 Ashoka pillar].</ref> </gallery> |} === اشوڪ جا ٿنڀا === [[اشوڪ جا ٿنڀا]] (''Pillars of Ashoka'') هڪ ئي پٿر مان ٺهيل وڏن ٿنڀن جو سلسلو آهي، جيڪي سڄي [[برصغير]] ۾ پکڙيل آهن. اهي ٿنڀا ٽين صدي ق.م ۾ [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ اعظم]] (تقريباً 268–232 ق.م) تعمير ڪرايا يا انهن تي [[اشوڪ جا فرمان]] نقش ڪرايا ويا.{{refn|name=HR|{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |journal=History of Religions |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256}}}} اشوڪ پنهنجي انهن ٿنڀن لاءِ ''ڌمّ ٿمڀا'' (''Dhaṃma Thaṃbhā'') جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي معنيٰ آهي "ڌرم جا ٿنڀا".<ref name="archive.org">{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |page=132 |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch}}</ref><ref>{{cite book |last=Skilling |first=Peter |title=Mahasutras |date=1998 |publisher=Pali Text Society |isbn=9780860133209 |page=453}}</ref> هي ٿنڀا [[ڀارت جي تعميراتي فن]] جا اهم يادگار آهن، جن مان گهڻن تي موريا دور جي مشهور چمڪدار پالش (''Mauryan Polish'') موجود آهي. اشوڪ جا لڳ ڀڳ ويهه ٿنڀا اڄ تائين باقي آهن، جن مان ڪيترن تي سندس فرمان نقش ٿيل آهن. جانورن واريون چوٽيون (''Capitals'') رکندڙ ٿنڀن مان فقط چند مڪمل نمونا بچيا آهن، جن جو تعداد ست سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="auto">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=l3s9BAAAQBAJ&pg=PA123|title=The Return of the Buddha: Ancient Symbols for a New Nation|page=123|publisher=Routledge|author=Himanshu Prabha Ray|isbn=9781317560067|date=7 August 2014}}</ref> ٻه ٿنڀا [[فيروز شاهه تغلق]] طرفان [[دهلي سلطنت]] جي دور ۾ دهلي منتقل ڪيا ويا.<ref>India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200, Burjor Avari Routledge, 2016, p. 139.</ref> بعد ۾ ڪجهه ٻيا ٿنڀا [[مغل سلطنت]] جي حڪمرانن پڻ منتقل ڪرايا، جڏهن⁠ته انهن مان ڪيترين جانورن واريون چوٽيون الڳ ڪيون ويون.{{sfn|Krishnaswamy|pp=697–698}} هي ٿنڀا عام طور تي 12 کان 15 ميٽر اوچا هوندا هئا ۽ سندن وزن 50 ٽن تائين پهچندو هو. انهن کي ڪڏهن ڪڏهن سوين ميل پري کان ڇڪي انهن هنڌن تائين آندو ويندو هو جتي کين نصب ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html|title=KING ASHOKA: His Edicts and His Times|website=www.cs.colostate.edu|access-date=29 October 2017}}</ref> انهن ٿنڀن جي چوٽيءَ تي نفيس سنگتراشي سان سينگاريل جانورن جون مورتيون لڳل هونديون هيون، جن مان ڪيترائي نمونا اڄ تائين محفوظ آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | اشوڪي ٿنڀن جون مشهور چوٽيون |- | <gallery mode="packed" heights="200"> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India 2007-01-29.jpg|[[ويسالي]] جو شير File:Elephant capital Sankasya.jpg|[[سنڪسا]] جو هاٿي File:Rampurva bull in Presidential Palace high closeup.jpg|[[رامپوروا]] جو ڏاند (اصل نمونو) File:Lauria Nandangarh lion.jpg|[[لوريا نندنگڙهه]] جو شير File:Lion Capital - Chunar Sandstone - Circa 3rd Century BCE - Rampurva - ACCN 6298-6299 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4432.JPG|[[رامپوروا]] جو شير File:Sanchi capital right side view.jpg|[[سانچي]] جون چار شيرن واريون چوٽيون، جن جي مٿان شايد ڌرم چڪر هوندو File:Sarnath capital.jpg|[[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]]، [[سارناتھ]] </gallery> |} اشوڪي ٿنڀن مان سڀ کان مشهور [[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]] آهي، جيڪو [[سارناتھ]] مان مليو. ان ۾ چار شير هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن ۽ هي اڄ [[ڀارت]] جو سرڪاري قومي نشان پڻ آهي. هي ٿنڀا صرف حڪومتي فرمانن جا ذريعو نه هئا، پر اشوڪ جي ''ڌمّ'' واري پاليسي، اخلاقي تعليم، مذهبي رواداري ۽ سلطنت جي وحدت جا علامتي نشان پڻ هئا. === ڌرم جي تبليغ === اشوڪ جي پٿريلي فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنهنجي حڪومت جي اٺين ۽ نائين سال دوران هن [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، ''ڌرم'' جي تبليغ شروع ڪئي ۽ سماجي ڀلائيءَ جا ڪيترائي ڪم سرانجام ڏنا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} انهن فلاحي قدمن ۾ انسانن ۽ جانورن لاءِ علاج جون سهولتون قائم ڪرڻ، دوائن وارا ٻوٽا پوکرائڻ، رستن جي ڪنارن تي کوهه کوٽائڻ ۽ وڻ لڳائڻ شامل هئا. اهي ڪم پاڙيسري رياستن جهڙوڪ [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ستيہ پتر]]، [[تامراپرني]] ۽ يوناني بادشاهه [[انطيوڪس]] جي سلطنت تائين به ڪيا ويا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} فرمانن موجب پنهنجي حڪومت جي ڏهين ۽ يارهين سال دوران اشوڪ [[ٻڌ سنگهه]] جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ سڄي سلطنت جو هڪ ڊگهو دورو ڪيو، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ 256 ڏينهن جاري رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي ٻارهين سال تائين اشوڪ ''ڌرم'' جي تبليغ لاءِ فرمان نقش ڪرائڻ شروع ڪيا. هن پنهنجن عملدارن (''راجوڪ'' ۽ ''پرديشڪ'') کي حڪم ڏنو ته هو هر پنجن سالن بعد پنهنجي علائقن جو دورو ڪري ماڻهن کي ''ڌرم'' بابت تعليم ڏين ۽ انتظامي جاچ به ڪن.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} اڳئين سال هن ''ڌرم مها ماتر'' نالي نئون عهدو قائم ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي چوڏهين سال ۾ اشوڪ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي توسيع جو حڪم ڏنو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} === ٽين ٻڌ ڪائونسل === {{Main|ٻڌن واري ٽين ڪائونسل}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ ٻڌ برادريءَ ۾ تمام اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} هن روايت مطابق اشوڪ وڏي پيماني تي ڀڪشوئن جي سار سنڀال شروع ڪئي. سندس سخاوت سبب ڪيترائي غير حقيقي ۽ بدعقيده ماڻهو به سنگهه ۾ شامل ٿي ويا. نتيجي ۾ حقيقي ٻڌ ڀڪشو انهن سان گڏ مذهبي رسم ''اوپوسٿ'' ادا ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ لڳا، جنهن سبب ستن سالن تائين اها رسم نه ٿي سگهي.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} اشوڪ انهن جعلي ڀڪشوئن کي هٽائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هڪ حد کان وڌيڪ جوشيلن وزيرن ڪجهه حقيقي ڀڪشو به قتل ڪري ڇڏيا. پوءِ اشوڪ بزرگ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]] کي دعوت ڏني ته جيئن هو غير ٻڌ ماڻهن کي [[پاٽلي پتر]] جي خانقاهه مان خارج ڪري.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} انهيءَ عمل دوران 60,000 ڀڪشو بدعقيديءَ جي الزام هيٺ سنگهه مان خارج ڪيا ويا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان کان پوءِ ''اوپوسٿ'' ٻيهر منعقد ٿيو ۽ موگلي پُت تِسّا اشوڪ جي حڪومت جي سترهين سال ۾ [[ٽيون ٻڌ ڪائونسل]] منعقد ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} هن ڪائونسل دوران ''[[ڪٿاوتٿو]]'' نالي ڪتاب مرتب ڪيو ويو، جنهن ۾ ٿيراوادي عقيدي جي ڪيترن نقطن جي وضاحت ۽ توثيق ڪئي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر موجود نه آهي، جنهن سبب ڪيترن مؤرخن ٽئين ٻڌ ڪائونسل جي تاريخي حيثيت تي سوال اٿاريا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} [[File:Nava Jetavana Temple - Shravasti - 014 King Asoka at the Third Council (9241725897).jpg|thumb|اشوڪ ۽ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]]، [[ٽئين ٻڌ ڪائونسل]] دوران. نوا جيتاون، [[شراوستي]].]] مؤرخ [[رچرڊ گومبرچ]] جو خيال آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ هن واقعي جو ذڪر نه هئڻ ان کي مڪمل طور غير تاريخي ثابت نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جا ڪيترائي فرمان وقت سان گڏ گم ٿي چڪا آهن.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} گومبرچ وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته اشوڪ جا فرمان واضح ڪن ٿا ته هو سنگهه جي "اتحاد ۽ پاڪيزگي" برقرار رکڻ ۾ گهري دلچسپي رکندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|pp=8–9}} مثال طور، سندس ''ننڍي پٿريلي فرمان نمبر 3'' ۾ سنگهه جي ميمبرن کي ڪجهه مخصوص مذهبي متن پڙهڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي. ساڳئي طرح [[سانچي]]، [[سارناتھ]] ۽ [[ڪوسامبي]] مان مليل فرمانن ۾ اشوڪ اختلاف پيدا ڪندڙ ڀڪشوئن کي سنگهه مان خارج ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو ۽ سنگهه جي اتحاد ۽ ترقي جي خواهش ظاهر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}}{{sfn|Guruge|1995|p=45}} اٺين صديءَ جي ٻڌ ياتري [[ئي جِنگ]] به اشوڪ بابت هڪ ٻي روايت بيان ڪري ٿو. هن مطابق [[بمبسار]] بادشاهه، جيڪو گوتم ٻڌ جو همعصر هو، خواب ۾ ڪپڙي جا 18 ٽڪرا ۽ هڪ لٺ ڏٺا. ٻڌ ان خواب جي تشريح ڪندي ٻڌايو ته سندس وفات کان پوءِ سندس تعليم 18 مختلف مڪتبن ۾ ورهائجي ويندي ۽ هڪ بادشاهه اشوڪ انهن کي ٻيهر متحد ڪندو.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} === ٻڌ مذهب جي تبليغ === سري لنڪا جي روايت مطابق [[موگلي پُت تِسّا]] تقريباً 250 ق.م ۾ ٻڌ ڌرم جي تبليغ لاءِ نَوَ مشنون سرحدي علائقن ڏانهن موڪليون.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} هن روايت موجب اهي مشنون سڌو سنئون اشوڪ نه پر موگلي پُت تِسّا موڪليون، جيتوڻيڪ اشوڪ انهن جو سرپرست هو. هر مشن ۾ پنج ڀڪشو شامل هئا ۽ انهن جي اڳواڻي هڪ بزرگ ڀڪشو ڪندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} سري لنڪا ڏانهن اشوڪ پنهنجو پٽ [[مهندا]] موڪليو، جنهن سان گڏ اٿّيا، اُتّيا، سمبلا ۽ ڀدراسالا پڻ شامل هئا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} موگلي پُت تِسّا جي مدد سان اشوڪ ٻڌ مبلغن کي [[ڪشمير]]، [[گنڌارا]]، [[هماليه]]، يوناني علائقن، [[مهاراشٽر]]، [[سُوورن ڀومي]] ۽ [[سري لنڪا]] ڏانهن موڪليو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7;" | اشوڪ جي دور جون مشهور ٻڌ مذھب واريون تبليغي سرگرميون ! مبلغ ! منزل |- | [[مهندا]] | [[سري لنڪا]] |- | مجهنتيڪ | [[ڪشمير]] ۽ [[گنڌارا]] |- | مهاديو | مهيسا منڊل (شايد موجوده [[ميسور]]) |- | رڪّھتا | وناواسا |- | ڌمّ رڪّھتا (يوناني) | اپرانتڪ (اولهه هندستان) |- | مها ڌمّ رڪّھتا | [[مهاراشٽر]] |- | مها رڪّھتا | يوناني ملڪ |- | مجهم | [[هماليه]] |- | سونا ۽ اُتّرا | [[سُوورن ڀومي]] |} روايت موجب اشوڪ جي حڪومت جي اوڻيهين سال ۾ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] سري لنڪا وئي، جتي هن ٻڌ راهبن جي عورتن واري جماعت قائم ڪئي ۽ ساڻس گڏ مقدس [[بودهي وڻ]] جي هڪ شاخ پڻ کڻي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Strong|1995|p=144}} اشوڪ جي پنهنجن فرمانن ۾ به انهن مشنن جو سڌو سنئون بيان موجود ناهي. البت سندس حڪومت جي اوڻيهين سال بابت فقط ايترو ذڪر ملي ٿو ته هن [[خالاتيڪا غار]] تپسوين کي برساتي موسم ۾ رهائش لاءِ عطا ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} سندس ٿنڀن وارن فرمانن مان معلوم ٿئي ٿو ته ايندڙ سال هن [[لمبني]] (گوتم ٻڌ جي جنم ڀومي) ۽ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي زيارت ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''پٿريلي فرمان نمبر 13'' ۾ اشوڪ دعويٰ ڪري ٿو ته هن پنج بادشاهن ۽ ٻين ڪيترن ملڪن ڏانهن پيغام موڪلي ''ڌرم جي فتح'' حاصل ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته ڇا اهي سفارتون ئي اهي ٻڌ مشنون هيون جن جو ذڪر ٻڌ تاريخن ۾ ملي ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} ڪجهه ماهر، جهڙوڪ [[ايتين لاموٽ]]، سمجهن ٿا ته فرمانن ۾ ذڪر ٿيل ''ڌرم'' جا مبلغ لازمي طور ٻڌ ڀڪشو نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جو ''ڌرم'' ۽ ''ٻڌ مت'' مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا.{{sfn|Gombrich|1995|pp=10–11}} ٻيا ماهر، جهڙوڪ [[ايرخ فرائووالنر]] ۽ [[رچرڊ گومبرچ]]، انهن مشنن کي تاريخي حقيقت سمجهن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=11}} آثار قديمه مان به ڪجهه ثبوت ملن ٿا. ''وِنَي نِدان'' ۾ ذڪر ٿيل پنجن ڀڪشوئن مان ٽن جا نالا [[ڀلسا]] (ويجهو [[وديشا]]) مان مليل تبرڪن جي صندوقن تي لکيل مليا آهن، جيڪي ٻي صدي ق.م جي شروعاتي دور سان تعلق رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} ڪيترن مؤرخن جو خيال آهي ته ٻڌ مت جي وڏي مذهب طور اڀرڻ ۾ اشوڪ جي سرپرستي اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Thapar|1995|p=32}} بهرحال، آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اتر اولهه هندستان ۽ ڏکڻ هندستان ۾ ٻڌ مت جي واڌ ويجهه جو وڏو سبب واپاري، زميندار، ڪاريگر ۽ واپاري جماعتون هيون، جن ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي ادارن جي مالي مدد ڪئي.{{sfn|Thapar|1995|p=36}} === ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ تشدد === پنجين صدي عيسويءَ جي ٻڌ روايت ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، اشوڪ ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ به ڪجهه موقعن تي تشدد جو سهارو ورتو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن "دوزخ واري قيدخاني" ۾ [[چنداگيريڪا]] کي آهستي آهستي اذيتون ڏئي مارائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هڪ شخص جي ڏوهه جي بدلي ۾ هن 18,000 "بدعقيدن" جي قتل جو حڪم ڏنو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن جين ڌرم وارن خلاف مهم هلائي ۽ هر "بدعقيد" جو سر آڻڻ تي انعام مقرر ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سندس پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] جو به سر قلم ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[پنڊروردهن]] ۾ هڪ غير ٻڌ شخص اهڙي تصوير ٺاهي جنهن ۾ [[گوتم ٻڌ]] کي [[جناتپتر]] (يعني [[مهاوير]]) جي پيرن تي جهڪيل ڏيکاريو ويو هو. اصطلاح ''نرگرنٿ'' ("بندشن کان آزاد") اصل ۾ جين ڌرم کان اڳ جي هڪ تپسوي جماعت لاءِ استعمال ٿيندو هو، پر بعد ۾ جين راهبن لاءِ رائج ٿي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} روايت موجب هڪ ٻڌ عقيدتمند جي شڪايت تي اشوڪ پهرين انهيءَ مصور کي گرفتار ڪرڻ جو حڪم ڏنو، پوءِ [[پنڊروردهن]] ۾ موجود سڀني [[آجيڪ]] (Ajivika) پوئلڳن کي قتل ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010">{{cite book | author=Beni Madhab Barua | title=The Ajivikas | url=https://archive.org/details/ajivikas00barurich | access-date=30 October 2012 | date=5 May 2010 | publisher=General Books | isbn=978-1-152-74433-2 | pages=[https://archive.org/details/ajivikas00barurich/page/68 68]–69}}</ref> چيو وڃي ٿو ته ان حڪم جي نتيجي ۾ لڳ ڀڳ 18,000 آجيڪ ماريا ويا.{{sfn|Strong|1989|p=232}} ڪجهه وقت پوءِ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ ٻئي نرگرنٿ پوئلڳ اهڙي ئي تصوير ٺاهي. اشوڪ کيس ۽ سندس سموري خاندان کي سندن گهر ۾ زندهه ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010"/> هن وڌيڪ اعلان ڪيو ته جيڪو به ڪنهن نرگرنٿ بدعقيد جو سر کڻي ايندو، تنهن کي هڪ ''دينار'' انعام طور ڏنو ويندو. روايت موجب هڪ ڳوٺاڻي ڌنار اشوڪ جي پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] کي بدعقيد سمجهي قتل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}} جڏهن اشوڪ کي پنهنجي غلطيءَ جو احساس ٿيو ته هن اهو حڪم واپس وٺي ڇڏيو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} === تاريخي جائزو === اشوڪ طرفان مخالف مذهبي فرقن تي اهڙن ظلمن جون روايتون گهڻن مؤرخن جي نظر ۾ فرقيواراڻي تبليغ جو نتيجو آهن ۽ انهن کي تاريخي حقيقت طور قبول نٿو ڪيو وڃي.{{sfn|Strong|1995|p=149}}<ref name="Beni2010" /><ref name="Steven2010">{{cite book | author=Steven L. Danver | author-link=Steven L. Danver | title=Popular Controversies in World History: Investigating History's Intriguing Questions: Investigating History's Intriguing Questions | url=https://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | access-date=23 May 2013 | date=22 December 2010 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-59884-078-0 | page=99 | archive-date=3 January 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140103043618/http://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | url-status=live }}</ref><ref name="LePhuoc2010">{{cite book | author=Le Phuoc | title=Buddhist Architecture | url=https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | access-date=23 May 2013 | date=March 2010 | publisher=Grafikol | isbn=978-0-9844043-0-8 | page=32 | archive-date=31 December 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131231233840/http://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | url-status=live }}</ref> ان کان علاوه، اهڙيون ڪهاڻيون جين متنن جهڙوڪ ''[[پريشِشٽ پروان]]'' ۽ ''[[ٿيراولي]]'' ۾ موجود ناهن، جيتوڻيڪ اهي اشوڪ جو ذڪر ڪن ٿا.{{cite book | title=Parishtaparvan | url=https://archive.org/details/jtfs_sthaviravalicaritaorparisishtaparva-of-hemchandra-hermanjacobi-1932-bibliotheca-/page/LXXXI/mode/2up}}</ref><ref>{{cite book | title=Journal Of Indian Asiatic Society | date=1872 | url=https://books.google.com/books?id=yajAG0tbZ9cC&q=As%E2%80%99oka | page=154 }}</ref> انهيءَ ڪري جديد محققن جو وڏو حصو انهن واقعن کي مذهبي مقابلي جي نتيجي ۾ بعد ۾ شامل ڪيل افسانوي روايتون سمجهي ٿو، نه ڪي اشوڪ جي دور جا تصديق ٿيل تاريخي واقعا. == خاندان == [[File:Sanchi King Ashoka with his Queens, South Gate, Stupa no. 1.jpg|thumb|هڪ شهنشاهه ــ گهڻو امڪان آهي ته اشوڪ ــ پنهنجي ٻن راڻين [[اسندهيمترا]] ۽ [[ڪاروواڪي]] سان گڏ، ۽ ٽن خادمن سميت، [[سانچي]] جي هڪ اُڀريل نقش ۾ ڏيکاريل آهي.{{sfn|Singh|2017|p=162}} هن شخصيت جي اشوڪ طور سڃاڻپ [[ڪناگنهلي]] جي هڪ ساڳئي نقش مان ٿئي ٿي، جنهن تي سندس نالو پڻ لکيل آهي.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Kanaganahalli Asoka with inscription.jpg|thumb|upright|اشوڪ پنهنجي راڻي [[تشيارڪشيتا]] سان گڏ، [[ڪناگنهلي]] ويجهو [[سنّتي]] ۾، 1هين–3هين صدي عيسوي. هن اُڀريل نقش تي [[برهمي لپي]] ۾ "𑀭𑀸𑀬 𑀅𑀲𑁄𑀓𑁄" (''رايا اشوڪو''، "بادشاهه اشوڪ") لکيل آهي. تصوير ۾ اشوڪ، سندس راڻي، ٻه چمرا جهُلڻ وارا خادم ۽ هڪ ڇانوَ کڻندڙ خادم ڏيکاريل آهن.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Emperor Ashoka and his Queen at the Deer Park.jpg|upright|thumb|شهنشاهه اشوڪ ۽ سندس راڻي [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (شاکيه ڪُماري)، [[سارناتھ]] جي هرڻن واري باغ ۾. [[سانچي]] جو اُڀريل نقش.{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === زالون === مختلف ذريعن موجب اشوڪ جون پنج مشهور زالون هيون: [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (يا ويديسا مهاديوي شاکيه ڪُماري)، [[اسندهيمترا]]، [[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]]، [[ڪاروواڪي]] ۽ [[تشيارڪشيتا]].{{sfn|Mookerji|1995|p=9}} ڪاروواڪي اشوڪ جي واحد راڻي آهي جنهن جو ذڪر اشوڪ جي پنهنجي فرمانن ۾ ملي ٿو. سندس نالو [[الله آباد]] جي هڪ ٿنڀي تي لکيل فرمان ۾ اچي ٿو. ان فرمان ۾ کيس شهزادي [[تيورا]] جي ماءُ قرار ڏنو ويو آهي، ۽ شاهي عملدارن (''مها ماترن'') کي حڪم ڏنو ويو آهي ته سندس مذهبي ۽ خيراتي عطين جو رڪارڊ رکيو وڃي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} هڪ نظريي مطابق [[تشيارڪشيتا]] دراصل ڪاروواڪي جو ئي شاهي لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[مهاونسا]]'' مطابق اشوڪ جي وڏي راڻي [[اسندهيمترا]] هئي، جيڪا اشوڪ جي وفات کان چار سال اڳ فوت ٿي وئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} روايت موجب پنهنجي پوئين جنم ۾ هن هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] کي ماکي وڪڻندڙ واپاري ڏانهن رستو ڏيکاريو هو، ۽ اهو واپاري بعد ۾ اشوڪ جي روپ ۾ پيدا ٿيو، تنهنڪري هوءَ اشوڪ جي راڻي بڻجي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد جي ڪجهه متنن ۾ اچي ٿو ته اسندهيمترا ان پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجو تيار ڪيل ڪپڙو پڻ ڏنو هو.{{sfn|Strong|1995|p=166}} انهن متنن ۾ ''دساوتٿوپڪرن''، ڪمبوڊيا وارو وڌايل ''مهاونسا'' ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} هڪ ٻي ڪهاڻي موجب اشوڪ هڪ ڏينهن اسندهيمترا تي طنز ڪندي چيو ته هوءَ مٺو ڪمند کائي رهي آهي، حالانڪه هن اهو پنهنجي ''ڪرما'' سان حاصل نه ڪيو آهي. اسندهيمترا جواب ڏنو ته سندس سڀ نعمتون سندس نيڪ عملن جو نتيجو آهن. اشوڪ کيس اهو ثابت ڪرڻ لاءِ چيو ته هوءَ 60,000 راهبن لاءِ پوشاڪون فراهم ڪري.{{sfn|Strong|1995|p=166}} رات جو محافظ ديوتائن کيس سندس پراڻي نيڪ عمل جي ياد ڏياريو، ۽ ٻئي ڏينهن هوءَ معجزاتي طور 60,000 پوشاڪون مهيا ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.{{sfn|Strong|1995|p=166}} اشوڪ ايترو متاثر ٿيو جو هن کيس پنهنجي پسنديده راڻي بڻايو ۽ کيس سلطنت جي حڪمراني به آڇي، پر هن انڪار ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=167}} ''ترائي ڀومي ڪٿا'' موجب اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ ۽ 84,000 اسٽوپا ۽ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ لاءِ به اسندهيمترا ئي همٿايو هو.{{sfn|Strong|1995|pp=167–168}} ''مهاونسا'' مطابق اسندهيمترا جي وفات کان پوءِ [[تسّراڪها]] (تشيارڪشيتا) وڏي راڻي بڻجي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ اسندهيمترا جو ذڪر ڪونهي، پر تشيارڪشيتا جو ذڪر ملي ٿو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} ''ديوياوادان'' ۾ [[پدماوتي]] نالي هڪ ٻي راڻي جو ذڪر آهي، جيڪا ولي عهد [[ڪُڻال]] جي ماءُ هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جڏهن شهزادو هو ته [[وديشا]] ۾ [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] سان محبت ۾ گرفتار ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} سلطنت سنڀالڻ کان پوءِ ديوي [[پاٽلي پتر]] وڃڻ بدران [[وديشا]] ۾ ئي رهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''مهاونسا'' واضح ڪري ٿو ته اشوڪ جي وڏي راڻي اسندهيمترا هئي، ديوي نه؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي شخصيت سمجهڻ مشڪل آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''ديپاونسا'' مطابق اشوڪ ۽ ديوي جا ٻه ٻار هئا: [[مهندا]] ۽ [[سنگهمتّا]].{{sfn|Thapar|1961|p=22}} === پٽ === [[تيورا]]، جيڪو اشوڪ ۽ ڪاروواڪي جو چوٿون پٽ هو، اشوڪ جي فرمانن ۾ نالي سان ذڪر ٿيل واحد پٽ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ جو هڪ ٻيو پٽ [[ڪُڻال]] هو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ڪُڻال جو هڪ پٽ [[سمپراتي]] هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت [[مهندا]] جو ذڪر ڪري ٿي، جنهن کي ٻڌ مبلغ طور سري لنڪا موڪليو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} چيني سياح [[شُوان زانگ]] جو چوڻ آهي ته مهندا اشوڪ جو پٽ نه، پر سندس ننڍو ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] (يا وگتاشوڪ) هو.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} ''ديوياوادان'' ۾ ولي عهد [[ڪُڻال]] (ڌرموِوَردهن) جو ذڪر آهي، جيڪو اشوڪ ۽ پدماوتي جو پٽ هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} [[فا شيان]] موجب ڌرموِوَردهن کي [[گنڌارا]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ [[جالوڪ]] کي اشوڪ جو ٽيون پٽ ڄاڻايو ويو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڌيئر === سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جي هڪ ڌيءَ [[سنگهمتّا]] هئي، جيڪا بعد ۾ [[ڀڪشُڻي]] بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ڪجهه مؤرخ، جهڙوڪ [[روميلا ٿاپر]]، سنگهمتّا جي تاريخي حيثيت بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} انهن جي دليلن مان ڪجهه هي آهن: * "سنگهمتّا" نالو، جنهن جي معنيٰ "سنگهه جي دوست" آهي، غيرمعمولي لڳي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} * ''مهاونسا'' موجب هن اشوڪ جي ڀائيٽي [[اگني برهما]] سان شادي ڪئي، جيڪا ان دور جي سماجي قانونن سان ٺهڪندڙ نه هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} * هوءَ 18 ورهين جي عمر ۾ ڀڪشُڻي بڻجي وئي، جڏهن ته روايت موجب ان وقت سندس ننڍڙو ٻار به هو.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} هڪ ٻي روايت ۾ اشوڪ جي ڌيءَ [[چارومتي]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن [[ديوپال]] نالي هڪ [[ڪشتري]] سان شادي ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڀائر === ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جو هڪ وڏو سڳو نه پر اڌ ڀاءُ [[سوسيما]] هو.{{sfn|Strong|1989|p=204}} * سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جو هڪ ڀاءُ [[تِسّا]] هو، جيڪو شروع ۾ عيش عشرت واري زندگي گذاريندو هو. اشوڪ کيس سبق سيکارڻ لاءِ ڪجهه ڏينهن لاءِ تخت تي ويهاريو، پوءِ کيس غاصب قرار ڏئي ستن ڏينهن کان پوءِ قتل جو حڪم ڏنو. انهن ستن ڏينهن ۾ تِسّا زندگي جي ناپائيداري سمجهي ورتي ۽ پوءِ راهب بڻجي ''ارهت'' جو درجو حاصل ڪيائين.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} * ''ٿيراگاتا'' جي شرح موجب هن ڀاءُ جو نالو [[ويتاشوڪ]] هو. هڪ ڏينهن هن پنهنجي مٿي ۾ اڇو وار ڏٺو ۽ دنياوي زندگي ڇڏي خانقاهه ۾ داخل ٿي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * [[فا شيان]] هن ڀاءُ کي [[مهيندر]] سڏي ٿو. سندس بيان موجب اشوڪ هن کي سندس غير اخلاقي روين سبب شرمسار ڪيو، جنهن کان پوءِ هو هڪ غار ۾ وڃي رهيو ۽ عبادت ڪندي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جي هڪ ڀاءُ کي جين سمجهي قتل ڪيو ويو، جڏهن اشوڪ جينن خلاف مهم هلائي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} == سلطنت جي حد == اشوڪ جي اڳوڻن حڪمرانن جي قبضي هيٺ آيل علائقن جي صحيح حدن بابت پڪ سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي، پر امڪان آهي ته سندس ڏاڏي [[چندر گپت موريا]] جي سلطنت اتر هندستان جي اولهه واري سامونڊي ڪناري ([[عرب سمنڊ]]) کان اوڀر واري ڪناري ([[بنگال جي نار]]) تائين پکڙيل هئي، ۽ ڀارتي برصغير جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين حصن تي مشتمل هئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} [[بندوسار]] ۽ اشوڪ غالباً سلطنت کي ڏکڻ طرف وڌيڪ وڌايو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس سلطنت تقريباً سڄي ڀارتي برصغير تي پکڙيل هئي، سواءِ انتهائي ڏاکڻن علائقن جي. [[اشوڪ جا فرمان|پٿريلا فرمان]] نمبر 2 ۽ 13 مان معلوم ٿئي ٿو ته اهي ڏاکڻا علائقا [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ڪيرلپتر]] ۽ [[ساتياپتر]] حڪمرانن جي قبضي ۾ هئا. اتر اولهه ۾ اشوڪ جي سلطنت [[افغانستان]] تائين پکڙيل هئي، جتي ان جون سرحدون [[سيلوڪي سلطنت]] سان لڳنديون هيون، جنهن تي [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيوس]] حڪومت ڪندو هو.{{sfn|Singh|2017|p=162}} اشوڪ جي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ [[پاٽلي پتر]] هو، جيڪو [[مگڌ]] واري علائقي ۾ واقع هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == مذهب ۽ فلسفو == === ٻڌ ڌرم سان تعلق === [[File:Upasaka.jpg|thumb|لفظ ''[[اپاسڪ]]'' (𑀉𑀧𑀸𑀲𑀓، "ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ")، جيڪو اشوڪ پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ ٻڌ ڌرم سان پنهنجي وابستگي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو (تقريباً 258 ق.م.)]] ٻڌ روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو هو،{{sfn|Strong|1989|p=15}} جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن هن معاملي تي اختلاف ظاهر ڪيو آهي.{{sfn|Strong|1995|p=142}} بهرحال [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان]] نمبر 1 واضح ثبوت فراهم ڪري ٿو ته اشوڪ ٻڌ ڌرم جو پوئلڳ هو. هن فرمان ۾ هو پاڻ کي ''[[اپاسڪ]]'' (يعني ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ) ۽ ''ساکيه'' (يعني گوتم ٻڌ جي لقب ''شاکيه مُني'' جي نسبت سان ٻڌ ڌرمي) سڏي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=134}} هي فرمان ۽ ٻيا ڪيترائي فرمان سندس ٻڌ ڌرم سان وابستگي جا ثبوت پيش ڪن ٿا:{{sfn|Guruge|1995|pp=43–44}} * پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ اشوڪ لکي ٿو ته ''اپاسڪ'' ٿيڻ کان پوءِ هڪ سال تائين هن گهڻي ترقي نه ڪئي، پر پوءِ هو ''سنگهه'' جي ويجهو ويو ۽ وڌيڪ اڳتي وڌيو. ''سنگهه ڏانهن وڃڻ'' جي صحيح معنيٰ واضح نه آهي. ٻڌ روايت موجب هو ڪجهه وقت راهبن سان گڏ رهيو، پر اهو شايد وڌاءُ هجي. البت اها ڳالهه يقيني آهي ته اشوڪ ٻڌ ڌرم ڏانهن وڌيڪ مائل ٿيو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 3 ۾ هو پاڻ کي ''اپاسڪ'' سڏي ٿو ۽ [[ٻڌ]] ۽ [[سنگهه]] تي پنهنجي ايمان جو اظهار ڪري ٿو.{{sfn|Thapar|1995|pp=19–20}}{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[وڏا پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان]] نمبر 8 ۾ هو پنهنجي تاجپوشي کان ڏهه سال پوءِ [[سمبودهي]] (يعني [[بودھ گيا]] ۾ مقدس [[بودهي وڻ]]) جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[لمبني]] واري ٿنڀي جي لکت ۾ هو [[گوتم ٻڌ]] جي جنم ڀومي جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ ٻڌ ۽ سنگهه لاءِ پنهنجي عقيدت جو اعلان ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1989|p=13}} * [[نگالي ساگر]] واري لکت ۾ هو اڳوڻي هڪ ٻڌ جي نالي سان منسوب اسٽوپا کي ٻيڻو وڏو ڪرڻ ۽ ان جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * سندس ڪجهه لکتون ٻڌ سنگهه جي اتحاد ۽ نظم برقرار رکڻ ۾ سندس دلچسپي ظاهر ڪن ٿيون.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * [[سارو مارو]] واري لکت موجب اشوڪ ''منيما ديش'' ۾ واقع ''اپونيت وهار'' ڏانهن سفر دوران پنهنجو پيغام موڪليو. جيتوڻيڪ هن هنڌ جي صحيح سڃاڻپ يقيني نه آهي، پر واضح آهي ته اهو هڪ ٻڌ وهار (''وهار'') هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=157}} === ڌرم === {{مکيه|اشوڪ جي ڌرم واري پاليسي}} [[File:Lomas Rishi relief.jpg|thumb|اشوڪ کي [[لوماس رشي غار]] جي سجايل دروازي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو ''[[چيتيه]] محراب'' جو "سڀ کان پراڻو معلوم مثال" سمجھيو وڃي ٿو.<ref name="Harle1994p24">{{cite book|author=James C. Harle|title=The Art and Architecture of the Indian Subcontinent|url=https://archive.org/details/artarchitectureo00harl|url-access=registration|year=1994|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-06217-5|pages=[https://archive.org/details/artarchitectureo00harl/page/24 24]–25}}</ref>]] اشوڪ جي مختلف لکتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن پاڻ کي "ڌرم" (پالي: ''ڌمّ'') جي واڌاري لاءِ وقف ڪري ڇڏيو هو. ٻڌ حلقن ۾ هي اصطلاح [[گوتم ٻڌ]] جي تعليمات لاءِ استعمال ٿيندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} بهرحال، اشوڪ جي پنهنجي لکتن ۾ ٻڌ ڌرم جي بنيادي عقيدن، جهڙوڪ [[چار اَريا سچ]] يا [[نروان]] جو ڪو ذڪر موجود ناهي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} لفظ "ڌرم" ڀارتي مذهبن ۾ مختلف معنائن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ عام طور تي ان جو مطلب "قانون"، "فرض"، "نيڪي" يا "راستي تي هلڻ" ورتو ويندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي [[قنڌار]] وارين لکتن ۾ "ڌرم" جو ترجمو يوناني ٻوليءَ ۾ ''eusebeia'' ۽ آرامي ٻوليءَ ۾ ''qsyt'' ڪيو ويو آهي، جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته اشوڪ جو "ڌرم" فقط ٻڌ ڌرم تائين محدود نه هو، پر هڪ وڌيڪ وسيع اخلاقي تصور هو.{{sfn|Strong|1995|p=142}} اشوڪ جي لکتن موجب، ڌرم جو مطلب هو: * سماجي ڀلائيءَ لاءِ سرگرم اخلاقي حڪمراني * مذهبي رواداري * ماحولياتي شعور * عام اخلاقي اصولن جي پيروي * جنگ کان پاسو {{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي فرمانن ۾ ڌرم جي عملي صورتن جا مثال هي آهن: * موت جي سزا ختم ڪرڻ ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 4){{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * رستن جي ڪنارن تي وڻن جي پوک، خاص طور تي [[برگد]] ۽ آم جا باغ، گڏوگڏ مسافرن لاءِ آرامگاهون ۽ کوهه تعمير ڪرائڻ. هر اڌ ميل جي فاصلي تي اهڙيون سهولتون قائم ڪيون ويون. ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 7){{sfn|Strong|1989|p=4}} * شاهي باورچي خاني ۾ جانورن جي قتل تي پابنديون لڳائڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 1).{{sfn|Strong|1989|p=4}} روزانو فقط ٻه مور ۽ هڪ هرڻ ذبح ڪرڻ جي اجازت هئي، ۽ پوءِ اهو به بند ڪيو ويو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * انسانن ۽ جانورن ٻنهي لاءِ طبي سهولتون قائم ڪرڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 2).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * والدين جي فرمانبرداري، پجاريَن ۽ تپسوين سان سخاوت، ۽ خرچن ۾ سادگي جي ترغيب ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 3).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * عملدارن کي غريبن ۽ پوڙهن ماڻهن جي ڀلائي ۽ خوشحالي لاءِ ڪم ڪرڻ جو حڪم ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 5).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * سڀني جاندارن جي ڀلائيءَ کي فروغ ڏيڻ ته جيئن هو زنده مخلوق تي پنهنجو قرض ادا ڪري سگهي ۽ هن دنيا ۽ ايندڙ دنيا ۾ انهن جي خوشيءَ جو سبب بڻجي سگهي ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 6).{{sfn|Strong|1989|p=4}} جديد عالمن اشوڪ جي ''ڌرم'' بابت مختلف رايا پيش ڪيا آهن. ڪن ان کي ٻڌ ڌرم جي عام گهرو پوئلڳن جي اخلاقي ضابطن سان تشبيهه ڏني آهي، ڪن ان کي سياسي ۽ اخلاقي اصولن جو مجموعو قرار ڏنو آهي، ڪن ان کي هڪ قسم جو "عالمي مذهب" سمجهيو آهي، جڏهن ته ڪجهه ان کي اشوڪ جي پنهنجي فڪري ايجاد قرار ڏين ٿا. ٻئي طرف، ڪجهه محققن جو خيال آهي ته اهو بنيادي طور هڪ سياسي نظريو هو، جنهن جو مقصد هڪ وڏي ۽ گهڻ قومي سلطنت کي اخلاقي بنيادن تي متحد رکڻ هو.{{sfn|Singh|2012|p=131}} اشوڪ ''ڌرم-مها ماتر'' نالي نئين درجي جا عملدار مقرر ڪيا. انهن جي ذميواري پوڙهن، بيمارن، عورتن، ٻارن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي ڀلائي هئي. اهي عملدار اولهه ايشيا جي يوناني-هلينستي سلطنتن ڏانهن سفارتي مهمن تي به موڪليا ويندا هئا ته جيئن ڌرم جو پيغام پهچائي سگهجي.{{sfn|Thapar|1995|p=31}} تاريخي طور تي، عالمي ٻڌ ڌرمي حلقن ۾ اشوڪ جي جيڪا تصوير مشهور ٿي، اها سندس فرمانن بدران ٻڌ روايتن ۽ ڏند ڪٿائن (جهڙوڪ ''[[اشوڪاوادان]]'') تي ٻڌل هئي. ان جو هڪ وڏو سبب اهو هو ته اشوڪ جا فرمان [[برهمي لپي]] ۾ لکيل هئا، جيڪا وقت سان وسري وئي ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ [[جيمس پرنسپ]] جي تحقيق کان پوءِ ئي ٻيهر پڙهي ويئي.{{sfn|Strong|1989|p=5}} چيني ٻڌ ياترين [[فاشيان]] ۽ [[شوان زانگ]] جي سفرنامن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو اشوڪ جي لکتن کي ٻڌ سان لاڳاپيل مقدس هنڌن جي نشانين طور ڏسندا هئا. انهن فرمانن کي ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل مواد سان منسوب ڪيو، پر جديد عالمن جڏهن برهمي لپي پڙهي، ته معلوم ٿيو ته انهن جي تشريح اصل متن سان مطابقت نٿي رکي. غالب امڪان اهو آهي ته فاشيان مقامي رهنمائن تي ڀاڙيو، جن يا ته پنهنجي طرفان ٻڌ ڌرمي تشريحون ٺاهيون يا زباني روايتن جي بنياد تي غلط ترجما پيش ڪيا. شوان زانگ به اهڙي صورتحال کي منهن ڏنو هوندو، يا شايد هن فاشيان جي لکڻين تي ڀروسو ڪيو هجي.{{sfn|Strong|1989|pp=6–9}} هن راءِ جي تائيد ان ڳالهه مان به ٿئي ٿي ته چوڏهين صديءَ ۾ [[فيروز شاهه تغلق]] جڏهن اشوڪ جي ٿنڀن تي لکيل تحريرن جي معنيٰ پڇي، ته ڪجهه برهمڻ عالمن انهن جون خيالي تشريحون پيش ڪيون. [[شمس سراج عفيف]] جي ''تاريخ فيروز شاهي'' موجب، جڏهن فيروز شاهه [[ٽوپرا]] ۽ [[ميرٺ]] مان اهي ٿنڀ دهلي آندا، ته برهمڻن کيس ٻڌايو ته انهن تي اڳڪٿي لکيل آهي ته فيروز نالي بادشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به انهن ٿنڀن کي نه هٽائي سگهندو. ان وقت مقامي روايتن ۾ انهن ٿنڀن کي افسانوي سورمي [[ڀيم]] سان پڻ منسوب ڪيو ويندو هو.{{sfn|Strong|1989|pp=9–10}} [[رچرڊ گومبرچ]] جهڙن عالمن جو خيال آهي ته اشوڪ جي ڌرم تي ٻڌ ڌرم جو واضح اثر موجود هو. مثال طور، [[ڪالنگا]] بابت جدا فرمان نمبر 1 ۾ موجود خيال، ٻڌ جي ''سگال کي نصيحت'' ۽ ٻين وعظن سان گهڻي مشابهت رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} ==== جانورن جي ڀلائي ==== اشوڪ جي پٿريلي فرمانن ۾ واضح طور چيو ويو آهي ته جاندارن کي تڪليف پهچائڻ مناسب ناهي، ۽ ڪنهن به جانور کي [[يجنا]] يا قرباني لاءِ قتل نه ڪيو وڃي.{{sfn|Fitzgerald|2004|p=120}} بهرحال، اشوڪ عام ڍورن جي ذبح يا گوشت کائڻ تي مڪمل پابندي نه لڳائي.{{sfn|Simoons|1994|p=108}} هن اهڙن سڀني چؤپائن جي قتل تي پابندي وڌي جيڪي نه خوراڪ لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ نه ئي ڪنهن عملي فائدي جا هئا. ان کان علاوه ڪيترن پکين، مڇين ۽ ٻين جانورن جي مخصوص نسلن جي قتل تي به پابندي لڳائي وئي.{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ کير پياريندڙ ٻڪريُن، رڍن ۽ سوئرن جي قتل کي به منع ڪيو، ۽ سندن ڇهن مهينن کان گهٽ عمر وارن ٻچن جي قتل تي پڻ پابندي وڌي. هن ڪجهه خاص مذهبي دورن، جهڙوڪ [[چاتُرماس]] ۽ [[اوپوسٿ]] جي ڏينهن ۾: سڀني مڇين جي شڪار; ۽ جانورن جي خصي ڪرڻ تي پابندي لڳائي.{{sfn|Dhammika|1994}}{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ شاهي شڪار کي ختم ڪيو ۽ شاهي محل ۾ خوراڪ لاءِ جانورن جي ذبح کي به محدود ڪري ڇڏيو.{{sfn|Draper|Meyer|McCoubrey|1998|p=44}} ڇاڪاڻ ته هن: شڪار تي پابنديون وڌيون; جانورن لاءِ علاجگاهون قائم ڪيون; ڪيترن مذهبي ڏينهن تي گوشت کائڻ کان روڪيو، انهيءَ ڪري ڪجهه محقق موريا سلطنت کي دنيا جي تاريخ ۾ انهن نادر مثالن مان شمار ڪن ٿا، جتي حڪومت جانورن کي به اهڙو تحفظ ڏنو جهڙو انساني شهرين کي حاصل هوندو آهي.{{sfn|Phelps|2007}} اشوڪ جي فرمانن ۾ جهنگلي جانورن جي قتل ۽ ٻيلن جي تباهي تي به پابنديون ملن ٿيون، تنهن ڪري ڪيترائي جديد ماحولياتي مورخ کيس ماحولياتي شعور ۽ فطرت جي تحفظ جي ابتدائي نمائندن مان هڪ سمجهن ٿا.{{sfn|Elverskog|2020|p=56}}{{sfn|Fisher|2018|p=72}} == پرڏيهي لاڳاپا == [[File:Territories conquered by the Dharma according to Ashoka.jpg|thumb|[[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13]] موجب اهي علائقا جيڪي اشوڪ جي "ڌرم فتح" هيٺ آيا (260–218 ق م).{{sfn|Kosmin|2014|p=57}}<ref name=ME368>Thomas Mc Evilly, ''The shape of ancient thought'', Allworth Press, New York, 2002, p. 368</ref>]] اهو چڱيءَ طرح معلوم آهي ته اشوڪ مختلف ماڻهن ۽ بادشاهن ڏانهن ''دوت'' (سفير يا ايلچي) موڪليندو هو ته جيئن زباني يا لکت واريون هدايتون، يا ٻنهي قسمن جا پيغام، انهن تائين پهچائي سگهجن. سندس ڇهين پٿريلي فرمان (Rock Edict VI) ۾ "زباني حڪمن" جو واضح ذڪر ملي ٿو. بعد ۾ اها ڳالهه به ثابت ٿي ته ان دور ۾ لکت وارين هدايتن سان گڏ زباني پيغام موڪلڻ ڪا غيرمعمولي ڳالهه نه هئي. اشوڪ جي پيغامن جو مقصد سندس ''ڌمّ-وجيه'' (ڌرم ذريعي فتح) کي ڦهلائڻ هو، جنهن کي هو سڀني فتحن کان اعليٰ سمجھندو هو ۽ جنهن کي هو هر هنڌ، بلڪه ڀارت کان ٻاهر به، ڦهلائڻ جو خواهشمند هو. [[خروشٺي لپي]] جي اختيار ٿيڻ مان مختلف ثقافتن جي وچ ۾ رابطن جا واضح ۽ ناقابل ترديد نشان ملن ٿا. اهو به ممڪن آهي ته حڪومتي لکتون نصب ڪرڻ جو تصور به انهيءَ لپيءَ سان گڏ آيو هجي، ڇاڪاڻ ته اشوڪ جي فرمانن ۾ [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] اثر ڪيترن ئي اصطلاحن ۽ تحريري اندازن ۾ نظر اچي ٿو. اهي حقيقتون ظاهر ڪن ٿيون ته اشوڪ ٻين تهذيبن سان رابطي ۾ هو ۽ پنهنجي سلطنت جي حدن کان ٻاهر نون ثقافتي خيالن جي ڏي وٺ ۽ ڦهلاءَ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪري رهيو هو.<ref name="Hinuber2012">{{cite journal | author=Oskar von Hinüber |title=Did Hellenistic Kings Send Letters to Aśoka? | journal=Journal of the American Oriental Society |volume=130 | issue=2 | year=2010 | publisher=Freiburg | pages=262–265}}</ref> === يوناني دنيا === [[File:Sarnath Ashoka Capital Horse motif.jpg|thumb|right|[[سارناٿ]] جي [[اشوڪ جو شيرن وارو تاج|اشوڪي تاج]] تي گھوڙي جو نقش، جنهن کي اڪثر يوناني حقيقت نگاري (ريئلزم) جو مثال سمجھيو ويندو آهي.<ref name="Danielou">A Brief History of India, [[Alain Daniélou]], Inner Traditions / Bear & Co, 2003, p. 89-91 [https://archive.org/details/briefhistoryofin00dani/page/89]</ref>]] اشوڪ پنهنجي پٿريلي فرمانن ۾ بيان ڪري ٿو ته هن اولهه ۾ واقع [[يوناني دور]] جي بادشاهتن ڏانهن ٻڌ ڌرم ۽ ڌرم جي تبليغ لاءِ قدم کنيا. هو اهو پڻ ٻڌائي ٿو ته سندس سلطنت ۾ رهندڙ يوناني ماڻهو ٻڌ ڌرم قبول ڪندڙ هئا ۽ سندس سفيرن جا مخاطب پڻ هئا. {{blockquote |text=هاڻي ديوتائن جي پياري بادشاهه جي نظر ۾ سڀ کان وڏي فتح ڌرم جي فتح آهي. ۽ اها ڌرم فتح هتي به حاصل ڪئي وئي آهي ۽ ڇهه سئو يوجن پري به، جتي يوناني بادشاهه [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]] حڪومت ڪري ٿو، ۽ ان کان به اڳتي جتي چار بادشاهه [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] حڪومت ڪن ٿا. اهڙي طرح ڏکڻ ۾ [[چولا]]، [[پانڊيا]] ۽ [[تامراپرني]] تائين پڻ. هتي بادشاهه جي سلطنت اندر يونانين، ڪمبوجن، نابھڪن، نابھاپمڪتين، ڀوجن، پيتنيڪن، آندرهن ۽ پاليدن جي وچ ۾ به ماڻهو ديوتائن جي پياري بادشاهه جي ڌرم واري هدايتن تي عمل ڪن ٿا. جتي سندس سفير نه به پهتا آهن، اتي به ماڻهن سندس ڌرم جي تعليمات بابت ٻڌي انهن تي عمل ڪرڻ شروع ڪيو آهي ۽ مستقبل ۾ به ڪندا رهندا. |source=[[اشوڪ جا فرمان]]، [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان نمبر 13]] (ايس. ڌمّيڪا جو ترجمو)<ref>[http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html#rock14 The Edicts of King Ashoka: an English rendering by Ven. S. Dhammika] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160510060618/http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html |date=10 May 2016 }}</ref> }} {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | caption_align = center | align = left | direction = horizontal | image1 = Kalsi02.jpg | image2 = Khalsi rock edict of Ashoka.jpg | footer = [[کالسي]] جا پٿريلا فرمان (وڏو پٿريلو فرمان نمبر 13)، جن ۾ اشوڪ يوناني بادشاهن [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] جا نالا سڌيءَ طرح پنهنجي تعليمات جي مخاطبن طور کڻي ٿو. | footer_align = center }} اهو ممڪن آهي، جيتوڻيڪ يقيني نه آهي، ته اشوڪ کي يوناني حڪمرانن کان خط موصول ٿيا هجن ۽ هو يوناني بادشاهن جي حڪومتي فرمانن کان واقف هجي. ساڳي طرح جيئن هو شايد [[هخامنشي سلطنت]] جي بادشاهن جي لکتن کان واقف هو، ڇاڪاڻ ته ان دور ۾ يوناني بادشاهن جا سفير ڀارت ۾ موجود هئا ۽ اشوڪ پاڻ به پنهنجا ''دوت'' ٻاهرين ملڪن ڏانهن موڪليندو هو.<ref name="Hinuber2012"/> [[ڊيو نيسيوس (سفير)|ڊيو نيسيوس]] نالي هڪ يوناني سفير جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]] طرفان اشوڪ جي درٻار ۾ موڪليو ويو هو.<ref>{{cite web |url = http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |title = Pliny the Elder, "The Natural History", 6, 21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728023626/http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |archive-date=28 July 2013 |url-status=dead}}</ref> اهو ساڳيو بطليموس اشوڪ جي فرمانن ۾ به ٻڌ ڌرم جي پيغام حاصل ڪندڙ بادشاهن مان شمار ڪيو ويو آهي. ڪجهه يوناني فلسفي، جهڙوڪ [[هيگيسياس آف سيرين]]، جيڪو غالباً بادشاهه [[ماگاس آف سيرين]] جي دور ۾ رهندو هو، انهن کي به ممڪن طور ٻڌ ڌرم جي تعليمات کان متاثر سمجھيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته ماگاس انهن بادشاهن مان هڪ هو جن ڏانهن اشوڪ جا مذهبي سفير موڪليا ويا هئا.<ref>{{cite book |last=Preus |first=Anthony |year=2015 |title=Historical Dictionary of Ancient Greek Philosophy |url=https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |page=184 |isbn=978-1-4422-4639-3 |access-date=18 June 2017 |archive-date=4 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201104102717/https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |url-status=live }}</ref> ڀارت ۾ رهندڙ يونانين جو ٻڌ ڌرم جي واڌاري ۾ عملي ڪردار به نظر اچي ٿو. مثال طور، اشوڪ جي سفيرن مان هڪ [[ڌمّرڪشيت]] بابت پالي ذريعن ۾ ذڪر آهي ته هو هڪ يوناني (''يونا'') ٻڌ ڀڪشو هو، جنهن ٻڌ ڌرم جي تبليغ ۾ سرگرم حصو ورتو. ''[[مهاونسا]]'' ۾ هن جو ذڪر موجود آهي.<ref name="plgotw">Full text of the ''Mahavamsa'' [http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html Click chapter XII] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060905050433/http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html |date=5 September 2006 }}</ref> ڪجهه يوناني (يَوَن) شايد اشوڪ جي سلطنت ۾ انتظامي عهدن تي پڻ فائز هئا. [[رودر دامن]] جي [[گرناڙ|گِرناڙ]] واري لکت ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ جي دور ۾ [[گجرات]] جي علائقي گِرناڙ ۾ هڪ يَوَن (يوناني) گورنر مقرر هو، جيڪو هڪ آبي ذخيرو تعمير ڪرائڻ جو ذميوار هو.<ref>The Idea of Ancient India: Essays on Religion, Politics, and Archaeology by Upinder Singh [https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 p.18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229135504/https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 |date=29 December 2019 }}</ref> ڪيترن محققن جو خيال آهي ته [[پاٽلي پتر]] ۾ اشوڪ جو شاهي محل [[پرسيپولس]] ۾ موجود هخامنشي شاهي محل جي طرز تي تعمير ڪيو ويو هو.<ref>{{cite book |last1=De la Croix |first1=Horst |last2=Tansey |first2=Richard G. |last3=Kirkpatrick |first3=Diane |title=Gardner's Art Through the Ages |date=1991 |publisher=Thomson/Wadsworth |isbn=0-15-503769-2 |edition=9th |page=[https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 428] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 }}</ref> == اڳين جنمن بابت ڏند ڪٿائون == ٻڌ ڌرم جي روايتن ۽ ڏند ڪٿائن ۾ اشوڪ جي گذريل جنمن بابت به ڪيترائي قصا بيان ڪيا ويا آهن. ''مهاونسا'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ، [[نگروده]] ۽ [[ديوانمپيا تِسا]] هڪ اڳئين جنم ۾ ڀائر هئا. ان وقت هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] (Pratyekabuddha) ٻئي بيمار پرتيڪ ٻڌ جي علاج لاءِ ماکي ڳولي رهيو هو. هڪ عورت کيس هڪ ماکيءَ جي دڪان ڏانهن رهنمائي ڪئي، جيڪو انهن ٽنهي ڀائرن جي ملڪيت هو. اشوڪ وڏي سخاوت سان ان پرتيڪ ٻڌ کي ماکي عطا ڪئي ۽ انهيءَ نيڪيءَ جي عيوض اها خواهش ظاهر ڪئي ته هو مستقبل ۾ جمبودويپ جو خودمختيار حڪمران بڻجي.{{sfn|Strong|1995|p=146}} اها عورت به دعا ڪئي ته هوءَ سندس راڻي بڻجي، ۽ پوءِ ايندڙ جنم ۾ اشوڪ جي زال [[اسندهمتّا]] جي روپ ۾ پيدا ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد وارن پالي متنن موجب اسندهمتّا هڪ ٻي نيڪي پڻ ڪئي هئي: هن پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجي هٿن سان تيار ڪيل ڪپڙي جو هڪ ٽڪرو تحفي طور ڏنو هو. اهي روايتون ''دساوتٿُپّڪرڻ''، نام نهاد ڪمبوڊيائي يا توسيع يافته ''مهاونسا'' (ممڪن طور نائين يا ڏهين صدي) ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' (پندرهين صدي) ۾ محفوظ آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} ''[[اشوڪاوادان]]'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ اڳئين جنم ۾ [[راجگريهه]] جي هڪ معزز خاندان ۾ ''جيا'' نالي ڇوڪري جي صورت ۾ پيدا ٿيو هو. جڏهن هو ننڍڙو ٻار هو، تڏهن هن [[گوتم ٻڌ]] کي مٽيءَ جو هڪ ڍير کاڌي جي خيال سان پيش ڪيو. ٻڌ انهيءَ عطئي کي قبول ڪيو، جنهن تي جيا اعلان ڪيو ته هن نيڪ عمل جي نتيجي ۾ هو مستقبل ۾ بادشاهه بڻجندو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} ساڳئي روايت ۾ اهو پڻ ٻڌايو ويو آهي ته جيا جو ساٿي ''وجيا'' بعد ۾ اشوڪ جي وزير اعظم [[رادھاگپت]] جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} بعد ۾، پنهنجي ايندڙ زندگيءَ ۾، ٻڌ ڀڪشو [[اپگپت]] اشوڪ کي ٻڌائي ٿو ته سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي جو سبب اڳئين جنم ۾ مٽيءَ جو اهو ناپاڪ تحفو هو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ڪيترا پوءِ جا متن هيءَ ڪهاڻي ورجائين ٿا، پر مٽي ڏيڻ جي منفي نتيجن جو ذڪر نٿا ڪن. انهن متنن ۾ [[ڪمارلاتا]] جو ''ڪلپنا-منڊيتڪا''، [[آرياشور]] جو ''جاتڪ مالا'' ۽ ''مها-ڪرما-وڀاگا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=149}} چيني ليکڪ [[پاؤ چينگ]] پنهنجي ڪتاب ''شيه چيا جُو لائي ينگ هوا لو'' ۾ لکي ٿو ته مٽي ڏيڻ جهڙو معمولي عمل ايترو وڏو ثواب نٿو رکي سگهي جو ان جي نتيجي ۾ اشوڪ جهڙو عظيم شهنشاهه پيدا ٿئي. ان جي بدران، هو دعويٰ ڪري ٿو ته ڪنهن ٻئي اڳئين جنم ۾ اشوڪ هڪ بادشاهه جي حيثيت سان ٻڌ جون بيشمار مورتيون ٺهرايون هيون، ۽ انهيءَ عظيم ثواب جي نتيجي ۾ هو ايندڙ جنم ۾ هڪ وڏي شهنشاهه جي صورت ۾ پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=163}} پالي ٻوليءَ جي چوڏهين صديءَ واري داستاني ڪتاب ''دساوتٿُپّڪرڻ'' (ممڪن طور چوڏهين صديءَ جو) ماکيءَ واري واپاري ۽ مٽي ڏيندڙ ٻار ٻنهي ڪهاڻين کي پاڻ ۾ ملائي پيش ڪري ٿو. هي متن ''مهاونسا'' واري قصي جو ٿورو مختلف بيان ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته اهو واقعو [[گوتم ٻڌ]] جي ڄمڻ کان به اڳ ٿيو هو. ان کان پوءِ ڪتاب چوي ٿو ته اهو ماکي عطا ڪندڙ واپاري بعد ۾ انهيءَ ٻار جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو، جنهن ٻڌ کي مٽي پيش ڪئي هئي. پر هن روايت ۾ هڪ اضافي تفصيل به آهي: ٻڌ اها مٽي پنهنجي خادم [[آنند]] کي ڏني ته جيئن ان مان [[پلستر]] تيار ڪيو وڃي. اهو پلستر بعد ۾ وهار جي ڀتين ۾ پيل ڏارن ۽ شگافن جي مرمت لاءِ استعمال ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=163-165}} == آخري سال == === تسّراڪشا راڻي طور === اشوڪ جي آخري تاريخي لکت [[اشوڪ جا وڏا ستوني فرمان|ستوني فرمان نمبر 4]] آهي، جيڪا سندس حڪومت جي 26هين سال سان تعلق رکي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اشوڪ جي زندگيءَ جي آخري دور بابت ڄاڻ جو واحد ذريعو ٻڌ ڌرمي روايتون ۽ ڏند ڪٿائون آهن. سري لنڪائي روايت مطابق اشوڪ جي مهاراڻي [[اسندهمتّا]] سندس حڪومت جي 29هين سال ۾ وفات ڪري وئي، ۽ 32هين سال ۾ سندس ٻي زال [[تشيارڪشا|تسّراڪشا]] کي راڻيءَ جو لقب ڏنو ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ٻنهي ''مهاونسا'' ۽ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ [[بودهي وڻ]] سان خاص عقيدت ۽ محبت رکندو هو. حسد ۾ مبتلا تسّراڪشا "بودهي" کي اشوڪ جي ڪنهن محبوبه عورت جو نالو سمجهي ويٺي. پوءِ هن ڪاري جادو ذريعي وڻ کي سُڪائڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Strong|1995|p=152}} ''اشوڪاوادان'' موجب هن ان مقصد لاءِ هڪ جادوگر عورت کي ڀرتي ڪيو. جڏهن اشوڪ کيس سمجهايو ته "بودهي" دراصل هڪ وڻ جو نالو آهي، تڏهن هن ساڳي جادوگر عورت کان وڻ کي ٻيهر صحتمند ڪرايو.{{sfn|Strong|1995|pp=152–153}} پر ''مهاونسا'' مطابق تسّراڪشا آخرڪار وڻ کي مڪمل طور تباهه ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي،{{sfn|Strong|1995|p=153}} ۽ اهو واقعو اشوڪ جي حڪومت جي 34هين سال ۾ پيش آيو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''اشوڪاوادان'' موجب تسّراڪشا (جنهن کي هتي ''تشيارڪشيتا'' چيو ويو آهي) اشوڪ جي پٽ [[ڪُنالا]] سان عشق ڪرڻ لڳي، پر ڪُنالا سندس خواهش رد ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ اشوڪ کيس ستن ڏينهن لاءِ سلطنت جو مڪمل اختيار ڏئي ڇڏيو. انهيءَ مختصر عرصي دوران هن ڪُنالا تي ظلم ڪيو ۽ سندس اکيون ڪڍرائي کيس انڌو ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هن ڪاوڙ ۾ اچي چيو ته: "مان هن جون اکيون پٽي ڪڍندس، سندس جسم کي لوهي ڪنڊن سان چيريندس، کيس جيئري ڀالي تي چاڙهيندس، سندس نڪ آري سان ڪٽيندس ۽ سندس زبان استري سان وڍيندس." بعد ۾ ڪُنالا معجزاتي نموني ٻيهر بينائي حاصل ڪري ورتي ۽ راڻي لاءِ معافي جي درخواست ڪئي، پر اشوڪ ان جي باوجود تسّراڪشا کي قتل ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=152}} [[ڪشيميندر]] جي ''اوادان-ڪلپا-لتا'' ۾ به هيءَ روايت بيان ٿيل آهي، پر اتي اشوڪ جي شخصيت کي وڌيڪ مثبت ڏيکارڻ لاءِ لکيو ويو آهي ته ڪُنالا جي نظر واپس اچڻ کان پوءِ اشوڪ راڻيءَ کي معاف ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=165}} == وفات == سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي 37هين سال ۾ وفات ڪئي،{{sfn|Guruge|1995|p=51}} جنهن جو مطلب آهي ته سندس وفات لڳ ڀڳ 232 ق م ۾ ٿي.{{sfn|Kosmin|2014|p=36}} ''اشوڪاوادان'' موجب پنهنجي زندگيءَ جي آخري ڏينهن ۾ شهنشاهه سخت بيمار ٿي پيو. هن ٻڌ سنگهه کي عطيا ڏيڻ لاءِ سرڪاري خزاني مان رقم استعمال ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن تي سندس وزيرن کيس رياستي خزاني تائين رسائي کان روڪي ڇڏيو. ان کان پوءِ اشوڪ پنهنجون ذاتي ملڪيتون عطيو ڪرڻ لڳو، پر ان کان به کيس روڪيو ويو. آخرڪار، وفات وقت سندس وٽ صرف هڪ [[املي|آملي]] (Myrobalan) جو اڌ ڦر بچيو هو، جيڪو هن پنهنجي آخري نذراني طور سنگهه کي پيش ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=18}} اهڙيون روايتون ٻڌ سنگهه کي سخاوت سان عطيا ڏيڻ جي اهميت اجاگر ڪن ٿيون ۽ اهو پڻ ڏيکارين ٿيون ته سلطنت ٻڌ ڌرم جي حمايت ۾ ڪهڙو ڪردار ادا ڪندي هئي.{{sfn|Singh|2008|p=332}} هڪ مشهور ڏند ڪٿا مطابق اشوڪ جي جسد کي ساڙڻ وقت سندس چتا مسلسل ست ڏينهن ۽ ست راتيون ٻرندي رهي. <ref>{{cite book |last=Strong |first=John |date=2007 |title=Relics of the Buddha |url=https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |publisher=Motilal Banarsidass Publishers |page=149 |isbn=978-81-208-3139-1 |access-date=15 November 2015 |archive-date=8 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508154548/https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |url-status=live }}</ref> == آثارِ قديمه جا باقيات == === اڏاوت === [[File:Lomas_Rishi_entrance.jpg|thumb|[[لوماس رشي غار]] جو تراشيل دروازو، [[بارابر غارون]]، تعمير لڳ ڀڳ 250 ق م]] اشوڪ سان منسوب مختلف اسٽوپن کان علاوه، [[اشوڪ جا ٿنڀا|سندس تعمير ڪرايل ٿنبو]] اڄ به برصغير جي مختلف علائقن ۾ موجود آهن. اشوڪ کي عام طور ڀارت ۾ پٿر تي ٻڌل تعميراتي فن جي شروعات جو باني سمجهيو ويندو آهي، جيڪا ٻڌ ڌرم جي خدمت لاءِ وقف هئي. ممڪن آهي ته هي فن [[يوناني-بئڪٽريائي]] ڪاريگرن جي اثر هيٺ ترقي ڪئي هجي، جيڪي [[سڪندر اعظم]] کان پوءِ هن خطي ۾ آيا هئا.<ref name="Stone">[https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 Introduction to Indian Architecture Bindia Thapar, Tuttle Publishing, 2012, p.21] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229200601/https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 |date=29 December 2019 }}</ref> اشوڪ کان اڳ عمارتون گهڻو ڪري غير مستقل مواد جهڙوڪ ڪاٺ، [[بانس]] ۽ ڇپر مان ٺاهيون وينديون هيون.<ref name="Stone"/><ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| title = Gardner's Art through the Ages: Non-Western Perspectives, Fred S. Kleiner, Cengage Learning, 2009, p14| isbn = 9780495573678| last1 = Kleiner| first1 = Fred S.| date = 5 January 2009| publisher = Cengage Learning| access-date = 17 June 2017| archive-date = 26 December 2019| archive-url = https://web.archive.org/web/20191226115443/https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| url-status = live}}</ref> امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ موجود پنهنجي شاهي محل کي ڪاٺ جي بدران پٿر استعمال ڪري ٻيهر تعمير ڪرايو هجي،{{sfn|Mookerji|1995|p=96}} ۽ شايد هن ان مقصد لاءِ پرڏيهي ڪاريگرن جي به مدد ورتي هجي.<ref>"Ashoka was known to be a great builder who may have even imported craftsmen from abroad to build royal monuments." Monuments, Power and Poverty in India: From Ashoka to the Raj, A. S. Bhalla, I.B.Tauris, 2015 p.18 [https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191226160624/https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18|date=26 December 2019}}</ref> اشوڪ هڪ نئين روايت به قائم ڪئي، جنهن ۾ هن پنهنجي [[اشوڪ جا فرمان|فرمانن]] کي پائيدار پٿرن تي اُڪرائڻ شروع ڪيو. ساڳئي طرح سندس ٻڌ ڌرمي نشانين سان سينگاريل ستون به انهيءَ تعميراتي جدت جو اهم مثال آهن. <gallery> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India.jpg|[[اشوڪ جا ٿنبا|اشوڪ جو هڪ ٿنڀو]]، [[ويشالي]] File:Vajrasana, early 20th century.jpg|[[مهابودهي مندر]] ۾ موجود [[وَجر آسن]] (هيرن جهڙو تخت)، جيڪو اشوڪ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو Rampurva bull capital detail.jpg|[[رمپُروا]] جي بيل واري تاج جو تفصيلي منظر، جنهن جي [[ابيڪس (معماري)|ابيڪس]] تي ٻن ''شعلا نما پالميٽن'' جي وچ ۾ ڪنول جو گل ۽ ننڍا گلاب نما گل تراشيل آهن. File:Barabar_caves_Sudama_inside.jpg|[[بارابر غارون]] ۾ واقع ''سداما غار''، جنهن ۾ چمڪندڙ گرينائيٽ سان سينگاريل وڏو محرابي هال ۽ اشوڪ جي نالي وارو ڪتبو موجود آهي. </gallery> === برهمي لِپي === [[File:Ashokan Brahmi script (consonants).png|thumb|left|اشوڪ دور جي برهمي لِپي]] [[برهمي لِپي]] ڀارت ۾ لڳ ڀڳ ٽئين صدي ق م دوران پنهنجي مڪمل ۽ ترقي يافته صورت ۾ ظاهر ٿي. <ref name="PO">{{cite book |last1=Olivelle |first1=Patrick |title=Ashoka: Portrait of a Philosopher King |date=9 January 2024 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-27000-6 |page=61-62 |url=https://www.google.com/books/edition/Ashoka/TE3gEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Ashoka+invented+Brahmi&pg=PA61&printsec=frontcover |language=en}}</ref> ممڪن آهي ته اشوڪ ئي هن نئين لِپي جو موجد هجي، جنهن کي پوءِ هن پنهنجي فرمانن ۽ ڪتبن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو، پر هي سوال اڃا تائين حتمي طور حل نه ٿي سگهيو آهي.<ref name="PO"/> ڪيترن مغربي ۽ ڀارتي عالمن جو خيال آهي ته برهمي لِپي ڪنهن سامي (Semitic) لِپي مان اخذ يا متاثر ٿي هئي، جيئن اتر-اولهه ۾ استعمال ٿيندڙ [[خروشٺي لِپي]] غالباً [[ارامي لِپي]] مان نڪتل هئي. انهن عالمن مطابق برهمي لِپي اشوڪ جي دور ۾ چند سالن اندر تيار ڪئي وئي ۽ پوءِ اشوڪ جي فرمانن ذريعي سڄي سلطنت ۾ ڦهلجي وئي، جنهن سان ڀارت ۾ ڪتبن جي هڪ نئين روايت جو آغاز ٿيو.{{Sfn|Salomon|1998|pp=18–24}} ان جي ابتڙ، ڪيترائي ٻيا عالم پرڏيهي اثر واري نظريي کي رد ڪن ٿا ۽ برهمي لِپي کي مڪمل طور مقامي ارتقا جو نتيجو قرار ڏين ٿا.{{sfn|Salomon|1998|pp=19–21 with footnotes}}{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|p=194 with footnote 421}} ايندڙ هزارين سالن دوران ڏکڻ ايشيا جون اڪثر لِپيون اشوڪي برهمي لِپي مان ئي نڪتيون. <ref name="PO"/> === ڪتبا ۽ پٿريلا فرمان === [[File:AiKhanoumAndIndia.jpg|thumb|اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ ۽ همعصر يوناني شهر [[آئي-خانوم]] جو مقام.<ref>Reference: ''India: The Ancient Past'' p. 113, Burjor Avari, [[Routledge]], {{ISBN|0-415-35615-6}}</ref>]] {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 400 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = AsokaKandahar.jpg | image2 = Kandahar Bilingual Rock Inscription (transcription).png | footer = [[اشوڪ جو قنڌار ڪتبو]]، جيڪو يوناني ۽ [[ارامي لِپي]] ۾ ٻه-لساني ڪتبو آهي، [[قنڌار]] مان دريافت ٿيو ({{small|[[افغانستان قومي عجائب گهر]]}}) | footer_align = center }} اشوڪ جا فرمان (Edicts) 33 ڪتبن جو هڪ مجموعو آهن، جيڪي [[اشوڪ جا ٿنبا|اشوڪي ٿنبو]]، وڏن پٿرن ۽ غارن جي ڀتين تي سندس حڪمراني دوران اُڪيرا ويا هئا.<ref name="Irwin 1973 706–720"/> اهي ڪتبا اڄوڪي پاڪستان ۽ ڀارت جي مختلف علائقن ۾ پکڙيل آهن ۽ ٻڌ ڌرم جي موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا مادي ثبوت سمجهيا وڃن ٿا. انهن فرمانن ۾ ٻڌ ڌرم جي ابتدائي ۽ وسيع ڦهلاءَ جو تفصيلي بيان ملي ٿو، جيڪو ڀارتي تاريخ جي هڪ طاقتور ترين حڪمران جي سرپرستي هيٺ ٿيو. انهن مان اشوڪ جي تبليغي سرگرمين، اخلاقي اصولن، مذهبي خيالن، سماجي ڀلائي ۽ جانورن جي تحفظ بابت قيمتي ڄاڻ ملي ٿي.{{sfn|Singh|2012}} اشوڪ کان اڳ شاهي حڪم ۽ سرڪاري پيغام شايد اهڙي مواد تي لکيا ويندا هئا جيڪو وقت سان ضايع ٿي ويندو هو، جهڙوڪ کجيءَ جا پن، ڀورج وڻ جي ڇال، ڪپهه جو ڪپڙو يا ڪاٺيون تختيون.{{sfn|Lahiri|2015|pp=120–121}} جيتوڻيڪ اشوڪ جي سرڪاري انتظاميا اهڙو مواد استعمال ڪندي رهي، پر اشوڪ پنهنجا اهم پيغام پٿرن تي به اُڪرائڻ شروع ڪرايا.{{sfn|Lahiri|2015|pp=120–121}} امڪان آهي ته هن کي اهڙا ڪتبا نصب ڪرڻ جو خيال پاڙيسري [[ھخامنشي سلطنت]] کان مليو هجي.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} اهو پڻ ممڪن آهي ته اشوڪ جا ڪيترائي پيغام ڪاٺ يا ٻين غير مستقل مواد تي لکي سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليا ويا هجن، پر اهي سڀ دستاويز وقت سان گڏ ختم ٿي ويا.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} عالمن اڄ به اشوڪ جي فرمانن ۾ ظاهر ڪيل ۽ لڪل سياسي نظرين جو تجزيو ڪري رهيا آهن، خاص طور تي سندس شاهي تصور (امپيريل وژن) بابت. اهي اهو سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ته اشوڪ پنهنجي انتهائي وسيع، گهڻ ثقافتي ۽ معاشي طور متنوع ٽئين صدي ق م واري سلطنت کي ڪيئن منظم ڪرڻ چاهيو.{{sfn|Singh|2012|p=132}} بهرحال هڪ ڳالهه واضح آهي ته اشوڪ جا ڪتبا برصغير ۾ شاهي ڪتبن جو سڀ کان پراڻو محفوظ مجموعو آهن، ۽ انهيءَ لحاظ سان اهي حڪومتي روايتن ۾ هڪ وڏي جدت جي حيثيت رکن ٿا.{{sfn|Singh|2012}} اشوڪ جا گهڻا ڪتبا مختلف [[پراڪرت]] ٻولين جي ميلاپ ۾ لکيل آهن ۽ انهن لاءِ [[برهمي لِپي]] استعمال ڪئي وئي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=126}} اشوڪ جي ڪيترن ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي شهرن جي ويجهو، اهم واپاري رستن تي يا مذهبي اهميت وارن هنڌن تي نصب ڪيا ويا هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=6}} انهن مان ڪيترائي ڪتبا ٽڪرين، پٿريلي پناهه گاهن ۽ مقامي طور مقدس سمجهيل جڳهن تي مليا آهن.{{sfn|Lahiri|2015|p=143}} ان بابت مختلف نظرين موجب: * اهي هنڌ شايد قديم ميگالٿڪ ثقافتن جا مرڪز هئا. * يا اشوڪ جي زماني ۾ مقدس جايون سمجهيون وينديون هيون. * يا وري انهن جي فطري عظمت روحاني اقتدار جي علامت طور استعمال ڪئي وئي هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=23}}{{sfn|Lahiri|2015|pp=143–157}} دلچسپ ڳالهه اها آهي ته اشوڪ جا ڪتبا موريا سلطنت جي وڏن شهرن جهڙوڪ [[پاٽلي پتر]]، [[وديشا]]، [[اجييني]] ۽ [[تڪششيلا]] مان نه مليا آهن.{{sfn|Lahiri|2015|p=143}} ممڪن آهي ته انهن شهرن ۾ موجود ڪيترائي ڪتبا وقت سان ضايع ٿي ويا هجن. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوانزانگ]] اهڙن ڪجهه اشوڪي ستنن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي اڃا تائين جديد محققن کي نه مليا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=6}} اهو پڻ لڳي ٿو ته اشوڪ هر حڪم پهرين صوبائي گورنرن ڏانهن موڪليندو هو، جيڪي پوءِ پنهنجي علائقي جي عملدارن تائين اهو پيغام پهچائيندا هئا.{{sfn|Lahiri|2015|p=127}} مثال طور [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان نمبر 1]] مختلف هنڌن تي مختلف نسخن ۾ مليو آهي. سڀني نسخن ۾ لکيل آهي ته اشوڪ 256 ڏينهن جي دوري دوران اهو حڪم جاري ڪيو. هي انگ ظاهر ڪري ٿو ته اهو پيغام هڪ ئي وقت سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليو ويو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=133}} [[ڪرناٽڪ]] جي پاڙيسري هنڌن [[برهمگري]]، [[سدّاپور]] ۽ [[جاٽنگا-راميشور]] مان مليل هڪ ئي پيغام جا ٽي نسخا ڏکڻ صوبي جي گاديءَ [[سورنگري]] مان موڪليا ويا هئا. انهن ٽنهي نسخن ۾ ساڳيو متن آهي، جنهن کان اڳ ''آريه-پتر'' (شايد اشوڪ جو پٽ ۽ صوبائي گورنر) ۽ ''مها ماتر'' (سرڪاري عملدار) طرفان سلام پيش ڪيو ويو آهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=127}} === سِڪا === [[ڪيڊيوسيس]] (Caduceus) جو نشان ٽئين ۽ ٻي صدي ق م دوران [[موريا سلطنت]] جي [[پنچ-مارڪ ٿيل سڪا|پنچ-مارڪ ٿيل سڪن]] تي ظاهر ٿئي ٿو. سڪن جي مطالعي (Numismatics) مان معلوم ٿئي ٿو ته هي نشان شهنشاهه اشوڪ جي ذاتي مُهر يا "[[مدرا]]" طور استعمال ٿيندو هو.<ref>Indian Numismatics, Damodar Dharmanand Kosambi, Orient Blackswan, 1981, p.73 [https://books.google.com/books?id=favxZII9WtwC&pg=PA73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191215201423/https://books.google.com/books?id=favxZII9WtwC&pg=PA73|date=15 December 2019}}</ref> هي نشان موريا دور کان اڳ وارن پنچ-مارڪ ٿيل سڪن تي نظر نٿو اچي، پر رڳو موريا دور جي سڪن تي استعمال ٿيو. ان سان گڏ هيٺيان نشان به ڏسڻ ۾ اچن ٿا: * [[ٽن محرابن واري ٽڪريءَ جو نشان]] * "ٽڪريءَ تي مور" وارو نشان * [[ٽرِسڪيليس]] * [[تڪششيلا]] جو نشان<ref>Malwa Through the Ages, from the Earliest Times to 1305 A.D, Kailash Chand Jain, Motilal Banarsidass Publ., 1972, p.134 [https://books.google.com/books?id=_3O7q7cU7k0C&pg=PA134] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224053358/https://books.google.com/books?id=_3O7q7cU7k0C&pg=PA134|date=24 December 2019}}</ref> <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Caduceus on Mauryan coin.jpg|موريا دور جي [[پنچ-مارڪ ٿيل سڪا|پنچ-مارڪ ٿيل سڪي]] تي ڪيڊيوسيس جو نشان File:India Mauryan emperor Ashoka Punch-marked Coin.jpg|اشوڪ سان منسوب هڪ پنچ-مارڪ ٿيل سڪو<ref>{{cite book |last=Mitchiner |first=Michael |date=1978 |title=Oriental Coins & Their Values: The Ancient and Classical World 600 B.C. - A.D. 650 |publisher=Hawkins Publications |page=544 |isbn=978-0-9041731-6-1}}</ref> File:I15 1karshapana Maurya Ashoka MACW4229 1ar (8486624862).jpg|موريا دور جو هڪ چانديءَ جو [[ڪرشاپڻ]] سڪو، جيڪو شايد اشوڪ جي زماني جو هجي، [[مٿرا]] جي ٽڪسالي مان. '''سامهون وارو پاسو:''' سج ۽ جانور سميت مختلف نشان. '''پٺيون پاسو:''' هڪ علامتي نشان. '''ماپ:''' 13.92 × 11.75 ملي ميٽر. '''وزن:''' 3.4 گرام. </gallery> === شاھي نشان=== [[File:Ashoka_Chakra.svg|thumb|upright=0.5|[[اشوڪ چڪر]]، يعني "ڌرم جو ڦيٿو"، جيڪو جديد [[ڀارت جو قومي جهنڊو|ڀارت جي قومي جهنڊي]] ۾ شامل ڪيو ويو آهي.]] اشوڪي ٿنڀن جا مٿيان حصا انتهائي حقيقت پسندانه انداز ۾ تراشيل هئا ۽ انهن تي مخصوص [[موريا پالش]] ڪئي ويندي هئي، جنهن سبب پٿر جي سطح تي چمڪدار ۽ هموار ڏيک پيدا ٿيندو هو.<ref name="Irwin 1973 706–720">{{Cite journal |last=Irwin |first=John |date=1973 |title='Aśokan' Pillars: A Reassessment of the Evidence |url=https://www.jstor.org/stable/877526 |journal=The Burlington Magazine |volume=115 |issue=848 |pages=706–720 |jstor=877526 }}</ref> [[اشوڪ جو شيرن وارو گادي حصو]] (Lion Capital of Ashoka)، جيڪو اشوڪ جي قائم ڪيل هڪ ستون جي چوٽيءَ تي نصب هو، ان ۾ ڦيٿي جهڙي هڪ علامت تراشيل آهي، جنهن کي [[اشوڪ چڪر]] چيو وڃي ٿو. هي ڦيٿو ان "ڌرم چڪر" جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن کي [[گوتم ٻڌ]] هلندڙ بڻايو هو. اڄ اهو ئي اشوڪ چڪر جديد ڀارت جي قومي جهنڊي جو اهم حصو آهي. هن گادي (تخت) واري حصي تي شيرن جا مجسما پڻ موجود آهن، جيڪي اڄ جي [[ڀارت جي سرڪاري مُهر]] (State Emblem of India) ۾ پڻ استعمال ٿين ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] 7wecp77nbum85rdy9vd7rqopeulmjs9 388257 388256 2026-06-23T23:29:24Z Intisar Ali 8681 388257 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == وڌيڪ تعارف== اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اشوڪا</ref> ==پيدائش== اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]]، [[اينٽيگونس ٻيون گوناتاس]]، [[مئگاس آف سائرين]]، ۽ سڪندر (يا ته [[ايپائرس جو سڪندر ٻيون|ايپائرس]] وارو يا [[ڪرنتھ جو سڪندر]])۔{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي ({{circa|304 BCE}})۔{{sfn|Lahiri|2015|p=24}} هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} == نسب == اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Lahiri|2015|p=26}} ٻين ماخذن، جهڙوڪ [[پراڻ]] ۽ ''[[مهاونس]]'' موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه [[بندوسار]] هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[چندرگپت موريا]] هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه [[بمبسار]] سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: [[اجاتشتر]] → [[اُدايين]] → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → [[پرسينجت]] → [[نندا سلطنت|نندا]]۔{{sfn|Strong|1989|p=204}} سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو [[تاراناٿ]]، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Thapar|1961|p=9}} اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[اشوڪ جي ماءُ]] چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.{{sfn|Strong|1989|pp=204–205}} ''اشوڪاوادان'' ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،{{sfn|Lahiri|2015|p=323|ps=:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."}} پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.{{sfn|Lahiri|2015|p=31}} مثال طور: * ''اشوڪاوادان مالا'' ۾ سندس نالو '''سُڀدرانگي''' ڏنو ويو آهي۔{{sfn|Guruge|1993|p=19}}{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''وامسٿاپڪاسني'' يا ''مهاونس ٽيڪا''، جيڪا ''مهاونس'' تي هڪ شرح آهي، کيس '''ڌرم''' (پالي ۾ ''ڌمّ'') سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا [[ڪشتريه]] خاندان سان واسطو رکندي هئي۔{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''[[ديوياوادان]]'' جي هڪ روايت ۾ کيس '''جنپد ڪلياني''' سڏيو ويو آهي۔{{sfn|Singh|2008|p=332}} عالم [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]] موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.{{sfn|Guruge|1993|p=19}} ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[ايپين]] موجب، [[چندرگپت موريا]] يوناني حڪمران [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=20}} == شهزادي جي حيثيت ۾ == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 500 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Mauryan ruins of pillared hall at Kumrahar site of Pataliputra ASIEC 1912-13.jpg | caption1 = [[پاٽلي پتر]] جي ڪمراهار ماڳ تي ستونن واري هال جا آثار | image2 = Pataliputra_capital_(volume).jpg | caption2 = [[پاٽلي پتر]] جو ستون-سِر، چوٿين–ٽين صدي ق.م | footer = امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] شهر ۾ ڄائو هو. ان دور جي شهر جا آثار جديد [[پاٽنا]] جي مرڪزي علائقن ۾ کوٽائين ذريعي مليا آهن. | footer_align = center }} اشوڪ جون پنهنجون لکتون سندس ابتدائي زندگي بابت ڪا معلومات فراهم نٿيون ڪن، ۽ هن موضوع بابت گهڻي ڄاڻ انهن روايتن مان ملي ٿي جيڪي سندس وفات کان سوين سال پوءِ لکيون ويون.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}} جيتوڻيڪ انهن روايتن ۾ اشوڪ جي اڳين جنمن جهڙيون ظاهر طور افسانوي ڳالهيون شامل آهن، پر انهن ۾ اشوڪ جي دور بابت ڪجهه اهڙي معلومات پڻ موجود آهي جيڪا تاريخي طور ممڪن نظر اچي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}}{{sfn|Singh|2008|p=332}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، جڏهن اشوڪ نوجوان هو ته سندس پيءُ بندوسار سندس کُردري ۽ غير دلڪش صورت سبب کيس پسند نه ڪندو هو. هڪ ڏينهن بندوسار تپسوي پنگل واتساجيو کي چيو ته هو طئي ڪري ته سندس پٽن مان ڪير سندس جانشين ٿيڻ جي لائق آهي. تپسوي جي صلاح تي سڀني شهزادن کي "سونهري محل جي باغ" ۾ گڏ ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو. اشوڪ وڃڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خبر هئي ته سندس پيءُ کيس پسند نٿو ڪري، پر سندس ماءُ کيس وڃڻ تي آماده ڪيو. جڏهن وزير [[رادھاگپت]] ڏٺو ته اشوڪ گاديءَ واري شهر مان باغ ڏانهن روانو ٿي رهيو آهي، تڏهن هن شهزادي کي سفر لاءِ شاهي هاٿي مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Strong|1989|p=206}} باغ ۾ پنگل واتساجيو شهزادن جو جائزو ورتو ۽ سمجهي ويو ته ايندڙ شهنشاهه اشوڪ هوندو. پر بندوسار کي ناراض ڪرڻ کان بچڻ لاءِ هن جانشين جو نالو ظاهر نه ڪيو. ان جي بدران هن چيو ته جنهن وٽ بهترين سواري، بهترين ويهڻ جي جاءِ، بهترين پيئڻ، بهترين ٿانوَ ۽ بهترين کاڌو هوندو، اهو ئي ايندڙ بادشاهه ٿيندو. هر ڀيري اشوڪ دعويٰ ڪئي ته اهي شرطون هن وٽ موجود آهن. بعد ۾ تپسوي اشوڪ جي ماءُ کي ٻڌايو ته سندس پٽ ايندڙ شهنشاهه ٿيندو، ۽ سندس صلاح تي بندوسار جي غضب کان بچڻ لاءِ سلطنت ڇڏي هليو ويو.{{sfn|Strong|1989|p=207}} جيتوڻيڪ روايتون ٻڌائين ٿيون ته بندوسار اشوڪ جي ظاهر سبب کيس پسند نه ڪندو هو، پر اهي ساڳيون روايتون اهو به ٻڌائين ٿيون ته هن اشوڪ کي اهم ذميواريون ڏنيون، جهڙوڪ [[تڪششيلا]] جي بغاوت کي ختم ڪرڻ (اتر هندستاني روايت موجب) ۽ [[اجين]] جي حڪومت هلائڻ (سري لنڪائي روايت موجب).{{sfn|Thapar|1961|p=21}} اهو ظاهر ڪري ٿو ته بندوسار شهزادي جي ٻين صلاحيتن کان متاثر هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته هن اشوڪ کي گاديءَ واري شهر کان پري علائقن ۾ ان ڪري موڪليو ته جيئن هو شاهي درٻار کان پري رهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=65}} === تڪششيلا ۾ بغاوت === [[File:Aramaic_inscription_at_Taxila_Museum.jpg|thumb|upright=0.6|[[ٽيڪسلا جي آرامي لکت]]، جنهن ۾ ممڪن طور اشوڪ جو ذڪر موجود آهي.]] ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار شهزادي اشوڪ کي [[تڪششيلا]] شهر ۾ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ موڪليو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} (موجوده [[پاڪستان]] ۾ [[ڀير ماڙو]]).{{sfn|Lahiri|2015|p=66}} هي واقعو سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهي؛ ان جي بدران اتي بيان آهي ته بندوسار اشوڪ کي [[اجين]] جو گورنر مقرر ڪيو. ٻن ٻين ٻڌ ڌرمي متنن، ''اشوڪ سوتر'' ۽ ''ڪنال سوتر''، مطابق بندوسار اشوڪ کي [[گنڌارا]] جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو هو، جتي تڪششيلا واقع هئي، نه اجين.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} ''اشوڪاوادان'' موجب بندوسار اشوڪ کي چار حصن تي مشتمل لشڪر (گهوڙيسوار، [[جنگي هاٿي]]، [[رتھ]] ۽ پيادل فوج) ڏنو، پر هٿيار مهيا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اشوڪ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي شهنشاهه ٿيڻ جي لائق آهي ته هٿيار پاڻ ظاهر ٿي ويندا. پوءِ ديوتائون زمين مان نڪري آيون ۽ فوج کي هٿيار فراهم ڪيا.{{sfn|Strong|1989|p=208}} جڏهن اشوڪ تڪششيلا پهتو ته شهرين سندس آجيان ڪئي ۽ ٻڌايو ته سندن بغاوت فقط ظالم وزيرن خلاف هئي، بادشاهه خلاف نه. ڪجهه عرصي بعد [[خاصا]] علائقي ۾ به سندس آجيان ڪئي وئي، ۽ ديوتائن اعلان ڪيو ته هو سڄي ڌرتيءَ تي حڪومت ڪندو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} تڪششيلا هڪ مالدار ۽ سياسي لحاظ کان اهم شهر هو. تاريخي ثبوت ڏيکارين ٿا ته اشوڪ جي دور تائين اهو ''[[اترپٿ]]'' واپاري رستي وسيلي [[پاٽلي پتر]] سان ڳنڍيل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=70}} بهرحال، موجود همعصر ماخذن مان ڪو به تڪششيلا جي بغاوت جو ذڪر نٿو ڪري، ۽ اشوڪ جي ڪنهن به لکت مان اهو ظاهر نٿو ٿئي ته هن ڪڏهن شهر جو دورو ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=66-67}} تنهن هوندي به، اشوڪ جي تڪششيلا سان لاڳاپي جي روايت کي [[سرڪپ]] مان مليل هڪ آرامي لکت جزوي طور تقويت ڏئي ٿي. ان لکت ۾ هڪ نالو "prydr" اکرن سان شروع ٿئي ٿو، جنهن کي گهڻا عالم "پريادرشي" طور بحال ڪن ٿا، جيڪو اشوڪ جو لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} تڪششيلا ڀرسان موجود [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] جو نالو به اشوڪ سان لاڳاپي جو هڪ ممڪن ثبوت سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ "ڌرماراجا" مان مراد اشوڪ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=68}} ديوتائن طرفان هٿيار مهيا ڪرڻ وارو قصو شايد اشوڪ کي نيم الاهي حيثيت ڏيڻ لاءِ بيان ڪيو ويو هجي، يا اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته بندوسار، جيڪو اشوڪ کي پسند نه ڪندو هو، سندس ناڪامي چاهيندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=67}} === اجين جو نائب بادشاهه === ''[[مهاونس]]'' موجب، بندوسار اشوڪ کي [[اونتيراستر]] (موجوده [[اجين ضلعو]]) جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هي علائقو مرڪزي هندستان جو هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري صوبو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=89–90}} هي روايت مرڪزي هندستان مان دريافت ٿيل [[سارو مارو]] لکت سان پڻ تقويت حاصل ڪري ٿي، جنهن ۾ بيان آهي ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ انهيءَ هنڌ جو دورو ڪيو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=350–351}} اشوڪ جي پنهنجي [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان#پهريون جدا اهم پٿريلو فرمان|پٿريلي فرمان]] مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ اجين ۾ هڪ شهزادو نائب بادشاهه موجود هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} اهو به هن روايت جي حمايت ڪري ٿو ته اشوڪ پاڻ اجين جو نائب بادشاهه رهيو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=98}} {{multiple image | perrow=2 | total_width=400 | caption_align=center | align=right | direction=horizontal | image1=Saru_Maru_stupa.jpg | image2=Panguraria Top View Closeup detail.jpg | footer=[[سارو مارو]] يادگاري لکت مان لڳي ٿو ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ اجين واري علائقي ۾ موجود هو: "''پريادسي'' خوشگوار سير لاءِ هن هنڌ آيو جڏهن هو اڃا شهزادو هو..." }} اشوڪ جي دور ۾ [[پاٽلي پتر]] ۽ [[اجين]] ڪيترن ئي رستن ذريعي ڳنڍيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته اجين ڏانهن ويندي سندس قافلو روپناٿ ۾ ترسيو هجي، جتي بعد ۾ سندس لکت ملي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=94–95}} سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ اجين ويندي [[وديشا]] پهتو، جتي هو هڪ خوبصورت عورت جي عشق ۾ مبتلا ٿيو. ''ديپاونس'' ۽ ''مهاونس'' موجب اها عورت [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] هئي، جيڪا هڪ واپاري جي ڌيءَ هئي. ''مهابودهي ونس'' مطابق هوءَ "وديشا مها ديوي" هئي ۽ [[شاڪيه]] خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان [[گوتم ٻڌ]] پڻ هو. ممڪن آهي ته ٻڌ ڌرمي تاريخ نويسن اشوڪ جي خاندان کي ٻڌ سان ڳنڍڻ لاءِ هي شاڪيه تعلق بيان ڪيو هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} ٻڌ ڌرمي متنن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ديوي بعد ۾ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو، پر انهن ۾ سندس قبولِ اسلام... (يعني قبولِ ٻڌ ڌرم) جو ڪو تفصيلي بيان موجود ناهي. انهيءَ ڪري ممڪن آهي ته جڏهن هن اشوڪ سان ملاقات ڪئي، تڏهن به هوءَ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ''مهاونس'' موجب، اجين ۾ ديوي اشوڪ جي پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] کي جنم ڏنو، ۽ ٻن سالن بعد هڪ ڌيءَ [[سنگهمتا]] پيدا ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=97}} ''مهاونس'' موجب مهندا کي اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، ڀڪشو بڻايو ويو. انهيءَ حساب سان مهندا اشوڪ جي تخت نشيني وقت چوڏهن ورهين جو هو. جيڪڏهن مهندا ان وقت ڄائو جڏهن اشوڪ فقط ويهن ورهين جو هو، ته پوءِ اشوڪ تقريباً 34 ورهين جي عمر ۾ تخت تي ويٺو هوندو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ڪيترائي سال نائب بادشاهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون.{{sfn|Thapar|1961|pp=24–25}} == تخت نشيني == روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اشوڪ [[يووراج|ولي عهد]] نه هو، ۽ سندس تخت نشيني تڪراري هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=25}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار جي وڏي پٽ [[سوسيما]] هڪ ڏينهن مذاق ۾ هڪ گنجي وزير جي مٿي تي چماٽ هنئي. وزير کي خوف ٿيو ته جيڪڏهن سوسيما بادشاهه بڻيو ته شايد هڪ ڏينهن تلوار سان به ساڻس اهڙي ئي مذاق ڪري. تنهن ڪري هن پنج سئو وزيرن کي اشوڪ جي حمايت لاءِ آماده ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته اشوڪ هڪ ''[[چڪروَرتي]]'' (ساري دنيا تي حڪومت ڪندڙ حڪمران) بڻجندو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ڪجهه عرصي بعد [[تڪششيلا]] ۾ ٻيهر بغاوت ٿي. بندوسار سوسيما کي بغاوت دٻائڻ لاءِ موڪليو. ٿوري ئي وقت کان پوءِ بندوسار سخت بيمار ٿي پيو ۽ سندس موت جو امڪان پيدا ٿيو. ان وقت سوسيما اڃا تڪششيلا ۾ هو ۽ بغاوت مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو هو. بندوسار کيس گاديءَ واري شهر واپس گهرائي ورتو ۽ اشوڪ کي حڪم ڏنو ته هو تڪششيلا ڏانهن روانو ٿئي.{{sfn|Strong|1989|p=209}} پر وزيرن بندوسار کي ٻڌايو ته اشوڪ بيمار آهي ۽ صلاح ڏني ته سوسيما جي واپسي تائين اشوڪ کي عارضي طور تخت تي ويهاريو وڃي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} جڏهن بندوسار انڪار ڪيو، تڏهن اشوڪ اعلان ڪيو ته جيڪڏهن تخت واقعي سندس قسمت ۾ آهي ته ديوتائون کيس ايندڙ شهنشاهه طور تاج پارائينديون. ساڳئي لمحي ديوتائن ائين ڪيو، بندوسار وفات ڪري ويو، ۽ اشوڪ جي حڪمراني سڄي دنيا تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ زمين جي مٿان موجود [[يڪشا]]ن جو علائقو ۽ زمين جي هيٺان موجود [[ناگ]]ن جو علائقو پڻ شامل هو.{{sfn|Strong|1989|p=209}} جڏهن سوسيما گاديءَ واري شهر واپس آيو ته اشوڪ جي نئين وزيراعظم [[رادھاگپت]] کيس ڪوئلن سان ڀريل هڪ کڏ ۾ ڦاسائي ڇڏيو. سوسيما دردناڪ موت مري ويو، جڏهن ته سندس سپهه سالار ڀدرايڌ بُدھ ڌرم جو ڀڪشو بڻجي ويو.{{sfn|Strong|1989|p=210}} [[File:Sarnath_Ashoka_Lions_with_Dharma_Wheel.jpg|thumb|[[سارناتھ]] ۾ [[اشوڪ جو شير-ستون]]، جنهن ۾ چار [[ايشيائي شير]] هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن. اهي [[ٻڌ ڌرم]] جي [[چار عظيم سچايون|چار عظيم سچائين]] ۽ اخلاقي قانون جي ڦيٿي ([[ڌرم چڪر]]) جي علامت آهن.{{sfn|Allen|2012|p=331}}]] ''[[مهاونس]]'' موجب، جڏهن بندوسار بيمار ٿيو ته اشوڪ [[اجين]] مان [[پاٽلي پتر]] واپس آيو ۽ گاديءَ واري شهر تي قبضو ڪري ورتو. پيءُ جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي وڏي ڀاءُ کي قتل ڪيو ۽ تخت تي ويٺو.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ساڳئي متن موجب، اشوڪ پنهنجي سوتيلي ڀائرن مان نويَنوي (99) ڄڻن کي قتل ڪيو، جن ۾ سُمانا پڻ شامل هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} ''[[ديپاونس]]'' موجب، هن هڪ سئو ڀائرن کي قتل ڪيو ۽ چار سال بعد تاجپوشي ڪرائي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ''ونسٿاپڪاسني'' وڌيڪ ٻڌائي ٿو ته هڪ [[آجيَوڪ]] تپسوي اشوڪ جي ماءُ جي خواب جي تعبير ڪندي اڳواٽ هن خونريزي جي پيشنگوئي ڪئي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} انهن روايتن موجب اشوڪ جو سڳو ڀاءُ [[تِسا]] ئي بچي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} ٻين ذريعن ۾ بچيل ڀاءُ جا نالا [[ويتاشوڪ]]، وگتاشوڪ، سودت (''So-ta-to'') يا سوگتر (''Siu-ka-tu-lu'') بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} 99 ۽ 100 جهڙا انگ واضح طور مبالغو آهن ۽ شايد صرف اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن ته اشوڪ پنهنجي ڪيترن ئي ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} [[تاراناٿ]] موجب اشوڪ پنهنجي اڳوڻي حڪمران جو ناجائز پٽ هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڇهه جائز شهزادن کي قتل ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ممڪن آهي ته اشوڪ اصل جانشين نه هجي ۽ هن تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ ڀائر قتل ڪيا هجن. بهرحال، ٻڌ ڌرمي ماخذن شايد هن واقعي کي وڌائي پيش ڪيو ته جيئن ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ اشوڪ کي ظالم ۽ بي رحم حڪمران طور ڏيکاري سگهجي. اشوڪ جي پنجين پٿريلي فرمان ۾ انهن عملدارن جو ذڪر آهي جن جي ذميواري سندس ڀائرن، ڀينرن ۽ ٻين مائٽن جي خاندانن جي ڀلائي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تخت نشيني کان پوءِ به سندس هڪ کان وڌيڪ ڀائر زندهه هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} تنهن هوندي به ڪجهه مؤرخ هن راءِ سان متفق ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فرمان ۾ صرف ڀائرن جي ''خاندانن'' جو ذڪر آهي، خود ڀائرن جو نه.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} === تخت نشيني جي تاريخ === سري لنڪائي متنن ''[[مهاونس]]'' ۽ ''[[ديپاونس]]'' موجب اشوڪ [[گوتم ٻڌ]] جي وفات کان 218 سال پوءِ تخت تي ويٺو ۽ 37 سال حڪومت ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|pp=13–14}} ٻڌ جي وفات جي صحيح تاريخ پاڻ به تڪراري آهي،{{sfn|Thapar|1961|p=14}} جڏهن⁠تہ اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ ٻڌ جي وفات کان صرف هڪ سئو سال پوءِ حڪومت ڪئي، جنهن ڪري تاريخ بابت وڌيڪ اختلاف پيدا ٿيا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست مڃجي ۽ ٻڌ جي وفات 483 ق.م ۾ ٿي هجي، جيئن ڪيترن ئي عالمن تجويز ڪيو آهي، ته اشوڪ جي تخت نشيني 265 ق.م ۾ ٿيڻ گهرجي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} [[پراڻ]]ن موجب اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] 25 سال حڪومت ڪئي، جڏهن⁠تہ سري لنڪائي روايت 28 سال ٻڌائي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} جيڪڏهن پراڻن جو بيان صحيح هجي ته اشوڪ جي تخت نشيني کي ٽي سال اڳ، يعني 268 ق.م تي تاريخ بندي ڪري سگهجي ٿي. ٻئي طرف، جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست هجي پر ٻڌ جي وفات 486 ق.م مڃجي، جيڪا ''ڪينٽونيز ڊاٽڊ رڪارڊ'' سان حمايت حاصل ڪري ٿي، ته پوءِ به اشوڪ جي تخت نشيني 268 ق.م جي لڳ ڀڳ بيهندي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} ''مهاونس'' بيان ڪري ٿو ته اشوڪ بادشاهه ٿيڻ کان چار سال پوءِ رسمي تاجپوشي ڪرائي. هن وچ واري عرصي کي ائين سمجهي سگهجي ٿو ته انهن چئن سالن دوران هن بندوسار جي ٻين پٽن خلاف جانشيني جي جنگ وڙهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ هڪ قصو موجود آهي جنهن موجب اشوڪ جو وزير [[يشس]] پنهنجي هٿ سان سج کي لڪائي ڇڏيو. پروفيسر پي. ايڇ. ايل. ايگرمونٽ جو خيال هو ته هي قصو 4 مئي 249 ق.م تي اتر هندستان ۾ نظر آيل جزوي سج گرهڻ ڏانهن اشارو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=12–13}} ''اشوڪاوادان'' موجب، هن سج گرهڻ کان ڪجهه عرصي بعد اشوڪ مختلف ٻڌ ڌرمي مقدس ماڳن جي ياترا تي نڪتو. اشوڪ جي [[لومبني]] واري ستوني فرمان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي 21هين سال ۾ لومبني جو دورو ڪيو. جيڪڏهن اهو دورو ساڳئي ياترا جو حصو هجي، ۽ لومبني جو دورو سج گرهڻ کان هڪ يا ٻن سالن اندر ٿيو هجي، ته پوءِ 268–269 ق.م واري تخت نشيني جي تاريخ وڌيڪ امڪاني لڳي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}}{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} بهرحال، هي نظريو سڀني عالمن پاران قبول ٿيل ناهي. مثال طور [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي خيال ۾ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ڪيل واقعو تاريخي وقت بندي سان لاڳاپيل ئي ناهي، ۽ ايگرمونٽ جي تشريح ان روايت جي ادبي ۽ مذهبي پس منظر کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان اڳ واري حڪومت == سري لنڪائي ۽ اتر هندستاني ٻنهي روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ سخت ۽ پرتشدد شخص هو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} [[تاراناٿ]] پڻ لکي ٿو ته شروعات ۾ اشوڪ کي ''ڪاماشوڪ'' سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪيترائي سال عيش ۽ عشرت ۽ دنياوي خواهشن (''[[ڪاما]]'') ۾ گذاريا. ان کان پوءِ کيس ''چنڊاشوڪ'' (يعني ”ظالم اشوڪ“) چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪجهه سال برن ڪمن ۾ صرف ڪيا. آخرڪار ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ هو ''ڌرماشوڪ'' (يعني ”نيڪ اشوڪ“) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ کيس ''چنڊاشوڪ'' سڏي ٿو ۽ سندس ڪيترن ئي ظالماڻن عملن جو ذڪر ڪري ٿو:{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * جيڪي وزير سندس تخت نشيني ۾ مددگار ثابت ٿيا هئا، سي حڪومت سنڀالڻ کان پوءِ ساڻس بي ادبي سان پيش اچڻ لڳا. سندن وفاداري آزمائڻ لاءِ اشوڪ کين هڪ غيرمعمولي حڪم ڏنو ته سڀ گلن ۽ ميون وارا وڻ ڪٽي ڇڏين. جڏهن وزيرن اهو حڪم نه مڃيو ته اشوڪ ذاتي طور پنج سئو وزيرن جا سر قلم ڪرائي ڇڏيا.{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * هڪ ڏينهن باغ ۾ سير دوران اشوڪ ۽ سندس حرم جون عورتون هڪ سهڻي [[اشوڪ وڻ]] وٽان گذريون. ان منظر اشوڪ ۾ محبت جا جذبا جاڳايا، پر عورتون سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي سبب ساڻس قربت اختيار ڪرڻ ۾ دلچسپي نه رکيون. ڪجهه وقت پوءِ جڏهن اشوڪ سمهي پيو ته ناراض عورتن سندس نالي واري اشوڪ وڻ جا گل ۽ ٽاريون ڪٽي ڇڏيون. جاڳڻ کان پوءِ اشوڪ سزا طور پنهنجي پنج سئو حرم وارين عورتن کي جيئرو ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * اهڙين قتل عام وارين ڪاررواين سبب وزيراعظم [[رادھاگپت]] پريشان ٿي ويو. هن صلاح ڏني ته مستقبل جي اجتماعي قتلن لاءِ هڪ جلاد مقرر ڪيو وڃي ته جيئن بادشاهه پاڻ اهڙن ڪمن ۾ سڌو سنئون ملوث نه رهي. ان مقصد لاءِ مگڌ جي هڪ ڳوٺ جو نوجوان [[گريڪا]] مقرر ڪيو ويو، جيڪو فخر سان چوندو هو ته هو سڄي [[جمبوديپ]] جي ماڻهن کي قتل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * گريڪا بعد ۾ ''چنڊاگريڪا'' (”ظالم گريڪا“) جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس خواهش تي اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ قيد خانو تعمير ڪرايو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} هي قيد خانو ''اشوڪ جو دوزخ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ٻاهران ڏسڻ ۾ اهو خوشنما ۽ دلڪش هو، پر اندر چنڊاگريڪا قيدين تي انتهائي بي رحماڻا تشدد ڪندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=106–107}} پنجين صديءَ جي چيني سياح [[فا شيان]] لکي ٿو ته اشوڪ ذاتي طور دوزخ جو دورو ڪيو ته جيئن اتي استعمال ٿيندڙ تشدد جا طريقا سکڻ بعد انهن جهڙا طريقا ايجاد ڪري سگهي. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوان زانگ]] دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اهڙو ستون ڏٺو هو جيڪو اشوڪ جي ”دوزخ“ واري هنڌ جي نشاندهي ڪندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[مهاونس]]'' پڻ مختصر طور اشوڪ جي سخت مزاجي جو ذڪر ڪري ٿو. ان موجب، اشوڪ کي شروعاتي دور ۾ سندس برن ڪمن سبب ''چنڊاشوڪ'' چيو ويندو هو، پر ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نيڪ عملن جي ڪري کيس ''ڌرماشوڪ'' سڏيو ويو.{{sfn|Lahiri|2015|p=107}} بهرحال، اتر هندستاني روايت جي ابتڙ، سري لنڪائي متن اشوڪ جي مخصوص ظالماڻن عملن جو ذڪر نٿا ڪن، سواءِ ان دعويٰ جي ته هن پنهنجي 99 ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ ظالم ۽ خونخوار شخص طور پيش ڪرڻ واريون اهڙيون تصويرون غالباً ٻڌ ڌرمي مصنفن جي تخليق آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} انهن جو مقصد اهو ڏيکارڻ هو ته ٻڌ ڌرم اشوڪ جي زندگيءَ ۾ هڪ معجزاتي تبديلي آندي.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} هن تبديلي کي وڌيڪ ڊرامائي ۽ اثرائتو بنائڻ لاءِ اهڙين روايتن ۾ اشوڪ جي اڳوڻي ظلم ۽ بعد واري مذهبي نيڪي ٻنهي کي مبالغي سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Charles1962">{{cite book | author=Charles Drekmeier | title=Kingship and Community in Early India | url=https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek | url-access=registration | access-date=30 October 2012 | year=1962 | publisher=Stanford University Press | lccn=62-9565 | pages=[https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek/page/173 173] }}</ref> == ڪلنگا جي جنگ ۽ ٻڌ ڌرم ۾ تبديلي == {{Main|ڪلنگا جي جنگ}} [[File:Kanaganahalli inscribed panel portraying Asoka (perspective).jpg|thumb|[[ڪناگن هلي]] مان مليل نقش ٿيل پينل، جنهن ۾ اشوڪ ۽ سندس راڻيون ڏيکاريل آهن. [[برهمي لپي]] ۾ "راجا اشوڪ" لکيل آهي، پهرين کان ٽئين صدي عيسوي.<ref>{{cite book |title=Indian Archaeology 1997–98 |publisher=ASI |page=Plate 72 |url=http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |access-date=22 January 2020 |archive-date=22 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122082556/http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |url-status=live }}</ref>]] اشوڪ جي لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي اٺين سال [[ڪلنگا]] واري علائقي کي فتح ڪيو. جنگ دوران ٿيل وڏي تباهي ۽ خونريزي سبب هن کي تشدد تي پڇتاءُ ٿيو، ۽ ايندڙ سالن ۾ هو آهستي آهستي ٻڌ ڌرم ڏانهن مائل ٿيو.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} [[اشوڪ جي فرمانن]] مان پٿريلي فرمان نمبر 13 بادشاهه جي گهري افسوس جو اظهار ڪري ٿو: {{Blockquote |text=ڪلنگا جي فتح کان پوءِ، سندس مقدس عظمت واري بادشاهه ۾ ڌرم جي حفاظت، ڌرم سان محبت ۽ ڌرم جي تبليغ جو وڏو جذبو پيدا ٿيو. ڪلنگا جي فتح تي سندس دل ۾ گهرو افسوس پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن اڳ ۾ آزاد ملڪ جي فتح دوران ماڻهن جو قتل، موت ۽ قيد ٿيڻ لازمي هوندو آهي. اها ڳالهه سندس مقدس عظمت لاءِ وڏي ڏک ۽ پشيماني جو سبب بڻجي. |source=<ref name="Wikisource Smith">{{cite Wikisource |wslink=Asoka - the Buddhist Emperor of India/Chapter 4 |title=Asoka: The Buddhist Emperor of India |last=Smith |first=Vincent |author-link=Vincent Arthur Smith |year=1920 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=185}}</ref> }} ٻئي طرف، سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي اٺين سال تائين اڳ ئي هڪ پڪو ٻڌ ڌرمي هو. ان روايت مطابق هو چوٿين سال ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيو ۽ پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ 84,000 وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائون ڪلنگا جي مهم جو ذڪر ئي نٿيون ڪن.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} سري لنڪائي روايت جي بنياد تي ڪجهه محقق، جهڙوڪ ايگرمونٽ، سمجهن ٿا ته اشوڪ ڪلنگا جي جنگ کان ''اڳ'' ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} هن نظريي جي مخالفت ڪندڙ چون ٿا ته جيڪڏهن اشوڪ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هو ته پوءِ هن اهڙي خونريز جنگ ڇو وڙهي؟ ايگرمونٽ ان جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته اشوڪ شايد "[[وچولي واٽ]]" جي پنهنجي تشريح رکندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=33}} پراڻن ليکڪن مان ڪجهه جو خيال هو ته اشوڪ جنگ کان پوءِ اوچتو ۽ ڊرامائي انداز ۾ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب ڪلنگا جي الحاق کان پوءِ هو ڌرم ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿيو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن اشوڪ جنگ کان پوءِ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو، تڏهن به لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اها تبديلي اوچتو نه پر تدريجي عمل هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} پنهنجي حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل هڪ ننڍڙي پٿريلي فرمان ۾ اشوڪ لکي ٿو ته هو ٻن اڍائي سالن کان وڌيڪ عرصي کان ''[[اُپاسڪ]]'' (عام ٻڌ ڌرمي پيروڪار) هو، پر شروعاتي عرصي ۾ گهڻي اڳڀرائي نه ڪري سگهيو. آخري هڪ سال دوران هو سنگهه جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ ٻڌ ڌرم جو وڌيڪ سرگرم پيروڪار بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} === ڪلنگا جي جنگ === اشوڪ جي وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب، هن تخت نشيني کان اٺ سال پوءِ ڪلنگا فتح ڪيو. فرمان موجب: * جنگ دوران 100,000 ماڻهو ۽ جانور مارجي ويا. * ان کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. * 150,000 ماڻهو ۽ جانور قيدي بڻائي کڻي ويا ويا. اشوڪ لکي ٿو ته انهن مصيبتن تي پڇتاءُ ئي کيس ڌرم جي عمل ۽ تبليغ ڏانهن وٺي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هو اعلان ڪري ٿو ته هاڻي ڪنهن ملڪ جي فتح دوران ٿيندڙ قتل، موت ۽ جلاوطني کيس انتهائي دردناڪ ۽ افسوسناڪ لڳي ٿي. خاص طور تي مذهبي ماڻهن ۽ گهريلو زندگي گذاريندڙ ماڻهن جي تڪليف کيس وڌيڪ ڏکوئيندڙ محسوس ٿئي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هي فرمان [[ايراگوڊي]]، [[گرنار]]، [[ڪالسي]]، [[مانسهره]]، [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[قنڌار]] سميت ڪيترن هنڌن تي مليو آهي.{{sfn|Guruge|1995|p=37}} پر حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته ڪلنگا واري علائقي ۾ موجود اشوڪ جي لکتن مان فرمان 13 ۽ 14 غائب آهن. انهن جي جاءِ تي ٻه الڳ فرمان آهن، جن ۾ اشوڪ جي پشيماني جو ڪو ذڪر ناهي. ممڪن آهي ته اشوڪ ڪلنگا جي ماڻهن آڏو اهڙي اعتراف کي سياسي طور مناسب نه سمجهيو هجي.{{sfn|Thapar|1995|pp=30–31}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ بيان ڪيل جنگ جا انگ اکر ۽ نتيجا ڪنهن حد تائين مبالغو هجن، ته جيئن پري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن تي اثر پوي، جيڪي انهن دعوائن جي تصديق نٿي ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=56}} قديم ذريعا اشوڪ جي ڪنهن ٻي وڏي فوجي مهم جو ذڪر نٿا ڪن، جيتوڻيڪ سورهين صديءَ جي عالم [[تاراناٿ]] دعويٰ ڪري ٿو ته اشوڪ سڄي [[جمبوديپ]] کي فتح ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} === ٻڌ ڌرم سان پهريون رابطو === {{multiple image |perrow=1 |total_width=300 |caption_align=center |align=right |direction=horizontal |image1=Vajrasana, early 20th century.jpg |caption1='''[[وجراسڻ، بودھ گيا|وجراسڻ]]''' يا "ٻڌ جي روشن خياليءَ جو تخت"، [[مهابودھي مندر]]، [[بودھ گيا]]. اشوڪ اهو تخت ٻڌ جي روشن خياليءَ واري هنڌ جي يادگار طور تعمير ڪرايو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=300–302}}<ref>"Ashoka did build the Diamond Throne at Bodh Gaya to stand in for the Buddha and to mark the place of his enlightenment" in {{cite book |last1=Ching |first1=Francis D. K. |last2=Jarzombek |first2=Mark M. |last3=Prakash |first3=Vikramaditya |title=A Global History of Architecture |date=23 March 2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-98160-3 |page=570 |url=https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |language=en |access-date=7 March 2021 |archive-date=23 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523153935/https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |url-status=live }}</ref> |image2=Vajrasana with side panels (3rd century BCE). Bodh Gaya.jpg |caption2=وجراسڻ جا نقش نگاري وارا حصا، ٽين صدي ق.م. }} اشوڪ جي ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيڻ بابت مختلف ذريعا مختلف روايتون پيش ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} سري لنڪائي روايت موجب، اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] [[برهمڻ ڌرم]] جو پوئلڳ هو، جڏهن⁠تہ سندس ماءُ ڌرما [[آجيواڪ]] فرقو اختيار ڪيو هو.{{sfn|Guruge|1995|p=42}} ''[[سمنت پاساديڪا]]'' موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي شروعاتي ٽن سالن دوران غير ٻڌ ڌرمي فرقن جو پيروڪار رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=43}} سري لنڪائي متنن مطابق اشوڪ روزانو دان وٺندڙ برهمڻن جي روش کان مطمئن نه هو. سندس درٻارين آجيواڪ ۽ [[جيني ڌرم|نگنٿ]] استادن کي به پيش ڪيو، پر اهي به کيس متاثر نه ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} ''[[ديپاونس]]'' مطابق اشوڪ ڪيترن غير ٻڌ ڌرمي مذهبي اڳواڻن کي محل ۾ گهرايو ۽ وڏا انعام ڏنا، اميد ڪندي ته اهي سندس هڪ سوال جو جواب ڏيندا. پر ڪو به مطمئن ڪندڙ جواب نه ڏئي سگهيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هڪ ڏينهن اشوڪ [[پاٽلي پتر]] جي رستي تي هڪ نوجوان ٻڌ ڌرمي راهب [[نگروڌ]] (نياگروڌ) کي ڏٺو، جيڪو ڀڪشا لاءِ نڪتل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} نگروڌ دراصل اشوڪ جو ڀائيٽو هو، جيتوڻيڪ اشوڪ پاڻ ان حقيقت کان اڻواقف هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} هو اشوڪ جي وڏي ڀاءُ [[سُمانا]] جو وفات کان پوءِ ڄاول پٽ هو، جنهن کي اشوڪ تخت جي جنگ دوران قتل ڪرائي ڇڏيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=34}} اشوڪ نگروڌ جي پُرسڪون، بيخوف ۽ سنجيده شخصيت کان متاثر ٿيو ۽ کيس پنهنجي ڌرم بابت ٻڌائڻ لاءِ چيو. جواب ۾ نگروڌ کيس ''اپّماد'' (هوشياري، سجاڳي ۽ سنجيدگي) بابت وعظ ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هي وعظ اشوڪ تي ايترو اثرانداز ٿيو جو هن نگروڌ کي 400,000 چاندي جا سڪا ۽ روزانو اٺ حصا چانور ڏيڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ان کان پوءِ اشوڪ هڪ ٻڌ ڌرمي ''[[اُپاسڪ]]'' بڻجي ويو ۽ [[ڪڪُٽارام]] وهار وڃڻ لڳو. اتي هن جي ملاقات مشهور ٻڌ راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] سان ٿي، جنهن کان پوءِ هو ٻڌ ڌرم سان وڌيڪ وابسته ٿي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} هن ڪهاڻي جي تاريخي صداقت يقيني ناهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ممڪن آهي ته اشوڪ جي هڪ قابل استاد جي ڳولا واري هيءَ روايت ان ڳالهه جي وضاحت لاءِ بيان ڪئي وئي هجي ته هن [[جيني ڌرم]] اختيار ڇو نه ڪيو، جيڪو پڻ عدم تشدد ۽ همدردي جو درس ڏيندو هو. اها روايت ظاهر ڪري ٿي ته اشوڪ صرف ڪنهن مخصوص عقيدي جي ڳولا ۾ نه هو، بلڪه هڪ اهڙي روحاني استاد جي تلاش ۾ هو، جيڪو کيس مطمئن ڪري سگهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=108}} سري لنڪائي روايت وڌيڪ ٻڌائي ٿي ته اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ٻڌ راهب بڻيو ۽ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] ٻڌ راهبه بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''[[ديوياوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت اشوڪ جي تبديليءَ کي ٻڌ راهب [[سمُدرا]] سان منسوب ڪري ٿي، جيڪو اڳ ۾ شراوستي جو واپاري هو. هن روايت موجب سمُدرا کي اشوڪ جي مشهور "دوزخ" ۾ قيد ڪيو ويو، پر هن پنهنجي غيرمعمولي روحاني قوتن (''[[اِدّهي]]'') جي مدد سان پاڻ کي بچائي ورتو. جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هو سمُدرا وٽ پهتو ۽ سندس ڪيترن ئي معجزن کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ هن ٻڌ ڌرم قبول ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت آهي، جنهن مطابق سمُدرا واپاري جو پٽ هو ۽ جڏهن اشوڪ سان مليو تڏهن فقط 12 سالن جو هو. اهو بيان غالباً نگروڌ واري ڪهاڻي کان متاثر آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} ''آ-يو-وانگ-چوان'' مطابق هڪ ستن سالن جي ٻڌ ٻار اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ڏانهن آندو. هڪ ٻي ڪهاڻي موجب 500 [[برهمڻ]] اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ۾ دلچسپي وٺڻ سبب تنگ ڪندا هئا. پوءِ اهي معجزاتي طور [[ڀِڪشو]] بڻجي [[ڪڪُٽارام]] وهار ۾ رهڻ لڳا، جتي اشوڪ سندن ملاقات لاءِ ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} اشوڪ جي تخت نشينيءَ وقت هندستان جي مختلف علائقن ۾ ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي مرڪز اڳ ئي موجود هئا. اهو واضح ناهي ته ٻڌ سنگهه جي ڪهڙي شاخ اشوڪ تي سڀ کان وڌيڪ اثرانداز ٿي، پر سندس گاديءَ واري شهر [[پاٽلي پتر]] جي ٻڌ برادري هڪ مضبوط اميدوار سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} هڪ ٻيو اهم مرڪز [[مهابودھي مندر]] هو. وڏي پٿريلي فرمان نمبر 8 مان معلوم ٿئي ٿو ته اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي. ان کان علاوه، حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل ننڍڙي پٿريلي فرمان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ ٻڌ ڌرم جو سرگرم پوئلڳ بڻجي چڪو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}}{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان پوءِ جي حڪومت == === اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير === [[File:Sanchi2.jpg|thumb|[[سانچي]] جو اسٽوپ. مرڪزي اسٽوپ موريا دور ۾ تعمير ٿيو، بعد ۾ [[شونگ خاندان]] جي دور ۾ وڌايو ويو، جڏهن⁠ته سينگاريل دروازا [[ساتواهن خاندان]] جي دور سان تعلق رکن ٿا.]] ''[[مهاونسا]]'' ۽ ''[[اشوڪاوادان]]'' ٻنهي موجب اشوڪ 84,000 اسٽوپا يا وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Strong|1995|pp=154–155}} ''مهاونسا'' مطابق اها تعميري سرگرمي سندس حڪومت جي پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ گوتم ٻڌ جي اٺن مقدس تبرڪن مان ست گڏ ڪيا ۽ انهن کي سون، چاندي، [[ڪرائيسوبيرل|ٻليءَ جي اک]] ۽ بلور جي 84,000 صندوقن ۾ محفوظ ڪرايو. هن حڪم ڏنو ته زمين تي انهن سڀني شهرن ۾، جتي آبادي هڪ لک يا ان کان وڌيڪ هجي، 84,000 اسٽوپا تعمير ڪيا وڃن. [[ڪڪُٽارام]] وهار جي بزرگ راهب يَشس کي هن ٻڌايو ته سندس خواهش آهي ته سڀئي اسٽوپا هڪ ئي ڏينهن ۾ مڪمل ٿين. يَشس چيو ته هو سج کي پنهنجي هٿ سان ڍڪي مڪمل ٿيڻ جو اشارو ڏيندو. جڏهن هن ائين ڪيو ته سڀئي 84,000 اسٽوپا هڪ ئي وقت تي مڪمل ٿي ويا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} ''مهاونسا'' موجب اشوڪ 84,000 ''وهار'' (خانقاهون) تعمير ڪرايون ته جيئن ٻڌ جا تبرڪ انهن ۾ رکيا وڃن.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''اشوڪاوادان'' وانگر ''مهاونسا'' پڻ ٻڌ جي تبرڪن جي گڏ ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿي، پر ان کي تعميراتي سرگرمين سان نٿي جوڙي.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''مهاونسا'' ٻڌائي ٿي ته اشوڪ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ جو فيصلو تڏهن ڪيو جڏهن [[موگگلي پُت تِسّا]] کيس ٻڌايو ته ٻڌ جي ڌرم جا 84,000 حصا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=159}} اشوڪ پاڻ [[اشوڪارام]] وهار جي تعمير شروع ڪرائي ۽ ماتحت بادشاهن کي ٻين وهارن جي تعمير جو حڪم ڏنو. ٿيرا اندگُتّا جي معجزاتي قوتن جي مدد سان اشوڪارام مڪمل ٿيو، ۽ ساڳئي ڏينهن مختلف شهرن مان 84,000 وهارن جي مڪمل ٿيڻ جون خبرون پهتيون.{{sfn|Strong|1995|p=155}} هيٺين اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير روايتي طور اشوڪ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي:{{citation needed|date=November 2019}} * [[سانچي]]، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ڌاميڪ اسٽوپ]]، [[سارناتھ]]، [[اتر پرديش]]، ڀارت * [[مهابودھي مندر]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[بارابار غارون]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[نالندا مهاويهار]] (ڪجهه حصا جهڙوڪ ساريپُتّا اسٽوپ)، [[بيهار]]، ڀارت * [[تڪششيلا]] يونيورسٽي (ڪجهه حصا جهڙوڪ [[ڌرماراجيڪا اسٽوپ]] ۽ ڪنالا اسٽوپ)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀير ٽِلو]] (ٻيهر تعمير ٿيل)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀرهُت]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ديور ڪوٺار]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[بُٽڪارا اسٽوپ]]، [[سوات]]، پاڪستان * [[سناٽي]] اسٽوپ، [[ڪرناٽڪ]]، ڀارت * [[مير رڪن اسٽوپ]]، [[نواب شاهه]]، پاڪستان {| class="wikitable" style="margin:0 auto; text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | سانچي ۾ اشوڪي اسٽوپ |- ! style="background:#EAF4FC;" | ابتدائي شڪل ! style="background:#EAF4FC;" | موجوده آثار |- | [[File:Sanchi Great Stupa Mauryan configuration.jpg|250px]]<br /> موريا سلطنت جي دور (تقريباً 260 ق.م) ۾ عظيم اسٽوپ ۽ [[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪي ٿنڀي]] جي اندازي مطابق بحالي. | <gallery mode="packed" heights="180px"> File:Ashokan Pillar - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4361.JPG|ڏاکڻي دروازي ڀرسان چمڪدار پٿر مان ٺهيل [[اشوڪي ٿنڀو]] جا باقيات. File:Minor Pillar Edict of Ashoka at Sanchi.jpg|سانچي ۾ اشوڪ جو [[ننڍو ٿنڀي وارو فرمان]]. File:Ashoka pillar remains near Southern Gateway Stupa 1 Sanchi.jpg|ڏاکڻي دروازي ڀرسان اشوڪي ٿنڀي جي باقي بچيل ڏنڊي جا آثار. File:Sanchi capital right side view.jpg|ٿنڀي جي چوٽيءَ جو پاسائتو منظر. [[سانچي آثار قديمه ميوزيم]].<ref name="p.25-28 Ashoka pillar">Described in Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 pp. 25-28 Ashoka pillar].</ref> </gallery> |} === اشوڪ جا ٿنڀا === [[اشوڪ جا ٿنڀا]] (''Pillars of Ashoka'') هڪ ئي پٿر مان ٺهيل وڏن ٿنڀن جو سلسلو آهي، جيڪي سڄي [[برصغير]] ۾ پکڙيل آهن. اهي ٿنڀا ٽين صدي ق.م ۾ [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ اعظم]] (تقريباً 268–232 ق.م) تعمير ڪرايا يا انهن تي [[اشوڪ جا فرمان]] نقش ڪرايا ويا.{{refn|name=HR|{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |journal=History of Religions |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256}}}} اشوڪ پنهنجي انهن ٿنڀن لاءِ ''ڌمّ ٿمڀا'' (''Dhaṃma Thaṃbhā'') جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي معنيٰ آهي "ڌرم جا ٿنڀا".<ref name="archive.org">{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |page=132 |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch}}</ref><ref>{{cite book |last=Skilling |first=Peter |title=Mahasutras |date=1998 |publisher=Pali Text Society |isbn=9780860133209 |page=453}}</ref> هي ٿنڀا [[ڀارت جي تعميراتي فن]] جا اهم يادگار آهن، جن مان گهڻن تي موريا دور جي مشهور چمڪدار پالش (''Mauryan Polish'') موجود آهي. اشوڪ جا لڳ ڀڳ ويهه ٿنڀا اڄ تائين باقي آهن، جن مان ڪيترن تي سندس فرمان نقش ٿيل آهن. جانورن واريون چوٽيون (''Capitals'') رکندڙ ٿنڀن مان فقط چند مڪمل نمونا بچيا آهن، جن جو تعداد ست سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="auto">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=l3s9BAAAQBAJ&pg=PA123|title=The Return of the Buddha: Ancient Symbols for a New Nation|page=123|publisher=Routledge|author=Himanshu Prabha Ray|isbn=9781317560067|date=7 August 2014}}</ref> ٻه ٿنڀا [[فيروز شاهه تغلق]] طرفان [[دهلي سلطنت]] جي دور ۾ دهلي منتقل ڪيا ويا.<ref>India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200, Burjor Avari Routledge, 2016, p. 139.</ref> بعد ۾ ڪجهه ٻيا ٿنڀا [[مغل سلطنت]] جي حڪمرانن پڻ منتقل ڪرايا، جڏهن⁠ته انهن مان ڪيترين جانورن واريون چوٽيون الڳ ڪيون ويون.{{sfn|Krishnaswamy|pp=697–698}} هي ٿنڀا عام طور تي 12 کان 15 ميٽر اوچا هوندا هئا ۽ سندن وزن 50 ٽن تائين پهچندو هو. انهن کي ڪڏهن ڪڏهن سوين ميل پري کان ڇڪي انهن هنڌن تائين آندو ويندو هو جتي کين نصب ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html|title=KING ASHOKA: His Edicts and His Times|website=www.cs.colostate.edu|access-date=29 October 2017}}</ref> انهن ٿنڀن جي چوٽيءَ تي نفيس سنگتراشي سان سينگاريل جانورن جون مورتيون لڳل هونديون هيون، جن مان ڪيترائي نمونا اڄ تائين محفوظ آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | اشوڪي ٿنڀن جون مشهور چوٽيون |- | <gallery mode="packed" heights="200"> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India 2007-01-29.jpg|[[ويسالي]] جو شير File:Elephant capital Sankasya.jpg|[[سنڪسا]] جو هاٿي File:Rampurva bull in Presidential Palace high closeup.jpg|[[رامپوروا]] جو ڏاند (اصل نمونو) File:Lauria Nandangarh lion.jpg|[[لوريا نندنگڙهه]] جو شير File:Lion Capital - Chunar Sandstone - Circa 3rd Century BCE - Rampurva - ACCN 6298-6299 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4432.JPG|[[رامپوروا]] جو شير File:Sanchi capital right side view.jpg|[[سانچي]] جون چار شيرن واريون چوٽيون، جن جي مٿان شايد ڌرم چڪر هوندو File:Sarnath capital.jpg|[[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]]، [[سارناتھ]] </gallery> |} اشوڪي ٿنڀن مان سڀ کان مشهور [[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]] آهي، جيڪو [[سارناتھ]] مان مليو. ان ۾ چار شير هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن ۽ هي اڄ [[ڀارت]] جو سرڪاري قومي نشان پڻ آهي. هي ٿنڀا صرف حڪومتي فرمانن جا ذريعو نه هئا، پر اشوڪ جي ''ڌمّ'' واري پاليسي، اخلاقي تعليم، مذهبي رواداري ۽ سلطنت جي وحدت جا علامتي نشان پڻ هئا. === ڌرم جي تبليغ === اشوڪ جي پٿريلي فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنهنجي حڪومت جي اٺين ۽ نائين سال دوران هن [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، ''ڌرم'' جي تبليغ شروع ڪئي ۽ سماجي ڀلائيءَ جا ڪيترائي ڪم سرانجام ڏنا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} انهن فلاحي قدمن ۾ انسانن ۽ جانورن لاءِ علاج جون سهولتون قائم ڪرڻ، دوائن وارا ٻوٽا پوکرائڻ، رستن جي ڪنارن تي کوهه کوٽائڻ ۽ وڻ لڳائڻ شامل هئا. اهي ڪم پاڙيسري رياستن جهڙوڪ [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ستيہ پتر]]، [[تامراپرني]] ۽ يوناني بادشاهه [[انطيوڪس]] جي سلطنت تائين به ڪيا ويا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} فرمانن موجب پنهنجي حڪومت جي ڏهين ۽ يارهين سال دوران اشوڪ [[ٻڌ سنگهه]] جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ سڄي سلطنت جو هڪ ڊگهو دورو ڪيو، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ 256 ڏينهن جاري رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي ٻارهين سال تائين اشوڪ ''ڌرم'' جي تبليغ لاءِ فرمان نقش ڪرائڻ شروع ڪيا. هن پنهنجن عملدارن (''راجوڪ'' ۽ ''پرديشڪ'') کي حڪم ڏنو ته هو هر پنجن سالن بعد پنهنجي علائقن جو دورو ڪري ماڻهن کي ''ڌرم'' بابت تعليم ڏين ۽ انتظامي جاچ به ڪن.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} اڳئين سال هن ''ڌرم مها ماتر'' نالي نئون عهدو قائم ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي چوڏهين سال ۾ اشوڪ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي توسيع جو حڪم ڏنو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} === ٽين ٻڌ ڪائونسل === {{Main|ٻڌن واري ٽين ڪائونسل}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ ٻڌ برادريءَ ۾ تمام اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} هن روايت مطابق اشوڪ وڏي پيماني تي ڀڪشوئن جي سار سنڀال شروع ڪئي. سندس سخاوت سبب ڪيترائي غير حقيقي ۽ بدعقيده ماڻهو به سنگهه ۾ شامل ٿي ويا. نتيجي ۾ حقيقي ٻڌ ڀڪشو انهن سان گڏ مذهبي رسم ''اوپوسٿ'' ادا ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ لڳا، جنهن سبب ستن سالن تائين اها رسم نه ٿي سگهي.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} اشوڪ انهن جعلي ڀڪشوئن کي هٽائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هڪ حد کان وڌيڪ جوشيلن وزيرن ڪجهه حقيقي ڀڪشو به قتل ڪري ڇڏيا. پوءِ اشوڪ بزرگ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]] کي دعوت ڏني ته جيئن هو غير ٻڌ ماڻهن کي [[پاٽلي پتر]] جي خانقاهه مان خارج ڪري.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} انهيءَ عمل دوران 60,000 ڀڪشو بدعقيديءَ جي الزام هيٺ سنگهه مان خارج ڪيا ويا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان کان پوءِ ''اوپوسٿ'' ٻيهر منعقد ٿيو ۽ موگلي پُت تِسّا اشوڪ جي حڪومت جي سترهين سال ۾ [[ٽيون ٻڌ ڪائونسل]] منعقد ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} هن ڪائونسل دوران ''[[ڪٿاوتٿو]]'' نالي ڪتاب مرتب ڪيو ويو، جنهن ۾ ٿيراوادي عقيدي جي ڪيترن نقطن جي وضاحت ۽ توثيق ڪئي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر موجود نه آهي، جنهن سبب ڪيترن مؤرخن ٽئين ٻڌ ڪائونسل جي تاريخي حيثيت تي سوال اٿاريا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} [[File:Nava Jetavana Temple - Shravasti - 014 King Asoka at the Third Council (9241725897).jpg|thumb|اشوڪ ۽ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]]، [[ٽئين ٻڌ ڪائونسل]] دوران. نوا جيتاون، [[شراوستي]].]] مؤرخ [[رچرڊ گومبرچ]] جو خيال آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ هن واقعي جو ذڪر نه هئڻ ان کي مڪمل طور غير تاريخي ثابت نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جا ڪيترائي فرمان وقت سان گڏ گم ٿي چڪا آهن.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} گومبرچ وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته اشوڪ جا فرمان واضح ڪن ٿا ته هو سنگهه جي "اتحاد ۽ پاڪيزگي" برقرار رکڻ ۾ گهري دلچسپي رکندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|pp=8–9}} مثال طور، سندس ''ننڍي پٿريلي فرمان نمبر 3'' ۾ سنگهه جي ميمبرن کي ڪجهه مخصوص مذهبي متن پڙهڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي. ساڳئي طرح [[سانچي]]، [[سارناتھ]] ۽ [[ڪوسامبي]] مان مليل فرمانن ۾ اشوڪ اختلاف پيدا ڪندڙ ڀڪشوئن کي سنگهه مان خارج ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو ۽ سنگهه جي اتحاد ۽ ترقي جي خواهش ظاهر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}}{{sfn|Guruge|1995|p=45}} اٺين صديءَ جي ٻڌ ياتري [[ئي جِنگ]] به اشوڪ بابت هڪ ٻي روايت بيان ڪري ٿو. هن مطابق [[بمبسار]] بادشاهه، جيڪو گوتم ٻڌ جو همعصر هو، خواب ۾ ڪپڙي جا 18 ٽڪرا ۽ هڪ لٺ ڏٺا. ٻڌ ان خواب جي تشريح ڪندي ٻڌايو ته سندس وفات کان پوءِ سندس تعليم 18 مختلف مڪتبن ۾ ورهائجي ويندي ۽ هڪ بادشاهه اشوڪ انهن کي ٻيهر متحد ڪندو.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} === ٻڌ مذهب جي تبليغ === سري لنڪا جي روايت مطابق [[موگلي پُت تِسّا]] تقريباً 250 ق.م ۾ ٻڌ ڌرم جي تبليغ لاءِ نَوَ مشنون سرحدي علائقن ڏانهن موڪليون.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} هن روايت موجب اهي مشنون سڌو سنئون اشوڪ نه پر موگلي پُت تِسّا موڪليون، جيتوڻيڪ اشوڪ انهن جو سرپرست هو. هر مشن ۾ پنج ڀڪشو شامل هئا ۽ انهن جي اڳواڻي هڪ بزرگ ڀڪشو ڪندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} سري لنڪا ڏانهن اشوڪ پنهنجو پٽ [[مهندا]] موڪليو، جنهن سان گڏ اٿّيا، اُتّيا، سمبلا ۽ ڀدراسالا پڻ شامل هئا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} موگلي پُت تِسّا جي مدد سان اشوڪ ٻڌ مبلغن کي [[ڪشمير]]، [[گنڌارا]]، [[هماليه]]، يوناني علائقن، [[مهاراشٽر]]، [[سُوورن ڀومي]] ۽ [[سري لنڪا]] ڏانهن موڪليو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7;" | اشوڪ جي دور جون مشهور ٻڌ مذھب واريون تبليغي سرگرميون ! مبلغ ! منزل |- | [[مهندا]] | [[سري لنڪا]] |- | مجهنتيڪ | [[ڪشمير]] ۽ [[گنڌارا]] |- | مهاديو | مهيسا منڊل (شايد موجوده [[ميسور]]) |- | رڪّھتا | وناواسا |- | ڌمّ رڪّھتا (يوناني) | اپرانتڪ (اولهه هندستان) |- | مها ڌمّ رڪّھتا | [[مهاراشٽر]] |- | مها رڪّھتا | يوناني ملڪ |- | مجهم | [[هماليه]] |- | سونا ۽ اُتّرا | [[سُوورن ڀومي]] |} روايت موجب اشوڪ جي حڪومت جي اوڻيهين سال ۾ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] سري لنڪا وئي، جتي هن ٻڌ راهبن جي عورتن واري جماعت قائم ڪئي ۽ ساڻس گڏ مقدس [[بودهي وڻ]] جي هڪ شاخ پڻ کڻي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Strong|1995|p=144}} اشوڪ جي پنهنجن فرمانن ۾ به انهن مشنن جو سڌو سنئون بيان موجود ناهي. البت سندس حڪومت جي اوڻيهين سال بابت فقط ايترو ذڪر ملي ٿو ته هن [[خالاتيڪا غار]] تپسوين کي برساتي موسم ۾ رهائش لاءِ عطا ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} سندس ٿنڀن وارن فرمانن مان معلوم ٿئي ٿو ته ايندڙ سال هن [[لمبني]] (گوتم ٻڌ جي جنم ڀومي) ۽ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي زيارت ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''پٿريلي فرمان نمبر 13'' ۾ اشوڪ دعويٰ ڪري ٿو ته هن پنج بادشاهن ۽ ٻين ڪيترن ملڪن ڏانهن پيغام موڪلي ''ڌرم جي فتح'' حاصل ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته ڇا اهي سفارتون ئي اهي ٻڌ مشنون هيون جن جو ذڪر ٻڌ تاريخن ۾ ملي ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} ڪجهه ماهر، جهڙوڪ [[ايتين لاموٽ]]، سمجهن ٿا ته فرمانن ۾ ذڪر ٿيل ''ڌرم'' جا مبلغ لازمي طور ٻڌ ڀڪشو نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جو ''ڌرم'' ۽ ''ٻڌ مت'' مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا.{{sfn|Gombrich|1995|pp=10–11}} ٻيا ماهر، جهڙوڪ [[ايرخ فرائووالنر]] ۽ [[رچرڊ گومبرچ]]، انهن مشنن کي تاريخي حقيقت سمجهن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=11}} آثار قديمه مان به ڪجهه ثبوت ملن ٿا. ''وِنَي نِدان'' ۾ ذڪر ٿيل پنجن ڀڪشوئن مان ٽن جا نالا [[ڀلسا]] (ويجهو [[وديشا]]) مان مليل تبرڪن جي صندوقن تي لکيل مليا آهن، جيڪي ٻي صدي ق.م جي شروعاتي دور سان تعلق رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} ڪيترن مؤرخن جو خيال آهي ته ٻڌ مت جي وڏي مذهب طور اڀرڻ ۾ اشوڪ جي سرپرستي اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Thapar|1995|p=32}} بهرحال، آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اتر اولهه هندستان ۽ ڏکڻ هندستان ۾ ٻڌ مت جي واڌ ويجهه جو وڏو سبب واپاري، زميندار، ڪاريگر ۽ واپاري جماعتون هيون، جن ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي ادارن جي مالي مدد ڪئي.{{sfn|Thapar|1995|p=36}} === ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ تشدد === پنجين صدي عيسويءَ جي ٻڌ روايت ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، اشوڪ ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ به ڪجهه موقعن تي تشدد جو سهارو ورتو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن "دوزخ واري قيدخاني" ۾ [[چنداگيريڪا]] کي آهستي آهستي اذيتون ڏئي مارائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هڪ شخص جي ڏوهه جي بدلي ۾ هن 18,000 "بدعقيدن" جي قتل جو حڪم ڏنو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن جين ڌرم وارن خلاف مهم هلائي ۽ هر "بدعقيد" جو سر آڻڻ تي انعام مقرر ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سندس پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] جو به سر قلم ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[پنڊروردهن]] ۾ هڪ غير ٻڌ شخص اهڙي تصوير ٺاهي جنهن ۾ [[گوتم ٻڌ]] کي [[جناتپتر]] (يعني [[مهاوير]]) جي پيرن تي جهڪيل ڏيکاريو ويو هو. اصطلاح ''نرگرنٿ'' ("بندشن کان آزاد") اصل ۾ جين ڌرم کان اڳ جي هڪ تپسوي جماعت لاءِ استعمال ٿيندو هو، پر بعد ۾ جين راهبن لاءِ رائج ٿي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} روايت موجب هڪ ٻڌ عقيدتمند جي شڪايت تي اشوڪ پهرين انهيءَ مصور کي گرفتار ڪرڻ جو حڪم ڏنو، پوءِ [[پنڊروردهن]] ۾ موجود سڀني [[آجيڪ]] (Ajivika) پوئلڳن کي قتل ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010">{{cite book | author=Beni Madhab Barua | title=The Ajivikas | url=https://archive.org/details/ajivikas00barurich | access-date=30 October 2012 | date=5 May 2010 | publisher=General Books | isbn=978-1-152-74433-2 | pages=[https://archive.org/details/ajivikas00barurich/page/68 68]–69}}</ref> چيو وڃي ٿو ته ان حڪم جي نتيجي ۾ لڳ ڀڳ 18,000 آجيڪ ماريا ويا.{{sfn|Strong|1989|p=232}} ڪجهه وقت پوءِ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ ٻئي نرگرنٿ پوئلڳ اهڙي ئي تصوير ٺاهي. اشوڪ کيس ۽ سندس سموري خاندان کي سندن گهر ۾ زندهه ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010"/> هن وڌيڪ اعلان ڪيو ته جيڪو به ڪنهن نرگرنٿ بدعقيد جو سر کڻي ايندو، تنهن کي هڪ ''دينار'' انعام طور ڏنو ويندو. روايت موجب هڪ ڳوٺاڻي ڌنار اشوڪ جي پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] کي بدعقيد سمجهي قتل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}} جڏهن اشوڪ کي پنهنجي غلطيءَ جو احساس ٿيو ته هن اهو حڪم واپس وٺي ڇڏيو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} === تاريخي جائزو === اشوڪ طرفان مخالف مذهبي فرقن تي اهڙن ظلمن جون روايتون گهڻن مؤرخن جي نظر ۾ فرقيواراڻي تبليغ جو نتيجو آهن ۽ انهن کي تاريخي حقيقت طور قبول نٿو ڪيو وڃي.{{sfn|Strong|1995|p=149}}<ref name="Beni2010" /><ref name="Steven2010">{{cite book | author=Steven L. Danver | author-link=Steven L. Danver | title=Popular Controversies in World History: Investigating History's Intriguing Questions: Investigating History's Intriguing Questions | url=https://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | access-date=23 May 2013 | date=22 December 2010 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-59884-078-0 | page=99 | archive-date=3 January 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140103043618/http://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | url-status=live }}</ref><ref name="LePhuoc2010">{{cite book | author=Le Phuoc | title=Buddhist Architecture | url=https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | access-date=23 May 2013 | date=March 2010 | publisher=Grafikol | isbn=978-0-9844043-0-8 | page=32 | archive-date=31 December 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131231233840/http://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | url-status=live }}</ref> ان کان علاوه، اهڙيون ڪهاڻيون جين متنن جهڙوڪ ''[[پريشِشٽ پروان]]'' ۽ ''[[ٿيراولي]]'' ۾ موجود ناهن، جيتوڻيڪ اهي اشوڪ جو ذڪر ڪن ٿا.{{cite book | title=Parishtaparvan | url=https://archive.org/details/jtfs_sthaviravalicaritaorparisishtaparva-of-hemchandra-hermanjacobi-1932-bibliotheca-/page/LXXXI/mode/2up}}</ref><ref>{{cite book | title=Journal Of Indian Asiatic Society | date=1872 | url=https://books.google.com/books?id=yajAG0tbZ9cC&q=As%E2%80%99oka | page=154 }}</ref> انهيءَ ڪري جديد محققن جو وڏو حصو انهن واقعن کي مذهبي مقابلي جي نتيجي ۾ بعد ۾ شامل ڪيل افسانوي روايتون سمجهي ٿو، نه ڪي اشوڪ جي دور جا تصديق ٿيل تاريخي واقعا. == خاندان == [[File:Sanchi King Ashoka with his Queens, South Gate, Stupa no. 1.jpg|thumb|هڪ شهنشاهه ــ گهڻو امڪان آهي ته اشوڪ ــ پنهنجي ٻن راڻين [[اسندهيمترا]] ۽ [[ڪاروواڪي]] سان گڏ، ۽ ٽن خادمن سميت، [[سانچي]] جي هڪ اُڀريل نقش ۾ ڏيکاريل آهي.{{sfn|Singh|2017|p=162}} هن شخصيت جي اشوڪ طور سڃاڻپ [[ڪناگنهلي]] جي هڪ ساڳئي نقش مان ٿئي ٿي، جنهن تي سندس نالو پڻ لکيل آهي.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Kanaganahalli Asoka with inscription.jpg|thumb|upright|اشوڪ پنهنجي راڻي [[تشيارڪشيتا]] سان گڏ، [[ڪناگنهلي]] ويجهو [[سنّتي]] ۾، 1هين–3هين صدي عيسوي. هن اُڀريل نقش تي [[برهمي لپي]] ۾ "𑀭𑀸𑀬 𑀅𑀲𑁄𑀓𑁄" (''رايا اشوڪو''، "بادشاهه اشوڪ") لکيل آهي. تصوير ۾ اشوڪ، سندس راڻي، ٻه چمرا جهُلڻ وارا خادم ۽ هڪ ڇانوَ کڻندڙ خادم ڏيکاريل آهن.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Emperor Ashoka and his Queen at the Deer Park.jpg|upright|thumb|شهنشاهه اشوڪ ۽ سندس راڻي [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (شاکيه ڪُماري)، [[سارناتھ]] جي هرڻن واري باغ ۾. [[سانچي]] جو اُڀريل نقش.{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === زالون === مختلف ذريعن موجب اشوڪ جون پنج مشهور زالون هيون: [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (يا ويديسا مهاديوي شاکيه ڪُماري)، [[اسندهيمترا]]، [[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]]، [[ڪاروواڪي]] ۽ [[تشيارڪشيتا]].{{sfn|Mookerji|1995|p=9}} ڪاروواڪي اشوڪ جي واحد راڻي آهي جنهن جو ذڪر اشوڪ جي پنهنجي فرمانن ۾ ملي ٿو. سندس نالو [[الله آباد]] جي هڪ ٿنڀي تي لکيل فرمان ۾ اچي ٿو. ان فرمان ۾ کيس شهزادي [[تيورا]] جي ماءُ قرار ڏنو ويو آهي، ۽ شاهي عملدارن (''مها ماترن'') کي حڪم ڏنو ويو آهي ته سندس مذهبي ۽ خيراتي عطين جو رڪارڊ رکيو وڃي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} هڪ نظريي مطابق [[تشيارڪشيتا]] دراصل ڪاروواڪي جو ئي شاهي لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[مهاونسا]]'' مطابق اشوڪ جي وڏي راڻي [[اسندهيمترا]] هئي، جيڪا اشوڪ جي وفات کان چار سال اڳ فوت ٿي وئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} روايت موجب پنهنجي پوئين جنم ۾ هن هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] کي ماکي وڪڻندڙ واپاري ڏانهن رستو ڏيکاريو هو، ۽ اهو واپاري بعد ۾ اشوڪ جي روپ ۾ پيدا ٿيو، تنهنڪري هوءَ اشوڪ جي راڻي بڻجي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد جي ڪجهه متنن ۾ اچي ٿو ته اسندهيمترا ان پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجو تيار ڪيل ڪپڙو پڻ ڏنو هو.{{sfn|Strong|1995|p=166}} انهن متنن ۾ ''دساوتٿوپڪرن''، ڪمبوڊيا وارو وڌايل ''مهاونسا'' ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} هڪ ٻي ڪهاڻي موجب اشوڪ هڪ ڏينهن اسندهيمترا تي طنز ڪندي چيو ته هوءَ مٺو ڪمند کائي رهي آهي، حالانڪه هن اهو پنهنجي ''ڪرما'' سان حاصل نه ڪيو آهي. اسندهيمترا جواب ڏنو ته سندس سڀ نعمتون سندس نيڪ عملن جو نتيجو آهن. اشوڪ کيس اهو ثابت ڪرڻ لاءِ چيو ته هوءَ 60,000 راهبن لاءِ پوشاڪون فراهم ڪري.{{sfn|Strong|1995|p=166}} رات جو محافظ ديوتائن کيس سندس پراڻي نيڪ عمل جي ياد ڏياريو، ۽ ٻئي ڏينهن هوءَ معجزاتي طور 60,000 پوشاڪون مهيا ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.{{sfn|Strong|1995|p=166}} اشوڪ ايترو متاثر ٿيو جو هن کيس پنهنجي پسنديده راڻي بڻايو ۽ کيس سلطنت جي حڪمراني به آڇي، پر هن انڪار ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=167}} ''ترائي ڀومي ڪٿا'' موجب اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ ۽ 84,000 اسٽوپا ۽ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ لاءِ به اسندهيمترا ئي همٿايو هو.{{sfn|Strong|1995|pp=167–168}} ''مهاونسا'' مطابق اسندهيمترا جي وفات کان پوءِ [[تسّراڪها]] (تشيارڪشيتا) وڏي راڻي بڻجي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ اسندهيمترا جو ذڪر ڪونهي، پر تشيارڪشيتا جو ذڪر ملي ٿو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} ''ديوياوادان'' ۾ [[پدماوتي]] نالي هڪ ٻي راڻي جو ذڪر آهي، جيڪا ولي عهد [[ڪُڻال]] جي ماءُ هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جڏهن شهزادو هو ته [[وديشا]] ۾ [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] سان محبت ۾ گرفتار ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} سلطنت سنڀالڻ کان پوءِ ديوي [[پاٽلي پتر]] وڃڻ بدران [[وديشا]] ۾ ئي رهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''مهاونسا'' واضح ڪري ٿو ته اشوڪ جي وڏي راڻي اسندهيمترا هئي، ديوي نه؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي شخصيت سمجهڻ مشڪل آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''ديپاونسا'' مطابق اشوڪ ۽ ديوي جا ٻه ٻار هئا: [[مهندا]] ۽ [[سنگهمتّا]].{{sfn|Thapar|1961|p=22}} === پٽ === [[تيورا]]، جيڪو اشوڪ ۽ ڪاروواڪي جو چوٿون پٽ هو، اشوڪ جي فرمانن ۾ نالي سان ذڪر ٿيل واحد پٽ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ جو هڪ ٻيو پٽ [[ڪُڻال]] هو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ڪُڻال جو هڪ پٽ [[سمپراتي]] هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت [[مهندا]] جو ذڪر ڪري ٿي، جنهن کي ٻڌ مبلغ طور سري لنڪا موڪليو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} چيني سياح [[شُوان زانگ]] جو چوڻ آهي ته مهندا اشوڪ جو پٽ نه، پر سندس ننڍو ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] (يا وگتاشوڪ) هو.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} ''ديوياوادان'' ۾ ولي عهد [[ڪُڻال]] (ڌرموِوَردهن) جو ذڪر آهي، جيڪو اشوڪ ۽ پدماوتي جو پٽ هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} [[فا شيان]] موجب ڌرموِوَردهن کي [[گنڌارا]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ [[جالوڪ]] کي اشوڪ جو ٽيون پٽ ڄاڻايو ويو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڌيئر === سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جي هڪ ڌيءَ [[سنگهمتّا]] هئي، جيڪا بعد ۾ [[ڀڪشُڻي]] بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ڪجهه مؤرخ، جهڙوڪ [[روميلا ٿاپر]]، سنگهمتّا جي تاريخي حيثيت بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} انهن جي دليلن مان ڪجهه هي آهن: * "سنگهمتّا" نالو، جنهن جي معنيٰ "سنگهه جي دوست" آهي، غيرمعمولي لڳي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} * ''مهاونسا'' موجب هن اشوڪ جي ڀائيٽي [[اگني برهما]] سان شادي ڪئي، جيڪا ان دور جي سماجي قانونن سان ٺهڪندڙ نه هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} * هوءَ 18 ورهين جي عمر ۾ ڀڪشُڻي بڻجي وئي، جڏهن ته روايت موجب ان وقت سندس ننڍڙو ٻار به هو.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} هڪ ٻي روايت ۾ اشوڪ جي ڌيءَ [[چارومتي]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن [[ديوپال]] نالي هڪ [[ڪشتري]] سان شادي ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڀائر === ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جو هڪ وڏو سڳو نه پر اڌ ڀاءُ [[سوسيما]] هو.{{sfn|Strong|1989|p=204}} * سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جو هڪ ڀاءُ [[تِسّا]] هو، جيڪو شروع ۾ عيش عشرت واري زندگي گذاريندو هو. اشوڪ کيس سبق سيکارڻ لاءِ ڪجهه ڏينهن لاءِ تخت تي ويهاريو، پوءِ کيس غاصب قرار ڏئي ستن ڏينهن کان پوءِ قتل جو حڪم ڏنو. انهن ستن ڏينهن ۾ تِسّا زندگي جي ناپائيداري سمجهي ورتي ۽ پوءِ راهب بڻجي ''ارهت'' جو درجو حاصل ڪيائين.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} * ''ٿيراگاتا'' جي شرح موجب هن ڀاءُ جو نالو [[ويتاشوڪ]] هو. هڪ ڏينهن هن پنهنجي مٿي ۾ اڇو وار ڏٺو ۽ دنياوي زندگي ڇڏي خانقاهه ۾ داخل ٿي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * [[فا شيان]] هن ڀاءُ کي [[مهيندر]] سڏي ٿو. سندس بيان موجب اشوڪ هن کي سندس غير اخلاقي روين سبب شرمسار ڪيو، جنهن کان پوءِ هو هڪ غار ۾ وڃي رهيو ۽ عبادت ڪندي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جي هڪ ڀاءُ کي جين سمجهي قتل ڪيو ويو، جڏهن اشوڪ جينن خلاف مهم هلائي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} == سلطنت جي حد == اشوڪ جي اڳوڻن حڪمرانن جي قبضي هيٺ آيل علائقن جي صحيح حدن بابت پڪ سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي، پر امڪان آهي ته سندس ڏاڏي [[چندر گپت موريا]] جي سلطنت اتر هندستان جي اولهه واري سامونڊي ڪناري ([[عرب سمنڊ]]) کان اوڀر واري ڪناري ([[بنگال جي نار]]) تائين پکڙيل هئي، ۽ ڀارتي برصغير جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين حصن تي مشتمل هئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} [[بندوسار]] ۽ اشوڪ غالباً سلطنت کي ڏکڻ طرف وڌيڪ وڌايو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس سلطنت تقريباً سڄي ڀارتي برصغير تي پکڙيل هئي، سواءِ انتهائي ڏاکڻن علائقن جي. [[اشوڪ جا فرمان|پٿريلا فرمان]] نمبر 2 ۽ 13 مان معلوم ٿئي ٿو ته اهي ڏاکڻا علائقا [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ڪيرلپتر]] ۽ [[ساتياپتر]] حڪمرانن جي قبضي ۾ هئا. اتر اولهه ۾ اشوڪ جي سلطنت [[افغانستان]] تائين پکڙيل هئي، جتي ان جون سرحدون [[سيلوڪي سلطنت]] سان لڳنديون هيون، جنهن تي [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيوس]] حڪومت ڪندو هو.{{sfn|Singh|2017|p=162}} اشوڪ جي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ [[پاٽلي پتر]] هو، جيڪو [[مگڌ]] واري علائقي ۾ واقع هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == مذهب ۽ فلسفو == === ٻڌ ڌرم سان تعلق === [[File:Upasaka.jpg|thumb|لفظ ''[[اپاسڪ]]'' (𑀉𑀧𑀸𑀲𑀓، "ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ")، جيڪو اشوڪ پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ ٻڌ ڌرم سان پنهنجي وابستگي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو (تقريباً 258 ق.م.)]] ٻڌ روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو هو،{{sfn|Strong|1989|p=15}} جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن هن معاملي تي اختلاف ظاهر ڪيو آهي.{{sfn|Strong|1995|p=142}} بهرحال [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان]] نمبر 1 واضح ثبوت فراهم ڪري ٿو ته اشوڪ ٻڌ ڌرم جو پوئلڳ هو. هن فرمان ۾ هو پاڻ کي ''[[اپاسڪ]]'' (يعني ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ) ۽ ''ساکيه'' (يعني گوتم ٻڌ جي لقب ''شاکيه مُني'' جي نسبت سان ٻڌ ڌرمي) سڏي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=134}} هي فرمان ۽ ٻيا ڪيترائي فرمان سندس ٻڌ ڌرم سان وابستگي جا ثبوت پيش ڪن ٿا:{{sfn|Guruge|1995|pp=43–44}} * پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ اشوڪ لکي ٿو ته ''اپاسڪ'' ٿيڻ کان پوءِ هڪ سال تائين هن گهڻي ترقي نه ڪئي، پر پوءِ هو ''سنگهه'' جي ويجهو ويو ۽ وڌيڪ اڳتي وڌيو. ''سنگهه ڏانهن وڃڻ'' جي صحيح معنيٰ واضح نه آهي. ٻڌ روايت موجب هو ڪجهه وقت راهبن سان گڏ رهيو، پر اهو شايد وڌاءُ هجي. البت اها ڳالهه يقيني آهي ته اشوڪ ٻڌ ڌرم ڏانهن وڌيڪ مائل ٿيو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 3 ۾ هو پاڻ کي ''اپاسڪ'' سڏي ٿو ۽ [[ٻڌ]] ۽ [[سنگهه]] تي پنهنجي ايمان جو اظهار ڪري ٿو.{{sfn|Thapar|1995|pp=19–20}}{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[وڏا پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان]] نمبر 8 ۾ هو پنهنجي تاجپوشي کان ڏهه سال پوءِ [[سمبودهي]] (يعني [[بودھ گيا]] ۾ مقدس [[بودهي وڻ]]) جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[لمبني]] واري ٿنڀي جي لکت ۾ هو [[گوتم ٻڌ]] جي جنم ڀومي جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ ٻڌ ۽ سنگهه لاءِ پنهنجي عقيدت جو اعلان ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1989|p=13}} * [[نگالي ساگر]] واري لکت ۾ هو اڳوڻي هڪ ٻڌ جي نالي سان منسوب اسٽوپا کي ٻيڻو وڏو ڪرڻ ۽ ان جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * سندس ڪجهه لکتون ٻڌ سنگهه جي اتحاد ۽ نظم برقرار رکڻ ۾ سندس دلچسپي ظاهر ڪن ٿيون.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * [[سارو مارو]] واري لکت موجب اشوڪ ''منيما ديش'' ۾ واقع ''اپونيت وهار'' ڏانهن سفر دوران پنهنجو پيغام موڪليو. جيتوڻيڪ هن هنڌ جي صحيح سڃاڻپ يقيني نه آهي، پر واضح آهي ته اهو هڪ ٻڌ وهار (''وهار'') هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=157}} === ڌرم === {{مکيه|اشوڪ جي ڌرم واري پاليسي}} [[File:Lomas Rishi relief.jpg|thumb|اشوڪ کي [[لوماس رشي غار]] جي سجايل دروازي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو ''[[چيتيه]] محراب'' جو "سڀ کان پراڻو معلوم مثال" سمجھيو وڃي ٿو.<ref name="Harle1994p24">{{cite book|author=James C. Harle|title=The Art and Architecture of the Indian Subcontinent|url=https://archive.org/details/artarchitectureo00harl|url-access=registration|year=1994|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-06217-5|pages=[https://archive.org/details/artarchitectureo00harl/page/24 24]–25}}</ref>]] اشوڪ جي مختلف لکتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن پاڻ کي "ڌرم" (پالي: ''ڌمّ'') جي واڌاري لاءِ وقف ڪري ڇڏيو هو. ٻڌ حلقن ۾ هي اصطلاح [[گوتم ٻڌ]] جي تعليمات لاءِ استعمال ٿيندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} بهرحال، اشوڪ جي پنهنجي لکتن ۾ ٻڌ ڌرم جي بنيادي عقيدن، جهڙوڪ [[چار اَريا سچ]] يا [[نروان]] جو ڪو ذڪر موجود ناهي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} لفظ "ڌرم" ڀارتي مذهبن ۾ مختلف معنائن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ عام طور تي ان جو مطلب "قانون"، "فرض"، "نيڪي" يا "راستي تي هلڻ" ورتو ويندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي [[قنڌار]] وارين لکتن ۾ "ڌرم" جو ترجمو يوناني ٻوليءَ ۾ ''eusebeia'' ۽ آرامي ٻوليءَ ۾ ''qsyt'' ڪيو ويو آهي، جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته اشوڪ جو "ڌرم" فقط ٻڌ ڌرم تائين محدود نه هو، پر هڪ وڌيڪ وسيع اخلاقي تصور هو.{{sfn|Strong|1995|p=142}} اشوڪ جي لکتن موجب، ڌرم جو مطلب هو: * سماجي ڀلائيءَ لاءِ سرگرم اخلاقي حڪمراني * مذهبي رواداري * ماحولياتي شعور * عام اخلاقي اصولن جي پيروي * جنگ کان پاسو {{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي فرمانن ۾ ڌرم جي عملي صورتن جا مثال هي آهن: * موت جي سزا ختم ڪرڻ ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 4){{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * رستن جي ڪنارن تي وڻن جي پوک، خاص طور تي [[برگد]] ۽ آم جا باغ، گڏوگڏ مسافرن لاءِ آرامگاهون ۽ کوهه تعمير ڪرائڻ. هر اڌ ميل جي فاصلي تي اهڙيون سهولتون قائم ڪيون ويون. ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 7){{sfn|Strong|1989|p=4}} * شاهي باورچي خاني ۾ جانورن جي قتل تي پابنديون لڳائڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 1).{{sfn|Strong|1989|p=4}} روزانو فقط ٻه مور ۽ هڪ هرڻ ذبح ڪرڻ جي اجازت هئي، ۽ پوءِ اهو به بند ڪيو ويو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * انسانن ۽ جانورن ٻنهي لاءِ طبي سهولتون قائم ڪرڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 2).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * والدين جي فرمانبرداري، پجاريَن ۽ تپسوين سان سخاوت، ۽ خرچن ۾ سادگي جي ترغيب ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 3).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * عملدارن کي غريبن ۽ پوڙهن ماڻهن جي ڀلائي ۽ خوشحالي لاءِ ڪم ڪرڻ جو حڪم ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 5).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * سڀني جاندارن جي ڀلائيءَ کي فروغ ڏيڻ ته جيئن هو زنده مخلوق تي پنهنجو قرض ادا ڪري سگهي ۽ هن دنيا ۽ ايندڙ دنيا ۾ انهن جي خوشيءَ جو سبب بڻجي سگهي ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 6).{{sfn|Strong|1989|p=4}} جديد عالمن اشوڪ جي ''ڌرم'' بابت مختلف رايا پيش ڪيا آهن. ڪن ان کي ٻڌ ڌرم جي عام گهرو پوئلڳن جي اخلاقي ضابطن سان تشبيهه ڏني آهي، ڪن ان کي سياسي ۽ اخلاقي اصولن جو مجموعو قرار ڏنو آهي، ڪن ان کي هڪ قسم جو "عالمي مذهب" سمجهيو آهي، جڏهن ته ڪجهه ان کي اشوڪ جي پنهنجي فڪري ايجاد قرار ڏين ٿا. ٻئي طرف، ڪجهه محققن جو خيال آهي ته اهو بنيادي طور هڪ سياسي نظريو هو، جنهن جو مقصد هڪ وڏي ۽ گهڻ قومي سلطنت کي اخلاقي بنيادن تي متحد رکڻ هو.{{sfn|Singh|2012|p=131}} اشوڪ ''ڌرم-مها ماتر'' نالي نئين درجي جا عملدار مقرر ڪيا. انهن جي ذميواري پوڙهن، بيمارن، عورتن، ٻارن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي ڀلائي هئي. اهي عملدار اولهه ايشيا جي يوناني-هلينستي سلطنتن ڏانهن سفارتي مهمن تي به موڪليا ويندا هئا ته جيئن ڌرم جو پيغام پهچائي سگهجي.{{sfn|Thapar|1995|p=31}} تاريخي طور تي، عالمي ٻڌ ڌرمي حلقن ۾ اشوڪ جي جيڪا تصوير مشهور ٿي، اها سندس فرمانن بدران ٻڌ روايتن ۽ ڏند ڪٿائن (جهڙوڪ ''[[اشوڪاوادان]]'') تي ٻڌل هئي. ان جو هڪ وڏو سبب اهو هو ته اشوڪ جا فرمان [[برهمي لپي]] ۾ لکيل هئا، جيڪا وقت سان وسري وئي ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ [[جيمس پرنسپ]] جي تحقيق کان پوءِ ئي ٻيهر پڙهي ويئي.{{sfn|Strong|1989|p=5}} چيني ٻڌ ياترين [[فاشيان]] ۽ [[شوان زانگ]] جي سفرنامن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو اشوڪ جي لکتن کي ٻڌ سان لاڳاپيل مقدس هنڌن جي نشانين طور ڏسندا هئا. انهن فرمانن کي ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل مواد سان منسوب ڪيو، پر جديد عالمن جڏهن برهمي لپي پڙهي، ته معلوم ٿيو ته انهن جي تشريح اصل متن سان مطابقت نٿي رکي. غالب امڪان اهو آهي ته فاشيان مقامي رهنمائن تي ڀاڙيو، جن يا ته پنهنجي طرفان ٻڌ ڌرمي تشريحون ٺاهيون يا زباني روايتن جي بنياد تي غلط ترجما پيش ڪيا. شوان زانگ به اهڙي صورتحال کي منهن ڏنو هوندو، يا شايد هن فاشيان جي لکڻين تي ڀروسو ڪيو هجي.{{sfn|Strong|1989|pp=6–9}} هن راءِ جي تائيد ان ڳالهه مان به ٿئي ٿي ته چوڏهين صديءَ ۾ [[فيروز شاهه تغلق]] جڏهن اشوڪ جي ٿنڀن تي لکيل تحريرن جي معنيٰ پڇي، ته ڪجهه برهمڻ عالمن انهن جون خيالي تشريحون پيش ڪيون. [[شمس سراج عفيف]] جي ''تاريخ فيروز شاهي'' موجب، جڏهن فيروز شاهه [[ٽوپرا]] ۽ [[ميرٺ]] مان اهي ٿنڀ دهلي آندا، ته برهمڻن کيس ٻڌايو ته انهن تي اڳڪٿي لکيل آهي ته فيروز نالي بادشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به انهن ٿنڀن کي نه هٽائي سگهندو. ان وقت مقامي روايتن ۾ انهن ٿنڀن کي افسانوي سورمي [[ڀيم]] سان پڻ منسوب ڪيو ويندو هو.{{sfn|Strong|1989|pp=9–10}} [[رچرڊ گومبرچ]] جهڙن عالمن جو خيال آهي ته اشوڪ جي ڌرم تي ٻڌ ڌرم جو واضح اثر موجود هو. مثال طور، [[ڪالنگا]] بابت جدا فرمان نمبر 1 ۾ موجود خيال، ٻڌ جي ''سگال کي نصيحت'' ۽ ٻين وعظن سان گهڻي مشابهت رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} ==== جانورن جي ڀلائي ==== اشوڪ جي پٿريلي فرمانن ۾ واضح طور چيو ويو آهي ته جاندارن کي تڪليف پهچائڻ مناسب ناهي، ۽ ڪنهن به جانور کي [[يجنا]] يا قرباني لاءِ قتل نه ڪيو وڃي.{{sfn|Fitzgerald|2004|p=120}} بهرحال، اشوڪ عام ڍورن جي ذبح يا گوشت کائڻ تي مڪمل پابندي نه لڳائي.{{sfn|Simoons|1994|p=108}} هن اهڙن سڀني چؤپائن جي قتل تي پابندي وڌي جيڪي نه خوراڪ لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ نه ئي ڪنهن عملي فائدي جا هئا. ان کان علاوه ڪيترن پکين، مڇين ۽ ٻين جانورن جي مخصوص نسلن جي قتل تي به پابندي لڳائي وئي.{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ کير پياريندڙ ٻڪريُن، رڍن ۽ سوئرن جي قتل کي به منع ڪيو، ۽ سندن ڇهن مهينن کان گهٽ عمر وارن ٻچن جي قتل تي پڻ پابندي وڌي. هن ڪجهه خاص مذهبي دورن، جهڙوڪ [[چاتُرماس]] ۽ [[اوپوسٿ]] جي ڏينهن ۾: سڀني مڇين جي شڪار; ۽ جانورن جي خصي ڪرڻ تي پابندي لڳائي.{{sfn|Dhammika|1994}}{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ شاهي شڪار کي ختم ڪيو ۽ شاهي محل ۾ خوراڪ لاءِ جانورن جي ذبح کي به محدود ڪري ڇڏيو.{{sfn|Draper|Meyer|McCoubrey|1998|p=44}} ڇاڪاڻ ته هن: شڪار تي پابنديون وڌيون; جانورن لاءِ علاجگاهون قائم ڪيون; ڪيترن مذهبي ڏينهن تي گوشت کائڻ کان روڪيو، انهيءَ ڪري ڪجهه محقق موريا سلطنت کي دنيا جي تاريخ ۾ انهن نادر مثالن مان شمار ڪن ٿا، جتي حڪومت جانورن کي به اهڙو تحفظ ڏنو جهڙو انساني شهرين کي حاصل هوندو آهي.{{sfn|Phelps|2007}} اشوڪ جي فرمانن ۾ جهنگلي جانورن جي قتل ۽ ٻيلن جي تباهي تي به پابنديون ملن ٿيون، تنهن ڪري ڪيترائي جديد ماحولياتي مورخ کيس ماحولياتي شعور ۽ فطرت جي تحفظ جي ابتدائي نمائندن مان هڪ سمجهن ٿا.{{sfn|Elverskog|2020|p=56}}{{sfn|Fisher|2018|p=72}} == پرڏيهي لاڳاپا == [[File:Territories conquered by the Dharma according to Ashoka.jpg|thumb|[[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13]] موجب اهي علائقا جيڪي اشوڪ جي "ڌرم فتح" هيٺ آيا (260–218 ق م).{{sfn|Kosmin|2014|p=57}}<ref name=ME368>Thomas Mc Evilly, ''The shape of ancient thought'', Allworth Press, New York, 2002, p. 368</ref>]] اهو چڱيءَ طرح معلوم آهي ته اشوڪ مختلف ماڻهن ۽ بادشاهن ڏانهن ''دوت'' (سفير يا ايلچي) موڪليندو هو ته جيئن زباني يا لکت واريون هدايتون، يا ٻنهي قسمن جا پيغام، انهن تائين پهچائي سگهجن. سندس ڇهين پٿريلي فرمان (Rock Edict VI) ۾ "زباني حڪمن" جو واضح ذڪر ملي ٿو. بعد ۾ اها ڳالهه به ثابت ٿي ته ان دور ۾ لکت وارين هدايتن سان گڏ زباني پيغام موڪلڻ ڪا غيرمعمولي ڳالهه نه هئي. اشوڪ جي پيغامن جو مقصد سندس ''ڌمّ-وجيه'' (ڌرم ذريعي فتح) کي ڦهلائڻ هو، جنهن کي هو سڀني فتحن کان اعليٰ سمجھندو هو ۽ جنهن کي هو هر هنڌ، بلڪه ڀارت کان ٻاهر به، ڦهلائڻ جو خواهشمند هو. [[خروشٺي لپي]] جي اختيار ٿيڻ مان مختلف ثقافتن جي وچ ۾ رابطن جا واضح ۽ ناقابل ترديد نشان ملن ٿا. اهو به ممڪن آهي ته حڪومتي لکتون نصب ڪرڻ جو تصور به انهيءَ لپيءَ سان گڏ آيو هجي، ڇاڪاڻ ته اشوڪ جي فرمانن ۾ [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] اثر ڪيترن ئي اصطلاحن ۽ تحريري اندازن ۾ نظر اچي ٿو. اهي حقيقتون ظاهر ڪن ٿيون ته اشوڪ ٻين تهذيبن سان رابطي ۾ هو ۽ پنهنجي سلطنت جي حدن کان ٻاهر نون ثقافتي خيالن جي ڏي وٺ ۽ ڦهلاءَ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪري رهيو هو.<ref name="Hinuber2012">{{cite journal | author=Oskar von Hinüber |title=Did Hellenistic Kings Send Letters to Aśoka? | journal=Journal of the American Oriental Society |volume=130 | issue=2 | year=2010 | publisher=Freiburg | pages=262–265}}</ref> === يوناني دنيا === [[File:Sarnath Ashoka Capital Horse motif.jpg|thumb|right|[[سارناٿ]] جي [[اشوڪ جو شيرن وارو تاج|اشوڪي تاج]] تي گھوڙي جو نقش، جنهن کي اڪثر يوناني حقيقت نگاري (ريئلزم) جو مثال سمجھيو ويندو آهي.<ref name="Danielou">A Brief History of India, [[Alain Daniélou]], Inner Traditions / Bear & Co, 2003, p. 89-91 [https://archive.org/details/briefhistoryofin00dani/page/89]</ref>]] اشوڪ پنهنجي پٿريلي فرمانن ۾ بيان ڪري ٿو ته هن اولهه ۾ واقع [[يوناني دور]] جي بادشاهتن ڏانهن ٻڌ ڌرم ۽ ڌرم جي تبليغ لاءِ قدم کنيا. هو اهو پڻ ٻڌائي ٿو ته سندس سلطنت ۾ رهندڙ يوناني ماڻهو ٻڌ ڌرم قبول ڪندڙ هئا ۽ سندس سفيرن جا مخاطب پڻ هئا. {{blockquote |text=هاڻي ديوتائن جي پياري بادشاهه جي نظر ۾ سڀ کان وڏي فتح ڌرم جي فتح آهي. ۽ اها ڌرم فتح هتي به حاصل ڪئي وئي آهي ۽ ڇهه سئو يوجن پري به، جتي يوناني بادشاهه [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]] حڪومت ڪري ٿو، ۽ ان کان به اڳتي جتي چار بادشاهه [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] حڪومت ڪن ٿا. اهڙي طرح ڏکڻ ۾ [[چولا]]، [[پانڊيا]] ۽ [[تامراپرني]] تائين پڻ. هتي بادشاهه جي سلطنت اندر يونانين، ڪمبوجن، نابھڪن، نابھاپمڪتين، ڀوجن، پيتنيڪن، آندرهن ۽ پاليدن جي وچ ۾ به ماڻهو ديوتائن جي پياري بادشاهه جي ڌرم واري هدايتن تي عمل ڪن ٿا. جتي سندس سفير نه به پهتا آهن، اتي به ماڻهن سندس ڌرم جي تعليمات بابت ٻڌي انهن تي عمل ڪرڻ شروع ڪيو آهي ۽ مستقبل ۾ به ڪندا رهندا. |source=[[اشوڪ جا فرمان]]، [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان نمبر 13]] (ايس. ڌمّيڪا جو ترجمو)<ref>[http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html#rock14 The Edicts of King Ashoka: an English rendering by Ven. S. Dhammika] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160510060618/http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html |date=10 May 2016 }}</ref> }} {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | caption_align = center | align = left | direction = horizontal | image1 = Kalsi02.jpg | image2 = Khalsi rock edict of Ashoka.jpg | footer = [[کالسي]] جا پٿريلا فرمان (وڏو پٿريلو فرمان نمبر 13)، جن ۾ اشوڪ يوناني بادشاهن [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] جا نالا سڌيءَ طرح پنهنجي تعليمات جي مخاطبن طور کڻي ٿو. | footer_align = center }} اهو ممڪن آهي، جيتوڻيڪ يقيني نه آهي، ته اشوڪ کي يوناني حڪمرانن کان خط موصول ٿيا هجن ۽ هو يوناني بادشاهن جي حڪومتي فرمانن کان واقف هجي. ساڳي طرح جيئن هو شايد [[هخامنشي سلطنت]] جي بادشاهن جي لکتن کان واقف هو، ڇاڪاڻ ته ان دور ۾ يوناني بادشاهن جا سفير ڀارت ۾ موجود هئا ۽ اشوڪ پاڻ به پنهنجا ''دوت'' ٻاهرين ملڪن ڏانهن موڪليندو هو.<ref name="Hinuber2012"/> [[ڊيو نيسيوس (سفير)|ڊيو نيسيوس]] نالي هڪ يوناني سفير جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]] طرفان اشوڪ جي درٻار ۾ موڪليو ويو هو.<ref>{{cite web |url = http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |title = Pliny the Elder, "The Natural History", 6, 21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728023626/http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |archive-date=28 July 2013 |url-status=dead}}</ref> اهو ساڳيو بطليموس اشوڪ جي فرمانن ۾ به ٻڌ ڌرم جي پيغام حاصل ڪندڙ بادشاهن مان شمار ڪيو ويو آهي. ڪجهه يوناني فلسفي، جهڙوڪ [[هيگيسياس آف سيرين]]، جيڪو غالباً بادشاهه [[ماگاس آف سيرين]] جي دور ۾ رهندو هو، انهن کي به ممڪن طور ٻڌ ڌرم جي تعليمات کان متاثر سمجھيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته ماگاس انهن بادشاهن مان هڪ هو جن ڏانهن اشوڪ جا مذهبي سفير موڪليا ويا هئا.<ref>{{cite book |last=Preus |first=Anthony |year=2015 |title=Historical Dictionary of Ancient Greek Philosophy |url=https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |page=184 |isbn=978-1-4422-4639-3 |access-date=18 June 2017 |archive-date=4 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201104102717/https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |url-status=live }}</ref> ڀارت ۾ رهندڙ يونانين جو ٻڌ ڌرم جي واڌاري ۾ عملي ڪردار به نظر اچي ٿو. مثال طور، اشوڪ جي سفيرن مان هڪ [[ڌمّرڪشيت]] بابت پالي ذريعن ۾ ذڪر آهي ته هو هڪ يوناني (''يونا'') ٻڌ ڀڪشو هو، جنهن ٻڌ ڌرم جي تبليغ ۾ سرگرم حصو ورتو. ''[[مهاونسا]]'' ۾ هن جو ذڪر موجود آهي.<ref name="plgotw">Full text of the ''Mahavamsa'' [http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html Click chapter XII] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060905050433/http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html |date=5 September 2006 }}</ref> ڪجهه يوناني (يَوَن) شايد اشوڪ جي سلطنت ۾ انتظامي عهدن تي پڻ فائز هئا. [[رودر دامن]] جي [[گرناڙ|گِرناڙ]] واري لکت ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ جي دور ۾ [[گجرات]] جي علائقي گِرناڙ ۾ هڪ يَوَن (يوناني) گورنر مقرر هو، جيڪو هڪ آبي ذخيرو تعمير ڪرائڻ جو ذميوار هو.<ref>The Idea of Ancient India: Essays on Religion, Politics, and Archaeology by Upinder Singh [https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 p.18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229135504/https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 |date=29 December 2019 }}</ref> ڪيترن محققن جو خيال آهي ته [[پاٽلي پتر]] ۾ اشوڪ جو شاهي محل [[پرسيپولس]] ۾ موجود هخامنشي شاهي محل جي طرز تي تعمير ڪيو ويو هو.<ref>{{cite book |last1=De la Croix |first1=Horst |last2=Tansey |first2=Richard G. |last3=Kirkpatrick |first3=Diane |title=Gardner's Art Through the Ages |date=1991 |publisher=Thomson/Wadsworth |isbn=0-15-503769-2 |edition=9th |page=[https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 428] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 }}</ref> == اڳين جنمن بابت ڏند ڪٿائون == ٻڌ ڌرم جي روايتن ۽ ڏند ڪٿائن ۾ اشوڪ جي گذريل جنمن بابت به ڪيترائي قصا بيان ڪيا ويا آهن. ''مهاونسا'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ، [[نگروده]] ۽ [[ديوانمپيا تِسا]] هڪ اڳئين جنم ۾ ڀائر هئا. ان وقت هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] (Pratyekabuddha) ٻئي بيمار پرتيڪ ٻڌ جي علاج لاءِ ماکي ڳولي رهيو هو. هڪ عورت کيس هڪ ماکيءَ جي دڪان ڏانهن رهنمائي ڪئي، جيڪو انهن ٽنهي ڀائرن جي ملڪيت هو. اشوڪ وڏي سخاوت سان ان پرتيڪ ٻڌ کي ماکي عطا ڪئي ۽ انهيءَ نيڪيءَ جي عيوض اها خواهش ظاهر ڪئي ته هو مستقبل ۾ جمبودويپ جو خودمختيار حڪمران بڻجي.{{sfn|Strong|1995|p=146}} اها عورت به دعا ڪئي ته هوءَ سندس راڻي بڻجي، ۽ پوءِ ايندڙ جنم ۾ اشوڪ جي زال [[اسندهمتّا]] جي روپ ۾ پيدا ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد وارن پالي متنن موجب اسندهمتّا هڪ ٻي نيڪي پڻ ڪئي هئي: هن پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجي هٿن سان تيار ڪيل ڪپڙي جو هڪ ٽڪرو تحفي طور ڏنو هو. اهي روايتون ''دساوتٿُپّڪرڻ''، نام نهاد ڪمبوڊيائي يا توسيع يافته ''مهاونسا'' (ممڪن طور نائين يا ڏهين صدي) ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' (پندرهين صدي) ۾ محفوظ آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} ''[[اشوڪاوادان]]'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ اڳئين جنم ۾ [[راجگريهه]] جي هڪ معزز خاندان ۾ ''جيا'' نالي ڇوڪري جي صورت ۾ پيدا ٿيو هو. جڏهن هو ننڍڙو ٻار هو، تڏهن هن [[گوتم ٻڌ]] کي مٽيءَ جو هڪ ڍير کاڌي جي خيال سان پيش ڪيو. ٻڌ انهيءَ عطئي کي قبول ڪيو، جنهن تي جيا اعلان ڪيو ته هن نيڪ عمل جي نتيجي ۾ هو مستقبل ۾ بادشاهه بڻجندو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} ساڳئي روايت ۾ اهو پڻ ٻڌايو ويو آهي ته جيا جو ساٿي ''وجيا'' بعد ۾ اشوڪ جي وزير اعظم [[رادھاگپت]] جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} بعد ۾، پنهنجي ايندڙ زندگيءَ ۾، ٻڌ ڀڪشو [[اپگپت]] اشوڪ کي ٻڌائي ٿو ته سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي جو سبب اڳئين جنم ۾ مٽيءَ جو اهو ناپاڪ تحفو هو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ڪيترا پوءِ جا متن هيءَ ڪهاڻي ورجائين ٿا، پر مٽي ڏيڻ جي منفي نتيجن جو ذڪر نٿا ڪن. انهن متنن ۾ [[ڪمارلاتا]] جو ''ڪلپنا-منڊيتڪا''، [[آرياشور]] جو ''جاتڪ مالا'' ۽ ''مها-ڪرما-وڀاگا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=149}} چيني ليکڪ [[پاؤ چينگ]] پنهنجي ڪتاب ''شيه چيا جُو لائي ينگ هوا لو'' ۾ لکي ٿو ته مٽي ڏيڻ جهڙو معمولي عمل ايترو وڏو ثواب نٿو رکي سگهي جو ان جي نتيجي ۾ اشوڪ جهڙو عظيم شهنشاهه پيدا ٿئي. ان جي بدران، هو دعويٰ ڪري ٿو ته ڪنهن ٻئي اڳئين جنم ۾ اشوڪ هڪ بادشاهه جي حيثيت سان ٻڌ جون بيشمار مورتيون ٺهرايون هيون، ۽ انهيءَ عظيم ثواب جي نتيجي ۾ هو ايندڙ جنم ۾ هڪ وڏي شهنشاهه جي صورت ۾ پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=163}} پالي ٻوليءَ جي چوڏهين صديءَ واري داستاني ڪتاب ''دساوتٿُپّڪرڻ'' (ممڪن طور چوڏهين صديءَ جو) ماکيءَ واري واپاري ۽ مٽي ڏيندڙ ٻار ٻنهي ڪهاڻين کي پاڻ ۾ ملائي پيش ڪري ٿو. هي متن ''مهاونسا'' واري قصي جو ٿورو مختلف بيان ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته اهو واقعو [[گوتم ٻڌ]] جي ڄمڻ کان به اڳ ٿيو هو. ان کان پوءِ ڪتاب چوي ٿو ته اهو ماکي عطا ڪندڙ واپاري بعد ۾ انهيءَ ٻار جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو، جنهن ٻڌ کي مٽي پيش ڪئي هئي. پر هن روايت ۾ هڪ اضافي تفصيل به آهي: ٻڌ اها مٽي پنهنجي خادم [[آنند]] کي ڏني ته جيئن ان مان [[پلستر]] تيار ڪيو وڃي. اهو پلستر بعد ۾ وهار جي ڀتين ۾ پيل ڏارن ۽ شگافن جي مرمت لاءِ استعمال ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=163-165}} == آخري سال == === تسّراڪشا راڻي طور === اشوڪ جي آخري تاريخي لکت [[اشوڪ جا وڏا ستوني فرمان|ستوني فرمان نمبر 4]] آهي، جيڪا سندس حڪومت جي 26هين سال سان تعلق رکي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اشوڪ جي زندگيءَ جي آخري دور بابت ڄاڻ جو واحد ذريعو ٻڌ ڌرمي روايتون ۽ ڏند ڪٿائون آهن. سري لنڪائي روايت مطابق اشوڪ جي مهاراڻي [[اسندهمتّا]] سندس حڪومت جي 29هين سال ۾ وفات ڪري وئي، ۽ 32هين سال ۾ سندس ٻي زال [[تشيارڪشا|تسّراڪشا]] کي راڻيءَ جو لقب ڏنو ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ٻنهي ''مهاونسا'' ۽ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ [[بودهي وڻ]] سان خاص عقيدت ۽ محبت رکندو هو. حسد ۾ مبتلا تسّراڪشا "بودهي" کي اشوڪ جي ڪنهن محبوبه عورت جو نالو سمجهي ويٺي. پوءِ هن ڪاري جادو ذريعي وڻ کي سُڪائڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Strong|1995|p=152}} ''اشوڪاوادان'' موجب هن ان مقصد لاءِ هڪ جادوگر عورت کي ڀرتي ڪيو. جڏهن اشوڪ کيس سمجهايو ته "بودهي" دراصل هڪ وڻ جو نالو آهي، تڏهن هن ساڳي جادوگر عورت کان وڻ کي ٻيهر صحتمند ڪرايو.{{sfn|Strong|1995|pp=152–153}} پر ''مهاونسا'' مطابق تسّراڪشا آخرڪار وڻ کي مڪمل طور تباهه ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي،{{sfn|Strong|1995|p=153}} ۽ اهو واقعو اشوڪ جي حڪومت جي 34هين سال ۾ پيش آيو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''اشوڪاوادان'' موجب تسّراڪشا (جنهن کي هتي ''تشيارڪشيتا'' چيو ويو آهي) اشوڪ جي پٽ [[ڪُنالا]] سان عشق ڪرڻ لڳي، پر ڪُنالا سندس خواهش رد ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ اشوڪ کيس ستن ڏينهن لاءِ سلطنت جو مڪمل اختيار ڏئي ڇڏيو. انهيءَ مختصر عرصي دوران هن ڪُنالا تي ظلم ڪيو ۽ سندس اکيون ڪڍرائي کيس انڌو ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هن ڪاوڙ ۾ اچي چيو ته: "مان هن جون اکيون پٽي ڪڍندس، سندس جسم کي لوهي ڪنڊن سان چيريندس، کيس جيئري ڀالي تي چاڙهيندس، سندس نڪ آري سان ڪٽيندس ۽ سندس زبان استري سان وڍيندس." بعد ۾ ڪُنالا معجزاتي نموني ٻيهر بينائي حاصل ڪري ورتي ۽ راڻي لاءِ معافي جي درخواست ڪئي، پر اشوڪ ان جي باوجود تسّراڪشا کي قتل ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=152}} [[ڪشيميندر]] جي ''اوادان-ڪلپا-لتا'' ۾ به هيءَ روايت بيان ٿيل آهي، پر اتي اشوڪ جي شخصيت کي وڌيڪ مثبت ڏيکارڻ لاءِ لکيو ويو آهي ته ڪُنالا جي نظر واپس اچڻ کان پوءِ اشوڪ راڻيءَ کي معاف ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=165}} == وفات == سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي 37هين سال ۾ وفات ڪئي،{{sfn|Guruge|1995|p=51}} جنهن جو مطلب آهي ته سندس وفات لڳ ڀڳ 232 ق م ۾ ٿي.{{sfn|Kosmin|2014|p=36}} ''اشوڪاوادان'' موجب پنهنجي زندگيءَ جي آخري ڏينهن ۾ شهنشاهه سخت بيمار ٿي پيو. هن ٻڌ سنگهه کي عطيا ڏيڻ لاءِ سرڪاري خزاني مان رقم استعمال ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن تي سندس وزيرن کيس رياستي خزاني تائين رسائي کان روڪي ڇڏيو. ان کان پوءِ اشوڪ پنهنجون ذاتي ملڪيتون عطيو ڪرڻ لڳو، پر ان کان به کيس روڪيو ويو. آخرڪار، وفات وقت سندس وٽ صرف هڪ [[املي|آملي]] (Myrobalan) جو اڌ ڦر بچيو هو، جيڪو هن پنهنجي آخري نذراني طور سنگهه کي پيش ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=18}} اهڙيون روايتون ٻڌ سنگهه کي سخاوت سان عطيا ڏيڻ جي اهميت اجاگر ڪن ٿيون ۽ اهو پڻ ڏيکارين ٿيون ته سلطنت ٻڌ ڌرم جي حمايت ۾ ڪهڙو ڪردار ادا ڪندي هئي.{{sfn|Singh|2008|p=332}} هڪ مشهور ڏند ڪٿا مطابق اشوڪ جي جسد کي ساڙڻ وقت سندس چتا مسلسل ست ڏينهن ۽ ست راتيون ٻرندي رهي. <ref>{{cite book |last=Strong |first=John |date=2007 |title=Relics of the Buddha |url=https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |publisher=Motilal Banarsidass Publishers |page=149 |isbn=978-81-208-3139-1 |access-date=15 November 2015 |archive-date=8 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508154548/https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |url-status=live }}</ref> == آثارِ قديمه جا باقيات == === اڏاوت === [[File:Lomas_Rishi_entrance.jpg|thumb|[[لوماس رشي غار]] جو تراشيل دروازو، [[بارابر غارون]]، تعمير لڳ ڀڳ 250 ق م]] اشوڪ سان منسوب مختلف اسٽوپن کان علاوه، [[اشوڪ جا ٿنڀا|سندس تعمير ڪرايل ٿنبو]] اڄ به برصغير جي مختلف علائقن ۾ موجود آهن. اشوڪ کي عام طور ڀارت ۾ پٿر تي ٻڌل تعميراتي فن جي شروعات جو باني سمجهيو ويندو آهي، جيڪا ٻڌ ڌرم جي خدمت لاءِ وقف هئي. ممڪن آهي ته هي فن [[يوناني-بئڪٽريائي]] ڪاريگرن جي اثر هيٺ ترقي ڪئي هجي، جيڪي [[سڪندر اعظم]] کان پوءِ هن خطي ۾ آيا هئا.<ref name="Stone">[https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 Introduction to Indian Architecture Bindia Thapar, Tuttle Publishing, 2012, p.21] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229200601/https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 |date=29 December 2019 }}</ref> اشوڪ کان اڳ عمارتون گهڻو ڪري غير مستقل مواد جهڙوڪ ڪاٺ، [[بانس]] ۽ ڇپر مان ٺاهيون وينديون هيون.<ref name="Stone"/><ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| title = Gardner's Art through the Ages: Non-Western Perspectives, Fred S. Kleiner, Cengage Learning, 2009, p14| isbn = 9780495573678| last1 = Kleiner| first1 = Fred S.| date = 5 January 2009| publisher = Cengage Learning| access-date = 17 June 2017| archive-date = 26 December 2019| archive-url = https://web.archive.org/web/20191226115443/https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| url-status = live}}</ref> امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ موجود پنهنجي شاهي محل کي ڪاٺ جي بدران پٿر استعمال ڪري ٻيهر تعمير ڪرايو هجي،{{sfn|Mookerji|1995|p=96}} ۽ شايد هن ان مقصد لاءِ پرڏيهي ڪاريگرن جي به مدد ورتي هجي.<ref>"Ashoka was known to be a great builder who may have even imported craftsmen from abroad to build royal monuments." Monuments, Power and Poverty in India: From Ashoka to the Raj, A. S. Bhalla, I.B.Tauris, 2015 p.18 [https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191226160624/https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18|date=26 December 2019}}</ref> اشوڪ هڪ نئين روايت به قائم ڪئي، جنهن ۾ هن پنهنجي [[اشوڪ جا فرمان|فرمانن]] کي پائيدار پٿرن تي اُڪرائڻ شروع ڪيو. ساڳئي طرح سندس ٻڌ ڌرمي نشانين سان سينگاريل ستون به انهيءَ تعميراتي جدت جو اهم مثال آهن. <gallery> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India.jpg|[[اشوڪ جا ٿنبا|اشوڪ جو هڪ ٿنڀو]]، [[ويشالي]] File:Vajrasana, early 20th century.jpg|[[مهابودهي مندر]] ۾ موجود [[وَجر آسن]] (هيرن جهڙو تخت)، جيڪو اشوڪ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو Rampurva bull capital detail.jpg|[[رمپُروا]] جي بيل واري تاج جو تفصيلي منظر، جنهن جي [[ابيڪس (معماري)|ابيڪس]] تي ٻن ''شعلا نما پالميٽن'' جي وچ ۾ ڪنول جو گل ۽ ننڍا گلاب نما گل تراشيل آهن. File:Barabar_caves_Sudama_inside.jpg|[[بارابر غارون]] ۾ واقع ''سداما غار''، جنهن ۾ چمڪندڙ گرينائيٽ سان سينگاريل وڏو محرابي هال ۽ اشوڪ جي نالي وارو ڪتبو موجود آهي. </gallery> === برهمي لِپي === [[File:Ashokan Brahmi script (consonants).png|thumb|left|اشوڪ دور جي برهمي لِپي]] [[برهمي لِپي]] ڀارت ۾ لڳ ڀڳ ٽئين صدي ق م دوران پنهنجي مڪمل ۽ ترقي يافته صورت ۾ ظاهر ٿي. <ref name="PO">{{cite book |last1=Olivelle |first1=Patrick |title=Ashoka: Portrait of a Philosopher King |date=9 January 2024 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-27000-6 |page=61-62 |url=https://www.google.com/books/edition/Ashoka/TE3gEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Ashoka+invented+Brahmi&pg=PA61&printsec=frontcover |language=en}}</ref> ممڪن آهي ته اشوڪ ئي هن نئين لِپي جو موجد هجي، جنهن کي پوءِ هن پنهنجي فرمانن ۽ ڪتبن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو، پر هي سوال اڃا تائين حتمي طور حل نه ٿي سگهيو آهي.<ref name="PO"/> ڪيترن مغربي ۽ ڀارتي عالمن جو خيال آهي ته برهمي لِپي ڪنهن سامي (Semitic) لِپي مان اخذ يا متاثر ٿي هئي، جيئن اتر-اولهه ۾ استعمال ٿيندڙ [[خروشٺي لِپي]] غالباً [[ارامي لِپي]] مان نڪتل هئي. انهن عالمن مطابق برهمي لِپي اشوڪ جي دور ۾ چند سالن اندر تيار ڪئي وئي ۽ پوءِ اشوڪ جي فرمانن ذريعي سڄي سلطنت ۾ ڦهلجي وئي، جنهن سان ڀارت ۾ ڪتبن جي هڪ نئين روايت جو آغاز ٿيو.{{Sfn|Salomon|1998|pp=18–24}} ان جي ابتڙ، ڪيترائي ٻيا عالم پرڏيهي اثر واري نظريي کي رد ڪن ٿا ۽ برهمي لِپي کي مڪمل طور مقامي ارتقا جو نتيجو قرار ڏين ٿا.{{sfn|Salomon|1998|pp=19–21 with footnotes}}{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|p=194 with footnote 421}} ايندڙ هزارين سالن دوران ڏکڻ ايشيا جون اڪثر لِپيون اشوڪي برهمي لِپي مان ئي نڪتيون. <ref name="PO"/> === ڪتبا ۽ پٿريلا فرمان === [[File:AiKhanoumAndIndia.jpg|thumb|اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ ۽ همعصر يوناني شهر [[آئي-خانوم]] جو مقام.<ref>Reference: ''India: The Ancient Past'' p. 113, Burjor Avari, [[Routledge]], {{ISBN|0-415-35615-6}}</ref>]] {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 400 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = AsokaKandahar.jpg | image2 = Kandahar Bilingual Rock Inscription (transcription).png | footer = [[اشوڪ جو قنڌار ڪتبو]]، جيڪو يوناني ۽ [[ارامي لِپي]] ۾ ٻه-لساني ڪتبو آهي، [[قنڌار]] مان دريافت ٿيو ({{small|[[افغانستان قومي عجائب گهر]]}}) | footer_align = center }} اشوڪ جا فرمان (Edicts) 33 ڪتبن جو هڪ مجموعو آهن، جيڪي [[اشوڪ جا ٿنبا|اشوڪي ٿنبو]]، وڏن پٿرن ۽ غارن جي ڀتين تي سندس حڪمراني دوران اُڪيرا ويا هئا.<ref name="Irwin 1973 706–720"/> اهي ڪتبا اڄوڪي پاڪستان ۽ ڀارت جي مختلف علائقن ۾ پکڙيل آهن ۽ ٻڌ ڌرم جي موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا مادي ثبوت سمجهيا وڃن ٿا. انهن فرمانن ۾ ٻڌ ڌرم جي ابتدائي ۽ وسيع ڦهلاءَ جو تفصيلي بيان ملي ٿو، جيڪو ڀارتي تاريخ جي هڪ طاقتور ترين حڪمران جي سرپرستي هيٺ ٿيو. انهن مان اشوڪ جي تبليغي سرگرمين، اخلاقي اصولن، مذهبي خيالن، سماجي ڀلائي ۽ جانورن جي تحفظ بابت قيمتي ڄاڻ ملي ٿي.{{sfn|Singh|2012}} اشوڪ کان اڳ شاهي حڪم ۽ سرڪاري پيغام شايد اهڙي مواد تي لکيا ويندا هئا جيڪو وقت سان ضايع ٿي ويندو هو، جهڙوڪ کجيءَ جا پن، ڀورج وڻ جي ڇال، ڪپهه جو ڪپڙو يا ڪاٺيون تختيون.{{sfn|Lahiri|2015|pp=120–121}} جيتوڻيڪ اشوڪ جي سرڪاري انتظاميا اهڙو مواد استعمال ڪندي رهي، پر اشوڪ پنهنجا اهم پيغام پٿرن تي به اُڪرائڻ شروع ڪرايا.{{sfn|Lahiri|2015|pp=120–121}} امڪان آهي ته هن کي اهڙا ڪتبا نصب ڪرڻ جو خيال پاڙيسري [[ھخامنشي سلطنت]] کان مليو هجي.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} اهو پڻ ممڪن آهي ته اشوڪ جا ڪيترائي پيغام ڪاٺ يا ٻين غير مستقل مواد تي لکي سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليا ويا هجن، پر اهي سڀ دستاويز وقت سان گڏ ختم ٿي ويا.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} عالمن اڄ به اشوڪ جي فرمانن ۾ ظاهر ڪيل ۽ لڪل سياسي نظرين جو تجزيو ڪري رهيا آهن، خاص طور تي سندس شاهي تصور (امپيريل وژن) بابت. اهي اهو سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ته اشوڪ پنهنجي انتهائي وسيع، گهڻ ثقافتي ۽ معاشي طور متنوع ٽئين صدي ق م واري سلطنت کي ڪيئن منظم ڪرڻ چاهيو.{{sfn|Singh|2012|p=132}} بهرحال هڪ ڳالهه واضح آهي ته اشوڪ جا ڪتبا برصغير ۾ شاهي ڪتبن جو سڀ کان پراڻو محفوظ مجموعو آهن، ۽ انهيءَ لحاظ سان اهي حڪومتي روايتن ۾ هڪ وڏي جدت جي حيثيت رکن ٿا.{{sfn|Singh|2012}} اشوڪ جا گهڻا ڪتبا مختلف [[پراڪرت]] ٻولين جي ميلاپ ۾ لکيل آهن ۽ انهن لاءِ [[برهمي لِپي]] استعمال ڪئي وئي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=126}} اشوڪ جي ڪيترن ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي شهرن جي ويجهو، اهم واپاري رستن تي يا مذهبي اهميت وارن هنڌن تي نصب ڪيا ويا هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=6}} انهن مان ڪيترائي ڪتبا ٽڪرين، پٿريلي پناهه گاهن ۽ مقامي طور مقدس سمجهيل جڳهن تي مليا آهن.{{sfn|Lahiri|2015|p=143}} ان بابت مختلف نظرين موجب: * اهي هنڌ شايد قديم ميگالٿڪ ثقافتن جا مرڪز هئا. * يا اشوڪ جي زماني ۾ مقدس جايون سمجهيون وينديون هيون. * يا وري انهن جي فطري عظمت روحاني اقتدار جي علامت طور استعمال ڪئي وئي هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=23}}{{sfn|Lahiri|2015|pp=143–157}} دلچسپ ڳالهه اها آهي ته اشوڪ جا ڪتبا موريا سلطنت جي وڏن شهرن جهڙوڪ [[پاٽلي پتر]]، [[وديشا]]، [[اجييني]] ۽ [[تڪششيلا]] مان نه مليا آهن.{{sfn|Lahiri|2015|p=143}} ممڪن آهي ته انهن شهرن ۾ موجود ڪيترائي ڪتبا وقت سان ضايع ٿي ويا هجن. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوانزانگ]] اهڙن ڪجهه اشوڪي ستنن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي اڃا تائين جديد محققن کي نه مليا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=6}} اهو پڻ لڳي ٿو ته اشوڪ هر حڪم پهرين صوبائي گورنرن ڏانهن موڪليندو هو، جيڪي پوءِ پنهنجي علائقي جي عملدارن تائين اهو پيغام پهچائيندا هئا.{{sfn|Lahiri|2015|p=127}} مثال طور [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان نمبر 1]] مختلف هنڌن تي مختلف نسخن ۾ مليو آهي. سڀني نسخن ۾ لکيل آهي ته اشوڪ 256 ڏينهن جي دوري دوران اهو حڪم جاري ڪيو. هي انگ ظاهر ڪري ٿو ته اهو پيغام هڪ ئي وقت سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليو ويو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=133}} [[ڪرناٽڪ]] جي پاڙيسري هنڌن [[برهمگري]]، [[سدّاپور]] ۽ [[جاٽنگا-راميشور]] مان مليل هڪ ئي پيغام جا ٽي نسخا ڏکڻ صوبي جي گاديءَ [[سورنگري]] مان موڪليا ويا هئا. انهن ٽنهي نسخن ۾ ساڳيو متن آهي، جنهن کان اڳ ''آريه-پتر'' (شايد اشوڪ جو پٽ ۽ صوبائي گورنر) ۽ ''مها ماتر'' (سرڪاري عملدار) طرفان سلام پيش ڪيو ويو آهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=127}} === سِڪا === [[ڪيڊيوسيس]] (Caduceus) جو نشان ٽئين ۽ ٻي صدي ق م دوران [[موريا سلطنت]] جي [[پنچ-مارڪ ٿيل سڪا|پنچ-مارڪ ٿيل سڪن]] تي ظاهر ٿئي ٿو. سڪن جي مطالعي (Numismatics) مان معلوم ٿئي ٿو ته هي نشان شهنشاهه اشوڪ جي ذاتي مُهر يا "[[مدرا]]" طور استعمال ٿيندو هو.<ref>Indian Numismatics, Damodar Dharmanand Kosambi, Orient Blackswan, 1981, p.73 [https://books.google.com/books?id=favxZII9WtwC&pg=PA73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191215201423/https://books.google.com/books?id=favxZII9WtwC&pg=PA73|date=15 December 2019}}</ref> هي نشان موريا دور کان اڳ وارن پنچ-مارڪ ٿيل سڪن تي نظر نٿو اچي، پر رڳو موريا دور جي سڪن تي استعمال ٿيو. ان سان گڏ هيٺيان نشان به ڏسڻ ۾ اچن ٿا: * [[ٽن محرابن واري ٽڪريءَ جو نشان]] * "ٽڪريءَ تي مور" وارو نشان * [[ٽرِسڪيليس]] * [[تڪششيلا]] جو نشان<ref>Malwa Through the Ages, from the Earliest Times to 1305 A.D, Kailash Chand Jain, Motilal Banarsidass Publ., 1972, p.134 [https://books.google.com/books?id=_3O7q7cU7k0C&pg=PA134] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224053358/https://books.google.com/books?id=_3O7q7cU7k0C&pg=PA134|date=24 December 2019}}</ref> <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Caduceus on Mauryan coin.jpg|موريا دور جي [[پنچ-مارڪ ٿيل سڪا|پنچ-مارڪ ٿيل سڪي]] تي ڪيڊيوسيس جو نشان File:India Mauryan emperor Ashoka Punch-marked Coin.jpg|اشوڪ سان منسوب هڪ پنچ-مارڪ ٿيل سڪو<ref>{{cite book |last=Mitchiner |first=Michael |date=1978 |title=Oriental Coins & Their Values: The Ancient and Classical World 600 B.C. - A.D. 650 |publisher=Hawkins Publications |page=544 |isbn=978-0-9041731-6-1}}</ref> File:I15 1karshapana Maurya Ashoka MACW4229 1ar (8486624862).jpg|موريا دور جو هڪ چانديءَ جو [[ڪرشاپڻ]] سڪو، جيڪو شايد اشوڪ جي زماني جو هجي، [[مٿرا]] جي ٽڪسالي مان. '''سامهون وارو پاسو:''' سج ۽ جانور سميت مختلف نشان. '''پٺيون پاسو:''' هڪ علامتي نشان. '''ماپ:''' 13.92 × 11.75 ملي ميٽر. '''وزن:''' 3.4 گرام. </gallery> === شاھي نشان=== [[File:Ashoka_Chakra.svg|thumb|upright=0.5|[[اشوڪ چڪر]]، يعني "ڌرم جو ڦيٿو"، جيڪو جديد [[ڀارت جو قومي جهنڊو|ڀارت جي قومي جهنڊي]] ۾ شامل ڪيو ويو آهي.]] اشوڪي ٿنڀن جا مٿيان حصا انتهائي حقيقت پسندانه انداز ۾ تراشيل هئا ۽ انهن تي مخصوص [[موريا پالش]] ڪئي ويندي هئي، جنهن سبب پٿر جي سطح تي چمڪدار ۽ هموار ڏيک پيدا ٿيندو هو.<ref name="Irwin 1973 706–720">{{Cite journal |last=Irwin |first=John |date=1973 |title='Aśokan' Pillars: A Reassessment of the Evidence |url=https://www.jstor.org/stable/877526 |journal=The Burlington Magazine |volume=115 |issue=848 |pages=706–720 |jstor=877526 }}</ref> [[اشوڪ جو شيرن وارو گادي حصو]] (Lion Capital of Ashoka)، جيڪو اشوڪ جي قائم ڪيل هڪ ستون جي چوٽيءَ تي نصب هو، ان ۾ ڦيٿي جهڙي هڪ علامت تراشيل آهي، جنهن کي [[اشوڪ چڪر]] چيو وڃي ٿو. هي ڦيٿو ان "ڌرم چڪر" جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن کي [[گوتم ٻڌ]] هلندڙ بڻايو هو. اڄ اهو ئي اشوڪ چڪر جديد ڀارت جي قومي جهنڊي جو اهم حصو آهي. هن گادي (تخت) واري حصي تي شيرن جا مجسما پڻ موجود آهن، جيڪي اڄ جي [[ڀارت جي سرڪاري مُهر]] (State Emblem of India) ۾ پڻ استعمال ٿين ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] 1zqu335qdpq2s6ntef4godong9od4pt 388258 388257 2026-06-23T23:33:19Z Intisar Ali 8681 388258 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == وڌيڪ تعارف== اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اشوڪا</ref> ==پيدائش== اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]]، [[اينٽيگونس ٻيون گوناتاس]]، [[مئگاس آف سائرين]]، ۽ سڪندر (يا ته [[ايپائرس جو سڪندر ٻيون|ايپائرس]] وارو يا [[ڪرنتھ جو سڪندر]])۔{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي ({{circa|304 BCE}})۔{{sfn|Lahiri|2015|p=24}} هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} == نسب == اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Lahiri|2015|p=26}} ٻين ماخذن، جهڙوڪ [[پراڻ]] ۽ ''[[مهاونس]]'' موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه [[بندوسار]] هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[چندرگپت موريا]] هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه [[بمبسار]] سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: [[اجاتشتر]] → [[اُدايين]] → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → [[پرسينجت]] → [[نندا سلطنت|نندا]]۔{{sfn|Strong|1989|p=204}} سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو [[تاراناٿ]]، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Thapar|1961|p=9}} اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[اشوڪ جي ماءُ]] چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.{{sfn|Strong|1989|pp=204–205}} ''اشوڪاوادان'' ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،{{sfn|Lahiri|2015|p=323|ps=:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."}} پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.{{sfn|Lahiri|2015|p=31}} مثال طور: * ''اشوڪاوادان مالا'' ۾ سندس نالو '''سُڀدرانگي''' ڏنو ويو آهي۔{{sfn|Guruge|1993|p=19}}{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''وامسٿاپڪاسني'' يا ''مهاونس ٽيڪا''، جيڪا ''مهاونس'' تي هڪ شرح آهي، کيس '''ڌرم''' (پالي ۾ ''ڌمّ'') سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا [[ڪشتريه]] خاندان سان واسطو رکندي هئي۔{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''[[ديوياوادان]]'' جي هڪ روايت ۾ کيس '''جنپد ڪلياني''' سڏيو ويو آهي۔{{sfn|Singh|2008|p=332}} عالم [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]] موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.{{sfn|Guruge|1993|p=19}} ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[ايپين]] موجب، [[چندرگپت موريا]] يوناني حڪمران [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=20}} == شهزادي جي حيثيت ۾ == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 500 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Mauryan ruins of pillared hall at Kumrahar site of Pataliputra ASIEC 1912-13.jpg | caption1 = [[پاٽلي پتر]] جي ڪمراهار ماڳ تي ستونن واري هال جا آثار | image2 = Pataliputra_capital_(volume).jpg | caption2 = [[پاٽلي پتر]] جو ستون-سِر، چوٿين–ٽين صدي ق.م | footer = امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] شهر ۾ ڄائو هو. ان دور جي شهر جا آثار جديد [[پاٽنا]] جي مرڪزي علائقن ۾ کوٽائين ذريعي مليا آهن. | footer_align = center }} اشوڪ جون پنهنجون لکتون سندس ابتدائي زندگي بابت ڪا معلومات فراهم نٿيون ڪن، ۽ هن موضوع بابت گهڻي ڄاڻ انهن روايتن مان ملي ٿي جيڪي سندس وفات کان سوين سال پوءِ لکيون ويون.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}} جيتوڻيڪ انهن روايتن ۾ اشوڪ جي اڳين جنمن جهڙيون ظاهر طور افسانوي ڳالهيون شامل آهن، پر انهن ۾ اشوڪ جي دور بابت ڪجهه اهڙي معلومات پڻ موجود آهي جيڪا تاريخي طور ممڪن نظر اچي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}}{{sfn|Singh|2008|p=332}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، جڏهن اشوڪ نوجوان هو ته سندس پيءُ بندوسار سندس کُردري ۽ غير دلڪش صورت سبب کيس پسند نه ڪندو هو. هڪ ڏينهن بندوسار تپسوي پنگل واتساجيو کي چيو ته هو طئي ڪري ته سندس پٽن مان ڪير سندس جانشين ٿيڻ جي لائق آهي. تپسوي جي صلاح تي سڀني شهزادن کي "سونهري محل جي باغ" ۾ گڏ ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو. اشوڪ وڃڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خبر هئي ته سندس پيءُ کيس پسند نٿو ڪري، پر سندس ماءُ کيس وڃڻ تي آماده ڪيو. جڏهن وزير [[رادھاگپت]] ڏٺو ته اشوڪ گاديءَ واري شهر مان باغ ڏانهن روانو ٿي رهيو آهي، تڏهن هن شهزادي کي سفر لاءِ شاهي هاٿي مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Strong|1989|p=206}} باغ ۾ پنگل واتساجيو شهزادن جو جائزو ورتو ۽ سمجهي ويو ته ايندڙ شهنشاهه اشوڪ هوندو. پر بندوسار کي ناراض ڪرڻ کان بچڻ لاءِ هن جانشين جو نالو ظاهر نه ڪيو. ان جي بدران هن چيو ته جنهن وٽ بهترين سواري، بهترين ويهڻ جي جاءِ، بهترين پيئڻ، بهترين ٿانوَ ۽ بهترين کاڌو هوندو، اهو ئي ايندڙ بادشاهه ٿيندو. هر ڀيري اشوڪ دعويٰ ڪئي ته اهي شرطون هن وٽ موجود آهن. بعد ۾ تپسوي اشوڪ جي ماءُ کي ٻڌايو ته سندس پٽ ايندڙ شهنشاهه ٿيندو، ۽ سندس صلاح تي بندوسار جي غضب کان بچڻ لاءِ سلطنت ڇڏي هليو ويو.{{sfn|Strong|1989|p=207}} جيتوڻيڪ روايتون ٻڌائين ٿيون ته بندوسار اشوڪ جي ظاهر سبب کيس پسند نه ڪندو هو، پر اهي ساڳيون روايتون اهو به ٻڌائين ٿيون ته هن اشوڪ کي اهم ذميواريون ڏنيون، جهڙوڪ [[تڪششيلا]] جي بغاوت کي ختم ڪرڻ (اتر هندستاني روايت موجب) ۽ [[اجين]] جي حڪومت هلائڻ (سري لنڪائي روايت موجب).{{sfn|Thapar|1961|p=21}} اهو ظاهر ڪري ٿو ته بندوسار شهزادي جي ٻين صلاحيتن کان متاثر هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته هن اشوڪ کي گاديءَ واري شهر کان پري علائقن ۾ ان ڪري موڪليو ته جيئن هو شاهي درٻار کان پري رهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=65}} === تڪششيلا ۾ بغاوت === [[File:Aramaic_inscription_at_Taxila_Museum.jpg|thumb|upright=0.6|[[ٽيڪسلا جي آرامي لکت]]، جنهن ۾ ممڪن طور اشوڪ جو ذڪر موجود آهي.]] ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار شهزادي اشوڪ کي [[تڪششيلا]] شهر ۾ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ موڪليو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} (موجوده [[پاڪستان]] ۾ [[ڀير ماڙو]]).{{sfn|Lahiri|2015|p=66}} هي واقعو سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهي؛ ان جي بدران اتي بيان آهي ته بندوسار اشوڪ کي [[اجين]] جو گورنر مقرر ڪيو. ٻن ٻين ٻڌ ڌرمي متنن، ''اشوڪ سوتر'' ۽ ''ڪنال سوتر''، مطابق بندوسار اشوڪ کي [[گنڌارا]] جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو هو، جتي تڪششيلا واقع هئي، نه اجين.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} ''اشوڪاوادان'' موجب بندوسار اشوڪ کي چار حصن تي مشتمل لشڪر (گهوڙيسوار، [[جنگي هاٿي]]، [[رتھ]] ۽ پيادل فوج) ڏنو، پر هٿيار مهيا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اشوڪ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي شهنشاهه ٿيڻ جي لائق آهي ته هٿيار پاڻ ظاهر ٿي ويندا. پوءِ ديوتائون زمين مان نڪري آيون ۽ فوج کي هٿيار فراهم ڪيا.{{sfn|Strong|1989|p=208}} جڏهن اشوڪ تڪششيلا پهتو ته شهرين سندس آجيان ڪئي ۽ ٻڌايو ته سندن بغاوت فقط ظالم وزيرن خلاف هئي، بادشاهه خلاف نه. ڪجهه عرصي بعد [[خاصا]] علائقي ۾ به سندس آجيان ڪئي وئي، ۽ ديوتائن اعلان ڪيو ته هو سڄي ڌرتيءَ تي حڪومت ڪندو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} تڪششيلا هڪ مالدار ۽ سياسي لحاظ کان اهم شهر هو. تاريخي ثبوت ڏيکارين ٿا ته اشوڪ جي دور تائين اهو ''[[اترپٿ]]'' واپاري رستي وسيلي [[پاٽلي پتر]] سان ڳنڍيل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=70}} بهرحال، موجود همعصر ماخذن مان ڪو به تڪششيلا جي بغاوت جو ذڪر نٿو ڪري، ۽ اشوڪ جي ڪنهن به لکت مان اهو ظاهر نٿو ٿئي ته هن ڪڏهن شهر جو دورو ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=66-67}} تنهن هوندي به، اشوڪ جي تڪششيلا سان لاڳاپي جي روايت کي [[سرڪپ]] مان مليل هڪ آرامي لکت جزوي طور تقويت ڏئي ٿي. ان لکت ۾ هڪ نالو "prydr" اکرن سان شروع ٿئي ٿو، جنهن کي گهڻا عالم "پريادرشي" طور بحال ڪن ٿا، جيڪو اشوڪ جو لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} تڪششيلا ڀرسان موجود [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] جو نالو به اشوڪ سان لاڳاپي جو هڪ ممڪن ثبوت سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ "ڌرماراجا" مان مراد اشوڪ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=68}} ديوتائن طرفان هٿيار مهيا ڪرڻ وارو قصو شايد اشوڪ کي نيم الاهي حيثيت ڏيڻ لاءِ بيان ڪيو ويو هجي، يا اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته بندوسار، جيڪو اشوڪ کي پسند نه ڪندو هو، سندس ناڪامي چاهيندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=67}} === اجين جو نائب بادشاهه === ''[[مهاونس]]'' موجب، بندوسار اشوڪ کي [[اونتيراستر]] (موجوده [[اجين ضلعو]]) جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هي علائقو مرڪزي هندستان جو هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري صوبو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=89–90}} هي روايت مرڪزي هندستان مان دريافت ٿيل [[سارو مارو]] لکت سان پڻ تقويت حاصل ڪري ٿي، جنهن ۾ بيان آهي ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ انهيءَ هنڌ جو دورو ڪيو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=350–351}} اشوڪ جي پنهنجي [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان#پهريون جدا اهم پٿريلو فرمان|پٿريلي فرمان]] مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ اجين ۾ هڪ شهزادو نائب بادشاهه موجود هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} اهو به هن روايت جي حمايت ڪري ٿو ته اشوڪ پاڻ اجين جو نائب بادشاهه رهيو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=98}} {{multiple image | perrow=2 | total_width=400 | caption_align=center | align=right | direction=horizontal | image1=Saru_Maru_stupa.jpg | image2=Panguraria Top View Closeup detail.jpg | footer=[[سارو مارو]] يادگاري لکت مان لڳي ٿو ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ اجين واري علائقي ۾ موجود هو: "''پريادسي'' خوشگوار سير لاءِ هن هنڌ آيو جڏهن هو اڃا شهزادو هو..." }} اشوڪ جي دور ۾ [[پاٽلي پتر]] ۽ [[اجين]] ڪيترن ئي رستن ذريعي ڳنڍيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته اجين ڏانهن ويندي سندس قافلو روپناٿ ۾ ترسيو هجي، جتي بعد ۾ سندس لکت ملي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=94–95}} سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ اجين ويندي [[وديشا]] پهتو، جتي هو هڪ خوبصورت عورت جي عشق ۾ مبتلا ٿيو. ''ديپاونس'' ۽ ''مهاونس'' موجب اها عورت [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] هئي، جيڪا هڪ واپاري جي ڌيءَ هئي. ''مهابودهي ونس'' مطابق هوءَ "وديشا مها ديوي" هئي ۽ [[شاڪيه]] خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان [[گوتم ٻڌ]] پڻ هو. ممڪن آهي ته ٻڌ ڌرمي تاريخ نويسن اشوڪ جي خاندان کي ٻڌ سان ڳنڍڻ لاءِ هي شاڪيه تعلق بيان ڪيو هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} ٻڌ ڌرمي متنن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ديوي بعد ۾ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو، پر انهن ۾ سندس قبولِ اسلام... (يعني قبولِ ٻڌ ڌرم) جو ڪو تفصيلي بيان موجود ناهي. انهيءَ ڪري ممڪن آهي ته جڏهن هن اشوڪ سان ملاقات ڪئي، تڏهن به هوءَ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ''مهاونس'' موجب، اجين ۾ ديوي اشوڪ جي پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] کي جنم ڏنو، ۽ ٻن سالن بعد هڪ ڌيءَ [[سنگهمتا]] پيدا ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=97}} ''مهاونس'' موجب مهندا کي اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، ڀڪشو بڻايو ويو. انهيءَ حساب سان مهندا اشوڪ جي تخت نشيني وقت چوڏهن ورهين جو هو. جيڪڏهن مهندا ان وقت ڄائو جڏهن اشوڪ فقط ويهن ورهين جو هو، ته پوءِ اشوڪ تقريباً 34 ورهين جي عمر ۾ تخت تي ويٺو هوندو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ڪيترائي سال نائب بادشاهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون.{{sfn|Thapar|1961|pp=24–25}} == تخت نشيني == روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اشوڪ [[يووراج|ولي عهد]] نه هو، ۽ سندس تخت نشيني تڪراري هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=25}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار جي وڏي پٽ [[سوسيما]] هڪ ڏينهن مذاق ۾ هڪ گنجي وزير جي مٿي تي چماٽ هنئي. وزير کي خوف ٿيو ته جيڪڏهن سوسيما بادشاهه بڻيو ته شايد هڪ ڏينهن تلوار سان به ساڻس اهڙي ئي مذاق ڪري. تنهن ڪري هن پنج سئو وزيرن کي اشوڪ جي حمايت لاءِ آماده ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته اشوڪ هڪ ''[[چڪروَرتي]]'' (ساري دنيا تي حڪومت ڪندڙ حڪمران) بڻجندو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ڪجهه عرصي بعد [[تڪششيلا]] ۾ ٻيهر بغاوت ٿي. بندوسار سوسيما کي بغاوت دٻائڻ لاءِ موڪليو. ٿوري ئي وقت کان پوءِ بندوسار سخت بيمار ٿي پيو ۽ سندس موت جو امڪان پيدا ٿيو. ان وقت سوسيما اڃا تڪششيلا ۾ هو ۽ بغاوت مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو هو. بندوسار کيس گاديءَ واري شهر واپس گهرائي ورتو ۽ اشوڪ کي حڪم ڏنو ته هو تڪششيلا ڏانهن روانو ٿئي.{{sfn|Strong|1989|p=209}} پر وزيرن بندوسار کي ٻڌايو ته اشوڪ بيمار آهي ۽ صلاح ڏني ته سوسيما جي واپسي تائين اشوڪ کي عارضي طور تخت تي ويهاريو وڃي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} جڏهن بندوسار انڪار ڪيو، تڏهن اشوڪ اعلان ڪيو ته جيڪڏهن تخت واقعي سندس قسمت ۾ آهي ته ديوتائون کيس ايندڙ شهنشاهه طور تاج پارائينديون. ساڳئي لمحي ديوتائن ائين ڪيو، بندوسار وفات ڪري ويو، ۽ اشوڪ جي حڪمراني سڄي دنيا تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ زمين جي مٿان موجود [[يڪشا]]ن جو علائقو ۽ زمين جي هيٺان موجود [[ناگ]]ن جو علائقو پڻ شامل هو.{{sfn|Strong|1989|p=209}} جڏهن سوسيما گاديءَ واري شهر واپس آيو ته اشوڪ جي نئين وزيراعظم [[رادھاگپت]] کيس ڪوئلن سان ڀريل هڪ کڏ ۾ ڦاسائي ڇڏيو. سوسيما دردناڪ موت مري ويو، جڏهن ته سندس سپهه سالار ڀدرايڌ بُدھ ڌرم جو ڀڪشو بڻجي ويو.{{sfn|Strong|1989|p=210}} [[File:Sarnath_Ashoka_Lions_with_Dharma_Wheel.jpg|thumb|[[سارناتھ]] ۾ [[اشوڪ جو شير-ستون]]، جنهن ۾ چار [[ايشيائي شير]] هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن. اهي [[ٻڌ ڌرم]] جي [[چار عظيم سچايون|چار عظيم سچائين]] ۽ اخلاقي قانون جي ڦيٿي ([[ڌرم چڪر]]) جي علامت آهن.{{sfn|Allen|2012|p=331}}]] ''[[مهاونس]]'' موجب، جڏهن بندوسار بيمار ٿيو ته اشوڪ [[اجين]] مان [[پاٽلي پتر]] واپس آيو ۽ گاديءَ واري شهر تي قبضو ڪري ورتو. پيءُ جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي وڏي ڀاءُ کي قتل ڪيو ۽ تخت تي ويٺو.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ساڳئي متن موجب، اشوڪ پنهنجي سوتيلي ڀائرن مان نويَنوي (99) ڄڻن کي قتل ڪيو، جن ۾ سُمانا پڻ شامل هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} ''[[ديپاونس]]'' موجب، هن هڪ سئو ڀائرن کي قتل ڪيو ۽ چار سال بعد تاجپوشي ڪرائي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ''ونسٿاپڪاسني'' وڌيڪ ٻڌائي ٿو ته هڪ [[آجيَوڪ]] تپسوي اشوڪ جي ماءُ جي خواب جي تعبير ڪندي اڳواٽ هن خونريزي جي پيشنگوئي ڪئي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} انهن روايتن موجب اشوڪ جو سڳو ڀاءُ [[تِسا]] ئي بچي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} ٻين ذريعن ۾ بچيل ڀاءُ جا نالا [[ويتاشوڪ]]، وگتاشوڪ، سودت (''So-ta-to'') يا سوگتر (''Siu-ka-tu-lu'') بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} 99 ۽ 100 جهڙا انگ واضح طور مبالغو آهن ۽ شايد صرف اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن ته اشوڪ پنهنجي ڪيترن ئي ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} [[تاراناٿ]] موجب اشوڪ پنهنجي اڳوڻي حڪمران جو ناجائز پٽ هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڇهه جائز شهزادن کي قتل ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ممڪن آهي ته اشوڪ اصل جانشين نه هجي ۽ هن تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ ڀائر قتل ڪيا هجن. بهرحال، ٻڌ ڌرمي ماخذن شايد هن واقعي کي وڌائي پيش ڪيو ته جيئن ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ اشوڪ کي ظالم ۽ بي رحم حڪمران طور ڏيکاري سگهجي. اشوڪ جي پنجين پٿريلي فرمان ۾ انهن عملدارن جو ذڪر آهي جن جي ذميواري سندس ڀائرن، ڀينرن ۽ ٻين مائٽن جي خاندانن جي ڀلائي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تخت نشيني کان پوءِ به سندس هڪ کان وڌيڪ ڀائر زندهه هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} تنهن هوندي به ڪجهه مؤرخ هن راءِ سان متفق ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فرمان ۾ صرف ڀائرن جي ''خاندانن'' جو ذڪر آهي، خود ڀائرن جو نه.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} === تخت نشيني جي تاريخ === سري لنڪائي متنن ''[[مهاونس]]'' ۽ ''[[ديپاونس]]'' موجب اشوڪ [[گوتم ٻڌ]] جي وفات کان 218 سال پوءِ تخت تي ويٺو ۽ 37 سال حڪومت ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|pp=13–14}} ٻڌ جي وفات جي صحيح تاريخ پاڻ به تڪراري آهي،{{sfn|Thapar|1961|p=14}} جڏهن⁠تہ اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ ٻڌ جي وفات کان صرف هڪ سئو سال پوءِ حڪومت ڪئي، جنهن ڪري تاريخ بابت وڌيڪ اختلاف پيدا ٿيا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست مڃجي ۽ ٻڌ جي وفات 483 ق.م ۾ ٿي هجي، جيئن ڪيترن ئي عالمن تجويز ڪيو آهي، ته اشوڪ جي تخت نشيني 265 ق.م ۾ ٿيڻ گهرجي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} [[پراڻ]]ن موجب اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] 25 سال حڪومت ڪئي، جڏهن⁠تہ سري لنڪائي روايت 28 سال ٻڌائي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} جيڪڏهن پراڻن جو بيان صحيح هجي ته اشوڪ جي تخت نشيني کي ٽي سال اڳ، يعني 268 ق.م تي تاريخ بندي ڪري سگهجي ٿي. ٻئي طرف، جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست هجي پر ٻڌ جي وفات 486 ق.م مڃجي، جيڪا ''ڪينٽونيز ڊاٽڊ رڪارڊ'' سان حمايت حاصل ڪري ٿي، ته پوءِ به اشوڪ جي تخت نشيني 268 ق.م جي لڳ ڀڳ بيهندي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} ''مهاونس'' بيان ڪري ٿو ته اشوڪ بادشاهه ٿيڻ کان چار سال پوءِ رسمي تاجپوشي ڪرائي. هن وچ واري عرصي کي ائين سمجهي سگهجي ٿو ته انهن چئن سالن دوران هن بندوسار جي ٻين پٽن خلاف جانشيني جي جنگ وڙهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ هڪ قصو موجود آهي جنهن موجب اشوڪ جو وزير [[يشس]] پنهنجي هٿ سان سج کي لڪائي ڇڏيو. پروفيسر پي. ايڇ. ايل. ايگرمونٽ جو خيال هو ته هي قصو 4 مئي 249 ق.م تي اتر هندستان ۾ نظر آيل جزوي سج گرهڻ ڏانهن اشارو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=12–13}} ''اشوڪاوادان'' موجب، هن سج گرهڻ کان ڪجهه عرصي بعد اشوڪ مختلف ٻڌ ڌرمي مقدس ماڳن جي ياترا تي نڪتو. اشوڪ جي [[لومبني]] واري ستوني فرمان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي 21هين سال ۾ لومبني جو دورو ڪيو. جيڪڏهن اهو دورو ساڳئي ياترا جو حصو هجي، ۽ لومبني جو دورو سج گرهڻ کان هڪ يا ٻن سالن اندر ٿيو هجي، ته پوءِ 268–269 ق.م واري تخت نشيني جي تاريخ وڌيڪ امڪاني لڳي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}}{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} بهرحال، هي نظريو سڀني عالمن پاران قبول ٿيل ناهي. مثال طور [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي خيال ۾ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ڪيل واقعو تاريخي وقت بندي سان لاڳاپيل ئي ناهي، ۽ ايگرمونٽ جي تشريح ان روايت جي ادبي ۽ مذهبي پس منظر کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان اڳ واري حڪومت == سري لنڪائي ۽ اتر هندستاني ٻنهي روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ سخت ۽ پرتشدد شخص هو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} [[تاراناٿ]] پڻ لکي ٿو ته شروعات ۾ اشوڪ کي ''ڪاماشوڪ'' سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪيترائي سال عيش ۽ عشرت ۽ دنياوي خواهشن (''[[ڪاما]]'') ۾ گذاريا. ان کان پوءِ کيس ''چنڊاشوڪ'' (يعني ”ظالم اشوڪ“) چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪجهه سال برن ڪمن ۾ صرف ڪيا. آخرڪار ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ هو ''ڌرماشوڪ'' (يعني ”نيڪ اشوڪ“) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ کيس ''چنڊاشوڪ'' سڏي ٿو ۽ سندس ڪيترن ئي ظالماڻن عملن جو ذڪر ڪري ٿو:{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * جيڪي وزير سندس تخت نشيني ۾ مددگار ثابت ٿيا هئا، سي حڪومت سنڀالڻ کان پوءِ ساڻس بي ادبي سان پيش اچڻ لڳا. سندن وفاداري آزمائڻ لاءِ اشوڪ کين هڪ غيرمعمولي حڪم ڏنو ته سڀ گلن ۽ ميون وارا وڻ ڪٽي ڇڏين. جڏهن وزيرن اهو حڪم نه مڃيو ته اشوڪ ذاتي طور پنج سئو وزيرن جا سر قلم ڪرائي ڇڏيا.{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * هڪ ڏينهن باغ ۾ سير دوران اشوڪ ۽ سندس حرم جون عورتون هڪ سهڻي [[اشوڪ وڻ]] وٽان گذريون. ان منظر اشوڪ ۾ محبت جا جذبا جاڳايا، پر عورتون سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي سبب ساڻس قربت اختيار ڪرڻ ۾ دلچسپي نه رکيون. ڪجهه وقت پوءِ جڏهن اشوڪ سمهي پيو ته ناراض عورتن سندس نالي واري اشوڪ وڻ جا گل ۽ ٽاريون ڪٽي ڇڏيون. جاڳڻ کان پوءِ اشوڪ سزا طور پنهنجي پنج سئو حرم وارين عورتن کي جيئرو ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * اهڙين قتل عام وارين ڪاررواين سبب وزيراعظم [[رادھاگپت]] پريشان ٿي ويو. هن صلاح ڏني ته مستقبل جي اجتماعي قتلن لاءِ هڪ جلاد مقرر ڪيو وڃي ته جيئن بادشاهه پاڻ اهڙن ڪمن ۾ سڌو سنئون ملوث نه رهي. ان مقصد لاءِ مگڌ جي هڪ ڳوٺ جو نوجوان [[گريڪا]] مقرر ڪيو ويو، جيڪو فخر سان چوندو هو ته هو سڄي [[جمبوديپ]] جي ماڻهن کي قتل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * گريڪا بعد ۾ ''چنڊاگريڪا'' (”ظالم گريڪا“) جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس خواهش تي اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ قيد خانو تعمير ڪرايو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} هي قيد خانو ''اشوڪ جو دوزخ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ٻاهران ڏسڻ ۾ اهو خوشنما ۽ دلڪش هو، پر اندر چنڊاگريڪا قيدين تي انتهائي بي رحماڻا تشدد ڪندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=106–107}} پنجين صديءَ جي چيني سياح [[فا شيان]] لکي ٿو ته اشوڪ ذاتي طور دوزخ جو دورو ڪيو ته جيئن اتي استعمال ٿيندڙ تشدد جا طريقا سکڻ بعد انهن جهڙا طريقا ايجاد ڪري سگهي. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوان زانگ]] دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اهڙو ستون ڏٺو هو جيڪو اشوڪ جي ”دوزخ“ واري هنڌ جي نشاندهي ڪندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[مهاونس]]'' پڻ مختصر طور اشوڪ جي سخت مزاجي جو ذڪر ڪري ٿو. ان موجب، اشوڪ کي شروعاتي دور ۾ سندس برن ڪمن سبب ''چنڊاشوڪ'' چيو ويندو هو، پر ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نيڪ عملن جي ڪري کيس ''ڌرماشوڪ'' سڏيو ويو.{{sfn|Lahiri|2015|p=107}} بهرحال، اتر هندستاني روايت جي ابتڙ، سري لنڪائي متن اشوڪ جي مخصوص ظالماڻن عملن جو ذڪر نٿا ڪن، سواءِ ان دعويٰ جي ته هن پنهنجي 99 ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ ظالم ۽ خونخوار شخص طور پيش ڪرڻ واريون اهڙيون تصويرون غالباً ٻڌ ڌرمي مصنفن جي تخليق آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} انهن جو مقصد اهو ڏيکارڻ هو ته ٻڌ ڌرم اشوڪ جي زندگيءَ ۾ هڪ معجزاتي تبديلي آندي.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} هن تبديلي کي وڌيڪ ڊرامائي ۽ اثرائتو بنائڻ لاءِ اهڙين روايتن ۾ اشوڪ جي اڳوڻي ظلم ۽ بعد واري مذهبي نيڪي ٻنهي کي مبالغي سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Charles1962">{{cite book | author=Charles Drekmeier | title=Kingship and Community in Early India | url=https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek | url-access=registration | access-date=30 October 2012 | year=1962 | publisher=Stanford University Press | lccn=62-9565 | pages=[https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek/page/173 173] }}</ref> == ڪلنگا جي جنگ ۽ ٻڌ ڌرم ۾ تبديلي == {{Main|ڪلنگا جي جنگ}} [[File:Kanaganahalli inscribed panel portraying Asoka (perspective).jpg|thumb|[[ڪناگن هلي]] مان مليل نقش ٿيل پينل، جنهن ۾ اشوڪ ۽ سندس راڻيون ڏيکاريل آهن. [[برهمي لپي]] ۾ "راجا اشوڪ" لکيل آهي، پهرين کان ٽئين صدي عيسوي.<ref>{{cite book |title=Indian Archaeology 1997–98 |publisher=ASI |page=Plate 72 |url=http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |access-date=22 January 2020 |archive-date=22 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122082556/http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |url-status=live }}</ref>]] اشوڪ جي لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي اٺين سال [[ڪلنگا]] واري علائقي کي فتح ڪيو. جنگ دوران ٿيل وڏي تباهي ۽ خونريزي سبب هن کي تشدد تي پڇتاءُ ٿيو، ۽ ايندڙ سالن ۾ هو آهستي آهستي ٻڌ ڌرم ڏانهن مائل ٿيو.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} [[اشوڪ جي فرمانن]] مان پٿريلي فرمان نمبر 13 بادشاهه جي گهري افسوس جو اظهار ڪري ٿو: {{Blockquote |text=ڪلنگا جي فتح کان پوءِ، سندس مقدس عظمت واري بادشاهه ۾ ڌرم جي حفاظت، ڌرم سان محبت ۽ ڌرم جي تبليغ جو وڏو جذبو پيدا ٿيو. ڪلنگا جي فتح تي سندس دل ۾ گهرو افسوس پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن اڳ ۾ آزاد ملڪ جي فتح دوران ماڻهن جو قتل، موت ۽ قيد ٿيڻ لازمي هوندو آهي. اها ڳالهه سندس مقدس عظمت لاءِ وڏي ڏک ۽ پشيماني جو سبب بڻجي. |source=<ref name="Wikisource Smith">{{cite Wikisource |wslink=Asoka - the Buddhist Emperor of India/Chapter 4 |title=Asoka: The Buddhist Emperor of India |last=Smith |first=Vincent |author-link=Vincent Arthur Smith |year=1920 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=185}}</ref> }} ٻئي طرف، سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي اٺين سال تائين اڳ ئي هڪ پڪو ٻڌ ڌرمي هو. ان روايت مطابق هو چوٿين سال ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيو ۽ پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ 84,000 وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائون ڪلنگا جي مهم جو ذڪر ئي نٿيون ڪن.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} سري لنڪائي روايت جي بنياد تي ڪجهه محقق، جهڙوڪ ايگرمونٽ، سمجهن ٿا ته اشوڪ ڪلنگا جي جنگ کان ''اڳ'' ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} هن نظريي جي مخالفت ڪندڙ چون ٿا ته جيڪڏهن اشوڪ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هو ته پوءِ هن اهڙي خونريز جنگ ڇو وڙهي؟ ايگرمونٽ ان جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته اشوڪ شايد "[[وچولي واٽ]]" جي پنهنجي تشريح رکندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=33}} پراڻن ليکڪن مان ڪجهه جو خيال هو ته اشوڪ جنگ کان پوءِ اوچتو ۽ ڊرامائي انداز ۾ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب ڪلنگا جي الحاق کان پوءِ هو ڌرم ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿيو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن اشوڪ جنگ کان پوءِ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو، تڏهن به لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اها تبديلي اوچتو نه پر تدريجي عمل هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} پنهنجي حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل هڪ ننڍڙي پٿريلي فرمان ۾ اشوڪ لکي ٿو ته هو ٻن اڍائي سالن کان وڌيڪ عرصي کان ''[[اُپاسڪ]]'' (عام ٻڌ ڌرمي پيروڪار) هو، پر شروعاتي عرصي ۾ گهڻي اڳڀرائي نه ڪري سگهيو. آخري هڪ سال دوران هو سنگهه جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ ٻڌ ڌرم جو وڌيڪ سرگرم پيروڪار بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} === ڪلنگا جي جنگ === اشوڪ جي وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب، هن تخت نشيني کان اٺ سال پوءِ ڪلنگا فتح ڪيو. فرمان موجب: * جنگ دوران 100,000 ماڻهو ۽ جانور مارجي ويا. * ان کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. * 150,000 ماڻهو ۽ جانور قيدي بڻائي کڻي ويا ويا. اشوڪ لکي ٿو ته انهن مصيبتن تي پڇتاءُ ئي کيس ڌرم جي عمل ۽ تبليغ ڏانهن وٺي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هو اعلان ڪري ٿو ته هاڻي ڪنهن ملڪ جي فتح دوران ٿيندڙ قتل، موت ۽ جلاوطني کيس انتهائي دردناڪ ۽ افسوسناڪ لڳي ٿي. خاص طور تي مذهبي ماڻهن ۽ گهريلو زندگي گذاريندڙ ماڻهن جي تڪليف کيس وڌيڪ ڏکوئيندڙ محسوس ٿئي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هي فرمان [[ايراگوڊي]]، [[گرنار]]، [[ڪالسي]]، [[مانسهره]]، [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[قنڌار]] سميت ڪيترن هنڌن تي مليو آهي.{{sfn|Guruge|1995|p=37}} پر حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته ڪلنگا واري علائقي ۾ موجود اشوڪ جي لکتن مان فرمان 13 ۽ 14 غائب آهن. انهن جي جاءِ تي ٻه الڳ فرمان آهن، جن ۾ اشوڪ جي پشيماني جو ڪو ذڪر ناهي. ممڪن آهي ته اشوڪ ڪلنگا جي ماڻهن آڏو اهڙي اعتراف کي سياسي طور مناسب نه سمجهيو هجي.{{sfn|Thapar|1995|pp=30–31}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ بيان ڪيل جنگ جا انگ اکر ۽ نتيجا ڪنهن حد تائين مبالغو هجن، ته جيئن پري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن تي اثر پوي، جيڪي انهن دعوائن جي تصديق نٿي ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=56}} قديم ذريعا اشوڪ جي ڪنهن ٻي وڏي فوجي مهم جو ذڪر نٿا ڪن، جيتوڻيڪ سورهين صديءَ جي عالم [[تاراناٿ]] دعويٰ ڪري ٿو ته اشوڪ سڄي [[جمبوديپ]] کي فتح ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} === ٻڌ ڌرم سان پهريون رابطو === {{multiple image |perrow=1 |total_width=300 |caption_align=center |align=right |direction=horizontal |image1=Vajrasana, early 20th century.jpg |caption1='''[[وجراسڻ، بودھ گيا|وجراسڻ]]''' يا "ٻڌ جي روشن خياليءَ جو تخت"، [[مهابودھي مندر]]، [[بودھ گيا]]. اشوڪ اهو تخت ٻڌ جي روشن خياليءَ واري هنڌ جي يادگار طور تعمير ڪرايو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=300–302}}<ref>"Ashoka did build the Diamond Throne at Bodh Gaya to stand in for the Buddha and to mark the place of his enlightenment" in {{cite book |last1=Ching |first1=Francis D. K. |last2=Jarzombek |first2=Mark M. |last3=Prakash |first3=Vikramaditya |title=A Global History of Architecture |date=23 March 2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-98160-3 |page=570 |url=https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |language=en |access-date=7 March 2021 |archive-date=23 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523153935/https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |url-status=live }}</ref> |image2=Vajrasana with side panels (3rd century BCE). Bodh Gaya.jpg |caption2=وجراسڻ جا نقش نگاري وارا حصا، ٽين صدي ق.م. }} اشوڪ جي ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيڻ بابت مختلف ذريعا مختلف روايتون پيش ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} سري لنڪائي روايت موجب، اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] [[برهمڻ ڌرم]] جو پوئلڳ هو، جڏهن⁠تہ سندس ماءُ ڌرما [[آجيواڪ]] فرقو اختيار ڪيو هو.{{sfn|Guruge|1995|p=42}} ''[[سمنت پاساديڪا]]'' موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي شروعاتي ٽن سالن دوران غير ٻڌ ڌرمي فرقن جو پيروڪار رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=43}} سري لنڪائي متنن مطابق اشوڪ روزانو دان وٺندڙ برهمڻن جي روش کان مطمئن نه هو. سندس درٻارين آجيواڪ ۽ [[جيني ڌرم|نگنٿ]] استادن کي به پيش ڪيو، پر اهي به کيس متاثر نه ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} ''[[ديپاونس]]'' مطابق اشوڪ ڪيترن غير ٻڌ ڌرمي مذهبي اڳواڻن کي محل ۾ گهرايو ۽ وڏا انعام ڏنا، اميد ڪندي ته اهي سندس هڪ سوال جو جواب ڏيندا. پر ڪو به مطمئن ڪندڙ جواب نه ڏئي سگهيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هڪ ڏينهن اشوڪ [[پاٽلي پتر]] جي رستي تي هڪ نوجوان ٻڌ ڌرمي راهب [[نگروڌ]] (نياگروڌ) کي ڏٺو، جيڪو ڀڪشا لاءِ نڪتل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} نگروڌ دراصل اشوڪ جو ڀائيٽو هو، جيتوڻيڪ اشوڪ پاڻ ان حقيقت کان اڻواقف هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} هو اشوڪ جي وڏي ڀاءُ [[سُمانا]] جو وفات کان پوءِ ڄاول پٽ هو، جنهن کي اشوڪ تخت جي جنگ دوران قتل ڪرائي ڇڏيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=34}} اشوڪ نگروڌ جي پُرسڪون، بيخوف ۽ سنجيده شخصيت کان متاثر ٿيو ۽ کيس پنهنجي ڌرم بابت ٻڌائڻ لاءِ چيو. جواب ۾ نگروڌ کيس ''اپّماد'' (هوشياري، سجاڳي ۽ سنجيدگي) بابت وعظ ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هي وعظ اشوڪ تي ايترو اثرانداز ٿيو جو هن نگروڌ کي 400,000 چاندي جا سڪا ۽ روزانو اٺ حصا چانور ڏيڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ان کان پوءِ اشوڪ هڪ ٻڌ ڌرمي ''[[اُپاسڪ]]'' بڻجي ويو ۽ [[ڪڪُٽارام]] وهار وڃڻ لڳو. اتي هن جي ملاقات مشهور ٻڌ راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] سان ٿي، جنهن کان پوءِ هو ٻڌ ڌرم سان وڌيڪ وابسته ٿي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} هن ڪهاڻي جي تاريخي صداقت يقيني ناهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ممڪن آهي ته اشوڪ جي هڪ قابل استاد جي ڳولا واري هيءَ روايت ان ڳالهه جي وضاحت لاءِ بيان ڪئي وئي هجي ته هن [[جيني ڌرم]] اختيار ڇو نه ڪيو، جيڪو پڻ عدم تشدد ۽ همدردي جو درس ڏيندو هو. اها روايت ظاهر ڪري ٿي ته اشوڪ صرف ڪنهن مخصوص عقيدي جي ڳولا ۾ نه هو، بلڪه هڪ اهڙي روحاني استاد جي تلاش ۾ هو، جيڪو کيس مطمئن ڪري سگهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=108}} سري لنڪائي روايت وڌيڪ ٻڌائي ٿي ته اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ٻڌ راهب بڻيو ۽ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] ٻڌ راهبه بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''[[ديوياوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت اشوڪ جي تبديليءَ کي ٻڌ راهب [[سمُدرا]] سان منسوب ڪري ٿي، جيڪو اڳ ۾ شراوستي جو واپاري هو. هن روايت موجب سمُدرا کي اشوڪ جي مشهور "دوزخ" ۾ قيد ڪيو ويو، پر هن پنهنجي غيرمعمولي روحاني قوتن (''[[اِدّهي]]'') جي مدد سان پاڻ کي بچائي ورتو. جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هو سمُدرا وٽ پهتو ۽ سندس ڪيترن ئي معجزن کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ هن ٻڌ ڌرم قبول ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت آهي، جنهن مطابق سمُدرا واپاري جو پٽ هو ۽ جڏهن اشوڪ سان مليو تڏهن فقط 12 سالن جو هو. اهو بيان غالباً نگروڌ واري ڪهاڻي کان متاثر آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} ''آ-يو-وانگ-چوان'' مطابق هڪ ستن سالن جي ٻڌ ٻار اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ڏانهن آندو. هڪ ٻي ڪهاڻي موجب 500 [[برهمڻ]] اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ۾ دلچسپي وٺڻ سبب تنگ ڪندا هئا. پوءِ اهي معجزاتي طور [[ڀِڪشو]] بڻجي [[ڪڪُٽارام]] وهار ۾ رهڻ لڳا، جتي اشوڪ سندن ملاقات لاءِ ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} اشوڪ جي تخت نشينيءَ وقت هندستان جي مختلف علائقن ۾ ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي مرڪز اڳ ئي موجود هئا. اهو واضح ناهي ته ٻڌ سنگهه جي ڪهڙي شاخ اشوڪ تي سڀ کان وڌيڪ اثرانداز ٿي، پر سندس گاديءَ واري شهر [[پاٽلي پتر]] جي ٻڌ برادري هڪ مضبوط اميدوار سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} هڪ ٻيو اهم مرڪز [[مهابودھي مندر]] هو. وڏي پٿريلي فرمان نمبر 8 مان معلوم ٿئي ٿو ته اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي. ان کان علاوه، حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل ننڍڙي پٿريلي فرمان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ ٻڌ ڌرم جو سرگرم پوئلڳ بڻجي چڪو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}}{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان پوءِ جي حڪومت == === اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير === [[File:Sanchi2.jpg|thumb|[[سانچي]] جو اسٽوپ. مرڪزي اسٽوپ موريا دور ۾ تعمير ٿيو، بعد ۾ [[شونگ خاندان]] جي دور ۾ وڌايو ويو، جڏهن⁠ته سينگاريل دروازا [[ساتواهن خاندان]] جي دور سان تعلق رکن ٿا.]] ''[[مهاونسا]]'' ۽ ''[[اشوڪاوادان]]'' ٻنهي موجب اشوڪ 84,000 اسٽوپا يا وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Strong|1995|pp=154–155}} ''مهاونسا'' مطابق اها تعميري سرگرمي سندس حڪومت جي پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ گوتم ٻڌ جي اٺن مقدس تبرڪن مان ست گڏ ڪيا ۽ انهن کي سون، چاندي، [[ڪرائيسوبيرل|ٻليءَ جي اک]] ۽ بلور جي 84,000 صندوقن ۾ محفوظ ڪرايو. هن حڪم ڏنو ته زمين تي انهن سڀني شهرن ۾، جتي آبادي هڪ لک يا ان کان وڌيڪ هجي، 84,000 اسٽوپا تعمير ڪيا وڃن. [[ڪڪُٽارام]] وهار جي بزرگ راهب يَشس کي هن ٻڌايو ته سندس خواهش آهي ته سڀئي اسٽوپا هڪ ئي ڏينهن ۾ مڪمل ٿين. يَشس چيو ته هو سج کي پنهنجي هٿ سان ڍڪي مڪمل ٿيڻ جو اشارو ڏيندو. جڏهن هن ائين ڪيو ته سڀئي 84,000 اسٽوپا هڪ ئي وقت تي مڪمل ٿي ويا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} ''مهاونسا'' موجب اشوڪ 84,000 ''وهار'' (خانقاهون) تعمير ڪرايون ته جيئن ٻڌ جا تبرڪ انهن ۾ رکيا وڃن.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''اشوڪاوادان'' وانگر ''مهاونسا'' پڻ ٻڌ جي تبرڪن جي گڏ ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿي، پر ان کي تعميراتي سرگرمين سان نٿي جوڙي.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''مهاونسا'' ٻڌائي ٿي ته اشوڪ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ جو فيصلو تڏهن ڪيو جڏهن [[موگگلي پُت تِسّا]] کيس ٻڌايو ته ٻڌ جي ڌرم جا 84,000 حصا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=159}} اشوڪ پاڻ [[اشوڪارام]] وهار جي تعمير شروع ڪرائي ۽ ماتحت بادشاهن کي ٻين وهارن جي تعمير جو حڪم ڏنو. ٿيرا اندگُتّا جي معجزاتي قوتن جي مدد سان اشوڪارام مڪمل ٿيو، ۽ ساڳئي ڏينهن مختلف شهرن مان 84,000 وهارن جي مڪمل ٿيڻ جون خبرون پهتيون.{{sfn|Strong|1995|p=155}} هيٺين اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير روايتي طور اشوڪ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي:{{citation needed|date=November 2019}} * [[سانچي]]، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ڌاميڪ اسٽوپ]]، [[سارناتھ]]، [[اتر پرديش]]، ڀارت * [[مهابودھي مندر]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[بارابار غارون]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[نالندا مهاويهار]] (ڪجهه حصا جهڙوڪ ساريپُتّا اسٽوپ)، [[بيهار]]، ڀارت * [[تڪششيلا]] يونيورسٽي (ڪجهه حصا جهڙوڪ [[ڌرماراجيڪا اسٽوپ]] ۽ ڪنالا اسٽوپ)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀير ٽِلو]] (ٻيهر تعمير ٿيل)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀرهُت]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ديور ڪوٺار]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[بُٽڪارا اسٽوپ]]، [[سوات]]، پاڪستان * [[سناٽي]] اسٽوپ، [[ڪرناٽڪ]]، ڀارت * [[مير رڪن اسٽوپ]]، [[نواب شاهه]]، پاڪستان {| class="wikitable" style="margin:0 auto; text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | سانچي ۾ اشوڪي اسٽوپ |- ! style="background:#EAF4FC;" | ابتدائي شڪل ! style="background:#EAF4FC;" | موجوده آثار |- | [[File:Sanchi Great Stupa Mauryan configuration.jpg|250px]]<br /> موريا سلطنت جي دور (تقريباً 260 ق.م) ۾ عظيم اسٽوپ ۽ [[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪي ٿنڀي]] جي اندازي مطابق بحالي. | <gallery mode="packed" heights="180px"> File:Ashokan Pillar - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4361.JPG|ڏاکڻي دروازي ڀرسان چمڪدار پٿر مان ٺهيل [[اشوڪي ٿنڀو]] جا باقيات. File:Minor Pillar Edict of Ashoka at Sanchi.jpg|سانچي ۾ اشوڪ جو [[ننڍو ٿنڀي وارو فرمان]]. File:Ashoka pillar remains near Southern Gateway Stupa 1 Sanchi.jpg|ڏاکڻي دروازي ڀرسان اشوڪي ٿنڀي جي باقي بچيل ڏنڊي جا آثار. File:Sanchi capital right side view.jpg|ٿنڀي جي چوٽيءَ جو پاسائتو منظر. [[سانچي آثار قديمه ميوزيم]].<ref name="p.25-28 Ashoka pillar">Described in Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 pp. 25-28 Ashoka pillar].</ref> </gallery> |} === اشوڪ جا ٿنڀا === [[اشوڪ جا ٿنڀا]] (''Pillars of Ashoka'') هڪ ئي پٿر مان ٺهيل وڏن ٿنڀن جو سلسلو آهي، جيڪي سڄي [[برصغير]] ۾ پکڙيل آهن. اهي ٿنڀا ٽين صدي ق.م ۾ [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ اعظم]] (تقريباً 268–232 ق.م) تعمير ڪرايا يا انهن تي [[اشوڪ جا فرمان]] نقش ڪرايا ويا.{{refn|name=HR|{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |journal=History of Religions |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256}}}} اشوڪ پنهنجي انهن ٿنڀن لاءِ ''ڌمّ ٿمڀا'' (''Dhaṃma Thaṃbhā'') جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي معنيٰ آهي "ڌرم جا ٿنڀا".<ref name="archive.org">{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |page=132 |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch}}</ref><ref>{{cite book |last=Skilling |first=Peter |title=Mahasutras |date=1998 |publisher=Pali Text Society |isbn=9780860133209 |page=453}}</ref> هي ٿنڀا [[ڀارت جي تعميراتي فن]] جا اهم يادگار آهن، جن مان گهڻن تي موريا دور جي مشهور چمڪدار پالش (''Mauryan Polish'') موجود آهي. اشوڪ جا لڳ ڀڳ ويهه ٿنڀا اڄ تائين باقي آهن، جن مان ڪيترن تي سندس فرمان نقش ٿيل آهن. جانورن واريون چوٽيون (''Capitals'') رکندڙ ٿنڀن مان فقط چند مڪمل نمونا بچيا آهن، جن جو تعداد ست سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="auto">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=l3s9BAAAQBAJ&pg=PA123|title=The Return of the Buddha: Ancient Symbols for a New Nation|page=123|publisher=Routledge|author=Himanshu Prabha Ray|isbn=9781317560067|date=7 August 2014}}</ref> ٻه ٿنڀا [[فيروز شاهه تغلق]] طرفان [[دهلي سلطنت]] جي دور ۾ دهلي منتقل ڪيا ويا.<ref>India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200, Burjor Avari Routledge, 2016, p. 139.</ref> بعد ۾ ڪجهه ٻيا ٿنڀا [[مغل سلطنت]] جي حڪمرانن پڻ منتقل ڪرايا، جڏهن⁠ته انهن مان ڪيترين جانورن واريون چوٽيون الڳ ڪيون ويون.{{sfn|Krishnaswamy|pp=697–698}} هي ٿنڀا عام طور تي 12 کان 15 ميٽر اوچا هوندا هئا ۽ سندن وزن 50 ٽن تائين پهچندو هو. انهن کي ڪڏهن ڪڏهن سوين ميل پري کان ڇڪي انهن هنڌن تائين آندو ويندو هو جتي کين نصب ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html|title=KING ASHOKA: His Edicts and His Times|website=www.cs.colostate.edu|access-date=29 October 2017}}</ref> انهن ٿنڀن جي چوٽيءَ تي نفيس سنگتراشي سان سينگاريل جانورن جون مورتيون لڳل هونديون هيون، جن مان ڪيترائي نمونا اڄ تائين محفوظ آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | اشوڪي ٿنڀن جون مشهور چوٽيون |- | <gallery mode="packed" heights="200"> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India 2007-01-29.jpg|[[ويسالي]] جو شير File:Elephant capital Sankasya.jpg|[[سنڪسا]] جو هاٿي File:Rampurva bull in Presidential Palace high closeup.jpg|[[رامپوروا]] جو ڏاند (اصل نمونو) File:Lauria Nandangarh lion.jpg|[[لوريا نندنگڙهه]] جو شير File:Lion Capital - Chunar Sandstone - Circa 3rd Century BCE - Rampurva - ACCN 6298-6299 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4432.JPG|[[رامپوروا]] جو شير File:Sanchi capital right side view.jpg|[[سانچي]] جون چار شيرن واريون چوٽيون، جن جي مٿان شايد ڌرم چڪر هوندو File:Sarnath capital.jpg|[[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]]، [[سارناتھ]] </gallery> |} اشوڪي ٿنڀن مان سڀ کان مشهور [[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]] آهي، جيڪو [[سارناتھ]] مان مليو. ان ۾ چار شير هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن ۽ هي اڄ [[ڀارت]] جو سرڪاري قومي نشان پڻ آهي. هي ٿنڀا صرف حڪومتي فرمانن جا ذريعو نه هئا، پر اشوڪ جي ''ڌمّ'' واري پاليسي، اخلاقي تعليم، مذهبي رواداري ۽ سلطنت جي وحدت جا علامتي نشان پڻ هئا. === ڌرم جي تبليغ === اشوڪ جي پٿريلي فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنهنجي حڪومت جي اٺين ۽ نائين سال دوران هن [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، ''ڌرم'' جي تبليغ شروع ڪئي ۽ سماجي ڀلائيءَ جا ڪيترائي ڪم سرانجام ڏنا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} انهن فلاحي قدمن ۾ انسانن ۽ جانورن لاءِ علاج جون سهولتون قائم ڪرڻ، دوائن وارا ٻوٽا پوکرائڻ، رستن جي ڪنارن تي کوهه کوٽائڻ ۽ وڻ لڳائڻ شامل هئا. اهي ڪم پاڙيسري رياستن جهڙوڪ [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ستيہ پتر]]، [[تامراپرني]] ۽ يوناني بادشاهه [[انطيوڪس]] جي سلطنت تائين به ڪيا ويا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} فرمانن موجب پنهنجي حڪومت جي ڏهين ۽ يارهين سال دوران اشوڪ [[ٻڌ سنگهه]] جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ سڄي سلطنت جو هڪ ڊگهو دورو ڪيو، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ 256 ڏينهن جاري رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي ٻارهين سال تائين اشوڪ ''ڌرم'' جي تبليغ لاءِ فرمان نقش ڪرائڻ شروع ڪيا. هن پنهنجن عملدارن (''راجوڪ'' ۽ ''پرديشڪ'') کي حڪم ڏنو ته هو هر پنجن سالن بعد پنهنجي علائقن جو دورو ڪري ماڻهن کي ''ڌرم'' بابت تعليم ڏين ۽ انتظامي جاچ به ڪن.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} اڳئين سال هن ''ڌرم مها ماتر'' نالي نئون عهدو قائم ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي چوڏهين سال ۾ اشوڪ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي توسيع جو حڪم ڏنو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} === ٽين ٻڌ ڪائونسل === {{Main|ٻڌن واري ٽين ڪائونسل}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ ٻڌ برادريءَ ۾ تمام اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} هن روايت مطابق اشوڪ وڏي پيماني تي ڀڪشوئن جي سار سنڀال شروع ڪئي. سندس سخاوت سبب ڪيترائي غير حقيقي ۽ بدعقيده ماڻهو به سنگهه ۾ شامل ٿي ويا. نتيجي ۾ حقيقي ٻڌ ڀڪشو انهن سان گڏ مذهبي رسم ''اوپوسٿ'' ادا ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ لڳا، جنهن سبب ستن سالن تائين اها رسم نه ٿي سگهي.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} اشوڪ انهن جعلي ڀڪشوئن کي هٽائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هڪ حد کان وڌيڪ جوشيلن وزيرن ڪجهه حقيقي ڀڪشو به قتل ڪري ڇڏيا. پوءِ اشوڪ بزرگ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]] کي دعوت ڏني ته جيئن هو غير ٻڌ ماڻهن کي [[پاٽلي پتر]] جي خانقاهه مان خارج ڪري.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} انهيءَ عمل دوران 60,000 ڀڪشو بدعقيديءَ جي الزام هيٺ سنگهه مان خارج ڪيا ويا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان کان پوءِ ''اوپوسٿ'' ٻيهر منعقد ٿيو ۽ موگلي پُت تِسّا اشوڪ جي حڪومت جي سترهين سال ۾ [[ٽيون ٻڌ ڪائونسل]] منعقد ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} هن ڪائونسل دوران ''[[ڪٿاوتٿو]]'' نالي ڪتاب مرتب ڪيو ويو، جنهن ۾ ٿيراوادي عقيدي جي ڪيترن نقطن جي وضاحت ۽ توثيق ڪئي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر موجود نه آهي، جنهن سبب ڪيترن مؤرخن ٽئين ٻڌ ڪائونسل جي تاريخي حيثيت تي سوال اٿاريا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} [[File:Nava Jetavana Temple - Shravasti - 014 King Asoka at the Third Council (9241725897).jpg|thumb|اشوڪ ۽ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]]، [[ٽئين ٻڌ ڪائونسل]] دوران. نوا جيتاون، [[شراوستي]].]] مؤرخ [[رچرڊ گومبرچ]] جو خيال آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ هن واقعي جو ذڪر نه هئڻ ان کي مڪمل طور غير تاريخي ثابت نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جا ڪيترائي فرمان وقت سان گڏ گم ٿي چڪا آهن.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} گومبرچ وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته اشوڪ جا فرمان واضح ڪن ٿا ته هو سنگهه جي "اتحاد ۽ پاڪيزگي" برقرار رکڻ ۾ گهري دلچسپي رکندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|pp=8–9}} مثال طور، سندس ''ننڍي پٿريلي فرمان نمبر 3'' ۾ سنگهه جي ميمبرن کي ڪجهه مخصوص مذهبي متن پڙهڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي. ساڳئي طرح [[سانچي]]، [[سارناتھ]] ۽ [[ڪوسامبي]] مان مليل فرمانن ۾ اشوڪ اختلاف پيدا ڪندڙ ڀڪشوئن کي سنگهه مان خارج ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو ۽ سنگهه جي اتحاد ۽ ترقي جي خواهش ظاهر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}}{{sfn|Guruge|1995|p=45}} اٺين صديءَ جي ٻڌ ياتري [[ئي جِنگ]] به اشوڪ بابت هڪ ٻي روايت بيان ڪري ٿو. هن مطابق [[بمبسار]] بادشاهه، جيڪو گوتم ٻڌ جو همعصر هو، خواب ۾ ڪپڙي جا 18 ٽڪرا ۽ هڪ لٺ ڏٺا. ٻڌ ان خواب جي تشريح ڪندي ٻڌايو ته سندس وفات کان پوءِ سندس تعليم 18 مختلف مڪتبن ۾ ورهائجي ويندي ۽ هڪ بادشاهه اشوڪ انهن کي ٻيهر متحد ڪندو.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} === ٻڌ مذهب جي تبليغ === سري لنڪا جي روايت مطابق [[موگلي پُت تِسّا]] تقريباً 250 ق.م ۾ ٻڌ ڌرم جي تبليغ لاءِ نَوَ مشنون سرحدي علائقن ڏانهن موڪليون.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} هن روايت موجب اهي مشنون سڌو سنئون اشوڪ نه پر موگلي پُت تِسّا موڪليون، جيتوڻيڪ اشوڪ انهن جو سرپرست هو. هر مشن ۾ پنج ڀڪشو شامل هئا ۽ انهن جي اڳواڻي هڪ بزرگ ڀڪشو ڪندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} سري لنڪا ڏانهن اشوڪ پنهنجو پٽ [[مهندا]] موڪليو، جنهن سان گڏ اٿّيا، اُتّيا، سمبلا ۽ ڀدراسالا پڻ شامل هئا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} موگلي پُت تِسّا جي مدد سان اشوڪ ٻڌ مبلغن کي [[ڪشمير]]، [[گنڌارا]]، [[هماليه]]، يوناني علائقن، [[مهاراشٽر]]، [[سُوورن ڀومي]] ۽ [[سري لنڪا]] ڏانهن موڪليو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7;" | اشوڪ جي دور جون مشهور ٻڌ مذھب واريون تبليغي سرگرميون ! مبلغ ! منزل |- | [[مهندا]] | [[سري لنڪا]] |- | مجهنتيڪ | [[ڪشمير]] ۽ [[گنڌارا]] |- | مهاديو | مهيسا منڊل (شايد موجوده [[ميسور]]) |- | رڪّھتا | وناواسا |- | ڌمّ رڪّھتا (يوناني) | اپرانتڪ (اولهه هندستان) |- | مها ڌمّ رڪّھتا | [[مهاراشٽر]] |- | مها رڪّھتا | يوناني ملڪ |- | مجهم | [[هماليه]] |- | سونا ۽ اُتّرا | [[سُوورن ڀومي]] |} روايت موجب اشوڪ جي حڪومت جي اوڻيهين سال ۾ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] سري لنڪا وئي، جتي هن ٻڌ راهبن جي عورتن واري جماعت قائم ڪئي ۽ ساڻس گڏ مقدس [[بودهي وڻ]] جي هڪ شاخ پڻ کڻي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Strong|1995|p=144}} اشوڪ جي پنهنجن فرمانن ۾ به انهن مشنن جو سڌو سنئون بيان موجود ناهي. البت سندس حڪومت جي اوڻيهين سال بابت فقط ايترو ذڪر ملي ٿو ته هن [[خالاتيڪا غار]] تپسوين کي برساتي موسم ۾ رهائش لاءِ عطا ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} سندس ٿنڀن وارن فرمانن مان معلوم ٿئي ٿو ته ايندڙ سال هن [[لمبني]] (گوتم ٻڌ جي جنم ڀومي) ۽ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي زيارت ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''پٿريلي فرمان نمبر 13'' ۾ اشوڪ دعويٰ ڪري ٿو ته هن پنج بادشاهن ۽ ٻين ڪيترن ملڪن ڏانهن پيغام موڪلي ''ڌرم جي فتح'' حاصل ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته ڇا اهي سفارتون ئي اهي ٻڌ مشنون هيون جن جو ذڪر ٻڌ تاريخن ۾ ملي ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} ڪجهه ماهر، جهڙوڪ [[ايتين لاموٽ]]، سمجهن ٿا ته فرمانن ۾ ذڪر ٿيل ''ڌرم'' جا مبلغ لازمي طور ٻڌ ڀڪشو نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جو ''ڌرم'' ۽ ''ٻڌ مت'' مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا.{{sfn|Gombrich|1995|pp=10–11}} ٻيا ماهر، جهڙوڪ [[ايرخ فرائووالنر]] ۽ [[رچرڊ گومبرچ]]، انهن مشنن کي تاريخي حقيقت سمجهن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=11}} آثار قديمه مان به ڪجهه ثبوت ملن ٿا. ''وِنَي نِدان'' ۾ ذڪر ٿيل پنجن ڀڪشوئن مان ٽن جا نالا [[ڀلسا]] (ويجهو [[وديشا]]) مان مليل تبرڪن جي صندوقن تي لکيل مليا آهن، جيڪي ٻي صدي ق.م جي شروعاتي دور سان تعلق رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} ڪيترن مؤرخن جو خيال آهي ته ٻڌ مت جي وڏي مذهب طور اڀرڻ ۾ اشوڪ جي سرپرستي اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Thapar|1995|p=32}} بهرحال، آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اتر اولهه هندستان ۽ ڏکڻ هندستان ۾ ٻڌ مت جي واڌ ويجهه جو وڏو سبب واپاري، زميندار، ڪاريگر ۽ واپاري جماعتون هيون، جن ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي ادارن جي مالي مدد ڪئي.{{sfn|Thapar|1995|p=36}} === ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ تشدد === پنجين صدي عيسويءَ جي ٻڌ روايت ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، اشوڪ ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ به ڪجهه موقعن تي تشدد جو سهارو ورتو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن "دوزخ واري قيدخاني" ۾ [[چنداگيريڪا]] کي آهستي آهستي اذيتون ڏئي مارائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هڪ شخص جي ڏوهه جي بدلي ۾ هن 18,000 "بدعقيدن" جي قتل جو حڪم ڏنو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن جين ڌرم وارن خلاف مهم هلائي ۽ هر "بدعقيد" جو سر آڻڻ تي انعام مقرر ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سندس پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] جو به سر قلم ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[پنڊروردهن]] ۾ هڪ غير ٻڌ شخص اهڙي تصوير ٺاهي جنهن ۾ [[گوتم ٻڌ]] کي [[جناتپتر]] (يعني [[مهاوير]]) جي پيرن تي جهڪيل ڏيکاريو ويو هو. اصطلاح ''نرگرنٿ'' ("بندشن کان آزاد") اصل ۾ جين ڌرم کان اڳ جي هڪ تپسوي جماعت لاءِ استعمال ٿيندو هو، پر بعد ۾ جين راهبن لاءِ رائج ٿي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} روايت موجب هڪ ٻڌ عقيدتمند جي شڪايت تي اشوڪ پهرين انهيءَ مصور کي گرفتار ڪرڻ جو حڪم ڏنو، پوءِ [[پنڊروردهن]] ۾ موجود سڀني [[آجيڪ]] (Ajivika) پوئلڳن کي قتل ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010">{{cite book | author=Beni Madhab Barua | title=The Ajivikas | url=https://archive.org/details/ajivikas00barurich | access-date=30 October 2012 | date=5 May 2010 | publisher=General Books | isbn=978-1-152-74433-2 | pages=[https://archive.org/details/ajivikas00barurich/page/68 68]–69}}</ref> چيو وڃي ٿو ته ان حڪم جي نتيجي ۾ لڳ ڀڳ 18,000 آجيڪ ماريا ويا.{{sfn|Strong|1989|p=232}} ڪجهه وقت پوءِ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ ٻئي نرگرنٿ پوئلڳ اهڙي ئي تصوير ٺاهي. اشوڪ کيس ۽ سندس سموري خاندان کي سندن گهر ۾ زندهه ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010"/> هن وڌيڪ اعلان ڪيو ته جيڪو به ڪنهن نرگرنٿ بدعقيد جو سر کڻي ايندو، تنهن کي هڪ ''دينار'' انعام طور ڏنو ويندو. روايت موجب هڪ ڳوٺاڻي ڌنار اشوڪ جي پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] کي بدعقيد سمجهي قتل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}} جڏهن اشوڪ کي پنهنجي غلطيءَ جو احساس ٿيو ته هن اهو حڪم واپس وٺي ڇڏيو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} === تاريخي جائزو === اشوڪ طرفان مخالف مذهبي فرقن تي اهڙن ظلمن جون روايتون گهڻن مؤرخن جي نظر ۾ فرقيواراڻي تبليغ جو نتيجو آهن ۽ انهن کي تاريخي حقيقت طور قبول نٿو ڪيو وڃي.{{sfn|Strong|1995|p=149}}<ref name="Beni2010" /><ref name="Steven2010">{{cite book | author=Steven L. Danver | author-link=Steven L. Danver | title=Popular Controversies in World History: Investigating History's Intriguing Questions: Investigating History's Intriguing Questions | url=https://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | access-date=23 May 2013 | date=22 December 2010 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-59884-078-0 | page=99 | archive-date=3 January 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140103043618/http://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | url-status=live }}</ref><ref name="LePhuoc2010">{{cite book | author=Le Phuoc | title=Buddhist Architecture | url=https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | access-date=23 May 2013 | date=March 2010 | publisher=Grafikol | isbn=978-0-9844043-0-8 | page=32 | archive-date=31 December 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131231233840/http://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | url-status=live }}</ref> ان کان علاوه، اهڙيون ڪهاڻيون جين متنن جهڙوڪ ''[[پريشِشٽ پروان]]'' ۽ ''[[ٿيراولي]]'' ۾ موجود ناهن، جيتوڻيڪ اهي اشوڪ جو ذڪر ڪن ٿا.{{cite book | title=Parishtaparvan | url=https://archive.org/details/jtfs_sthaviravalicaritaorparisishtaparva-of-hemchandra-hermanjacobi-1932-bibliotheca-/page/LXXXI/mode/2up}}</ref><ref>{{cite book | title=Journal Of Indian Asiatic Society | date=1872 | url=https://books.google.com/books?id=yajAG0tbZ9cC&q=As%E2%80%99oka | page=154 }}</ref> انهيءَ ڪري جديد محققن جو وڏو حصو انهن واقعن کي مذهبي مقابلي جي نتيجي ۾ بعد ۾ شامل ڪيل افسانوي روايتون سمجهي ٿو، نه ڪي اشوڪ جي دور جا تصديق ٿيل تاريخي واقعا. == خاندان == [[File:Sanchi King Ashoka with his Queens, South Gate, Stupa no. 1.jpg|thumb|هڪ شهنشاهه ــ گهڻو امڪان آهي ته اشوڪ ــ پنهنجي ٻن راڻين [[اسندهيمترا]] ۽ [[ڪاروواڪي]] سان گڏ، ۽ ٽن خادمن سميت، [[سانچي]] جي هڪ اُڀريل نقش ۾ ڏيکاريل آهي.{{sfn|Singh|2017|p=162}} هن شخصيت جي اشوڪ طور سڃاڻپ [[ڪناگنهلي]] جي هڪ ساڳئي نقش مان ٿئي ٿي، جنهن تي سندس نالو پڻ لکيل آهي.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Kanaganahalli Asoka with inscription.jpg|thumb|upright|اشوڪ پنهنجي راڻي [[تشيارڪشيتا]] سان گڏ، [[ڪناگنهلي]] ويجهو [[سنّتي]] ۾، 1هين–3هين صدي عيسوي. هن اُڀريل نقش تي [[برهمي لپي]] ۾ "𑀭𑀸𑀬 𑀅𑀲𑁄𑀓𑁄" (''رايا اشوڪو''، "بادشاهه اشوڪ") لکيل آهي. تصوير ۾ اشوڪ، سندس راڻي، ٻه چمرا جهُلڻ وارا خادم ۽ هڪ ڇانوَ کڻندڙ خادم ڏيکاريل آهن.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Emperor Ashoka and his Queen at the Deer Park.jpg|upright|thumb|شهنشاهه اشوڪ ۽ سندس راڻي [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (شاکيه ڪُماري)، [[سارناتھ]] جي هرڻن واري باغ ۾. [[سانچي]] جو اُڀريل نقش.{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === زالون === مختلف ذريعن موجب اشوڪ جون پنج مشهور زالون هيون: [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (يا ويديسا مهاديوي شاکيه ڪُماري)، [[اسندهيمترا]]، [[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]]، [[ڪاروواڪي]] ۽ [[تشيارڪشيتا]].{{sfn|Mookerji|1995|p=9}} ڪاروواڪي اشوڪ جي واحد راڻي آهي جنهن جو ذڪر اشوڪ جي پنهنجي فرمانن ۾ ملي ٿو. سندس نالو [[الله آباد]] جي هڪ ٿنڀي تي لکيل فرمان ۾ اچي ٿو. ان فرمان ۾ کيس شهزادي [[تيورا]] جي ماءُ قرار ڏنو ويو آهي، ۽ شاهي عملدارن (''مها ماترن'') کي حڪم ڏنو ويو آهي ته سندس مذهبي ۽ خيراتي عطين جو رڪارڊ رکيو وڃي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} هڪ نظريي مطابق [[تشيارڪشيتا]] دراصل ڪاروواڪي جو ئي شاهي لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[مهاونسا]]'' مطابق اشوڪ جي وڏي راڻي [[اسندهيمترا]] هئي، جيڪا اشوڪ جي وفات کان چار سال اڳ فوت ٿي وئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} روايت موجب پنهنجي پوئين جنم ۾ هن هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] کي ماکي وڪڻندڙ واپاري ڏانهن رستو ڏيکاريو هو، ۽ اهو واپاري بعد ۾ اشوڪ جي روپ ۾ پيدا ٿيو، تنهنڪري هوءَ اشوڪ جي راڻي بڻجي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد جي ڪجهه متنن ۾ اچي ٿو ته اسندهيمترا ان پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجو تيار ڪيل ڪپڙو پڻ ڏنو هو.{{sfn|Strong|1995|p=166}} انهن متنن ۾ ''دساوتٿوپڪرن''، ڪمبوڊيا وارو وڌايل ''مهاونسا'' ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} هڪ ٻي ڪهاڻي موجب اشوڪ هڪ ڏينهن اسندهيمترا تي طنز ڪندي چيو ته هوءَ مٺو ڪمند کائي رهي آهي، حالانڪه هن اهو پنهنجي ''ڪرما'' سان حاصل نه ڪيو آهي. اسندهيمترا جواب ڏنو ته سندس سڀ نعمتون سندس نيڪ عملن جو نتيجو آهن. اشوڪ کيس اهو ثابت ڪرڻ لاءِ چيو ته هوءَ 60,000 راهبن لاءِ پوشاڪون فراهم ڪري.{{sfn|Strong|1995|p=166}} رات جو محافظ ديوتائن کيس سندس پراڻي نيڪ عمل جي ياد ڏياريو، ۽ ٻئي ڏينهن هوءَ معجزاتي طور 60,000 پوشاڪون مهيا ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.{{sfn|Strong|1995|p=166}} اشوڪ ايترو متاثر ٿيو جو هن کيس پنهنجي پسنديده راڻي بڻايو ۽ کيس سلطنت جي حڪمراني به آڇي، پر هن انڪار ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=167}} ''ترائي ڀومي ڪٿا'' موجب اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ ۽ 84,000 اسٽوپا ۽ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ لاءِ به اسندهيمترا ئي همٿايو هو.{{sfn|Strong|1995|pp=167–168}} ''مهاونسا'' مطابق اسندهيمترا جي وفات کان پوءِ [[تسّراڪها]] (تشيارڪشيتا) وڏي راڻي بڻجي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ اسندهيمترا جو ذڪر ڪونهي، پر تشيارڪشيتا جو ذڪر ملي ٿو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} ''ديوياوادان'' ۾ [[پدماوتي]] نالي هڪ ٻي راڻي جو ذڪر آهي، جيڪا ولي عهد [[ڪُڻال]] جي ماءُ هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جڏهن شهزادو هو ته [[وديشا]] ۾ [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] سان محبت ۾ گرفتار ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} سلطنت سنڀالڻ کان پوءِ ديوي [[پاٽلي پتر]] وڃڻ بدران [[وديشا]] ۾ ئي رهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''مهاونسا'' واضح ڪري ٿو ته اشوڪ جي وڏي راڻي اسندهيمترا هئي، ديوي نه؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي شخصيت سمجهڻ مشڪل آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''ديپاونسا'' مطابق اشوڪ ۽ ديوي جا ٻه ٻار هئا: [[مهندا]] ۽ [[سنگهمتّا]].{{sfn|Thapar|1961|p=22}} === پٽ === [[تيورا]]، جيڪو اشوڪ ۽ ڪاروواڪي جو چوٿون پٽ هو، اشوڪ جي فرمانن ۾ نالي سان ذڪر ٿيل واحد پٽ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ جو هڪ ٻيو پٽ [[ڪُڻال]] هو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ڪُڻال جو هڪ پٽ [[سمپراتي]] هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت [[مهندا]] جو ذڪر ڪري ٿي، جنهن کي ٻڌ مبلغ طور سري لنڪا موڪليو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} چيني سياح [[شُوان زانگ]] جو چوڻ آهي ته مهندا اشوڪ جو پٽ نه، پر سندس ننڍو ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] (يا وگتاشوڪ) هو.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} ''ديوياوادان'' ۾ ولي عهد [[ڪُڻال]] (ڌرموِوَردهن) جو ذڪر آهي، جيڪو اشوڪ ۽ پدماوتي جو پٽ هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} [[فا شيان]] موجب ڌرموِوَردهن کي [[گنڌارا]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ [[جالوڪ]] کي اشوڪ جو ٽيون پٽ ڄاڻايو ويو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڌيئر === سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جي هڪ ڌيءَ [[سنگهمتّا]] هئي، جيڪا بعد ۾ [[ڀڪشُڻي]] بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ڪجهه مؤرخ، جهڙوڪ [[روميلا ٿاپر]]، سنگهمتّا جي تاريخي حيثيت بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} انهن جي دليلن مان ڪجهه هي آهن: * "سنگهمتّا" نالو، جنهن جي معنيٰ "سنگهه جي دوست" آهي، غيرمعمولي لڳي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} * ''مهاونسا'' موجب هن اشوڪ جي ڀائيٽي [[اگني برهما]] سان شادي ڪئي، جيڪا ان دور جي سماجي قانونن سان ٺهڪندڙ نه هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} * هوءَ 18 ورهين جي عمر ۾ ڀڪشُڻي بڻجي وئي، جڏهن ته روايت موجب ان وقت سندس ننڍڙو ٻار به هو.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} هڪ ٻي روايت ۾ اشوڪ جي ڌيءَ [[چارومتي]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن [[ديوپال]] نالي هڪ [[ڪشتري]] سان شادي ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڀائر === ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جو هڪ وڏو سڳو نه پر اڌ ڀاءُ [[سوسيما]] هو.{{sfn|Strong|1989|p=204}} * سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جو هڪ ڀاءُ [[تِسّا]] هو، جيڪو شروع ۾ عيش عشرت واري زندگي گذاريندو هو. اشوڪ کيس سبق سيکارڻ لاءِ ڪجهه ڏينهن لاءِ تخت تي ويهاريو، پوءِ کيس غاصب قرار ڏئي ستن ڏينهن کان پوءِ قتل جو حڪم ڏنو. انهن ستن ڏينهن ۾ تِسّا زندگي جي ناپائيداري سمجهي ورتي ۽ پوءِ راهب بڻجي ''ارهت'' جو درجو حاصل ڪيائين.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} * ''ٿيراگاتا'' جي شرح موجب هن ڀاءُ جو نالو [[ويتاشوڪ]] هو. هڪ ڏينهن هن پنهنجي مٿي ۾ اڇو وار ڏٺو ۽ دنياوي زندگي ڇڏي خانقاهه ۾ داخل ٿي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * [[فا شيان]] هن ڀاءُ کي [[مهيندر]] سڏي ٿو. سندس بيان موجب اشوڪ هن کي سندس غير اخلاقي روين سبب شرمسار ڪيو، جنهن کان پوءِ هو هڪ غار ۾ وڃي رهيو ۽ عبادت ڪندي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جي هڪ ڀاءُ کي جين سمجهي قتل ڪيو ويو، جڏهن اشوڪ جينن خلاف مهم هلائي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} == سلطنت جي حد == اشوڪ جي اڳوڻن حڪمرانن جي قبضي هيٺ آيل علائقن جي صحيح حدن بابت پڪ سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي، پر امڪان آهي ته سندس ڏاڏي [[چندر گپت موريا]] جي سلطنت اتر هندستان جي اولهه واري سامونڊي ڪناري ([[عرب سمنڊ]]) کان اوڀر واري ڪناري ([[بنگال جي نار]]) تائين پکڙيل هئي، ۽ ڀارتي برصغير جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين حصن تي مشتمل هئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} [[بندوسار]] ۽ اشوڪ غالباً سلطنت کي ڏکڻ طرف وڌيڪ وڌايو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس سلطنت تقريباً سڄي ڀارتي برصغير تي پکڙيل هئي، سواءِ انتهائي ڏاکڻن علائقن جي. [[اشوڪ جا فرمان|پٿريلا فرمان]] نمبر 2 ۽ 13 مان معلوم ٿئي ٿو ته اهي ڏاکڻا علائقا [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ڪيرلپتر]] ۽ [[ساتياپتر]] حڪمرانن جي قبضي ۾ هئا. اتر اولهه ۾ اشوڪ جي سلطنت [[افغانستان]] تائين پکڙيل هئي، جتي ان جون سرحدون [[سيلوڪي سلطنت]] سان لڳنديون هيون، جنهن تي [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيوس]] حڪومت ڪندو هو.{{sfn|Singh|2017|p=162}} اشوڪ جي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ [[پاٽلي پتر]] هو، جيڪو [[مگڌ]] واري علائقي ۾ واقع هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == مذهب ۽ فلسفو == === ٻڌ ڌرم سان تعلق === [[File:Upasaka.jpg|thumb|لفظ ''[[اپاسڪ]]'' (𑀉𑀧𑀸𑀲𑀓، "ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ")، جيڪو اشوڪ پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ ٻڌ ڌرم سان پنهنجي وابستگي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو (تقريباً 258 ق.م.)]] ٻڌ روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو هو،{{sfn|Strong|1989|p=15}} جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن هن معاملي تي اختلاف ظاهر ڪيو آهي.{{sfn|Strong|1995|p=142}} بهرحال [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان]] نمبر 1 واضح ثبوت فراهم ڪري ٿو ته اشوڪ ٻڌ ڌرم جو پوئلڳ هو. هن فرمان ۾ هو پاڻ کي ''[[اپاسڪ]]'' (يعني ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ) ۽ ''ساکيه'' (يعني گوتم ٻڌ جي لقب ''شاکيه مُني'' جي نسبت سان ٻڌ ڌرمي) سڏي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=134}} هي فرمان ۽ ٻيا ڪيترائي فرمان سندس ٻڌ ڌرم سان وابستگي جا ثبوت پيش ڪن ٿا:{{sfn|Guruge|1995|pp=43–44}} * پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ اشوڪ لکي ٿو ته ''اپاسڪ'' ٿيڻ کان پوءِ هڪ سال تائين هن گهڻي ترقي نه ڪئي، پر پوءِ هو ''سنگهه'' جي ويجهو ويو ۽ وڌيڪ اڳتي وڌيو. ''سنگهه ڏانهن وڃڻ'' جي صحيح معنيٰ واضح نه آهي. ٻڌ روايت موجب هو ڪجهه وقت راهبن سان گڏ رهيو، پر اهو شايد وڌاءُ هجي. البت اها ڳالهه يقيني آهي ته اشوڪ ٻڌ ڌرم ڏانهن وڌيڪ مائل ٿيو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 3 ۾ هو پاڻ کي ''اپاسڪ'' سڏي ٿو ۽ [[ٻڌ]] ۽ [[سنگهه]] تي پنهنجي ايمان جو اظهار ڪري ٿو.{{sfn|Thapar|1995|pp=19–20}}{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[وڏا پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان]] نمبر 8 ۾ هو پنهنجي تاجپوشي کان ڏهه سال پوءِ [[سمبودهي]] (يعني [[بودھ گيا]] ۾ مقدس [[بودهي وڻ]]) جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[لمبني]] واري ٿنڀي جي لکت ۾ هو [[گوتم ٻڌ]] جي جنم ڀومي جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ ٻڌ ۽ سنگهه لاءِ پنهنجي عقيدت جو اعلان ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1989|p=13}} * [[نگالي ساگر]] واري لکت ۾ هو اڳوڻي هڪ ٻڌ جي نالي سان منسوب اسٽوپا کي ٻيڻو وڏو ڪرڻ ۽ ان جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * سندس ڪجهه لکتون ٻڌ سنگهه جي اتحاد ۽ نظم برقرار رکڻ ۾ سندس دلچسپي ظاهر ڪن ٿيون.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * [[سارو مارو]] واري لکت موجب اشوڪ ''منيما ديش'' ۾ واقع ''اپونيت وهار'' ڏانهن سفر دوران پنهنجو پيغام موڪليو. جيتوڻيڪ هن هنڌ جي صحيح سڃاڻپ يقيني نه آهي، پر واضح آهي ته اهو هڪ ٻڌ وهار (''وهار'') هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=157}} === ڌرم === {{مکيه|اشوڪ جي ڌرم واري پاليسي}} [[File:Lomas Rishi relief.jpg|thumb|اشوڪ کي [[لوماس رشي غار]] جي سجايل دروازي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو ''[[چيتيه]] محراب'' جو "سڀ کان پراڻو معلوم مثال" سمجھيو وڃي ٿو.<ref name="Harle1994p24">{{cite book|author=James C. Harle|title=The Art and Architecture of the Indian Subcontinent|url=https://archive.org/details/artarchitectureo00harl|url-access=registration|year=1994|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-06217-5|pages=[https://archive.org/details/artarchitectureo00harl/page/24 24]–25}}</ref>]] اشوڪ جي مختلف لکتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن پاڻ کي "ڌرم" (پالي: ''ڌمّ'') جي واڌاري لاءِ وقف ڪري ڇڏيو هو. ٻڌ حلقن ۾ هي اصطلاح [[گوتم ٻڌ]] جي تعليمات لاءِ استعمال ٿيندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} بهرحال، اشوڪ جي پنهنجي لکتن ۾ ٻڌ ڌرم جي بنيادي عقيدن، جهڙوڪ [[چار اَريا سچ]] يا [[نروان]] جو ڪو ذڪر موجود ناهي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} لفظ "ڌرم" ڀارتي مذهبن ۾ مختلف معنائن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ عام طور تي ان جو مطلب "قانون"، "فرض"، "نيڪي" يا "راستي تي هلڻ" ورتو ويندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي [[قنڌار]] وارين لکتن ۾ "ڌرم" جو ترجمو يوناني ٻوليءَ ۾ ''eusebeia'' ۽ آرامي ٻوليءَ ۾ ''qsyt'' ڪيو ويو آهي، جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته اشوڪ جو "ڌرم" فقط ٻڌ ڌرم تائين محدود نه هو، پر هڪ وڌيڪ وسيع اخلاقي تصور هو.{{sfn|Strong|1995|p=142}} اشوڪ جي لکتن موجب، ڌرم جو مطلب هو: * سماجي ڀلائيءَ لاءِ سرگرم اخلاقي حڪمراني * مذهبي رواداري * ماحولياتي شعور * عام اخلاقي اصولن جي پيروي * جنگ کان پاسو {{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي فرمانن ۾ ڌرم جي عملي صورتن جا مثال هي آهن: * موت جي سزا ختم ڪرڻ ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 4){{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * رستن جي ڪنارن تي وڻن جي پوک، خاص طور تي [[برگد]] ۽ آم جا باغ، گڏوگڏ مسافرن لاءِ آرامگاهون ۽ کوهه تعمير ڪرائڻ. هر اڌ ميل جي فاصلي تي اهڙيون سهولتون قائم ڪيون ويون. ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 7){{sfn|Strong|1989|p=4}} * شاهي باورچي خاني ۾ جانورن جي قتل تي پابنديون لڳائڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 1).{{sfn|Strong|1989|p=4}} روزانو فقط ٻه مور ۽ هڪ هرڻ ذبح ڪرڻ جي اجازت هئي، ۽ پوءِ اهو به بند ڪيو ويو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * انسانن ۽ جانورن ٻنهي لاءِ طبي سهولتون قائم ڪرڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 2).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * والدين جي فرمانبرداري، پجاريَن ۽ تپسوين سان سخاوت، ۽ خرچن ۾ سادگي جي ترغيب ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 3).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * عملدارن کي غريبن ۽ پوڙهن ماڻهن جي ڀلائي ۽ خوشحالي لاءِ ڪم ڪرڻ جو حڪم ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 5).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * سڀني جاندارن جي ڀلائيءَ کي فروغ ڏيڻ ته جيئن هو زنده مخلوق تي پنهنجو قرض ادا ڪري سگهي ۽ هن دنيا ۽ ايندڙ دنيا ۾ انهن جي خوشيءَ جو سبب بڻجي سگهي ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 6).{{sfn|Strong|1989|p=4}} جديد عالمن اشوڪ جي ''ڌرم'' بابت مختلف رايا پيش ڪيا آهن. ڪن ان کي ٻڌ ڌرم جي عام گهرو پوئلڳن جي اخلاقي ضابطن سان تشبيهه ڏني آهي، ڪن ان کي سياسي ۽ اخلاقي اصولن جو مجموعو قرار ڏنو آهي، ڪن ان کي هڪ قسم جو "عالمي مذهب" سمجهيو آهي، جڏهن ته ڪجهه ان کي اشوڪ جي پنهنجي فڪري ايجاد قرار ڏين ٿا. ٻئي طرف، ڪجهه محققن جو خيال آهي ته اهو بنيادي طور هڪ سياسي نظريو هو، جنهن جو مقصد هڪ وڏي ۽ گهڻ قومي سلطنت کي اخلاقي بنيادن تي متحد رکڻ هو.{{sfn|Singh|2012|p=131}} اشوڪ ''ڌرم-مها ماتر'' نالي نئين درجي جا عملدار مقرر ڪيا. انهن جي ذميواري پوڙهن، بيمارن، عورتن، ٻارن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي ڀلائي هئي. اهي عملدار اولهه ايشيا جي يوناني-هلينستي سلطنتن ڏانهن سفارتي مهمن تي به موڪليا ويندا هئا ته جيئن ڌرم جو پيغام پهچائي سگهجي.{{sfn|Thapar|1995|p=31}} تاريخي طور تي، عالمي ٻڌ ڌرمي حلقن ۾ اشوڪ جي جيڪا تصوير مشهور ٿي، اها سندس فرمانن بدران ٻڌ روايتن ۽ ڏند ڪٿائن (جهڙوڪ ''[[اشوڪاوادان]]'') تي ٻڌل هئي. ان جو هڪ وڏو سبب اهو هو ته اشوڪ جا فرمان [[برهمي لپي]] ۾ لکيل هئا، جيڪا وقت سان وسري وئي ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ [[جيمس پرنسپ]] جي تحقيق کان پوءِ ئي ٻيهر پڙهي ويئي.{{sfn|Strong|1989|p=5}} چيني ٻڌ ياترين [[فاشيان]] ۽ [[شوان زانگ]] جي سفرنامن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو اشوڪ جي لکتن کي ٻڌ سان لاڳاپيل مقدس هنڌن جي نشانين طور ڏسندا هئا. انهن فرمانن کي ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل مواد سان منسوب ڪيو، پر جديد عالمن جڏهن برهمي لپي پڙهي، ته معلوم ٿيو ته انهن جي تشريح اصل متن سان مطابقت نٿي رکي. غالب امڪان اهو آهي ته فاشيان مقامي رهنمائن تي ڀاڙيو، جن يا ته پنهنجي طرفان ٻڌ ڌرمي تشريحون ٺاهيون يا زباني روايتن جي بنياد تي غلط ترجما پيش ڪيا. شوان زانگ به اهڙي صورتحال کي منهن ڏنو هوندو، يا شايد هن فاشيان جي لکڻين تي ڀروسو ڪيو هجي.{{sfn|Strong|1989|pp=6–9}} هن راءِ جي تائيد ان ڳالهه مان به ٿئي ٿي ته چوڏهين صديءَ ۾ [[فيروز شاهه تغلق]] جڏهن اشوڪ جي ٿنڀن تي لکيل تحريرن جي معنيٰ پڇي، ته ڪجهه برهمڻ عالمن انهن جون خيالي تشريحون پيش ڪيون. [[شمس سراج عفيف]] جي ''تاريخ فيروز شاهي'' موجب، جڏهن فيروز شاهه [[ٽوپرا]] ۽ [[ميرٺ]] مان اهي ٿنڀ دهلي آندا، ته برهمڻن کيس ٻڌايو ته انهن تي اڳڪٿي لکيل آهي ته فيروز نالي بادشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به انهن ٿنڀن کي نه هٽائي سگهندو. ان وقت مقامي روايتن ۾ انهن ٿنڀن کي افسانوي سورمي [[ڀيم]] سان پڻ منسوب ڪيو ويندو هو.{{sfn|Strong|1989|pp=9–10}} [[رچرڊ گومبرچ]] جهڙن عالمن جو خيال آهي ته اشوڪ جي ڌرم تي ٻڌ ڌرم جو واضح اثر موجود هو. مثال طور، [[ڪالنگا]] بابت جدا فرمان نمبر 1 ۾ موجود خيال، ٻڌ جي ''سگال کي نصيحت'' ۽ ٻين وعظن سان گهڻي مشابهت رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} ==== جانورن جي ڀلائي ==== اشوڪ جي پٿريلي فرمانن ۾ واضح طور چيو ويو آهي ته جاندارن کي تڪليف پهچائڻ مناسب ناهي، ۽ ڪنهن به جانور کي [[يجنا]] يا قرباني لاءِ قتل نه ڪيو وڃي.{{sfn|Fitzgerald|2004|p=120}} بهرحال، اشوڪ عام ڍورن جي ذبح يا گوشت کائڻ تي مڪمل پابندي نه لڳائي.{{sfn|Simoons|1994|p=108}} هن اهڙن سڀني چؤپائن جي قتل تي پابندي وڌي جيڪي نه خوراڪ لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ نه ئي ڪنهن عملي فائدي جا هئا. ان کان علاوه ڪيترن پکين، مڇين ۽ ٻين جانورن جي مخصوص نسلن جي قتل تي به پابندي لڳائي وئي.{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ کير پياريندڙ ٻڪريُن، رڍن ۽ سوئرن جي قتل کي به منع ڪيو، ۽ سندن ڇهن مهينن کان گهٽ عمر وارن ٻچن جي قتل تي پڻ پابندي وڌي. هن ڪجهه خاص مذهبي دورن، جهڙوڪ [[چاتُرماس]] ۽ [[اوپوسٿ]] جي ڏينهن ۾: سڀني مڇين جي شڪار; ۽ جانورن جي خصي ڪرڻ تي پابندي لڳائي.{{sfn|Dhammika|1994}}{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ شاهي شڪار کي ختم ڪيو ۽ شاهي محل ۾ خوراڪ لاءِ جانورن جي ذبح کي به محدود ڪري ڇڏيو.{{sfn|Draper|Meyer|McCoubrey|1998|p=44}} ڇاڪاڻ ته هن: شڪار تي پابنديون وڌيون; جانورن لاءِ علاجگاهون قائم ڪيون; ڪيترن مذهبي ڏينهن تي گوشت کائڻ کان روڪيو، انهيءَ ڪري ڪجهه محقق موريا سلطنت کي دنيا جي تاريخ ۾ انهن نادر مثالن مان شمار ڪن ٿا، جتي حڪومت جانورن کي به اهڙو تحفظ ڏنو جهڙو انساني شهرين کي حاصل هوندو آهي.{{sfn|Phelps|2007}} اشوڪ جي فرمانن ۾ جهنگلي جانورن جي قتل ۽ ٻيلن جي تباهي تي به پابنديون ملن ٿيون، تنهن ڪري ڪيترائي جديد ماحولياتي مورخ کيس ماحولياتي شعور ۽ فطرت جي تحفظ جي ابتدائي نمائندن مان هڪ سمجهن ٿا.{{sfn|Elverskog|2020|p=56}}{{sfn|Fisher|2018|p=72}} == پرڏيهي لاڳاپا == [[File:Territories conquered by the Dharma according to Ashoka.jpg|thumb|[[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13]] موجب اهي علائقا جيڪي اشوڪ جي "ڌرم فتح" هيٺ آيا (260–218 ق م).{{sfn|Kosmin|2014|p=57}}<ref name=ME368>Thomas Mc Evilly, ''The shape of ancient thought'', Allworth Press, New York, 2002, p. 368</ref>]] اهو چڱيءَ طرح معلوم آهي ته اشوڪ مختلف ماڻهن ۽ بادشاهن ڏانهن ''دوت'' (سفير يا ايلچي) موڪليندو هو ته جيئن زباني يا لکت واريون هدايتون، يا ٻنهي قسمن جا پيغام، انهن تائين پهچائي سگهجن. سندس ڇهين پٿريلي فرمان (Rock Edict VI) ۾ "زباني حڪمن" جو واضح ذڪر ملي ٿو. بعد ۾ اها ڳالهه به ثابت ٿي ته ان دور ۾ لکت وارين هدايتن سان گڏ زباني پيغام موڪلڻ ڪا غيرمعمولي ڳالهه نه هئي. اشوڪ جي پيغامن جو مقصد سندس ''ڌمّ-وجيه'' (ڌرم ذريعي فتح) کي ڦهلائڻ هو، جنهن کي هو سڀني فتحن کان اعليٰ سمجھندو هو ۽ جنهن کي هو هر هنڌ، بلڪه ڀارت کان ٻاهر به، ڦهلائڻ جو خواهشمند هو. [[خروشٺي لپي]] جي اختيار ٿيڻ مان مختلف ثقافتن جي وچ ۾ رابطن جا واضح ۽ ناقابل ترديد نشان ملن ٿا. اهو به ممڪن آهي ته حڪومتي لکتون نصب ڪرڻ جو تصور به انهيءَ لپيءَ سان گڏ آيو هجي، ڇاڪاڻ ته اشوڪ جي فرمانن ۾ [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] اثر ڪيترن ئي اصطلاحن ۽ تحريري اندازن ۾ نظر اچي ٿو. اهي حقيقتون ظاهر ڪن ٿيون ته اشوڪ ٻين تهذيبن سان رابطي ۾ هو ۽ پنهنجي سلطنت جي حدن کان ٻاهر نون ثقافتي خيالن جي ڏي وٺ ۽ ڦهلاءَ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪري رهيو هو.<ref name="Hinuber2012">{{cite journal | author=Oskar von Hinüber |title=Did Hellenistic Kings Send Letters to Aśoka? | journal=Journal of the American Oriental Society |volume=130 | issue=2 | year=2010 | publisher=Freiburg | pages=262–265}}</ref> === يوناني دنيا === [[File:Sarnath Ashoka Capital Horse motif.jpg|thumb|right|[[سارناٿ]] جي [[اشوڪ جو شيرن وارو تاج|اشوڪي تاج]] تي گھوڙي جو نقش، جنهن کي اڪثر يوناني حقيقت نگاري (ريئلزم) جو مثال سمجھيو ويندو آهي.<ref name="Danielou">A Brief History of India, [[Alain Daniélou]], Inner Traditions / Bear & Co, 2003, p. 89-91 [https://archive.org/details/briefhistoryofin00dani/page/89]</ref>]] اشوڪ پنهنجي پٿريلي فرمانن ۾ بيان ڪري ٿو ته هن اولهه ۾ واقع [[يوناني دور]] جي بادشاهتن ڏانهن ٻڌ ڌرم ۽ ڌرم جي تبليغ لاءِ قدم کنيا. هو اهو پڻ ٻڌائي ٿو ته سندس سلطنت ۾ رهندڙ يوناني ماڻهو ٻڌ ڌرم قبول ڪندڙ هئا ۽ سندس سفيرن جا مخاطب پڻ هئا. {{blockquote |text=هاڻي ديوتائن جي پياري بادشاهه جي نظر ۾ سڀ کان وڏي فتح ڌرم جي فتح آهي. ۽ اها ڌرم فتح هتي به حاصل ڪئي وئي آهي ۽ ڇهه سئو يوجن پري به، جتي يوناني بادشاهه [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]] حڪومت ڪري ٿو، ۽ ان کان به اڳتي جتي چار بادشاهه [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] حڪومت ڪن ٿا. اهڙي طرح ڏکڻ ۾ [[چولا]]، [[پانڊيا]] ۽ [[تامراپرني]] تائين پڻ. هتي بادشاهه جي سلطنت اندر يونانين، ڪمبوجن، نابھڪن، نابھاپمڪتين، ڀوجن، پيتنيڪن، آندرهن ۽ پاليدن جي وچ ۾ به ماڻهو ديوتائن جي پياري بادشاهه جي ڌرم واري هدايتن تي عمل ڪن ٿا. جتي سندس سفير نه به پهتا آهن، اتي به ماڻهن سندس ڌرم جي تعليمات بابت ٻڌي انهن تي عمل ڪرڻ شروع ڪيو آهي ۽ مستقبل ۾ به ڪندا رهندا. |source=[[اشوڪ جا فرمان]]، [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان نمبر 13]] (ايس. ڌمّيڪا جو ترجمو)<ref>[http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html#rock14 The Edicts of King Ashoka: an English rendering by Ven. S. Dhammika] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160510060618/http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html |date=10 May 2016 }}</ref> }} {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | caption_align = center | align = left | direction = horizontal | image1 = Kalsi02.jpg | image2 = Khalsi rock edict of Ashoka.jpg | footer = [[کالسي]] جا پٿريلا فرمان (وڏو پٿريلو فرمان نمبر 13)، جن ۾ اشوڪ يوناني بادشاهن [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] جا نالا سڌيءَ طرح پنهنجي تعليمات جي مخاطبن طور کڻي ٿو. | footer_align = center }} اهو ممڪن آهي، جيتوڻيڪ يقيني نه آهي، ته اشوڪ کي يوناني حڪمرانن کان خط موصول ٿيا هجن ۽ هو يوناني بادشاهن جي حڪومتي فرمانن کان واقف هجي. ساڳي طرح جيئن هو شايد [[هخامنشي سلطنت]] جي بادشاهن جي لکتن کان واقف هو، ڇاڪاڻ ته ان دور ۾ يوناني بادشاهن جا سفير ڀارت ۾ موجود هئا ۽ اشوڪ پاڻ به پنهنجا ''دوت'' ٻاهرين ملڪن ڏانهن موڪليندو هو.<ref name="Hinuber2012"/> [[ڊيو نيسيوس (سفير)|ڊيو نيسيوس]] نالي هڪ يوناني سفير جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]] طرفان اشوڪ جي درٻار ۾ موڪليو ويو هو.<ref>{{cite web |url = http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |title = Pliny the Elder, "The Natural History", 6, 21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728023626/http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |archive-date=28 July 2013 |url-status=dead}}</ref> اهو ساڳيو بطليموس اشوڪ جي فرمانن ۾ به ٻڌ ڌرم جي پيغام حاصل ڪندڙ بادشاهن مان شمار ڪيو ويو آهي. ڪجهه يوناني فلسفي، جهڙوڪ [[هيگيسياس آف سيرين]]، جيڪو غالباً بادشاهه [[ماگاس آف سيرين]] جي دور ۾ رهندو هو، انهن کي به ممڪن طور ٻڌ ڌرم جي تعليمات کان متاثر سمجھيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته ماگاس انهن بادشاهن مان هڪ هو جن ڏانهن اشوڪ جا مذهبي سفير موڪليا ويا هئا.<ref>{{cite book |last=Preus |first=Anthony |year=2015 |title=Historical Dictionary of Ancient Greek Philosophy |url=https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |page=184 |isbn=978-1-4422-4639-3 |access-date=18 June 2017 |archive-date=4 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201104102717/https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |url-status=live }}</ref> ڀارت ۾ رهندڙ يونانين جو ٻڌ ڌرم جي واڌاري ۾ عملي ڪردار به نظر اچي ٿو. مثال طور، اشوڪ جي سفيرن مان هڪ [[ڌمّرڪشيت]] بابت پالي ذريعن ۾ ذڪر آهي ته هو هڪ يوناني (''يونا'') ٻڌ ڀڪشو هو، جنهن ٻڌ ڌرم جي تبليغ ۾ سرگرم حصو ورتو. ''[[مهاونسا]]'' ۾ هن جو ذڪر موجود آهي.<ref name="plgotw">Full text of the ''Mahavamsa'' [http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html Click chapter XII] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060905050433/http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html |date=5 September 2006 }}</ref> ڪجهه يوناني (يَوَن) شايد اشوڪ جي سلطنت ۾ انتظامي عهدن تي پڻ فائز هئا. [[رودر دامن]] جي [[گرناڙ|گِرناڙ]] واري لکت ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ جي دور ۾ [[گجرات]] جي علائقي گِرناڙ ۾ هڪ يَوَن (يوناني) گورنر مقرر هو، جيڪو هڪ آبي ذخيرو تعمير ڪرائڻ جو ذميوار هو.<ref>The Idea of Ancient India: Essays on Religion, Politics, and Archaeology by Upinder Singh [https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 p.18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229135504/https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 |date=29 December 2019 }}</ref> ڪيترن محققن جو خيال آهي ته [[پاٽلي پتر]] ۾ اشوڪ جو شاهي محل [[پرسيپولس]] ۾ موجود هخامنشي شاهي محل جي طرز تي تعمير ڪيو ويو هو.<ref>{{cite book |last1=De la Croix |first1=Horst |last2=Tansey |first2=Richard G. |last3=Kirkpatrick |first3=Diane |title=Gardner's Art Through the Ages |date=1991 |publisher=Thomson/Wadsworth |isbn=0-15-503769-2 |edition=9th |page=[https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 428] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 }}</ref> == اڳين جنمن بابت ڏند ڪٿائون == ٻڌ ڌرم جي روايتن ۽ ڏند ڪٿائن ۾ اشوڪ جي گذريل جنمن بابت به ڪيترائي قصا بيان ڪيا ويا آهن. ''مهاونسا'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ، [[نگروده]] ۽ [[ديوانمپيا تِسا]] هڪ اڳئين جنم ۾ ڀائر هئا. ان وقت هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] (Pratyekabuddha) ٻئي بيمار پرتيڪ ٻڌ جي علاج لاءِ ماکي ڳولي رهيو هو. هڪ عورت کيس هڪ ماکيءَ جي دڪان ڏانهن رهنمائي ڪئي، جيڪو انهن ٽنهي ڀائرن جي ملڪيت هو. اشوڪ وڏي سخاوت سان ان پرتيڪ ٻڌ کي ماکي عطا ڪئي ۽ انهيءَ نيڪيءَ جي عيوض اها خواهش ظاهر ڪئي ته هو مستقبل ۾ جمبودويپ جو خودمختيار حڪمران بڻجي.{{sfn|Strong|1995|p=146}} اها عورت به دعا ڪئي ته هوءَ سندس راڻي بڻجي، ۽ پوءِ ايندڙ جنم ۾ اشوڪ جي زال [[اسندهمتّا]] جي روپ ۾ پيدا ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد وارن پالي متنن موجب اسندهمتّا هڪ ٻي نيڪي پڻ ڪئي هئي: هن پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجي هٿن سان تيار ڪيل ڪپڙي جو هڪ ٽڪرو تحفي طور ڏنو هو. اهي روايتون ''دساوتٿُپّڪرڻ''، نام نهاد ڪمبوڊيائي يا توسيع يافته ''مهاونسا'' (ممڪن طور نائين يا ڏهين صدي) ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' (پندرهين صدي) ۾ محفوظ آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} ''[[اشوڪاوادان]]'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ اڳئين جنم ۾ [[راجگريهه]] جي هڪ معزز خاندان ۾ ''جيا'' نالي ڇوڪري جي صورت ۾ پيدا ٿيو هو. جڏهن هو ننڍڙو ٻار هو، تڏهن هن [[گوتم ٻڌ]] کي مٽيءَ جو هڪ ڍير کاڌي جي خيال سان پيش ڪيو. ٻڌ انهيءَ عطئي کي قبول ڪيو، جنهن تي جيا اعلان ڪيو ته هن نيڪ عمل جي نتيجي ۾ هو مستقبل ۾ بادشاهه بڻجندو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} ساڳئي روايت ۾ اهو پڻ ٻڌايو ويو آهي ته جيا جو ساٿي ''وجيا'' بعد ۾ اشوڪ جي وزير اعظم [[رادھاگپت]] جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} بعد ۾، پنهنجي ايندڙ زندگيءَ ۾، ٻڌ ڀڪشو [[اپگپت]] اشوڪ کي ٻڌائي ٿو ته سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي جو سبب اڳئين جنم ۾ مٽيءَ جو اهو ناپاڪ تحفو هو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ڪيترا پوءِ جا متن هيءَ ڪهاڻي ورجائين ٿا، پر مٽي ڏيڻ جي منفي نتيجن جو ذڪر نٿا ڪن. انهن متنن ۾ [[ڪمارلاتا]] جو ''ڪلپنا-منڊيتڪا''، [[آرياشور]] جو ''جاتڪ مالا'' ۽ ''مها-ڪرما-وڀاگا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=149}} چيني ليکڪ [[پاؤ چينگ]] پنهنجي ڪتاب ''شيه چيا جُو لائي ينگ هوا لو'' ۾ لکي ٿو ته مٽي ڏيڻ جهڙو معمولي عمل ايترو وڏو ثواب نٿو رکي سگهي جو ان جي نتيجي ۾ اشوڪ جهڙو عظيم شهنشاهه پيدا ٿئي. ان جي بدران، هو دعويٰ ڪري ٿو ته ڪنهن ٻئي اڳئين جنم ۾ اشوڪ هڪ بادشاهه جي حيثيت سان ٻڌ جون بيشمار مورتيون ٺهرايون هيون، ۽ انهيءَ عظيم ثواب جي نتيجي ۾ هو ايندڙ جنم ۾ هڪ وڏي شهنشاهه جي صورت ۾ پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=163}} پالي ٻوليءَ جي چوڏهين صديءَ واري داستاني ڪتاب ''دساوتٿُپّڪرڻ'' (ممڪن طور چوڏهين صديءَ جو) ماکيءَ واري واپاري ۽ مٽي ڏيندڙ ٻار ٻنهي ڪهاڻين کي پاڻ ۾ ملائي پيش ڪري ٿو. هي متن ''مهاونسا'' واري قصي جو ٿورو مختلف بيان ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته اهو واقعو [[گوتم ٻڌ]] جي ڄمڻ کان به اڳ ٿيو هو. ان کان پوءِ ڪتاب چوي ٿو ته اهو ماکي عطا ڪندڙ واپاري بعد ۾ انهيءَ ٻار جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو، جنهن ٻڌ کي مٽي پيش ڪئي هئي. پر هن روايت ۾ هڪ اضافي تفصيل به آهي: ٻڌ اها مٽي پنهنجي خادم [[آنند]] کي ڏني ته جيئن ان مان [[پلستر]] تيار ڪيو وڃي. اهو پلستر بعد ۾ وهار جي ڀتين ۾ پيل ڏارن ۽ شگافن جي مرمت لاءِ استعمال ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=163-165}} == آخري سال == === تسّراڪشا راڻي طور === اشوڪ جي آخري تاريخي لکت [[اشوڪ جا وڏا ستوني فرمان|ستوني فرمان نمبر 4]] آهي، جيڪا سندس حڪومت جي 26هين سال سان تعلق رکي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اشوڪ جي زندگيءَ جي آخري دور بابت ڄاڻ جو واحد ذريعو ٻڌ ڌرمي روايتون ۽ ڏند ڪٿائون آهن. سري لنڪائي روايت مطابق اشوڪ جي مهاراڻي [[اسندهمتّا]] سندس حڪومت جي 29هين سال ۾ وفات ڪري وئي، ۽ 32هين سال ۾ سندس ٻي زال [[تشيارڪشا|تسّراڪشا]] کي راڻيءَ جو لقب ڏنو ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ٻنهي ''مهاونسا'' ۽ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ [[بودهي وڻ]] سان خاص عقيدت ۽ محبت رکندو هو. حسد ۾ مبتلا تسّراڪشا "بودهي" کي اشوڪ جي ڪنهن محبوبه عورت جو نالو سمجهي ويٺي. پوءِ هن ڪاري جادو ذريعي وڻ کي سُڪائڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Strong|1995|p=152}} ''اشوڪاوادان'' موجب هن ان مقصد لاءِ هڪ جادوگر عورت کي ڀرتي ڪيو. جڏهن اشوڪ کيس سمجهايو ته "بودهي" دراصل هڪ وڻ جو نالو آهي، تڏهن هن ساڳي جادوگر عورت کان وڻ کي ٻيهر صحتمند ڪرايو.{{sfn|Strong|1995|pp=152–153}} پر ''مهاونسا'' مطابق تسّراڪشا آخرڪار وڻ کي مڪمل طور تباهه ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي،{{sfn|Strong|1995|p=153}} ۽ اهو واقعو اشوڪ جي حڪومت جي 34هين سال ۾ پيش آيو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''اشوڪاوادان'' موجب تسّراڪشا (جنهن کي هتي ''تشيارڪشيتا'' چيو ويو آهي) اشوڪ جي پٽ [[ڪُنالا]] سان عشق ڪرڻ لڳي، پر ڪُنالا سندس خواهش رد ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ اشوڪ کيس ستن ڏينهن لاءِ سلطنت جو مڪمل اختيار ڏئي ڇڏيو. انهيءَ مختصر عرصي دوران هن ڪُنالا تي ظلم ڪيو ۽ سندس اکيون ڪڍرائي کيس انڌو ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هن ڪاوڙ ۾ اچي چيو ته: "مان هن جون اکيون پٽي ڪڍندس، سندس جسم کي لوهي ڪنڊن سان چيريندس، کيس جيئري ڀالي تي چاڙهيندس، سندس نڪ آري سان ڪٽيندس ۽ سندس زبان استري سان وڍيندس." بعد ۾ ڪُنالا معجزاتي نموني ٻيهر بينائي حاصل ڪري ورتي ۽ راڻي لاءِ معافي جي درخواست ڪئي، پر اشوڪ ان جي باوجود تسّراڪشا کي قتل ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=152}} [[ڪشيميندر]] جي ''اوادان-ڪلپا-لتا'' ۾ به هيءَ روايت بيان ٿيل آهي، پر اتي اشوڪ جي شخصيت کي وڌيڪ مثبت ڏيکارڻ لاءِ لکيو ويو آهي ته ڪُنالا جي نظر واپس اچڻ کان پوءِ اشوڪ راڻيءَ کي معاف ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=165}} == وفات == سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي 37هين سال ۾ وفات ڪئي،{{sfn|Guruge|1995|p=51}} جنهن جو مطلب آهي ته سندس وفات لڳ ڀڳ 232 ق م ۾ ٿي.{{sfn|Kosmin|2014|p=36}} ''اشوڪاوادان'' موجب پنهنجي زندگيءَ جي آخري ڏينهن ۾ شهنشاهه سخت بيمار ٿي پيو. هن ٻڌ سنگهه کي عطيا ڏيڻ لاءِ سرڪاري خزاني مان رقم استعمال ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن تي سندس وزيرن کيس رياستي خزاني تائين رسائي کان روڪي ڇڏيو. ان کان پوءِ اشوڪ پنهنجون ذاتي ملڪيتون عطيو ڪرڻ لڳو، پر ان کان به کيس روڪيو ويو. آخرڪار، وفات وقت سندس وٽ صرف هڪ [[املي|آملي]] (Myrobalan) جو اڌ ڦر بچيو هو، جيڪو هن پنهنجي آخري نذراني طور سنگهه کي پيش ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=18}} اهڙيون روايتون ٻڌ سنگهه کي سخاوت سان عطيا ڏيڻ جي اهميت اجاگر ڪن ٿيون ۽ اهو پڻ ڏيکارين ٿيون ته سلطنت ٻڌ ڌرم جي حمايت ۾ ڪهڙو ڪردار ادا ڪندي هئي.{{sfn|Singh|2008|p=332}} هڪ مشهور ڏند ڪٿا مطابق اشوڪ جي جسد کي ساڙڻ وقت سندس چتا مسلسل ست ڏينهن ۽ ست راتيون ٻرندي رهي. <ref>{{cite book |last=Strong |first=John |date=2007 |title=Relics of the Buddha |url=https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |publisher=Motilal Banarsidass Publishers |page=149 |isbn=978-81-208-3139-1 |access-date=15 November 2015 |archive-date=8 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508154548/https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |url-status=live }}</ref> == آثارِ قديمه جا باقيات == === اڏاوت === [[File:Lomas_Rishi_entrance.jpg|thumb|[[لوماس رشي غار]] جو تراشيل دروازو، [[بارابر غارون]]، تعمير لڳ ڀڳ 250 ق م]] اشوڪ سان منسوب مختلف اسٽوپن کان علاوه، [[اشوڪ جا ٿنڀا|سندس تعمير ڪرايل ٿنبو]] اڄ به برصغير جي مختلف علائقن ۾ موجود آهن. اشوڪ کي عام طور ڀارت ۾ پٿر تي ٻڌل تعميراتي فن جي شروعات جو باني سمجهيو ويندو آهي، جيڪا ٻڌ ڌرم جي خدمت لاءِ وقف هئي. ممڪن آهي ته هي فن [[يوناني-بئڪٽريائي]] ڪاريگرن جي اثر هيٺ ترقي ڪئي هجي، جيڪي [[سڪندر اعظم]] کان پوءِ هن خطي ۾ آيا هئا.<ref name="Stone">[https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 Introduction to Indian Architecture Bindia Thapar, Tuttle Publishing, 2012, p.21] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229200601/https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 |date=29 December 2019 }}</ref> اشوڪ کان اڳ عمارتون گهڻو ڪري غير مستقل مواد جهڙوڪ ڪاٺ، [[بانس]] ۽ ڇپر مان ٺاهيون وينديون هيون.<ref name="Stone"/><ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| title = Gardner's Art through the Ages: Non-Western Perspectives, Fred S. Kleiner, Cengage Learning, 2009, p14| isbn = 9780495573678| last1 = Kleiner| first1 = Fred S.| date = 5 January 2009| publisher = Cengage Learning| access-date = 17 June 2017| archive-date = 26 December 2019| archive-url = https://web.archive.org/web/20191226115443/https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| url-status = live}}</ref> امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ موجود پنهنجي شاهي محل کي ڪاٺ جي بدران پٿر استعمال ڪري ٻيهر تعمير ڪرايو هجي،{{sfn|Mookerji|1995|p=96}} ۽ شايد هن ان مقصد لاءِ پرڏيهي ڪاريگرن جي به مدد ورتي هجي.<ref>"Ashoka was known to be a great builder who may have even imported craftsmen from abroad to build royal monuments." Monuments, Power and Poverty in India: From Ashoka to the Raj, A. S. Bhalla, I.B.Tauris, 2015 p.18 [https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191226160624/https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18|date=26 December 2019}}</ref> اشوڪ هڪ نئين روايت به قائم ڪئي، جنهن ۾ هن پنهنجي [[اشوڪ جا فرمان|فرمانن]] کي پائيدار پٿرن تي اُڪرائڻ شروع ڪيو. ساڳئي طرح سندس ٻڌ ڌرمي نشانين سان سينگاريل ستون به انهيءَ تعميراتي جدت جو اهم مثال آهن. <gallery> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India.jpg|[[اشوڪ جا ٿنبا|اشوڪ جو هڪ ٿنڀو]]، [[ويشالي]] File:Vajrasana, early 20th century.jpg|[[مهابودهي مندر]] ۾ موجود [[وَجر آسن]] (هيرن جهڙو تخت)، جيڪو اشوڪ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو Rampurva bull capital detail.jpg|[[رمپُروا]] جي بيل واري تاج جو تفصيلي منظر، جنهن جي [[ابيڪس (معماري)|ابيڪس]] تي ٻن ''شعلا نما پالميٽن'' جي وچ ۾ ڪنول جو گل ۽ ننڍا گلاب نما گل تراشيل آهن. File:Barabar_caves_Sudama_inside.jpg|[[بارابر غارون]] ۾ واقع ''سداما غار''، جنهن ۾ چمڪندڙ گرينائيٽ سان سينگاريل وڏو محرابي هال ۽ اشوڪ جي نالي وارو ڪتبو موجود آهي. </gallery> === برهمي لِپي === [[File:Ashokan Brahmi script (consonants).png|thumb|left|اشوڪ دور جي برهمي لِپي]] [[برهمي لِپي]] ڀارت ۾ لڳ ڀڳ ٽئين صدي ق م دوران پنهنجي مڪمل ۽ ترقي يافته صورت ۾ ظاهر ٿي. <ref name="PO">{{cite book |last1=Olivelle |first1=Patrick |title=Ashoka: Portrait of a Philosopher King |date=9 January 2024 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-27000-6 |page=61-62 |url=https://www.google.com/books/edition/Ashoka/TE3gEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Ashoka+invented+Brahmi&pg=PA61&printsec=frontcover |language=en}}</ref> ممڪن آهي ته اشوڪ ئي هن نئين لِپي جو موجد هجي، جنهن کي پوءِ هن پنهنجي فرمانن ۽ ڪتبن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو، پر هي سوال اڃا تائين حتمي طور حل نه ٿي سگهيو آهي.<ref name="PO"/> ڪيترن مغربي ۽ ڀارتي عالمن جو خيال آهي ته برهمي لِپي ڪنهن سامي (Semitic) لِپي مان اخذ يا متاثر ٿي هئي، جيئن اتر-اولهه ۾ استعمال ٿيندڙ [[خروشٺي لِپي]] غالباً [[ارامي لِپي]] مان نڪتل هئي. انهن عالمن مطابق برهمي لِپي اشوڪ جي دور ۾ چند سالن اندر تيار ڪئي وئي ۽ پوءِ اشوڪ جي فرمانن ذريعي سڄي سلطنت ۾ ڦهلجي وئي، جنهن سان ڀارت ۾ ڪتبن جي هڪ نئين روايت جو آغاز ٿيو.{{Sfn|Salomon|1998|pp=18–24}} ان جي ابتڙ، ڪيترائي ٻيا عالم پرڏيهي اثر واري نظريي کي رد ڪن ٿا ۽ برهمي لِپي کي مڪمل طور مقامي ارتقا جو نتيجو قرار ڏين ٿا.{{sfn|Salomon|1998|pp=19–21 with footnotes}}{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|p=194 with footnote 421}} ايندڙ هزارين سالن دوران ڏکڻ ايشيا جون اڪثر لِپيون اشوڪي برهمي لِپي مان ئي نڪتيون. <ref name="PO"/> === ڪتبا ۽ پٿريلا فرمان === [[File:AiKhanoumAndIndia.jpg|thumb|اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ ۽ همعصر يوناني شهر [[آئي-خانوم]] جو مقام.<ref>Reference: ''India: The Ancient Past'' p. 113, Burjor Avari, [[Routledge]], {{ISBN|0-415-35615-6}}</ref>]] {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 400 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = AsokaKandahar.jpg | image2 = Kandahar Bilingual Rock Inscription (transcription).png | footer = [[اشوڪ جو قنڌار ڪتبو]]، جيڪو يوناني ۽ [[ارامي لِپي]] ۾ ٻه-لساني ڪتبو آهي، [[قنڌار]] مان دريافت ٿيو ({{small|[[افغانستان قومي عجائب گهر]]}}) | footer_align = center }} اشوڪ جا فرمان (Edicts) 33 ڪتبن جو هڪ مجموعو آهن، جيڪي [[اشوڪ جا ٿنبا|اشوڪي ٿنبو]]، وڏن پٿرن ۽ غارن جي ڀتين تي سندس حڪمراني دوران اُڪيرا ويا هئا.<ref name="Irwin 1973 706–720"/> اهي ڪتبا اڄوڪي پاڪستان ۽ ڀارت جي مختلف علائقن ۾ پکڙيل آهن ۽ ٻڌ ڌرم جي موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا مادي ثبوت سمجهيا وڃن ٿا. انهن فرمانن ۾ ٻڌ ڌرم جي ابتدائي ۽ وسيع ڦهلاءَ جو تفصيلي بيان ملي ٿو، جيڪو ڀارتي تاريخ جي هڪ طاقتور ترين حڪمران جي سرپرستي هيٺ ٿيو. انهن مان اشوڪ جي تبليغي سرگرمين، اخلاقي اصولن، مذهبي خيالن، سماجي ڀلائي ۽ جانورن جي تحفظ بابت قيمتي ڄاڻ ملي ٿي.{{sfn|Singh|2012}} اشوڪ کان اڳ شاهي حڪم ۽ سرڪاري پيغام شايد اهڙي مواد تي لکيا ويندا هئا جيڪو وقت سان ضايع ٿي ويندو هو، جهڙوڪ کجيءَ جا پن، ڀورج وڻ جي ڇال، ڪپهه جو ڪپڙو يا ڪاٺيون تختيون.{{sfn|Lahiri|2015|pp=120–121}} جيتوڻيڪ اشوڪ جي سرڪاري انتظاميا اهڙو مواد استعمال ڪندي رهي، پر اشوڪ پنهنجا اهم پيغام پٿرن تي به اُڪرائڻ شروع ڪرايا.{{sfn|Lahiri|2015|pp=120–121}} امڪان آهي ته هن کي اهڙا ڪتبا نصب ڪرڻ جو خيال پاڙيسري [[ھخامنشي سلطنت]] کان مليو هجي.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} اهو پڻ ممڪن آهي ته اشوڪ جا ڪيترائي پيغام ڪاٺ يا ٻين غير مستقل مواد تي لکي سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليا ويا هجن، پر اهي سڀ دستاويز وقت سان گڏ ختم ٿي ويا.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} عالمن اڄ به اشوڪ جي فرمانن ۾ ظاهر ڪيل ۽ لڪل سياسي نظرين جو تجزيو ڪري رهيا آهن، خاص طور تي سندس شاهي تصور (امپيريل وژن) بابت. اهي اهو سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ته اشوڪ پنهنجي انتهائي وسيع، گهڻ ثقافتي ۽ معاشي طور متنوع ٽئين صدي ق م واري سلطنت کي ڪيئن منظم ڪرڻ چاهيو.{{sfn|Singh|2012|p=132}} بهرحال هڪ ڳالهه واضح آهي ته اشوڪ جا ڪتبا برصغير ۾ شاهي ڪتبن جو سڀ کان پراڻو محفوظ مجموعو آهن، ۽ انهيءَ لحاظ سان اهي حڪومتي روايتن ۾ هڪ وڏي جدت جي حيثيت رکن ٿا.{{sfn|Singh|2012}} اشوڪ جا گهڻا ڪتبا مختلف [[پراڪرت]] ٻولين جي ميلاپ ۾ لکيل آهن ۽ انهن لاءِ [[برهمي لِپي]] استعمال ڪئي وئي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=126}} اشوڪ جي ڪيترن ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي شهرن جي ويجهو، اهم واپاري رستن تي يا مذهبي اهميت وارن هنڌن تي نصب ڪيا ويا هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=6}} انهن مان ڪيترائي ڪتبا ٽڪرين، پٿريلي پناهه گاهن ۽ مقامي طور مقدس سمجهيل جڳهن تي مليا آهن.{{sfn|Lahiri|2015|p=143}} ان بابت مختلف نظرين موجب: * اهي هنڌ شايد قديم ميگالٿڪ ثقافتن جا مرڪز هئا. * يا اشوڪ جي زماني ۾ مقدس جايون سمجهيون وينديون هيون. * يا وري انهن جي فطري عظمت روحاني اقتدار جي علامت طور استعمال ڪئي وئي هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=23}}{{sfn|Lahiri|2015|pp=143–157}} دلچسپ ڳالهه اها آهي ته اشوڪ جا ڪتبا موريا سلطنت جي وڏن شهرن جهڙوڪ [[پاٽلي پتر]]، [[وديشا]]، [[اجييني]] ۽ [[تڪششيلا]] مان نه مليا آهن.{{sfn|Lahiri|2015|p=143}} ممڪن آهي ته انهن شهرن ۾ موجود ڪيترائي ڪتبا وقت سان ضايع ٿي ويا هجن. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوانزانگ]] اهڙن ڪجهه اشوڪي ستنن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي اڃا تائين جديد محققن کي نه مليا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=6}} اهو پڻ لڳي ٿو ته اشوڪ هر حڪم پهرين صوبائي گورنرن ڏانهن موڪليندو هو، جيڪي پوءِ پنهنجي علائقي جي عملدارن تائين اهو پيغام پهچائيندا هئا.{{sfn|Lahiri|2015|p=127}} مثال طور [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان نمبر 1]] مختلف هنڌن تي مختلف نسخن ۾ مليو آهي. سڀني نسخن ۾ لکيل آهي ته اشوڪ 256 ڏينهن جي دوري دوران اهو حڪم جاري ڪيو. هي انگ ظاهر ڪري ٿو ته اهو پيغام هڪ ئي وقت سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليو ويو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=133}} [[ڪرناٽڪ]] جي پاڙيسري هنڌن [[برهمگري]]، [[سدّاپور]] ۽ [[جاٽنگا-راميشور]] مان مليل هڪ ئي پيغام جا ٽي نسخا ڏکڻ صوبي جي گاديءَ [[سورنگري]] مان موڪليا ويا هئا. انهن ٽنهي نسخن ۾ ساڳيو متن آهي، جنهن کان اڳ ''آريه-پتر'' (شايد اشوڪ جو پٽ ۽ صوبائي گورنر) ۽ ''مها ماتر'' (سرڪاري عملدار) طرفان سلام پيش ڪيو ويو آهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=127}} === سِڪا === [[ڪيڊيوسيس]] (Caduceus) جو نشان ٽئين ۽ ٻي صدي ق م دوران [[موريا سلطنت]] جي [[پنچ-مارڪ ٿيل سڪا|پنچ-مارڪ ٿيل سڪن]] تي ظاهر ٿئي ٿو. سڪن جي مطالعي (Numismatics) مان معلوم ٿئي ٿو ته هي نشان شهنشاهه اشوڪ جي ذاتي مُهر يا "[[مدرا]]" طور استعمال ٿيندو هو.<ref>Indian Numismatics, Damodar Dharmanand Kosambi, Orient Blackswan, 1981, p.73 [https://books.google.com/books?id=favxZII9WtwC&pg=PA73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191215201423/https://books.google.com/books?id=favxZII9WtwC&pg=PA73|date=15 December 2019}}</ref> هي نشان موريا دور کان اڳ وارن پنچ-مارڪ ٿيل سڪن تي نظر نٿو اچي، پر رڳو موريا دور جي سڪن تي استعمال ٿيو. ان سان گڏ هيٺيان نشان به ڏسڻ ۾ اچن ٿا: * [[ٽن محرابن واري ٽڪريءَ جو نشان]] * "ٽڪريءَ تي مور" وارو نشان * [[ٽرِسڪيليس]] * [[تڪششيلا]] جو نشان<ref>Malwa Through the Ages, from the Earliest Times to 1305 A.D, Kailash Chand Jain, Motilal Banarsidass Publ., 1972, p.134 [https://books.google.com/books?id=_3O7q7cU7k0C&pg=PA134] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224053358/https://books.google.com/books?id=_3O7q7cU7k0C&pg=PA134|date=24 December 2019}}</ref> <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Caduceus on Mauryan coin.jpg|موريا دور جي [[پنچ-مارڪ ٿيل سڪا|پنچ-مارڪ ٿيل سڪي]] تي ڪيڊيوسيس جو نشان File:India Mauryan emperor Ashoka Punch-marked Coin.jpg|اشوڪ سان منسوب هڪ پنچ-مارڪ ٿيل سڪو<ref>{{cite book |last=Mitchiner |first=Michael |date=1978 |title=Oriental Coins & Their Values: The Ancient and Classical World 600 B.C. - A.D. 650 |publisher=Hawkins Publications |page=544 |isbn=978-0-9041731-6-1}}</ref> File:I15 1karshapana Maurya Ashoka MACW4229 1ar (8486624862).jpg|موريا دور جو هڪ چانديءَ جو [[ڪرشاپڻ]] سڪو، جيڪو شايد اشوڪ جي زماني جو هجي، [[مٿرا]] جي ٽڪسالي مان. '''سامهون وارو پاسو:''' سج ۽ جانور سميت مختلف نشان. '''پٺيون پاسو:''' هڪ علامتي نشان. '''ماپ:''' 13.92 × 11.75 ملي ميٽر. '''وزن:''' 3.4 گرام. </gallery> === شاھي نشان=== [[File:Ashoka_Chakra.svg|thumb|upright=0.5|[[اشوڪ چڪر]]، يعني "ڌرم جو ڦيٿو"، جيڪو جديد [[ڀارت جو قومي جهنڊو|ڀارت جي قومي جهنڊي]] ۾ شامل ڪيو ويو آهي.]] اشوڪي ٿنڀن جا مٿيان حصا انتهائي حقيقت پسندانه انداز ۾ تراشيل هئا ۽ انهن تي مخصوص [[موريا پالش]] ڪئي ويندي هئي، جنهن سبب پٿر جي سطح تي چمڪدار ۽ هموار ڏيک پيدا ٿيندو هو.<ref name="Irwin 1973 706–720">{{Cite journal |last=Irwin |first=John |date=1973 |title='Aśokan' Pillars: A Reassessment of the Evidence |url=https://www.jstor.org/stable/877526 |journal=The Burlington Magazine |volume=115 |issue=848 |pages=706–720 |jstor=877526 }}</ref> [[اشوڪ جو ٻن شينھن وارو ٿنڀي جو مٿو]] (Lion Capital of Ashoka)، جيڪو اشوڪ جي قائم ڪيل هڪ ٿنڀي جي چوٽيءَ تي نصب هو، ان ۾ ڦيٿي جهڙي هڪ علامت تراشيل آهي، جنهن کي [[اشوڪ چڪر]] چيو وڃي ٿو. هي ڦيٿو ان "ڌرم چڪر" جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن کي [[گوتم ٻڌ]] هلندڙ بڻايو هو. اڄ اهو ئي اشوڪ چڪر جديد ڀارت جي قومي جهنڊي جو اهم حصو آهي. ان ٿنڀي جي مٿي واري حصي تي چڪري سميت ٻن شينھن جا مجسما پڻ موجود آهن، جيڪي اڄ جي [[ڀارت جي سرڪاري مُهر]] (State Emblem of India) ۾ پڻ استعمال ٿين ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] 1qa2ex19gjpysolav8mxhf18r44beof 388259 388258 2026-06-23T23:37:23Z Intisar Ali 8681 388259 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == وڌيڪ تعارف== اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اشوڪا</ref> ==پيدائش== اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]]، [[اينٽيگونس ٻيون گوناتاس]]، [[مئگاس آف سائرين]]، ۽ سڪندر (يا ته [[ايپائرس جو سڪندر ٻيون|ايپائرس]] وارو يا [[ڪرنتھ جو سڪندر]])۔{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي ({{circa|304 BCE}})۔{{sfn|Lahiri|2015|p=24}} هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} == نسب == اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Lahiri|2015|p=26}} ٻين ماخذن، جهڙوڪ [[پراڻ]] ۽ ''[[مهاونس]]'' موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه [[بندوسار]] هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[چندرگپت موريا]] هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه [[بمبسار]] سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: [[اجاتشتر]] → [[اُدايين]] → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → [[پرسينجت]] → [[نندا سلطنت|نندا]]۔{{sfn|Strong|1989|p=204}} سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو [[تاراناٿ]]، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Thapar|1961|p=9}} اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[اشوڪ جي ماءُ]] چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.{{sfn|Strong|1989|pp=204–205}} ''اشوڪاوادان'' ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،{{sfn|Lahiri|2015|p=323|ps=:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."}} پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.{{sfn|Lahiri|2015|p=31}} مثال طور: * ''اشوڪاوادان مالا'' ۾ سندس نالو '''سُڀدرانگي''' ڏنو ويو آهي۔{{sfn|Guruge|1993|p=19}}{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''وامسٿاپڪاسني'' يا ''مهاونس ٽيڪا''، جيڪا ''مهاونس'' تي هڪ شرح آهي، کيس '''ڌرم''' (پالي ۾ ''ڌمّ'') سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا [[ڪشتريه]] خاندان سان واسطو رکندي هئي۔{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''[[ديوياوادان]]'' جي هڪ روايت ۾ کيس '''جنپد ڪلياني''' سڏيو ويو آهي۔{{sfn|Singh|2008|p=332}} عالم [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]] موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.{{sfn|Guruge|1993|p=19}} ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[ايپين]] موجب، [[چندرگپت موريا]] يوناني حڪمران [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=20}} == شهزادي جي حيثيت ۾ == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 500 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Mauryan ruins of pillared hall at Kumrahar site of Pataliputra ASIEC 1912-13.jpg | caption1 = [[پاٽلي پتر]] جي ڪمراهار ماڳ تي ستونن واري هال جا آثار | image2 = Pataliputra_capital_(volume).jpg | caption2 = [[پاٽلي پتر]] جو ستون-سِر، چوٿين–ٽين صدي ق.م | footer = امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] شهر ۾ ڄائو هو. ان دور جي شهر جا آثار جديد [[پاٽنا]] جي مرڪزي علائقن ۾ کوٽائين ذريعي مليا آهن. | footer_align = center }} اشوڪ جون پنهنجون لکتون سندس ابتدائي زندگي بابت ڪا معلومات فراهم نٿيون ڪن، ۽ هن موضوع بابت گهڻي ڄاڻ انهن روايتن مان ملي ٿي جيڪي سندس وفات کان سوين سال پوءِ لکيون ويون.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}} جيتوڻيڪ انهن روايتن ۾ اشوڪ جي اڳين جنمن جهڙيون ظاهر طور افسانوي ڳالهيون شامل آهن، پر انهن ۾ اشوڪ جي دور بابت ڪجهه اهڙي معلومات پڻ موجود آهي جيڪا تاريخي طور ممڪن نظر اچي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}}{{sfn|Singh|2008|p=332}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، جڏهن اشوڪ نوجوان هو ته سندس پيءُ بندوسار سندس کُردري ۽ غير دلڪش صورت سبب کيس پسند نه ڪندو هو. هڪ ڏينهن بندوسار تپسوي پنگل واتساجيو کي چيو ته هو طئي ڪري ته سندس پٽن مان ڪير سندس جانشين ٿيڻ جي لائق آهي. تپسوي جي صلاح تي سڀني شهزادن کي "سونهري محل جي باغ" ۾ گڏ ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو. اشوڪ وڃڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خبر هئي ته سندس پيءُ کيس پسند نٿو ڪري، پر سندس ماءُ کيس وڃڻ تي آماده ڪيو. جڏهن وزير [[رادھاگپت]] ڏٺو ته اشوڪ گاديءَ واري شهر مان باغ ڏانهن روانو ٿي رهيو آهي، تڏهن هن شهزادي کي سفر لاءِ شاهي هاٿي مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Strong|1989|p=206}} باغ ۾ پنگل واتساجيو شهزادن جو جائزو ورتو ۽ سمجهي ويو ته ايندڙ شهنشاهه اشوڪ هوندو. پر بندوسار کي ناراض ڪرڻ کان بچڻ لاءِ هن جانشين جو نالو ظاهر نه ڪيو. ان جي بدران هن چيو ته جنهن وٽ بهترين سواري، بهترين ويهڻ جي جاءِ، بهترين پيئڻ، بهترين ٿانوَ ۽ بهترين کاڌو هوندو، اهو ئي ايندڙ بادشاهه ٿيندو. هر ڀيري اشوڪ دعويٰ ڪئي ته اهي شرطون هن وٽ موجود آهن. بعد ۾ تپسوي اشوڪ جي ماءُ کي ٻڌايو ته سندس پٽ ايندڙ شهنشاهه ٿيندو، ۽ سندس صلاح تي بندوسار جي غضب کان بچڻ لاءِ سلطنت ڇڏي هليو ويو.{{sfn|Strong|1989|p=207}} جيتوڻيڪ روايتون ٻڌائين ٿيون ته بندوسار اشوڪ جي ظاهر سبب کيس پسند نه ڪندو هو، پر اهي ساڳيون روايتون اهو به ٻڌائين ٿيون ته هن اشوڪ کي اهم ذميواريون ڏنيون، جهڙوڪ [[تڪششيلا]] جي بغاوت کي ختم ڪرڻ (اتر هندستاني روايت موجب) ۽ [[اجين]] جي حڪومت هلائڻ (سري لنڪائي روايت موجب).{{sfn|Thapar|1961|p=21}} اهو ظاهر ڪري ٿو ته بندوسار شهزادي جي ٻين صلاحيتن کان متاثر هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته هن اشوڪ کي گاديءَ واري شهر کان پري علائقن ۾ ان ڪري موڪليو ته جيئن هو شاهي درٻار کان پري رهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=65}} === تڪششيلا ۾ بغاوت === [[File:Aramaic_inscription_at_Taxila_Museum.jpg|thumb|upright=0.6|[[ٽيڪسلا جي آرامي لکت]]، جنهن ۾ ممڪن طور اشوڪ جو ذڪر موجود آهي.]] ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار شهزادي اشوڪ کي [[تڪششيلا]] شهر ۾ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ موڪليو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} (موجوده [[پاڪستان]] ۾ [[ڀير ماڙو]]).{{sfn|Lahiri|2015|p=66}} هي واقعو سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهي؛ ان جي بدران اتي بيان آهي ته بندوسار اشوڪ کي [[اجين]] جو گورنر مقرر ڪيو. ٻن ٻين ٻڌ ڌرمي متنن، ''اشوڪ سوتر'' ۽ ''ڪنال سوتر''، مطابق بندوسار اشوڪ کي [[گنڌارا]] جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو هو، جتي تڪششيلا واقع هئي، نه اجين.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} ''اشوڪاوادان'' موجب بندوسار اشوڪ کي چار حصن تي مشتمل لشڪر (گهوڙيسوار، [[جنگي هاٿي]]، [[رتھ]] ۽ پيادل فوج) ڏنو، پر هٿيار مهيا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اشوڪ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي شهنشاهه ٿيڻ جي لائق آهي ته هٿيار پاڻ ظاهر ٿي ويندا. پوءِ ديوتائون زمين مان نڪري آيون ۽ فوج کي هٿيار فراهم ڪيا.{{sfn|Strong|1989|p=208}} جڏهن اشوڪ تڪششيلا پهتو ته شهرين سندس آجيان ڪئي ۽ ٻڌايو ته سندن بغاوت فقط ظالم وزيرن خلاف هئي، بادشاهه خلاف نه. ڪجهه عرصي بعد [[خاصا]] علائقي ۾ به سندس آجيان ڪئي وئي، ۽ ديوتائن اعلان ڪيو ته هو سڄي ڌرتيءَ تي حڪومت ڪندو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} تڪششيلا هڪ مالدار ۽ سياسي لحاظ کان اهم شهر هو. تاريخي ثبوت ڏيکارين ٿا ته اشوڪ جي دور تائين اهو ''[[اترپٿ]]'' واپاري رستي وسيلي [[پاٽلي پتر]] سان ڳنڍيل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=70}} بهرحال، موجود همعصر ماخذن مان ڪو به تڪششيلا جي بغاوت جو ذڪر نٿو ڪري، ۽ اشوڪ جي ڪنهن به لکت مان اهو ظاهر نٿو ٿئي ته هن ڪڏهن شهر جو دورو ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=66-67}} تنهن هوندي به، اشوڪ جي تڪششيلا سان لاڳاپي جي روايت کي [[سرڪپ]] مان مليل هڪ آرامي لکت جزوي طور تقويت ڏئي ٿي. ان لکت ۾ هڪ نالو "prydr" اکرن سان شروع ٿئي ٿو، جنهن کي گهڻا عالم "پريادرشي" طور بحال ڪن ٿا، جيڪو اشوڪ جو لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} تڪششيلا ڀرسان موجود [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] جو نالو به اشوڪ سان لاڳاپي جو هڪ ممڪن ثبوت سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ "ڌرماراجا" مان مراد اشوڪ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=68}} ديوتائن طرفان هٿيار مهيا ڪرڻ وارو قصو شايد اشوڪ کي نيم الاهي حيثيت ڏيڻ لاءِ بيان ڪيو ويو هجي، يا اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته بندوسار، جيڪو اشوڪ کي پسند نه ڪندو هو، سندس ناڪامي چاهيندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=67}} === اجين جو نائب بادشاهه === ''[[مهاونس]]'' موجب، بندوسار اشوڪ کي [[اونتيراستر]] (موجوده [[اجين ضلعو]]) جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هي علائقو مرڪزي هندستان جو هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري صوبو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=89–90}} هي روايت مرڪزي هندستان مان دريافت ٿيل [[سارو مارو]] لکت سان پڻ تقويت حاصل ڪري ٿي، جنهن ۾ بيان آهي ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ انهيءَ هنڌ جو دورو ڪيو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=350–351}} اشوڪ جي پنهنجي [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان#پهريون جدا اهم پٿريلو فرمان|پٿريلي فرمان]] مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ اجين ۾ هڪ شهزادو نائب بادشاهه موجود هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} اهو به هن روايت جي حمايت ڪري ٿو ته اشوڪ پاڻ اجين جو نائب بادشاهه رهيو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=98}} {{multiple image | perrow=2 | total_width=400 | caption_align=center | align=right | direction=horizontal | image1=Saru_Maru_stupa.jpg | image2=Panguraria Top View Closeup detail.jpg | footer=[[سارو مارو]] يادگاري لکت مان لڳي ٿو ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ اجين واري علائقي ۾ موجود هو: "''پريادسي'' خوشگوار سير لاءِ هن هنڌ آيو جڏهن هو اڃا شهزادو هو..." }} اشوڪ جي دور ۾ [[پاٽلي پتر]] ۽ [[اجين]] ڪيترن ئي رستن ذريعي ڳنڍيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته اجين ڏانهن ويندي سندس قافلو روپناٿ ۾ ترسيو هجي، جتي بعد ۾ سندس لکت ملي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=94–95}} سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ اجين ويندي [[وديشا]] پهتو، جتي هو هڪ خوبصورت عورت جي عشق ۾ مبتلا ٿيو. ''ديپاونس'' ۽ ''مهاونس'' موجب اها عورت [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] هئي، جيڪا هڪ واپاري جي ڌيءَ هئي. ''مهابودهي ونس'' مطابق هوءَ "وديشا مها ديوي" هئي ۽ [[شاڪيه]] خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان [[گوتم ٻڌ]] پڻ هو. ممڪن آهي ته ٻڌ ڌرمي تاريخ نويسن اشوڪ جي خاندان کي ٻڌ سان ڳنڍڻ لاءِ هي شاڪيه تعلق بيان ڪيو هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} ٻڌ ڌرمي متنن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ديوي بعد ۾ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو، پر انهن ۾ سندس قبولِ اسلام... (يعني قبولِ ٻڌ ڌرم) جو ڪو تفصيلي بيان موجود ناهي. انهيءَ ڪري ممڪن آهي ته جڏهن هن اشوڪ سان ملاقات ڪئي، تڏهن به هوءَ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ''مهاونس'' موجب، اجين ۾ ديوي اشوڪ جي پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] کي جنم ڏنو، ۽ ٻن سالن بعد هڪ ڌيءَ [[سنگهمتا]] پيدا ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=97}} ''مهاونس'' موجب مهندا کي اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، ڀڪشو بڻايو ويو. انهيءَ حساب سان مهندا اشوڪ جي تخت نشيني وقت چوڏهن ورهين جو هو. جيڪڏهن مهندا ان وقت ڄائو جڏهن اشوڪ فقط ويهن ورهين جو هو، ته پوءِ اشوڪ تقريباً 34 ورهين جي عمر ۾ تخت تي ويٺو هوندو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ڪيترائي سال نائب بادشاهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون.{{sfn|Thapar|1961|pp=24–25}} == تخت نشيني == روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اشوڪ [[يووراج|ولي عهد]] نه هو، ۽ سندس تخت نشيني تڪراري هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=25}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار جي وڏي پٽ [[سوسيما]] هڪ ڏينهن مذاق ۾ هڪ گنجي وزير جي مٿي تي چماٽ هنئي. وزير کي خوف ٿيو ته جيڪڏهن سوسيما بادشاهه بڻيو ته شايد هڪ ڏينهن تلوار سان به ساڻس اهڙي ئي مذاق ڪري. تنهن ڪري هن پنج سئو وزيرن کي اشوڪ جي حمايت لاءِ آماده ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته اشوڪ هڪ ''[[چڪروَرتي]]'' (ساري دنيا تي حڪومت ڪندڙ حڪمران) بڻجندو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ڪجهه عرصي بعد [[تڪششيلا]] ۾ ٻيهر بغاوت ٿي. بندوسار سوسيما کي بغاوت دٻائڻ لاءِ موڪليو. ٿوري ئي وقت کان پوءِ بندوسار سخت بيمار ٿي پيو ۽ سندس موت جو امڪان پيدا ٿيو. ان وقت سوسيما اڃا تڪششيلا ۾ هو ۽ بغاوت مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو هو. بندوسار کيس گاديءَ واري شهر واپس گهرائي ورتو ۽ اشوڪ کي حڪم ڏنو ته هو تڪششيلا ڏانهن روانو ٿئي.{{sfn|Strong|1989|p=209}} پر وزيرن بندوسار کي ٻڌايو ته اشوڪ بيمار آهي ۽ صلاح ڏني ته سوسيما جي واپسي تائين اشوڪ کي عارضي طور تخت تي ويهاريو وڃي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} جڏهن بندوسار انڪار ڪيو، تڏهن اشوڪ اعلان ڪيو ته جيڪڏهن تخت واقعي سندس قسمت ۾ آهي ته ديوتائون کيس ايندڙ شهنشاهه طور تاج پارائينديون. ساڳئي لمحي ديوتائن ائين ڪيو، بندوسار وفات ڪري ويو، ۽ اشوڪ جي حڪمراني سڄي دنيا تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ زمين جي مٿان موجود [[يڪشا]]ن جو علائقو ۽ زمين جي هيٺان موجود [[ناگ]]ن جو علائقو پڻ شامل هو.{{sfn|Strong|1989|p=209}} جڏهن سوسيما گاديءَ واري شهر واپس آيو ته اشوڪ جي نئين وزيراعظم [[راڌاگپت]] کيس ڪوئلن سان ڀريل هڪ کڏ ۾ ڦاسائي ڇڏيو. سوسيما دردناڪ موت مري ويو، جڏهن ته سندس سپهه سالار ڀدرايڌ بُدھ ڌرم جو ڀڪشو بڻجي ويو.{{sfn|Strong|1989|p=210}} [[File:Sarnath_Ashoka_Lions_with_Dharma_Wheel.jpg|thumb|[[سارناتھ]] ۾ [[اشوڪ جو شينھن وارو-ٿنبو]]، جنهن ۾ چار [[ايشيائي شينھن]] هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن. اهي [[ٻڌ ڌرم]] جي [[چار عظيم سچايون|چار عظيم سچائين]] ۽ اخلاقي قانون جي ڦيٿي ([[ڌرم چڪر]]) جي علامت آهن.{{sfn|Allen|2012|p=331}}]] ''[[مهاونس]]'' موجب، جڏهن بندوسار بيمار ٿيو ته اشوڪ [[اجين]] مان [[پاٽلي پتر]] واپس آيو ۽ گاديءَ واري شهر تي قبضو ڪري ورتو. پيءُ جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي وڏي ڀاءُ کي قتل ڪيو ۽ تخت تي ويٺو.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ساڳئي متن موجب، اشوڪ پنهنجي سوتيلي ڀائرن مان نويَنوي (99) ڄڻن کي قتل ڪيو، جن ۾ سُمانا پڻ شامل هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} ''[[ديپاونس]]'' موجب، هن هڪ سئو ڀائرن کي قتل ڪيو ۽ چار سال بعد تاجپوشي ڪرائي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ''ونسٿاپڪاسني'' وڌيڪ ٻڌائي ٿو ته هڪ [[آجيَوڪ]] تپسوي اشوڪ جي ماءُ جي خواب جي تعبير ڪندي اڳواٽ هن خونريزي جي پيشنگوئي ڪئي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} انهن روايتن موجب اشوڪ جو سڳو ڀاءُ [[تِسا]] ئي بچي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} ٻين ذريعن ۾ بچيل ڀاءُ جا نالا [[ويتاشوڪ]]، وگتاشوڪ، سودت (''So-ta-to'') يا سوگتر (''Siu-ka-tu-lu'') بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} 99 ۽ 100 جهڙا انگ واضح طور مبالغو آهن ۽ شايد صرف اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن ته اشوڪ پنهنجي ڪيترن ئي ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} [[تاراناٿ]] موجب اشوڪ پنهنجي اڳوڻي حڪمران جو ناجائز پٽ هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڇهه جائز شهزادن کي قتل ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ممڪن آهي ته اشوڪ اصل جانشين نه هجي ۽ هن تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ ڀائر قتل ڪيا هجن. بهرحال، ٻڌ ڌرمي ماخذن شايد هن واقعي کي وڌائي پيش ڪيو ته جيئن ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ اشوڪ کي ظالم ۽ بي رحم حڪمران طور ڏيکاري سگهجي. اشوڪ جي پنجين پٿريلي فرمان ۾ انهن عملدارن جو ذڪر آهي جن جي ذميواري سندس ڀائرن، ڀينرن ۽ ٻين مائٽن جي خاندانن جي ڀلائي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تخت نشيني کان پوءِ به سندس هڪ کان وڌيڪ ڀائر زندهه هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} تنهن هوندي به ڪجهه مؤرخ هن راءِ سان متفق ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فرمان ۾ صرف ڀائرن جي ''خاندانن'' جو ذڪر آهي، خود ڀائرن جو نه.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} === تخت نشيني جي تاريخ === سري لنڪائي متنن ''[[مهاونس]]'' ۽ ''[[ديپاونس]]'' موجب اشوڪ [[گوتم ٻڌ]] جي وفات کان 218 سال پوءِ تخت تي ويٺو ۽ 37 سال حڪومت ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|pp=13–14}} ٻڌ جي وفات جي صحيح تاريخ پاڻ به تڪراري آهي،{{sfn|Thapar|1961|p=14}} جڏهن⁠تہ اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ ٻڌ جي وفات کان صرف هڪ سئو سال پوءِ حڪومت ڪئي، جنهن ڪري تاريخ بابت وڌيڪ اختلاف پيدا ٿيا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست مڃجي ۽ ٻڌ جي وفات 483 ق.م ۾ ٿي هجي، جيئن ڪيترن ئي عالمن تجويز ڪيو آهي، ته اشوڪ جي تخت نشيني 265 ق.م ۾ ٿيڻ گهرجي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} [[پراڻ]]ن موجب اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] 25 سال حڪومت ڪئي، جڏهن⁠تہ سري لنڪائي روايت 28 سال ٻڌائي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} جيڪڏهن پراڻن جو بيان صحيح هجي ته اشوڪ جي تخت نشيني کي ٽي سال اڳ، يعني 268 ق.م تي تاريخ بندي ڪري سگهجي ٿي. ٻئي طرف، جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست هجي پر ٻڌ جي وفات 486 ق.م مڃجي، جيڪا ''ڪينٽونيز ڊاٽڊ رڪارڊ'' سان حمايت حاصل ڪري ٿي، ته پوءِ به اشوڪ جي تخت نشيني 268 ق.م جي لڳ ڀڳ بيهندي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} ''مهاونس'' بيان ڪري ٿو ته اشوڪ بادشاهه ٿيڻ کان چار سال پوءِ رسمي تاجپوشي ڪرائي. هن وچ واري عرصي کي ائين سمجهي سگهجي ٿو ته انهن چئن سالن دوران هن بندوسار جي ٻين پٽن خلاف جانشيني جي جنگ وڙهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ هڪ قصو موجود آهي جنهن موجب اشوڪ جو وزير [[يشس]] پنهنجي هٿ سان سج کي لڪائي ڇڏيو. پروفيسر پي. ايڇ. ايل. ايگرمونٽ جو خيال هو ته هي قصو 4 مئي 249 ق.م تي اتر هندستان ۾ نظر آيل جزوي سج گرهڻ ڏانهن اشارو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=12–13}} ''اشوڪاوادان'' موجب، هن سج گرهڻ کان ڪجهه عرصي بعد اشوڪ مختلف ٻڌ ڌرمي مقدس ماڳن جي ياترا تي نڪتو. اشوڪ جي [[لومبني]] واري ستوني فرمان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي 21هين سال ۾ لومبني جو دورو ڪيو. جيڪڏهن اهو دورو ساڳئي ياترا جو حصو هجي، ۽ لومبني جو دورو سج گرهڻ کان هڪ يا ٻن سالن اندر ٿيو هجي، ته پوءِ 268–269 ق.م واري تخت نشيني جي تاريخ وڌيڪ امڪاني لڳي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}}{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} بهرحال، هي نظريو سڀني عالمن پاران قبول ٿيل ناهي. مثال طور [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي خيال ۾ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ڪيل واقعو تاريخي وقت بندي سان لاڳاپيل ئي ناهي، ۽ ايگرمونٽ جي تشريح ان روايت جي ادبي ۽ مذهبي پس منظر کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان اڳ واري حڪومت == سري لنڪائي ۽ اتر هندستاني ٻنهي روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ سخت ۽ پرتشدد شخص هو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} [[تاراناٿ]] پڻ لکي ٿو ته شروعات ۾ اشوڪ کي ''ڪاماشوڪ'' سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪيترائي سال عيش ۽ عشرت ۽ دنياوي خواهشن (''[[ڪاما]]'') ۾ گذاريا. ان کان پوءِ کيس ''چنڊاشوڪ'' (يعني ”ظالم اشوڪ“) چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪجهه سال برن ڪمن ۾ صرف ڪيا. آخرڪار ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ هو ''ڌرماشوڪ'' (يعني ”نيڪ اشوڪ“) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ کيس ''چنڊاشوڪ'' سڏي ٿو ۽ سندس ڪيترن ئي ظالماڻن عملن جو ذڪر ڪري ٿو:{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * جيڪي وزير سندس تخت نشيني ۾ مددگار ثابت ٿيا هئا، سي حڪومت سنڀالڻ کان پوءِ ساڻس بي ادبي سان پيش اچڻ لڳا. سندن وفاداري آزمائڻ لاءِ اشوڪ کين هڪ غيرمعمولي حڪم ڏنو ته سڀ گلن ۽ ميون وارا وڻ ڪٽي ڇڏين. جڏهن وزيرن اهو حڪم نه مڃيو ته اشوڪ ذاتي طور پنج سئو وزيرن جا سر قلم ڪرائي ڇڏيا.{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * هڪ ڏينهن باغ ۾ سير دوران اشوڪ ۽ سندس حرم جون عورتون هڪ سهڻي [[اشوڪ وڻ]] وٽان گذريون. ان منظر اشوڪ ۾ محبت جا جذبا جاڳايا، پر عورتون سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي سبب ساڻس قربت اختيار ڪرڻ ۾ دلچسپي نه رکيون. ڪجهه وقت پوءِ جڏهن اشوڪ سمهي پيو ته ناراض عورتن سندس نالي واري اشوڪ وڻ جا گل ۽ ٽاريون ڪٽي ڇڏيون. جاڳڻ کان پوءِ اشوڪ سزا طور پنهنجي پنج سئو حرم وارين عورتن کي جيئرو ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * اهڙين قتل عام وارين ڪاررواين سبب وزيراعظم [[رادھاگپت]] پريشان ٿي ويو. هن صلاح ڏني ته مستقبل جي اجتماعي قتلن لاءِ هڪ جلاد مقرر ڪيو وڃي ته جيئن بادشاهه پاڻ اهڙن ڪمن ۾ سڌو سنئون ملوث نه رهي. ان مقصد لاءِ مگڌ جي هڪ ڳوٺ جو نوجوان [[گريڪا]] مقرر ڪيو ويو، جيڪو فخر سان چوندو هو ته هو سڄي [[جمبوديپ]] جي ماڻهن کي قتل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * گريڪا بعد ۾ ''چنڊاگريڪا'' (”ظالم گريڪا“) جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس خواهش تي اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ قيد خانو تعمير ڪرايو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} هي قيد خانو ''اشوڪ جو دوزخ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ٻاهران ڏسڻ ۾ اهو خوشنما ۽ دلڪش هو، پر اندر چنڊاگريڪا قيدين تي انتهائي بي رحماڻا تشدد ڪندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=106–107}} پنجين صديءَ جي چيني سياح [[فا شيان]] لکي ٿو ته اشوڪ ذاتي طور دوزخ جو دورو ڪيو ته جيئن اتي استعمال ٿيندڙ تشدد جا طريقا سکڻ بعد انهن جهڙا طريقا ايجاد ڪري سگهي. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوان زانگ]] دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اهڙو ستون ڏٺو هو جيڪو اشوڪ جي ”دوزخ“ واري هنڌ جي نشاندهي ڪندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[مهاونس]]'' پڻ مختصر طور اشوڪ جي سخت مزاجي جو ذڪر ڪري ٿو. ان موجب، اشوڪ کي شروعاتي دور ۾ سندس برن ڪمن سبب ''چنڊاشوڪ'' چيو ويندو هو، پر ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نيڪ عملن جي ڪري کيس ''ڌرماشوڪ'' سڏيو ويو.{{sfn|Lahiri|2015|p=107}} بهرحال، اتر هندستاني روايت جي ابتڙ، سري لنڪائي متن اشوڪ جي مخصوص ظالماڻن عملن جو ذڪر نٿا ڪن، سواءِ ان دعويٰ جي ته هن پنهنجي 99 ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ ظالم ۽ خونخوار شخص طور پيش ڪرڻ واريون اهڙيون تصويرون غالباً ٻڌ ڌرمي مصنفن جي تخليق آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} انهن جو مقصد اهو ڏيکارڻ هو ته ٻڌ ڌرم اشوڪ جي زندگيءَ ۾ هڪ معجزاتي تبديلي آندي.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} هن تبديلي کي وڌيڪ ڊرامائي ۽ اثرائتو بنائڻ لاءِ اهڙين روايتن ۾ اشوڪ جي اڳوڻي ظلم ۽ بعد واري مذهبي نيڪي ٻنهي کي مبالغي سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Charles1962">{{cite book | author=Charles Drekmeier | title=Kingship and Community in Early India | url=https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek | url-access=registration | access-date=30 October 2012 | year=1962 | publisher=Stanford University Press | lccn=62-9565 | pages=[https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek/page/173 173] }}</ref> == ڪلنگا جي جنگ ۽ ٻڌ ڌرم ۾ تبديلي == {{Main|ڪلنگا جي جنگ}} [[File:Kanaganahalli inscribed panel portraying Asoka (perspective).jpg|thumb|[[ڪناگن هلي]] مان مليل نقش ٿيل پينل، جنهن ۾ اشوڪ ۽ سندس راڻيون ڏيکاريل آهن. [[برهمي لپي]] ۾ "راجا اشوڪ" لکيل آهي، پهرين کان ٽئين صدي عيسوي.<ref>{{cite book |title=Indian Archaeology 1997–98 |publisher=ASI |page=Plate 72 |url=http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |access-date=22 January 2020 |archive-date=22 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122082556/http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |url-status=live }}</ref>]] اشوڪ جي لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي اٺين سال [[ڪلنگا]] واري علائقي کي فتح ڪيو. جنگ دوران ٿيل وڏي تباهي ۽ خونريزي سبب هن کي تشدد تي پڇتاءُ ٿيو، ۽ ايندڙ سالن ۾ هو آهستي آهستي ٻڌ ڌرم ڏانهن مائل ٿيو.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} [[اشوڪ جي فرمانن]] مان پٿريلي فرمان نمبر 13 بادشاهه جي گهري افسوس جو اظهار ڪري ٿو: {{Blockquote |text=ڪلنگا جي فتح کان پوءِ، سندس مقدس عظمت واري بادشاهه ۾ ڌرم جي حفاظت، ڌرم سان محبت ۽ ڌرم جي تبليغ جو وڏو جذبو پيدا ٿيو. ڪلنگا جي فتح تي سندس دل ۾ گهرو افسوس پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن اڳ ۾ آزاد ملڪ جي فتح دوران ماڻهن جو قتل، موت ۽ قيد ٿيڻ لازمي هوندو آهي. اها ڳالهه سندس مقدس عظمت لاءِ وڏي ڏک ۽ پشيماني جو سبب بڻجي. |source=<ref name="Wikisource Smith">{{cite Wikisource |wslink=Asoka - the Buddhist Emperor of India/Chapter 4 |title=Asoka: The Buddhist Emperor of India |last=Smith |first=Vincent |author-link=Vincent Arthur Smith |year=1920 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=185}}</ref> }} ٻئي طرف، سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي اٺين سال تائين اڳ ئي هڪ پڪو ٻڌ ڌرمي هو. ان روايت مطابق هو چوٿين سال ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيو ۽ پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ 84,000 وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائون ڪلنگا جي مهم جو ذڪر ئي نٿيون ڪن.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} سري لنڪائي روايت جي بنياد تي ڪجهه محقق، جهڙوڪ ايگرمونٽ، سمجهن ٿا ته اشوڪ ڪلنگا جي جنگ کان ''اڳ'' ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} هن نظريي جي مخالفت ڪندڙ چون ٿا ته جيڪڏهن اشوڪ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هو ته پوءِ هن اهڙي خونريز جنگ ڇو وڙهي؟ ايگرمونٽ ان جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته اشوڪ شايد "[[وچولي واٽ]]" جي پنهنجي تشريح رکندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=33}} پراڻن ليکڪن مان ڪجهه جو خيال هو ته اشوڪ جنگ کان پوءِ اوچتو ۽ ڊرامائي انداز ۾ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب ڪلنگا جي الحاق کان پوءِ هو ڌرم ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿيو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن اشوڪ جنگ کان پوءِ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو، تڏهن به لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اها تبديلي اوچتو نه پر تدريجي عمل هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} پنهنجي حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل هڪ ننڍڙي پٿريلي فرمان ۾ اشوڪ لکي ٿو ته هو ٻن اڍائي سالن کان وڌيڪ عرصي کان ''[[اُپاسڪ]]'' (عام ٻڌ ڌرمي پيروڪار) هو، پر شروعاتي عرصي ۾ گهڻي اڳڀرائي نه ڪري سگهيو. آخري هڪ سال دوران هو سنگهه جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ ٻڌ ڌرم جو وڌيڪ سرگرم پيروڪار بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} === ڪلنگا جي جنگ === اشوڪ جي وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب، هن تخت نشيني کان اٺ سال پوءِ ڪلنگا فتح ڪيو. فرمان موجب: * جنگ دوران 100,000 ماڻهو ۽ جانور مارجي ويا. * ان کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. * 150,000 ماڻهو ۽ جانور قيدي بڻائي کڻي ويا ويا. اشوڪ لکي ٿو ته انهن مصيبتن تي پڇتاءُ ئي کيس ڌرم جي عمل ۽ تبليغ ڏانهن وٺي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هو اعلان ڪري ٿو ته هاڻي ڪنهن ملڪ جي فتح دوران ٿيندڙ قتل، موت ۽ جلاوطني کيس انتهائي دردناڪ ۽ افسوسناڪ لڳي ٿي. خاص طور تي مذهبي ماڻهن ۽ گهريلو زندگي گذاريندڙ ماڻهن جي تڪليف کيس وڌيڪ ڏکوئيندڙ محسوس ٿئي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هي فرمان [[ايراگوڊي]]، [[گرنار]]، [[ڪالسي]]، [[مانسهره]]، [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[قنڌار]] سميت ڪيترن هنڌن تي مليو آهي.{{sfn|Guruge|1995|p=37}} پر حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته ڪلنگا واري علائقي ۾ موجود اشوڪ جي لکتن مان فرمان 13 ۽ 14 غائب آهن. انهن جي جاءِ تي ٻه الڳ فرمان آهن، جن ۾ اشوڪ جي پشيماني جو ڪو ذڪر ناهي. ممڪن آهي ته اشوڪ ڪلنگا جي ماڻهن آڏو اهڙي اعتراف کي سياسي طور مناسب نه سمجهيو هجي.{{sfn|Thapar|1995|pp=30–31}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ بيان ڪيل جنگ جا انگ اکر ۽ نتيجا ڪنهن حد تائين مبالغو هجن، ته جيئن پري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن تي اثر پوي، جيڪي انهن دعوائن جي تصديق نٿي ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=56}} قديم ذريعا اشوڪ جي ڪنهن ٻي وڏي فوجي مهم جو ذڪر نٿا ڪن، جيتوڻيڪ سورهين صديءَ جي عالم [[تاراناٿ]] دعويٰ ڪري ٿو ته اشوڪ سڄي [[جمبوديپ]] کي فتح ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} === ٻڌ ڌرم سان پهريون رابطو === {{multiple image |perrow=1 |total_width=300 |caption_align=center |align=right |direction=horizontal |image1=Vajrasana, early 20th century.jpg |caption1='''[[وجراسڻ، بودھ گيا|وجراسڻ]]''' يا "ٻڌ جي روشن خياليءَ جو تخت"، [[مهابودھي مندر]]، [[بودھ گيا]]. اشوڪ اهو تخت ٻڌ جي روشن خياليءَ واري هنڌ جي يادگار طور تعمير ڪرايو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=300–302}}<ref>"Ashoka did build the Diamond Throne at Bodh Gaya to stand in for the Buddha and to mark the place of his enlightenment" in {{cite book |last1=Ching |first1=Francis D. K. |last2=Jarzombek |first2=Mark M. |last3=Prakash |first3=Vikramaditya |title=A Global History of Architecture |date=23 March 2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-98160-3 |page=570 |url=https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |language=en |access-date=7 March 2021 |archive-date=23 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523153935/https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |url-status=live }}</ref> |image2=Vajrasana with side panels (3rd century BCE). Bodh Gaya.jpg |caption2=وجراسڻ جا نقش نگاري وارا حصا، ٽين صدي ق.م. }} اشوڪ جي ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيڻ بابت مختلف ذريعا مختلف روايتون پيش ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} سري لنڪائي روايت موجب، اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] [[برهمڻ ڌرم]] جو پوئلڳ هو، جڏهن⁠تہ سندس ماءُ ڌرما [[آجيواڪ]] فرقو اختيار ڪيو هو.{{sfn|Guruge|1995|p=42}} ''[[سمنت پاساديڪا]]'' موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي شروعاتي ٽن سالن دوران غير ٻڌ ڌرمي فرقن جو پيروڪار رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=43}} سري لنڪائي متنن مطابق اشوڪ روزانو دان وٺندڙ برهمڻن جي روش کان مطمئن نه هو. سندس درٻارين آجيواڪ ۽ [[جيني ڌرم|نگنٿ]] استادن کي به پيش ڪيو، پر اهي به کيس متاثر نه ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} ''[[ديپاونس]]'' مطابق اشوڪ ڪيترن غير ٻڌ ڌرمي مذهبي اڳواڻن کي محل ۾ گهرايو ۽ وڏا انعام ڏنا، اميد ڪندي ته اهي سندس هڪ سوال جو جواب ڏيندا. پر ڪو به مطمئن ڪندڙ جواب نه ڏئي سگهيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هڪ ڏينهن اشوڪ [[پاٽلي پتر]] جي رستي تي هڪ نوجوان ٻڌ ڌرمي راهب [[نگروڌ]] (نياگروڌ) کي ڏٺو، جيڪو ڀڪشا لاءِ نڪتل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} نگروڌ دراصل اشوڪ جو ڀائيٽو هو، جيتوڻيڪ اشوڪ پاڻ ان حقيقت کان اڻواقف هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} هو اشوڪ جي وڏي ڀاءُ [[سُمانا]] جو وفات کان پوءِ ڄاول پٽ هو، جنهن کي اشوڪ تخت جي جنگ دوران قتل ڪرائي ڇڏيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=34}} اشوڪ نگروڌ جي پُرسڪون، بيخوف ۽ سنجيده شخصيت کان متاثر ٿيو ۽ کيس پنهنجي ڌرم بابت ٻڌائڻ لاءِ چيو. جواب ۾ نگروڌ کيس ''اپّماد'' (هوشياري، سجاڳي ۽ سنجيدگي) بابت وعظ ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هي وعظ اشوڪ تي ايترو اثرانداز ٿيو جو هن نگروڌ کي 400,000 چاندي جا سڪا ۽ روزانو اٺ حصا چانور ڏيڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ان کان پوءِ اشوڪ هڪ ٻڌ ڌرمي ''[[اُپاسڪ]]'' بڻجي ويو ۽ [[ڪڪُٽارام]] وهار وڃڻ لڳو. اتي هن جي ملاقات مشهور ٻڌ راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] سان ٿي، جنهن کان پوءِ هو ٻڌ ڌرم سان وڌيڪ وابسته ٿي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} هن ڪهاڻي جي تاريخي صداقت يقيني ناهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ممڪن آهي ته اشوڪ جي هڪ قابل استاد جي ڳولا واري هيءَ روايت ان ڳالهه جي وضاحت لاءِ بيان ڪئي وئي هجي ته هن [[جيني ڌرم]] اختيار ڇو نه ڪيو، جيڪو پڻ عدم تشدد ۽ همدردي جو درس ڏيندو هو. اها روايت ظاهر ڪري ٿي ته اشوڪ صرف ڪنهن مخصوص عقيدي جي ڳولا ۾ نه هو، بلڪه هڪ اهڙي روحاني استاد جي تلاش ۾ هو، جيڪو کيس مطمئن ڪري سگهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=108}} سري لنڪائي روايت وڌيڪ ٻڌائي ٿي ته اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ٻڌ راهب بڻيو ۽ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] ٻڌ راهبه بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''[[ديوياوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت اشوڪ جي تبديليءَ کي ٻڌ راهب [[سمُدرا]] سان منسوب ڪري ٿي، جيڪو اڳ ۾ شراوستي جو واپاري هو. هن روايت موجب سمُدرا کي اشوڪ جي مشهور "دوزخ" ۾ قيد ڪيو ويو، پر هن پنهنجي غيرمعمولي روحاني قوتن (''[[اِدّهي]]'') جي مدد سان پاڻ کي بچائي ورتو. جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هو سمُدرا وٽ پهتو ۽ سندس ڪيترن ئي معجزن کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ هن ٻڌ ڌرم قبول ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت آهي، جنهن مطابق سمُدرا واپاري جو پٽ هو ۽ جڏهن اشوڪ سان مليو تڏهن فقط 12 سالن جو هو. اهو بيان غالباً نگروڌ واري ڪهاڻي کان متاثر آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} ''آ-يو-وانگ-چوان'' مطابق هڪ ستن سالن جي ٻڌ ٻار اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ڏانهن آندو. هڪ ٻي ڪهاڻي موجب 500 [[برهمڻ]] اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ۾ دلچسپي وٺڻ سبب تنگ ڪندا هئا. پوءِ اهي معجزاتي طور [[ڀِڪشو]] بڻجي [[ڪڪُٽارام]] وهار ۾ رهڻ لڳا، جتي اشوڪ سندن ملاقات لاءِ ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} اشوڪ جي تخت نشينيءَ وقت هندستان جي مختلف علائقن ۾ ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي مرڪز اڳ ئي موجود هئا. اهو واضح ناهي ته ٻڌ سنگهه جي ڪهڙي شاخ اشوڪ تي سڀ کان وڌيڪ اثرانداز ٿي، پر سندس گاديءَ واري شهر [[پاٽلي پتر]] جي ٻڌ برادري هڪ مضبوط اميدوار سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} هڪ ٻيو اهم مرڪز [[مهابودھي مندر]] هو. وڏي پٿريلي فرمان نمبر 8 مان معلوم ٿئي ٿو ته اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي. ان کان علاوه، حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل ننڍڙي پٿريلي فرمان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ ٻڌ ڌرم جو سرگرم پوئلڳ بڻجي چڪو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}}{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان پوءِ جي حڪومت == === اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير === [[File:Sanchi2.jpg|thumb|[[سانچي]] جو اسٽوپ. مرڪزي اسٽوپ موريا دور ۾ تعمير ٿيو، بعد ۾ [[شونگ خاندان]] جي دور ۾ وڌايو ويو، جڏهن⁠ته سينگاريل دروازا [[ساتواهن خاندان]] جي دور سان تعلق رکن ٿا.]] ''[[مهاونسا]]'' ۽ ''[[اشوڪاوادان]]'' ٻنهي موجب اشوڪ 84,000 اسٽوپا يا وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Strong|1995|pp=154–155}} ''مهاونسا'' مطابق اها تعميري سرگرمي سندس حڪومت جي پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ گوتم ٻڌ جي اٺن مقدس تبرڪن مان ست گڏ ڪيا ۽ انهن کي سون، چاندي، [[ڪرائيسوبيرل|ٻليءَ جي اک]] ۽ بلور جي 84,000 صندوقن ۾ محفوظ ڪرايو. هن حڪم ڏنو ته زمين تي انهن سڀني شهرن ۾، جتي آبادي هڪ لک يا ان کان وڌيڪ هجي، 84,000 اسٽوپا تعمير ڪيا وڃن. [[ڪڪُٽارام]] وهار جي بزرگ راهب يَشس کي هن ٻڌايو ته سندس خواهش آهي ته سڀئي اسٽوپا هڪ ئي ڏينهن ۾ مڪمل ٿين. يَشس چيو ته هو سج کي پنهنجي هٿ سان ڍڪي مڪمل ٿيڻ جو اشارو ڏيندو. جڏهن هن ائين ڪيو ته سڀئي 84,000 اسٽوپا هڪ ئي وقت تي مڪمل ٿي ويا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} ''مهاونسا'' موجب اشوڪ 84,000 ''وهار'' (خانقاهون) تعمير ڪرايون ته جيئن ٻڌ جا تبرڪ انهن ۾ رکيا وڃن.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''اشوڪاوادان'' وانگر ''مهاونسا'' پڻ ٻڌ جي تبرڪن جي گڏ ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿي، پر ان کي تعميراتي سرگرمين سان نٿي جوڙي.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''مهاونسا'' ٻڌائي ٿي ته اشوڪ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ جو فيصلو تڏهن ڪيو جڏهن [[موگگلي پُت تِسّا]] کيس ٻڌايو ته ٻڌ جي ڌرم جا 84,000 حصا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=159}} اشوڪ پاڻ [[اشوڪارام]] وهار جي تعمير شروع ڪرائي ۽ ماتحت بادشاهن کي ٻين وهارن جي تعمير جو حڪم ڏنو. ٿيرا اندگُتّا جي معجزاتي قوتن جي مدد سان اشوڪارام مڪمل ٿيو، ۽ ساڳئي ڏينهن مختلف شهرن مان 84,000 وهارن جي مڪمل ٿيڻ جون خبرون پهتيون.{{sfn|Strong|1995|p=155}} هيٺين اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير روايتي طور اشوڪ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي:{{citation needed|date=November 2019}} * [[سانچي]]، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ڌاميڪ اسٽوپ]]، [[سارناتھ]]، [[اتر پرديش]]، ڀارت * [[مهابودھي مندر]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[بارابار غارون]]، [[بيهار]]، ڀارت * [[نالندا مهاويهار]] (ڪجهه حصا جهڙوڪ ساريپُتّا اسٽوپ)، [[بيهار]]، ڀارت * [[تڪششيلا]] يونيورسٽي (ڪجهه حصا جهڙوڪ [[ڌرماراجيڪا اسٽوپ]] ۽ ڪنالا اسٽوپ)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀير ٽِلو]] (ٻيهر تعمير ٿيل)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀرهُت]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[ديور ڪوٺار]] اسٽوپ، [[مدھيه پرديش]]، ڀارت * [[بُٽڪارا اسٽوپ]]، [[سوات]]، پاڪستان * [[سناٽي]] اسٽوپ، [[ڪرناٽڪ]]، ڀارت * [[مير رڪن اسٽوپ]]، [[نواب شاهه]]، پاڪستان {| class="wikitable" style="margin:0 auto; text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | سانچي ۾ اشوڪي اسٽوپ |- ! style="background:#EAF4FC;" | ابتدائي شڪل ! style="background:#EAF4FC;" | موجوده آثار |- | [[File:Sanchi Great Stupa Mauryan configuration.jpg|250px]]<br /> موريا سلطنت جي دور (تقريباً 260 ق.م) ۾ عظيم اسٽوپ ۽ [[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪي ٿنڀي]] جي اندازي مطابق بحالي. | <gallery mode="packed" heights="180px"> File:Ashokan Pillar - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4361.JPG|ڏاکڻي دروازي ڀرسان چمڪدار پٿر مان ٺهيل [[اشوڪي ٿنڀو]] جا باقيات. File:Minor Pillar Edict of Ashoka at Sanchi.jpg|سانچي ۾ اشوڪ جو [[ننڍو ٿنڀي وارو فرمان]]. File:Ashoka pillar remains near Southern Gateway Stupa 1 Sanchi.jpg|ڏاکڻي دروازي ڀرسان اشوڪي ٿنڀي جي باقي بچيل ڏنڊي جا آثار. File:Sanchi capital right side view.jpg|ٿنڀي جي چوٽيءَ جو پاسائتو منظر. [[سانچي آثار قديمه ميوزيم]].<ref name="p.25-28 Ashoka pillar">Described in Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 pp. 25-28 Ashoka pillar].</ref> </gallery> |} === اشوڪ جا ٿنڀا === [[اشوڪ جا ٿنڀا]] (''Pillars of Ashoka'') هڪ ئي پٿر مان ٺهيل وڏن ٿنڀن جو سلسلو آهي، جيڪي سڄي [[برصغير]] ۾ پکڙيل آهن. اهي ٿنڀا ٽين صدي ق.م ۾ [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ اعظم]] (تقريباً 268–232 ق.م) تعمير ڪرايا يا انهن تي [[اشوڪ جا فرمان]] نقش ڪرايا ويا.{{refn|name=HR|{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |journal=History of Religions |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256}}}} اشوڪ پنهنجي انهن ٿنڀن لاءِ ''ڌمّ ٿمڀا'' (''Dhaṃma Thaṃbhā'') جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي معنيٰ آهي "ڌرم جا ٿنڀا".<ref name="archive.org">{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |page=132 |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch}}</ref><ref>{{cite book |last=Skilling |first=Peter |title=Mahasutras |date=1998 |publisher=Pali Text Society |isbn=9780860133209 |page=453}}</ref> هي ٿنڀا [[ڀارت جي تعميراتي فن]] جا اهم يادگار آهن، جن مان گهڻن تي موريا دور جي مشهور چمڪدار پالش (''Mauryan Polish'') موجود آهي. اشوڪ جا لڳ ڀڳ ويهه ٿنڀا اڄ تائين باقي آهن، جن مان ڪيترن تي سندس فرمان نقش ٿيل آهن. جانورن واريون چوٽيون (''Capitals'') رکندڙ ٿنڀن مان فقط چند مڪمل نمونا بچيا آهن، جن جو تعداد ست سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="auto">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=l3s9BAAAQBAJ&pg=PA123|title=The Return of the Buddha: Ancient Symbols for a New Nation|page=123|publisher=Routledge|author=Himanshu Prabha Ray|isbn=9781317560067|date=7 August 2014}}</ref> ٻه ٿنڀا [[فيروز شاهه تغلق]] طرفان [[دهلي سلطنت]] جي دور ۾ دهلي منتقل ڪيا ويا.<ref>India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200, Burjor Avari Routledge, 2016, p. 139.</ref> بعد ۾ ڪجهه ٻيا ٿنڀا [[مغل سلطنت]] جي حڪمرانن پڻ منتقل ڪرايا، جڏهن⁠ته انهن مان ڪيترين جانورن واريون چوٽيون الڳ ڪيون ويون.{{sfn|Krishnaswamy|pp=697–698}} هي ٿنڀا عام طور تي 12 کان 15 ميٽر اوچا هوندا هئا ۽ سندن وزن 50 ٽن تائين پهچندو هو. انهن کي ڪڏهن ڪڏهن سوين ميل پري کان ڇڪي انهن هنڌن تائين آندو ويندو هو جتي کين نصب ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html|title=KING ASHOKA: His Edicts and His Times|website=www.cs.colostate.edu|access-date=29 October 2017}}</ref> انهن ٿنڀن جي چوٽيءَ تي نفيس سنگتراشي سان سينگاريل جانورن جون مورتيون لڳل هونديون هيون، جن مان ڪيترائي نمونا اڄ تائين محفوظ آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | اشوڪي ٿنڀن جون مشهور چوٽيون |- | <gallery mode="packed" heights="200"> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India 2007-01-29.jpg|[[ويسالي]] جو شير File:Elephant capital Sankasya.jpg|[[سنڪسا]] جو هاٿي File:Rampurva bull in Presidential Palace high closeup.jpg|[[رامپوروا]] جو ڏاند (اصل نمونو) File:Lauria Nandangarh lion.jpg|[[لوريا نندنگڙهه]] جو شير File:Lion Capital - Chunar Sandstone - Circa 3rd Century BCE - Rampurva - ACCN 6298-6299 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4432.JPG|[[رامپوروا]] جو شير File:Sanchi capital right side view.jpg|[[سانچي]] جون چار شيرن واريون چوٽيون، جن جي مٿان شايد ڌرم چڪر هوندو File:Sarnath capital.jpg|[[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]]، [[سارناتھ]] </gallery> |} اشوڪي ٿنڀن مان سڀ کان مشهور [[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]] آهي، جيڪو [[سارناتھ]] مان مليو. ان ۾ چار شير هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن ۽ هي اڄ [[ڀارت]] جو سرڪاري قومي نشان پڻ آهي. هي ٿنڀا صرف حڪومتي فرمانن جا ذريعو نه هئا، پر اشوڪ جي ''ڌمّ'' واري پاليسي، اخلاقي تعليم، مذهبي رواداري ۽ سلطنت جي وحدت جا علامتي نشان پڻ هئا. === ڌرم جي تبليغ === اشوڪ جي پٿريلي فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنهنجي حڪومت جي اٺين ۽ نائين سال دوران هن [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، ''ڌرم'' جي تبليغ شروع ڪئي ۽ سماجي ڀلائيءَ جا ڪيترائي ڪم سرانجام ڏنا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} انهن فلاحي قدمن ۾ انسانن ۽ جانورن لاءِ علاج جون سهولتون قائم ڪرڻ، دوائن وارا ٻوٽا پوکرائڻ، رستن جي ڪنارن تي کوهه کوٽائڻ ۽ وڻ لڳائڻ شامل هئا. اهي ڪم پاڙيسري رياستن جهڙوڪ [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ستيہ پتر]]، [[تامراپرني]] ۽ يوناني بادشاهه [[انطيوڪس]] جي سلطنت تائين به ڪيا ويا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} فرمانن موجب پنهنجي حڪومت جي ڏهين ۽ يارهين سال دوران اشوڪ [[ٻڌ سنگهه]] جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ سڄي سلطنت جو هڪ ڊگهو دورو ڪيو، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ 256 ڏينهن جاري رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي ٻارهين سال تائين اشوڪ ''ڌرم'' جي تبليغ لاءِ فرمان نقش ڪرائڻ شروع ڪيا. هن پنهنجن عملدارن (''راجوڪ'' ۽ ''پرديشڪ'') کي حڪم ڏنو ته هو هر پنجن سالن بعد پنهنجي علائقن جو دورو ڪري ماڻهن کي ''ڌرم'' بابت تعليم ڏين ۽ انتظامي جاچ به ڪن.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} اڳئين سال هن ''ڌرم مها ماتر'' نالي نئون عهدو قائم ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي چوڏهين سال ۾ اشوڪ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي توسيع جو حڪم ڏنو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} === ٽين ٻڌ ڪائونسل === {{Main|ٻڌن واري ٽين ڪائونسل}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ ٻڌ برادريءَ ۾ تمام اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} هن روايت مطابق اشوڪ وڏي پيماني تي ڀڪشوئن جي سار سنڀال شروع ڪئي. سندس سخاوت سبب ڪيترائي غير حقيقي ۽ بدعقيده ماڻهو به سنگهه ۾ شامل ٿي ويا. نتيجي ۾ حقيقي ٻڌ ڀڪشو انهن سان گڏ مذهبي رسم ''اوپوسٿ'' ادا ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ لڳا، جنهن سبب ستن سالن تائين اها رسم نه ٿي سگهي.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} اشوڪ انهن جعلي ڀڪشوئن کي هٽائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هڪ حد کان وڌيڪ جوشيلن وزيرن ڪجهه حقيقي ڀڪشو به قتل ڪري ڇڏيا. پوءِ اشوڪ بزرگ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]] کي دعوت ڏني ته جيئن هو غير ٻڌ ماڻهن کي [[پاٽلي پتر]] جي خانقاهه مان خارج ڪري.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} انهيءَ عمل دوران 60,000 ڀڪشو بدعقيديءَ جي الزام هيٺ سنگهه مان خارج ڪيا ويا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان کان پوءِ ''اوپوسٿ'' ٻيهر منعقد ٿيو ۽ موگلي پُت تِسّا اشوڪ جي حڪومت جي سترهين سال ۾ [[ٽيون ٻڌ ڪائونسل]] منعقد ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} هن ڪائونسل دوران ''[[ڪٿاوتٿو]]'' نالي ڪتاب مرتب ڪيو ويو، جنهن ۾ ٿيراوادي عقيدي جي ڪيترن نقطن جي وضاحت ۽ توثيق ڪئي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر موجود نه آهي، جنهن سبب ڪيترن مؤرخن ٽئين ٻڌ ڪائونسل جي تاريخي حيثيت تي سوال اٿاريا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} [[File:Nava Jetavana Temple - Shravasti - 014 King Asoka at the Third Council (9241725897).jpg|thumb|اشوڪ ۽ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]]، [[ٽئين ٻڌ ڪائونسل]] دوران. نوا جيتاون، [[شراوستي]].]] مؤرخ [[رچرڊ گومبرچ]] جو خيال آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ هن واقعي جو ذڪر نه هئڻ ان کي مڪمل طور غير تاريخي ثابت نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جا ڪيترائي فرمان وقت سان گڏ گم ٿي چڪا آهن.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} گومبرچ وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته اشوڪ جا فرمان واضح ڪن ٿا ته هو سنگهه جي "اتحاد ۽ پاڪيزگي" برقرار رکڻ ۾ گهري دلچسپي رکندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|pp=8–9}} مثال طور، سندس ''ننڍي پٿريلي فرمان نمبر 3'' ۾ سنگهه جي ميمبرن کي ڪجهه مخصوص مذهبي متن پڙهڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي. ساڳئي طرح [[سانچي]]، [[سارناتھ]] ۽ [[ڪوسامبي]] مان مليل فرمانن ۾ اشوڪ اختلاف پيدا ڪندڙ ڀڪشوئن کي سنگهه مان خارج ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو ۽ سنگهه جي اتحاد ۽ ترقي جي خواهش ظاهر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}}{{sfn|Guruge|1995|p=45}} اٺين صديءَ جي ٻڌ ياتري [[ئي جِنگ]] به اشوڪ بابت هڪ ٻي روايت بيان ڪري ٿو. هن مطابق [[بمبسار]] بادشاهه، جيڪو گوتم ٻڌ جو همعصر هو، خواب ۾ ڪپڙي جا 18 ٽڪرا ۽ هڪ لٺ ڏٺا. ٻڌ ان خواب جي تشريح ڪندي ٻڌايو ته سندس وفات کان پوءِ سندس تعليم 18 مختلف مڪتبن ۾ ورهائجي ويندي ۽ هڪ بادشاهه اشوڪ انهن کي ٻيهر متحد ڪندو.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} === ٻڌ مذهب جي تبليغ === سري لنڪا جي روايت مطابق [[موگلي پُت تِسّا]] تقريباً 250 ق.م ۾ ٻڌ ڌرم جي تبليغ لاءِ نَوَ مشنون سرحدي علائقن ڏانهن موڪليون.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} هن روايت موجب اهي مشنون سڌو سنئون اشوڪ نه پر موگلي پُت تِسّا موڪليون، جيتوڻيڪ اشوڪ انهن جو سرپرست هو. هر مشن ۾ پنج ڀڪشو شامل هئا ۽ انهن جي اڳواڻي هڪ بزرگ ڀڪشو ڪندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} سري لنڪا ڏانهن اشوڪ پنهنجو پٽ [[مهندا]] موڪليو، جنهن سان گڏ اٿّيا، اُتّيا، سمبلا ۽ ڀدراسالا پڻ شامل هئا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} موگلي پُت تِسّا جي مدد سان اشوڪ ٻڌ مبلغن کي [[ڪشمير]]، [[گنڌارا]]، [[هماليه]]، يوناني علائقن، [[مهاراشٽر]]، [[سُوورن ڀومي]] ۽ [[سري لنڪا]] ڏانهن موڪليو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7;" | اشوڪ جي دور جون مشهور ٻڌ مذھب واريون تبليغي سرگرميون ! مبلغ ! منزل |- | [[مهندا]] | [[سري لنڪا]] |- | مجهنتيڪ | [[ڪشمير]] ۽ [[گنڌارا]] |- | مهاديو | مهيسا منڊل (شايد موجوده [[ميسور]]) |- | رڪّھتا | وناواسا |- | ڌمّ رڪّھتا (يوناني) | اپرانتڪ (اولهه هندستان) |- | مها ڌمّ رڪّھتا | [[مهاراشٽر]] |- | مها رڪّھتا | يوناني ملڪ |- | مجهم | [[هماليه]] |- | سونا ۽ اُتّرا | [[سُوورن ڀومي]] |} روايت موجب اشوڪ جي حڪومت جي اوڻيهين سال ۾ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] سري لنڪا وئي، جتي هن ٻڌ راهبن جي عورتن واري جماعت قائم ڪئي ۽ ساڻس گڏ مقدس [[بودهي وڻ]] جي هڪ شاخ پڻ کڻي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Strong|1995|p=144}} اشوڪ جي پنهنجن فرمانن ۾ به انهن مشنن جو سڌو سنئون بيان موجود ناهي. البت سندس حڪومت جي اوڻيهين سال بابت فقط ايترو ذڪر ملي ٿو ته هن [[خالاتيڪا غار]] تپسوين کي برساتي موسم ۾ رهائش لاءِ عطا ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} سندس ٿنڀن وارن فرمانن مان معلوم ٿئي ٿو ته ايندڙ سال هن [[لمبني]] (گوتم ٻڌ جي جنم ڀومي) ۽ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي زيارت ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''پٿريلي فرمان نمبر 13'' ۾ اشوڪ دعويٰ ڪري ٿو ته هن پنج بادشاهن ۽ ٻين ڪيترن ملڪن ڏانهن پيغام موڪلي ''ڌرم جي فتح'' حاصل ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته ڇا اهي سفارتون ئي اهي ٻڌ مشنون هيون جن جو ذڪر ٻڌ تاريخن ۾ ملي ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} ڪجهه ماهر، جهڙوڪ [[ايتين لاموٽ]]، سمجهن ٿا ته فرمانن ۾ ذڪر ٿيل ''ڌرم'' جا مبلغ لازمي طور ٻڌ ڀڪشو نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جو ''ڌرم'' ۽ ''ٻڌ مت'' مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا.{{sfn|Gombrich|1995|pp=10–11}} ٻيا ماهر، جهڙوڪ [[ايرخ فرائووالنر]] ۽ [[رچرڊ گومبرچ]]، انهن مشنن کي تاريخي حقيقت سمجهن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=11}} آثار قديمه مان به ڪجهه ثبوت ملن ٿا. ''وِنَي نِدان'' ۾ ذڪر ٿيل پنجن ڀڪشوئن مان ٽن جا نالا [[ڀلسا]] (ويجهو [[وديشا]]) مان مليل تبرڪن جي صندوقن تي لکيل مليا آهن، جيڪي ٻي صدي ق.م جي شروعاتي دور سان تعلق رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} ڪيترن مؤرخن جو خيال آهي ته ٻڌ مت جي وڏي مذهب طور اڀرڻ ۾ اشوڪ جي سرپرستي اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Thapar|1995|p=32}} بهرحال، آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اتر اولهه هندستان ۽ ڏکڻ هندستان ۾ ٻڌ مت جي واڌ ويجهه جو وڏو سبب واپاري، زميندار، ڪاريگر ۽ واپاري جماعتون هيون، جن ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي ادارن جي مالي مدد ڪئي.{{sfn|Thapar|1995|p=36}} === ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ تشدد === پنجين صدي عيسويءَ جي ٻڌ روايت ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، اشوڪ ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ به ڪجهه موقعن تي تشدد جو سهارو ورتو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن "دوزخ واري قيدخاني" ۾ [[چنداگيريڪا]] کي آهستي آهستي اذيتون ڏئي مارائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هڪ شخص جي ڏوهه جي بدلي ۾ هن 18,000 "بدعقيدن" جي قتل جو حڪم ڏنو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن جين ڌرم وارن خلاف مهم هلائي ۽ هر "بدعقيد" جو سر آڻڻ تي انعام مقرر ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سندس پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] جو به سر قلم ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[پنڊروردهن]] ۾ هڪ غير ٻڌ شخص اهڙي تصوير ٺاهي جنهن ۾ [[گوتم ٻڌ]] کي [[جناتپتر]] (يعني [[مهاوير]]) جي پيرن تي جهڪيل ڏيکاريو ويو هو. اصطلاح ''نرگرنٿ'' ("بندشن کان آزاد") اصل ۾ جين ڌرم کان اڳ جي هڪ تپسوي جماعت لاءِ استعمال ٿيندو هو، پر بعد ۾ جين راهبن لاءِ رائج ٿي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} روايت موجب هڪ ٻڌ عقيدتمند جي شڪايت تي اشوڪ پهرين انهيءَ مصور کي گرفتار ڪرڻ جو حڪم ڏنو، پوءِ [[پنڊروردهن]] ۾ موجود سڀني [[آجيڪ]] (Ajivika) پوئلڳن کي قتل ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010">{{cite book | author=Beni Madhab Barua | title=The Ajivikas | url=https://archive.org/details/ajivikas00barurich | access-date=30 October 2012 | date=5 May 2010 | publisher=General Books | isbn=978-1-152-74433-2 | pages=[https://archive.org/details/ajivikas00barurich/page/68 68]–69}}</ref> چيو وڃي ٿو ته ان حڪم جي نتيجي ۾ لڳ ڀڳ 18,000 آجيڪ ماريا ويا.{{sfn|Strong|1989|p=232}} ڪجهه وقت پوءِ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ ٻئي نرگرنٿ پوئلڳ اهڙي ئي تصوير ٺاهي. اشوڪ کيس ۽ سندس سموري خاندان کي سندن گهر ۾ زندهه ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010"/> هن وڌيڪ اعلان ڪيو ته جيڪو به ڪنهن نرگرنٿ بدعقيد جو سر کڻي ايندو، تنهن کي هڪ ''دينار'' انعام طور ڏنو ويندو. روايت موجب هڪ ڳوٺاڻي ڌنار اشوڪ جي پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] کي بدعقيد سمجهي قتل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}} جڏهن اشوڪ کي پنهنجي غلطيءَ جو احساس ٿيو ته هن اهو حڪم واپس وٺي ڇڏيو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} === تاريخي جائزو === اشوڪ طرفان مخالف مذهبي فرقن تي اهڙن ظلمن جون روايتون گهڻن مؤرخن جي نظر ۾ فرقيواراڻي تبليغ جو نتيجو آهن ۽ انهن کي تاريخي حقيقت طور قبول نٿو ڪيو وڃي.{{sfn|Strong|1995|p=149}}<ref name="Beni2010" /><ref name="Steven2010">{{cite book | author=Steven L. Danver | author-link=Steven L. Danver | title=Popular Controversies in World History: Investigating History's Intriguing Questions: Investigating History's Intriguing Questions | url=https://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | access-date=23 May 2013 | date=22 December 2010 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-59884-078-0 | page=99 | archive-date=3 January 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140103043618/http://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | url-status=live }}</ref><ref name="LePhuoc2010">{{cite book | author=Le Phuoc | title=Buddhist Architecture | url=https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | access-date=23 May 2013 | date=March 2010 | publisher=Grafikol | isbn=978-0-9844043-0-8 | page=32 | archive-date=31 December 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131231233840/http://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | url-status=live }}</ref> ان کان علاوه، اهڙيون ڪهاڻيون جين متنن جهڙوڪ ''[[پريشِشٽ پروان]]'' ۽ ''[[ٿيراولي]]'' ۾ موجود ناهن، جيتوڻيڪ اهي اشوڪ جو ذڪر ڪن ٿا.{{cite book | title=Parishtaparvan | url=https://archive.org/details/jtfs_sthaviravalicaritaorparisishtaparva-of-hemchandra-hermanjacobi-1932-bibliotheca-/page/LXXXI/mode/2up}}</ref><ref>{{cite book | title=Journal Of Indian Asiatic Society | date=1872 | url=https://books.google.com/books?id=yajAG0tbZ9cC&q=As%E2%80%99oka | page=154 }}</ref> انهيءَ ڪري جديد محققن جو وڏو حصو انهن واقعن کي مذهبي مقابلي جي نتيجي ۾ بعد ۾ شامل ڪيل افسانوي روايتون سمجهي ٿو، نه ڪي اشوڪ جي دور جا تصديق ٿيل تاريخي واقعا. == خاندان == [[File:Sanchi King Ashoka with his Queens, South Gate, Stupa no. 1.jpg|thumb|هڪ شهنشاهه ــ گهڻو امڪان آهي ته اشوڪ ــ پنهنجي ٻن راڻين [[اسندهيمترا]] ۽ [[ڪاروواڪي]] سان گڏ، ۽ ٽن خادمن سميت، [[سانچي]] جي هڪ اُڀريل نقش ۾ ڏيکاريل آهي.{{sfn|Singh|2017|p=162}} هن شخصيت جي اشوڪ طور سڃاڻپ [[ڪناگنهلي]] جي هڪ ساڳئي نقش مان ٿئي ٿي، جنهن تي سندس نالو پڻ لکيل آهي.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Kanaganahalli Asoka with inscription.jpg|thumb|upright|اشوڪ پنهنجي راڻي [[تشيارڪشيتا]] سان گڏ، [[ڪناگنهلي]] ويجهو [[سنّتي]] ۾، 1هين–3هين صدي عيسوي. هن اُڀريل نقش تي [[برهمي لپي]] ۾ "𑀭𑀸𑀬 𑀅𑀲𑁄𑀓𑁄" (''رايا اشوڪو''، "بادشاهه اشوڪ") لکيل آهي. تصوير ۾ اشوڪ، سندس راڻي، ٻه چمرا جهُلڻ وارا خادم ۽ هڪ ڇانوَ کڻندڙ خادم ڏيکاريل آهن.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Emperor Ashoka and his Queen at the Deer Park.jpg|upright|thumb|شهنشاهه اشوڪ ۽ سندس راڻي [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (شاکيه ڪُماري)، [[سارناتھ]] جي هرڻن واري باغ ۾. [[سانچي]] جو اُڀريل نقش.{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === زالون === مختلف ذريعن موجب اشوڪ جون پنج مشهور زالون هيون: [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (يا ويديسا مهاديوي شاکيه ڪُماري)، [[اسندهيمترا]]، [[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]]، [[ڪاروواڪي]] ۽ [[تشيارڪشيتا]].{{sfn|Mookerji|1995|p=9}} ڪاروواڪي اشوڪ جي واحد راڻي آهي جنهن جو ذڪر اشوڪ جي پنهنجي فرمانن ۾ ملي ٿو. سندس نالو [[الله آباد]] جي هڪ ٿنڀي تي لکيل فرمان ۾ اچي ٿو. ان فرمان ۾ کيس شهزادي [[تيورا]] جي ماءُ قرار ڏنو ويو آهي، ۽ شاهي عملدارن (''مها ماترن'') کي حڪم ڏنو ويو آهي ته سندس مذهبي ۽ خيراتي عطين جو رڪارڊ رکيو وڃي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} هڪ نظريي مطابق [[تشيارڪشيتا]] دراصل ڪاروواڪي جو ئي شاهي لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[مهاونسا]]'' مطابق اشوڪ جي وڏي راڻي [[اسندهيمترا]] هئي، جيڪا اشوڪ جي وفات کان چار سال اڳ فوت ٿي وئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} روايت موجب پنهنجي پوئين جنم ۾ هن هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] کي ماکي وڪڻندڙ واپاري ڏانهن رستو ڏيکاريو هو، ۽ اهو واپاري بعد ۾ اشوڪ جي روپ ۾ پيدا ٿيو، تنهنڪري هوءَ اشوڪ جي راڻي بڻجي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد جي ڪجهه متنن ۾ اچي ٿو ته اسندهيمترا ان پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجو تيار ڪيل ڪپڙو پڻ ڏنو هو.{{sfn|Strong|1995|p=166}} انهن متنن ۾ ''دساوتٿوپڪرن''، ڪمبوڊيا وارو وڌايل ''مهاونسا'' ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} هڪ ٻي ڪهاڻي موجب اشوڪ هڪ ڏينهن اسندهيمترا تي طنز ڪندي چيو ته هوءَ مٺو ڪمند کائي رهي آهي، حالانڪه هن اهو پنهنجي ''ڪرما'' سان حاصل نه ڪيو آهي. اسندهيمترا جواب ڏنو ته سندس سڀ نعمتون سندس نيڪ عملن جو نتيجو آهن. اشوڪ کيس اهو ثابت ڪرڻ لاءِ چيو ته هوءَ 60,000 راهبن لاءِ پوشاڪون فراهم ڪري.{{sfn|Strong|1995|p=166}} رات جو محافظ ديوتائن کيس سندس پراڻي نيڪ عمل جي ياد ڏياريو، ۽ ٻئي ڏينهن هوءَ معجزاتي طور 60,000 پوشاڪون مهيا ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.{{sfn|Strong|1995|p=166}} اشوڪ ايترو متاثر ٿيو جو هن کيس پنهنجي پسنديده راڻي بڻايو ۽ کيس سلطنت جي حڪمراني به آڇي، پر هن انڪار ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=167}} ''ترائي ڀومي ڪٿا'' موجب اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ ۽ 84,000 اسٽوپا ۽ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ لاءِ به اسندهيمترا ئي همٿايو هو.{{sfn|Strong|1995|pp=167–168}} ''مهاونسا'' مطابق اسندهيمترا جي وفات کان پوءِ [[تسّراڪها]] (تشيارڪشيتا) وڏي راڻي بڻجي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ اسندهيمترا جو ذڪر ڪونهي، پر تشيارڪشيتا جو ذڪر ملي ٿو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} ''ديوياوادان'' ۾ [[پدماوتي]] نالي هڪ ٻي راڻي جو ذڪر آهي، جيڪا ولي عهد [[ڪُڻال]] جي ماءُ هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جڏهن شهزادو هو ته [[وديشا]] ۾ [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] سان محبت ۾ گرفتار ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} سلطنت سنڀالڻ کان پوءِ ديوي [[پاٽلي پتر]] وڃڻ بدران [[وديشا]] ۾ ئي رهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''مهاونسا'' واضح ڪري ٿو ته اشوڪ جي وڏي راڻي اسندهيمترا هئي، ديوي نه؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي شخصيت سمجهڻ مشڪل آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''ديپاونسا'' مطابق اشوڪ ۽ ديوي جا ٻه ٻار هئا: [[مهندا]] ۽ [[سنگهمتّا]].{{sfn|Thapar|1961|p=22}} === پٽ === [[تيورا]]، جيڪو اشوڪ ۽ ڪاروواڪي جو چوٿون پٽ هو، اشوڪ جي فرمانن ۾ نالي سان ذڪر ٿيل واحد پٽ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ جو هڪ ٻيو پٽ [[ڪُڻال]] هو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ڪُڻال جو هڪ پٽ [[سمپراتي]] هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت [[مهندا]] جو ذڪر ڪري ٿي، جنهن کي ٻڌ مبلغ طور سري لنڪا موڪليو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} چيني سياح [[شُوان زانگ]] جو چوڻ آهي ته مهندا اشوڪ جو پٽ نه، پر سندس ننڍو ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] (يا وگتاشوڪ) هو.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} ''ديوياوادان'' ۾ ولي عهد [[ڪُڻال]] (ڌرموِوَردهن) جو ذڪر آهي، جيڪو اشوڪ ۽ پدماوتي جو پٽ هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} [[فا شيان]] موجب ڌرموِوَردهن کي [[گنڌارا]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ [[جالوڪ]] کي اشوڪ جو ٽيون پٽ ڄاڻايو ويو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڌيئر === سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جي هڪ ڌيءَ [[سنگهمتّا]] هئي، جيڪا بعد ۾ [[ڀڪشُڻي]] بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ڪجهه مؤرخ، جهڙوڪ [[روميلا ٿاپر]]، سنگهمتّا جي تاريخي حيثيت بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} انهن جي دليلن مان ڪجهه هي آهن: * "سنگهمتّا" نالو، جنهن جي معنيٰ "سنگهه جي دوست" آهي، غيرمعمولي لڳي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} * ''مهاونسا'' موجب هن اشوڪ جي ڀائيٽي [[اگني برهما]] سان شادي ڪئي، جيڪا ان دور جي سماجي قانونن سان ٺهڪندڙ نه هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} * هوءَ 18 ورهين جي عمر ۾ ڀڪشُڻي بڻجي وئي، جڏهن ته روايت موجب ان وقت سندس ننڍڙو ٻار به هو.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} هڪ ٻي روايت ۾ اشوڪ جي ڌيءَ [[چارومتي]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن [[ديوپال]] نالي هڪ [[ڪشتري]] سان شادي ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڀائر === ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جو هڪ وڏو سڳو نه پر اڌ ڀاءُ [[سوسيما]] هو.{{sfn|Strong|1989|p=204}} * سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جو هڪ ڀاءُ [[تِسّا]] هو، جيڪو شروع ۾ عيش عشرت واري زندگي گذاريندو هو. اشوڪ کيس سبق سيکارڻ لاءِ ڪجهه ڏينهن لاءِ تخت تي ويهاريو، پوءِ کيس غاصب قرار ڏئي ستن ڏينهن کان پوءِ قتل جو حڪم ڏنو. انهن ستن ڏينهن ۾ تِسّا زندگي جي ناپائيداري سمجهي ورتي ۽ پوءِ راهب بڻجي ''ارهت'' جو درجو حاصل ڪيائين.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} * ''ٿيراگاتا'' جي شرح موجب هن ڀاءُ جو نالو [[ويتاشوڪ]] هو. هڪ ڏينهن هن پنهنجي مٿي ۾ اڇو وار ڏٺو ۽ دنياوي زندگي ڇڏي خانقاهه ۾ داخل ٿي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * [[فا شيان]] هن ڀاءُ کي [[مهيندر]] سڏي ٿو. سندس بيان موجب اشوڪ هن کي سندس غير اخلاقي روين سبب شرمسار ڪيو، جنهن کان پوءِ هو هڪ غار ۾ وڃي رهيو ۽ عبادت ڪندي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جي هڪ ڀاءُ کي جين سمجهي قتل ڪيو ويو، جڏهن اشوڪ جينن خلاف مهم هلائي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} == سلطنت جي حد == اشوڪ جي اڳوڻن حڪمرانن جي قبضي هيٺ آيل علائقن جي صحيح حدن بابت پڪ سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي، پر امڪان آهي ته سندس ڏاڏي [[چندر گپت موريا]] جي سلطنت اتر هندستان جي اولهه واري سامونڊي ڪناري ([[عرب سمنڊ]]) کان اوڀر واري ڪناري ([[بنگال جي نار]]) تائين پکڙيل هئي، ۽ ڀارتي برصغير جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين حصن تي مشتمل هئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} [[بندوسار]] ۽ اشوڪ غالباً سلطنت کي ڏکڻ طرف وڌيڪ وڌايو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس سلطنت تقريباً سڄي ڀارتي برصغير تي پکڙيل هئي، سواءِ انتهائي ڏاکڻن علائقن جي. [[اشوڪ جا فرمان|پٿريلا فرمان]] نمبر 2 ۽ 13 مان معلوم ٿئي ٿو ته اهي ڏاکڻا علائقا [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ڪيرلپتر]] ۽ [[ساتياپتر]] حڪمرانن جي قبضي ۾ هئا. اتر اولهه ۾ اشوڪ جي سلطنت [[افغانستان]] تائين پکڙيل هئي، جتي ان جون سرحدون [[سيلوڪي سلطنت]] سان لڳنديون هيون، جنهن تي [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيوس]] حڪومت ڪندو هو.{{sfn|Singh|2017|p=162}} اشوڪ جي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ [[پاٽلي پتر]] هو، جيڪو [[مگڌ]] واري علائقي ۾ واقع هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == مذهب ۽ فلسفو == === ٻڌ ڌرم سان تعلق === [[File:Upasaka.jpg|thumb|لفظ ''[[اپاسڪ]]'' (𑀉𑀧𑀸𑀲𑀓، "ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ")، جيڪو اشوڪ پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ ٻڌ ڌرم سان پنهنجي وابستگي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو (تقريباً 258 ق.م.)]] ٻڌ روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو هو،{{sfn|Strong|1989|p=15}} جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن هن معاملي تي اختلاف ظاهر ڪيو آهي.{{sfn|Strong|1995|p=142}} بهرحال [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان]] نمبر 1 واضح ثبوت فراهم ڪري ٿو ته اشوڪ ٻڌ ڌرم جو پوئلڳ هو. هن فرمان ۾ هو پاڻ کي ''[[اپاسڪ]]'' (يعني ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ) ۽ ''ساکيه'' (يعني گوتم ٻڌ جي لقب ''شاکيه مُني'' جي نسبت سان ٻڌ ڌرمي) سڏي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=134}} هي فرمان ۽ ٻيا ڪيترائي فرمان سندس ٻڌ ڌرم سان وابستگي جا ثبوت پيش ڪن ٿا:{{sfn|Guruge|1995|pp=43–44}} * پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ اشوڪ لکي ٿو ته ''اپاسڪ'' ٿيڻ کان پوءِ هڪ سال تائين هن گهڻي ترقي نه ڪئي، پر پوءِ هو ''سنگهه'' جي ويجهو ويو ۽ وڌيڪ اڳتي وڌيو. ''سنگهه ڏانهن وڃڻ'' جي صحيح معنيٰ واضح نه آهي. ٻڌ روايت موجب هو ڪجهه وقت راهبن سان گڏ رهيو، پر اهو شايد وڌاءُ هجي. البت اها ڳالهه يقيني آهي ته اشوڪ ٻڌ ڌرم ڏانهن وڌيڪ مائل ٿيو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 3 ۾ هو پاڻ کي ''اپاسڪ'' سڏي ٿو ۽ [[ٻڌ]] ۽ [[سنگهه]] تي پنهنجي ايمان جو اظهار ڪري ٿو.{{sfn|Thapar|1995|pp=19–20}}{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[وڏا پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان]] نمبر 8 ۾ هو پنهنجي تاجپوشي کان ڏهه سال پوءِ [[سمبودهي]] (يعني [[بودھ گيا]] ۾ مقدس [[بودهي وڻ]]) جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[لمبني]] واري ٿنڀي جي لکت ۾ هو [[گوتم ٻڌ]] جي جنم ڀومي جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ ٻڌ ۽ سنگهه لاءِ پنهنجي عقيدت جو اعلان ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1989|p=13}} * [[نگالي ساگر]] واري لکت ۾ هو اڳوڻي هڪ ٻڌ جي نالي سان منسوب اسٽوپا کي ٻيڻو وڏو ڪرڻ ۽ ان جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * سندس ڪجهه لکتون ٻڌ سنگهه جي اتحاد ۽ نظم برقرار رکڻ ۾ سندس دلچسپي ظاهر ڪن ٿيون.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * [[سارو مارو]] واري لکت موجب اشوڪ ''منيما ديش'' ۾ واقع ''اپونيت وهار'' ڏانهن سفر دوران پنهنجو پيغام موڪليو. جيتوڻيڪ هن هنڌ جي صحيح سڃاڻپ يقيني نه آهي، پر واضح آهي ته اهو هڪ ٻڌ وهار (''وهار'') هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=157}} === ڌرم === {{مکيه|اشوڪ جي ڌرم واري پاليسي}} [[File:Lomas Rishi relief.jpg|thumb|اشوڪ کي [[لوماس رشي غار]] جي سجايل دروازي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو ''[[چيتيه]] محراب'' جو "سڀ کان پراڻو معلوم مثال" سمجھيو وڃي ٿو.<ref name="Harle1994p24">{{cite book|author=James C. Harle|title=The Art and Architecture of the Indian Subcontinent|url=https://archive.org/details/artarchitectureo00harl|url-access=registration|year=1994|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-06217-5|pages=[https://archive.org/details/artarchitectureo00harl/page/24 24]–25}}</ref>]] اشوڪ جي مختلف لکتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن پاڻ کي "ڌرم" (پالي: ''ڌمّ'') جي واڌاري لاءِ وقف ڪري ڇڏيو هو. ٻڌ حلقن ۾ هي اصطلاح [[گوتم ٻڌ]] جي تعليمات لاءِ استعمال ٿيندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} بهرحال، اشوڪ جي پنهنجي لکتن ۾ ٻڌ ڌرم جي بنيادي عقيدن، جهڙوڪ [[چار اَريا سچ]] يا [[نروان]] جو ڪو ذڪر موجود ناهي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} لفظ "ڌرم" ڀارتي مذهبن ۾ مختلف معنائن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ عام طور تي ان جو مطلب "قانون"، "فرض"، "نيڪي" يا "راستي تي هلڻ" ورتو ويندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي [[قنڌار]] وارين لکتن ۾ "ڌرم" جو ترجمو يوناني ٻوليءَ ۾ ''eusebeia'' ۽ آرامي ٻوليءَ ۾ ''qsyt'' ڪيو ويو آهي، جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته اشوڪ جو "ڌرم" فقط ٻڌ ڌرم تائين محدود نه هو، پر هڪ وڌيڪ وسيع اخلاقي تصور هو.{{sfn|Strong|1995|p=142}} اشوڪ جي لکتن موجب، ڌرم جو مطلب هو: * سماجي ڀلائيءَ لاءِ سرگرم اخلاقي حڪمراني * مذهبي رواداري * ماحولياتي شعور * عام اخلاقي اصولن جي پيروي * جنگ کان پاسو {{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي فرمانن ۾ ڌرم جي عملي صورتن جا مثال هي آهن: * موت جي سزا ختم ڪرڻ ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 4){{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * رستن جي ڪنارن تي وڻن جي پوک، خاص طور تي [[برگد]] ۽ آم جا باغ، گڏوگڏ مسافرن لاءِ آرامگاهون ۽ کوهه تعمير ڪرائڻ. هر اڌ ميل جي فاصلي تي اهڙيون سهولتون قائم ڪيون ويون. ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 7){{sfn|Strong|1989|p=4}} * شاهي باورچي خاني ۾ جانورن جي قتل تي پابنديون لڳائڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 1).{{sfn|Strong|1989|p=4}} روزانو فقط ٻه مور ۽ هڪ هرڻ ذبح ڪرڻ جي اجازت هئي، ۽ پوءِ اهو به بند ڪيو ويو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * انسانن ۽ جانورن ٻنهي لاءِ طبي سهولتون قائم ڪرڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 2).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * والدين جي فرمانبرداري، پجاريَن ۽ تپسوين سان سخاوت، ۽ خرچن ۾ سادگي جي ترغيب ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 3).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * عملدارن کي غريبن ۽ پوڙهن ماڻهن جي ڀلائي ۽ خوشحالي لاءِ ڪم ڪرڻ جو حڪم ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 5).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * سڀني جاندارن جي ڀلائيءَ کي فروغ ڏيڻ ته جيئن هو زنده مخلوق تي پنهنجو قرض ادا ڪري سگهي ۽ هن دنيا ۽ ايندڙ دنيا ۾ انهن جي خوشيءَ جو سبب بڻجي سگهي ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 6).{{sfn|Strong|1989|p=4}} جديد عالمن اشوڪ جي ''ڌرم'' بابت مختلف رايا پيش ڪيا آهن. ڪن ان کي ٻڌ ڌرم جي عام گهرو پوئلڳن جي اخلاقي ضابطن سان تشبيهه ڏني آهي، ڪن ان کي سياسي ۽ اخلاقي اصولن جو مجموعو قرار ڏنو آهي، ڪن ان کي هڪ قسم جو "عالمي مذهب" سمجهيو آهي، جڏهن ته ڪجهه ان کي اشوڪ جي پنهنجي فڪري ايجاد قرار ڏين ٿا. ٻئي طرف، ڪجهه محققن جو خيال آهي ته اهو بنيادي طور هڪ سياسي نظريو هو، جنهن جو مقصد هڪ وڏي ۽ گهڻ قومي سلطنت کي اخلاقي بنيادن تي متحد رکڻ هو.{{sfn|Singh|2012|p=131}} اشوڪ ''ڌرم-مها ماتر'' نالي نئين درجي جا عملدار مقرر ڪيا. انهن جي ذميواري پوڙهن، بيمارن، عورتن، ٻارن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي ڀلائي هئي. اهي عملدار اولهه ايشيا جي يوناني-هلينستي سلطنتن ڏانهن سفارتي مهمن تي به موڪليا ويندا هئا ته جيئن ڌرم جو پيغام پهچائي سگهجي.{{sfn|Thapar|1995|p=31}} تاريخي طور تي، عالمي ٻڌ ڌرمي حلقن ۾ اشوڪ جي جيڪا تصوير مشهور ٿي، اها سندس فرمانن بدران ٻڌ روايتن ۽ ڏند ڪٿائن (جهڙوڪ ''[[اشوڪاوادان]]'') تي ٻڌل هئي. ان جو هڪ وڏو سبب اهو هو ته اشوڪ جا فرمان [[برهمي لپي]] ۾ لکيل هئا، جيڪا وقت سان وسري وئي ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ [[جيمس پرنسپ]] جي تحقيق کان پوءِ ئي ٻيهر پڙهي ويئي.{{sfn|Strong|1989|p=5}} چيني ٻڌ ياترين [[فاشيان]] ۽ [[شوان زانگ]] جي سفرنامن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو اشوڪ جي لکتن کي ٻڌ سان لاڳاپيل مقدس هنڌن جي نشانين طور ڏسندا هئا. انهن فرمانن کي ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل مواد سان منسوب ڪيو، پر جديد عالمن جڏهن برهمي لپي پڙهي، ته معلوم ٿيو ته انهن جي تشريح اصل متن سان مطابقت نٿي رکي. غالب امڪان اهو آهي ته فاشيان مقامي رهنمائن تي ڀاڙيو، جن يا ته پنهنجي طرفان ٻڌ ڌرمي تشريحون ٺاهيون يا زباني روايتن جي بنياد تي غلط ترجما پيش ڪيا. شوان زانگ به اهڙي صورتحال کي منهن ڏنو هوندو، يا شايد هن فاشيان جي لکڻين تي ڀروسو ڪيو هجي.{{sfn|Strong|1989|pp=6–9}} هن راءِ جي تائيد ان ڳالهه مان به ٿئي ٿي ته چوڏهين صديءَ ۾ [[فيروز شاهه تغلق]] جڏهن اشوڪ جي ٿنڀن تي لکيل تحريرن جي معنيٰ پڇي، ته ڪجهه برهمڻ عالمن انهن جون خيالي تشريحون پيش ڪيون. [[شمس سراج عفيف]] جي ''تاريخ فيروز شاهي'' موجب، جڏهن فيروز شاهه [[ٽوپرا]] ۽ [[ميرٺ]] مان اهي ٿنڀ دهلي آندا، ته برهمڻن کيس ٻڌايو ته انهن تي اڳڪٿي لکيل آهي ته فيروز نالي بادشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به انهن ٿنڀن کي نه هٽائي سگهندو. ان وقت مقامي روايتن ۾ انهن ٿنڀن کي افسانوي سورمي [[ڀيم]] سان پڻ منسوب ڪيو ويندو هو.{{sfn|Strong|1989|pp=9–10}} [[رچرڊ گومبرچ]] جهڙن عالمن جو خيال آهي ته اشوڪ جي ڌرم تي ٻڌ ڌرم جو واضح اثر موجود هو. مثال طور، [[ڪالنگا]] بابت جدا فرمان نمبر 1 ۾ موجود خيال، ٻڌ جي ''سگال کي نصيحت'' ۽ ٻين وعظن سان گهڻي مشابهت رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} ==== جانورن جي ڀلائي ==== اشوڪ جي پٿريلي فرمانن ۾ واضح طور چيو ويو آهي ته جاندارن کي تڪليف پهچائڻ مناسب ناهي، ۽ ڪنهن به جانور کي [[يجنا]] يا قرباني لاءِ قتل نه ڪيو وڃي.{{sfn|Fitzgerald|2004|p=120}} بهرحال، اشوڪ عام ڍورن جي ذبح يا گوشت کائڻ تي مڪمل پابندي نه لڳائي.{{sfn|Simoons|1994|p=108}} هن اهڙن سڀني چؤپائن جي قتل تي پابندي وڌي جيڪي نه خوراڪ لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ نه ئي ڪنهن عملي فائدي جا هئا. ان کان علاوه ڪيترن پکين، مڇين ۽ ٻين جانورن جي مخصوص نسلن جي قتل تي به پابندي لڳائي وئي.{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ کير پياريندڙ ٻڪريُن، رڍن ۽ سوئرن جي قتل کي به منع ڪيو، ۽ سندن ڇهن مهينن کان گهٽ عمر وارن ٻچن جي قتل تي پڻ پابندي وڌي. هن ڪجهه خاص مذهبي دورن، جهڙوڪ [[چاتُرماس]] ۽ [[اوپوسٿ]] جي ڏينهن ۾: سڀني مڇين جي شڪار; ۽ جانورن جي خصي ڪرڻ تي پابندي لڳائي.{{sfn|Dhammika|1994}}{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ شاهي شڪار کي ختم ڪيو ۽ شاهي محل ۾ خوراڪ لاءِ جانورن جي ذبح کي به محدود ڪري ڇڏيو.{{sfn|Draper|Meyer|McCoubrey|1998|p=44}} ڇاڪاڻ ته هن: شڪار تي پابنديون وڌيون; جانورن لاءِ علاجگاهون قائم ڪيون; ڪيترن مذهبي ڏينهن تي گوشت کائڻ کان روڪيو، انهيءَ ڪري ڪجهه محقق موريا سلطنت کي دنيا جي تاريخ ۾ انهن نادر مثالن مان شمار ڪن ٿا، جتي حڪومت جانورن کي به اهڙو تحفظ ڏنو جهڙو انساني شهرين کي حاصل هوندو آهي.{{sfn|Phelps|2007}} اشوڪ جي فرمانن ۾ جهنگلي جانورن جي قتل ۽ ٻيلن جي تباهي تي به پابنديون ملن ٿيون، تنهن ڪري ڪيترائي جديد ماحولياتي مورخ کيس ماحولياتي شعور ۽ فطرت جي تحفظ جي ابتدائي نمائندن مان هڪ سمجهن ٿا.{{sfn|Elverskog|2020|p=56}}{{sfn|Fisher|2018|p=72}} == پرڏيهي لاڳاپا == [[File:Territories conquered by the Dharma according to Ashoka.jpg|thumb|[[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13]] موجب اهي علائقا جيڪي اشوڪ جي "ڌرم فتح" هيٺ آيا (260–218 ق م).{{sfn|Kosmin|2014|p=57}}<ref name=ME368>Thomas Mc Evilly, ''The shape of ancient thought'', Allworth Press, New York, 2002, p. 368</ref>]] اهو چڱيءَ طرح معلوم آهي ته اشوڪ مختلف ماڻهن ۽ بادشاهن ڏانهن ''دوت'' (سفير يا ايلچي) موڪليندو هو ته جيئن زباني يا لکت واريون هدايتون، يا ٻنهي قسمن جا پيغام، انهن تائين پهچائي سگهجن. سندس ڇهين پٿريلي فرمان (Rock Edict VI) ۾ "زباني حڪمن" جو واضح ذڪر ملي ٿو. بعد ۾ اها ڳالهه به ثابت ٿي ته ان دور ۾ لکت وارين هدايتن سان گڏ زباني پيغام موڪلڻ ڪا غيرمعمولي ڳالهه نه هئي. اشوڪ جي پيغامن جو مقصد سندس ''ڌمّ-وجيه'' (ڌرم ذريعي فتح) کي ڦهلائڻ هو، جنهن کي هو سڀني فتحن کان اعليٰ سمجھندو هو ۽ جنهن کي هو هر هنڌ، بلڪه ڀارت کان ٻاهر به، ڦهلائڻ جو خواهشمند هو. [[خروشٺي لپي]] جي اختيار ٿيڻ مان مختلف ثقافتن جي وچ ۾ رابطن جا واضح ۽ ناقابل ترديد نشان ملن ٿا. اهو به ممڪن آهي ته حڪومتي لکتون نصب ڪرڻ جو تصور به انهيءَ لپيءَ سان گڏ آيو هجي، ڇاڪاڻ ته اشوڪ جي فرمانن ۾ [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] اثر ڪيترن ئي اصطلاحن ۽ تحريري اندازن ۾ نظر اچي ٿو. اهي حقيقتون ظاهر ڪن ٿيون ته اشوڪ ٻين تهذيبن سان رابطي ۾ هو ۽ پنهنجي سلطنت جي حدن کان ٻاهر نون ثقافتي خيالن جي ڏي وٺ ۽ ڦهلاءَ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪري رهيو هو.<ref name="Hinuber2012">{{cite journal | author=Oskar von Hinüber |title=Did Hellenistic Kings Send Letters to Aśoka? | journal=Journal of the American Oriental Society |volume=130 | issue=2 | year=2010 | publisher=Freiburg | pages=262–265}}</ref> === يوناني دنيا === [[File:Sarnath Ashoka Capital Horse motif.jpg|thumb|right|[[سارناٿ]] جي [[اشوڪ جو شيرن وارو تاج|اشوڪي تاج]] تي گھوڙي جو نقش، جنهن کي اڪثر يوناني حقيقت نگاري (ريئلزم) جو مثال سمجھيو ويندو آهي.<ref name="Danielou">A Brief History of India, [[Alain Daniélou]], Inner Traditions / Bear & Co, 2003, p. 89-91 [https://archive.org/details/briefhistoryofin00dani/page/89]</ref>]] اشوڪ پنهنجي پٿريلي فرمانن ۾ بيان ڪري ٿو ته هن اولهه ۾ واقع [[يوناني دور]] جي بادشاهتن ڏانهن ٻڌ ڌرم ۽ ڌرم جي تبليغ لاءِ قدم کنيا. هو اهو پڻ ٻڌائي ٿو ته سندس سلطنت ۾ رهندڙ يوناني ماڻهو ٻڌ ڌرم قبول ڪندڙ هئا ۽ سندس سفيرن جا مخاطب پڻ هئا. {{blockquote |text=هاڻي ديوتائن جي پياري بادشاهه جي نظر ۾ سڀ کان وڏي فتح ڌرم جي فتح آهي. ۽ اها ڌرم فتح هتي به حاصل ڪئي وئي آهي ۽ ڇهه سئو يوجن پري به، جتي يوناني بادشاهه [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]] حڪومت ڪري ٿو، ۽ ان کان به اڳتي جتي چار بادشاهه [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] حڪومت ڪن ٿا. اهڙي طرح ڏکڻ ۾ [[چولا]]، [[پانڊيا]] ۽ [[تامراپرني]] تائين پڻ. هتي بادشاهه جي سلطنت اندر يونانين، ڪمبوجن، نابھڪن، نابھاپمڪتين، ڀوجن، پيتنيڪن، آندرهن ۽ پاليدن جي وچ ۾ به ماڻهو ديوتائن جي پياري بادشاهه جي ڌرم واري هدايتن تي عمل ڪن ٿا. جتي سندس سفير نه به پهتا آهن، اتي به ماڻهن سندس ڌرم جي تعليمات بابت ٻڌي انهن تي عمل ڪرڻ شروع ڪيو آهي ۽ مستقبل ۾ به ڪندا رهندا. |source=[[اشوڪ جا فرمان]]، [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان نمبر 13]] (ايس. ڌمّيڪا جو ترجمو)<ref>[http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html#rock14 The Edicts of King Ashoka: an English rendering by Ven. S. Dhammika] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160510060618/http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html |date=10 May 2016 }}</ref> }} {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | caption_align = center | align = left | direction = horizontal | image1 = Kalsi02.jpg | image2 = Khalsi rock edict of Ashoka.jpg | footer = [[کالسي]] جا پٿريلا فرمان (وڏو پٿريلو فرمان نمبر 13)، جن ۾ اشوڪ يوناني بادشاهن [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] جا نالا سڌيءَ طرح پنهنجي تعليمات جي مخاطبن طور کڻي ٿو. | footer_align = center }} اهو ممڪن آهي، جيتوڻيڪ يقيني نه آهي، ته اشوڪ کي يوناني حڪمرانن کان خط موصول ٿيا هجن ۽ هو يوناني بادشاهن جي حڪومتي فرمانن کان واقف هجي. ساڳي طرح جيئن هو شايد [[هخامنشي سلطنت]] جي بادشاهن جي لکتن کان واقف هو، ڇاڪاڻ ته ان دور ۾ يوناني بادشاهن جا سفير ڀارت ۾ موجود هئا ۽ اشوڪ پاڻ به پنهنجا ''دوت'' ٻاهرين ملڪن ڏانهن موڪليندو هو.<ref name="Hinuber2012"/> [[ڊيو نيسيوس (سفير)|ڊيو نيسيوس]] نالي هڪ يوناني سفير جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]] طرفان اشوڪ جي درٻار ۾ موڪليو ويو هو.<ref>{{cite web |url = http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |title = Pliny the Elder, "The Natural History", 6, 21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728023626/http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |archive-date=28 July 2013 |url-status=dead}}</ref> اهو ساڳيو بطليموس اشوڪ جي فرمانن ۾ به ٻڌ ڌرم جي پيغام حاصل ڪندڙ بادشاهن مان شمار ڪيو ويو آهي. ڪجهه يوناني فلسفي، جهڙوڪ [[هيگيسياس آف سيرين]]، جيڪو غالباً بادشاهه [[ماگاس آف سيرين]] جي دور ۾ رهندو هو، انهن کي به ممڪن طور ٻڌ ڌرم جي تعليمات کان متاثر سمجھيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته ماگاس انهن بادشاهن مان هڪ هو جن ڏانهن اشوڪ جا مذهبي سفير موڪليا ويا هئا.<ref>{{cite book |last=Preus |first=Anthony |year=2015 |title=Historical Dictionary of Ancient Greek Philosophy |url=https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |page=184 |isbn=978-1-4422-4639-3 |access-date=18 June 2017 |archive-date=4 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201104102717/https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |url-status=live }}</ref> ڀارت ۾ رهندڙ يونانين جو ٻڌ ڌرم جي واڌاري ۾ عملي ڪردار به نظر اچي ٿو. مثال طور، اشوڪ جي سفيرن مان هڪ [[ڌمّرڪشيت]] بابت پالي ذريعن ۾ ذڪر آهي ته هو هڪ يوناني (''يونا'') ٻڌ ڀڪشو هو، جنهن ٻڌ ڌرم جي تبليغ ۾ سرگرم حصو ورتو. ''[[مهاونسا]]'' ۾ هن جو ذڪر موجود آهي.<ref name="plgotw">Full text of the ''Mahavamsa'' [http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html Click chapter XII] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060905050433/http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html |date=5 September 2006 }}</ref> ڪجهه يوناني (يَوَن) شايد اشوڪ جي سلطنت ۾ انتظامي عهدن تي پڻ فائز هئا. [[رودر دامن]] جي [[گرناڙ|گِرناڙ]] واري لکت ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ جي دور ۾ [[گجرات]] جي علائقي گِرناڙ ۾ هڪ يَوَن (يوناني) گورنر مقرر هو، جيڪو هڪ آبي ذخيرو تعمير ڪرائڻ جو ذميوار هو.<ref>The Idea of Ancient India: Essays on Religion, Politics, and Archaeology by Upinder Singh [https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 p.18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229135504/https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 |date=29 December 2019 }}</ref> ڪيترن محققن جو خيال آهي ته [[پاٽلي پتر]] ۾ اشوڪ جو شاهي محل [[پرسيپولس]] ۾ موجود هخامنشي شاهي محل جي طرز تي تعمير ڪيو ويو هو.<ref>{{cite book |last1=De la Croix |first1=Horst |last2=Tansey |first2=Richard G. |last3=Kirkpatrick |first3=Diane |title=Gardner's Art Through the Ages |date=1991 |publisher=Thomson/Wadsworth |isbn=0-15-503769-2 |edition=9th |page=[https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 428] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 }}</ref> == اڳين جنمن بابت ڏند ڪٿائون == ٻڌ ڌرم جي روايتن ۽ ڏند ڪٿائن ۾ اشوڪ جي گذريل جنمن بابت به ڪيترائي قصا بيان ڪيا ويا آهن. ''مهاونسا'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ، [[نگروده]] ۽ [[ديوانمپيا تِسا]] هڪ اڳئين جنم ۾ ڀائر هئا. ان وقت هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] (Pratyekabuddha) ٻئي بيمار پرتيڪ ٻڌ جي علاج لاءِ ماکي ڳولي رهيو هو. هڪ عورت کيس هڪ ماکيءَ جي دڪان ڏانهن رهنمائي ڪئي، جيڪو انهن ٽنهي ڀائرن جي ملڪيت هو. اشوڪ وڏي سخاوت سان ان پرتيڪ ٻڌ کي ماکي عطا ڪئي ۽ انهيءَ نيڪيءَ جي عيوض اها خواهش ظاهر ڪئي ته هو مستقبل ۾ جمبودويپ جو خودمختيار حڪمران بڻجي.{{sfn|Strong|1995|p=146}} اها عورت به دعا ڪئي ته هوءَ سندس راڻي بڻجي، ۽ پوءِ ايندڙ جنم ۾ اشوڪ جي زال [[اسندهمتّا]] جي روپ ۾ پيدا ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد وارن پالي متنن موجب اسندهمتّا هڪ ٻي نيڪي پڻ ڪئي هئي: هن پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجي هٿن سان تيار ڪيل ڪپڙي جو هڪ ٽڪرو تحفي طور ڏنو هو. اهي روايتون ''دساوتٿُپّڪرڻ''، نام نهاد ڪمبوڊيائي يا توسيع يافته ''مهاونسا'' (ممڪن طور نائين يا ڏهين صدي) ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' (پندرهين صدي) ۾ محفوظ آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} ''[[اشوڪاوادان]]'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ اڳئين جنم ۾ [[راجگريهه]] جي هڪ معزز خاندان ۾ ''جيا'' نالي ڇوڪري جي صورت ۾ پيدا ٿيو هو. جڏهن هو ننڍڙو ٻار هو، تڏهن هن [[گوتم ٻڌ]] کي مٽيءَ جو هڪ ڍير کاڌي جي خيال سان پيش ڪيو. ٻڌ انهيءَ عطئي کي قبول ڪيو، جنهن تي جيا اعلان ڪيو ته هن نيڪ عمل جي نتيجي ۾ هو مستقبل ۾ بادشاهه بڻجندو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} ساڳئي روايت ۾ اهو پڻ ٻڌايو ويو آهي ته جيا جو ساٿي ''وجيا'' بعد ۾ اشوڪ جي وزير اعظم [[رادھاگپت]] جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} بعد ۾، پنهنجي ايندڙ زندگيءَ ۾، ٻڌ ڀڪشو [[اپگپت]] اشوڪ کي ٻڌائي ٿو ته سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي جو سبب اڳئين جنم ۾ مٽيءَ جو اهو ناپاڪ تحفو هو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ڪيترا پوءِ جا متن هيءَ ڪهاڻي ورجائين ٿا، پر مٽي ڏيڻ جي منفي نتيجن جو ذڪر نٿا ڪن. انهن متنن ۾ [[ڪمارلاتا]] جو ''ڪلپنا-منڊيتڪا''، [[آرياشور]] جو ''جاتڪ مالا'' ۽ ''مها-ڪرما-وڀاگا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=149}} چيني ليکڪ [[پاؤ چينگ]] پنهنجي ڪتاب ''شيه چيا جُو لائي ينگ هوا لو'' ۾ لکي ٿو ته مٽي ڏيڻ جهڙو معمولي عمل ايترو وڏو ثواب نٿو رکي سگهي جو ان جي نتيجي ۾ اشوڪ جهڙو عظيم شهنشاهه پيدا ٿئي. ان جي بدران، هو دعويٰ ڪري ٿو ته ڪنهن ٻئي اڳئين جنم ۾ اشوڪ هڪ بادشاهه جي حيثيت سان ٻڌ جون بيشمار مورتيون ٺهرايون هيون، ۽ انهيءَ عظيم ثواب جي نتيجي ۾ هو ايندڙ جنم ۾ هڪ وڏي شهنشاهه جي صورت ۾ پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=163}} پالي ٻوليءَ جي چوڏهين صديءَ واري داستاني ڪتاب ''دساوتٿُپّڪرڻ'' (ممڪن طور چوڏهين صديءَ جو) ماکيءَ واري واپاري ۽ مٽي ڏيندڙ ٻار ٻنهي ڪهاڻين کي پاڻ ۾ ملائي پيش ڪري ٿو. هي متن ''مهاونسا'' واري قصي جو ٿورو مختلف بيان ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته اهو واقعو [[گوتم ٻڌ]] جي ڄمڻ کان به اڳ ٿيو هو. ان کان پوءِ ڪتاب چوي ٿو ته اهو ماکي عطا ڪندڙ واپاري بعد ۾ انهيءَ ٻار جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو، جنهن ٻڌ کي مٽي پيش ڪئي هئي. پر هن روايت ۾ هڪ اضافي تفصيل به آهي: ٻڌ اها مٽي پنهنجي خادم [[آنند]] کي ڏني ته جيئن ان مان [[پلستر]] تيار ڪيو وڃي. اهو پلستر بعد ۾ وهار جي ڀتين ۾ پيل ڏارن ۽ شگافن جي مرمت لاءِ استعمال ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=163-165}} == آخري سال == === تسّراڪشا راڻي طور === اشوڪ جي آخري تاريخي لکت [[اشوڪ جا وڏا ستوني فرمان|ستوني فرمان نمبر 4]] آهي، جيڪا سندس حڪومت جي 26هين سال سان تعلق رکي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اشوڪ جي زندگيءَ جي آخري دور بابت ڄاڻ جو واحد ذريعو ٻڌ ڌرمي روايتون ۽ ڏند ڪٿائون آهن. سري لنڪائي روايت مطابق اشوڪ جي مهاراڻي [[اسندهمتّا]] سندس حڪومت جي 29هين سال ۾ وفات ڪري وئي، ۽ 32هين سال ۾ سندس ٻي زال [[تشيارڪشا|تسّراڪشا]] کي راڻيءَ جو لقب ڏنو ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ٻنهي ''مهاونسا'' ۽ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ [[بودهي وڻ]] سان خاص عقيدت ۽ محبت رکندو هو. حسد ۾ مبتلا تسّراڪشا "بودهي" کي اشوڪ جي ڪنهن محبوبه عورت جو نالو سمجهي ويٺي. پوءِ هن ڪاري جادو ذريعي وڻ کي سُڪائڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Strong|1995|p=152}} ''اشوڪاوادان'' موجب هن ان مقصد لاءِ هڪ جادوگر عورت کي ڀرتي ڪيو. جڏهن اشوڪ کيس سمجهايو ته "بودهي" دراصل هڪ وڻ جو نالو آهي، تڏهن هن ساڳي جادوگر عورت کان وڻ کي ٻيهر صحتمند ڪرايو.{{sfn|Strong|1995|pp=152–153}} پر ''مهاونسا'' مطابق تسّراڪشا آخرڪار وڻ کي مڪمل طور تباهه ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي،{{sfn|Strong|1995|p=153}} ۽ اهو واقعو اشوڪ جي حڪومت جي 34هين سال ۾ پيش آيو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''اشوڪاوادان'' موجب تسّراڪشا (جنهن کي هتي ''تشيارڪشيتا'' چيو ويو آهي) اشوڪ جي پٽ [[ڪُنالا]] سان عشق ڪرڻ لڳي، پر ڪُنالا سندس خواهش رد ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ اشوڪ کيس ستن ڏينهن لاءِ سلطنت جو مڪمل اختيار ڏئي ڇڏيو. انهيءَ مختصر عرصي دوران هن ڪُنالا تي ظلم ڪيو ۽ سندس اکيون ڪڍرائي کيس انڌو ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هن ڪاوڙ ۾ اچي چيو ته: "مان هن جون اکيون پٽي ڪڍندس، سندس جسم کي لوهي ڪنڊن سان چيريندس، کيس جيئري ڀالي تي چاڙهيندس، سندس نڪ آري سان ڪٽيندس ۽ سندس زبان استري سان وڍيندس." بعد ۾ ڪُنالا معجزاتي نموني ٻيهر بينائي حاصل ڪري ورتي ۽ راڻي لاءِ معافي جي درخواست ڪئي، پر اشوڪ ان جي باوجود تسّراڪشا کي قتل ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=152}} [[ڪشيميندر]] جي ''اوادان-ڪلپا-لتا'' ۾ به هيءَ روايت بيان ٿيل آهي، پر اتي اشوڪ جي شخصيت کي وڌيڪ مثبت ڏيکارڻ لاءِ لکيو ويو آهي ته ڪُنالا جي نظر واپس اچڻ کان پوءِ اشوڪ راڻيءَ کي معاف ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=165}} == وفات == سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي 37هين سال ۾ وفات ڪئي،{{sfn|Guruge|1995|p=51}} جنهن جو مطلب آهي ته سندس وفات لڳ ڀڳ 232 ق م ۾ ٿي.{{sfn|Kosmin|2014|p=36}} ''اشوڪاوادان'' موجب پنهنجي زندگيءَ جي آخري ڏينهن ۾ شهنشاهه سخت بيمار ٿي پيو. هن ٻڌ سنگهه کي عطيا ڏيڻ لاءِ سرڪاري خزاني مان رقم استعمال ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن تي سندس وزيرن کيس رياستي خزاني تائين رسائي کان روڪي ڇڏيو. ان کان پوءِ اشوڪ پنهنجون ذاتي ملڪيتون عطيو ڪرڻ لڳو، پر ان کان به کيس روڪيو ويو. آخرڪار، وفات وقت سندس وٽ صرف هڪ [[املي|آملي]] (Myrobalan) جو اڌ ڦر بچيو هو، جيڪو هن پنهنجي آخري نذراني طور سنگهه کي پيش ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=18}} اهڙيون روايتون ٻڌ سنگهه کي سخاوت سان عطيا ڏيڻ جي اهميت اجاگر ڪن ٿيون ۽ اهو پڻ ڏيکارين ٿيون ته سلطنت ٻڌ ڌرم جي حمايت ۾ ڪهڙو ڪردار ادا ڪندي هئي.{{sfn|Singh|2008|p=332}} هڪ مشهور ڏند ڪٿا مطابق اشوڪ جي جسد کي ساڙڻ وقت سندس چتا مسلسل ست ڏينهن ۽ ست راتيون ٻرندي رهي. <ref>{{cite book |last=Strong |first=John |date=2007 |title=Relics of the Buddha |url=https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |publisher=Motilal Banarsidass Publishers |page=149 |isbn=978-81-208-3139-1 |access-date=15 November 2015 |archive-date=8 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508154548/https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |url-status=live }}</ref> == آثارِ قديمه جا باقيات == === اڏاوت === [[File:Lomas_Rishi_entrance.jpg|thumb|[[لوماس رشي غار]] جو تراشيل دروازو، [[بارابر غارون]]، تعمير لڳ ڀڳ 250 ق م]] اشوڪ سان منسوب مختلف اسٽوپن کان علاوه، [[اشوڪ جا ٿنڀا|سندس تعمير ڪرايل ٿنبو]] اڄ به برصغير جي مختلف علائقن ۾ موجود آهن. اشوڪ کي عام طور ڀارت ۾ پٿر تي ٻڌل تعميراتي فن جي شروعات جو باني سمجهيو ويندو آهي، جيڪا ٻڌ ڌرم جي خدمت لاءِ وقف هئي. ممڪن آهي ته هي فن [[يوناني-بئڪٽريائي]] ڪاريگرن جي اثر هيٺ ترقي ڪئي هجي، جيڪي [[سڪندر اعظم]] کان پوءِ هن خطي ۾ آيا هئا.<ref name="Stone">[https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 Introduction to Indian Architecture Bindia Thapar, Tuttle Publishing, 2012, p.21] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229200601/https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 |date=29 December 2019 }}</ref> اشوڪ کان اڳ عمارتون گهڻو ڪري غير مستقل مواد جهڙوڪ ڪاٺ، [[بانس]] ۽ ڇپر مان ٺاهيون وينديون هيون.<ref name="Stone"/><ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| title = Gardner's Art through the Ages: Non-Western Perspectives, Fred S. Kleiner, Cengage Learning, 2009, p14| isbn = 9780495573678| last1 = Kleiner| first1 = Fred S.| date = 5 January 2009| publisher = Cengage Learning| access-date = 17 June 2017| archive-date = 26 December 2019| archive-url = https://web.archive.org/web/20191226115443/https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| url-status = live}}</ref> امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ موجود پنهنجي شاهي محل کي ڪاٺ جي بدران پٿر استعمال ڪري ٻيهر تعمير ڪرايو هجي،{{sfn|Mookerji|1995|p=96}} ۽ شايد هن ان مقصد لاءِ پرڏيهي ڪاريگرن جي به مدد ورتي هجي.<ref>"Ashoka was known to be a great builder who may have even imported craftsmen from abroad to build royal monuments." Monuments, Power and Poverty in India: From Ashoka to the Raj, A. S. Bhalla, I.B.Tauris, 2015 p.18 [https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191226160624/https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18|date=26 December 2019}}</ref> اشوڪ هڪ نئين روايت به قائم ڪئي، جنهن ۾ هن پنهنجي [[اشوڪ جا فرمان|فرمانن]] کي پائيدار پٿرن تي اُڪرائڻ شروع ڪيو. ساڳئي طرح سندس ٻڌ ڌرمي نشانين سان سينگاريل ستون به انهيءَ تعميراتي جدت جو اهم مثال آهن. <gallery> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India.jpg|[[اشوڪ جا ٿنبا|اشوڪ جو هڪ ٿنڀو]]، [[ويشالي]] File:Vajrasana, early 20th century.jpg|[[مهابودهي مندر]] ۾ موجود [[وَجر آسن]] (هيرن جهڙو تخت)، جيڪو اشوڪ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو Rampurva bull capital detail.jpg|[[رمپُروا]] جي بيل واري تاج جو تفصيلي منظر، جنهن جي [[ابيڪس (معماري)|ابيڪس]] تي ٻن ''شعلا نما پالميٽن'' جي وچ ۾ ڪنول جو گل ۽ ننڍا گلاب نما گل تراشيل آهن. File:Barabar_caves_Sudama_inside.jpg|[[بارابر غارون]] ۾ واقع ''سداما غار''، جنهن ۾ چمڪندڙ گرينائيٽ سان سينگاريل وڏو محرابي هال ۽ اشوڪ جي نالي وارو ڪتبو موجود آهي. </gallery> === برهمي لِپي === [[File:Ashokan Brahmi script (consonants).png|thumb|left|اشوڪ دور جي برهمي لِپي]] [[برهمي لِپي]] ڀارت ۾ لڳ ڀڳ ٽئين صدي ق م دوران پنهنجي مڪمل ۽ ترقي يافته صورت ۾ ظاهر ٿي. <ref name="PO">{{cite book |last1=Olivelle |first1=Patrick |title=Ashoka: Portrait of a Philosopher King |date=9 January 2024 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-27000-6 |page=61-62 |url=https://www.google.com/books/edition/Ashoka/TE3gEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Ashoka+invented+Brahmi&pg=PA61&printsec=frontcover |language=en}}</ref> ممڪن آهي ته اشوڪ ئي هن نئين لِپي جو موجد هجي، جنهن کي پوءِ هن پنهنجي فرمانن ۽ ڪتبن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو، پر هي سوال اڃا تائين حتمي طور حل نه ٿي سگهيو آهي.<ref name="PO"/> ڪيترن مغربي ۽ ڀارتي عالمن جو خيال آهي ته برهمي لِپي ڪنهن سامي (Semitic) لِپي مان اخذ يا متاثر ٿي هئي، جيئن اتر-اولهه ۾ استعمال ٿيندڙ [[خروشٺي لِپي]] غالباً [[ارامي لِپي]] مان نڪتل هئي. انهن عالمن مطابق برهمي لِپي اشوڪ جي دور ۾ چند سالن اندر تيار ڪئي وئي ۽ پوءِ اشوڪ جي فرمانن ذريعي سڄي سلطنت ۾ ڦهلجي وئي، جنهن سان ڀارت ۾ ڪتبن جي هڪ نئين روايت جو آغاز ٿيو.{{Sfn|Salomon|1998|pp=18–24}} ان جي ابتڙ، ڪيترائي ٻيا عالم پرڏيهي اثر واري نظريي کي رد ڪن ٿا ۽ برهمي لِپي کي مڪمل طور مقامي ارتقا جو نتيجو قرار ڏين ٿا.{{sfn|Salomon|1998|pp=19–21 with footnotes}}{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|p=194 with footnote 421}} ايندڙ هزارين سالن دوران ڏکڻ ايشيا جون اڪثر لِپيون اشوڪي برهمي لِپي مان ئي نڪتيون. <ref name="PO"/> === ڪتبا ۽ پٿريلا فرمان === [[File:AiKhanoumAndIndia.jpg|thumb|اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ ۽ همعصر يوناني شهر [[آئي-خانوم]] جو مقام.<ref>Reference: ''India: The Ancient Past'' p. 113, Burjor Avari, [[Routledge]], {{ISBN|0-415-35615-6}}</ref>]] {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 400 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = AsokaKandahar.jpg | image2 = Kandahar Bilingual Rock Inscription (transcription).png | footer = [[اشوڪ جو قنڌار ڪتبو]]، جيڪو يوناني ۽ [[ارامي لِپي]] ۾ ٻه-لساني ڪتبو آهي، [[قنڌار]] مان دريافت ٿيو ({{small|[[افغانستان قومي عجائب گهر]]}}) | footer_align = center }} اشوڪ جا فرمان (Edicts) 33 ڪتبن جو هڪ مجموعو آهن، جيڪي [[اشوڪ جا ٿنبا|اشوڪي ٿنبو]]، وڏن پٿرن ۽ غارن جي ڀتين تي سندس حڪمراني دوران اُڪيرا ويا هئا.<ref name="Irwin 1973 706–720"/> اهي ڪتبا اڄوڪي پاڪستان ۽ ڀارت جي مختلف علائقن ۾ پکڙيل آهن ۽ ٻڌ ڌرم جي موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا مادي ثبوت سمجهيا وڃن ٿا. انهن فرمانن ۾ ٻڌ ڌرم جي ابتدائي ۽ وسيع ڦهلاءَ جو تفصيلي بيان ملي ٿو، جيڪو ڀارتي تاريخ جي هڪ طاقتور ترين حڪمران جي سرپرستي هيٺ ٿيو. انهن مان اشوڪ جي تبليغي سرگرمين، اخلاقي اصولن، مذهبي خيالن، سماجي ڀلائي ۽ جانورن جي تحفظ بابت قيمتي ڄاڻ ملي ٿي.{{sfn|Singh|2012}} اشوڪ کان اڳ شاهي حڪم ۽ سرڪاري پيغام شايد اهڙي مواد تي لکيا ويندا هئا جيڪو وقت سان ضايع ٿي ويندو هو، جهڙوڪ کجيءَ جا پن، ڀورج وڻ جي ڇال، ڪپهه جو ڪپڙو يا ڪاٺيون تختيون.{{sfn|Lahiri|2015|pp=120–121}} جيتوڻيڪ اشوڪ جي سرڪاري انتظاميا اهڙو مواد استعمال ڪندي رهي، پر اشوڪ پنهنجا اهم پيغام پٿرن تي به اُڪرائڻ شروع ڪرايا.{{sfn|Lahiri|2015|pp=120–121}} امڪان آهي ته هن کي اهڙا ڪتبا نصب ڪرڻ جو خيال پاڙيسري [[ھخامنشي سلطنت]] کان مليو هجي.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} اهو پڻ ممڪن آهي ته اشوڪ جا ڪيترائي پيغام ڪاٺ يا ٻين غير مستقل مواد تي لکي سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليا ويا هجن، پر اهي سڀ دستاويز وقت سان گڏ ختم ٿي ويا.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} عالمن اڄ به اشوڪ جي فرمانن ۾ ظاهر ڪيل ۽ لڪل سياسي نظرين جو تجزيو ڪري رهيا آهن، خاص طور تي سندس شاهي تصور (امپيريل وژن) بابت. اهي اهو سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ته اشوڪ پنهنجي انتهائي وسيع، گهڻ ثقافتي ۽ معاشي طور متنوع ٽئين صدي ق م واري سلطنت کي ڪيئن منظم ڪرڻ چاهيو.{{sfn|Singh|2012|p=132}} بهرحال هڪ ڳالهه واضح آهي ته اشوڪ جا ڪتبا برصغير ۾ شاهي ڪتبن جو سڀ کان پراڻو محفوظ مجموعو آهن، ۽ انهيءَ لحاظ سان اهي حڪومتي روايتن ۾ هڪ وڏي جدت جي حيثيت رکن ٿا.{{sfn|Singh|2012}} اشوڪ جا گهڻا ڪتبا مختلف [[پراڪرت]] ٻولين جي ميلاپ ۾ لکيل آهن ۽ انهن لاءِ [[برهمي لِپي]] استعمال ڪئي وئي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=126}} اشوڪ جي ڪيترن ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي شهرن جي ويجهو، اهم واپاري رستن تي يا مذهبي اهميت وارن هنڌن تي نصب ڪيا ويا هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=6}} انهن مان ڪيترائي ڪتبا ٽڪرين، پٿريلي پناهه گاهن ۽ مقامي طور مقدس سمجهيل جڳهن تي مليا آهن.{{sfn|Lahiri|2015|p=143}} ان بابت مختلف نظرين موجب: * اهي هنڌ شايد قديم ميگالٿڪ ثقافتن جا مرڪز هئا. * يا اشوڪ جي زماني ۾ مقدس جايون سمجهيون وينديون هيون. * يا وري انهن جي فطري عظمت روحاني اقتدار جي علامت طور استعمال ڪئي وئي هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=23}}{{sfn|Lahiri|2015|pp=143–157}} دلچسپ ڳالهه اها آهي ته اشوڪ جا ڪتبا موريا سلطنت جي وڏن شهرن جهڙوڪ [[پاٽلي پتر]]، [[وديشا]]، [[اجييني]] ۽ [[تڪششيلا]] مان نه مليا آهن.{{sfn|Lahiri|2015|p=143}} ممڪن آهي ته انهن شهرن ۾ موجود ڪيترائي ڪتبا وقت سان ضايع ٿي ويا هجن. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوانزانگ]] اهڙن ڪجهه اشوڪي ستنن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي اڃا تائين جديد محققن کي نه مليا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=6}} اهو پڻ لڳي ٿو ته اشوڪ هر حڪم پهرين صوبائي گورنرن ڏانهن موڪليندو هو، جيڪي پوءِ پنهنجي علائقي جي عملدارن تائين اهو پيغام پهچائيندا هئا.{{sfn|Lahiri|2015|p=127}} مثال طور [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان نمبر 1]] مختلف هنڌن تي مختلف نسخن ۾ مليو آهي. سڀني نسخن ۾ لکيل آهي ته اشوڪ 256 ڏينهن جي دوري دوران اهو حڪم جاري ڪيو. هي انگ ظاهر ڪري ٿو ته اهو پيغام هڪ ئي وقت سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليو ويو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=133}} [[ڪرناٽڪ]] جي پاڙيسري هنڌن [[برهمگري]]، [[سدّاپور]] ۽ [[جاٽنگا-راميشور]] مان مليل هڪ ئي پيغام جا ٽي نسخا ڏکڻ صوبي جي گاديءَ [[سورنگري]] مان موڪليا ويا هئا. انهن ٽنهي نسخن ۾ ساڳيو متن آهي، جنهن کان اڳ ''آريه-پتر'' (شايد اشوڪ جو پٽ ۽ صوبائي گورنر) ۽ ''مها ماتر'' (سرڪاري عملدار) طرفان سلام پيش ڪيو ويو آهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=127}} === سِڪا === [[ڪيڊيوسيس]] (Caduceus) جو نشان ٽئين ۽ ٻي صدي ق م دوران [[موريا سلطنت]] جي [[پنچ-مارڪ ٿيل سڪا|پنچ-مارڪ ٿيل سڪن]] تي ظاهر ٿئي ٿو. سڪن جي مطالعي (Numismatics) مان معلوم ٿئي ٿو ته هي نشان شهنشاهه اشوڪ جي ذاتي مُهر يا "[[مدرا]]" طور استعمال ٿيندو هو.<ref>Indian Numismatics, Damodar Dharmanand Kosambi, Orient Blackswan, 1981, p.73 [https://books.google.com/books?id=favxZII9WtwC&pg=PA73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191215201423/https://books.google.com/books?id=favxZII9WtwC&pg=PA73|date=15 December 2019}}</ref> هي نشان موريا دور کان اڳ وارن پنچ-مارڪ ٿيل سڪن تي نظر نٿو اچي، پر رڳو موريا دور جي سڪن تي استعمال ٿيو. ان سان گڏ هيٺيان نشان به ڏسڻ ۾ اچن ٿا: * [[ٽن محرابن واري ٽڪريءَ جو نشان]] * "ٽڪريءَ تي مور" وارو نشان * [[ٽرِسڪيليس]] * [[تڪششيلا]] جو نشان<ref>Malwa Through the Ages, from the Earliest Times to 1305 A.D, Kailash Chand Jain, Motilal Banarsidass Publ., 1972, p.134 [https://books.google.com/books?id=_3O7q7cU7k0C&pg=PA134] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224053358/https://books.google.com/books?id=_3O7q7cU7k0C&pg=PA134|date=24 December 2019}}</ref> <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Caduceus on Mauryan coin.jpg|موريا دور جي [[پنچ-مارڪ ٿيل سڪا|پنچ-مارڪ ٿيل سڪي]] تي ڪيڊيوسيس جو نشان File:India Mauryan emperor Ashoka Punch-marked Coin.jpg|اشوڪ سان منسوب هڪ پنچ-مارڪ ٿيل سڪو<ref>{{cite book |last=Mitchiner |first=Michael |date=1978 |title=Oriental Coins & Their Values: The Ancient and Classical World 600 B.C. - A.D. 650 |publisher=Hawkins Publications |page=544 |isbn=978-0-9041731-6-1}}</ref> File:I15 1karshapana Maurya Ashoka MACW4229 1ar (8486624862).jpg|موريا دور جو هڪ چانديءَ جو [[ڪرشاپڻ]] سڪو، جيڪو شايد اشوڪ جي زماني جو هجي، [[مٿرا]] جي ٽڪسالي مان. '''سامهون وارو پاسو:''' سج ۽ جانور سميت مختلف نشان. '''پٺيون پاسو:''' هڪ علامتي نشان. '''ماپ:''' 13.92 × 11.75 ملي ميٽر. '''وزن:''' 3.4 گرام. </gallery> === شاھي نشان=== [[File:Ashoka_Chakra.svg|thumb|upright=0.5|[[اشوڪ چڪر]]، يعني "ڌرم جو ڦيٿو"، جيڪو جديد [[ڀارت جو قومي جهنڊو|ڀارت جي قومي جهنڊي]] ۾ شامل ڪيو ويو آهي.]] اشوڪي ٿنڀن جا مٿيان حصا انتهائي حقيقت پسندانه انداز ۾ تراشيل هئا ۽ انهن تي مخصوص [[موريا پالش]] ڪئي ويندي هئي، جنهن سبب پٿر جي سطح تي چمڪدار ۽ هموار ڏيک پيدا ٿيندو هو.<ref name="Irwin 1973 706–720">{{Cite journal |last=Irwin |first=John |date=1973 |title='Aśokan' Pillars: A Reassessment of the Evidence |url=https://www.jstor.org/stable/877526 |journal=The Burlington Magazine |volume=115 |issue=848 |pages=706–720 |jstor=877526 }}</ref> [[اشوڪ جو ٻن شينھن وارو ٿنڀي جو مٿو]] (Lion Capital of Ashoka)، جيڪو اشوڪ جي قائم ڪيل هڪ ٿنڀي جي چوٽيءَ تي نصب هو، ان ۾ ڦيٿي جهڙي هڪ علامت تراشيل آهي، جنهن کي [[اشوڪ چڪر]] چيو وڃي ٿو. هي ڦيٿو ان "ڌرم چڪر" جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن کي [[گوتم ٻڌ]] هلندڙ بڻايو هو. اڄ اهو ئي اشوڪ چڪر جديد ڀارت جي قومي جهنڊي جو اهم حصو آهي. ان ٿنڀي جي مٿي واري حصي تي چڪري سميت ٻن شينھن جا مجسما پڻ موجود آهن، جيڪي اڄ جي [[ڀارت جي سرڪاري مُهر]] (State Emblem of India) ۾ پڻ استعمال ٿين ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] lta7gfzlqikk7bonpbu1wachy1em9rk 388260 388259 2026-06-23T23:42:52Z Intisar Ali 8681 388260 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == وڌيڪ تعارف== اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اشوڪا</ref> ==پيدائش== اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]]، [[اينٽيگونس ٻيون گوناتاس]]، [[مئگاس آف سائرين]]، ۽ سڪندر (يا ته [[ايپائرس جو سڪندر ٻيون|ايپائرس]] وارو يا [[ڪرنتھ جو سڪندر]])۔{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي ({{circa|304 BCE}})۔{{sfn|Lahiri|2015|p=24}} هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} == نسب == اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Lahiri|2015|p=26}} ٻين ماخذن، جهڙوڪ [[پراڻ]] ۽ ''[[مهاونس]]'' موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه [[بندوسار]] هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[چندرگپت موريا]] هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه [[بمبسار]] سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: [[اجاتشتر]] → [[اُدايين]] → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → [[پرسينجت]] → [[نندا سلطنت|نندا]]۔{{sfn|Strong|1989|p=204}} سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو [[تاراناٿ]]، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Thapar|1961|p=9}} اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[اشوڪ جي ماءُ]] چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.{{sfn|Strong|1989|pp=204–205}} ''اشوڪاوادان'' ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،{{sfn|Lahiri|2015|p=323|ps=:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."}} پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.{{sfn|Lahiri|2015|p=31}} مثال طور: * ''اشوڪاوادان مالا'' ۾ سندس نالو '''سُڀدرانگي''' ڏنو ويو آهي۔{{sfn|Guruge|1993|p=19}}{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''وامسٿاپڪاسني'' يا ''مهاونس ٽيڪا''، جيڪا ''مهاونس'' تي هڪ شرح آهي، کيس '''ڌرم''' (پالي ۾ ''ڌمّ'') سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا [[ڪشتريه]] خاندان سان واسطو رکندي هئي۔{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''[[ديوياوادان]]'' جي هڪ روايت ۾ کيس '''جنپد ڪلياني''' سڏيو ويو آهي۔{{sfn|Singh|2008|p=332}} عالم [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]] موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.{{sfn|Guruge|1993|p=19}} ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[ايپين]] موجب، [[چندرگپت موريا]] يوناني حڪمران [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=20}} == شهزادي جي حيثيت ۾ == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 500 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Mauryan ruins of pillared hall at Kumrahar site of Pataliputra ASIEC 1912-13.jpg | caption1 = [[پاٽلي پتر]] جي ڪمراهار ماڳ تي ستونن واري هال جا آثار | image2 = Pataliputra_capital_(volume).jpg | caption2 = [[پاٽلي پتر]] جو ستون-سِر، چوٿين–ٽين صدي ق.م | footer = امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] شهر ۾ ڄائو هو. ان دور جي شهر جا آثار جديد [[پاٽنا]] جي مرڪزي علائقن ۾ کوٽائين ذريعي مليا آهن. | footer_align = center }} اشوڪ جون پنهنجون لکتون سندس ابتدائي زندگي بابت ڪا معلومات فراهم نٿيون ڪن، ۽ هن موضوع بابت گهڻي ڄاڻ انهن روايتن مان ملي ٿي جيڪي سندس وفات کان سوين سال پوءِ لکيون ويون.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}} جيتوڻيڪ انهن روايتن ۾ اشوڪ جي اڳين جنمن جهڙيون ظاهر طور افسانوي ڳالهيون شامل آهن، پر انهن ۾ اشوڪ جي دور بابت ڪجهه اهڙي معلومات پڻ موجود آهي جيڪا تاريخي طور ممڪن نظر اچي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}}{{sfn|Singh|2008|p=332}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، جڏهن اشوڪ نوجوان هو ته سندس پيءُ بندوسار سندس کُردري ۽ غير دلڪش صورت سبب کيس پسند نه ڪندو هو. هڪ ڏينهن بندوسار تپسوي پنگل واتساجيو کي چيو ته هو طئي ڪري ته سندس پٽن مان ڪير سندس جانشين ٿيڻ جي لائق آهي. تپسوي جي صلاح تي سڀني شهزادن کي "سونهري محل جي باغ" ۾ گڏ ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو. اشوڪ وڃڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خبر هئي ته سندس پيءُ کيس پسند نٿو ڪري، پر سندس ماءُ کيس وڃڻ تي آماده ڪيو. جڏهن وزير [[رادھاگپت]] ڏٺو ته اشوڪ گاديءَ واري شهر مان باغ ڏانهن روانو ٿي رهيو آهي، تڏهن هن شهزادي کي سفر لاءِ شاهي هاٿي مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Strong|1989|p=206}} باغ ۾ پنگل واتساجيو شهزادن جو جائزو ورتو ۽ سمجهي ويو ته ايندڙ شهنشاهه اشوڪ هوندو. پر بندوسار کي ناراض ڪرڻ کان بچڻ لاءِ هن جانشين جو نالو ظاهر نه ڪيو. ان جي بدران هن چيو ته جنهن وٽ بهترين سواري، بهترين ويهڻ جي جاءِ، بهترين پيئڻ، بهترين ٿانوَ ۽ بهترين کاڌو هوندو، اهو ئي ايندڙ بادشاهه ٿيندو. هر ڀيري اشوڪ دعويٰ ڪئي ته اهي شرطون هن وٽ موجود آهن. بعد ۾ تپسوي اشوڪ جي ماءُ کي ٻڌايو ته سندس پٽ ايندڙ شهنشاهه ٿيندو، ۽ سندس صلاح تي بندوسار جي غضب کان بچڻ لاءِ سلطنت ڇڏي هليو ويو.{{sfn|Strong|1989|p=207}} جيتوڻيڪ روايتون ٻڌائين ٿيون ته بندوسار اشوڪ جي ظاهر سبب کيس پسند نه ڪندو هو، پر اهي ساڳيون روايتون اهو به ٻڌائين ٿيون ته هن اشوڪ کي اهم ذميواريون ڏنيون، جهڙوڪ [[تڪششيلا]] جي بغاوت کي ختم ڪرڻ (اتر هندستاني روايت موجب) ۽ [[اجين]] جي حڪومت هلائڻ (سري لنڪائي روايت موجب).{{sfn|Thapar|1961|p=21}} اهو ظاهر ڪري ٿو ته بندوسار شهزادي جي ٻين صلاحيتن کان متاثر هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته هن اشوڪ کي گاديءَ واري شهر کان پري علائقن ۾ ان ڪري موڪليو ته جيئن هو شاهي درٻار کان پري رهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=65}} === تڪششيلا ۾ بغاوت === [[File:Aramaic_inscription_at_Taxila_Museum.jpg|thumb|upright=0.6|[[ٽيڪسلا جي آرامي لکت]]، جنهن ۾ ممڪن طور اشوڪ جو ذڪر موجود آهي.]] ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار شهزادي اشوڪ کي [[تڪششيلا]] شهر ۾ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ موڪليو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} (موجوده [[پاڪستان]] ۾ [[ڀير ماڙو]]).{{sfn|Lahiri|2015|p=66}} هي واقعو سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهي؛ ان جي بدران اتي بيان آهي ته بندوسار اشوڪ کي [[اجين]] جو گورنر مقرر ڪيو. ٻن ٻين ٻڌ ڌرمي متنن، ''اشوڪ سوتر'' ۽ ''ڪنال سوتر''، مطابق بندوسار اشوڪ کي [[گنڌارا]] جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو هو، جتي تڪششيلا واقع هئي، نه اجين.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} ''اشوڪاوادان'' موجب بندوسار اشوڪ کي چار حصن تي مشتمل لشڪر (گهوڙيسوار، [[جنگي هاٿي]]، [[رتھ]] ۽ پيادل فوج) ڏنو، پر هٿيار مهيا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اشوڪ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي شهنشاهه ٿيڻ جي لائق آهي ته هٿيار پاڻ ظاهر ٿي ويندا. پوءِ ديوتائون زمين مان نڪري آيون ۽ فوج کي هٿيار فراهم ڪيا.{{sfn|Strong|1989|p=208}} جڏهن اشوڪ تڪششيلا پهتو ته شهرين سندس آجيان ڪئي ۽ ٻڌايو ته سندن بغاوت فقط ظالم وزيرن خلاف هئي، بادشاهه خلاف نه. ڪجهه عرصي بعد [[خاصا]] علائقي ۾ به سندس آجيان ڪئي وئي، ۽ ديوتائن اعلان ڪيو ته هو سڄي ڌرتيءَ تي حڪومت ڪندو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} تڪششيلا هڪ مالدار ۽ سياسي لحاظ کان اهم شهر هو. تاريخي ثبوت ڏيکارين ٿا ته اشوڪ جي دور تائين اهو ''[[اترپٿ]]'' واپاري رستي وسيلي [[پاٽلي پتر]] سان ڳنڍيل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=70}} بهرحال، موجود همعصر ماخذن مان ڪو به تڪششيلا جي بغاوت جو ذڪر نٿو ڪري، ۽ اشوڪ جي ڪنهن به لکت مان اهو ظاهر نٿو ٿئي ته هن ڪڏهن شهر جو دورو ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=66-67}} تنهن هوندي به، اشوڪ جي تڪششيلا سان لاڳاپي جي روايت کي [[سرڪپ]] مان مليل هڪ آرامي لکت جزوي طور تقويت ڏئي ٿي. ان لکت ۾ هڪ نالو "prydr" اکرن سان شروع ٿئي ٿو، جنهن کي گهڻا عالم "پريادرشي" طور بحال ڪن ٿا، جيڪو اشوڪ جو لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} تڪششيلا ڀرسان موجود [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] جو نالو به اشوڪ سان لاڳاپي جو هڪ ممڪن ثبوت سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ "ڌرماراجا" مان مراد اشوڪ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=68}} ديوتائن طرفان هٿيار مهيا ڪرڻ وارو قصو شايد اشوڪ کي نيم الاهي حيثيت ڏيڻ لاءِ بيان ڪيو ويو هجي، يا اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته بندوسار، جيڪو اشوڪ کي پسند نه ڪندو هو، سندس ناڪامي چاهيندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=67}} === اجين جو نائب بادشاهه === ''[[مهاونس]]'' موجب، بندوسار اشوڪ کي [[اونتيراستر]] (موجوده [[اجين ضلعو]]) جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هي علائقو مرڪزي هندستان جو هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري صوبو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=89–90}} هي روايت مرڪزي هندستان مان دريافت ٿيل [[سارو مارو]] لکت سان پڻ تقويت حاصل ڪري ٿي، جنهن ۾ بيان آهي ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ انهيءَ هنڌ جو دورو ڪيو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=350–351}} اشوڪ جي پنهنجي [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان#پهريون جدا اهم پٿريلو فرمان|پٿريلي فرمان]] مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ اجين ۾ هڪ شهزادو نائب بادشاهه موجود هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} اهو به هن روايت جي حمايت ڪري ٿو ته اشوڪ پاڻ اجين جو نائب بادشاهه رهيو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=98}} {{multiple image | perrow=2 | total_width=400 | caption_align=center | align=right | direction=horizontal | image1=Saru_Maru_stupa.jpg | image2=Panguraria Top View Closeup detail.jpg | footer=[[سارو مارو]] يادگاري لکت مان لڳي ٿو ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ اجين واري علائقي ۾ موجود هو: "''پريادسي'' خوشگوار سير لاءِ هن هنڌ آيو جڏهن هو اڃا شهزادو هو..." }} اشوڪ جي دور ۾ [[پاٽلي پتر]] ۽ [[اجين]] ڪيترن ئي رستن ذريعي ڳنڍيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته اجين ڏانهن ويندي سندس قافلو روپناٿ ۾ ترسيو هجي، جتي بعد ۾ سندس لکت ملي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=94–95}} سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ اجين ويندي [[وديشا]] پهتو، جتي هو هڪ خوبصورت عورت جي عشق ۾ مبتلا ٿيو. ''ديپاونس'' ۽ ''مهاونس'' موجب اها عورت [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] هئي، جيڪا هڪ واپاري جي ڌيءَ هئي. ''مهابودهي ونس'' مطابق هوءَ "وديشا مها ديوي" هئي ۽ [[شاڪيه]] خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان [[گوتم ٻڌ]] پڻ هو. ممڪن آهي ته ٻڌ ڌرمي تاريخ نويسن اشوڪ جي خاندان کي ٻڌ سان ڳنڍڻ لاءِ هي شاڪيه تعلق بيان ڪيو هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} ٻڌ ڌرمي متنن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ديوي بعد ۾ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو، پر انهن ۾ سندس قبولِ اسلام... (يعني قبولِ ٻڌ ڌرم) جو ڪو تفصيلي بيان موجود ناهي. انهيءَ ڪري ممڪن آهي ته جڏهن هن اشوڪ سان ملاقات ڪئي، تڏهن به هوءَ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ''مهاونس'' موجب، اجين ۾ ديوي اشوڪ جي پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] کي جنم ڏنو، ۽ ٻن سالن بعد هڪ ڌيءَ [[سنگهمتا]] پيدا ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=97}} ''مهاونس'' موجب مهندا کي اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، ڀڪشو بڻايو ويو. انهيءَ حساب سان مهندا اشوڪ جي تخت نشيني وقت چوڏهن ورهين جو هو. جيڪڏهن مهندا ان وقت ڄائو جڏهن اشوڪ فقط ويهن ورهين جو هو، ته پوءِ اشوڪ تقريباً 34 ورهين جي عمر ۾ تخت تي ويٺو هوندو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ڪيترائي سال نائب بادشاهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون.{{sfn|Thapar|1961|pp=24–25}} == تخت نشيني == روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اشوڪ [[يووراج|ولي عهد]] نه هو، ۽ سندس تخت نشيني تڪراري هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=25}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار جي وڏي پٽ [[سوسيما]] هڪ ڏينهن مذاق ۾ هڪ گنجي وزير جي مٿي تي چماٽ هنئي. وزير کي خوف ٿيو ته جيڪڏهن سوسيما بادشاهه بڻيو ته شايد هڪ ڏينهن تلوار سان به ساڻس اهڙي ئي مذاق ڪري. تنهن ڪري هن پنج سئو وزيرن کي اشوڪ جي حمايت لاءِ آماده ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته اشوڪ هڪ ''[[چڪروَرتي]]'' (ساري دنيا تي حڪومت ڪندڙ حڪمران) بڻجندو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ڪجهه عرصي بعد [[تڪششيلا]] ۾ ٻيهر بغاوت ٿي. بندوسار سوسيما کي بغاوت دٻائڻ لاءِ موڪليو. ٿوري ئي وقت کان پوءِ بندوسار سخت بيمار ٿي پيو ۽ سندس موت جو امڪان پيدا ٿيو. ان وقت سوسيما اڃا تڪششيلا ۾ هو ۽ بغاوت مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو هو. بندوسار کيس گاديءَ واري شهر واپس گهرائي ورتو ۽ اشوڪ کي حڪم ڏنو ته هو تڪششيلا ڏانهن روانو ٿئي.{{sfn|Strong|1989|p=209}} پر وزيرن بندوسار کي ٻڌايو ته اشوڪ بيمار آهي ۽ صلاح ڏني ته سوسيما جي واپسي تائين اشوڪ کي عارضي طور تخت تي ويهاريو وڃي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} جڏهن بندوسار انڪار ڪيو، تڏهن اشوڪ اعلان ڪيو ته جيڪڏهن تخت واقعي سندس قسمت ۾ آهي ته ديوتائون کيس ايندڙ شهنشاهه طور تاج پارائينديون. ساڳئي لمحي ديوتائن ائين ڪيو، بندوسار وفات ڪري ويو، ۽ اشوڪ جي حڪمراني سڄي دنيا تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ زمين جي مٿان موجود [[يڪشا]]ن جو علائقو ۽ زمين جي هيٺان موجود [[ناگ]]ن جو علائقو پڻ شامل هو.{{sfn|Strong|1989|p=209}} جڏهن سوسيما گاديءَ واري شهر واپس آيو ته اشوڪ جي نئين وزيراعظم [[راڌاگپت]] کيس ڪوئلن سان ڀريل هڪ کڏ ۾ ڦاسائي ڇڏيو. سوسيما دردناڪ موت مري ويو، جڏهن ته سندس سپهه سالار ڀدرايڌ بُدھ ڌرم جو ڀڪشو بڻجي ويو.{{sfn|Strong|1989|p=210}} [[File:Sarnath_Ashoka_Lions_with_Dharma_Wheel.jpg|thumb|[[سارناتھ]] ۾ [[اشوڪ جو شينھن وارو-ٿنبو]]، جنهن ۾ چار [[ايشيائي شينھن]] هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن. اهي [[ٻڌ ڌرم]] جي [[چار عظيم سچايون|چار عظيم سچائين]] ۽ اخلاقي قانون جي ڦيٿي ([[ڌرم چڪر]]) جي علامت آهن.{{sfn|Allen|2012|p=331}}]] ''[[مهاونس]]'' موجب، جڏهن بندوسار بيمار ٿيو ته اشوڪ [[اجين]] مان [[پاٽلي پتر]] واپس آيو ۽ گاديءَ واري شهر تي قبضو ڪري ورتو. پيءُ جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي وڏي ڀاءُ کي قتل ڪيو ۽ تخت تي ويٺو.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ساڳئي متن موجب، اشوڪ پنهنجي سوتيلي ڀائرن مان نويَنوي (99) ڄڻن کي قتل ڪيو، جن ۾ سُمانا پڻ شامل هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} ''[[ديپاونس]]'' موجب، هن هڪ سئو ڀائرن کي قتل ڪيو ۽ چار سال بعد تاجپوشي ڪرائي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ''ونسٿاپڪاسني'' وڌيڪ ٻڌائي ٿو ته هڪ [[آجيَوڪ]] تپسوي اشوڪ جي ماءُ جي خواب جي تعبير ڪندي اڳواٽ هن خونريزي جي پيشنگوئي ڪئي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} انهن روايتن موجب اشوڪ جو سڳو ڀاءُ [[تِسا]] ئي بچي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} ٻين ذريعن ۾ بچيل ڀاءُ جا نالا [[ويتاشوڪ]]، وگتاشوڪ، سودت (''So-ta-to'') يا سوگتر (''Siu-ka-tu-lu'') بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} 99 ۽ 100 جهڙا انگ واضح طور مبالغو آهن ۽ شايد صرف اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن ته اشوڪ پنهنجي ڪيترن ئي ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} [[تاراناٿ]] موجب اشوڪ پنهنجي اڳوڻي حڪمران جو ناجائز پٽ هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڇهه جائز شهزادن کي قتل ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ممڪن آهي ته اشوڪ اصل جانشين نه هجي ۽ هن تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ ڀائر قتل ڪيا هجن. بهرحال، ٻڌ ڌرمي ماخذن شايد هن واقعي کي وڌائي پيش ڪيو ته جيئن ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ اشوڪ کي ظالم ۽ بي رحم حڪمران طور ڏيکاري سگهجي. اشوڪ جي پنجين پٿريلي فرمان ۾ انهن عملدارن جو ذڪر آهي جن جي ذميواري سندس ڀائرن، ڀينرن ۽ ٻين مائٽن جي خاندانن جي ڀلائي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تخت نشيني کان پوءِ به سندس هڪ کان وڌيڪ ڀائر زندهه هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} تنهن هوندي به ڪجهه مؤرخ هن راءِ سان متفق ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فرمان ۾ صرف ڀائرن جي ''خاندانن'' جو ذڪر آهي، خود ڀائرن جو نه.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} === تخت نشيني جي تاريخ === سري لنڪائي متنن ''[[مهاونس]]'' ۽ ''[[ديپاونس]]'' موجب اشوڪ [[گوتم ٻڌ]] جي وفات کان 218 سال پوءِ تخت تي ويٺو ۽ 37 سال حڪومت ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|pp=13–14}} ٻڌ جي وفات جي صحيح تاريخ پاڻ به تڪراري آهي،{{sfn|Thapar|1961|p=14}} جڏهن⁠تہ اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ ٻڌ جي وفات کان صرف هڪ سئو سال پوءِ حڪومت ڪئي، جنهن ڪري تاريخ بابت وڌيڪ اختلاف پيدا ٿيا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست مڃجي ۽ ٻڌ جي وفات 483 ق.م ۾ ٿي هجي، جيئن ڪيترن ئي عالمن تجويز ڪيو آهي، ته اشوڪ جي تخت نشيني 265 ق.م ۾ ٿيڻ گهرجي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} [[پراڻ]]ن موجب اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] 25 سال حڪومت ڪئي، جڏهن⁠تہ سري لنڪائي روايت 28 سال ٻڌائي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} جيڪڏهن پراڻن جو بيان صحيح هجي ته اشوڪ جي تخت نشيني کي ٽي سال اڳ، يعني 268 ق.م تي تاريخ بندي ڪري سگهجي ٿي. ٻئي طرف، جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست هجي پر ٻڌ جي وفات 486 ق.م مڃجي، جيڪا ''ڪينٽونيز ڊاٽڊ رڪارڊ'' سان حمايت حاصل ڪري ٿي، ته پوءِ به اشوڪ جي تخت نشيني 268 ق.م جي لڳ ڀڳ بيهندي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} ''مهاونس'' بيان ڪري ٿو ته اشوڪ بادشاهه ٿيڻ کان چار سال پوءِ رسمي تاجپوشي ڪرائي. هن وچ واري عرصي کي ائين سمجهي سگهجي ٿو ته انهن چئن سالن دوران هن بندوسار جي ٻين پٽن خلاف جانشيني جي جنگ وڙهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ هڪ قصو موجود آهي جنهن موجب اشوڪ جو وزير [[يشس]] پنهنجي هٿ سان سج کي لڪائي ڇڏيو. پروفيسر پي. ايڇ. ايل. ايگرمونٽ جو خيال هو ته هي قصو 4 مئي 249 ق.م تي اتر هندستان ۾ نظر آيل جزوي سج گرهڻ ڏانهن اشارو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=12–13}} ''اشوڪاوادان'' موجب، هن سج گرهڻ کان ڪجهه عرصي بعد اشوڪ مختلف ٻڌ ڌرمي مقدس ماڳن جي ياترا تي نڪتو. اشوڪ جي [[لومبني]] واري ستوني فرمان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي 21هين سال ۾ لومبني جو دورو ڪيو. جيڪڏهن اهو دورو ساڳئي ياترا جو حصو هجي، ۽ لومبني جو دورو سج گرهڻ کان هڪ يا ٻن سالن اندر ٿيو هجي، ته پوءِ 268–269 ق.م واري تخت نشيني جي تاريخ وڌيڪ امڪاني لڳي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}}{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} بهرحال، هي نظريو سڀني عالمن پاران قبول ٿيل ناهي. مثال طور [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي خيال ۾ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ڪيل واقعو تاريخي وقت بندي سان لاڳاپيل ئي ناهي، ۽ ايگرمونٽ جي تشريح ان روايت جي ادبي ۽ مذهبي پس منظر کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان اڳ واري حڪومت == سري لنڪائي ۽ اتر هندستاني ٻنهي روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ سخت ۽ پرتشدد شخص هو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} [[تاراناٿ]] پڻ لکي ٿو ته شروعات ۾ اشوڪ کي ''ڪاماشوڪ'' سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪيترائي سال عيش ۽ عشرت ۽ دنياوي خواهشن (''[[ڪاما]]'') ۾ گذاريا. ان کان پوءِ کيس ''چنڊاشوڪ'' (يعني ”ظالم اشوڪ“) چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪجهه سال برن ڪمن ۾ صرف ڪيا. آخرڪار ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ هو ''ڌرماشوڪ'' (يعني ”نيڪ اشوڪ“) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ کيس ''چنڊاشوڪ'' سڏي ٿو ۽ سندس ڪيترن ئي ظالماڻن عملن جو ذڪر ڪري ٿو:{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * جيڪي وزير سندس تخت نشيني ۾ مددگار ثابت ٿيا هئا، سي حڪومت سنڀالڻ کان پوءِ ساڻس بي ادبي سان پيش اچڻ لڳا. سندن وفاداري آزمائڻ لاءِ اشوڪ کين هڪ غيرمعمولي حڪم ڏنو ته سڀ گلن ۽ ميون وارا وڻ ڪٽي ڇڏين. جڏهن وزيرن اهو حڪم نه مڃيو ته اشوڪ ذاتي طور پنج سئو وزيرن جا سر قلم ڪرائي ڇڏيا.{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * هڪ ڏينهن باغ ۾ سير دوران اشوڪ ۽ سندس حرم جون عورتون هڪ سهڻي [[اشوڪ وڻ]] وٽان گذريون. ان منظر اشوڪ ۾ محبت جا جذبا جاڳايا، پر عورتون سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي سبب ساڻس قربت اختيار ڪرڻ ۾ دلچسپي نه رکيون. ڪجهه وقت پوءِ جڏهن اشوڪ سمهي پيو ته ناراض عورتن سندس نالي واري اشوڪ وڻ جا گل ۽ ٽاريون ڪٽي ڇڏيون. جاڳڻ کان پوءِ اشوڪ سزا طور پنهنجي پنج سئو حرم وارين عورتن کي جيئرو ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * اهڙين قتل عام وارين ڪاررواين سبب وزيراعظم [[رادھاگپت]] پريشان ٿي ويو. هن صلاح ڏني ته مستقبل جي اجتماعي قتلن لاءِ هڪ جلاد مقرر ڪيو وڃي ته جيئن بادشاهه پاڻ اهڙن ڪمن ۾ سڌو سنئون ملوث نه رهي. ان مقصد لاءِ مگڌ جي هڪ ڳوٺ جو نوجوان [[گريڪا]] مقرر ڪيو ويو، جيڪو فخر سان چوندو هو ته هو سڄي [[جمبوديپ]] جي ماڻهن کي قتل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * گريڪا بعد ۾ ''چنڊاگريڪا'' (”ظالم گريڪا“) جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس خواهش تي اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ قيد خانو تعمير ڪرايو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} هي قيد خانو ''اشوڪ جو دوزخ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ٻاهران ڏسڻ ۾ اهو خوشنما ۽ دلڪش هو، پر اندر چنڊاگريڪا قيدين تي انتهائي بي رحماڻا تشدد ڪندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=106–107}} پنجين صديءَ جي چيني سياح [[فا شيان]] لکي ٿو ته اشوڪ ذاتي طور دوزخ جو دورو ڪيو ته جيئن اتي استعمال ٿيندڙ تشدد جا طريقا سکڻ بعد انهن جهڙا طريقا ايجاد ڪري سگهي. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوان زانگ]] دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اهڙو ستون ڏٺو هو جيڪو اشوڪ جي ”دوزخ“ واري هنڌ جي نشاندهي ڪندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[مهاونس]]'' پڻ مختصر طور اشوڪ جي سخت مزاجي جو ذڪر ڪري ٿو. ان موجب، اشوڪ کي شروعاتي دور ۾ سندس برن ڪمن سبب ''چنڊاشوڪ'' چيو ويندو هو، پر ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نيڪ عملن جي ڪري کيس ''ڌرماشوڪ'' سڏيو ويو.{{sfn|Lahiri|2015|p=107}} بهرحال، اتر هندستاني روايت جي ابتڙ، سري لنڪائي متن اشوڪ جي مخصوص ظالماڻن عملن جو ذڪر نٿا ڪن، سواءِ ان دعويٰ جي ته هن پنهنجي 99 ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ ظالم ۽ خونخوار شخص طور پيش ڪرڻ واريون اهڙيون تصويرون غالباً ٻڌ ڌرمي مصنفن جي تخليق آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} انهن جو مقصد اهو ڏيکارڻ هو ته ٻڌ ڌرم اشوڪ جي زندگيءَ ۾ هڪ معجزاتي تبديلي آندي.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} هن تبديلي کي وڌيڪ ڊرامائي ۽ اثرائتو بنائڻ لاءِ اهڙين روايتن ۾ اشوڪ جي اڳوڻي ظلم ۽ بعد واري مذهبي نيڪي ٻنهي کي مبالغي سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Charles1962">{{cite book | author=Charles Drekmeier | title=Kingship and Community in Early India | url=https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek | url-access=registration | access-date=30 October 2012 | year=1962 | publisher=Stanford University Press | lccn=62-9565 | pages=[https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek/page/173 173] }}</ref> == ڪلنگا جي جنگ ۽ ٻڌ ڌرم ۾ تبديلي == {{Main|ڪلنگا جي جنگ}} [[File:Kanaganahalli inscribed panel portraying Asoka (perspective).jpg|thumb|[[ڪناگن هلي]] مان مليل نقش ٿيل پينل، جنهن ۾ اشوڪ ۽ سندس راڻيون ڏيکاريل آهن. [[برهمي لپي]] ۾ "راجا اشوڪ" لکيل آهي، پهرين کان ٽئين صدي عيسوي.<ref>{{cite book |title=Indian Archaeology 1997–98 |publisher=ASI |page=Plate 72 |url=http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |access-date=22 January 2020 |archive-date=22 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122082556/http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |url-status=live }}</ref>]] اشوڪ جي لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي اٺين سال [[ڪلنگا]] واري علائقي کي فتح ڪيو. جنگ دوران ٿيل وڏي تباهي ۽ خونريزي سبب هن کي تشدد تي پڇتاءُ ٿيو، ۽ ايندڙ سالن ۾ هو آهستي آهستي ٻڌ ڌرم ڏانهن مائل ٿيو.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} [[اشوڪ جي فرمانن]] مان پٿريلي فرمان نمبر 13 بادشاهه جي گهري افسوس جو اظهار ڪري ٿو: {{Blockquote |text=ڪلنگا جي فتح کان پوءِ، سندس مقدس عظمت واري بادشاهه ۾ ڌرم جي حفاظت، ڌرم سان محبت ۽ ڌرم جي تبليغ جو وڏو جذبو پيدا ٿيو. ڪلنگا جي فتح تي سندس دل ۾ گهرو افسوس پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن اڳ ۾ آزاد ملڪ جي فتح دوران ماڻهن جو قتل، موت ۽ قيد ٿيڻ لازمي هوندو آهي. اها ڳالهه سندس مقدس عظمت لاءِ وڏي ڏک ۽ پشيماني جو سبب بڻجي. |source=<ref name="Wikisource Smith">{{cite Wikisource |wslink=Asoka - the Buddhist Emperor of India/Chapter 4 |title=Asoka: The Buddhist Emperor of India |last=Smith |first=Vincent |author-link=Vincent Arthur Smith |year=1920 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=185}}</ref> }} ٻئي طرف، سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي اٺين سال تائين اڳ ئي هڪ پڪو ٻڌ ڌرمي هو. ان روايت مطابق هو چوٿين سال ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيو ۽ پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ 84,000 وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائون ڪلنگا جي مهم جو ذڪر ئي نٿيون ڪن.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} سري لنڪائي روايت جي بنياد تي ڪجهه محقق، جهڙوڪ ايگرمونٽ، سمجهن ٿا ته اشوڪ ڪلنگا جي جنگ کان ''اڳ'' ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} هن نظريي جي مخالفت ڪندڙ چون ٿا ته جيڪڏهن اشوڪ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هو ته پوءِ هن اهڙي خونريز جنگ ڇو وڙهي؟ ايگرمونٽ ان جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته اشوڪ شايد "[[وچولي واٽ]]" جي پنهنجي تشريح رکندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=33}} پراڻن ليکڪن مان ڪجهه جو خيال هو ته اشوڪ جنگ کان پوءِ اوچتو ۽ ڊرامائي انداز ۾ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب ڪلنگا جي الحاق کان پوءِ هو ڌرم ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿيو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن اشوڪ جنگ کان پوءِ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو، تڏهن به لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اها تبديلي اوچتو نه پر تدريجي عمل هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} پنهنجي حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل هڪ ننڍڙي پٿريلي فرمان ۾ اشوڪ لکي ٿو ته هو ٻن اڍائي سالن کان وڌيڪ عرصي کان ''[[اُپاسڪ]]'' (عام ٻڌ ڌرمي پيروڪار) هو، پر شروعاتي عرصي ۾ گهڻي اڳڀرائي نه ڪري سگهيو. آخري هڪ سال دوران هو سنگهه جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ ٻڌ ڌرم جو وڌيڪ سرگرم پيروڪار بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} === ڪلنگا جي جنگ === اشوڪ جي وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب، هن تخت نشيني کان اٺ سال پوءِ ڪلنگا فتح ڪيو. فرمان موجب: * جنگ دوران 100,000 ماڻهو ۽ جانور مارجي ويا. * ان کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. * 150,000 ماڻهو ۽ جانور قيدي بڻائي کڻي ويا ويا. اشوڪ لکي ٿو ته انهن مصيبتن تي پڇتاءُ ئي کيس ڌرم جي عمل ۽ تبليغ ڏانهن وٺي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هو اعلان ڪري ٿو ته هاڻي ڪنهن ملڪ جي فتح دوران ٿيندڙ قتل، موت ۽ جلاوطني کيس انتهائي دردناڪ ۽ افسوسناڪ لڳي ٿي. خاص طور تي مذهبي ماڻهن ۽ گهريلو زندگي گذاريندڙ ماڻهن جي تڪليف کيس وڌيڪ ڏکوئيندڙ محسوس ٿئي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هي فرمان [[ايراگوڊي]]، [[گرنار]]، [[ڪالسي]]، [[مانسهره]]، [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[قنڌار]] سميت ڪيترن هنڌن تي مليو آهي.{{sfn|Guruge|1995|p=37}} پر حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته ڪلنگا واري علائقي ۾ موجود اشوڪ جي لکتن مان فرمان 13 ۽ 14 غائب آهن. انهن جي جاءِ تي ٻه الڳ فرمان آهن، جن ۾ اشوڪ جي پشيماني جو ڪو ذڪر ناهي. ممڪن آهي ته اشوڪ ڪلنگا جي ماڻهن آڏو اهڙي اعتراف کي سياسي طور مناسب نه سمجهيو هجي.{{sfn|Thapar|1995|pp=30–31}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ بيان ڪيل جنگ جا انگ اکر ۽ نتيجا ڪنهن حد تائين مبالغو هجن، ته جيئن پري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن تي اثر پوي، جيڪي انهن دعوائن جي تصديق نٿي ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=56}} قديم ذريعا اشوڪ جي ڪنهن ٻي وڏي فوجي مهم جو ذڪر نٿا ڪن، جيتوڻيڪ سورهين صديءَ جي عالم [[تاراناٿ]] دعويٰ ڪري ٿو ته اشوڪ سڄي [[جمبوديپ]] کي فتح ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} === ٻڌ ڌرم سان پهريون رابطو === {{multiple image |perrow=1 |total_width=300 |caption_align=center |align=right |direction=horizontal |image1=Vajrasana, early 20th century.jpg |caption1='''[[وجراسڻ، بودھ گيا|وجراسڻ]]''' يا "ٻڌ جي روشن خياليءَ جو تخت"، [[مهابودھي مندر]]، [[بودھ گيا]]. اشوڪ اهو تخت ٻڌ جي روشن خياليءَ واري هنڌ جي يادگار طور تعمير ڪرايو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=300–302}}<ref>"Ashoka did build the Diamond Throne at Bodh Gaya to stand in for the Buddha and to mark the place of his enlightenment" in {{cite book |last1=Ching |first1=Francis D. K. |last2=Jarzombek |first2=Mark M. |last3=Prakash |first3=Vikramaditya |title=A Global History of Architecture |date=23 March 2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-98160-3 |page=570 |url=https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |language=en |access-date=7 March 2021 |archive-date=23 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523153935/https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |url-status=live }}</ref> |image2=Vajrasana with side panels (3rd century BCE). Bodh Gaya.jpg |caption2=وجراسڻ جا نقش نگاري وارا حصا، ٽين صدي ق.م. }} اشوڪ جي ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيڻ بابت مختلف ذريعا مختلف روايتون پيش ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} سري لنڪائي روايت موجب، اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] [[برهمڻ ڌرم]] جو پوئلڳ هو، جڏهن⁠تہ سندس ماءُ ڌرما [[آجيواڪ]] فرقو اختيار ڪيو هو.{{sfn|Guruge|1995|p=42}} ''[[سمنت پاساديڪا]]'' موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي شروعاتي ٽن سالن دوران غير ٻڌ ڌرمي فرقن جو پيروڪار رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=43}} سري لنڪائي متنن مطابق اشوڪ روزانو دان وٺندڙ برهمڻن جي روش کان مطمئن نه هو. سندس درٻارين آجيواڪ ۽ [[جيني ڌرم|نگنٿ]] استادن کي به پيش ڪيو، پر اهي به کيس متاثر نه ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} ''[[ديپاونس]]'' مطابق اشوڪ ڪيترن غير ٻڌ ڌرمي مذهبي اڳواڻن کي محل ۾ گهرايو ۽ وڏا انعام ڏنا، اميد ڪندي ته اهي سندس هڪ سوال جو جواب ڏيندا. پر ڪو به مطمئن ڪندڙ جواب نه ڏئي سگهيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هڪ ڏينهن اشوڪ [[پاٽلي پتر]] جي رستي تي هڪ نوجوان ٻڌ ڌرمي راهب [[نگروڌ]] (نياگروڌ) کي ڏٺو، جيڪو ڀڪشا لاءِ نڪتل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} نگروڌ دراصل اشوڪ جو ڀائيٽو هو، جيتوڻيڪ اشوڪ پاڻ ان حقيقت کان اڻواقف هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} هو اشوڪ جي وڏي ڀاءُ [[سُمانا]] جو وفات کان پوءِ ڄاول پٽ هو، جنهن کي اشوڪ تخت جي جنگ دوران قتل ڪرائي ڇڏيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=34}} اشوڪ نگروڌ جي پُرسڪون، بيخوف ۽ سنجيده شخصيت کان متاثر ٿيو ۽ کيس پنهنجي ڌرم بابت ٻڌائڻ لاءِ چيو. جواب ۾ نگروڌ کيس ''اپّماد'' (هوشياري، سجاڳي ۽ سنجيدگي) بابت وعظ ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هي وعظ اشوڪ تي ايترو اثرانداز ٿيو جو هن نگروڌ کي 400,000 چاندي جا سڪا ۽ روزانو اٺ حصا چانور ڏيڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ان کان پوءِ اشوڪ هڪ ٻڌ ڌرمي ''[[اُپاسڪ]]'' بڻجي ويو ۽ [[ڪڪُٽارام]] وهار وڃڻ لڳو. اتي هن جي ملاقات مشهور ٻڌ راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] سان ٿي، جنهن کان پوءِ هو ٻڌ ڌرم سان وڌيڪ وابسته ٿي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} هن ڪهاڻي جي تاريخي صداقت يقيني ناهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ممڪن آهي ته اشوڪ جي هڪ قابل استاد جي ڳولا واري هيءَ روايت ان ڳالهه جي وضاحت لاءِ بيان ڪئي وئي هجي ته هن [[جيني ڌرم]] اختيار ڇو نه ڪيو، جيڪو پڻ عدم تشدد ۽ همدردي جو درس ڏيندو هو. اها روايت ظاهر ڪري ٿي ته اشوڪ صرف ڪنهن مخصوص عقيدي جي ڳولا ۾ نه هو، بلڪه هڪ اهڙي روحاني استاد جي تلاش ۾ هو، جيڪو کيس مطمئن ڪري سگهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=108}} سري لنڪائي روايت وڌيڪ ٻڌائي ٿي ته اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ٻڌ راهب بڻيو ۽ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] ٻڌ راهبه بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''[[ديوياوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت اشوڪ جي تبديليءَ کي ٻڌ راهب [[سمُدرا]] سان منسوب ڪري ٿي، جيڪو اڳ ۾ شراوستي جو واپاري هو. هن روايت موجب سمُدرا کي اشوڪ جي مشهور "دوزخ" ۾ قيد ڪيو ويو، پر هن پنهنجي غيرمعمولي روحاني قوتن (''[[اِدّهي]]'') جي مدد سان پاڻ کي بچائي ورتو. جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هو سمُدرا وٽ پهتو ۽ سندس ڪيترن ئي معجزن کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ هن ٻڌ ڌرم قبول ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت آهي، جنهن مطابق سمُدرا واپاري جو پٽ هو ۽ جڏهن اشوڪ سان مليو تڏهن فقط 12 سالن جو هو. اهو بيان غالباً نگروڌ واري ڪهاڻي کان متاثر آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} ''آ-يو-وانگ-چوان'' مطابق هڪ ستن سالن جي ٻڌ ٻار اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ڏانهن آندو. هڪ ٻي ڪهاڻي موجب 500 [[برهمڻ]] اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ۾ دلچسپي وٺڻ سبب تنگ ڪندا هئا. پوءِ اهي معجزاتي طور [[ڀِڪشو]] بڻجي [[ڪڪُٽارام]] وهار ۾ رهڻ لڳا، جتي اشوڪ سندن ملاقات لاءِ ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} اشوڪ جي تخت نشينيءَ وقت هندستان جي مختلف علائقن ۾ ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي مرڪز اڳ ئي موجود هئا. اهو واضح ناهي ته ٻڌ سنگهه جي ڪهڙي شاخ اشوڪ تي سڀ کان وڌيڪ اثرانداز ٿي، پر سندس گاديءَ واري شهر [[پاٽلي پتر]] جي ٻڌ برادري هڪ مضبوط اميدوار سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} هڪ ٻيو اهم مرڪز [[مهابودھي مندر]] هو. وڏي پٿريلي فرمان نمبر 8 مان معلوم ٿئي ٿو ته اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي. ان کان علاوه، حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل ننڍڙي پٿريلي فرمان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ ٻڌ ڌرم جو سرگرم پوئلڳ بڻجي چڪو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}}{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان پوءِ جي حڪومت == === اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير === [[File:Sanchi2.jpg|thumb|[[سانچي]] جو اسٽوپ. مرڪزي اسٽوپ موريا دور ۾ تعمير ٿيو، بعد ۾ [[شونگ خاندان]] جي دور ۾ وڌايو ويو، جڏهن⁠ته سينگاريل دروازا [[ساتواهن خاندان]] جي دور سان تعلق رکن ٿا.]] ''[[مهاونسا]]'' ۽ ''[[اشوڪاوادان]]'' ٻنهي موجب اشوڪ 84,000 اسٽوپا يا وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Strong|1995|pp=154–155}} ''مهاونسا'' مطابق اها تعميري سرگرمي سندس حڪومت جي پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ گوتم ٻڌ جي اٺن مقدس تبرڪن مان ست گڏ ڪيا ۽ انهن کي سون، چاندي، [[ڪرائيسوبيرل|ٻليءَ جي اک]] ۽ بلور جي 84,000 صندوقن ۾ محفوظ ڪرايو. هن حڪم ڏنو ته زمين تي انهن سڀني شهرن ۾، جتي آبادي هڪ لک يا ان کان وڌيڪ هجي، 84,000 اسٽوپا تعمير ڪيا وڃن. [[ڪڪُٽارام]] وهار جي بزرگ راهب يَشس کي هن ٻڌايو ته سندس خواهش آهي ته سڀئي اسٽوپا هڪ ئي ڏينهن ۾ مڪمل ٿين. يَشس چيو ته هو سج کي پنهنجي هٿ سان ڍڪي مڪمل ٿيڻ جو اشارو ڏيندو. جڏهن هن ائين ڪيو ته سڀئي 84,000 اسٽوپا هڪ ئي وقت تي مڪمل ٿي ويا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} ''مهاونسا'' موجب اشوڪ 84,000 ''وهار'' (خانقاهون) تعمير ڪرايون ته جيئن ٻڌ جا تبرڪ انهن ۾ رکيا وڃن.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''اشوڪاوادان'' وانگر ''مهاونسا'' پڻ ٻڌ جي تبرڪن جي گڏ ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿي، پر ان کي تعميراتي سرگرمين سان نٿي جوڙي.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''مهاونسا'' ٻڌائي ٿي ته اشوڪ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ جو فيصلو تڏهن ڪيو جڏهن [[موگگلي پُت تِسّا]] کيس ٻڌايو ته ٻڌ جي ڌرم جا 84,000 حصا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=159}} اشوڪ پاڻ [[اشوڪارام]] وهار جي تعمير شروع ڪرائي ۽ ماتحت بادشاهن کي ٻين وهارن جي تعمير جو حڪم ڏنو. ٿيرا اندگُتّا جي معجزاتي قوتن جي مدد سان اشوڪارام مڪمل ٿيو، ۽ ساڳئي ڏينهن مختلف شهرن مان 84,000 وهارن جي مڪمل ٿيڻ جون خبرون پهتيون.{{sfn|Strong|1995|p=155}} هيٺين اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير روايتي طور اشوڪ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي:{{citation needed|date=November 2019}} * [[سانچي]]، [[مڌيه پرديش]]، [[ڀارت]] * [[ڌاميڪ اسٽوپا]]، [[سارناٿ]]، [[اتر پرديش]]، ڀارت * [[مھاٻوڌي مندر]]، [[بھار]]، ڀارت * [[بارابار غارون]]، [[بھار]]، [[ڀارت]] * [[نالندا مھاويھار]] (ڪجهه حصا جهڙوڪ ساريپُتّا اسٽوپا)، [[بھار]]، ڀارت * [[تڪششيلا]] يونيورسٽي (ڪجهه حصا جهڙوڪ [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] ۽ ڪنالا اسٽوپا)، [[تڪششيلا]]، [[پاڪستان]] * [[ڀير ٽِلو]] (ٻيهر تعمير ٿيل)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀرهُت]] اسٽوپا، [[مڌيه پرديش]]، ڀارت * [[ديور ڪوٺار]] اسٽوپا، [[مڌيه پرديش]]، ڀارت * [[بُٽڪارا اسٽوپا]]، [[سوات]]، پاڪستان * [[سناٽي]] اسٽوپا، [[ڪرناٽڪ]]، ڀارت * [[مير رڪن اسٽوپا]]، [[نواب شاهه]]، پاڪستان {| class="wikitable" style="margin:0 auto; text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | سانچي ۾ اشوڪي اسٽوپا |- ! style="background:#EAF4FC;" | ابتدائي شڪل ! style="background:#EAF4FC;" | موجوده آثار |- | [[File:Sanchi Great Stupa Mauryan configuration.jpg|250px]]<br /> موريا سلطنت جي دور (تقريباً 260 ق.م) ۾ عظيم اسٽوپ ۽ [[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪي ٿنڀي]] جي اندازي مطابق بحالي. | <gallery mode="packed" heights="180px"> File:Ashokan Pillar - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4361.JPG|ڏاکڻي دروازي ڀرسان چمڪدار پٿر مان ٺهيل [[اشوڪي ٿنڀو]] جا باقيات. File:Minor Pillar Edict of Ashoka at Sanchi.jpg|سانچي ۾ اشوڪ جو [[ننڍو ٿنڀي وارو فرمان]]. File:Ashoka pillar remains near Southern Gateway Stupa 1 Sanchi.jpg|ڏاکڻي دروازي ڀرسان اشوڪي ٿنڀي جي باقي بچيل ڏنڊي جا آثار. File:Sanchi capital right side view.jpg|ٿنڀي جي چوٽيءَ جو پاسائتو منظر. [[سانچي آثار قديمه ميوزيم]].<ref name="p.25-28 Ashoka pillar">Described in Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 pp. 25-28 Ashoka pillar].</ref> </gallery> |} === اشوڪ جا ٿنڀا === [[اشوڪ جا ٿنڀا]] (''Pillars of Ashoka'') هڪ ئي پٿر مان ٺهيل وڏن ٿنڀن جو سلسلو آهي، جيڪي سڄي [[برصغير]] ۾ پکڙيل آهن. اهي ٿنڀا ٽين صدي ق.م ۾ [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ اعظم]] (تقريباً 268–232 ق.م) تعمير ڪرايا يا انهن تي [[اشوڪ جا فرمان]] نقش ڪرايا ويا.{{refn|name=HR|{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |journal=History of Religions |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256}}}} اشوڪ پنهنجي انهن ٿنڀن لاءِ ''ڌمّ ٿمڀا'' (''Dhaṃma Thaṃbhā'') جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي معنيٰ آهي "ڌرم جا ٿنڀا".<ref name="archive.org">{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |page=132 |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch}}</ref><ref>{{cite book |last=Skilling |first=Peter |title=Mahasutras |date=1998 |publisher=Pali Text Society |isbn=9780860133209 |page=453}}</ref> هي ٿنڀا [[ڀارت جي تعميراتي فن]] جا اهم يادگار آهن، جن مان گهڻن تي موريا دور جي مشهور چمڪدار پالش (''Mauryan Polish'') موجود آهي. اشوڪ جا لڳ ڀڳ ويهه ٿنڀا اڄ تائين باقي آهن، جن مان ڪيترن تي سندس فرمان نقش ٿيل آهن. جانورن واريون چوٽيون (''Capitals'') رکندڙ ٿنڀن مان فقط چند مڪمل نمونا بچيا آهن، جن جو تعداد ست سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="auto">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=l3s9BAAAQBAJ&pg=PA123|title=The Return of the Buddha: Ancient Symbols for a New Nation|page=123|publisher=Routledge|author=Himanshu Prabha Ray|isbn=9781317560067|date=7 August 2014}}</ref> ٻه ٿنڀا [[فيروز شاهه تغلق]] طرفان [[دهلي سلطنت]] جي دور ۾ دهلي منتقل ڪيا ويا.<ref>India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200, Burjor Avari Routledge, 2016, p. 139.</ref> بعد ۾ ڪجهه ٻيا ٿنڀا [[مغل سلطنت]] جي حڪمرانن پڻ منتقل ڪرايا، جڏهن⁠ته انهن مان ڪيترين جانورن واريون چوٽيون الڳ ڪيون ويون.{{sfn|Krishnaswamy|pp=697–698}} هي ٿنڀا عام طور تي 12 کان 15 ميٽر اوچا هوندا هئا ۽ سندن وزن 50 ٽن تائين پهچندو هو. انهن کي ڪڏهن ڪڏهن سوين ميل پري کان ڇڪي انهن هنڌن تائين آندو ويندو هو جتي کين نصب ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html|title=KING ASHOKA: His Edicts and His Times|website=www.cs.colostate.edu|access-date=29 October 2017}}</ref> انهن ٿنڀن جي چوٽيءَ تي نفيس سنگتراشي سان سينگاريل جانورن جون مورتيون لڳل هونديون هيون، جن مان ڪيترائي نمونا اڄ تائين محفوظ آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | اشوڪي ٿنڀن جون مشهور چوٽيون |- | <gallery mode="packed" heights="200"> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India 2007-01-29.jpg|[[ويسالي]] جو شير File:Elephant capital Sankasya.jpg|[[سنڪسا]] جو هاٿي File:Rampurva bull in Presidential Palace high closeup.jpg|[[رامپوروا]] جو ڏاند (اصل نمونو) File:Lauria Nandangarh lion.jpg|[[لوريا نندنگڙهه]] جو شير File:Lion Capital - Chunar Sandstone - Circa 3rd Century BCE - Rampurva - ACCN 6298-6299 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4432.JPG|[[رامپوروا]] جو شير File:Sanchi capital right side view.jpg|[[سانچي]] جون چار شيرن واريون چوٽيون، جن جي مٿان شايد ڌرم چڪر هوندو File:Sarnath capital.jpg|[[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]]، [[سارناتھ]] </gallery> |} اشوڪي ٿنڀن مان سڀ کان مشهور [[اشوڪ جو شيرن وارو نشان]] آهي، جيڪو [[سارناتھ]] مان مليو. ان ۾ چار شير هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن ۽ هي اڄ [[ڀارت]] جو سرڪاري قومي نشان پڻ آهي. هي ٿنڀا صرف حڪومتي فرمانن جا ذريعو نه هئا، پر اشوڪ جي ''ڌمّ'' واري پاليسي، اخلاقي تعليم، مذهبي رواداري ۽ سلطنت جي وحدت جا علامتي نشان پڻ هئا. === ڌرم جي تبليغ === اشوڪ جي پٿريلي فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنهنجي حڪومت جي اٺين ۽ نائين سال دوران هن [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، ''ڌرم'' جي تبليغ شروع ڪئي ۽ سماجي ڀلائيءَ جا ڪيترائي ڪم سرانجام ڏنا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} انهن فلاحي قدمن ۾ انسانن ۽ جانورن لاءِ علاج جون سهولتون قائم ڪرڻ، دوائن وارا ٻوٽا پوکرائڻ، رستن جي ڪنارن تي کوهه کوٽائڻ ۽ وڻ لڳائڻ شامل هئا. اهي ڪم پاڙيسري رياستن جهڙوڪ [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ستيہ پتر]]، [[تامراپرني]] ۽ يوناني بادشاهه [[انطيوڪس]] جي سلطنت تائين به ڪيا ويا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} فرمانن موجب پنهنجي حڪومت جي ڏهين ۽ يارهين سال دوران اشوڪ [[ٻڌ سنگهه]] جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ سڄي سلطنت جو هڪ ڊگهو دورو ڪيو، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ 256 ڏينهن جاري رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي ٻارهين سال تائين اشوڪ ''ڌرم'' جي تبليغ لاءِ فرمان نقش ڪرائڻ شروع ڪيا. هن پنهنجن عملدارن (''راجوڪ'' ۽ ''پرديشڪ'') کي حڪم ڏنو ته هو هر پنجن سالن بعد پنهنجي علائقن جو دورو ڪري ماڻهن کي ''ڌرم'' بابت تعليم ڏين ۽ انتظامي جاچ به ڪن.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} اڳئين سال هن ''ڌرم مها ماتر'' نالي نئون عهدو قائم ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي چوڏهين سال ۾ اشوڪ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي توسيع جو حڪم ڏنو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} === ٽين ٻڌ ڪائونسل === {{Main|ٻڌن واري ٽين ڪائونسل}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ ٻڌ برادريءَ ۾ تمام اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} هن روايت مطابق اشوڪ وڏي پيماني تي ڀڪشوئن جي سار سنڀال شروع ڪئي. سندس سخاوت سبب ڪيترائي غير حقيقي ۽ بدعقيده ماڻهو به سنگهه ۾ شامل ٿي ويا. نتيجي ۾ حقيقي ٻڌ ڀڪشو انهن سان گڏ مذهبي رسم ''اوپوسٿ'' ادا ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ لڳا، جنهن سبب ستن سالن تائين اها رسم نه ٿي سگهي.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} اشوڪ انهن جعلي ڀڪشوئن کي هٽائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هڪ حد کان وڌيڪ جوشيلن وزيرن ڪجهه حقيقي ڀڪشو به قتل ڪري ڇڏيا. پوءِ اشوڪ بزرگ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]] کي دعوت ڏني ته جيئن هو غير ٻڌ ماڻهن کي [[پاٽلي پتر]] جي خانقاهه مان خارج ڪري.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} انهيءَ عمل دوران 60,000 ڀڪشو بدعقيديءَ جي الزام هيٺ سنگهه مان خارج ڪيا ويا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان کان پوءِ ''اوپوسٿ'' ٻيهر منعقد ٿيو ۽ موگلي پُت تِسّا اشوڪ جي حڪومت جي سترهين سال ۾ [[ٽيون ٻڌ ڪائونسل]] منعقد ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} هن ڪائونسل دوران ''[[ڪٿاوتٿو]]'' نالي ڪتاب مرتب ڪيو ويو، جنهن ۾ ٿيراوادي عقيدي جي ڪيترن نقطن جي وضاحت ۽ توثيق ڪئي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر موجود نه آهي، جنهن سبب ڪيترن مؤرخن ٽئين ٻڌ ڪائونسل جي تاريخي حيثيت تي سوال اٿاريا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} [[File:Nava Jetavana Temple - Shravasti - 014 King Asoka at the Third Council (9241725897).jpg|thumb|اشوڪ ۽ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]]، [[ٽئين ٻڌ ڪائونسل]] دوران. نوا جيتاون، [[شراوستي]].]] مؤرخ [[رچرڊ گومبرچ]] جو خيال آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ هن واقعي جو ذڪر نه هئڻ ان کي مڪمل طور غير تاريخي ثابت نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جا ڪيترائي فرمان وقت سان گڏ گم ٿي چڪا آهن.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} گومبرچ وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته اشوڪ جا فرمان واضح ڪن ٿا ته هو سنگهه جي "اتحاد ۽ پاڪيزگي" برقرار رکڻ ۾ گهري دلچسپي رکندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|pp=8–9}} مثال طور، سندس ''ننڍي پٿريلي فرمان نمبر 3'' ۾ سنگهه جي ميمبرن کي ڪجهه مخصوص مذهبي متن پڙهڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي. ساڳئي طرح [[سانچي]]، [[سارناتھ]] ۽ [[ڪوسامبي]] مان مليل فرمانن ۾ اشوڪ اختلاف پيدا ڪندڙ ڀڪشوئن کي سنگهه مان خارج ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو ۽ سنگهه جي اتحاد ۽ ترقي جي خواهش ظاهر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}}{{sfn|Guruge|1995|p=45}} اٺين صديءَ جي ٻڌ ياتري [[ئي جِنگ]] به اشوڪ بابت هڪ ٻي روايت بيان ڪري ٿو. هن مطابق [[بمبسار]] بادشاهه، جيڪو گوتم ٻڌ جو همعصر هو، خواب ۾ ڪپڙي جا 18 ٽڪرا ۽ هڪ لٺ ڏٺا. ٻڌ ان خواب جي تشريح ڪندي ٻڌايو ته سندس وفات کان پوءِ سندس تعليم 18 مختلف مڪتبن ۾ ورهائجي ويندي ۽ هڪ بادشاهه اشوڪ انهن کي ٻيهر متحد ڪندو.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} === ٻڌ مذهب جي تبليغ === سري لنڪا جي روايت مطابق [[موگلي پُت تِسّا]] تقريباً 250 ق.م ۾ ٻڌ ڌرم جي تبليغ لاءِ نَوَ مشنون سرحدي علائقن ڏانهن موڪليون.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} هن روايت موجب اهي مشنون سڌو سنئون اشوڪ نه پر موگلي پُت تِسّا موڪليون، جيتوڻيڪ اشوڪ انهن جو سرپرست هو. هر مشن ۾ پنج ڀڪشو شامل هئا ۽ انهن جي اڳواڻي هڪ بزرگ ڀڪشو ڪندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} سري لنڪا ڏانهن اشوڪ پنهنجو پٽ [[مهندا]] موڪليو، جنهن سان گڏ اٿّيا، اُتّيا، سمبلا ۽ ڀدراسالا پڻ شامل هئا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} موگلي پُت تِسّا جي مدد سان اشوڪ ٻڌ مبلغن کي [[ڪشمير]]، [[گنڌارا]]، [[هماليه]]، يوناني علائقن، [[مهاراشٽر]]، [[سُوورن ڀومي]] ۽ [[سري لنڪا]] ڏانهن موڪليو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7;" | اشوڪ جي دور جون مشهور ٻڌ مذھب واريون تبليغي سرگرميون ! مبلغ ! منزل |- | [[مهندا]] | [[سري لنڪا]] |- | مجهنتيڪ | [[ڪشمير]] ۽ [[گنڌارا]] |- | مهاديو | مهيسا منڊل (شايد موجوده [[ميسور]]) |- | رڪّھتا | وناواسا |- | ڌمّ رڪّھتا (يوناني) | اپرانتڪ (اولهه هندستان) |- | مها ڌمّ رڪّھتا | [[مهاراشٽر]] |- | مها رڪّھتا | يوناني ملڪ |- | مجهم | [[هماليه]] |- | سونا ۽ اُتّرا | [[سُوورن ڀومي]] |} روايت موجب اشوڪ جي حڪومت جي اوڻيهين سال ۾ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] سري لنڪا وئي، جتي هن ٻڌ راهبن جي عورتن واري جماعت قائم ڪئي ۽ ساڻس گڏ مقدس [[بودهي وڻ]] جي هڪ شاخ پڻ کڻي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Strong|1995|p=144}} اشوڪ جي پنهنجن فرمانن ۾ به انهن مشنن جو سڌو سنئون بيان موجود ناهي. البت سندس حڪومت جي اوڻيهين سال بابت فقط ايترو ذڪر ملي ٿو ته هن [[خالاتيڪا غار]] تپسوين کي برساتي موسم ۾ رهائش لاءِ عطا ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} سندس ٿنڀن وارن فرمانن مان معلوم ٿئي ٿو ته ايندڙ سال هن [[لمبني]] (گوتم ٻڌ جي جنم ڀومي) ۽ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي زيارت ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''پٿريلي فرمان نمبر 13'' ۾ اشوڪ دعويٰ ڪري ٿو ته هن پنج بادشاهن ۽ ٻين ڪيترن ملڪن ڏانهن پيغام موڪلي ''ڌرم جي فتح'' حاصل ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته ڇا اهي سفارتون ئي اهي ٻڌ مشنون هيون جن جو ذڪر ٻڌ تاريخن ۾ ملي ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} ڪجهه ماهر، جهڙوڪ [[ايتين لاموٽ]]، سمجهن ٿا ته فرمانن ۾ ذڪر ٿيل ''ڌرم'' جا مبلغ لازمي طور ٻڌ ڀڪشو نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جو ''ڌرم'' ۽ ''ٻڌ مت'' مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا.{{sfn|Gombrich|1995|pp=10–11}} ٻيا ماهر، جهڙوڪ [[ايرخ فرائووالنر]] ۽ [[رچرڊ گومبرچ]]، انهن مشنن کي تاريخي حقيقت سمجهن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=11}} آثار قديمه مان به ڪجهه ثبوت ملن ٿا. ''وِنَي نِدان'' ۾ ذڪر ٿيل پنجن ڀڪشوئن مان ٽن جا نالا [[ڀلسا]] (ويجهو [[وديشا]]) مان مليل تبرڪن جي صندوقن تي لکيل مليا آهن، جيڪي ٻي صدي ق.م جي شروعاتي دور سان تعلق رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} ڪيترن مؤرخن جو خيال آهي ته ٻڌ مت جي وڏي مذهب طور اڀرڻ ۾ اشوڪ جي سرپرستي اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Thapar|1995|p=32}} بهرحال، آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اتر اولهه هندستان ۽ ڏکڻ هندستان ۾ ٻڌ مت جي واڌ ويجهه جو وڏو سبب واپاري، زميندار، ڪاريگر ۽ واپاري جماعتون هيون، جن ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي ادارن جي مالي مدد ڪئي.{{sfn|Thapar|1995|p=36}} === ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ تشدد === پنجين صدي عيسويءَ جي ٻڌ روايت ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، اشوڪ ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ به ڪجهه موقعن تي تشدد جو سهارو ورتو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن "دوزخ واري قيدخاني" ۾ [[چنداگيريڪا]] کي آهستي آهستي اذيتون ڏئي مارائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هڪ شخص جي ڏوهه جي بدلي ۾ هن 18,000 "بدعقيدن" جي قتل جو حڪم ڏنو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن جين ڌرم وارن خلاف مهم هلائي ۽ هر "بدعقيد" جو سر آڻڻ تي انعام مقرر ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سندس پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] جو به سر قلم ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[پنڊروردهن]] ۾ هڪ غير ٻڌ شخص اهڙي تصوير ٺاهي جنهن ۾ [[گوتم ٻڌ]] کي [[جناتپتر]] (يعني [[مهاوير]]) جي پيرن تي جهڪيل ڏيکاريو ويو هو. اصطلاح ''نرگرنٿ'' ("بندشن کان آزاد") اصل ۾ جين ڌرم کان اڳ جي هڪ تپسوي جماعت لاءِ استعمال ٿيندو هو، پر بعد ۾ جين راهبن لاءِ رائج ٿي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} روايت موجب هڪ ٻڌ عقيدتمند جي شڪايت تي اشوڪ پهرين انهيءَ مصور کي گرفتار ڪرڻ جو حڪم ڏنو، پوءِ [[پنڊروردهن]] ۾ موجود سڀني [[آجيڪ]] (Ajivika) پوئلڳن کي قتل ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010">{{cite book | author=Beni Madhab Barua | title=The Ajivikas | url=https://archive.org/details/ajivikas00barurich | access-date=30 October 2012 | date=5 May 2010 | publisher=General Books | isbn=978-1-152-74433-2 | pages=[https://archive.org/details/ajivikas00barurich/page/68 68]–69}}</ref> چيو وڃي ٿو ته ان حڪم جي نتيجي ۾ لڳ ڀڳ 18,000 آجيڪ ماريا ويا.{{sfn|Strong|1989|p=232}} ڪجهه وقت پوءِ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ ٻئي نرگرنٿ پوئلڳ اهڙي ئي تصوير ٺاهي. اشوڪ کيس ۽ سندس سموري خاندان کي سندن گهر ۾ زندهه ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010"/> هن وڌيڪ اعلان ڪيو ته جيڪو به ڪنهن نرگرنٿ بدعقيد جو سر کڻي ايندو، تنهن کي هڪ ''دينار'' انعام طور ڏنو ويندو. روايت موجب هڪ ڳوٺاڻي ڌنار اشوڪ جي پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] کي بدعقيد سمجهي قتل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}} جڏهن اشوڪ کي پنهنجي غلطيءَ جو احساس ٿيو ته هن اهو حڪم واپس وٺي ڇڏيو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} === تاريخي جائزو === اشوڪ طرفان مخالف مذهبي فرقن تي اهڙن ظلمن جون روايتون گهڻن مؤرخن جي نظر ۾ فرقيواراڻي تبليغ جو نتيجو آهن ۽ انهن کي تاريخي حقيقت طور قبول نٿو ڪيو وڃي.{{sfn|Strong|1995|p=149}}<ref name="Beni2010" /><ref name="Steven2010">{{cite book | author=Steven L. Danver | author-link=Steven L. Danver | title=Popular Controversies in World History: Investigating History's Intriguing Questions: Investigating History's Intriguing Questions | url=https://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | access-date=23 May 2013 | date=22 December 2010 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-59884-078-0 | page=99 | archive-date=3 January 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140103043618/http://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | url-status=live }}</ref><ref name="LePhuoc2010">{{cite book | author=Le Phuoc | title=Buddhist Architecture | url=https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | access-date=23 May 2013 | date=March 2010 | publisher=Grafikol | isbn=978-0-9844043-0-8 | page=32 | archive-date=31 December 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131231233840/http://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | url-status=live }}</ref> ان کان علاوه، اهڙيون ڪهاڻيون جين متنن جهڙوڪ ''[[پريشِشٽ پروان]]'' ۽ ''[[ٿيراولي]]'' ۾ موجود ناهن، جيتوڻيڪ اهي اشوڪ جو ذڪر ڪن ٿا.{{cite book | title=Parishtaparvan | url=https://archive.org/details/jtfs_sthaviravalicaritaorparisishtaparva-of-hemchandra-hermanjacobi-1932-bibliotheca-/page/LXXXI/mode/2up}}</ref><ref>{{cite book | title=Journal Of Indian Asiatic Society | date=1872 | url=https://books.google.com/books?id=yajAG0tbZ9cC&q=As%E2%80%99oka | page=154 }}</ref> انهيءَ ڪري جديد محققن جو وڏو حصو انهن واقعن کي مذهبي مقابلي جي نتيجي ۾ بعد ۾ شامل ڪيل افسانوي روايتون سمجهي ٿو، نه ڪي اشوڪ جي دور جا تصديق ٿيل تاريخي واقعا. == خاندان == [[File:Sanchi King Ashoka with his Queens, South Gate, Stupa no. 1.jpg|thumb|هڪ شهنشاهه ــ گهڻو امڪان آهي ته اشوڪ ــ پنهنجي ٻن راڻين [[اسندهيمترا]] ۽ [[ڪاروواڪي]] سان گڏ، ۽ ٽن خادمن سميت، [[سانچي]] جي هڪ اُڀريل نقش ۾ ڏيکاريل آهي.{{sfn|Singh|2017|p=162}} هن شخصيت جي اشوڪ طور سڃاڻپ [[ڪناگنهلي]] جي هڪ ساڳئي نقش مان ٿئي ٿي، جنهن تي سندس نالو پڻ لکيل آهي.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Kanaganahalli Asoka with inscription.jpg|thumb|upright|اشوڪ پنهنجي راڻي [[تشيارڪشيتا]] سان گڏ، [[ڪناگنهلي]] ويجهو [[سنّتي]] ۾، 1هين–3هين صدي عيسوي. هن اُڀريل نقش تي [[برهمي لپي]] ۾ "𑀭𑀸𑀬 𑀅𑀲𑁄𑀓𑁄" (''رايا اشوڪو''، "بادشاهه اشوڪ") لکيل آهي. تصوير ۾ اشوڪ، سندس راڻي، ٻه چمرا جهُلڻ وارا خادم ۽ هڪ ڇانوَ کڻندڙ خادم ڏيکاريل آهن.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Emperor Ashoka and his Queen at the Deer Park.jpg|upright|thumb|شهنشاهه اشوڪ ۽ سندس راڻي [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (شاکيه ڪُماري)، [[سارناتھ]] جي هرڻن واري باغ ۾. [[سانچي]] جو اُڀريل نقش.{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === زالون === مختلف ذريعن موجب اشوڪ جون پنج مشهور زالون هيون: [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (يا ويديسا مهاديوي شاکيه ڪُماري)، [[اسندهيمترا]]، [[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]]، [[ڪاروواڪي]] ۽ [[تشيارڪشيتا]].{{sfn|Mookerji|1995|p=9}} ڪاروواڪي اشوڪ جي واحد راڻي آهي جنهن جو ذڪر اشوڪ جي پنهنجي فرمانن ۾ ملي ٿو. سندس نالو [[الله آباد]] جي هڪ ٿنڀي تي لکيل فرمان ۾ اچي ٿو. ان فرمان ۾ کيس شهزادي [[تيورا]] جي ماءُ قرار ڏنو ويو آهي، ۽ شاهي عملدارن (''مها ماترن'') کي حڪم ڏنو ويو آهي ته سندس مذهبي ۽ خيراتي عطين جو رڪارڊ رکيو وڃي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} هڪ نظريي مطابق [[تشيارڪشيتا]] دراصل ڪاروواڪي جو ئي شاهي لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[مهاونسا]]'' مطابق اشوڪ جي وڏي راڻي [[اسندهيمترا]] هئي، جيڪا اشوڪ جي وفات کان چار سال اڳ فوت ٿي وئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} روايت موجب پنهنجي پوئين جنم ۾ هن هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] کي ماکي وڪڻندڙ واپاري ڏانهن رستو ڏيکاريو هو، ۽ اهو واپاري بعد ۾ اشوڪ جي روپ ۾ پيدا ٿيو، تنهنڪري هوءَ اشوڪ جي راڻي بڻجي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد جي ڪجهه متنن ۾ اچي ٿو ته اسندهيمترا ان پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجو تيار ڪيل ڪپڙو پڻ ڏنو هو.{{sfn|Strong|1995|p=166}} انهن متنن ۾ ''دساوتٿوپڪرن''، ڪمبوڊيا وارو وڌايل ''مهاونسا'' ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} هڪ ٻي ڪهاڻي موجب اشوڪ هڪ ڏينهن اسندهيمترا تي طنز ڪندي چيو ته هوءَ مٺو ڪمند کائي رهي آهي، حالانڪه هن اهو پنهنجي ''ڪرما'' سان حاصل نه ڪيو آهي. اسندهيمترا جواب ڏنو ته سندس سڀ نعمتون سندس نيڪ عملن جو نتيجو آهن. اشوڪ کيس اهو ثابت ڪرڻ لاءِ چيو ته هوءَ 60,000 راهبن لاءِ پوشاڪون فراهم ڪري.{{sfn|Strong|1995|p=166}} رات جو محافظ ديوتائن کيس سندس پراڻي نيڪ عمل جي ياد ڏياريو، ۽ ٻئي ڏينهن هوءَ معجزاتي طور 60,000 پوشاڪون مهيا ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.{{sfn|Strong|1995|p=166}} اشوڪ ايترو متاثر ٿيو جو هن کيس پنهنجي پسنديده راڻي بڻايو ۽ کيس سلطنت جي حڪمراني به آڇي، پر هن انڪار ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=167}} ''ترائي ڀومي ڪٿا'' موجب اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ ۽ 84,000 اسٽوپا ۽ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ لاءِ به اسندهيمترا ئي همٿايو هو.{{sfn|Strong|1995|pp=167–168}} ''مهاونسا'' مطابق اسندهيمترا جي وفات کان پوءِ [[تسّراڪها]] (تشيارڪشيتا) وڏي راڻي بڻجي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ اسندهيمترا جو ذڪر ڪونهي، پر تشيارڪشيتا جو ذڪر ملي ٿو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} ''ديوياوادان'' ۾ [[پدماوتي]] نالي هڪ ٻي راڻي جو ذڪر آهي، جيڪا ولي عهد [[ڪُڻال]] جي ماءُ هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جڏهن شهزادو هو ته [[وديشا]] ۾ [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] سان محبت ۾ گرفتار ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} سلطنت سنڀالڻ کان پوءِ ديوي [[پاٽلي پتر]] وڃڻ بدران [[وديشا]] ۾ ئي رهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''مهاونسا'' واضح ڪري ٿو ته اشوڪ جي وڏي راڻي اسندهيمترا هئي، ديوي نه؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي شخصيت سمجهڻ مشڪل آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''ديپاونسا'' مطابق اشوڪ ۽ ديوي جا ٻه ٻار هئا: [[مهندا]] ۽ [[سنگهمتّا]].{{sfn|Thapar|1961|p=22}} === پٽ === [[تيورا]]، جيڪو اشوڪ ۽ ڪاروواڪي جو چوٿون پٽ هو، اشوڪ جي فرمانن ۾ نالي سان ذڪر ٿيل واحد پٽ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ جو هڪ ٻيو پٽ [[ڪُڻال]] هو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ڪُڻال جو هڪ پٽ [[سمپراتي]] هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت [[مهندا]] جو ذڪر ڪري ٿي، جنهن کي ٻڌ مبلغ طور سري لنڪا موڪليو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} چيني سياح [[شُوان زانگ]] جو چوڻ آهي ته مهندا اشوڪ جو پٽ نه، پر سندس ننڍو ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] (يا وگتاشوڪ) هو.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} ''ديوياوادان'' ۾ ولي عهد [[ڪُڻال]] (ڌرموِوَردهن) جو ذڪر آهي، جيڪو اشوڪ ۽ پدماوتي جو پٽ هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} [[فا شيان]] موجب ڌرموِوَردهن کي [[گنڌارا]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ [[جالوڪ]] کي اشوڪ جو ٽيون پٽ ڄاڻايو ويو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڌيئر === سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جي هڪ ڌيءَ [[سنگهمتّا]] هئي، جيڪا بعد ۾ [[ڀڪشُڻي]] بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ڪجهه مؤرخ، جهڙوڪ [[روميلا ٿاپر]]، سنگهمتّا جي تاريخي حيثيت بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} انهن جي دليلن مان ڪجهه هي آهن: * "سنگهمتّا" نالو، جنهن جي معنيٰ "سنگهه جي دوست" آهي، غيرمعمولي لڳي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} * ''مهاونسا'' موجب هن اشوڪ جي ڀائيٽي [[اگني برهما]] سان شادي ڪئي، جيڪا ان دور جي سماجي قانونن سان ٺهڪندڙ نه هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} * هوءَ 18 ورهين جي عمر ۾ ڀڪشُڻي بڻجي وئي، جڏهن ته روايت موجب ان وقت سندس ننڍڙو ٻار به هو.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} هڪ ٻي روايت ۾ اشوڪ جي ڌيءَ [[چارومتي]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن [[ديوپال]] نالي هڪ [[ڪشتري]] سان شادي ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڀائر === ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جو هڪ وڏو سڳو نه پر اڌ ڀاءُ [[سوسيما]] هو.{{sfn|Strong|1989|p=204}} * سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جو هڪ ڀاءُ [[تِسّا]] هو، جيڪو شروع ۾ عيش عشرت واري زندگي گذاريندو هو. اشوڪ کيس سبق سيکارڻ لاءِ ڪجهه ڏينهن لاءِ تخت تي ويهاريو، پوءِ کيس غاصب قرار ڏئي ستن ڏينهن کان پوءِ قتل جو حڪم ڏنو. انهن ستن ڏينهن ۾ تِسّا زندگي جي ناپائيداري سمجهي ورتي ۽ پوءِ راهب بڻجي ''ارهت'' جو درجو حاصل ڪيائين.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} * ''ٿيراگاتا'' جي شرح موجب هن ڀاءُ جو نالو [[ويتاشوڪ]] هو. هڪ ڏينهن هن پنهنجي مٿي ۾ اڇو وار ڏٺو ۽ دنياوي زندگي ڇڏي خانقاهه ۾ داخل ٿي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * [[فا شيان]] هن ڀاءُ کي [[مهيندر]] سڏي ٿو. سندس بيان موجب اشوڪ هن کي سندس غير اخلاقي روين سبب شرمسار ڪيو، جنهن کان پوءِ هو هڪ غار ۾ وڃي رهيو ۽ عبادت ڪندي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جي هڪ ڀاءُ کي جين سمجهي قتل ڪيو ويو، جڏهن اشوڪ جينن خلاف مهم هلائي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} == سلطنت جي حد == اشوڪ جي اڳوڻن حڪمرانن جي قبضي هيٺ آيل علائقن جي صحيح حدن بابت پڪ سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي، پر امڪان آهي ته سندس ڏاڏي [[چندر گپت موريا]] جي سلطنت اتر هندستان جي اولهه واري سامونڊي ڪناري ([[عرب سمنڊ]]) کان اوڀر واري ڪناري ([[بنگال جي نار]]) تائين پکڙيل هئي، ۽ ڀارتي برصغير جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين حصن تي مشتمل هئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} [[بندوسار]] ۽ اشوڪ غالباً سلطنت کي ڏکڻ طرف وڌيڪ وڌايو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس سلطنت تقريباً سڄي ڀارتي برصغير تي پکڙيل هئي، سواءِ انتهائي ڏاکڻن علائقن جي. [[اشوڪ جا فرمان|پٿريلا فرمان]] نمبر 2 ۽ 13 مان معلوم ٿئي ٿو ته اهي ڏاکڻا علائقا [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ڪيرلپتر]] ۽ [[ساتياپتر]] حڪمرانن جي قبضي ۾ هئا. اتر اولهه ۾ اشوڪ جي سلطنت [[افغانستان]] تائين پکڙيل هئي، جتي ان جون سرحدون [[سيلوڪي سلطنت]] سان لڳنديون هيون، جنهن تي [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيوس]] حڪومت ڪندو هو.{{sfn|Singh|2017|p=162}} اشوڪ جي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ [[پاٽلي پتر]] هو، جيڪو [[مگڌ]] واري علائقي ۾ واقع هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == مذهب ۽ فلسفو == === ٻڌ ڌرم سان تعلق === [[File:Upasaka.jpg|thumb|لفظ ''[[اپاسڪ]]'' (𑀉𑀧𑀸𑀲𑀓، "ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ")، جيڪو اشوڪ پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ ٻڌ ڌرم سان پنهنجي وابستگي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو (تقريباً 258 ق.م.)]] ٻڌ روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو هو،{{sfn|Strong|1989|p=15}} جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن هن معاملي تي اختلاف ظاهر ڪيو آهي.{{sfn|Strong|1995|p=142}} بهرحال [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان]] نمبر 1 واضح ثبوت فراهم ڪري ٿو ته اشوڪ ٻڌ ڌرم جو پوئلڳ هو. هن فرمان ۾ هو پاڻ کي ''[[اپاسڪ]]'' (يعني ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ) ۽ ''ساکيه'' (يعني گوتم ٻڌ جي لقب ''شاکيه مُني'' جي نسبت سان ٻڌ ڌرمي) سڏي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=134}} هي فرمان ۽ ٻيا ڪيترائي فرمان سندس ٻڌ ڌرم سان وابستگي جا ثبوت پيش ڪن ٿا:{{sfn|Guruge|1995|pp=43–44}} * پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ اشوڪ لکي ٿو ته ''اپاسڪ'' ٿيڻ کان پوءِ هڪ سال تائين هن گهڻي ترقي نه ڪئي، پر پوءِ هو ''سنگهه'' جي ويجهو ويو ۽ وڌيڪ اڳتي وڌيو. ''سنگهه ڏانهن وڃڻ'' جي صحيح معنيٰ واضح نه آهي. ٻڌ روايت موجب هو ڪجهه وقت راهبن سان گڏ رهيو، پر اهو شايد وڌاءُ هجي. البت اها ڳالهه يقيني آهي ته اشوڪ ٻڌ ڌرم ڏانهن وڌيڪ مائل ٿيو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 3 ۾ هو پاڻ کي ''اپاسڪ'' سڏي ٿو ۽ [[ٻڌ]] ۽ [[سنگهه]] تي پنهنجي ايمان جو اظهار ڪري ٿو.{{sfn|Thapar|1995|pp=19–20}}{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[وڏا پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان]] نمبر 8 ۾ هو پنهنجي تاجپوشي کان ڏهه سال پوءِ [[سمبودهي]] (يعني [[بودھ گيا]] ۾ مقدس [[بودهي وڻ]]) جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[لمبني]] واري ٿنڀي جي لکت ۾ هو [[گوتم ٻڌ]] جي جنم ڀومي جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ ٻڌ ۽ سنگهه لاءِ پنهنجي عقيدت جو اعلان ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1989|p=13}} * [[نگالي ساگر]] واري لکت ۾ هو اڳوڻي هڪ ٻڌ جي نالي سان منسوب اسٽوپا کي ٻيڻو وڏو ڪرڻ ۽ ان جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * سندس ڪجهه لکتون ٻڌ سنگهه جي اتحاد ۽ نظم برقرار رکڻ ۾ سندس دلچسپي ظاهر ڪن ٿيون.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * [[سارو مارو]] واري لکت موجب اشوڪ ''منيما ديش'' ۾ واقع ''اپونيت وهار'' ڏانهن سفر دوران پنهنجو پيغام موڪليو. جيتوڻيڪ هن هنڌ جي صحيح سڃاڻپ يقيني نه آهي، پر واضح آهي ته اهو هڪ ٻڌ وهار (''وهار'') هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=157}} === ڌرم === {{مکيه|اشوڪ جي ڌرم واري پاليسي}} [[File:Lomas Rishi relief.jpg|thumb|اشوڪ کي [[لوماس رشي غار]] جي سجايل دروازي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو ''[[چيتيه]] محراب'' جو "سڀ کان پراڻو معلوم مثال" سمجھيو وڃي ٿو.<ref name="Harle1994p24">{{cite book|author=James C. Harle|title=The Art and Architecture of the Indian Subcontinent|url=https://archive.org/details/artarchitectureo00harl|url-access=registration|year=1994|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-06217-5|pages=[https://archive.org/details/artarchitectureo00harl/page/24 24]–25}}</ref>]] اشوڪ جي مختلف لکتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن پاڻ کي "ڌرم" (پالي: ''ڌمّ'') جي واڌاري لاءِ وقف ڪري ڇڏيو هو. ٻڌ حلقن ۾ هي اصطلاح [[گوتم ٻڌ]] جي تعليمات لاءِ استعمال ٿيندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} بهرحال، اشوڪ جي پنهنجي لکتن ۾ ٻڌ ڌرم جي بنيادي عقيدن، جهڙوڪ [[چار اَريا سچ]] يا [[نروان]] جو ڪو ذڪر موجود ناهي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} لفظ "ڌرم" ڀارتي مذهبن ۾ مختلف معنائن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ عام طور تي ان جو مطلب "قانون"، "فرض"، "نيڪي" يا "راستي تي هلڻ" ورتو ويندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي [[قنڌار]] وارين لکتن ۾ "ڌرم" جو ترجمو يوناني ٻوليءَ ۾ ''eusebeia'' ۽ آرامي ٻوليءَ ۾ ''qsyt'' ڪيو ويو آهي، جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته اشوڪ جو "ڌرم" فقط ٻڌ ڌرم تائين محدود نه هو، پر هڪ وڌيڪ وسيع اخلاقي تصور هو.{{sfn|Strong|1995|p=142}} اشوڪ جي لکتن موجب، ڌرم جو مطلب هو: * سماجي ڀلائيءَ لاءِ سرگرم اخلاقي حڪمراني * مذهبي رواداري * ماحولياتي شعور * عام اخلاقي اصولن جي پيروي * جنگ کان پاسو {{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي فرمانن ۾ ڌرم جي عملي صورتن جا مثال هي آهن: * موت جي سزا ختم ڪرڻ ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 4){{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * رستن جي ڪنارن تي وڻن جي پوک، خاص طور تي [[برگد]] ۽ آم جا باغ، گڏوگڏ مسافرن لاءِ آرامگاهون ۽ کوهه تعمير ڪرائڻ. هر اڌ ميل جي فاصلي تي اهڙيون سهولتون قائم ڪيون ويون. ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 7){{sfn|Strong|1989|p=4}} * شاهي باورچي خاني ۾ جانورن جي قتل تي پابنديون لڳائڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 1).{{sfn|Strong|1989|p=4}} روزانو فقط ٻه مور ۽ هڪ هرڻ ذبح ڪرڻ جي اجازت هئي، ۽ پوءِ اهو به بند ڪيو ويو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * انسانن ۽ جانورن ٻنهي لاءِ طبي سهولتون قائم ڪرڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 2).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * والدين جي فرمانبرداري، پجاريَن ۽ تپسوين سان سخاوت، ۽ خرچن ۾ سادگي جي ترغيب ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 3).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * عملدارن کي غريبن ۽ پوڙهن ماڻهن جي ڀلائي ۽ خوشحالي لاءِ ڪم ڪرڻ جو حڪم ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 5).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * سڀني جاندارن جي ڀلائيءَ کي فروغ ڏيڻ ته جيئن هو زنده مخلوق تي پنهنجو قرض ادا ڪري سگهي ۽ هن دنيا ۽ ايندڙ دنيا ۾ انهن جي خوشيءَ جو سبب بڻجي سگهي ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 6).{{sfn|Strong|1989|p=4}} جديد عالمن اشوڪ جي ''ڌرم'' بابت مختلف رايا پيش ڪيا آهن. ڪن ان کي ٻڌ ڌرم جي عام گهرو پوئلڳن جي اخلاقي ضابطن سان تشبيهه ڏني آهي، ڪن ان کي سياسي ۽ اخلاقي اصولن جو مجموعو قرار ڏنو آهي، ڪن ان کي هڪ قسم جو "عالمي مذهب" سمجهيو آهي، جڏهن ته ڪجهه ان کي اشوڪ جي پنهنجي فڪري ايجاد قرار ڏين ٿا. ٻئي طرف، ڪجهه محققن جو خيال آهي ته اهو بنيادي طور هڪ سياسي نظريو هو، جنهن جو مقصد هڪ وڏي ۽ گهڻ قومي سلطنت کي اخلاقي بنيادن تي متحد رکڻ هو.{{sfn|Singh|2012|p=131}} اشوڪ ''ڌرم-مها ماتر'' نالي نئين درجي جا عملدار مقرر ڪيا. انهن جي ذميواري پوڙهن، بيمارن، عورتن، ٻارن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي ڀلائي هئي. اهي عملدار اولهه ايشيا جي يوناني-هلينستي سلطنتن ڏانهن سفارتي مهمن تي به موڪليا ويندا هئا ته جيئن ڌرم جو پيغام پهچائي سگهجي.{{sfn|Thapar|1995|p=31}} تاريخي طور تي، عالمي ٻڌ ڌرمي حلقن ۾ اشوڪ جي جيڪا تصوير مشهور ٿي، اها سندس فرمانن بدران ٻڌ روايتن ۽ ڏند ڪٿائن (جهڙوڪ ''[[اشوڪاوادان]]'') تي ٻڌل هئي. ان جو هڪ وڏو سبب اهو هو ته اشوڪ جا فرمان [[برهمي لپي]] ۾ لکيل هئا، جيڪا وقت سان وسري وئي ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ [[جيمس پرنسپ]] جي تحقيق کان پوءِ ئي ٻيهر پڙهي ويئي.{{sfn|Strong|1989|p=5}} چيني ٻڌ ياترين [[فاشيان]] ۽ [[شوان زانگ]] جي سفرنامن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو اشوڪ جي لکتن کي ٻڌ سان لاڳاپيل مقدس هنڌن جي نشانين طور ڏسندا هئا. انهن فرمانن کي ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل مواد سان منسوب ڪيو، پر جديد عالمن جڏهن برهمي لپي پڙهي، ته معلوم ٿيو ته انهن جي تشريح اصل متن سان مطابقت نٿي رکي. غالب امڪان اهو آهي ته فاشيان مقامي رهنمائن تي ڀاڙيو، جن يا ته پنهنجي طرفان ٻڌ ڌرمي تشريحون ٺاهيون يا زباني روايتن جي بنياد تي غلط ترجما پيش ڪيا. شوان زانگ به اهڙي صورتحال کي منهن ڏنو هوندو، يا شايد هن فاشيان جي لکڻين تي ڀروسو ڪيو هجي.{{sfn|Strong|1989|pp=6–9}} هن راءِ جي تائيد ان ڳالهه مان به ٿئي ٿي ته چوڏهين صديءَ ۾ [[فيروز شاهه تغلق]] جڏهن اشوڪ جي ٿنڀن تي لکيل تحريرن جي معنيٰ پڇي، ته ڪجهه برهمڻ عالمن انهن جون خيالي تشريحون پيش ڪيون. [[شمس سراج عفيف]] جي ''تاريخ فيروز شاهي'' موجب، جڏهن فيروز شاهه [[ٽوپرا]] ۽ [[ميرٺ]] مان اهي ٿنڀ دهلي آندا، ته برهمڻن کيس ٻڌايو ته انهن تي اڳڪٿي لکيل آهي ته فيروز نالي بادشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به انهن ٿنڀن کي نه هٽائي سگهندو. ان وقت مقامي روايتن ۾ انهن ٿنڀن کي افسانوي سورمي [[ڀيم]] سان پڻ منسوب ڪيو ويندو هو.{{sfn|Strong|1989|pp=9–10}} [[رچرڊ گومبرچ]] جهڙن عالمن جو خيال آهي ته اشوڪ جي ڌرم تي ٻڌ ڌرم جو واضح اثر موجود هو. مثال طور، [[ڪالنگا]] بابت جدا فرمان نمبر 1 ۾ موجود خيال، ٻڌ جي ''سگال کي نصيحت'' ۽ ٻين وعظن سان گهڻي مشابهت رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} ==== جانورن جي ڀلائي ==== اشوڪ جي پٿريلي فرمانن ۾ واضح طور چيو ويو آهي ته جاندارن کي تڪليف پهچائڻ مناسب ناهي، ۽ ڪنهن به جانور کي [[يجنا]] يا قرباني لاءِ قتل نه ڪيو وڃي.{{sfn|Fitzgerald|2004|p=120}} بهرحال، اشوڪ عام ڍورن جي ذبح يا گوشت کائڻ تي مڪمل پابندي نه لڳائي.{{sfn|Simoons|1994|p=108}} هن اهڙن سڀني چؤپائن جي قتل تي پابندي وڌي جيڪي نه خوراڪ لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ نه ئي ڪنهن عملي فائدي جا هئا. ان کان علاوه ڪيترن پکين، مڇين ۽ ٻين جانورن جي مخصوص نسلن جي قتل تي به پابندي لڳائي وئي.{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ کير پياريندڙ ٻڪريُن، رڍن ۽ سوئرن جي قتل کي به منع ڪيو، ۽ سندن ڇهن مهينن کان گهٽ عمر وارن ٻچن جي قتل تي پڻ پابندي وڌي. هن ڪجهه خاص مذهبي دورن، جهڙوڪ [[چاتُرماس]] ۽ [[اوپوسٿ]] جي ڏينهن ۾: سڀني مڇين جي شڪار; ۽ جانورن جي خصي ڪرڻ تي پابندي لڳائي.{{sfn|Dhammika|1994}}{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ شاهي شڪار کي ختم ڪيو ۽ شاهي محل ۾ خوراڪ لاءِ جانورن جي ذبح کي به محدود ڪري ڇڏيو.{{sfn|Draper|Meyer|McCoubrey|1998|p=44}} ڇاڪاڻ ته هن: شڪار تي پابنديون وڌيون; جانورن لاءِ علاجگاهون قائم ڪيون; ڪيترن مذهبي ڏينهن تي گوشت کائڻ کان روڪيو، انهيءَ ڪري ڪجهه محقق موريا سلطنت کي دنيا جي تاريخ ۾ انهن نادر مثالن مان شمار ڪن ٿا، جتي حڪومت جانورن کي به اهڙو تحفظ ڏنو جهڙو انساني شهرين کي حاصل هوندو آهي.{{sfn|Phelps|2007}} اشوڪ جي فرمانن ۾ جهنگلي جانورن جي قتل ۽ ٻيلن جي تباهي تي به پابنديون ملن ٿيون، تنهن ڪري ڪيترائي جديد ماحولياتي مورخ کيس ماحولياتي شعور ۽ فطرت جي تحفظ جي ابتدائي نمائندن مان هڪ سمجهن ٿا.{{sfn|Elverskog|2020|p=56}}{{sfn|Fisher|2018|p=72}} == پرڏيهي لاڳاپا == [[File:Territories conquered by the Dharma according to Ashoka.jpg|thumb|[[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13]] موجب اهي علائقا جيڪي اشوڪ جي "ڌرم فتح" هيٺ آيا (260–218 ق م).{{sfn|Kosmin|2014|p=57}}<ref name=ME368>Thomas Mc Evilly, ''The shape of ancient thought'', Allworth Press, New York, 2002, p. 368</ref>]] اهو چڱيءَ طرح معلوم آهي ته اشوڪ مختلف ماڻهن ۽ بادشاهن ڏانهن ''دوت'' (سفير يا ايلچي) موڪليندو هو ته جيئن زباني يا لکت واريون هدايتون، يا ٻنهي قسمن جا پيغام، انهن تائين پهچائي سگهجن. سندس ڇهين پٿريلي فرمان (Rock Edict VI) ۾ "زباني حڪمن" جو واضح ذڪر ملي ٿو. بعد ۾ اها ڳالهه به ثابت ٿي ته ان دور ۾ لکت وارين هدايتن سان گڏ زباني پيغام موڪلڻ ڪا غيرمعمولي ڳالهه نه هئي. اشوڪ جي پيغامن جو مقصد سندس ''ڌمّ-وجيه'' (ڌرم ذريعي فتح) کي ڦهلائڻ هو، جنهن کي هو سڀني فتحن کان اعليٰ سمجھندو هو ۽ جنهن کي هو هر هنڌ، بلڪه ڀارت کان ٻاهر به، ڦهلائڻ جو خواهشمند هو. [[خروشٺي لپي]] جي اختيار ٿيڻ مان مختلف ثقافتن جي وچ ۾ رابطن جا واضح ۽ ناقابل ترديد نشان ملن ٿا. اهو به ممڪن آهي ته حڪومتي لکتون نصب ڪرڻ جو تصور به انهيءَ لپيءَ سان گڏ آيو هجي، ڇاڪاڻ ته اشوڪ جي فرمانن ۾ [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] اثر ڪيترن ئي اصطلاحن ۽ تحريري اندازن ۾ نظر اچي ٿو. اهي حقيقتون ظاهر ڪن ٿيون ته اشوڪ ٻين تهذيبن سان رابطي ۾ هو ۽ پنهنجي سلطنت جي حدن کان ٻاهر نون ثقافتي خيالن جي ڏي وٺ ۽ ڦهلاءَ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪري رهيو هو.<ref name="Hinuber2012">{{cite journal | author=Oskar von Hinüber |title=Did Hellenistic Kings Send Letters to Aśoka? | journal=Journal of the American Oriental Society |volume=130 | issue=2 | year=2010 | publisher=Freiburg | pages=262–265}}</ref> === يوناني دنيا === [[File:Sarnath Ashoka Capital Horse motif.jpg|thumb|right|[[سارناٿ]] جي [[اشوڪ جو شيرن وارو تاج|اشوڪي تاج]] تي گھوڙي جو نقش، جنهن کي اڪثر يوناني حقيقت نگاري (ريئلزم) جو مثال سمجھيو ويندو آهي.<ref name="Danielou">A Brief History of India, [[Alain Daniélou]], Inner Traditions / Bear & Co, 2003, p. 89-91 [https://archive.org/details/briefhistoryofin00dani/page/89]</ref>]] اشوڪ پنهنجي پٿريلي فرمانن ۾ بيان ڪري ٿو ته هن اولهه ۾ واقع [[يوناني دور]] جي بادشاهتن ڏانهن ٻڌ ڌرم ۽ ڌرم جي تبليغ لاءِ قدم کنيا. هو اهو پڻ ٻڌائي ٿو ته سندس سلطنت ۾ رهندڙ يوناني ماڻهو ٻڌ ڌرم قبول ڪندڙ هئا ۽ سندس سفيرن جا مخاطب پڻ هئا. {{blockquote |text=هاڻي ديوتائن جي پياري بادشاهه جي نظر ۾ سڀ کان وڏي فتح ڌرم جي فتح آهي. ۽ اها ڌرم فتح هتي به حاصل ڪئي وئي آهي ۽ ڇهه سئو يوجن پري به، جتي يوناني بادشاهه [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]] حڪومت ڪري ٿو، ۽ ان کان به اڳتي جتي چار بادشاهه [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] حڪومت ڪن ٿا. اهڙي طرح ڏکڻ ۾ [[چولا]]، [[پانڊيا]] ۽ [[تامراپرني]] تائين پڻ. هتي بادشاهه جي سلطنت اندر يونانين، ڪمبوجن، نابھڪن، نابھاپمڪتين، ڀوجن، پيتنيڪن، آندرهن ۽ پاليدن جي وچ ۾ به ماڻهو ديوتائن جي پياري بادشاهه جي ڌرم واري هدايتن تي عمل ڪن ٿا. جتي سندس سفير نه به پهتا آهن، اتي به ماڻهن سندس ڌرم جي تعليمات بابت ٻڌي انهن تي عمل ڪرڻ شروع ڪيو آهي ۽ مستقبل ۾ به ڪندا رهندا. |source=[[اشوڪ جا فرمان]]، [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان نمبر 13]] (ايس. ڌمّيڪا جو ترجمو)<ref>[http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html#rock14 The Edicts of King Ashoka: an English rendering by Ven. S. Dhammika] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160510060618/http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html |date=10 May 2016 }}</ref> }} {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | caption_align = center | align = left | direction = horizontal | image1 = Kalsi02.jpg | image2 = Khalsi rock edict of Ashoka.jpg | footer = [[کالسي]] جا پٿريلا فرمان (وڏو پٿريلو فرمان نمبر 13)، جن ۾ اشوڪ يوناني بادشاهن [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] جا نالا سڌيءَ طرح پنهنجي تعليمات جي مخاطبن طور کڻي ٿو. | footer_align = center }} اهو ممڪن آهي، جيتوڻيڪ يقيني نه آهي، ته اشوڪ کي يوناني حڪمرانن کان خط موصول ٿيا هجن ۽ هو يوناني بادشاهن جي حڪومتي فرمانن کان واقف هجي. ساڳي طرح جيئن هو شايد [[هخامنشي سلطنت]] جي بادشاهن جي لکتن کان واقف هو، ڇاڪاڻ ته ان دور ۾ يوناني بادشاهن جا سفير ڀارت ۾ موجود هئا ۽ اشوڪ پاڻ به پنهنجا ''دوت'' ٻاهرين ملڪن ڏانهن موڪليندو هو.<ref name="Hinuber2012"/> [[ڊيو نيسيوس (سفير)|ڊيو نيسيوس]] نالي هڪ يوناني سفير جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]] طرفان اشوڪ جي درٻار ۾ موڪليو ويو هو.<ref>{{cite web |url = http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |title = Pliny the Elder, "The Natural History", 6, 21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728023626/http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |archive-date=28 July 2013 |url-status=dead}}</ref> اهو ساڳيو بطليموس اشوڪ جي فرمانن ۾ به ٻڌ ڌرم جي پيغام حاصل ڪندڙ بادشاهن مان شمار ڪيو ويو آهي. ڪجهه يوناني فلسفي، جهڙوڪ [[هيگيسياس آف سيرين]]، جيڪو غالباً بادشاهه [[ماگاس آف سيرين]] جي دور ۾ رهندو هو، انهن کي به ممڪن طور ٻڌ ڌرم جي تعليمات کان متاثر سمجھيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته ماگاس انهن بادشاهن مان هڪ هو جن ڏانهن اشوڪ جا مذهبي سفير موڪليا ويا هئا.<ref>{{cite book |last=Preus |first=Anthony |year=2015 |title=Historical Dictionary of Ancient Greek Philosophy |url=https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |page=184 |isbn=978-1-4422-4639-3 |access-date=18 June 2017 |archive-date=4 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201104102717/https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |url-status=live }}</ref> ڀارت ۾ رهندڙ يونانين جو ٻڌ ڌرم جي واڌاري ۾ عملي ڪردار به نظر اچي ٿو. مثال طور، اشوڪ جي سفيرن مان هڪ [[ڌمّرڪشيت]] بابت پالي ذريعن ۾ ذڪر آهي ته هو هڪ يوناني (''يونا'') ٻڌ ڀڪشو هو، جنهن ٻڌ ڌرم جي تبليغ ۾ سرگرم حصو ورتو. ''[[مهاونسا]]'' ۾ هن جو ذڪر موجود آهي.<ref name="plgotw">Full text of the ''Mahavamsa'' [http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html Click chapter XII] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060905050433/http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html |date=5 September 2006 }}</ref> ڪجهه يوناني (يَوَن) شايد اشوڪ جي سلطنت ۾ انتظامي عهدن تي پڻ فائز هئا. [[رودر دامن]] جي [[گرناڙ|گِرناڙ]] واري لکت ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ جي دور ۾ [[گجرات]] جي علائقي گِرناڙ ۾ هڪ يَوَن (يوناني) گورنر مقرر هو، جيڪو هڪ آبي ذخيرو تعمير ڪرائڻ جو ذميوار هو.<ref>The Idea of Ancient India: Essays on Religion, Politics, and Archaeology by Upinder Singh [https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 p.18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229135504/https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 |date=29 December 2019 }}</ref> ڪيترن محققن جو خيال آهي ته [[پاٽلي پتر]] ۾ اشوڪ جو شاهي محل [[پرسيپولس]] ۾ موجود هخامنشي شاهي محل جي طرز تي تعمير ڪيو ويو هو.<ref>{{cite book |last1=De la Croix |first1=Horst |last2=Tansey |first2=Richard G. |last3=Kirkpatrick |first3=Diane |title=Gardner's Art Through the Ages |date=1991 |publisher=Thomson/Wadsworth |isbn=0-15-503769-2 |edition=9th |page=[https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 428] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 }}</ref> == اڳين جنمن بابت ڏند ڪٿائون == ٻڌ ڌرم جي روايتن ۽ ڏند ڪٿائن ۾ اشوڪ جي گذريل جنمن بابت به ڪيترائي قصا بيان ڪيا ويا آهن. ''مهاونسا'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ، [[نگروده]] ۽ [[ديوانمپيا تِسا]] هڪ اڳئين جنم ۾ ڀائر هئا. ان وقت هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] (Pratyekabuddha) ٻئي بيمار پرتيڪ ٻڌ جي علاج لاءِ ماکي ڳولي رهيو هو. هڪ عورت کيس هڪ ماکيءَ جي دڪان ڏانهن رهنمائي ڪئي، جيڪو انهن ٽنهي ڀائرن جي ملڪيت هو. اشوڪ وڏي سخاوت سان ان پرتيڪ ٻڌ کي ماکي عطا ڪئي ۽ انهيءَ نيڪيءَ جي عيوض اها خواهش ظاهر ڪئي ته هو مستقبل ۾ جمبودويپ جو خودمختيار حڪمران بڻجي.{{sfn|Strong|1995|p=146}} اها عورت به دعا ڪئي ته هوءَ سندس راڻي بڻجي، ۽ پوءِ ايندڙ جنم ۾ اشوڪ جي زال [[اسندهمتّا]] جي روپ ۾ پيدا ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد وارن پالي متنن موجب اسندهمتّا هڪ ٻي نيڪي پڻ ڪئي هئي: هن پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجي هٿن سان تيار ڪيل ڪپڙي جو هڪ ٽڪرو تحفي طور ڏنو هو. اهي روايتون ''دساوتٿُپّڪرڻ''، نام نهاد ڪمبوڊيائي يا توسيع يافته ''مهاونسا'' (ممڪن طور نائين يا ڏهين صدي) ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' (پندرهين صدي) ۾ محفوظ آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} ''[[اشوڪاوادان]]'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ اڳئين جنم ۾ [[راجگريهه]] جي هڪ معزز خاندان ۾ ''جيا'' نالي ڇوڪري جي صورت ۾ پيدا ٿيو هو. جڏهن هو ننڍڙو ٻار هو، تڏهن هن [[گوتم ٻڌ]] کي مٽيءَ جو هڪ ڍير کاڌي جي خيال سان پيش ڪيو. ٻڌ انهيءَ عطئي کي قبول ڪيو، جنهن تي جيا اعلان ڪيو ته هن نيڪ عمل جي نتيجي ۾ هو مستقبل ۾ بادشاهه بڻجندو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} ساڳئي روايت ۾ اهو پڻ ٻڌايو ويو آهي ته جيا جو ساٿي ''وجيا'' بعد ۾ اشوڪ جي وزير اعظم [[رادھاگپت]] جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} بعد ۾، پنهنجي ايندڙ زندگيءَ ۾، ٻڌ ڀڪشو [[اپگپت]] اشوڪ کي ٻڌائي ٿو ته سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي جو سبب اڳئين جنم ۾ مٽيءَ جو اهو ناپاڪ تحفو هو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ڪيترا پوءِ جا متن هيءَ ڪهاڻي ورجائين ٿا، پر مٽي ڏيڻ جي منفي نتيجن جو ذڪر نٿا ڪن. انهن متنن ۾ [[ڪمارلاتا]] جو ''ڪلپنا-منڊيتڪا''، [[آرياشور]] جو ''جاتڪ مالا'' ۽ ''مها-ڪرما-وڀاگا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=149}} چيني ليکڪ [[پاؤ چينگ]] پنهنجي ڪتاب ''شيه چيا جُو لائي ينگ هوا لو'' ۾ لکي ٿو ته مٽي ڏيڻ جهڙو معمولي عمل ايترو وڏو ثواب نٿو رکي سگهي جو ان جي نتيجي ۾ اشوڪ جهڙو عظيم شهنشاهه پيدا ٿئي. ان جي بدران، هو دعويٰ ڪري ٿو ته ڪنهن ٻئي اڳئين جنم ۾ اشوڪ هڪ بادشاهه جي حيثيت سان ٻڌ جون بيشمار مورتيون ٺهرايون هيون، ۽ انهيءَ عظيم ثواب جي نتيجي ۾ هو ايندڙ جنم ۾ هڪ وڏي شهنشاهه جي صورت ۾ پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=163}} پالي ٻوليءَ جي چوڏهين صديءَ واري داستاني ڪتاب ''دساوتٿُپّڪرڻ'' (ممڪن طور چوڏهين صديءَ جو) ماکيءَ واري واپاري ۽ مٽي ڏيندڙ ٻار ٻنهي ڪهاڻين کي پاڻ ۾ ملائي پيش ڪري ٿو. هي متن ''مهاونسا'' واري قصي جو ٿورو مختلف بيان ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته اهو واقعو [[گوتم ٻڌ]] جي ڄمڻ کان به اڳ ٿيو هو. ان کان پوءِ ڪتاب چوي ٿو ته اهو ماکي عطا ڪندڙ واپاري بعد ۾ انهيءَ ٻار جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو، جنهن ٻڌ کي مٽي پيش ڪئي هئي. پر هن روايت ۾ هڪ اضافي تفصيل به آهي: ٻڌ اها مٽي پنهنجي خادم [[آنند]] کي ڏني ته جيئن ان مان [[پلستر]] تيار ڪيو وڃي. اهو پلستر بعد ۾ وهار جي ڀتين ۾ پيل ڏارن ۽ شگافن جي مرمت لاءِ استعمال ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=163-165}} == آخري سال == === تسّراڪشا راڻي طور === اشوڪ جي آخري تاريخي لکت [[اشوڪ جا وڏا ستوني فرمان|ستوني فرمان نمبر 4]] آهي، جيڪا سندس حڪومت جي 26هين سال سان تعلق رکي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اشوڪ جي زندگيءَ جي آخري دور بابت ڄاڻ جو واحد ذريعو ٻڌ ڌرمي روايتون ۽ ڏند ڪٿائون آهن. سري لنڪائي روايت مطابق اشوڪ جي مهاراڻي [[اسندهمتّا]] سندس حڪومت جي 29هين سال ۾ وفات ڪري وئي، ۽ 32هين سال ۾ سندس ٻي زال [[تشيارڪشا|تسّراڪشا]] کي راڻيءَ جو لقب ڏنو ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ٻنهي ''مهاونسا'' ۽ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ [[بودهي وڻ]] سان خاص عقيدت ۽ محبت رکندو هو. حسد ۾ مبتلا تسّراڪشا "بودهي" کي اشوڪ جي ڪنهن محبوبه عورت جو نالو سمجهي ويٺي. پوءِ هن ڪاري جادو ذريعي وڻ کي سُڪائڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Strong|1995|p=152}} ''اشوڪاوادان'' موجب هن ان مقصد لاءِ هڪ جادوگر عورت کي ڀرتي ڪيو. جڏهن اشوڪ کيس سمجهايو ته "بودهي" دراصل هڪ وڻ جو نالو آهي، تڏهن هن ساڳي جادوگر عورت کان وڻ کي ٻيهر صحتمند ڪرايو.{{sfn|Strong|1995|pp=152–153}} پر ''مهاونسا'' مطابق تسّراڪشا آخرڪار وڻ کي مڪمل طور تباهه ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي،{{sfn|Strong|1995|p=153}} ۽ اهو واقعو اشوڪ جي حڪومت جي 34هين سال ۾ پيش آيو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''اشوڪاوادان'' موجب تسّراڪشا (جنهن کي هتي ''تشيارڪشيتا'' چيو ويو آهي) اشوڪ جي پٽ [[ڪُنالا]] سان عشق ڪرڻ لڳي، پر ڪُنالا سندس خواهش رد ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ اشوڪ کيس ستن ڏينهن لاءِ سلطنت جو مڪمل اختيار ڏئي ڇڏيو. انهيءَ مختصر عرصي دوران هن ڪُنالا تي ظلم ڪيو ۽ سندس اکيون ڪڍرائي کيس انڌو ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هن ڪاوڙ ۾ اچي چيو ته: "مان هن جون اکيون پٽي ڪڍندس، سندس جسم کي لوهي ڪنڊن سان چيريندس، کيس جيئري ڀالي تي چاڙهيندس، سندس نڪ آري سان ڪٽيندس ۽ سندس زبان استري سان وڍيندس." بعد ۾ ڪُنالا معجزاتي نموني ٻيهر بينائي حاصل ڪري ورتي ۽ راڻي لاءِ معافي جي درخواست ڪئي، پر اشوڪ ان جي باوجود تسّراڪشا کي قتل ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=152}} [[ڪشيميندر]] جي ''اوادان-ڪلپا-لتا'' ۾ به هيءَ روايت بيان ٿيل آهي، پر اتي اشوڪ جي شخصيت کي وڌيڪ مثبت ڏيکارڻ لاءِ لکيو ويو آهي ته ڪُنالا جي نظر واپس اچڻ کان پوءِ اشوڪ راڻيءَ کي معاف ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=165}} == وفات == سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي 37هين سال ۾ وفات ڪئي،{{sfn|Guruge|1995|p=51}} جنهن جو مطلب آهي ته سندس وفات لڳ ڀڳ 232 ق م ۾ ٿي.{{sfn|Kosmin|2014|p=36}} ''اشوڪاوادان'' موجب پنهنجي زندگيءَ جي آخري ڏينهن ۾ شهنشاهه سخت بيمار ٿي پيو. هن ٻڌ سنگهه کي عطيا ڏيڻ لاءِ سرڪاري خزاني مان رقم استعمال ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن تي سندس وزيرن کيس رياستي خزاني تائين رسائي کان روڪي ڇڏيو. ان کان پوءِ اشوڪ پنهنجون ذاتي ملڪيتون عطيو ڪرڻ لڳو، پر ان کان به کيس روڪيو ويو. آخرڪار، وفات وقت سندس وٽ صرف هڪ [[املي|آملي]] (Myrobalan) جو اڌ ڦر بچيو هو، جيڪو هن پنهنجي آخري نذراني طور سنگهه کي پيش ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=18}} اهڙيون روايتون ٻڌ سنگهه کي سخاوت سان عطيا ڏيڻ جي اهميت اجاگر ڪن ٿيون ۽ اهو پڻ ڏيکارين ٿيون ته سلطنت ٻڌ ڌرم جي حمايت ۾ ڪهڙو ڪردار ادا ڪندي هئي.{{sfn|Singh|2008|p=332}} هڪ مشهور ڏند ڪٿا مطابق اشوڪ جي جسد کي ساڙڻ وقت سندس چتا مسلسل ست ڏينهن ۽ ست راتيون ٻرندي رهي. <ref>{{cite book |last=Strong |first=John |date=2007 |title=Relics of the Buddha |url=https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |publisher=Motilal Banarsidass Publishers |page=149 |isbn=978-81-208-3139-1 |access-date=15 November 2015 |archive-date=8 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508154548/https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |url-status=live }}</ref> == آثارِ قديمه جا باقيات == === اڏاوت === [[File:Lomas_Rishi_entrance.jpg|thumb|[[لوماس رشي غار]] جو تراشيل دروازو، [[بارابر غارون]]، تعمير لڳ ڀڳ 250 ق م]] اشوڪ سان منسوب مختلف اسٽوپن کان علاوه، [[اشوڪ جا ٿنڀا|سندس تعمير ڪرايل ٿنبو]] اڄ به برصغير جي مختلف علائقن ۾ موجود آهن. اشوڪ کي عام طور ڀارت ۾ پٿر تي ٻڌل تعميراتي فن جي شروعات جو باني سمجهيو ويندو آهي، جيڪا ٻڌ ڌرم جي خدمت لاءِ وقف هئي. ممڪن آهي ته هي فن [[يوناني-بئڪٽريائي]] ڪاريگرن جي اثر هيٺ ترقي ڪئي هجي، جيڪي [[سڪندر اعظم]] کان پوءِ هن خطي ۾ آيا هئا.<ref name="Stone">[https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 Introduction to Indian Architecture Bindia Thapar, Tuttle Publishing, 2012, p.21] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229200601/https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 |date=29 December 2019 }}</ref> اشوڪ کان اڳ عمارتون گهڻو ڪري غير مستقل مواد جهڙوڪ ڪاٺ، [[بانس]] ۽ ڇپر مان ٺاهيون وينديون هيون.<ref name="Stone"/><ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| title = Gardner's Art through the Ages: Non-Western Perspectives, Fred S. Kleiner, Cengage Learning, 2009, p14| isbn = 9780495573678| last1 = Kleiner| first1 = Fred S.| date = 5 January 2009| publisher = Cengage Learning| access-date = 17 June 2017| archive-date = 26 December 2019| archive-url = https://web.archive.org/web/20191226115443/https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| url-status = live}}</ref> امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ موجود پنهنجي شاهي محل کي ڪاٺ جي بدران پٿر استعمال ڪري ٻيهر تعمير ڪرايو هجي،{{sfn|Mookerji|1995|p=96}} ۽ شايد هن ان مقصد لاءِ پرڏيهي ڪاريگرن جي به مدد ورتي هجي.<ref>"Ashoka was known to be a great builder who may have even imported craftsmen from abroad to build royal monuments." Monuments, Power and Poverty in India: From Ashoka to the Raj, A. S. Bhalla, I.B.Tauris, 2015 p.18 [https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191226160624/https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18|date=26 December 2019}}</ref> اشوڪ هڪ نئين روايت به قائم ڪئي، جنهن ۾ هن پنهنجي [[اشوڪ جا فرمان|فرمانن]] کي پائيدار پٿرن تي اُڪرائڻ شروع ڪيو. ساڳئي طرح سندس ٻڌ ڌرمي نشانين سان سينگاريل ستون به انهيءَ تعميراتي جدت جو اهم مثال آهن. <gallery> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India.jpg|[[اشوڪ جا ٿنبا|اشوڪ جو هڪ ٿنڀو]]، [[ويشالي]] File:Vajrasana, early 20th century.jpg|[[مهابودهي مندر]] ۾ موجود [[وَجر آسن]] (هيرن جهڙو تخت)، جيڪو اشوڪ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو Rampurva bull capital detail.jpg|[[رمپُروا]] جي بيل واري تاج جو تفصيلي منظر، جنهن جي [[ابيڪس (معماري)|ابيڪس]] تي ٻن ''شعلا نما پالميٽن'' جي وچ ۾ ڪنول جو گل ۽ ننڍا گلاب نما گل تراشيل آهن. File:Barabar_caves_Sudama_inside.jpg|[[بارابر غارون]] ۾ واقع ''سداما غار''، جنهن ۾ چمڪندڙ گرينائيٽ سان سينگاريل وڏو محرابي هال ۽ اشوڪ جي نالي وارو ڪتبو موجود آهي. </gallery> === برهمي لِپي === [[File:Ashokan Brahmi script (consonants).png|thumb|left|اشوڪ دور جي برهمي لِپي]] [[برهمي لِپي]] ڀارت ۾ لڳ ڀڳ ٽئين صدي ق م دوران پنهنجي مڪمل ۽ ترقي يافته صورت ۾ ظاهر ٿي. <ref name="PO">{{cite book |last1=Olivelle |first1=Patrick |title=Ashoka: Portrait of a Philosopher King |date=9 January 2024 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-27000-6 |page=61-62 |url=https://www.google.com/books/edition/Ashoka/TE3gEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Ashoka+invented+Brahmi&pg=PA61&printsec=frontcover |language=en}}</ref> ممڪن آهي ته اشوڪ ئي هن نئين لِپي جو موجد هجي، جنهن کي پوءِ هن پنهنجي فرمانن ۽ ڪتبن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو، پر هي سوال اڃا تائين حتمي طور حل نه ٿي سگهيو آهي.<ref name="PO"/> ڪيترن مغربي ۽ ڀارتي عالمن جو خيال آهي ته برهمي لِپي ڪنهن سامي (Semitic) لِپي مان اخذ يا متاثر ٿي هئي، جيئن اتر-اولهه ۾ استعمال ٿيندڙ [[خروشٺي لِپي]] غالباً [[ارامي لِپي]] مان نڪتل هئي. انهن عالمن مطابق برهمي لِپي اشوڪ جي دور ۾ چند سالن اندر تيار ڪئي وئي ۽ پوءِ اشوڪ جي فرمانن ذريعي سڄي سلطنت ۾ ڦهلجي وئي، جنهن سان ڀارت ۾ ڪتبن جي هڪ نئين روايت جو آغاز ٿيو.{{Sfn|Salomon|1998|pp=18–24}} ان جي ابتڙ، ڪيترائي ٻيا عالم پرڏيهي اثر واري نظريي کي رد ڪن ٿا ۽ برهمي لِپي کي مڪمل طور مقامي ارتقا جو نتيجو قرار ڏين ٿا.{{sfn|Salomon|1998|pp=19–21 with footnotes}}{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|p=194 with footnote 421}} ايندڙ هزارين سالن دوران ڏکڻ ايشيا جون اڪثر لِپيون اشوڪي برهمي لِپي مان ئي نڪتيون. <ref name="PO"/> === ڪتبا ۽ پٿريلا فرمان === [[File:AiKhanoumAndIndia.jpg|thumb|اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ ۽ همعصر يوناني شهر [[آئي-خانوم]] جو مقام.<ref>Reference: ''India: The Ancient Past'' p. 113, Burjor Avari, [[Routledge]], {{ISBN|0-415-35615-6}}</ref>]] {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 400 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = AsokaKandahar.jpg | image2 = Kandahar Bilingual Rock Inscription (transcription).png | footer = [[اشوڪ جو قنڌار ڪتبو]]، جيڪو يوناني ۽ [[ارامي لِپي]] ۾ ٻه-لساني ڪتبو آهي، [[قنڌار]] مان دريافت ٿيو ({{small|[[افغانستان قومي عجائب گهر]]}}) | footer_align = center }} اشوڪ جا فرمان (Edicts) 33 ڪتبن جو هڪ مجموعو آهن، جيڪي [[اشوڪ جا ٿنبا|اشوڪي ٿنبو]]، وڏن پٿرن ۽ غارن جي ڀتين تي سندس حڪمراني دوران اُڪيرا ويا هئا.<ref name="Irwin 1973 706–720"/> اهي ڪتبا اڄوڪي پاڪستان ۽ ڀارت جي مختلف علائقن ۾ پکڙيل آهن ۽ ٻڌ ڌرم جي موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا مادي ثبوت سمجهيا وڃن ٿا. انهن فرمانن ۾ ٻڌ ڌرم جي ابتدائي ۽ وسيع ڦهلاءَ جو تفصيلي بيان ملي ٿو، جيڪو ڀارتي تاريخ جي هڪ طاقتور ترين حڪمران جي سرپرستي هيٺ ٿيو. انهن مان اشوڪ جي تبليغي سرگرمين، اخلاقي اصولن، مذهبي خيالن، سماجي ڀلائي ۽ جانورن جي تحفظ بابت قيمتي ڄاڻ ملي ٿي.{{sfn|Singh|2012}} اشوڪ کان اڳ شاهي حڪم ۽ سرڪاري پيغام شايد اهڙي مواد تي لکيا ويندا هئا جيڪو وقت سان ضايع ٿي ويندو هو، جهڙوڪ کجيءَ جا پن، ڀورج وڻ جي ڇال، ڪپهه جو ڪپڙو يا ڪاٺيون تختيون.{{sfn|Lahiri|2015|pp=120–121}} جيتوڻيڪ اشوڪ جي سرڪاري انتظاميا اهڙو مواد استعمال ڪندي رهي، پر اشوڪ پنهنجا اهم پيغام پٿرن تي به اُڪرائڻ شروع ڪرايا.{{sfn|Lahiri|2015|pp=120–121}} امڪان آهي ته هن کي اهڙا ڪتبا نصب ڪرڻ جو خيال پاڙيسري [[ھخامنشي سلطنت]] کان مليو هجي.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} اهو پڻ ممڪن آهي ته اشوڪ جا ڪيترائي پيغام ڪاٺ يا ٻين غير مستقل مواد تي لکي سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليا ويا هجن، پر اهي سڀ دستاويز وقت سان گڏ ختم ٿي ويا.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} عالمن اڄ به اشوڪ جي فرمانن ۾ ظاهر ڪيل ۽ لڪل سياسي نظرين جو تجزيو ڪري رهيا آهن، خاص طور تي سندس شاهي تصور (امپيريل وژن) بابت. اهي اهو سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ته اشوڪ پنهنجي انتهائي وسيع، گهڻ ثقافتي ۽ معاشي طور متنوع ٽئين صدي ق م واري سلطنت کي ڪيئن منظم ڪرڻ چاهيو.{{sfn|Singh|2012|p=132}} بهرحال هڪ ڳالهه واضح آهي ته اشوڪ جا ڪتبا برصغير ۾ شاهي ڪتبن جو سڀ کان پراڻو محفوظ مجموعو آهن، ۽ انهيءَ لحاظ سان اهي حڪومتي روايتن ۾ هڪ وڏي جدت جي حيثيت رکن ٿا.{{sfn|Singh|2012}} اشوڪ جا گهڻا ڪتبا مختلف [[پراڪرت]] ٻولين جي ميلاپ ۾ لکيل آهن ۽ انهن لاءِ [[برهمي لِپي]] استعمال ڪئي وئي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=126}} اشوڪ جي ڪيترن ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي شهرن جي ويجهو، اهم واپاري رستن تي يا مذهبي اهميت وارن هنڌن تي نصب ڪيا ويا هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=6}} انهن مان ڪيترائي ڪتبا ٽڪرين، پٿريلي پناهه گاهن ۽ مقامي طور مقدس سمجهيل جڳهن تي مليا آهن.{{sfn|Lahiri|2015|p=143}} ان بابت مختلف نظرين موجب: * اهي هنڌ شايد قديم ميگالٿڪ ثقافتن جا مرڪز هئا. * يا اشوڪ جي زماني ۾ مقدس جايون سمجهيون وينديون هيون. * يا وري انهن جي فطري عظمت روحاني اقتدار جي علامت طور استعمال ڪئي وئي هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=23}}{{sfn|Lahiri|2015|pp=143–157}} دلچسپ ڳالهه اها آهي ته اشوڪ جا ڪتبا موريا سلطنت جي وڏن شهرن جهڙوڪ [[پاٽلي پتر]]، [[وديشا]]، [[اجييني]] ۽ [[تڪششيلا]] مان نه مليا آهن.{{sfn|Lahiri|2015|p=143}} ممڪن آهي ته انهن شهرن ۾ موجود ڪيترائي ڪتبا وقت سان ضايع ٿي ويا هجن. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوانزانگ]] اهڙن ڪجهه اشوڪي ستنن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي اڃا تائين جديد محققن کي نه مليا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=6}} اهو پڻ لڳي ٿو ته اشوڪ هر حڪم پهرين صوبائي گورنرن ڏانهن موڪليندو هو، جيڪي پوءِ پنهنجي علائقي جي عملدارن تائين اهو پيغام پهچائيندا هئا.{{sfn|Lahiri|2015|p=127}} مثال طور [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان نمبر 1]] مختلف هنڌن تي مختلف نسخن ۾ مليو آهي. سڀني نسخن ۾ لکيل آهي ته اشوڪ 256 ڏينهن جي دوري دوران اهو حڪم جاري ڪيو. هي انگ ظاهر ڪري ٿو ته اهو پيغام هڪ ئي وقت سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليو ويو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=133}} [[ڪرناٽڪ]] جي پاڙيسري هنڌن [[برهمگري]]، [[سدّاپور]] ۽ [[جاٽنگا-راميشور]] مان مليل هڪ ئي پيغام جا ٽي نسخا ڏکڻ صوبي جي گاديءَ [[سورنگري]] مان موڪليا ويا هئا. انهن ٽنهي نسخن ۾ ساڳيو متن آهي، جنهن کان اڳ ''آريه-پتر'' (شايد اشوڪ جو پٽ ۽ صوبائي گورنر) ۽ ''مها ماتر'' (سرڪاري عملدار) طرفان سلام پيش ڪيو ويو آهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=127}} === سِڪا === [[ڪيڊيوسيس]] (Caduceus) جو نشان ٽئين ۽ ٻي صدي ق م دوران [[موريا سلطنت]] جي [[پنچ-مارڪ ٿيل سڪا|پنچ-مارڪ ٿيل سڪن]] تي ظاهر ٿئي ٿو. سڪن جي مطالعي (Numismatics) مان معلوم ٿئي ٿو ته هي نشان شهنشاهه اشوڪ جي ذاتي مُهر يا "[[مدرا]]" طور استعمال ٿيندو هو.<ref>Indian Numismatics, Damodar Dharmanand Kosambi, Orient Blackswan, 1981, p.73 [https://books.google.com/books?id=favxZII9WtwC&pg=PA73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191215201423/https://books.google.com/books?id=favxZII9WtwC&pg=PA73|date=15 December 2019}}</ref> هي نشان موريا دور کان اڳ وارن پنچ-مارڪ ٿيل سڪن تي نظر نٿو اچي، پر رڳو موريا دور جي سڪن تي استعمال ٿيو. ان سان گڏ هيٺيان نشان به ڏسڻ ۾ اچن ٿا: * [[ٽن محرابن واري ٽڪريءَ جو نشان]] * "ٽڪريءَ تي مور" وارو نشان * [[ٽرِسڪيليس]] * [[تڪششيلا]] جو نشان<ref>Malwa Through the Ages, from the Earliest Times to 1305 A.D, Kailash Chand Jain, Motilal Banarsidass Publ., 1972, p.134 [https://books.google.com/books?id=_3O7q7cU7k0C&pg=PA134] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224053358/https://books.google.com/books?id=_3O7q7cU7k0C&pg=PA134|date=24 December 2019}}</ref> <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Caduceus on Mauryan coin.jpg|موريا دور جي [[پنچ-مارڪ ٿيل سڪا|پنچ-مارڪ ٿيل سڪي]] تي ڪيڊيوسيس جو نشان File:India Mauryan emperor Ashoka Punch-marked Coin.jpg|اشوڪ سان منسوب هڪ پنچ-مارڪ ٿيل سڪو<ref>{{cite book |last=Mitchiner |first=Michael |date=1978 |title=Oriental Coins & Their Values: The Ancient and Classical World 600 B.C. - A.D. 650 |publisher=Hawkins Publications |page=544 |isbn=978-0-9041731-6-1}}</ref> File:I15 1karshapana Maurya Ashoka MACW4229 1ar (8486624862).jpg|موريا دور جو هڪ چانديءَ جو [[ڪرشاپڻ]] سڪو، جيڪو شايد اشوڪ جي زماني جو هجي، [[مٿرا]] جي ٽڪسالي مان. '''سامهون وارو پاسو:''' سج ۽ جانور سميت مختلف نشان. '''پٺيون پاسو:''' هڪ علامتي نشان. '''ماپ:''' 13.92 × 11.75 ملي ميٽر. '''وزن:''' 3.4 گرام. </gallery> === شاھي نشان=== [[File:Ashoka_Chakra.svg|thumb|upright=0.5|[[اشوڪ چڪر]]، يعني "ڌرم جو ڦيٿو"، جيڪو جديد [[ڀارت جو قومي جهنڊو|ڀارت جي قومي جهنڊي]] ۾ شامل ڪيو ويو آهي.]] اشوڪي ٿنڀن جا مٿيان حصا انتهائي حقيقت پسندانه انداز ۾ تراشيل هئا ۽ انهن تي مخصوص [[موريا پالش]] ڪئي ويندي هئي، جنهن سبب پٿر جي سطح تي چمڪدار ۽ هموار ڏيک پيدا ٿيندو هو.<ref name="Irwin 1973 706–720">{{Cite journal |last=Irwin |first=John |date=1973 |title='Aśokan' Pillars: A Reassessment of the Evidence |url=https://www.jstor.org/stable/877526 |journal=The Burlington Magazine |volume=115 |issue=848 |pages=706–720 |jstor=877526 }}</ref> [[اشوڪ جو ٻن شينھن وارو ٿنڀي جو مٿو]] (Lion Capital of Ashoka)، جيڪو اشوڪ جي قائم ڪيل هڪ ٿنڀي جي چوٽيءَ تي نصب هو، ان ۾ ڦيٿي جهڙي هڪ علامت تراشيل آهي، جنهن کي [[اشوڪ چڪر]] چيو وڃي ٿو. هي ڦيٿو ان "ڌرم چڪر" جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن کي [[گوتم ٻڌ]] هلندڙ بڻايو هو. اڄ اهو ئي اشوڪ چڪر جديد ڀارت جي قومي جهنڊي جو اهم حصو آهي. ان ٿنڀي جي مٿي واري حصي تي چڪري سميت ٻن شينھن جا مجسما پڻ موجود آهن، جيڪي اڄ جي [[ڀارت جي سرڪاري مُهر]] (State Emblem of India) ۾ پڻ استعمال ٿين ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] mvjisdu5a4kgy40eahefvxqelh4q45p 388261 388260 2026-06-23T23:47:27Z Intisar Ali 8681 388261 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == وڌيڪ تعارف== اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اشوڪا</ref> ==پيدائش== اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]]، [[اينٽيگونس ٻيون گوناتاس]]، [[مئگاس آف سائرين]]، ۽ سڪندر (يا ته [[ايپائرس جو سڪندر ٻيون|ايپائرس]] وارو يا [[ڪرنتھ جو سڪندر]])۔{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي ({{circa|304 BCE}})۔{{sfn|Lahiri|2015|p=24}} هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} == نسب == اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Lahiri|2015|p=26}} ٻين ماخذن، جهڙوڪ [[پراڻ]] ۽ ''[[مهاونس]]'' موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه [[بندوسار]] هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[چندرگپت موريا]] هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه [[بمبسار]] سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: [[اجاتشتر]] → [[اُدايين]] → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → [[پرسينجت]] → [[نندا سلطنت|نندا]]۔{{sfn|Strong|1989|p=204}} سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو [[تاراناٿ]]، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Thapar|1961|p=9}} اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[اشوڪ جي ماءُ]] چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.{{sfn|Strong|1989|pp=204–205}} ''اشوڪاوادان'' ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،{{sfn|Lahiri|2015|p=323|ps=:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."}} پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.{{sfn|Lahiri|2015|p=31}} مثال طور: * ''اشوڪاوادان مالا'' ۾ سندس نالو '''سُڀدرانگي''' ڏنو ويو آهي۔{{sfn|Guruge|1993|p=19}}{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''وامسٿاپڪاسني'' يا ''مهاونس ٽيڪا''، جيڪا ''مهاونس'' تي هڪ شرح آهي، کيس '''ڌرم''' (پالي ۾ ''ڌمّ'') سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا [[ڪشتريه]] خاندان سان واسطو رکندي هئي۔{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''[[ديوياوادان]]'' جي هڪ روايت ۾ کيس '''جنپد ڪلياني''' سڏيو ويو آهي۔{{sfn|Singh|2008|p=332}} عالم [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]] موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.{{sfn|Guruge|1993|p=19}} ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[ايپين]] موجب، [[چندرگپت موريا]] يوناني حڪمران [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=20}} == شهزادي جي حيثيت ۾ == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 500 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Mauryan ruins of pillared hall at Kumrahar site of Pataliputra ASIEC 1912-13.jpg | caption1 = [[پاٽلي پتر]] جي ڪمراهار ماڳ تي ستونن واري هال جا آثار | image2 = Pataliputra_capital_(volume).jpg | caption2 = [[پاٽلي پتر]] جو ستون-سِر، چوٿين–ٽين صدي ق.م | footer = امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] شهر ۾ ڄائو هو. ان دور جي شهر جا آثار جديد [[پاٽنا]] جي مرڪزي علائقن ۾ کوٽائين ذريعي مليا آهن. | footer_align = center }} اشوڪ جون پنهنجون لکتون سندس ابتدائي زندگي بابت ڪا معلومات فراهم نٿيون ڪن، ۽ هن موضوع بابت گهڻي ڄاڻ انهن روايتن مان ملي ٿي جيڪي سندس وفات کان سوين سال پوءِ لکيون ويون.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}} جيتوڻيڪ انهن روايتن ۾ اشوڪ جي اڳين جنمن جهڙيون ظاهر طور افسانوي ڳالهيون شامل آهن، پر انهن ۾ اشوڪ جي دور بابت ڪجهه اهڙي معلومات پڻ موجود آهي جيڪا تاريخي طور ممڪن نظر اچي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}}{{sfn|Singh|2008|p=332}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، جڏهن اشوڪ نوجوان هو ته سندس پيءُ بندوسار سندس کُردري ۽ غير دلڪش صورت سبب کيس پسند نه ڪندو هو. هڪ ڏينهن بندوسار تپسوي پنگل واتساجيو کي چيو ته هو طئي ڪري ته سندس پٽن مان ڪير سندس جانشين ٿيڻ جي لائق آهي. تپسوي جي صلاح تي سڀني شهزادن کي "سونهري محل جي باغ" ۾ گڏ ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو. اشوڪ وڃڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خبر هئي ته سندس پيءُ کيس پسند نٿو ڪري، پر سندس ماءُ کيس وڃڻ تي آماده ڪيو. جڏهن وزير [[رادھاگپت]] ڏٺو ته اشوڪ گاديءَ واري شهر مان باغ ڏانهن روانو ٿي رهيو آهي، تڏهن هن شهزادي کي سفر لاءِ شاهي هاٿي مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Strong|1989|p=206}} باغ ۾ پنگل واتساجيو شهزادن جو جائزو ورتو ۽ سمجهي ويو ته ايندڙ شهنشاهه اشوڪ هوندو. پر بندوسار کي ناراض ڪرڻ کان بچڻ لاءِ هن جانشين جو نالو ظاهر نه ڪيو. ان جي بدران هن چيو ته جنهن وٽ بهترين سواري، بهترين ويهڻ جي جاءِ، بهترين پيئڻ، بهترين ٿانوَ ۽ بهترين کاڌو هوندو، اهو ئي ايندڙ بادشاهه ٿيندو. هر ڀيري اشوڪ دعويٰ ڪئي ته اهي شرطون هن وٽ موجود آهن. بعد ۾ تپسوي اشوڪ جي ماءُ کي ٻڌايو ته سندس پٽ ايندڙ شهنشاهه ٿيندو، ۽ سندس صلاح تي بندوسار جي غضب کان بچڻ لاءِ سلطنت ڇڏي هليو ويو.{{sfn|Strong|1989|p=207}} جيتوڻيڪ روايتون ٻڌائين ٿيون ته بندوسار اشوڪ جي ظاهر سبب کيس پسند نه ڪندو هو، پر اهي ساڳيون روايتون اهو به ٻڌائين ٿيون ته هن اشوڪ کي اهم ذميواريون ڏنيون، جهڙوڪ [[تڪششيلا]] جي بغاوت کي ختم ڪرڻ (اتر هندستاني روايت موجب) ۽ [[اجين]] جي حڪومت هلائڻ (سري لنڪائي روايت موجب).{{sfn|Thapar|1961|p=21}} اهو ظاهر ڪري ٿو ته بندوسار شهزادي جي ٻين صلاحيتن کان متاثر هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته هن اشوڪ کي گاديءَ واري شهر کان پري علائقن ۾ ان ڪري موڪليو ته جيئن هو شاهي درٻار کان پري رهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=65}} === تڪششيلا ۾ بغاوت === [[File:Aramaic_inscription_at_Taxila_Museum.jpg|thumb|upright=0.6|[[ٽيڪسلا جي آرامي لکت]]، جنهن ۾ ممڪن طور اشوڪ جو ذڪر موجود آهي.]] ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار شهزادي اشوڪ کي [[تڪششيلا]] شهر ۾ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ موڪليو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} (موجوده [[پاڪستان]] ۾ [[ڀير ماڙو]]).{{sfn|Lahiri|2015|p=66}} هي واقعو سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهي؛ ان جي بدران اتي بيان آهي ته بندوسار اشوڪ کي [[اجين]] جو گورنر مقرر ڪيو. ٻن ٻين ٻڌ ڌرمي متنن، ''اشوڪ سوتر'' ۽ ''ڪنال سوتر''، مطابق بندوسار اشوڪ کي [[گنڌارا]] جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو هو، جتي تڪششيلا واقع هئي، نه اجين.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} ''اشوڪاوادان'' موجب بندوسار اشوڪ کي چار حصن تي مشتمل لشڪر (گهوڙيسوار، [[جنگي هاٿي]]، [[رتھ]] ۽ پيادل فوج) ڏنو، پر هٿيار مهيا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اشوڪ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي شهنشاهه ٿيڻ جي لائق آهي ته هٿيار پاڻ ظاهر ٿي ويندا. پوءِ ديوتائون زمين مان نڪري آيون ۽ فوج کي هٿيار فراهم ڪيا.{{sfn|Strong|1989|p=208}} جڏهن اشوڪ تڪششيلا پهتو ته شهرين سندس آجيان ڪئي ۽ ٻڌايو ته سندن بغاوت فقط ظالم وزيرن خلاف هئي، بادشاهه خلاف نه. ڪجهه عرصي بعد [[خاصا]] علائقي ۾ به سندس آجيان ڪئي وئي، ۽ ديوتائن اعلان ڪيو ته هو سڄي ڌرتيءَ تي حڪومت ڪندو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} تڪششيلا هڪ مالدار ۽ سياسي لحاظ کان اهم شهر هو. تاريخي ثبوت ڏيکارين ٿا ته اشوڪ جي دور تائين اهو ''[[اترپٿ]]'' واپاري رستي وسيلي [[پاٽلي پتر]] سان ڳنڍيل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=70}} بهرحال، موجود همعصر ماخذن مان ڪو به تڪششيلا جي بغاوت جو ذڪر نٿو ڪري، ۽ اشوڪ جي ڪنهن به لکت مان اهو ظاهر نٿو ٿئي ته هن ڪڏهن شهر جو دورو ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=66-67}} تنهن هوندي به، اشوڪ جي تڪششيلا سان لاڳاپي جي روايت کي [[سرڪپ]] مان مليل هڪ آرامي لکت جزوي طور تقويت ڏئي ٿي. ان لکت ۾ هڪ نالو "prydr" اکرن سان شروع ٿئي ٿو، جنهن کي گهڻا عالم "پريادرشي" طور بحال ڪن ٿا، جيڪو اشوڪ جو لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} تڪششيلا ڀرسان موجود [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] جو نالو به اشوڪ سان لاڳاپي جو هڪ ممڪن ثبوت سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ "ڌرماراجا" مان مراد اشوڪ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=68}} ديوتائن طرفان هٿيار مهيا ڪرڻ وارو قصو شايد اشوڪ کي نيم الاهي حيثيت ڏيڻ لاءِ بيان ڪيو ويو هجي، يا اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته بندوسار، جيڪو اشوڪ کي پسند نه ڪندو هو، سندس ناڪامي چاهيندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=67}} === اجين جو نائب بادشاهه === ''[[مهاونس]]'' موجب، بندوسار اشوڪ کي [[اونتيراستر]] (موجوده [[اجين ضلعو]]) جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هي علائقو مرڪزي هندستان جو هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري صوبو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=89–90}} هي روايت مرڪزي هندستان مان دريافت ٿيل [[سارو مارو]] لکت سان پڻ تقويت حاصل ڪري ٿي، جنهن ۾ بيان آهي ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ انهيءَ هنڌ جو دورو ڪيو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=350–351}} اشوڪ جي پنهنجي [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان#پهريون جدا اهم پٿريلو فرمان|پٿريلي فرمان]] مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ اجين ۾ هڪ شهزادو نائب بادشاهه موجود هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} اهو به هن روايت جي حمايت ڪري ٿو ته اشوڪ پاڻ اجين جو نائب بادشاهه رهيو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=98}} {{multiple image | perrow=2 | total_width=400 | caption_align=center | align=right | direction=horizontal | image1=Saru_Maru_stupa.jpg | image2=Panguraria Top View Closeup detail.jpg | footer=[[سارو مارو]] يادگاري لکت مان لڳي ٿو ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ اجين واري علائقي ۾ موجود هو: "''پريادسي'' خوشگوار سير لاءِ هن هنڌ آيو جڏهن هو اڃا شهزادو هو..." }} اشوڪ جي دور ۾ [[پاٽلي پتر]] ۽ [[اجين]] ڪيترن ئي رستن ذريعي ڳنڍيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته اجين ڏانهن ويندي سندس قافلو روپناٿ ۾ ترسيو هجي، جتي بعد ۾ سندس لکت ملي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=94–95}} سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ اجين ويندي [[وديشا]] پهتو، جتي هو هڪ خوبصورت عورت جي عشق ۾ مبتلا ٿيو. ''ديپاونس'' ۽ ''مهاونس'' موجب اها عورت [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] هئي، جيڪا هڪ واپاري جي ڌيءَ هئي. ''مهابودهي ونس'' مطابق هوءَ "وديشا مها ديوي" هئي ۽ [[شاڪيه]] خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان [[گوتم ٻڌ]] پڻ هو. ممڪن آهي ته ٻڌ ڌرمي تاريخ نويسن اشوڪ جي خاندان کي ٻڌ سان ڳنڍڻ لاءِ هي شاڪيه تعلق بيان ڪيو هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} ٻڌ ڌرمي متنن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ديوي بعد ۾ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو، پر انهن ۾ سندس قبولِ اسلام... (يعني قبولِ ٻڌ ڌرم) جو ڪو تفصيلي بيان موجود ناهي. انهيءَ ڪري ممڪن آهي ته جڏهن هن اشوڪ سان ملاقات ڪئي، تڏهن به هوءَ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ''مهاونس'' موجب، اجين ۾ ديوي اشوڪ جي پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] کي جنم ڏنو، ۽ ٻن سالن بعد هڪ ڌيءَ [[سنگهمتا]] پيدا ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=97}} ''مهاونس'' موجب مهندا کي اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، ڀڪشو بڻايو ويو. انهيءَ حساب سان مهندا اشوڪ جي تخت نشيني وقت چوڏهن ورهين جو هو. جيڪڏهن مهندا ان وقت ڄائو جڏهن اشوڪ فقط ويهن ورهين جو هو، ته پوءِ اشوڪ تقريباً 34 ورهين جي عمر ۾ تخت تي ويٺو هوندو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ڪيترائي سال نائب بادشاهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون.{{sfn|Thapar|1961|pp=24–25}} == تخت نشيني == روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اشوڪ [[يووراج|ولي عهد]] نه هو، ۽ سندس تخت نشيني تڪراري هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=25}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار جي وڏي پٽ [[سوسيما]] هڪ ڏينهن مذاق ۾ هڪ گنجي وزير جي مٿي تي چماٽ هنئي. وزير کي خوف ٿيو ته جيڪڏهن سوسيما بادشاهه بڻيو ته شايد هڪ ڏينهن تلوار سان به ساڻس اهڙي ئي مذاق ڪري. تنهن ڪري هن پنج سئو وزيرن کي اشوڪ جي حمايت لاءِ آماده ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته اشوڪ هڪ ''[[چڪروَرتي]]'' (ساري دنيا تي حڪومت ڪندڙ حڪمران) بڻجندو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ڪجهه عرصي بعد [[تڪششيلا]] ۾ ٻيهر بغاوت ٿي. بندوسار سوسيما کي بغاوت دٻائڻ لاءِ موڪليو. ٿوري ئي وقت کان پوءِ بندوسار سخت بيمار ٿي پيو ۽ سندس موت جو امڪان پيدا ٿيو. ان وقت سوسيما اڃا تڪششيلا ۾ هو ۽ بغاوت مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو هو. بندوسار کيس گاديءَ واري شهر واپس گهرائي ورتو ۽ اشوڪ کي حڪم ڏنو ته هو تڪششيلا ڏانهن روانو ٿئي.{{sfn|Strong|1989|p=209}} پر وزيرن بندوسار کي ٻڌايو ته اشوڪ بيمار آهي ۽ صلاح ڏني ته سوسيما جي واپسي تائين اشوڪ کي عارضي طور تخت تي ويهاريو وڃي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} جڏهن بندوسار انڪار ڪيو، تڏهن اشوڪ اعلان ڪيو ته جيڪڏهن تخت واقعي سندس قسمت ۾ آهي ته ديوتائون کيس ايندڙ شهنشاهه طور تاج پارائينديون. ساڳئي لمحي ديوتائن ائين ڪيو، بندوسار وفات ڪري ويو، ۽ اشوڪ جي حڪمراني سڄي دنيا تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ زمين جي مٿان موجود [[يڪشا]]ن جو علائقو ۽ زمين جي هيٺان موجود [[ناگ]]ن جو علائقو پڻ شامل هو.{{sfn|Strong|1989|p=209}} جڏهن سوسيما گاديءَ واري شهر واپس آيو ته اشوڪ جي نئين وزيراعظم [[راڌاگپت]] کيس ڪوئلن سان ڀريل هڪ کڏ ۾ ڦاسائي ڇڏيو. سوسيما دردناڪ موت مري ويو، جڏهن ته سندس سپهه سالار ڀدرايڌ بُدھ ڌرم جو ڀڪشو بڻجي ويو.{{sfn|Strong|1989|p=210}} [[File:Sarnath_Ashoka_Lions_with_Dharma_Wheel.jpg|thumb|[[سارناتھ]] ۾ [[اشوڪ جو شينھن وارو-ٿنبو]]، جنهن ۾ چار [[ايشيائي شينھن]] هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن. اهي [[ٻڌ ڌرم]] جي [[چار عظيم سچايون|چار عظيم سچائين]] ۽ اخلاقي قانون جي ڦيٿي ([[ڌرم چڪر]]) جي علامت آهن.{{sfn|Allen|2012|p=331}}]] ''[[مهاونس]]'' موجب، جڏهن بندوسار بيمار ٿيو ته اشوڪ [[اجين]] مان [[پاٽلي پتر]] واپس آيو ۽ گاديءَ واري شهر تي قبضو ڪري ورتو. پيءُ جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي وڏي ڀاءُ کي قتل ڪيو ۽ تخت تي ويٺو.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ساڳئي متن موجب، اشوڪ پنهنجي سوتيلي ڀائرن مان نويَنوي (99) ڄڻن کي قتل ڪيو، جن ۾ سُمانا پڻ شامل هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} ''[[ديپاونس]]'' موجب، هن هڪ سئو ڀائرن کي قتل ڪيو ۽ چار سال بعد تاجپوشي ڪرائي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ''ونسٿاپڪاسني'' وڌيڪ ٻڌائي ٿو ته هڪ [[آجيَوڪ]] تپسوي اشوڪ جي ماءُ جي خواب جي تعبير ڪندي اڳواٽ هن خونريزي جي پيشنگوئي ڪئي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} انهن روايتن موجب اشوڪ جو سڳو ڀاءُ [[تِسا]] ئي بچي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} ٻين ذريعن ۾ بچيل ڀاءُ جا نالا [[ويتاشوڪ]]، وگتاشوڪ، سودت (''So-ta-to'') يا سوگتر (''Siu-ka-tu-lu'') بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} 99 ۽ 100 جهڙا انگ واضح طور مبالغو آهن ۽ شايد صرف اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن ته اشوڪ پنهنجي ڪيترن ئي ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} [[تاراناٿ]] موجب اشوڪ پنهنجي اڳوڻي حڪمران جو ناجائز پٽ هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڇهه جائز شهزادن کي قتل ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ممڪن آهي ته اشوڪ اصل جانشين نه هجي ۽ هن تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ ڀائر قتل ڪيا هجن. بهرحال، ٻڌ ڌرمي ماخذن شايد هن واقعي کي وڌائي پيش ڪيو ته جيئن ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ اشوڪ کي ظالم ۽ بي رحم حڪمران طور ڏيکاري سگهجي. اشوڪ جي پنجين پٿريلي فرمان ۾ انهن عملدارن جو ذڪر آهي جن جي ذميواري سندس ڀائرن، ڀينرن ۽ ٻين مائٽن جي خاندانن جي ڀلائي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تخت نشيني کان پوءِ به سندس هڪ کان وڌيڪ ڀائر زندهه هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} تنهن هوندي به ڪجهه مؤرخ هن راءِ سان متفق ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فرمان ۾ صرف ڀائرن جي ''خاندانن'' جو ذڪر آهي، خود ڀائرن جو نه.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} === تخت نشيني جي تاريخ === سري لنڪائي متنن ''[[مهاونس]]'' ۽ ''[[ديپاونس]]'' موجب اشوڪ [[گوتم ٻڌ]] جي وفات کان 218 سال پوءِ تخت تي ويٺو ۽ 37 سال حڪومت ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|pp=13–14}} ٻڌ جي وفات جي صحيح تاريخ پاڻ به تڪراري آهي،{{sfn|Thapar|1961|p=14}} جڏهن⁠تہ اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ ٻڌ جي وفات کان صرف هڪ سئو سال پوءِ حڪومت ڪئي، جنهن ڪري تاريخ بابت وڌيڪ اختلاف پيدا ٿيا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست مڃجي ۽ ٻڌ جي وفات 483 ق.م ۾ ٿي هجي، جيئن ڪيترن ئي عالمن تجويز ڪيو آهي، ته اشوڪ جي تخت نشيني 265 ق.م ۾ ٿيڻ گهرجي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} [[پراڻ]]ن موجب اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] 25 سال حڪومت ڪئي، جڏهن⁠تہ سري لنڪائي روايت 28 سال ٻڌائي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} جيڪڏهن پراڻن جو بيان صحيح هجي ته اشوڪ جي تخت نشيني کي ٽي سال اڳ، يعني 268 ق.م تي تاريخ بندي ڪري سگهجي ٿي. ٻئي طرف، جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست هجي پر ٻڌ جي وفات 486 ق.م مڃجي، جيڪا ''ڪينٽونيز ڊاٽڊ رڪارڊ'' سان حمايت حاصل ڪري ٿي، ته پوءِ به اشوڪ جي تخت نشيني 268 ق.م جي لڳ ڀڳ بيهندي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} ''مهاونس'' بيان ڪري ٿو ته اشوڪ بادشاهه ٿيڻ کان چار سال پوءِ رسمي تاجپوشي ڪرائي. هن وچ واري عرصي کي ائين سمجهي سگهجي ٿو ته انهن چئن سالن دوران هن بندوسار جي ٻين پٽن خلاف جانشيني جي جنگ وڙهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ هڪ قصو موجود آهي جنهن موجب اشوڪ جو وزير [[يشس]] پنهنجي هٿ سان سج کي لڪائي ڇڏيو. پروفيسر پي. ايڇ. ايل. ايگرمونٽ جو خيال هو ته هي قصو 4 مئي 249 ق.م تي اتر هندستان ۾ نظر آيل جزوي سج گرهڻ ڏانهن اشارو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=12–13}} ''اشوڪاوادان'' موجب، هن سج گرهڻ کان ڪجهه عرصي بعد اشوڪ مختلف ٻڌ ڌرمي مقدس ماڳن جي ياترا تي نڪتو. اشوڪ جي [[لومبني]] واري ستوني فرمان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي 21هين سال ۾ لومبني جو دورو ڪيو. جيڪڏهن اهو دورو ساڳئي ياترا جو حصو هجي، ۽ لومبني جو دورو سج گرهڻ کان هڪ يا ٻن سالن اندر ٿيو هجي، ته پوءِ 268–269 ق.م واري تخت نشيني جي تاريخ وڌيڪ امڪاني لڳي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}}{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} بهرحال، هي نظريو سڀني عالمن پاران قبول ٿيل ناهي. مثال طور [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي خيال ۾ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ڪيل واقعو تاريخي وقت بندي سان لاڳاپيل ئي ناهي، ۽ ايگرمونٽ جي تشريح ان روايت جي ادبي ۽ مذهبي پس منظر کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان اڳ واري حڪومت == سري لنڪائي ۽ اتر هندستاني ٻنهي روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ سخت ۽ پرتشدد شخص هو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} [[تاراناٿ]] پڻ لکي ٿو ته شروعات ۾ اشوڪ کي ''ڪاماشوڪ'' سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪيترائي سال عيش ۽ عشرت ۽ دنياوي خواهشن (''[[ڪاما]]'') ۾ گذاريا. ان کان پوءِ کيس ''چنڊاشوڪ'' (يعني ”ظالم اشوڪ“) چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪجهه سال برن ڪمن ۾ صرف ڪيا. آخرڪار ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ هو ''ڌرماشوڪ'' (يعني ”نيڪ اشوڪ“) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ کيس ''چنڊاشوڪ'' سڏي ٿو ۽ سندس ڪيترن ئي ظالماڻن عملن جو ذڪر ڪري ٿو:{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * جيڪي وزير سندس تخت نشيني ۾ مددگار ثابت ٿيا هئا، سي حڪومت سنڀالڻ کان پوءِ ساڻس بي ادبي سان پيش اچڻ لڳا. سندن وفاداري آزمائڻ لاءِ اشوڪ کين هڪ غيرمعمولي حڪم ڏنو ته سڀ گلن ۽ ميون وارا وڻ ڪٽي ڇڏين. جڏهن وزيرن اهو حڪم نه مڃيو ته اشوڪ ذاتي طور پنج سئو وزيرن جا سر قلم ڪرائي ڇڏيا.{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * هڪ ڏينهن باغ ۾ سير دوران اشوڪ ۽ سندس حرم جون عورتون هڪ سهڻي [[اشوڪ وڻ]] وٽان گذريون. ان منظر اشوڪ ۾ محبت جا جذبا جاڳايا، پر عورتون سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي سبب ساڻس قربت اختيار ڪرڻ ۾ دلچسپي نه رکيون. ڪجهه وقت پوءِ جڏهن اشوڪ سمهي پيو ته ناراض عورتن سندس نالي واري اشوڪ وڻ جا گل ۽ ٽاريون ڪٽي ڇڏيون. جاڳڻ کان پوءِ اشوڪ سزا طور پنهنجي پنج سئو حرم وارين عورتن کي جيئرو ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * اهڙين قتل عام وارين ڪاررواين سبب وزيراعظم [[رادھاگپت]] پريشان ٿي ويو. هن صلاح ڏني ته مستقبل جي اجتماعي قتلن لاءِ هڪ جلاد مقرر ڪيو وڃي ته جيئن بادشاهه پاڻ اهڙن ڪمن ۾ سڌو سنئون ملوث نه رهي. ان مقصد لاءِ مگڌ جي هڪ ڳوٺ جو نوجوان [[گريڪا]] مقرر ڪيو ويو، جيڪو فخر سان چوندو هو ته هو سڄي [[جمبوديپ]] جي ماڻهن کي قتل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * گريڪا بعد ۾ ''چنڊاگريڪا'' (”ظالم گريڪا“) جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس خواهش تي اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ قيد خانو تعمير ڪرايو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} هي قيد خانو ''اشوڪ جو دوزخ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ٻاهران ڏسڻ ۾ اهو خوشنما ۽ دلڪش هو، پر اندر چنڊاگريڪا قيدين تي انتهائي بي رحماڻا تشدد ڪندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=106–107}} پنجين صديءَ جي چيني سياح [[فا شيان]] لکي ٿو ته اشوڪ ذاتي طور دوزخ جو دورو ڪيو ته جيئن اتي استعمال ٿيندڙ تشدد جا طريقا سکڻ بعد انهن جهڙا طريقا ايجاد ڪري سگهي. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوان زانگ]] دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اهڙو ستون ڏٺو هو جيڪو اشوڪ جي ”دوزخ“ واري هنڌ جي نشاندهي ڪندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[مهاونس]]'' پڻ مختصر طور اشوڪ جي سخت مزاجي جو ذڪر ڪري ٿو. ان موجب، اشوڪ کي شروعاتي دور ۾ سندس برن ڪمن سبب ''چنڊاشوڪ'' چيو ويندو هو، پر ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نيڪ عملن جي ڪري کيس ''ڌرماشوڪ'' سڏيو ويو.{{sfn|Lahiri|2015|p=107}} بهرحال، اتر هندستاني روايت جي ابتڙ، سري لنڪائي متن اشوڪ جي مخصوص ظالماڻن عملن جو ذڪر نٿا ڪن، سواءِ ان دعويٰ جي ته هن پنهنجي 99 ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ ظالم ۽ خونخوار شخص طور پيش ڪرڻ واريون اهڙيون تصويرون غالباً ٻڌ ڌرمي مصنفن جي تخليق آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} انهن جو مقصد اهو ڏيکارڻ هو ته ٻڌ ڌرم اشوڪ جي زندگيءَ ۾ هڪ معجزاتي تبديلي آندي.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} هن تبديلي کي وڌيڪ ڊرامائي ۽ اثرائتو بنائڻ لاءِ اهڙين روايتن ۾ اشوڪ جي اڳوڻي ظلم ۽ بعد واري مذهبي نيڪي ٻنهي کي مبالغي سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Charles1962">{{cite book | author=Charles Drekmeier | title=Kingship and Community in Early India | url=https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek | url-access=registration | access-date=30 October 2012 | year=1962 | publisher=Stanford University Press | lccn=62-9565 | pages=[https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek/page/173 173] }}</ref> == ڪلنگا جي جنگ ۽ ٻڌ ڌرم ۾ تبديلي == {{Main|ڪلنگا جي جنگ}} [[File:Kanaganahalli inscribed panel portraying Asoka (perspective).jpg|thumb|[[ڪناگن هلي]] مان مليل نقش ٿيل پينل، جنهن ۾ اشوڪ ۽ سندس راڻيون ڏيکاريل آهن. [[برهمي لپي]] ۾ "راجا اشوڪ" لکيل آهي، پهرين کان ٽئين صدي عيسوي.<ref>{{cite book |title=Indian Archaeology 1997–98 |publisher=ASI |page=Plate 72 |url=http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |access-date=22 January 2020 |archive-date=22 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122082556/http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |url-status=live }}</ref>]] اشوڪ جي لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي اٺين سال [[ڪلنگا]] واري علائقي کي فتح ڪيو. جنگ دوران ٿيل وڏي تباهي ۽ خونريزي سبب هن کي تشدد تي پڇتاءُ ٿيو، ۽ ايندڙ سالن ۾ هو آهستي آهستي ٻڌ ڌرم ڏانهن مائل ٿيو.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} [[اشوڪ جي فرمانن]] مان پٿريلي فرمان نمبر 13 بادشاهه جي گهري افسوس جو اظهار ڪري ٿو: {{Blockquote |text=ڪلنگا جي فتح کان پوءِ، سندس مقدس عظمت واري بادشاهه ۾ ڌرم جي حفاظت، ڌرم سان محبت ۽ ڌرم جي تبليغ جو وڏو جذبو پيدا ٿيو. ڪلنگا جي فتح تي سندس دل ۾ گهرو افسوس پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن اڳ ۾ آزاد ملڪ جي فتح دوران ماڻهن جو قتل، موت ۽ قيد ٿيڻ لازمي هوندو آهي. اها ڳالهه سندس مقدس عظمت لاءِ وڏي ڏک ۽ پشيماني جو سبب بڻجي. |source=<ref name="Wikisource Smith">{{cite Wikisource |wslink=Asoka - the Buddhist Emperor of India/Chapter 4 |title=Asoka: The Buddhist Emperor of India |last=Smith |first=Vincent |author-link=Vincent Arthur Smith |year=1920 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=185}}</ref> }} ٻئي طرف، سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي اٺين سال تائين اڳ ئي هڪ پڪو ٻڌ ڌرمي هو. ان روايت مطابق هو چوٿين سال ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيو ۽ پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ 84,000 وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائون ڪلنگا جي مهم جو ذڪر ئي نٿيون ڪن.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} سري لنڪائي روايت جي بنياد تي ڪجهه محقق، جهڙوڪ ايگرمونٽ، سمجهن ٿا ته اشوڪ ڪلنگا جي جنگ کان ''اڳ'' ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} هن نظريي جي مخالفت ڪندڙ چون ٿا ته جيڪڏهن اشوڪ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هو ته پوءِ هن اهڙي خونريز جنگ ڇو وڙهي؟ ايگرمونٽ ان جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته اشوڪ شايد "[[وچولي واٽ]]" جي پنهنجي تشريح رکندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=33}} پراڻن ليکڪن مان ڪجهه جو خيال هو ته اشوڪ جنگ کان پوءِ اوچتو ۽ ڊرامائي انداز ۾ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب ڪلنگا جي الحاق کان پوءِ هو ڌرم ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿيو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن اشوڪ جنگ کان پوءِ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو، تڏهن به لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اها تبديلي اوچتو نه پر تدريجي عمل هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} پنهنجي حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل هڪ ننڍڙي پٿريلي فرمان ۾ اشوڪ لکي ٿو ته هو ٻن اڍائي سالن کان وڌيڪ عرصي کان ''[[اُپاسڪ]]'' (عام ٻڌ ڌرمي پيروڪار) هو، پر شروعاتي عرصي ۾ گهڻي اڳڀرائي نه ڪري سگهيو. آخري هڪ سال دوران هو سنگهه جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ ٻڌ ڌرم جو وڌيڪ سرگرم پيروڪار بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} === ڪلنگا جي جنگ === اشوڪ جي وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب، هن تخت نشيني کان اٺ سال پوءِ ڪلنگا فتح ڪيو. فرمان موجب: * جنگ دوران 100,000 ماڻهو ۽ جانور مارجي ويا. * ان کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. * 150,000 ماڻهو ۽ جانور قيدي بڻائي کڻي ويا ويا. اشوڪ لکي ٿو ته انهن مصيبتن تي پڇتاءُ ئي کيس ڌرم جي عمل ۽ تبليغ ڏانهن وٺي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هو اعلان ڪري ٿو ته هاڻي ڪنهن ملڪ جي فتح دوران ٿيندڙ قتل، موت ۽ جلاوطني کيس انتهائي دردناڪ ۽ افسوسناڪ لڳي ٿي. خاص طور تي مذهبي ماڻهن ۽ گهريلو زندگي گذاريندڙ ماڻهن جي تڪليف کيس وڌيڪ ڏکوئيندڙ محسوس ٿئي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هي فرمان [[ايراگوڊي]]، [[گرنار]]، [[ڪالسي]]، [[مانسهره]]، [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[قنڌار]] سميت ڪيترن هنڌن تي مليو آهي.{{sfn|Guruge|1995|p=37}} پر حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته ڪلنگا واري علائقي ۾ موجود اشوڪ جي لکتن مان فرمان 13 ۽ 14 غائب آهن. انهن جي جاءِ تي ٻه الڳ فرمان آهن، جن ۾ اشوڪ جي پشيماني جو ڪو ذڪر ناهي. ممڪن آهي ته اشوڪ ڪلنگا جي ماڻهن آڏو اهڙي اعتراف کي سياسي طور مناسب نه سمجهيو هجي.{{sfn|Thapar|1995|pp=30–31}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ بيان ڪيل جنگ جا انگ اکر ۽ نتيجا ڪنهن حد تائين مبالغو هجن، ته جيئن پري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن تي اثر پوي، جيڪي انهن دعوائن جي تصديق نٿي ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=56}} قديم ذريعا اشوڪ جي ڪنهن ٻي وڏي فوجي مهم جو ذڪر نٿا ڪن، جيتوڻيڪ سورهين صديءَ جي عالم [[تاراناٿ]] دعويٰ ڪري ٿو ته اشوڪ سڄي [[جمبوديپ]] کي فتح ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} === ٻڌ ڌرم سان پهريون رابطو === {{multiple image |perrow=1 |total_width=300 |caption_align=center |align=right |direction=horizontal |image1=Vajrasana, early 20th century.jpg |caption1='''[[وجراسڻ، بودھ گيا|وجراسڻ]]''' يا "ٻڌ جي روشن خياليءَ جو تخت"، [[مهابودھي مندر]]، [[بودھ گيا]]. اشوڪ اهو تخت ٻڌ جي روشن خياليءَ واري هنڌ جي يادگار طور تعمير ڪرايو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=300–302}}<ref>"Ashoka did build the Diamond Throne at Bodh Gaya to stand in for the Buddha and to mark the place of his enlightenment" in {{cite book |last1=Ching |first1=Francis D. K. |last2=Jarzombek |first2=Mark M. |last3=Prakash |first3=Vikramaditya |title=A Global History of Architecture |date=23 March 2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-98160-3 |page=570 |url=https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |language=en |access-date=7 March 2021 |archive-date=23 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523153935/https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |url-status=live }}</ref> |image2=Vajrasana with side panels (3rd century BCE). Bodh Gaya.jpg |caption2=وجراسڻ جا نقش نگاري وارا حصا، ٽين صدي ق.م. }} اشوڪ جي ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيڻ بابت مختلف ذريعا مختلف روايتون پيش ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} سري لنڪائي روايت موجب، اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] [[برهمڻ ڌرم]] جو پوئلڳ هو، جڏهن⁠تہ سندس ماءُ ڌرما [[آجيواڪ]] فرقو اختيار ڪيو هو.{{sfn|Guruge|1995|p=42}} ''[[سمنت پاساديڪا]]'' موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي شروعاتي ٽن سالن دوران غير ٻڌ ڌرمي فرقن جو پيروڪار رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=43}} سري لنڪائي متنن مطابق اشوڪ روزانو دان وٺندڙ برهمڻن جي روش کان مطمئن نه هو. سندس درٻارين آجيواڪ ۽ [[جيني ڌرم|نگنٿ]] استادن کي به پيش ڪيو، پر اهي به کيس متاثر نه ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} ''[[ديپاونس]]'' مطابق اشوڪ ڪيترن غير ٻڌ ڌرمي مذهبي اڳواڻن کي محل ۾ گهرايو ۽ وڏا انعام ڏنا، اميد ڪندي ته اهي سندس هڪ سوال جو جواب ڏيندا. پر ڪو به مطمئن ڪندڙ جواب نه ڏئي سگهيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هڪ ڏينهن اشوڪ [[پاٽلي پتر]] جي رستي تي هڪ نوجوان ٻڌ ڌرمي راهب [[نگروڌ]] (نياگروڌ) کي ڏٺو، جيڪو ڀڪشا لاءِ نڪتل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} نگروڌ دراصل اشوڪ جو ڀائيٽو هو، جيتوڻيڪ اشوڪ پاڻ ان حقيقت کان اڻواقف هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} هو اشوڪ جي وڏي ڀاءُ [[سُمانا]] جو وفات کان پوءِ ڄاول پٽ هو، جنهن کي اشوڪ تخت جي جنگ دوران قتل ڪرائي ڇڏيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=34}} اشوڪ نگروڌ جي پُرسڪون، بيخوف ۽ سنجيده شخصيت کان متاثر ٿيو ۽ کيس پنهنجي ڌرم بابت ٻڌائڻ لاءِ چيو. جواب ۾ نگروڌ کيس ''اپّماد'' (هوشياري، سجاڳي ۽ سنجيدگي) بابت وعظ ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هي وعظ اشوڪ تي ايترو اثرانداز ٿيو جو هن نگروڌ کي 400,000 چاندي جا سڪا ۽ روزانو اٺ حصا چانور ڏيڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ان کان پوءِ اشوڪ هڪ ٻڌ ڌرمي ''[[اُپاسڪ]]'' بڻجي ويو ۽ [[ڪڪُٽارام]] وهار وڃڻ لڳو. اتي هن جي ملاقات مشهور ٻڌ راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] سان ٿي، جنهن کان پوءِ هو ٻڌ ڌرم سان وڌيڪ وابسته ٿي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} هن ڪهاڻي جي تاريخي صداقت يقيني ناهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ممڪن آهي ته اشوڪ جي هڪ قابل استاد جي ڳولا واري هيءَ روايت ان ڳالهه جي وضاحت لاءِ بيان ڪئي وئي هجي ته هن [[جيني ڌرم]] اختيار ڇو نه ڪيو، جيڪو پڻ عدم تشدد ۽ همدردي جو درس ڏيندو هو. اها روايت ظاهر ڪري ٿي ته اشوڪ صرف ڪنهن مخصوص عقيدي جي ڳولا ۾ نه هو، بلڪه هڪ اهڙي روحاني استاد جي تلاش ۾ هو، جيڪو کيس مطمئن ڪري سگهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=108}} سري لنڪائي روايت وڌيڪ ٻڌائي ٿي ته اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ٻڌ راهب بڻيو ۽ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] ٻڌ راهبه بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''[[ديوياوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت اشوڪ جي تبديليءَ کي ٻڌ راهب [[سمُدرا]] سان منسوب ڪري ٿي، جيڪو اڳ ۾ شراوستي جو واپاري هو. هن روايت موجب سمُدرا کي اشوڪ جي مشهور "دوزخ" ۾ قيد ڪيو ويو، پر هن پنهنجي غيرمعمولي روحاني قوتن (''[[اِدّهي]]'') جي مدد سان پاڻ کي بچائي ورتو. جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هو سمُدرا وٽ پهتو ۽ سندس ڪيترن ئي معجزن کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ هن ٻڌ ڌرم قبول ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت آهي، جنهن مطابق سمُدرا واپاري جو پٽ هو ۽ جڏهن اشوڪ سان مليو تڏهن فقط 12 سالن جو هو. اهو بيان غالباً نگروڌ واري ڪهاڻي کان متاثر آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} ''آ-يو-وانگ-چوان'' مطابق هڪ ستن سالن جي ٻڌ ٻار اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ڏانهن آندو. هڪ ٻي ڪهاڻي موجب 500 [[برهمڻ]] اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ۾ دلچسپي وٺڻ سبب تنگ ڪندا هئا. پوءِ اهي معجزاتي طور [[ڀِڪشو]] بڻجي [[ڪڪُٽارام]] وهار ۾ رهڻ لڳا، جتي اشوڪ سندن ملاقات لاءِ ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} اشوڪ جي تخت نشينيءَ وقت هندستان جي مختلف علائقن ۾ ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي مرڪز اڳ ئي موجود هئا. اهو واضح ناهي ته ٻڌ سنگهه جي ڪهڙي شاخ اشوڪ تي سڀ کان وڌيڪ اثرانداز ٿي، پر سندس گاديءَ واري شهر [[پاٽلي پتر]] جي ٻڌ برادري هڪ مضبوط اميدوار سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} هڪ ٻيو اهم مرڪز [[مهابودھي مندر]] هو. وڏي پٿريلي فرمان نمبر 8 مان معلوم ٿئي ٿو ته اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي. ان کان علاوه، حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل ننڍڙي پٿريلي فرمان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ ٻڌ ڌرم جو سرگرم پوئلڳ بڻجي چڪو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}}{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان پوءِ جي حڪومت == === اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير === [[File:Sanchi2.jpg|thumb|[[سانچي]] جو اسٽوپ. مرڪزي اسٽوپ موريا دور ۾ تعمير ٿيو، بعد ۾ [[شونگ خاندان]] جي دور ۾ وڌايو ويو، جڏهن⁠ته سينگاريل دروازا [[ساتواهن خاندان]] جي دور سان تعلق رکن ٿا.]] ''[[مهاونسا]]'' ۽ ''[[اشوڪاوادان]]'' ٻنهي موجب اشوڪ 84,000 اسٽوپا يا وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Strong|1995|pp=154–155}} ''مهاونسا'' مطابق اها تعميري سرگرمي سندس حڪومت جي پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ گوتم ٻڌ جي اٺن مقدس تبرڪن مان ست گڏ ڪيا ۽ انهن کي سون، چاندي، [[ڪرائيسوبيرل|ٻليءَ جي اک]] ۽ بلور جي 84,000 صندوقن ۾ محفوظ ڪرايو. هن حڪم ڏنو ته زمين تي انهن سڀني شهرن ۾، جتي آبادي هڪ لک يا ان کان وڌيڪ هجي، 84,000 اسٽوپا تعمير ڪيا وڃن. [[ڪڪُٽارام]] وهار جي بزرگ راهب يَشس کي هن ٻڌايو ته سندس خواهش آهي ته سڀئي اسٽوپا هڪ ئي ڏينهن ۾ مڪمل ٿين. يَشس چيو ته هو سج کي پنهنجي هٿ سان ڍڪي مڪمل ٿيڻ جو اشارو ڏيندو. جڏهن هن ائين ڪيو ته سڀئي 84,000 اسٽوپا هڪ ئي وقت تي مڪمل ٿي ويا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} ''مهاونسا'' موجب اشوڪ 84,000 ''وهار'' (خانقاهون) تعمير ڪرايون ته جيئن ٻڌ جا تبرڪ انهن ۾ رکيا وڃن.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''اشوڪاوادان'' وانگر ''مهاونسا'' پڻ ٻڌ جي تبرڪن جي گڏ ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿي، پر ان کي تعميراتي سرگرمين سان نٿي جوڙي.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''مهاونسا'' ٻڌائي ٿي ته اشوڪ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ جو فيصلو تڏهن ڪيو جڏهن [[موگگلي پُت تِسّا]] کيس ٻڌايو ته ٻڌ جي ڌرم جا 84,000 حصا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=159}} اشوڪ پاڻ [[اشوڪارام]] وهار جي تعمير شروع ڪرائي ۽ ماتحت بادشاهن کي ٻين وهارن جي تعمير جو حڪم ڏنو. ٿيرا اندگُتّا جي معجزاتي قوتن جي مدد سان اشوڪارام مڪمل ٿيو، ۽ ساڳئي ڏينهن مختلف شهرن مان 84,000 وهارن جي مڪمل ٿيڻ جون خبرون پهتيون.{{sfn|Strong|1995|p=155}} هيٺين اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير روايتي طور اشوڪ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي:{{citation needed|date=November 2019}} * [[سانچي]]، [[مڌيه پرديش]]، [[ڀارت]] * [[ڌاميڪ اسٽوپا]]، [[سارناٿ]]، [[اتر پرديش]]، ڀارت * [[مھاٻوڌي مندر]]، [[بھار]]، ڀارت * [[بارابار غارون]]، [[بھار]]، [[ڀارت]] * [[نالندا مھاويھار]] (ڪجهه حصا جهڙوڪ ساريپُتّا اسٽوپا)، [[بھار]]، ڀارت * [[تڪششيلا]] يونيورسٽي (ڪجهه حصا جهڙوڪ [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] ۽ ڪنالا اسٽوپا)، [[تڪششيلا]]، [[پاڪستان]] * [[ڀير ٽِلو]] (ٻيهر تعمير ٿيل)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀرهُت]] اسٽوپا، [[مڌيه پرديش]]، ڀارت * [[ديور ڪوٺار]] اسٽوپا، [[مڌيه پرديش]]، ڀارت * [[بُٽڪارا اسٽوپا]]، [[سوات]]، پاڪستان * [[سناٽي]] اسٽوپا، [[ڪرناٽڪ]]، ڀارت * [[مير رڪن اسٽوپا]]، [[نواب شاهه]]، پاڪستان {| class="wikitable" style="margin:0 auto; text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | سانچي ۾ اشوڪي اسٽوپا |- ! style="background:#EAF4FC;" | ابتدائي شڪل ! style="background:#EAF4FC;" | موجوده آثار |- | [[File:Sanchi Great Stupa Mauryan configuration.jpg|250px]]<br /> موريا سلطنت جي دور (تقريباً 260 ق.م) ۾ عظيم اسٽوپ ۽ [[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪي ٿنڀي]] جي اندازي مطابق بحالي. | <gallery mode="packed" heights="180px"> File:Ashokan Pillar - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4361.JPG|ڏاکڻي دروازي ڀرسان چمڪدار پٿر مان ٺهيل [[اشوڪي ٿنڀو]] جا باقيات. File:Minor Pillar Edict of Ashoka at Sanchi.jpg|سانچي ۾ اشوڪ جو [[ننڍو ٿنڀي وارو فرمان]]. File:Ashoka pillar remains near Southern Gateway Stupa 1 Sanchi.jpg|ڏاکڻي دروازي ڀرسان اشوڪي ٿنڀي جي باقي بچيل ڏنڊي جا آثار. File:Sanchi capital right side view.jpg|ٿنڀي جي چوٽيءَ جو پاسائتو منظر. [[سانچي آثار قديمه ميوزيم]].<ref name="p.25-28 Ashoka pillar">Described in Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 pp. 25-28 Ashoka pillar].</ref> </gallery> |} === اشوڪ جا ٿنڀا === [[اشوڪ جا ٿنڀا]] (''Pillars of Ashoka'') هڪ ئي پٿر مان ٺهيل وڏن ٿنڀن جو سلسلو آهي، جيڪي سڄي [[برصغير]] ۾ پکڙيل آهن. اهي ٿنڀا ٽين صدي ق.م ۾ [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ اعظم]] (تقريباً 268–232 ق.م) تعمير ڪرايا يا انهن تي [[اشوڪ جا فرمان]] نقش ڪرايا ويا.{{refn|name=HR|{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |journal=History of Religions |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256}}}} اشوڪ پنهنجي انهن ٿنڀن لاءِ ''ڌمّ ٿمڀا'' (''Dhaṃma Thaṃbhā'') جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي معنيٰ آهي "ڌرم جا ٿنڀا".<ref name="archive.org">{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |page=132 |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch}}</ref><ref>{{cite book |last=Skilling |first=Peter |title=Mahasutras |date=1998 |publisher=Pali Text Society |isbn=9780860133209 |page=453}}</ref> هي ٿنڀا [[ڀارت جي تعميراتي فن]] جا اهم يادگار آهن، جن مان گهڻن تي موريا دور جي مشهور چمڪدار پالش (''مورين پالش'') موجود آهي. اشوڪ جا لڳ ڀڳ ويهه ٿنڀا اڄ تائين باقي آهن، جن مان ڪيترن تي سندس فرمان نقش ٿيل آهن. جانورن واريون چوٽيون (''مٿا'') رکندڙ ٿنڀن مان فقط چند مڪمل نمونا بچيا آهن، جن جو تعداد ست سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="auto">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=l3s9BAAAQBAJ&pg=PA123|title=The Return of the Buddha: Ancient Symbols for a New Nation|page=123|publisher=Routledge|author=Himanshu Prabha Ray|isbn=9781317560067|date=7 August 2014}}</ref> ٻه ٿنڀا [[فيروز شاهه تغلق]] طرفان [[دهلي سلطنت]] جي دور ۾ دهلي منتقل ڪيا ويا.<ref>India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200, Burjor Avari Routledge, 2016, p. 139.</ref> بعد ۾ ڪجهه ٻيا ٿنڀا [[مغل سلطنت]] جي حڪمرانن پڻ منتقل ڪرايا، جڏهن⁠ته انهن مان ڪيترين جانورن واريون ٿنڀن جون چوٽيون الڳ ڪيون ويون.{{sfn|Krishnaswamy|pp=697–698}} هي ٿنڀا عام طور تي 12 کان 15 ميٽر اوچا هوندا هئا ۽ سندن وزن 50 ٽن تائين پهچندو هو. انهن کي ڪڏهن ڪڏهن سوين ميل پري کان ڇڪي انهن هنڌن تائين آندو ويندو هو جتي کين نصب ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html|title=KING ASHOKA: His Edicts and His Times|website=www.cs.colostate.edu|access-date=29 October 2017}}</ref> انهن ٿنڀن جي چوٽيءَ تي نفيس سنگتراشي سان سينگاريل جانورن جون مورتيون لڳل هونديون هيون، جن مان ڪيترائي نمونا اڄ تائين محفوظ آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | اشوڪي ٿنڀن جون مشهور چوٽيون |- | <gallery mode="packed" heights="200"> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India 2007-01-29.jpg|[[ويسالي]] جو شينھن File:Elephant capital Sankasya.jpg|[[سنڪسا]] جو هاٿي File:Rampurva bull in Presidential Palace high closeup.jpg|[[رامپوروا]] جو ڏاند (اصل نمونو) File:Lauria Nandangarh lion.jpg|[[لوريا نندنگڙهه]] جو شينھن File:Lion Capital - Chunar Sandstone - Circa 3rd Century BCE - Rampurva - ACCN 6298-6299 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4432.JPG|[[رامپوروا]] جو شير File:Sanchi capital right side view.jpg|[[سانچي]] جون چار شينھن واريون چوٽيون، جن جي مٿان شايد ڌرم چڪر هوندو File:Sarnath capital.jpg|[[اشوڪ جو شينھن وارو نشان]]، [[سارناٿ]] </gallery> |} اشوڪي ٿنڀن مان سڀ کان مشهور [[اشوڪ جو شينھن وارو نشان]] آهي، جيڪو [[سارناٿ]] مان مليو. ان ۾ چار شينھن هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن ۽ هي اڄ [[ڀارت]] جو سرڪاري قومي نشان پڻ آهي. هي ٿنڀا صرف حڪومتي فرمانن جا ذريعو نه هئا، پر اشوڪ جي ''ڌمّ'' واري پاليسي، اخلاقي تعليم، مذهبي رواداري ۽ سلطنت جي وحدت جا علامتي نشان پڻ هئا. === ڌرم جي تبليغ === اشوڪ جي پٿريلي فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنهنجي حڪومت جي اٺين ۽ نائين سال دوران هن [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، ''ڌرم'' جي تبليغ شروع ڪئي ۽ سماجي ڀلائيءَ جا ڪيترائي ڪم سرانجام ڏنا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} انهن فلاحي قدمن ۾ انسانن ۽ جانورن لاءِ علاج جون سهولتون قائم ڪرڻ، دوائن وارا ٻوٽا پوکرائڻ، رستن جي ڪنارن تي کوهه کوٽائڻ ۽ وڻ لڳائڻ شامل هئا. اهي ڪم پاڙيسري رياستن جهڙوڪ [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ستيہ پتر]]، [[تامراپرني]] ۽ يوناني بادشاهه [[انطيوڪس]] جي سلطنت تائين به ڪيا ويا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} فرمانن موجب پنهنجي حڪومت جي ڏهين ۽ يارهين سال دوران اشوڪ [[ٻڌ سنگهه]] جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ سڄي سلطنت جو هڪ ڊگهو دورو ڪيو، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ 256 ڏينهن جاري رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي ٻارهين سال تائين اشوڪ ''ڌرم'' جي تبليغ لاءِ فرمان نقش ڪرائڻ شروع ڪيا. هن پنهنجن عملدارن (''راجوڪ'' ۽ ''پرديشڪ'') کي حڪم ڏنو ته هو هر پنجن سالن بعد پنهنجي علائقن جو دورو ڪري ماڻهن کي ''ڌرم'' بابت تعليم ڏين ۽ انتظامي جاچ به ڪن.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} اڳئين سال هن ''ڌرم مها ماتر'' نالي نئون عهدو قائم ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي چوڏهين سال ۾ اشوڪ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي توسيع جو حڪم ڏنو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} === ٽين ٻڌ ڪائونسل === {{Main|ٻڌن واري ٽين ڪائونسل}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ ٻڌ برادريءَ ۾ تمام اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} هن روايت مطابق اشوڪ وڏي پيماني تي ڀڪشوئن جي سار سنڀال شروع ڪئي. سندس سخاوت سبب ڪيترائي غير حقيقي ۽ بدعقيده ماڻهو به سنگهه ۾ شامل ٿي ويا. نتيجي ۾ حقيقي ٻڌ ڀڪشو انهن سان گڏ مذهبي رسم ''اوپوسٿ'' ادا ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ لڳا، جنهن سبب ستن سالن تائين اها رسم نه ٿي سگهي.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} اشوڪ انهن جعلي ڀڪشوئن کي هٽائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هڪ حد کان وڌيڪ جوشيلن وزيرن ڪجهه حقيقي ڀڪشو به قتل ڪري ڇڏيا. پوءِ اشوڪ بزرگ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]] کي دعوت ڏني ته جيئن هو غير ٻڌ ماڻهن کي [[پاٽلي پتر]] جي خانقاهه مان خارج ڪري.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} انهيءَ عمل دوران 60,000 ڀڪشو بدعقيديءَ جي الزام هيٺ سنگهه مان خارج ڪيا ويا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان کان پوءِ ''اوپوسٿ'' ٻيهر منعقد ٿيو ۽ موگلي پُت تِسّا اشوڪ جي حڪومت جي سترهين سال ۾ [[ٽيون ٻڌ ڪائونسل]] منعقد ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} هن ڪائونسل دوران ''[[ڪٿاوتٿو]]'' نالي ڪتاب مرتب ڪيو ويو، جنهن ۾ ٿيراوادي عقيدي جي ڪيترن نقطن جي وضاحت ۽ توثيق ڪئي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر موجود نه آهي، جنهن سبب ڪيترن مؤرخن ٽئين ٻڌ ڪائونسل جي تاريخي حيثيت تي سوال اٿاريا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} [[File:Nava Jetavana Temple - Shravasti - 014 King Asoka at the Third Council (9241725897).jpg|thumb|اشوڪ ۽ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]]، [[ٽئين ٻڌ ڪائونسل]] دوران. نوا جيتاون، [[شراوستي]].]] مؤرخ [[رچرڊ گومبرچ]] جو خيال آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ هن واقعي جو ذڪر نه هئڻ ان کي مڪمل طور غير تاريخي ثابت نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جا ڪيترائي فرمان وقت سان گڏ گم ٿي چڪا آهن.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} گومبرچ وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته اشوڪ جا فرمان واضح ڪن ٿا ته هو سنگهه جي "اتحاد ۽ پاڪيزگي" برقرار رکڻ ۾ گهري دلچسپي رکندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|pp=8–9}} مثال طور، سندس ''ننڍي پٿريلي فرمان نمبر 3'' ۾ سنگهه جي ميمبرن کي ڪجهه مخصوص مذهبي متن پڙهڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي. ساڳئي طرح [[سانچي]]، [[سارناتھ]] ۽ [[ڪوسامبي]] مان مليل فرمانن ۾ اشوڪ اختلاف پيدا ڪندڙ ڀڪشوئن کي سنگهه مان خارج ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو ۽ سنگهه جي اتحاد ۽ ترقي جي خواهش ظاهر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}}{{sfn|Guruge|1995|p=45}} اٺين صديءَ جي ٻڌ ياتري [[ئي جِنگ]] به اشوڪ بابت هڪ ٻي روايت بيان ڪري ٿو. هن مطابق [[بمبسار]] بادشاهه، جيڪو گوتم ٻڌ جو همعصر هو، خواب ۾ ڪپڙي جا 18 ٽڪرا ۽ هڪ لٺ ڏٺا. ٻڌ ان خواب جي تشريح ڪندي ٻڌايو ته سندس وفات کان پوءِ سندس تعليم 18 مختلف مڪتبن ۾ ورهائجي ويندي ۽ هڪ بادشاهه اشوڪ انهن کي ٻيهر متحد ڪندو.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} === ٻڌ مذهب جي تبليغ === سري لنڪا جي روايت مطابق [[موگلي پُت تِسّا]] تقريباً 250 ق.م ۾ ٻڌ ڌرم جي تبليغ لاءِ نَوَ مشنون سرحدي علائقن ڏانهن موڪليون.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} هن روايت موجب اهي مشنون سڌو سنئون اشوڪ نه پر موگلي پُت تِسّا موڪليون، جيتوڻيڪ اشوڪ انهن جو سرپرست هو. هر مشن ۾ پنج ڀڪشو شامل هئا ۽ انهن جي اڳواڻي هڪ بزرگ ڀڪشو ڪندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} سري لنڪا ڏانهن اشوڪ پنهنجو پٽ [[مهندا]] موڪليو، جنهن سان گڏ اٿّيا، اُتّيا، سمبلا ۽ ڀدراسالا پڻ شامل هئا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} موگلي پُت تِسّا جي مدد سان اشوڪ ٻڌ مبلغن کي [[ڪشمير]]، [[گنڌارا]]، [[هماليه]]، يوناني علائقن، [[مهاراشٽر]]، [[سُوورن ڀومي]] ۽ [[سري لنڪا]] ڏانهن موڪليو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7;" | اشوڪ جي دور جون مشهور ٻڌ مذھب واريون تبليغي سرگرميون ! مبلغ ! منزل |- | [[مهندا]] | [[سري لنڪا]] |- | مجهنتيڪ | [[ڪشمير]] ۽ [[گنڌارا]] |- | مهاديو | مهيسا منڊل (شايد موجوده [[ميسور]]) |- | رڪّھتا | وناواسا |- | ڌمّ رڪّھتا (يوناني) | اپرانتڪ (اولهه هندستان) |- | مها ڌمّ رڪّھتا | [[مهاراشٽر]] |- | مها رڪّھتا | يوناني ملڪ |- | مجهم | [[هماليه]] |- | سونا ۽ اُتّرا | [[سُوورن ڀومي]] |} روايت موجب اشوڪ جي حڪومت جي اوڻيهين سال ۾ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] سري لنڪا وئي، جتي هن ٻڌ راهبن جي عورتن واري جماعت قائم ڪئي ۽ ساڻس گڏ مقدس [[بودهي وڻ]] جي هڪ شاخ پڻ کڻي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Strong|1995|p=144}} اشوڪ جي پنهنجن فرمانن ۾ به انهن مشنن جو سڌو سنئون بيان موجود ناهي. البت سندس حڪومت جي اوڻيهين سال بابت فقط ايترو ذڪر ملي ٿو ته هن [[خالاتيڪا غار]] تپسوين کي برساتي موسم ۾ رهائش لاءِ عطا ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} سندس ٿنڀن وارن فرمانن مان معلوم ٿئي ٿو ته ايندڙ سال هن [[لمبني]] (گوتم ٻڌ جي جنم ڀومي) ۽ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي زيارت ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''پٿريلي فرمان نمبر 13'' ۾ اشوڪ دعويٰ ڪري ٿو ته هن پنج بادشاهن ۽ ٻين ڪيترن ملڪن ڏانهن پيغام موڪلي ''ڌرم جي فتح'' حاصل ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته ڇا اهي سفارتون ئي اهي ٻڌ مشنون هيون جن جو ذڪر ٻڌ تاريخن ۾ ملي ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} ڪجهه ماهر، جهڙوڪ [[ايتين لاموٽ]]، سمجهن ٿا ته فرمانن ۾ ذڪر ٿيل ''ڌرم'' جا مبلغ لازمي طور ٻڌ ڀڪشو نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جو ''ڌرم'' ۽ ''ٻڌ مت'' مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا.{{sfn|Gombrich|1995|pp=10–11}} ٻيا ماهر، جهڙوڪ [[ايرخ فرائووالنر]] ۽ [[رچرڊ گومبرچ]]، انهن مشنن کي تاريخي حقيقت سمجهن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=11}} آثار قديمه مان به ڪجهه ثبوت ملن ٿا. ''وِنَي نِدان'' ۾ ذڪر ٿيل پنجن ڀڪشوئن مان ٽن جا نالا [[ڀلسا]] (ويجهو [[وديشا]]) مان مليل تبرڪن جي صندوقن تي لکيل مليا آهن، جيڪي ٻي صدي ق.م جي شروعاتي دور سان تعلق رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} ڪيترن مؤرخن جو خيال آهي ته ٻڌ مت جي وڏي مذهب طور اڀرڻ ۾ اشوڪ جي سرپرستي اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Thapar|1995|p=32}} بهرحال، آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اتر اولهه هندستان ۽ ڏکڻ هندستان ۾ ٻڌ مت جي واڌ ويجهه جو وڏو سبب واپاري، زميندار، ڪاريگر ۽ واپاري جماعتون هيون، جن ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي ادارن جي مالي مدد ڪئي.{{sfn|Thapar|1995|p=36}} === ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ تشدد === پنجين صدي عيسويءَ جي ٻڌ روايت ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، اشوڪ ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ به ڪجهه موقعن تي تشدد جو سهارو ورتو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن "دوزخ واري قيدخاني" ۾ [[چنداگيريڪا]] کي آهستي آهستي اذيتون ڏئي مارائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هڪ شخص جي ڏوهه جي بدلي ۾ هن 18,000 "بدعقيدن" جي قتل جو حڪم ڏنو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن جين ڌرم وارن خلاف مهم هلائي ۽ هر "بدعقيد" جو سر آڻڻ تي انعام مقرر ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سندس پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] جو به سر قلم ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[پنڊروردهن]] ۾ هڪ غير ٻڌ شخص اهڙي تصوير ٺاهي جنهن ۾ [[گوتم ٻڌ]] کي [[جناتپتر]] (يعني [[مهاوير]]) جي پيرن تي جهڪيل ڏيکاريو ويو هو. اصطلاح ''نرگرنٿ'' ("بندشن کان آزاد") اصل ۾ جين ڌرم کان اڳ جي هڪ تپسوي جماعت لاءِ استعمال ٿيندو هو، پر بعد ۾ جين راهبن لاءِ رائج ٿي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} روايت موجب هڪ ٻڌ عقيدتمند جي شڪايت تي اشوڪ پهرين انهيءَ مصور کي گرفتار ڪرڻ جو حڪم ڏنو، پوءِ [[پنڊروردهن]] ۾ موجود سڀني [[آجيڪ]] (Ajivika) پوئلڳن کي قتل ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010">{{cite book | author=Beni Madhab Barua | title=The Ajivikas | url=https://archive.org/details/ajivikas00barurich | access-date=30 October 2012 | date=5 May 2010 | publisher=General Books | isbn=978-1-152-74433-2 | pages=[https://archive.org/details/ajivikas00barurich/page/68 68]–69}}</ref> چيو وڃي ٿو ته ان حڪم جي نتيجي ۾ لڳ ڀڳ 18,000 آجيڪ ماريا ويا.{{sfn|Strong|1989|p=232}} ڪجهه وقت پوءِ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ ٻئي نرگرنٿ پوئلڳ اهڙي ئي تصوير ٺاهي. اشوڪ کيس ۽ سندس سموري خاندان کي سندن گهر ۾ زندهه ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010"/> هن وڌيڪ اعلان ڪيو ته جيڪو به ڪنهن نرگرنٿ بدعقيد جو سر کڻي ايندو، تنهن کي هڪ ''دينار'' انعام طور ڏنو ويندو. روايت موجب هڪ ڳوٺاڻي ڌنار اشوڪ جي پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] کي بدعقيد سمجهي قتل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}} جڏهن اشوڪ کي پنهنجي غلطيءَ جو احساس ٿيو ته هن اهو حڪم واپس وٺي ڇڏيو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} === تاريخي جائزو === اشوڪ طرفان مخالف مذهبي فرقن تي اهڙن ظلمن جون روايتون گهڻن مؤرخن جي نظر ۾ فرقيواراڻي تبليغ جو نتيجو آهن ۽ انهن کي تاريخي حقيقت طور قبول نٿو ڪيو وڃي.{{sfn|Strong|1995|p=149}}<ref name="Beni2010" /><ref name="Steven2010">{{cite book | author=Steven L. Danver | author-link=Steven L. Danver | title=Popular Controversies in World History: Investigating History's Intriguing Questions: Investigating History's Intriguing Questions | url=https://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | access-date=23 May 2013 | date=22 December 2010 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-59884-078-0 | page=99 | archive-date=3 January 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140103043618/http://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | url-status=live }}</ref><ref name="LePhuoc2010">{{cite book | author=Le Phuoc | title=Buddhist Architecture | url=https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | access-date=23 May 2013 | date=March 2010 | publisher=Grafikol | isbn=978-0-9844043-0-8 | page=32 | archive-date=31 December 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131231233840/http://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | url-status=live }}</ref> ان کان علاوه، اهڙيون ڪهاڻيون جين متنن جهڙوڪ ''[[پريشِشٽ پروان]]'' ۽ ''[[ٿيراولي]]'' ۾ موجود ناهن، جيتوڻيڪ اهي اشوڪ جو ذڪر ڪن ٿا.{{cite book | title=Parishtaparvan | url=https://archive.org/details/jtfs_sthaviravalicaritaorparisishtaparva-of-hemchandra-hermanjacobi-1932-bibliotheca-/page/LXXXI/mode/2up}}</ref><ref>{{cite book | title=Journal Of Indian Asiatic Society | date=1872 | url=https://books.google.com/books?id=yajAG0tbZ9cC&q=As%E2%80%99oka | page=154 }}</ref> انهيءَ ڪري جديد محققن جو وڏو حصو انهن واقعن کي مذهبي مقابلي جي نتيجي ۾ بعد ۾ شامل ڪيل افسانوي روايتون سمجهي ٿو، نه ڪي اشوڪ جي دور جا تصديق ٿيل تاريخي واقعا. == خاندان == [[File:Sanchi King Ashoka with his Queens, South Gate, Stupa no. 1.jpg|thumb|هڪ شهنشاهه ــ گهڻو امڪان آهي ته اشوڪ ــ پنهنجي ٻن راڻين [[اسندهيمترا]] ۽ [[ڪاروواڪي]] سان گڏ، ۽ ٽن خادمن سميت، [[سانچي]] جي هڪ اُڀريل نقش ۾ ڏيکاريل آهي.{{sfn|Singh|2017|p=162}} هن شخصيت جي اشوڪ طور سڃاڻپ [[ڪناگنهلي]] جي هڪ ساڳئي نقش مان ٿئي ٿي، جنهن تي سندس نالو پڻ لکيل آهي.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Kanaganahalli Asoka with inscription.jpg|thumb|upright|اشوڪ پنهنجي راڻي [[تشيارڪشيتا]] سان گڏ، [[ڪناگنهلي]] ويجهو [[سنّتي]] ۾، 1هين–3هين صدي عيسوي. هن اُڀريل نقش تي [[برهمي لپي]] ۾ "𑀭𑀸𑀬 𑀅𑀲𑁄𑀓𑁄" (''رايا اشوڪو''، "بادشاهه اشوڪ") لکيل آهي. تصوير ۾ اشوڪ، سندس راڻي، ٻه چمرا جهُلڻ وارا خادم ۽ هڪ ڇانوَ کڻندڙ خادم ڏيکاريل آهن.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Emperor Ashoka and his Queen at the Deer Park.jpg|upright|thumb|شهنشاهه اشوڪ ۽ سندس راڻي [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (شاکيه ڪُماري)، [[سارناتھ]] جي هرڻن واري باغ ۾. [[سانچي]] جو اُڀريل نقش.{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === زالون === مختلف ذريعن موجب اشوڪ جون پنج مشهور زالون هيون: [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (يا ويديسا مهاديوي شاکيه ڪُماري)، [[اسندهيمترا]]، [[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]]، [[ڪاروواڪي]] ۽ [[تشيارڪشيتا]].{{sfn|Mookerji|1995|p=9}} ڪاروواڪي اشوڪ جي واحد راڻي آهي جنهن جو ذڪر اشوڪ جي پنهنجي فرمانن ۾ ملي ٿو. سندس نالو [[الله آباد]] جي هڪ ٿنڀي تي لکيل فرمان ۾ اچي ٿو. ان فرمان ۾ کيس شهزادي [[تيورا]] جي ماءُ قرار ڏنو ويو آهي، ۽ شاهي عملدارن (''مها ماترن'') کي حڪم ڏنو ويو آهي ته سندس مذهبي ۽ خيراتي عطين جو رڪارڊ رکيو وڃي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} هڪ نظريي مطابق [[تشيارڪشيتا]] دراصل ڪاروواڪي جو ئي شاهي لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[مهاونسا]]'' مطابق اشوڪ جي وڏي راڻي [[اسندهيمترا]] هئي، جيڪا اشوڪ جي وفات کان چار سال اڳ فوت ٿي وئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} روايت موجب پنهنجي پوئين جنم ۾ هن هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] کي ماکي وڪڻندڙ واپاري ڏانهن رستو ڏيکاريو هو، ۽ اهو واپاري بعد ۾ اشوڪ جي روپ ۾ پيدا ٿيو، تنهنڪري هوءَ اشوڪ جي راڻي بڻجي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد جي ڪجهه متنن ۾ اچي ٿو ته اسندهيمترا ان پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجو تيار ڪيل ڪپڙو پڻ ڏنو هو.{{sfn|Strong|1995|p=166}} انهن متنن ۾ ''دساوتٿوپڪرن''، ڪمبوڊيا وارو وڌايل ''مهاونسا'' ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} هڪ ٻي ڪهاڻي موجب اشوڪ هڪ ڏينهن اسندهيمترا تي طنز ڪندي چيو ته هوءَ مٺو ڪمند کائي رهي آهي، حالانڪه هن اهو پنهنجي ''ڪرما'' سان حاصل نه ڪيو آهي. اسندهيمترا جواب ڏنو ته سندس سڀ نعمتون سندس نيڪ عملن جو نتيجو آهن. اشوڪ کيس اهو ثابت ڪرڻ لاءِ چيو ته هوءَ 60,000 راهبن لاءِ پوشاڪون فراهم ڪري.{{sfn|Strong|1995|p=166}} رات جو محافظ ديوتائن کيس سندس پراڻي نيڪ عمل جي ياد ڏياريو، ۽ ٻئي ڏينهن هوءَ معجزاتي طور 60,000 پوشاڪون مهيا ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.{{sfn|Strong|1995|p=166}} اشوڪ ايترو متاثر ٿيو جو هن کيس پنهنجي پسنديده راڻي بڻايو ۽ کيس سلطنت جي حڪمراني به آڇي، پر هن انڪار ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=167}} ''ترائي ڀومي ڪٿا'' موجب اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ ۽ 84,000 اسٽوپا ۽ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ لاءِ به اسندهيمترا ئي همٿايو هو.{{sfn|Strong|1995|pp=167–168}} ''مهاونسا'' مطابق اسندهيمترا جي وفات کان پوءِ [[تسّراڪها]] (تشيارڪشيتا) وڏي راڻي بڻجي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ اسندهيمترا جو ذڪر ڪونهي، پر تشيارڪشيتا جو ذڪر ملي ٿو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} ''ديوياوادان'' ۾ [[پدماوتي]] نالي هڪ ٻي راڻي جو ذڪر آهي، جيڪا ولي عهد [[ڪُڻال]] جي ماءُ هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جڏهن شهزادو هو ته [[وديشا]] ۾ [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] سان محبت ۾ گرفتار ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} سلطنت سنڀالڻ کان پوءِ ديوي [[پاٽلي پتر]] وڃڻ بدران [[وديشا]] ۾ ئي رهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''مهاونسا'' واضح ڪري ٿو ته اشوڪ جي وڏي راڻي اسندهيمترا هئي، ديوي نه؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي شخصيت سمجهڻ مشڪل آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''ديپاونسا'' مطابق اشوڪ ۽ ديوي جا ٻه ٻار هئا: [[مهندا]] ۽ [[سنگهمتّا]].{{sfn|Thapar|1961|p=22}} === پٽ === [[تيورا]]، جيڪو اشوڪ ۽ ڪاروواڪي جو چوٿون پٽ هو، اشوڪ جي فرمانن ۾ نالي سان ذڪر ٿيل واحد پٽ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ جو هڪ ٻيو پٽ [[ڪُڻال]] هو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ڪُڻال جو هڪ پٽ [[سمپراتي]] هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت [[مهندا]] جو ذڪر ڪري ٿي، جنهن کي ٻڌ مبلغ طور سري لنڪا موڪليو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} چيني سياح [[شُوان زانگ]] جو چوڻ آهي ته مهندا اشوڪ جو پٽ نه، پر سندس ننڍو ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] (يا وگتاشوڪ) هو.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} ''ديوياوادان'' ۾ ولي عهد [[ڪُڻال]] (ڌرموِوَردهن) جو ذڪر آهي، جيڪو اشوڪ ۽ پدماوتي جو پٽ هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} [[فا شيان]] موجب ڌرموِوَردهن کي [[گنڌارا]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ [[جالوڪ]] کي اشوڪ جو ٽيون پٽ ڄاڻايو ويو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڌيئر === سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جي هڪ ڌيءَ [[سنگهمتّا]] هئي، جيڪا بعد ۾ [[ڀڪشُڻي]] بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ڪجهه مؤرخ، جهڙوڪ [[روميلا ٿاپر]]، سنگهمتّا جي تاريخي حيثيت بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} انهن جي دليلن مان ڪجهه هي آهن: * "سنگهمتّا" نالو، جنهن جي معنيٰ "سنگهه جي دوست" آهي، غيرمعمولي لڳي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} * ''مهاونسا'' موجب هن اشوڪ جي ڀائيٽي [[اگني برهما]] سان شادي ڪئي، جيڪا ان دور جي سماجي قانونن سان ٺهڪندڙ نه هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} * هوءَ 18 ورهين جي عمر ۾ ڀڪشُڻي بڻجي وئي، جڏهن ته روايت موجب ان وقت سندس ننڍڙو ٻار به هو.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} هڪ ٻي روايت ۾ اشوڪ جي ڌيءَ [[چارومتي]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن [[ديوپال]] نالي هڪ [[ڪشتري]] سان شادي ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڀائر === ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جو هڪ وڏو سڳو نه پر اڌ ڀاءُ [[سوسيما]] هو.{{sfn|Strong|1989|p=204}} * سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جو هڪ ڀاءُ [[تِسّا]] هو، جيڪو شروع ۾ عيش عشرت واري زندگي گذاريندو هو. اشوڪ کيس سبق سيکارڻ لاءِ ڪجهه ڏينهن لاءِ تخت تي ويهاريو، پوءِ کيس غاصب قرار ڏئي ستن ڏينهن کان پوءِ قتل جو حڪم ڏنو. انهن ستن ڏينهن ۾ تِسّا زندگي جي ناپائيداري سمجهي ورتي ۽ پوءِ راهب بڻجي ''ارهت'' جو درجو حاصل ڪيائين.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} * ''ٿيراگاتا'' جي شرح موجب هن ڀاءُ جو نالو [[ويتاشوڪ]] هو. هڪ ڏينهن هن پنهنجي مٿي ۾ اڇو وار ڏٺو ۽ دنياوي زندگي ڇڏي خانقاهه ۾ داخل ٿي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * [[فا شيان]] هن ڀاءُ کي [[مهيندر]] سڏي ٿو. سندس بيان موجب اشوڪ هن کي سندس غير اخلاقي روين سبب شرمسار ڪيو، جنهن کان پوءِ هو هڪ غار ۾ وڃي رهيو ۽ عبادت ڪندي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جي هڪ ڀاءُ کي جين سمجهي قتل ڪيو ويو، جڏهن اشوڪ جينن خلاف مهم هلائي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} == سلطنت جي حد == اشوڪ جي اڳوڻن حڪمرانن جي قبضي هيٺ آيل علائقن جي صحيح حدن بابت پڪ سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي، پر امڪان آهي ته سندس ڏاڏي [[چندر گپت موريا]] جي سلطنت اتر هندستان جي اولهه واري سامونڊي ڪناري ([[عرب سمنڊ]]) کان اوڀر واري ڪناري ([[بنگال جي نار]]) تائين پکڙيل هئي، ۽ ڀارتي برصغير جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين حصن تي مشتمل هئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} [[بندوسار]] ۽ اشوڪ غالباً سلطنت کي ڏکڻ طرف وڌيڪ وڌايو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس سلطنت تقريباً سڄي ڀارتي برصغير تي پکڙيل هئي، سواءِ انتهائي ڏاکڻن علائقن جي. [[اشوڪ جا فرمان|پٿريلا فرمان]] نمبر 2 ۽ 13 مان معلوم ٿئي ٿو ته اهي ڏاکڻا علائقا [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ڪيرلپتر]] ۽ [[ساتياپتر]] حڪمرانن جي قبضي ۾ هئا. اتر اولهه ۾ اشوڪ جي سلطنت [[افغانستان]] تائين پکڙيل هئي، جتي ان جون سرحدون [[سيلوڪي سلطنت]] سان لڳنديون هيون، جنهن تي [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيوس]] حڪومت ڪندو هو.{{sfn|Singh|2017|p=162}} اشوڪ جي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ [[پاٽلي پتر]] هو، جيڪو [[مگڌ]] واري علائقي ۾ واقع هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == مذهب ۽ فلسفو == === ٻڌ ڌرم سان تعلق === [[File:Upasaka.jpg|thumb|لفظ ''[[اپاسڪ]]'' (𑀉𑀧𑀸𑀲𑀓، "ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ")، جيڪو اشوڪ پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ ٻڌ ڌرم سان پنهنجي وابستگي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو (تقريباً 258 ق.م.)]] ٻڌ روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو هو،{{sfn|Strong|1989|p=15}} جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن هن معاملي تي اختلاف ظاهر ڪيو آهي.{{sfn|Strong|1995|p=142}} بهرحال [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان]] نمبر 1 واضح ثبوت فراهم ڪري ٿو ته اشوڪ ٻڌ ڌرم جو پوئلڳ هو. هن فرمان ۾ هو پاڻ کي ''[[اپاسڪ]]'' (يعني ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ) ۽ ''ساکيه'' (يعني گوتم ٻڌ جي لقب ''شاکيه مُني'' جي نسبت سان ٻڌ ڌرمي) سڏي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=134}} هي فرمان ۽ ٻيا ڪيترائي فرمان سندس ٻڌ ڌرم سان وابستگي جا ثبوت پيش ڪن ٿا:{{sfn|Guruge|1995|pp=43–44}} * پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ اشوڪ لکي ٿو ته ''اپاسڪ'' ٿيڻ کان پوءِ هڪ سال تائين هن گهڻي ترقي نه ڪئي، پر پوءِ هو ''سنگهه'' جي ويجهو ويو ۽ وڌيڪ اڳتي وڌيو. ''سنگهه ڏانهن وڃڻ'' جي صحيح معنيٰ واضح نه آهي. ٻڌ روايت موجب هو ڪجهه وقت راهبن سان گڏ رهيو، پر اهو شايد وڌاءُ هجي. البت اها ڳالهه يقيني آهي ته اشوڪ ٻڌ ڌرم ڏانهن وڌيڪ مائل ٿيو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 3 ۾ هو پاڻ کي ''اپاسڪ'' سڏي ٿو ۽ [[ٻڌ]] ۽ [[سنگهه]] تي پنهنجي ايمان جو اظهار ڪري ٿو.{{sfn|Thapar|1995|pp=19–20}}{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[وڏا پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان]] نمبر 8 ۾ هو پنهنجي تاجپوشي کان ڏهه سال پوءِ [[سمبودهي]] (يعني [[بودھ گيا]] ۾ مقدس [[بودهي وڻ]]) جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[لمبني]] واري ٿنڀي جي لکت ۾ هو [[گوتم ٻڌ]] جي جنم ڀومي جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ ٻڌ ۽ سنگهه لاءِ پنهنجي عقيدت جو اعلان ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1989|p=13}} * [[نگالي ساگر]] واري لکت ۾ هو اڳوڻي هڪ ٻڌ جي نالي سان منسوب اسٽوپا کي ٻيڻو وڏو ڪرڻ ۽ ان جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * سندس ڪجهه لکتون ٻڌ سنگهه جي اتحاد ۽ نظم برقرار رکڻ ۾ سندس دلچسپي ظاهر ڪن ٿيون.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * [[سارو مارو]] واري لکت موجب اشوڪ ''منيما ديش'' ۾ واقع ''اپونيت وهار'' ڏانهن سفر دوران پنهنجو پيغام موڪليو. جيتوڻيڪ هن هنڌ جي صحيح سڃاڻپ يقيني نه آهي، پر واضح آهي ته اهو هڪ ٻڌ وهار (''وهار'') هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=157}} === ڌرم === {{مکيه|اشوڪ جي ڌرم واري پاليسي}} [[File:Lomas Rishi relief.jpg|thumb|اشوڪ کي [[لوماس رشي غار]] جي سجايل دروازي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو ''[[چيتيه]] محراب'' جو "سڀ کان پراڻو معلوم مثال" سمجھيو وڃي ٿو.<ref name="Harle1994p24">{{cite book|author=James C. Harle|title=The Art and Architecture of the Indian Subcontinent|url=https://archive.org/details/artarchitectureo00harl|url-access=registration|year=1994|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-06217-5|pages=[https://archive.org/details/artarchitectureo00harl/page/24 24]–25}}</ref>]] اشوڪ جي مختلف لکتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن پاڻ کي "ڌرم" (پالي: ''ڌمّ'') جي واڌاري لاءِ وقف ڪري ڇڏيو هو. ٻڌ حلقن ۾ هي اصطلاح [[گوتم ٻڌ]] جي تعليمات لاءِ استعمال ٿيندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} بهرحال، اشوڪ جي پنهنجي لکتن ۾ ٻڌ ڌرم جي بنيادي عقيدن، جهڙوڪ [[چار اَريا سچ]] يا [[نروان]] جو ڪو ذڪر موجود ناهي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} لفظ "ڌرم" ڀارتي مذهبن ۾ مختلف معنائن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ عام طور تي ان جو مطلب "قانون"، "فرض"، "نيڪي" يا "راستي تي هلڻ" ورتو ويندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي [[قنڌار]] وارين لکتن ۾ "ڌرم" جو ترجمو يوناني ٻوليءَ ۾ ''eusebeia'' ۽ آرامي ٻوليءَ ۾ ''qsyt'' ڪيو ويو آهي، جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته اشوڪ جو "ڌرم" فقط ٻڌ ڌرم تائين محدود نه هو، پر هڪ وڌيڪ وسيع اخلاقي تصور هو.{{sfn|Strong|1995|p=142}} اشوڪ جي لکتن موجب، ڌرم جو مطلب هو: * سماجي ڀلائيءَ لاءِ سرگرم اخلاقي حڪمراني * مذهبي رواداري * ماحولياتي شعور * عام اخلاقي اصولن جي پيروي * جنگ کان پاسو {{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي فرمانن ۾ ڌرم جي عملي صورتن جا مثال هي آهن: * موت جي سزا ختم ڪرڻ ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 4){{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * رستن جي ڪنارن تي وڻن جي پوک، خاص طور تي [[برگد]] ۽ آم جا باغ، گڏوگڏ مسافرن لاءِ آرامگاهون ۽ کوهه تعمير ڪرائڻ. هر اڌ ميل جي فاصلي تي اهڙيون سهولتون قائم ڪيون ويون. ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 7){{sfn|Strong|1989|p=4}} * شاهي باورچي خاني ۾ جانورن جي قتل تي پابنديون لڳائڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 1).{{sfn|Strong|1989|p=4}} روزانو فقط ٻه مور ۽ هڪ هرڻ ذبح ڪرڻ جي اجازت هئي، ۽ پوءِ اهو به بند ڪيو ويو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * انسانن ۽ جانورن ٻنهي لاءِ طبي سهولتون قائم ڪرڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 2).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * والدين جي فرمانبرداري، پجاريَن ۽ تپسوين سان سخاوت، ۽ خرچن ۾ سادگي جي ترغيب ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 3).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * عملدارن کي غريبن ۽ پوڙهن ماڻهن جي ڀلائي ۽ خوشحالي لاءِ ڪم ڪرڻ جو حڪم ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 5).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * سڀني جاندارن جي ڀلائيءَ کي فروغ ڏيڻ ته جيئن هو زنده مخلوق تي پنهنجو قرض ادا ڪري سگهي ۽ هن دنيا ۽ ايندڙ دنيا ۾ انهن جي خوشيءَ جو سبب بڻجي سگهي ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 6).{{sfn|Strong|1989|p=4}} جديد عالمن اشوڪ جي ''ڌرم'' بابت مختلف رايا پيش ڪيا آهن. ڪن ان کي ٻڌ ڌرم جي عام گهرو پوئلڳن جي اخلاقي ضابطن سان تشبيهه ڏني آهي، ڪن ان کي سياسي ۽ اخلاقي اصولن جو مجموعو قرار ڏنو آهي، ڪن ان کي هڪ قسم جو "عالمي مذهب" سمجهيو آهي، جڏهن ته ڪجهه ان کي اشوڪ جي پنهنجي فڪري ايجاد قرار ڏين ٿا. ٻئي طرف، ڪجهه محققن جو خيال آهي ته اهو بنيادي طور هڪ سياسي نظريو هو، جنهن جو مقصد هڪ وڏي ۽ گهڻ قومي سلطنت کي اخلاقي بنيادن تي متحد رکڻ هو.{{sfn|Singh|2012|p=131}} اشوڪ ''ڌرم-مها ماتر'' نالي نئين درجي جا عملدار مقرر ڪيا. انهن جي ذميواري پوڙهن، بيمارن، عورتن، ٻارن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي ڀلائي هئي. اهي عملدار اولهه ايشيا جي يوناني-هلينستي سلطنتن ڏانهن سفارتي مهمن تي به موڪليا ويندا هئا ته جيئن ڌرم جو پيغام پهچائي سگهجي.{{sfn|Thapar|1995|p=31}} تاريخي طور تي، عالمي ٻڌ ڌرمي حلقن ۾ اشوڪ جي جيڪا تصوير مشهور ٿي، اها سندس فرمانن بدران ٻڌ روايتن ۽ ڏند ڪٿائن (جهڙوڪ ''[[اشوڪاوادان]]'') تي ٻڌل هئي. ان جو هڪ وڏو سبب اهو هو ته اشوڪ جا فرمان [[برهمي لپي]] ۾ لکيل هئا، جيڪا وقت سان وسري وئي ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ [[جيمس پرنسپ]] جي تحقيق کان پوءِ ئي ٻيهر پڙهي ويئي.{{sfn|Strong|1989|p=5}} چيني ٻڌ ياترين [[فاشيان]] ۽ [[شوان زانگ]] جي سفرنامن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو اشوڪ جي لکتن کي ٻڌ سان لاڳاپيل مقدس هنڌن جي نشانين طور ڏسندا هئا. انهن فرمانن کي ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل مواد سان منسوب ڪيو، پر جديد عالمن جڏهن برهمي لپي پڙهي، ته معلوم ٿيو ته انهن جي تشريح اصل متن سان مطابقت نٿي رکي. غالب امڪان اهو آهي ته فاشيان مقامي رهنمائن تي ڀاڙيو، جن يا ته پنهنجي طرفان ٻڌ ڌرمي تشريحون ٺاهيون يا زباني روايتن جي بنياد تي غلط ترجما پيش ڪيا. شوان زانگ به اهڙي صورتحال کي منهن ڏنو هوندو، يا شايد هن فاشيان جي لکڻين تي ڀروسو ڪيو هجي.{{sfn|Strong|1989|pp=6–9}} هن راءِ جي تائيد ان ڳالهه مان به ٿئي ٿي ته چوڏهين صديءَ ۾ [[فيروز شاهه تغلق]] جڏهن اشوڪ جي ٿنڀن تي لکيل تحريرن جي معنيٰ پڇي، ته ڪجهه برهمڻ عالمن انهن جون خيالي تشريحون پيش ڪيون. [[شمس سراج عفيف]] جي ''تاريخ فيروز شاهي'' موجب، جڏهن فيروز شاهه [[ٽوپرا]] ۽ [[ميرٺ]] مان اهي ٿنڀ دهلي آندا، ته برهمڻن کيس ٻڌايو ته انهن تي اڳڪٿي لکيل آهي ته فيروز نالي بادشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به انهن ٿنڀن کي نه هٽائي سگهندو. ان وقت مقامي روايتن ۾ انهن ٿنڀن کي افسانوي سورمي [[ڀيم]] سان پڻ منسوب ڪيو ويندو هو.{{sfn|Strong|1989|pp=9–10}} [[رچرڊ گومبرچ]] جهڙن عالمن جو خيال آهي ته اشوڪ جي ڌرم تي ٻڌ ڌرم جو واضح اثر موجود هو. مثال طور، [[ڪالنگا]] بابت جدا فرمان نمبر 1 ۾ موجود خيال، ٻڌ جي ''سگال کي نصيحت'' ۽ ٻين وعظن سان گهڻي مشابهت رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} ==== جانورن جي ڀلائي ==== اشوڪ جي پٿريلي فرمانن ۾ واضح طور چيو ويو آهي ته جاندارن کي تڪليف پهچائڻ مناسب ناهي، ۽ ڪنهن به جانور کي [[يجنا]] يا قرباني لاءِ قتل نه ڪيو وڃي.{{sfn|Fitzgerald|2004|p=120}} بهرحال، اشوڪ عام ڍورن جي ذبح يا گوشت کائڻ تي مڪمل پابندي نه لڳائي.{{sfn|Simoons|1994|p=108}} هن اهڙن سڀني چؤپائن جي قتل تي پابندي وڌي جيڪي نه خوراڪ لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ نه ئي ڪنهن عملي فائدي جا هئا. ان کان علاوه ڪيترن پکين، مڇين ۽ ٻين جانورن جي مخصوص نسلن جي قتل تي به پابندي لڳائي وئي.{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ کير پياريندڙ ٻڪريُن، رڍن ۽ سوئرن جي قتل کي به منع ڪيو، ۽ سندن ڇهن مهينن کان گهٽ عمر وارن ٻچن جي قتل تي پڻ پابندي وڌي. هن ڪجهه خاص مذهبي دورن، جهڙوڪ [[چاتُرماس]] ۽ [[اوپوسٿ]] جي ڏينهن ۾: سڀني مڇين جي شڪار; ۽ جانورن جي خصي ڪرڻ تي پابندي لڳائي.{{sfn|Dhammika|1994}}{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ شاهي شڪار کي ختم ڪيو ۽ شاهي محل ۾ خوراڪ لاءِ جانورن جي ذبح کي به محدود ڪري ڇڏيو.{{sfn|Draper|Meyer|McCoubrey|1998|p=44}} ڇاڪاڻ ته هن: شڪار تي پابنديون وڌيون; جانورن لاءِ علاجگاهون قائم ڪيون; ڪيترن مذهبي ڏينهن تي گوشت کائڻ کان روڪيو، انهيءَ ڪري ڪجهه محقق موريا سلطنت کي دنيا جي تاريخ ۾ انهن نادر مثالن مان شمار ڪن ٿا، جتي حڪومت جانورن کي به اهڙو تحفظ ڏنو جهڙو انساني شهرين کي حاصل هوندو آهي.{{sfn|Phelps|2007}} اشوڪ جي فرمانن ۾ جهنگلي جانورن جي قتل ۽ ٻيلن جي تباهي تي به پابنديون ملن ٿيون، تنهن ڪري ڪيترائي جديد ماحولياتي مورخ کيس ماحولياتي شعور ۽ فطرت جي تحفظ جي ابتدائي نمائندن مان هڪ سمجهن ٿا.{{sfn|Elverskog|2020|p=56}}{{sfn|Fisher|2018|p=72}} == پرڏيهي لاڳاپا == [[File:Territories conquered by the Dharma according to Ashoka.jpg|thumb|[[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13]] موجب اهي علائقا جيڪي اشوڪ جي "ڌرم فتح" هيٺ آيا (260–218 ق م).{{sfn|Kosmin|2014|p=57}}<ref name=ME368>Thomas Mc Evilly, ''The shape of ancient thought'', Allworth Press, New York, 2002, p. 368</ref>]] اهو چڱيءَ طرح معلوم آهي ته اشوڪ مختلف ماڻهن ۽ بادشاهن ڏانهن ''دوت'' (سفير يا ايلچي) موڪليندو هو ته جيئن زباني يا لکت واريون هدايتون، يا ٻنهي قسمن جا پيغام، انهن تائين پهچائي سگهجن. سندس ڇهين پٿريلي فرمان (Rock Edict VI) ۾ "زباني حڪمن" جو واضح ذڪر ملي ٿو. بعد ۾ اها ڳالهه به ثابت ٿي ته ان دور ۾ لکت وارين هدايتن سان گڏ زباني پيغام موڪلڻ ڪا غيرمعمولي ڳالهه نه هئي. اشوڪ جي پيغامن جو مقصد سندس ''ڌمّ-وجيه'' (ڌرم ذريعي فتح) کي ڦهلائڻ هو، جنهن کي هو سڀني فتحن کان اعليٰ سمجھندو هو ۽ جنهن کي هو هر هنڌ، بلڪه ڀارت کان ٻاهر به، ڦهلائڻ جو خواهشمند هو. [[خروشٺي لپي]] جي اختيار ٿيڻ مان مختلف ثقافتن جي وچ ۾ رابطن جا واضح ۽ ناقابل ترديد نشان ملن ٿا. اهو به ممڪن آهي ته حڪومتي لکتون نصب ڪرڻ جو تصور به انهيءَ لپيءَ سان گڏ آيو هجي، ڇاڪاڻ ته اشوڪ جي فرمانن ۾ [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] اثر ڪيترن ئي اصطلاحن ۽ تحريري اندازن ۾ نظر اچي ٿو. اهي حقيقتون ظاهر ڪن ٿيون ته اشوڪ ٻين تهذيبن سان رابطي ۾ هو ۽ پنهنجي سلطنت جي حدن کان ٻاهر نون ثقافتي خيالن جي ڏي وٺ ۽ ڦهلاءَ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪري رهيو هو.<ref name="Hinuber2012">{{cite journal | author=Oskar von Hinüber |title=Did Hellenistic Kings Send Letters to Aśoka? | journal=Journal of the American Oriental Society |volume=130 | issue=2 | year=2010 | publisher=Freiburg | pages=262–265}}</ref> === يوناني دنيا === [[File:Sarnath Ashoka Capital Horse motif.jpg|thumb|right|[[سارناٿ]] جي [[اشوڪ جو شيرن وارو تاج|اشوڪي تاج]] تي گھوڙي جو نقش، جنهن کي اڪثر يوناني حقيقت نگاري (ريئلزم) جو مثال سمجھيو ويندو آهي.<ref name="Danielou">A Brief History of India, [[Alain Daniélou]], Inner Traditions / Bear & Co, 2003, p. 89-91 [https://archive.org/details/briefhistoryofin00dani/page/89]</ref>]] اشوڪ پنهنجي پٿريلي فرمانن ۾ بيان ڪري ٿو ته هن اولهه ۾ واقع [[يوناني دور]] جي بادشاهتن ڏانهن ٻڌ ڌرم ۽ ڌرم جي تبليغ لاءِ قدم کنيا. هو اهو پڻ ٻڌائي ٿو ته سندس سلطنت ۾ رهندڙ يوناني ماڻهو ٻڌ ڌرم قبول ڪندڙ هئا ۽ سندس سفيرن جا مخاطب پڻ هئا. {{blockquote |text=هاڻي ديوتائن جي پياري بادشاهه جي نظر ۾ سڀ کان وڏي فتح ڌرم جي فتح آهي. ۽ اها ڌرم فتح هتي به حاصل ڪئي وئي آهي ۽ ڇهه سئو يوجن پري به، جتي يوناني بادشاهه [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]] حڪومت ڪري ٿو، ۽ ان کان به اڳتي جتي چار بادشاهه [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] حڪومت ڪن ٿا. اهڙي طرح ڏکڻ ۾ [[چولا]]، [[پانڊيا]] ۽ [[تامراپرني]] تائين پڻ. هتي بادشاهه جي سلطنت اندر يونانين، ڪمبوجن، نابھڪن، نابھاپمڪتين، ڀوجن، پيتنيڪن، آندرهن ۽ پاليدن جي وچ ۾ به ماڻهو ديوتائن جي پياري بادشاهه جي ڌرم واري هدايتن تي عمل ڪن ٿا. جتي سندس سفير نه به پهتا آهن، اتي به ماڻهن سندس ڌرم جي تعليمات بابت ٻڌي انهن تي عمل ڪرڻ شروع ڪيو آهي ۽ مستقبل ۾ به ڪندا رهندا. |source=[[اشوڪ جا فرمان]]، [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان نمبر 13]] (ايس. ڌمّيڪا جو ترجمو)<ref>[http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html#rock14 The Edicts of King Ashoka: an English rendering by Ven. S. Dhammika] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160510060618/http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html |date=10 May 2016 }}</ref> }} {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | caption_align = center | align = left | direction = horizontal | image1 = Kalsi02.jpg | image2 = Khalsi rock edict of Ashoka.jpg | footer = [[کالسي]] جا پٿريلا فرمان (وڏو پٿريلو فرمان نمبر 13)، جن ۾ اشوڪ يوناني بادشاهن [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] جا نالا سڌيءَ طرح پنهنجي تعليمات جي مخاطبن طور کڻي ٿو. | footer_align = center }} اهو ممڪن آهي، جيتوڻيڪ يقيني نه آهي، ته اشوڪ کي يوناني حڪمرانن کان خط موصول ٿيا هجن ۽ هو يوناني بادشاهن جي حڪومتي فرمانن کان واقف هجي. ساڳي طرح جيئن هو شايد [[هخامنشي سلطنت]] جي بادشاهن جي لکتن کان واقف هو، ڇاڪاڻ ته ان دور ۾ يوناني بادشاهن جا سفير ڀارت ۾ موجود هئا ۽ اشوڪ پاڻ به پنهنجا ''دوت'' ٻاهرين ملڪن ڏانهن موڪليندو هو.<ref name="Hinuber2012"/> [[ڊيو نيسيوس (سفير)|ڊيو نيسيوس]] نالي هڪ يوناني سفير جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]] طرفان اشوڪ جي درٻار ۾ موڪليو ويو هو.<ref>{{cite web |url = http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |title = Pliny the Elder, "The Natural History", 6, 21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728023626/http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |archive-date=28 July 2013 |url-status=dead}}</ref> اهو ساڳيو بطليموس اشوڪ جي فرمانن ۾ به ٻڌ ڌرم جي پيغام حاصل ڪندڙ بادشاهن مان شمار ڪيو ويو آهي. ڪجهه يوناني فلسفي، جهڙوڪ [[هيگيسياس آف سيرين]]، جيڪو غالباً بادشاهه [[ماگاس آف سيرين]] جي دور ۾ رهندو هو، انهن کي به ممڪن طور ٻڌ ڌرم جي تعليمات کان متاثر سمجھيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته ماگاس انهن بادشاهن مان هڪ هو جن ڏانهن اشوڪ جا مذهبي سفير موڪليا ويا هئا.<ref>{{cite book |last=Preus |first=Anthony |year=2015 |title=Historical Dictionary of Ancient Greek Philosophy |url=https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |page=184 |isbn=978-1-4422-4639-3 |access-date=18 June 2017 |archive-date=4 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201104102717/https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |url-status=live }}</ref> ڀارت ۾ رهندڙ يونانين جو ٻڌ ڌرم جي واڌاري ۾ عملي ڪردار به نظر اچي ٿو. مثال طور، اشوڪ جي سفيرن مان هڪ [[ڌمّرڪشيت]] بابت پالي ذريعن ۾ ذڪر آهي ته هو هڪ يوناني (''يونا'') ٻڌ ڀڪشو هو، جنهن ٻڌ ڌرم جي تبليغ ۾ سرگرم حصو ورتو. ''[[مهاونسا]]'' ۾ هن جو ذڪر موجود آهي.<ref name="plgotw">Full text of the ''Mahavamsa'' [http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html Click chapter XII] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060905050433/http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html |date=5 September 2006 }}</ref> ڪجهه يوناني (يَوَن) شايد اشوڪ جي سلطنت ۾ انتظامي عهدن تي پڻ فائز هئا. [[رودر دامن]] جي [[گرناڙ|گِرناڙ]] واري لکت ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ جي دور ۾ [[گجرات]] جي علائقي گِرناڙ ۾ هڪ يَوَن (يوناني) گورنر مقرر هو، جيڪو هڪ آبي ذخيرو تعمير ڪرائڻ جو ذميوار هو.<ref>The Idea of Ancient India: Essays on Religion, Politics, and Archaeology by Upinder Singh [https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 p.18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229135504/https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 |date=29 December 2019 }}</ref> ڪيترن محققن جو خيال آهي ته [[پاٽلي پتر]] ۾ اشوڪ جو شاهي محل [[پرسيپولس]] ۾ موجود هخامنشي شاهي محل جي طرز تي تعمير ڪيو ويو هو.<ref>{{cite book |last1=De la Croix |first1=Horst |last2=Tansey |first2=Richard G. |last3=Kirkpatrick |first3=Diane |title=Gardner's Art Through the Ages |date=1991 |publisher=Thomson/Wadsworth |isbn=0-15-503769-2 |edition=9th |page=[https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 428] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 }}</ref> == اڳين جنمن بابت ڏند ڪٿائون == ٻڌ ڌرم جي روايتن ۽ ڏند ڪٿائن ۾ اشوڪ جي گذريل جنمن بابت به ڪيترائي قصا بيان ڪيا ويا آهن. ''مهاونسا'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ، [[نگروده]] ۽ [[ديوانمپيا تِسا]] هڪ اڳئين جنم ۾ ڀائر هئا. ان وقت هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] (Pratyekabuddha) ٻئي بيمار پرتيڪ ٻڌ جي علاج لاءِ ماکي ڳولي رهيو هو. هڪ عورت کيس هڪ ماکيءَ جي دڪان ڏانهن رهنمائي ڪئي، جيڪو انهن ٽنهي ڀائرن جي ملڪيت هو. اشوڪ وڏي سخاوت سان ان پرتيڪ ٻڌ کي ماکي عطا ڪئي ۽ انهيءَ نيڪيءَ جي عيوض اها خواهش ظاهر ڪئي ته هو مستقبل ۾ جمبودويپ جو خودمختيار حڪمران بڻجي.{{sfn|Strong|1995|p=146}} اها عورت به دعا ڪئي ته هوءَ سندس راڻي بڻجي، ۽ پوءِ ايندڙ جنم ۾ اشوڪ جي زال [[اسندهمتّا]] جي روپ ۾ پيدا ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد وارن پالي متنن موجب اسندهمتّا هڪ ٻي نيڪي پڻ ڪئي هئي: هن پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجي هٿن سان تيار ڪيل ڪپڙي جو هڪ ٽڪرو تحفي طور ڏنو هو. اهي روايتون ''دساوتٿُپّڪرڻ''، نام نهاد ڪمبوڊيائي يا توسيع يافته ''مهاونسا'' (ممڪن طور نائين يا ڏهين صدي) ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' (پندرهين صدي) ۾ محفوظ آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} ''[[اشوڪاوادان]]'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ اڳئين جنم ۾ [[راجگريهه]] جي هڪ معزز خاندان ۾ ''جيا'' نالي ڇوڪري جي صورت ۾ پيدا ٿيو هو. جڏهن هو ننڍڙو ٻار هو، تڏهن هن [[گوتم ٻڌ]] کي مٽيءَ جو هڪ ڍير کاڌي جي خيال سان پيش ڪيو. ٻڌ انهيءَ عطئي کي قبول ڪيو، جنهن تي جيا اعلان ڪيو ته هن نيڪ عمل جي نتيجي ۾ هو مستقبل ۾ بادشاهه بڻجندو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} ساڳئي روايت ۾ اهو پڻ ٻڌايو ويو آهي ته جيا جو ساٿي ''وجيا'' بعد ۾ اشوڪ جي وزير اعظم [[رادھاگپت]] جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} بعد ۾، پنهنجي ايندڙ زندگيءَ ۾، ٻڌ ڀڪشو [[اپگپت]] اشوڪ کي ٻڌائي ٿو ته سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي جو سبب اڳئين جنم ۾ مٽيءَ جو اهو ناپاڪ تحفو هو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ڪيترا پوءِ جا متن هيءَ ڪهاڻي ورجائين ٿا، پر مٽي ڏيڻ جي منفي نتيجن جو ذڪر نٿا ڪن. انهن متنن ۾ [[ڪمارلاتا]] جو ''ڪلپنا-منڊيتڪا''، [[آرياشور]] جو ''جاتڪ مالا'' ۽ ''مها-ڪرما-وڀاگا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=149}} چيني ليکڪ [[پاؤ چينگ]] پنهنجي ڪتاب ''شيه چيا جُو لائي ينگ هوا لو'' ۾ لکي ٿو ته مٽي ڏيڻ جهڙو معمولي عمل ايترو وڏو ثواب نٿو رکي سگهي جو ان جي نتيجي ۾ اشوڪ جهڙو عظيم شهنشاهه پيدا ٿئي. ان جي بدران، هو دعويٰ ڪري ٿو ته ڪنهن ٻئي اڳئين جنم ۾ اشوڪ هڪ بادشاهه جي حيثيت سان ٻڌ جون بيشمار مورتيون ٺهرايون هيون، ۽ انهيءَ عظيم ثواب جي نتيجي ۾ هو ايندڙ جنم ۾ هڪ وڏي شهنشاهه جي صورت ۾ پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=163}} پالي ٻوليءَ جي چوڏهين صديءَ واري داستاني ڪتاب ''دساوتٿُپّڪرڻ'' (ممڪن طور چوڏهين صديءَ جو) ماکيءَ واري واپاري ۽ مٽي ڏيندڙ ٻار ٻنهي ڪهاڻين کي پاڻ ۾ ملائي پيش ڪري ٿو. هي متن ''مهاونسا'' واري قصي جو ٿورو مختلف بيان ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته اهو واقعو [[گوتم ٻڌ]] جي ڄمڻ کان به اڳ ٿيو هو. ان کان پوءِ ڪتاب چوي ٿو ته اهو ماکي عطا ڪندڙ واپاري بعد ۾ انهيءَ ٻار جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو، جنهن ٻڌ کي مٽي پيش ڪئي هئي. پر هن روايت ۾ هڪ اضافي تفصيل به آهي: ٻڌ اها مٽي پنهنجي خادم [[آنند]] کي ڏني ته جيئن ان مان [[پلستر]] تيار ڪيو وڃي. اهو پلستر بعد ۾ وهار جي ڀتين ۾ پيل ڏارن ۽ شگافن جي مرمت لاءِ استعمال ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=163-165}} == آخري سال == === تسّراڪشا راڻي طور === اشوڪ جي آخري تاريخي لکت [[اشوڪ جا وڏا ستوني فرمان|ستوني فرمان نمبر 4]] آهي، جيڪا سندس حڪومت جي 26هين سال سان تعلق رکي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اشوڪ جي زندگيءَ جي آخري دور بابت ڄاڻ جو واحد ذريعو ٻڌ ڌرمي روايتون ۽ ڏند ڪٿائون آهن. سري لنڪائي روايت مطابق اشوڪ جي مهاراڻي [[اسندهمتّا]] سندس حڪومت جي 29هين سال ۾ وفات ڪري وئي، ۽ 32هين سال ۾ سندس ٻي زال [[تشيارڪشا|تسّراڪشا]] کي راڻيءَ جو لقب ڏنو ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ٻنهي ''مهاونسا'' ۽ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ [[بودهي وڻ]] سان خاص عقيدت ۽ محبت رکندو هو. حسد ۾ مبتلا تسّراڪشا "بودهي" کي اشوڪ جي ڪنهن محبوبه عورت جو نالو سمجهي ويٺي. پوءِ هن ڪاري جادو ذريعي وڻ کي سُڪائڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Strong|1995|p=152}} ''اشوڪاوادان'' موجب هن ان مقصد لاءِ هڪ جادوگر عورت کي ڀرتي ڪيو. جڏهن اشوڪ کيس سمجهايو ته "بودهي" دراصل هڪ وڻ جو نالو آهي، تڏهن هن ساڳي جادوگر عورت کان وڻ کي ٻيهر صحتمند ڪرايو.{{sfn|Strong|1995|pp=152–153}} پر ''مهاونسا'' مطابق تسّراڪشا آخرڪار وڻ کي مڪمل طور تباهه ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي،{{sfn|Strong|1995|p=153}} ۽ اهو واقعو اشوڪ جي حڪومت جي 34هين سال ۾ پيش آيو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''اشوڪاوادان'' موجب تسّراڪشا (جنهن کي هتي ''تشيارڪشيتا'' چيو ويو آهي) اشوڪ جي پٽ [[ڪُنالا]] سان عشق ڪرڻ لڳي، پر ڪُنالا سندس خواهش رد ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ اشوڪ کيس ستن ڏينهن لاءِ سلطنت جو مڪمل اختيار ڏئي ڇڏيو. انهيءَ مختصر عرصي دوران هن ڪُنالا تي ظلم ڪيو ۽ سندس اکيون ڪڍرائي کيس انڌو ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هن ڪاوڙ ۾ اچي چيو ته: "مان هن جون اکيون پٽي ڪڍندس، سندس جسم کي لوهي ڪنڊن سان چيريندس، کيس جيئري ڀالي تي چاڙهيندس، سندس نڪ آري سان ڪٽيندس ۽ سندس زبان استري سان وڍيندس." بعد ۾ ڪُنالا معجزاتي نموني ٻيهر بينائي حاصل ڪري ورتي ۽ راڻي لاءِ معافي جي درخواست ڪئي، پر اشوڪ ان جي باوجود تسّراڪشا کي قتل ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=152}} [[ڪشيميندر]] جي ''اوادان-ڪلپا-لتا'' ۾ به هيءَ روايت بيان ٿيل آهي، پر اتي اشوڪ جي شخصيت کي وڌيڪ مثبت ڏيکارڻ لاءِ لکيو ويو آهي ته ڪُنالا جي نظر واپس اچڻ کان پوءِ اشوڪ راڻيءَ کي معاف ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=165}} == وفات == سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي 37هين سال ۾ وفات ڪئي،{{sfn|Guruge|1995|p=51}} جنهن جو مطلب آهي ته سندس وفات لڳ ڀڳ 232 ق م ۾ ٿي.{{sfn|Kosmin|2014|p=36}} ''اشوڪاوادان'' موجب پنهنجي زندگيءَ جي آخري ڏينهن ۾ شهنشاهه سخت بيمار ٿي پيو. هن ٻڌ سنگهه کي عطيا ڏيڻ لاءِ سرڪاري خزاني مان رقم استعمال ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن تي سندس وزيرن کيس رياستي خزاني تائين رسائي کان روڪي ڇڏيو. ان کان پوءِ اشوڪ پنهنجون ذاتي ملڪيتون عطيو ڪرڻ لڳو، پر ان کان به کيس روڪيو ويو. آخرڪار، وفات وقت سندس وٽ صرف هڪ [[املي|آملي]] (Myrobalan) جو اڌ ڦر بچيو هو، جيڪو هن پنهنجي آخري نذراني طور سنگهه کي پيش ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=18}} اهڙيون روايتون ٻڌ سنگهه کي سخاوت سان عطيا ڏيڻ جي اهميت اجاگر ڪن ٿيون ۽ اهو پڻ ڏيکارين ٿيون ته سلطنت ٻڌ ڌرم جي حمايت ۾ ڪهڙو ڪردار ادا ڪندي هئي.{{sfn|Singh|2008|p=332}} هڪ مشهور ڏند ڪٿا مطابق اشوڪ جي جسد کي ساڙڻ وقت سندس چتا مسلسل ست ڏينهن ۽ ست راتيون ٻرندي رهي. <ref>{{cite book |last=Strong |first=John |date=2007 |title=Relics of the Buddha |url=https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |publisher=Motilal Banarsidass Publishers |page=149 |isbn=978-81-208-3139-1 |access-date=15 November 2015 |archive-date=8 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508154548/https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |url-status=live }}</ref> == آثارِ قديمه جا باقيات == === اڏاوت === [[File:Lomas_Rishi_entrance.jpg|thumb|[[لوماس رشي غار]] جو تراشيل دروازو، [[بارابر غارون]]، تعمير لڳ ڀڳ 250 ق م]] اشوڪ سان منسوب مختلف اسٽوپن کان علاوه، [[اشوڪ جا ٿنڀا|سندس تعمير ڪرايل ٿنبو]] اڄ به برصغير جي مختلف علائقن ۾ موجود آهن. اشوڪ کي عام طور ڀارت ۾ پٿر تي ٻڌل تعميراتي فن جي شروعات جو باني سمجهيو ويندو آهي، جيڪا ٻڌ ڌرم جي خدمت لاءِ وقف هئي. ممڪن آهي ته هي فن [[يوناني-بئڪٽريائي]] ڪاريگرن جي اثر هيٺ ترقي ڪئي هجي، جيڪي [[سڪندر اعظم]] کان پوءِ هن خطي ۾ آيا هئا.<ref name="Stone">[https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 Introduction to Indian Architecture Bindia Thapar, Tuttle Publishing, 2012, p.21] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229200601/https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 |date=29 December 2019 }}</ref> اشوڪ کان اڳ عمارتون گهڻو ڪري غير مستقل مواد جهڙوڪ ڪاٺ، [[بانس]] ۽ ڇپر مان ٺاهيون وينديون هيون.<ref name="Stone"/><ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| title = Gardner's Art through the Ages: Non-Western Perspectives, Fred S. Kleiner, Cengage Learning, 2009, p14| isbn = 9780495573678| last1 = Kleiner| first1 = Fred S.| date = 5 January 2009| publisher = Cengage Learning| access-date = 17 June 2017| archive-date = 26 December 2019| archive-url = https://web.archive.org/web/20191226115443/https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| url-status = live}}</ref> امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ موجود پنهنجي شاهي محل کي ڪاٺ جي بدران پٿر استعمال ڪري ٻيهر تعمير ڪرايو هجي،{{sfn|Mookerji|1995|p=96}} ۽ شايد هن ان مقصد لاءِ پرڏيهي ڪاريگرن جي به مدد ورتي هجي.<ref>"Ashoka was known to be a great builder who may have even imported craftsmen from abroad to build royal monuments." Monuments, Power and Poverty in India: From Ashoka to the Raj, A. S. Bhalla, I.B.Tauris, 2015 p.18 [https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191226160624/https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18|date=26 December 2019}}</ref> اشوڪ هڪ نئين روايت به قائم ڪئي، جنهن ۾ هن پنهنجي [[اشوڪ جا فرمان|فرمانن]] کي پائيدار پٿرن تي اُڪرائڻ شروع ڪيو. ساڳئي طرح سندس ٻڌ ڌرمي نشانين سان سينگاريل ستون به انهيءَ تعميراتي جدت جو اهم مثال آهن. <gallery> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India.jpg|[[اشوڪ جا ٿنبا|اشوڪ جو هڪ ٿنڀو]]، [[ويشالي]] File:Vajrasana, early 20th century.jpg|[[مهابودهي مندر]] ۾ موجود [[وَجر آسن]] (هيرن جهڙو تخت)، جيڪو اشوڪ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو Rampurva bull capital detail.jpg|[[رمپُروا]] جي بيل واري تاج جو تفصيلي منظر، جنهن جي [[ابيڪس (معماري)|ابيڪس]] تي ٻن ''شعلا نما پالميٽن'' جي وچ ۾ ڪنول جو گل ۽ ننڍا گلاب نما گل تراشيل آهن. File:Barabar_caves_Sudama_inside.jpg|[[بارابر غارون]] ۾ واقع ''سداما غار''، جنهن ۾ چمڪندڙ گرينائيٽ سان سينگاريل وڏو محرابي هال ۽ اشوڪ جي نالي وارو ڪتبو موجود آهي. </gallery> === برهمي لِپي === [[File:Ashokan Brahmi script (consonants).png|thumb|left|اشوڪ دور جي برهمي لِپي]] [[برهمي لِپي]] ڀارت ۾ لڳ ڀڳ ٽئين صدي ق م دوران پنهنجي مڪمل ۽ ترقي يافته صورت ۾ ظاهر ٿي. <ref name="PO">{{cite book |last1=Olivelle |first1=Patrick |title=Ashoka: Portrait of a Philosopher King |date=9 January 2024 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-27000-6 |page=61-62 |url=https://www.google.com/books/edition/Ashoka/TE3gEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Ashoka+invented+Brahmi&pg=PA61&printsec=frontcover |language=en}}</ref> ممڪن آهي ته اشوڪ ئي هن نئين لِپي جو موجد هجي، جنهن کي پوءِ هن پنهنجي فرمانن ۽ ڪتبن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو، پر هي سوال اڃا تائين حتمي طور حل نه ٿي سگهيو آهي.<ref name="PO"/> ڪيترن مغربي ۽ ڀارتي عالمن جو خيال آهي ته برهمي لِپي ڪنهن سامي (Semitic) لِپي مان اخذ يا متاثر ٿي هئي، جيئن اتر-اولهه ۾ استعمال ٿيندڙ [[خروشٺي لِپي]] غالباً [[ارامي لِپي]] مان نڪتل هئي. انهن عالمن مطابق برهمي لِپي اشوڪ جي دور ۾ چند سالن اندر تيار ڪئي وئي ۽ پوءِ اشوڪ جي فرمانن ذريعي سڄي سلطنت ۾ ڦهلجي وئي، جنهن سان ڀارت ۾ ڪتبن جي هڪ نئين روايت جو آغاز ٿيو.{{Sfn|Salomon|1998|pp=18–24}} ان جي ابتڙ، ڪيترائي ٻيا عالم پرڏيهي اثر واري نظريي کي رد ڪن ٿا ۽ برهمي لِپي کي مڪمل طور مقامي ارتقا جو نتيجو قرار ڏين ٿا.{{sfn|Salomon|1998|pp=19–21 with footnotes}}{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|p=194 with footnote 421}} ايندڙ هزارين سالن دوران ڏکڻ ايشيا جون اڪثر لِپيون اشوڪي برهمي لِپي مان ئي نڪتيون. <ref name="PO"/> === ڪتبا ۽ پٿريلا فرمان === [[File:AiKhanoumAndIndia.jpg|thumb|اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ ۽ همعصر يوناني شهر [[آئي-خانوم]] جو مقام.<ref>Reference: ''India: The Ancient Past'' p. 113, Burjor Avari, [[Routledge]], {{ISBN|0-415-35615-6}}</ref>]] {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 400 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = AsokaKandahar.jpg | image2 = Kandahar Bilingual Rock Inscription (transcription).png | footer = [[اشوڪ جو قنڌار ڪتبو]]، جيڪو يوناني ۽ [[ارامي لِپي]] ۾ ٻه-لساني ڪتبو آهي، [[قنڌار]] مان دريافت ٿيو ({{small|[[افغانستان قومي عجائب گهر]]}}) | footer_align = center }} اشوڪ جا فرمان (Edicts) 33 ڪتبن جو هڪ مجموعو آهن، جيڪي [[اشوڪ جا ٿنبا|اشوڪي ٿنبو]]، وڏن پٿرن ۽ غارن جي ڀتين تي سندس حڪمراني دوران اُڪيرا ويا هئا.<ref name="Irwin 1973 706–720"/> اهي ڪتبا اڄوڪي پاڪستان ۽ ڀارت جي مختلف علائقن ۾ پکڙيل آهن ۽ ٻڌ ڌرم جي موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا مادي ثبوت سمجهيا وڃن ٿا. انهن فرمانن ۾ ٻڌ ڌرم جي ابتدائي ۽ وسيع ڦهلاءَ جو تفصيلي بيان ملي ٿو، جيڪو ڀارتي تاريخ جي هڪ طاقتور ترين حڪمران جي سرپرستي هيٺ ٿيو. انهن مان اشوڪ جي تبليغي سرگرمين، اخلاقي اصولن، مذهبي خيالن، سماجي ڀلائي ۽ جانورن جي تحفظ بابت قيمتي ڄاڻ ملي ٿي.{{sfn|Singh|2012}} اشوڪ کان اڳ شاهي حڪم ۽ سرڪاري پيغام شايد اهڙي مواد تي لکيا ويندا هئا جيڪو وقت سان ضايع ٿي ويندو هو، جهڙوڪ کجيءَ جا پن، ڀورج وڻ جي ڇال، ڪپهه جو ڪپڙو يا ڪاٺيون تختيون.{{sfn|Lahiri|2015|pp=120–121}} جيتوڻيڪ اشوڪ جي سرڪاري انتظاميا اهڙو مواد استعمال ڪندي رهي، پر اشوڪ پنهنجا اهم پيغام پٿرن تي به اُڪرائڻ شروع ڪرايا.{{sfn|Lahiri|2015|pp=120–121}} امڪان آهي ته هن کي اهڙا ڪتبا نصب ڪرڻ جو خيال پاڙيسري [[ھخامنشي سلطنت]] کان مليو هجي.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} اهو پڻ ممڪن آهي ته اشوڪ جا ڪيترائي پيغام ڪاٺ يا ٻين غير مستقل مواد تي لکي سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليا ويا هجن، پر اهي سڀ دستاويز وقت سان گڏ ختم ٿي ويا.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} عالمن اڄ به اشوڪ جي فرمانن ۾ ظاهر ڪيل ۽ لڪل سياسي نظرين جو تجزيو ڪري رهيا آهن، خاص طور تي سندس شاهي تصور (امپيريل وژن) بابت. اهي اهو سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ته اشوڪ پنهنجي انتهائي وسيع، گهڻ ثقافتي ۽ معاشي طور متنوع ٽئين صدي ق م واري سلطنت کي ڪيئن منظم ڪرڻ چاهيو.{{sfn|Singh|2012|p=132}} بهرحال هڪ ڳالهه واضح آهي ته اشوڪ جا ڪتبا برصغير ۾ شاهي ڪتبن جو سڀ کان پراڻو محفوظ مجموعو آهن، ۽ انهيءَ لحاظ سان اهي حڪومتي روايتن ۾ هڪ وڏي جدت جي حيثيت رکن ٿا.{{sfn|Singh|2012}} اشوڪ جا گهڻا ڪتبا مختلف [[پراڪرت]] ٻولين جي ميلاپ ۾ لکيل آهن ۽ انهن لاءِ [[برهمي لِپي]] استعمال ڪئي وئي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=126}} اشوڪ جي ڪيترن ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي شهرن جي ويجهو، اهم واپاري رستن تي يا مذهبي اهميت وارن هنڌن تي نصب ڪيا ويا هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=6}} انهن مان ڪيترائي ڪتبا ٽڪرين، پٿريلي پناهه گاهن ۽ مقامي طور مقدس سمجهيل جڳهن تي مليا آهن.{{sfn|Lahiri|2015|p=143}} ان بابت مختلف نظرين موجب: * اهي هنڌ شايد قديم ميگالٿڪ ثقافتن جا مرڪز هئا. * يا اشوڪ جي زماني ۾ مقدس جايون سمجهيون وينديون هيون. * يا وري انهن جي فطري عظمت روحاني اقتدار جي علامت طور استعمال ڪئي وئي هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=23}}{{sfn|Lahiri|2015|pp=143–157}} دلچسپ ڳالهه اها آهي ته اشوڪ جا ڪتبا موريا سلطنت جي وڏن شهرن جهڙوڪ [[پاٽلي پتر]]، [[وديشا]]، [[اجييني]] ۽ [[تڪششيلا]] مان نه مليا آهن.{{sfn|Lahiri|2015|p=143}} ممڪن آهي ته انهن شهرن ۾ موجود ڪيترائي ڪتبا وقت سان ضايع ٿي ويا هجن. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوانزانگ]] اهڙن ڪجهه اشوڪي ستنن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي اڃا تائين جديد محققن کي نه مليا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=6}} اهو پڻ لڳي ٿو ته اشوڪ هر حڪم پهرين صوبائي گورنرن ڏانهن موڪليندو هو، جيڪي پوءِ پنهنجي علائقي جي عملدارن تائين اهو پيغام پهچائيندا هئا.{{sfn|Lahiri|2015|p=127}} مثال طور [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان نمبر 1]] مختلف هنڌن تي مختلف نسخن ۾ مليو آهي. سڀني نسخن ۾ لکيل آهي ته اشوڪ 256 ڏينهن جي دوري دوران اهو حڪم جاري ڪيو. هي انگ ظاهر ڪري ٿو ته اهو پيغام هڪ ئي وقت سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليو ويو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=133}} [[ڪرناٽڪ]] جي پاڙيسري هنڌن [[برهمگري]]، [[سدّاپور]] ۽ [[جاٽنگا-راميشور]] مان مليل هڪ ئي پيغام جا ٽي نسخا ڏکڻ صوبي جي گاديءَ [[سورنگري]] مان موڪليا ويا هئا. انهن ٽنهي نسخن ۾ ساڳيو متن آهي، جنهن کان اڳ ''آريه-پتر'' (شايد اشوڪ جو پٽ ۽ صوبائي گورنر) ۽ ''مها ماتر'' (سرڪاري عملدار) طرفان سلام پيش ڪيو ويو آهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=127}} === سِڪا === [[ڪيڊيوسيس]] (Caduceus) جو نشان ٽئين ۽ ٻي صدي ق م دوران [[موريا سلطنت]] جي [[پنچ-مارڪ ٿيل سڪا|پنچ-مارڪ ٿيل سڪن]] تي ظاهر ٿئي ٿو. سڪن جي مطالعي (Numismatics) مان معلوم ٿئي ٿو ته هي نشان شهنشاهه اشوڪ جي ذاتي مُهر يا "[[مدرا]]" طور استعمال ٿيندو هو.<ref>Indian Numismatics, Damodar Dharmanand Kosambi, Orient Blackswan, 1981, p.73 [https://books.google.com/books?id=favxZII9WtwC&pg=PA73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191215201423/https://books.google.com/books?id=favxZII9WtwC&pg=PA73|date=15 December 2019}}</ref> هي نشان موريا دور کان اڳ وارن پنچ-مارڪ ٿيل سڪن تي نظر نٿو اچي، پر رڳو موريا دور جي سڪن تي استعمال ٿيو. ان سان گڏ هيٺيان نشان به ڏسڻ ۾ اچن ٿا: * [[ٽن محرابن واري ٽڪريءَ جو نشان]] * "ٽڪريءَ تي مور" وارو نشان * [[ٽرِسڪيليس]] * [[تڪششيلا]] جو نشان<ref>Malwa Through the Ages, from the Earliest Times to 1305 A.D, Kailash Chand Jain, Motilal Banarsidass Publ., 1972, p.134 [https://books.google.com/books?id=_3O7q7cU7k0C&pg=PA134] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224053358/https://books.google.com/books?id=_3O7q7cU7k0C&pg=PA134|date=24 December 2019}}</ref> <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Caduceus on Mauryan coin.jpg|موريا دور جي [[پنچ-مارڪ ٿيل سڪا|پنچ-مارڪ ٿيل سڪي]] تي ڪيڊيوسيس جو نشان File:India Mauryan emperor Ashoka Punch-marked Coin.jpg|اشوڪ سان منسوب هڪ پنچ-مارڪ ٿيل سڪو<ref>{{cite book |last=Mitchiner |first=Michael |date=1978 |title=Oriental Coins & Their Values: The Ancient and Classical World 600 B.C. - A.D. 650 |publisher=Hawkins Publications |page=544 |isbn=978-0-9041731-6-1}}</ref> File:I15 1karshapana Maurya Ashoka MACW4229 1ar (8486624862).jpg|موريا دور جو هڪ چانديءَ جو [[ڪرشاپڻ]] سڪو، جيڪو شايد اشوڪ جي زماني جو هجي، [[مٿرا]] جي ٽڪسالي مان. '''سامهون وارو پاسو:''' سج ۽ جانور سميت مختلف نشان. '''پٺيون پاسو:''' هڪ علامتي نشان. '''ماپ:''' 13.92 × 11.75 ملي ميٽر. '''وزن:''' 3.4 گرام. </gallery> === شاھي نشان=== [[File:Ashoka_Chakra.svg|thumb|upright=0.5|[[اشوڪ چڪر]]، يعني "ڌرم جو ڦيٿو"، جيڪو جديد [[ڀارت جو قومي جهنڊو|ڀارت جي قومي جهنڊي]] ۾ شامل ڪيو ويو آهي.]] اشوڪي ٿنڀن جا مٿيان حصا انتهائي حقيقت پسندانه انداز ۾ تراشيل هئا ۽ انهن تي مخصوص [[موريا پالش]] ڪئي ويندي هئي، جنهن سبب پٿر جي سطح تي چمڪدار ۽ هموار ڏيک پيدا ٿيندو هو.<ref name="Irwin 1973 706–720">{{Cite journal |last=Irwin |first=John |date=1973 |title='Aśokan' Pillars: A Reassessment of the Evidence |url=https://www.jstor.org/stable/877526 |journal=The Burlington Magazine |volume=115 |issue=848 |pages=706–720 |jstor=877526 }}</ref> [[اشوڪ جو ٻن شينھن وارو ٿنڀي جو مٿو]] (Lion Capital of Ashoka)، جيڪو اشوڪ جي قائم ڪيل هڪ ٿنڀي جي چوٽيءَ تي نصب هو، ان ۾ ڦيٿي جهڙي هڪ علامت تراشيل آهي، جنهن کي [[اشوڪ چڪر]] چيو وڃي ٿو. هي ڦيٿو ان "ڌرم چڪر" جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن کي [[گوتم ٻڌ]] هلندڙ بڻايو هو. اڄ اهو ئي اشوڪ چڪر جديد ڀارت جي قومي جهنڊي جو اهم حصو آهي. ان ٿنڀي جي مٿي واري حصي تي چڪري سميت ٻن شينھن جا مجسما پڻ موجود آهن، جيڪي اڄ جي [[ڀارت جي سرڪاري مُهر]] (State Emblem of India) ۾ پڻ استعمال ٿين ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] ae1jq6tu6o2rm7xfsl9m1kb971k1u1v 388262 388261 2026-06-23T23:49:27Z Intisar Ali 8681 388262 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == وڌيڪ تعارف== اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اشوڪا</ref> ==پيدائش== اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]]، [[اينٽيگونس ٻيون گوناتاس]]، [[مئگاس آف سائرين]]، ۽ سڪندر (يا ته [[ايپائرس جو سڪندر ٻيون|ايپائرس]] وارو يا [[ڪرنتھ جو سڪندر]])۔{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي ({{circa|304 BCE}})۔{{sfn|Lahiri|2015|p=24}} هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} == نسب == اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Lahiri|2015|p=26}} ٻين ماخذن، جهڙوڪ [[پراڻ]] ۽ ''[[مهاونس]]'' موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه [[بندوسار]] هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[چندرگپت موريا]] هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه [[بمبسار]] سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: [[اجاتشتر]] → [[اُدايين]] → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → [[پرسينجت]] → [[نندا سلطنت|نندا]]۔{{sfn|Strong|1989|p=204}} سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو [[تاراناٿ]]، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Thapar|1961|p=9}} اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[اشوڪ جي ماءُ]] چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.{{sfn|Strong|1989|pp=204–205}} ''اشوڪاوادان'' ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،{{sfn|Lahiri|2015|p=323|ps=:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."}} پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.{{sfn|Lahiri|2015|p=31}} مثال طور: * ''اشوڪاوادان مالا'' ۾ سندس نالو '''سُڀدرانگي''' ڏنو ويو آهي۔{{sfn|Guruge|1993|p=19}}{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''وامسٿاپڪاسني'' يا ''مهاونس ٽيڪا''، جيڪا ''مهاونس'' تي هڪ شرح آهي، کيس '''ڌرم''' (پالي ۾ ''ڌمّ'') سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا [[ڪشتريه]] خاندان سان واسطو رکندي هئي۔{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''[[ديوياوادان]]'' جي هڪ روايت ۾ کيس '''جنپد ڪلياني''' سڏيو ويو آهي۔{{sfn|Singh|2008|p=332}} عالم [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]] موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.{{sfn|Guruge|1993|p=19}} ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[ايپين]] موجب، [[چندرگپت موريا]] يوناني حڪمران [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=20}} == شهزادي جي حيثيت ۾ == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 500 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Mauryan ruins of pillared hall at Kumrahar site of Pataliputra ASIEC 1912-13.jpg | caption1 = [[پاٽلي پتر]] جي ڪمراهار ماڳ تي ستونن واري هال جا آثار | image2 = Pataliputra_capital_(volume).jpg | caption2 = [[پاٽلي پتر]] جو ستون-سِر، چوٿين–ٽين صدي ق.م | footer = امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] شهر ۾ ڄائو هو. ان دور جي شهر جا آثار جديد [[پاٽنا]] جي مرڪزي علائقن ۾ کوٽائين ذريعي مليا آهن. | footer_align = center }} اشوڪ جون پنهنجون لکتون سندس ابتدائي زندگي بابت ڪا معلومات فراهم نٿيون ڪن، ۽ هن موضوع بابت گهڻي ڄاڻ انهن روايتن مان ملي ٿي جيڪي سندس وفات کان سوين سال پوءِ لکيون ويون.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}} جيتوڻيڪ انهن روايتن ۾ اشوڪ جي اڳين جنمن جهڙيون ظاهر طور افسانوي ڳالهيون شامل آهن، پر انهن ۾ اشوڪ جي دور بابت ڪجهه اهڙي معلومات پڻ موجود آهي جيڪا تاريخي طور ممڪن نظر اچي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}}{{sfn|Singh|2008|p=332}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، جڏهن اشوڪ نوجوان هو ته سندس پيءُ بندوسار سندس کُردري ۽ غير دلڪش صورت سبب کيس پسند نه ڪندو هو. هڪ ڏينهن بندوسار تپسوي پنگل واتساجيو کي چيو ته هو طئي ڪري ته سندس پٽن مان ڪير سندس جانشين ٿيڻ جي لائق آهي. تپسوي جي صلاح تي سڀني شهزادن کي "سونهري محل جي باغ" ۾ گڏ ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو. اشوڪ وڃڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خبر هئي ته سندس پيءُ کيس پسند نٿو ڪري، پر سندس ماءُ کيس وڃڻ تي آماده ڪيو. جڏهن وزير [[رادھاگپت]] ڏٺو ته اشوڪ گاديءَ واري شهر مان باغ ڏانهن روانو ٿي رهيو آهي، تڏهن هن شهزادي کي سفر لاءِ شاهي هاٿي مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Strong|1989|p=206}} باغ ۾ پنگل واتساجيو شهزادن جو جائزو ورتو ۽ سمجهي ويو ته ايندڙ شهنشاهه اشوڪ هوندو. پر بندوسار کي ناراض ڪرڻ کان بچڻ لاءِ هن جانشين جو نالو ظاهر نه ڪيو. ان جي بدران هن چيو ته جنهن وٽ بهترين سواري، بهترين ويهڻ جي جاءِ، بهترين پيئڻ، بهترين ٿانوَ ۽ بهترين کاڌو هوندو، اهو ئي ايندڙ بادشاهه ٿيندو. هر ڀيري اشوڪ دعويٰ ڪئي ته اهي شرطون هن وٽ موجود آهن. بعد ۾ تپسوي اشوڪ جي ماءُ کي ٻڌايو ته سندس پٽ ايندڙ شهنشاهه ٿيندو، ۽ سندس صلاح تي بندوسار جي غضب کان بچڻ لاءِ سلطنت ڇڏي هليو ويو.{{sfn|Strong|1989|p=207}} جيتوڻيڪ روايتون ٻڌائين ٿيون ته بندوسار اشوڪ جي ظاهر سبب کيس پسند نه ڪندو هو، پر اهي ساڳيون روايتون اهو به ٻڌائين ٿيون ته هن اشوڪ کي اهم ذميواريون ڏنيون، جهڙوڪ [[تڪششيلا]] جي بغاوت کي ختم ڪرڻ (اتر هندستاني روايت موجب) ۽ [[اجين]] جي حڪومت هلائڻ (سري لنڪائي روايت موجب).{{sfn|Thapar|1961|p=21}} اهو ظاهر ڪري ٿو ته بندوسار شهزادي جي ٻين صلاحيتن کان متاثر هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته هن اشوڪ کي گاديءَ واري شهر کان پري علائقن ۾ ان ڪري موڪليو ته جيئن هو شاهي درٻار کان پري رهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=65}} === تڪششيلا ۾ بغاوت === [[File:Aramaic_inscription_at_Taxila_Museum.jpg|thumb|upright=0.6|[[ٽيڪسلا جي آرامي لکت]]، جنهن ۾ ممڪن طور اشوڪ جو ذڪر موجود آهي.]] ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار شهزادي اشوڪ کي [[تڪششيلا]] شهر ۾ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ موڪليو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} (موجوده [[پاڪستان]] ۾ [[ڀير ماڙو]]).{{sfn|Lahiri|2015|p=66}} هي واقعو سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهي؛ ان جي بدران اتي بيان آهي ته بندوسار اشوڪ کي [[اجين]] جو گورنر مقرر ڪيو. ٻن ٻين ٻڌ ڌرمي متنن، ''اشوڪ سوتر'' ۽ ''ڪنال سوتر''، مطابق بندوسار اشوڪ کي [[گنڌارا]] جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو هو، جتي تڪششيلا واقع هئي، نه اجين.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} ''اشوڪاوادان'' موجب بندوسار اشوڪ کي چار حصن تي مشتمل لشڪر (گهوڙيسوار، [[جنگي هاٿي]]، [[رتھ]] ۽ پيادل فوج) ڏنو، پر هٿيار مهيا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اشوڪ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي شهنشاهه ٿيڻ جي لائق آهي ته هٿيار پاڻ ظاهر ٿي ويندا. پوءِ ديوتائون زمين مان نڪري آيون ۽ فوج کي هٿيار فراهم ڪيا.{{sfn|Strong|1989|p=208}} جڏهن اشوڪ تڪششيلا پهتو ته شهرين سندس آجيان ڪئي ۽ ٻڌايو ته سندن بغاوت فقط ظالم وزيرن خلاف هئي، بادشاهه خلاف نه. ڪجهه عرصي بعد [[خاصا]] علائقي ۾ به سندس آجيان ڪئي وئي، ۽ ديوتائن اعلان ڪيو ته هو سڄي ڌرتيءَ تي حڪومت ڪندو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} تڪششيلا هڪ مالدار ۽ سياسي لحاظ کان اهم شهر هو. تاريخي ثبوت ڏيکارين ٿا ته اشوڪ جي دور تائين اهو ''[[اترپٿ]]'' واپاري رستي وسيلي [[پاٽلي پتر]] سان ڳنڍيل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=70}} بهرحال، موجود همعصر ماخذن مان ڪو به تڪششيلا جي بغاوت جو ذڪر نٿو ڪري، ۽ اشوڪ جي ڪنهن به لکت مان اهو ظاهر نٿو ٿئي ته هن ڪڏهن شهر جو دورو ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=66-67}} تنهن هوندي به، اشوڪ جي تڪششيلا سان لاڳاپي جي روايت کي [[سرڪپ]] مان مليل هڪ آرامي لکت جزوي طور تقويت ڏئي ٿي. ان لکت ۾ هڪ نالو "prydr" اکرن سان شروع ٿئي ٿو، جنهن کي گهڻا عالم "پريادرشي" طور بحال ڪن ٿا، جيڪو اشوڪ جو لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} تڪششيلا ڀرسان موجود [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] جو نالو به اشوڪ سان لاڳاپي جو هڪ ممڪن ثبوت سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ "ڌرماراجا" مان مراد اشوڪ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=68}} ديوتائن طرفان هٿيار مهيا ڪرڻ وارو قصو شايد اشوڪ کي نيم الاهي حيثيت ڏيڻ لاءِ بيان ڪيو ويو هجي، يا اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته بندوسار، جيڪو اشوڪ کي پسند نه ڪندو هو، سندس ناڪامي چاهيندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=67}} === اجين جو نائب بادشاهه === ''[[مهاونس]]'' موجب، بندوسار اشوڪ کي [[اونتيراستر]] (موجوده [[اجين ضلعو]]) جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هي علائقو مرڪزي هندستان جو هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري صوبو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=89–90}} هي روايت مرڪزي هندستان مان دريافت ٿيل [[سارو مارو]] لکت سان پڻ تقويت حاصل ڪري ٿي، جنهن ۾ بيان آهي ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ انهيءَ هنڌ جو دورو ڪيو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=350–351}} اشوڪ جي پنهنجي [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان#پهريون جدا اهم پٿريلو فرمان|پٿريلي فرمان]] مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ اجين ۾ هڪ شهزادو نائب بادشاهه موجود هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} اهو به هن روايت جي حمايت ڪري ٿو ته اشوڪ پاڻ اجين جو نائب بادشاهه رهيو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=98}} {{multiple image | perrow=2 | total_width=400 | caption_align=center | align=right | direction=horizontal | image1=Saru_Maru_stupa.jpg | image2=Panguraria Top View Closeup detail.jpg | footer=[[سارو مارو]] يادگاري لکت مان لڳي ٿو ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ اجين واري علائقي ۾ موجود هو: "''پريادسي'' خوشگوار سير لاءِ هن هنڌ آيو جڏهن هو اڃا شهزادو هو..." }} اشوڪ جي دور ۾ [[پاٽلي پتر]] ۽ [[اجين]] ڪيترن ئي رستن ذريعي ڳنڍيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته اجين ڏانهن ويندي سندس قافلو روپناٿ ۾ ترسيو هجي، جتي بعد ۾ سندس لکت ملي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=94–95}} سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ اجين ويندي [[وديشا]] پهتو، جتي هو هڪ خوبصورت عورت جي عشق ۾ مبتلا ٿيو. ''ديپاونس'' ۽ ''مهاونس'' موجب اها عورت [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] هئي، جيڪا هڪ واپاري جي ڌيءَ هئي. ''مهابودهي ونس'' مطابق هوءَ "وديشا مها ديوي" هئي ۽ [[شاڪيه]] خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان [[گوتم ٻڌ]] پڻ هو. ممڪن آهي ته ٻڌ ڌرمي تاريخ نويسن اشوڪ جي خاندان کي ٻڌ سان ڳنڍڻ لاءِ هي شاڪيه تعلق بيان ڪيو هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} ٻڌ ڌرمي متنن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ديوي بعد ۾ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو، پر انهن ۾ سندس قبولِ اسلام... (يعني قبولِ ٻڌ ڌرم) جو ڪو تفصيلي بيان موجود ناهي. انهيءَ ڪري ممڪن آهي ته جڏهن هن اشوڪ سان ملاقات ڪئي، تڏهن به هوءَ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ''مهاونس'' موجب، اجين ۾ ديوي اشوڪ جي پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] کي جنم ڏنو، ۽ ٻن سالن بعد هڪ ڌيءَ [[سنگهمتا]] پيدا ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=97}} ''مهاونس'' موجب مهندا کي اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، ڀڪشو بڻايو ويو. انهيءَ حساب سان مهندا اشوڪ جي تخت نشيني وقت چوڏهن ورهين جو هو. جيڪڏهن مهندا ان وقت ڄائو جڏهن اشوڪ فقط ويهن ورهين جو هو، ته پوءِ اشوڪ تقريباً 34 ورهين جي عمر ۾ تخت تي ويٺو هوندو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ڪيترائي سال نائب بادشاهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون.{{sfn|Thapar|1961|pp=24–25}} == تخت نشيني == روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اشوڪ [[يووراج|ولي عهد]] نه هو، ۽ سندس تخت نشيني تڪراري هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=25}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار جي وڏي پٽ [[سوسيما]] هڪ ڏينهن مذاق ۾ هڪ گنجي وزير جي مٿي تي چماٽ هنئي. وزير کي خوف ٿيو ته جيڪڏهن سوسيما بادشاهه بڻيو ته شايد هڪ ڏينهن تلوار سان به ساڻس اهڙي ئي مذاق ڪري. تنهن ڪري هن پنج سئو وزيرن کي اشوڪ جي حمايت لاءِ آماده ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته اشوڪ هڪ ''[[چڪروَرتي]]'' (ساري دنيا تي حڪومت ڪندڙ حڪمران) بڻجندو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ڪجهه عرصي بعد [[تڪششيلا]] ۾ ٻيهر بغاوت ٿي. بندوسار سوسيما کي بغاوت دٻائڻ لاءِ موڪليو. ٿوري ئي وقت کان پوءِ بندوسار سخت بيمار ٿي پيو ۽ سندس موت جو امڪان پيدا ٿيو. ان وقت سوسيما اڃا تڪششيلا ۾ هو ۽ بغاوت مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو هو. بندوسار کيس گاديءَ واري شهر واپس گهرائي ورتو ۽ اشوڪ کي حڪم ڏنو ته هو تڪششيلا ڏانهن روانو ٿئي.{{sfn|Strong|1989|p=209}} پر وزيرن بندوسار کي ٻڌايو ته اشوڪ بيمار آهي ۽ صلاح ڏني ته سوسيما جي واپسي تائين اشوڪ کي عارضي طور تخت تي ويهاريو وڃي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} جڏهن بندوسار انڪار ڪيو، تڏهن اشوڪ اعلان ڪيو ته جيڪڏهن تخت واقعي سندس قسمت ۾ آهي ته ديوتائون کيس ايندڙ شهنشاهه طور تاج پارائينديون. ساڳئي لمحي ديوتائن ائين ڪيو، بندوسار وفات ڪري ويو، ۽ اشوڪ جي حڪمراني سڄي دنيا تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ زمين جي مٿان موجود [[يڪشا]]ن جو علائقو ۽ زمين جي هيٺان موجود [[ناگ]]ن جو علائقو پڻ شامل هو.{{sfn|Strong|1989|p=209}} جڏهن سوسيما گاديءَ واري شهر واپس آيو ته اشوڪ جي نئين وزيراعظم [[راڌاگپت]] کيس ڪوئلن سان ڀريل هڪ کڏ ۾ ڦاسائي ڇڏيو. سوسيما دردناڪ موت مري ويو، جڏهن ته سندس سپهه سالار ڀدرايڌ بُدھ ڌرم جو ڀڪشو بڻجي ويو.{{sfn|Strong|1989|p=210}} [[File:Sarnath_Ashoka_Lions_with_Dharma_Wheel.jpg|thumb|[[سارناتھ]] ۾ [[اشوڪ جو شينھن وارو-ٿنبو]]، جنهن ۾ چار [[ايشيائي شينھن]] هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن. اهي [[ٻڌ ڌرم]] جي [[چار عظيم سچايون|چار عظيم سچائين]] ۽ اخلاقي قانون جي ڦيٿي ([[ڌرم چڪر]]) جي علامت آهن.{{sfn|Allen|2012|p=331}}]] ''[[مهاونس]]'' موجب، جڏهن بندوسار بيمار ٿيو ته اشوڪ [[اجين]] مان [[پاٽلي پتر]] واپس آيو ۽ گاديءَ واري شهر تي قبضو ڪري ورتو. پيءُ جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي وڏي ڀاءُ کي قتل ڪيو ۽ تخت تي ويٺو.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ساڳئي متن موجب، اشوڪ پنهنجي سوتيلي ڀائرن مان نويَنوي (99) ڄڻن کي قتل ڪيو، جن ۾ سُمانا پڻ شامل هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} ''[[ديپاونس]]'' موجب، هن هڪ سئو ڀائرن کي قتل ڪيو ۽ چار سال بعد تاجپوشي ڪرائي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ''ونسٿاپڪاسني'' وڌيڪ ٻڌائي ٿو ته هڪ [[آجيَوڪ]] تپسوي اشوڪ جي ماءُ جي خواب جي تعبير ڪندي اڳواٽ هن خونريزي جي پيشنگوئي ڪئي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} انهن روايتن موجب اشوڪ جو سڳو ڀاءُ [[تِسا]] ئي بچي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} ٻين ذريعن ۾ بچيل ڀاءُ جا نالا [[ويتاشوڪ]]، وگتاشوڪ، سودت (''So-ta-to'') يا سوگتر (''Siu-ka-tu-lu'') بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} 99 ۽ 100 جهڙا انگ واضح طور مبالغو آهن ۽ شايد صرف اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن ته اشوڪ پنهنجي ڪيترن ئي ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} [[تاراناٿ]] موجب اشوڪ پنهنجي اڳوڻي حڪمران جو ناجائز پٽ هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڇهه جائز شهزادن کي قتل ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ممڪن آهي ته اشوڪ اصل جانشين نه هجي ۽ هن تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ ڀائر قتل ڪيا هجن. بهرحال، ٻڌ ڌرمي ماخذن شايد هن واقعي کي وڌائي پيش ڪيو ته جيئن ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ اشوڪ کي ظالم ۽ بي رحم حڪمران طور ڏيکاري سگهجي. اشوڪ جي پنجين پٿريلي فرمان ۾ انهن عملدارن جو ذڪر آهي جن جي ذميواري سندس ڀائرن، ڀينرن ۽ ٻين مائٽن جي خاندانن جي ڀلائي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تخت نشيني کان پوءِ به سندس هڪ کان وڌيڪ ڀائر زندهه هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} تنهن هوندي به ڪجهه مؤرخ هن راءِ سان متفق ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فرمان ۾ صرف ڀائرن جي ''خاندانن'' جو ذڪر آهي، خود ڀائرن جو نه.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} === تخت نشيني جي تاريخ === سري لنڪائي متنن ''[[مهاونس]]'' ۽ ''[[ديپاونس]]'' موجب اشوڪ [[گوتم ٻڌ]] جي وفات کان 218 سال پوءِ تخت تي ويٺو ۽ 37 سال حڪومت ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|pp=13–14}} ٻڌ جي وفات جي صحيح تاريخ پاڻ به تڪراري آهي،{{sfn|Thapar|1961|p=14}} جڏهن⁠تہ اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ ٻڌ جي وفات کان صرف هڪ سئو سال پوءِ حڪومت ڪئي، جنهن ڪري تاريخ بابت وڌيڪ اختلاف پيدا ٿيا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست مڃجي ۽ ٻڌ جي وفات 483 ق.م ۾ ٿي هجي، جيئن ڪيترن ئي عالمن تجويز ڪيو آهي، ته اشوڪ جي تخت نشيني 265 ق.م ۾ ٿيڻ گهرجي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} [[پراڻ]]ن موجب اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] 25 سال حڪومت ڪئي، جڏهن⁠تہ سري لنڪائي روايت 28 سال ٻڌائي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} جيڪڏهن پراڻن جو بيان صحيح هجي ته اشوڪ جي تخت نشيني کي ٽي سال اڳ، يعني 268 ق.م تي تاريخ بندي ڪري سگهجي ٿي. ٻئي طرف، جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست هجي پر ٻڌ جي وفات 486 ق.م مڃجي، جيڪا ''ڪينٽونيز ڊاٽڊ رڪارڊ'' سان حمايت حاصل ڪري ٿي، ته پوءِ به اشوڪ جي تخت نشيني 268 ق.م جي لڳ ڀڳ بيهندي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} ''مهاونس'' بيان ڪري ٿو ته اشوڪ بادشاهه ٿيڻ کان چار سال پوءِ رسمي تاجپوشي ڪرائي. هن وچ واري عرصي کي ائين سمجهي سگهجي ٿو ته انهن چئن سالن دوران هن بندوسار جي ٻين پٽن خلاف جانشيني جي جنگ وڙهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ هڪ قصو موجود آهي جنهن موجب اشوڪ جو وزير [[يشس]] پنهنجي هٿ سان سج کي لڪائي ڇڏيو. پروفيسر پي. ايڇ. ايل. ايگرمونٽ جو خيال هو ته هي قصو 4 مئي 249 ق.م تي اتر هندستان ۾ نظر آيل جزوي سج گرهڻ ڏانهن اشارو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=12–13}} ''اشوڪاوادان'' موجب، هن سج گرهڻ کان ڪجهه عرصي بعد اشوڪ مختلف ٻڌ ڌرمي مقدس ماڳن جي ياترا تي نڪتو. اشوڪ جي [[لومبني]] واري ستوني فرمان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي 21هين سال ۾ لومبني جو دورو ڪيو. جيڪڏهن اهو دورو ساڳئي ياترا جو حصو هجي، ۽ لومبني جو دورو سج گرهڻ کان هڪ يا ٻن سالن اندر ٿيو هجي، ته پوءِ 268–269 ق.م واري تخت نشيني جي تاريخ وڌيڪ امڪاني لڳي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}}{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} بهرحال، هي نظريو سڀني عالمن پاران قبول ٿيل ناهي. مثال طور [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي خيال ۾ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ڪيل واقعو تاريخي وقت بندي سان لاڳاپيل ئي ناهي، ۽ ايگرمونٽ جي تشريح ان روايت جي ادبي ۽ مذهبي پس منظر کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان اڳ واري حڪومت == سري لنڪائي ۽ اتر هندستاني ٻنهي روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ سخت ۽ پرتشدد شخص هو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} [[تاراناٿ]] پڻ لکي ٿو ته شروعات ۾ اشوڪ کي ''ڪاماشوڪ'' سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪيترائي سال عيش ۽ عشرت ۽ دنياوي خواهشن (''[[ڪاما]]'') ۾ گذاريا. ان کان پوءِ کيس ''چنڊاشوڪ'' (يعني ”ظالم اشوڪ“) چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪجهه سال برن ڪمن ۾ صرف ڪيا. آخرڪار ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ هو ''ڌرماشوڪ'' (يعني ”نيڪ اشوڪ“) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ کيس ''چنڊاشوڪ'' سڏي ٿو ۽ سندس ڪيترن ئي ظالماڻن عملن جو ذڪر ڪري ٿو:{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * جيڪي وزير سندس تخت نشيني ۾ مددگار ثابت ٿيا هئا، سي حڪومت سنڀالڻ کان پوءِ ساڻس بي ادبي سان پيش اچڻ لڳا. سندن وفاداري آزمائڻ لاءِ اشوڪ کين هڪ غيرمعمولي حڪم ڏنو ته سڀ گلن ۽ ميون وارا وڻ ڪٽي ڇڏين. جڏهن وزيرن اهو حڪم نه مڃيو ته اشوڪ ذاتي طور پنج سئو وزيرن جا سر قلم ڪرائي ڇڏيا.{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * هڪ ڏينهن باغ ۾ سير دوران اشوڪ ۽ سندس حرم جون عورتون هڪ سهڻي [[اشوڪ وڻ]] وٽان گذريون. ان منظر اشوڪ ۾ محبت جا جذبا جاڳايا، پر عورتون سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي سبب ساڻس قربت اختيار ڪرڻ ۾ دلچسپي نه رکيون. ڪجهه وقت پوءِ جڏهن اشوڪ سمهي پيو ته ناراض عورتن سندس نالي واري اشوڪ وڻ جا گل ۽ ٽاريون ڪٽي ڇڏيون. جاڳڻ کان پوءِ اشوڪ سزا طور پنهنجي پنج سئو حرم وارين عورتن کي جيئرو ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * اهڙين قتل عام وارين ڪاررواين سبب وزيراعظم [[رادھاگپت]] پريشان ٿي ويو. هن صلاح ڏني ته مستقبل جي اجتماعي قتلن لاءِ هڪ جلاد مقرر ڪيو وڃي ته جيئن بادشاهه پاڻ اهڙن ڪمن ۾ سڌو سنئون ملوث نه رهي. ان مقصد لاءِ مگڌ جي هڪ ڳوٺ جو نوجوان [[گريڪا]] مقرر ڪيو ويو، جيڪو فخر سان چوندو هو ته هو سڄي [[جمبوديپ]] جي ماڻهن کي قتل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * گريڪا بعد ۾ ''چنڊاگريڪا'' (”ظالم گريڪا“) جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس خواهش تي اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ قيد خانو تعمير ڪرايو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} هي قيد خانو ''اشوڪ جو دوزخ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ٻاهران ڏسڻ ۾ اهو خوشنما ۽ دلڪش هو، پر اندر چنڊاگريڪا قيدين تي انتهائي بي رحماڻا تشدد ڪندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=106–107}} پنجين صديءَ جي چيني سياح [[فا شيان]] لکي ٿو ته اشوڪ ذاتي طور دوزخ جو دورو ڪيو ته جيئن اتي استعمال ٿيندڙ تشدد جا طريقا سکڻ بعد انهن جهڙا طريقا ايجاد ڪري سگهي. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوان زانگ]] دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اهڙو ستون ڏٺو هو جيڪو اشوڪ جي ”دوزخ“ واري هنڌ جي نشاندهي ڪندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[مهاونس]]'' پڻ مختصر طور اشوڪ جي سخت مزاجي جو ذڪر ڪري ٿو. ان موجب، اشوڪ کي شروعاتي دور ۾ سندس برن ڪمن سبب ''چنڊاشوڪ'' چيو ويندو هو، پر ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نيڪ عملن جي ڪري کيس ''ڌرماشوڪ'' سڏيو ويو.{{sfn|Lahiri|2015|p=107}} بهرحال، اتر هندستاني روايت جي ابتڙ، سري لنڪائي متن اشوڪ جي مخصوص ظالماڻن عملن جو ذڪر نٿا ڪن، سواءِ ان دعويٰ جي ته هن پنهنجي 99 ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ ظالم ۽ خونخوار شخص طور پيش ڪرڻ واريون اهڙيون تصويرون غالباً ٻڌ ڌرمي مصنفن جي تخليق آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} انهن جو مقصد اهو ڏيکارڻ هو ته ٻڌ ڌرم اشوڪ جي زندگيءَ ۾ هڪ معجزاتي تبديلي آندي.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} هن تبديلي کي وڌيڪ ڊرامائي ۽ اثرائتو بنائڻ لاءِ اهڙين روايتن ۾ اشوڪ جي اڳوڻي ظلم ۽ بعد واري مذهبي نيڪي ٻنهي کي مبالغي سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Charles1962">{{cite book | author=Charles Drekmeier | title=Kingship and Community in Early India | url=https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek | url-access=registration | access-date=30 October 2012 | year=1962 | publisher=Stanford University Press | lccn=62-9565 | pages=[https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek/page/173 173] }}</ref> == ڪلنگا جي جنگ ۽ ٻڌ ڌرم ۾ تبديلي == {{Main|ڪلنگا جي جنگ}} [[File:Kanaganahalli inscribed panel portraying Asoka (perspective).jpg|thumb|[[ڪناگن هلي]] مان مليل نقش ٿيل پينل، جنهن ۾ اشوڪ ۽ سندس راڻيون ڏيکاريل آهن. [[برهمي لپي]] ۾ "راجا اشوڪ" لکيل آهي، پهرين کان ٽئين صدي عيسوي.<ref>{{cite book |title=Indian Archaeology 1997–98 |publisher=ASI |page=Plate 72 |url=http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |access-date=22 January 2020 |archive-date=22 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122082556/http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |url-status=live }}</ref>]] اشوڪ جي لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي اٺين سال [[ڪلنگا]] واري علائقي کي فتح ڪيو. جنگ دوران ٿيل وڏي تباهي ۽ خونريزي سبب هن کي تشدد تي پڇتاءُ ٿيو، ۽ ايندڙ سالن ۾ هو آهستي آهستي ٻڌ ڌرم ڏانهن مائل ٿيو.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} [[اشوڪ جي فرمانن]] مان پٿريلي فرمان نمبر 13 بادشاهه جي گهري افسوس جو اظهار ڪري ٿو: {{Blockquote |text=ڪلنگا جي فتح کان پوءِ، سندس مقدس عظمت واري بادشاهه ۾ ڌرم جي حفاظت، ڌرم سان محبت ۽ ڌرم جي تبليغ جو وڏو جذبو پيدا ٿيو. ڪلنگا جي فتح تي سندس دل ۾ گهرو افسوس پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن اڳ ۾ آزاد ملڪ جي فتح دوران ماڻهن جو قتل، موت ۽ قيد ٿيڻ لازمي هوندو آهي. اها ڳالهه سندس مقدس عظمت لاءِ وڏي ڏک ۽ پشيماني جو سبب بڻجي. |source=<ref name="Wikisource Smith">{{cite Wikisource |wslink=Asoka - the Buddhist Emperor of India/Chapter 4 |title=Asoka: The Buddhist Emperor of India |last=Smith |first=Vincent |author-link=Vincent Arthur Smith |year=1920 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=185}}</ref> }} ٻئي طرف، سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي اٺين سال تائين اڳ ئي هڪ پڪو ٻڌ ڌرمي هو. ان روايت مطابق هو چوٿين سال ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيو ۽ پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ 84,000 وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائون ڪلنگا جي مهم جو ذڪر ئي نٿيون ڪن.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} سري لنڪائي روايت جي بنياد تي ڪجهه محقق، جهڙوڪ ايگرمونٽ، سمجهن ٿا ته اشوڪ ڪلنگا جي جنگ کان ''اڳ'' ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} هن نظريي جي مخالفت ڪندڙ چون ٿا ته جيڪڏهن اشوڪ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هو ته پوءِ هن اهڙي خونريز جنگ ڇو وڙهي؟ ايگرمونٽ ان جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته اشوڪ شايد "[[وچولي واٽ]]" جي پنهنجي تشريح رکندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=33}} پراڻن ليکڪن مان ڪجهه جو خيال هو ته اشوڪ جنگ کان پوءِ اوچتو ۽ ڊرامائي انداز ۾ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب ڪلنگا جي الحاق کان پوءِ هو ڌرم ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿيو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن اشوڪ جنگ کان پوءِ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو، تڏهن به لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اها تبديلي اوچتو نه پر تدريجي عمل هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} پنهنجي حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل هڪ ننڍڙي پٿريلي فرمان ۾ اشوڪ لکي ٿو ته هو ٻن اڍائي سالن کان وڌيڪ عرصي کان ''[[اُپاسڪ]]'' (عام ٻڌ ڌرمي پيروڪار) هو، پر شروعاتي عرصي ۾ گهڻي اڳڀرائي نه ڪري سگهيو. آخري هڪ سال دوران هو سنگهه جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ ٻڌ ڌرم جو وڌيڪ سرگرم پيروڪار بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} === ڪلنگا جي جنگ === اشوڪ جي وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب، هن تخت نشيني کان اٺ سال پوءِ ڪلنگا فتح ڪيو. فرمان موجب: * جنگ دوران 100,000 ماڻهو ۽ جانور مارجي ويا. * ان کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. * 150,000 ماڻهو ۽ جانور قيدي بڻائي کڻي ويا ويا. اشوڪ لکي ٿو ته انهن مصيبتن تي پڇتاءُ ئي کيس ڌرم جي عمل ۽ تبليغ ڏانهن وٺي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هو اعلان ڪري ٿو ته هاڻي ڪنهن ملڪ جي فتح دوران ٿيندڙ قتل، موت ۽ جلاوطني کيس انتهائي دردناڪ ۽ افسوسناڪ لڳي ٿي. خاص طور تي مذهبي ماڻهن ۽ گهريلو زندگي گذاريندڙ ماڻهن جي تڪليف کيس وڌيڪ ڏکوئيندڙ محسوس ٿئي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هي فرمان [[ايراگوڊي]]، [[گرنار]]، [[ڪالسي]]، [[مانسهره]]، [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[قنڌار]] سميت ڪيترن هنڌن تي مليو آهي.{{sfn|Guruge|1995|p=37}} پر حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته ڪلنگا واري علائقي ۾ موجود اشوڪ جي لکتن مان فرمان 13 ۽ 14 غائب آهن. انهن جي جاءِ تي ٻه الڳ فرمان آهن، جن ۾ اشوڪ جي پشيماني جو ڪو ذڪر ناهي. ممڪن آهي ته اشوڪ ڪلنگا جي ماڻهن آڏو اهڙي اعتراف کي سياسي طور مناسب نه سمجهيو هجي.{{sfn|Thapar|1995|pp=30–31}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ بيان ڪيل جنگ جا انگ اکر ۽ نتيجا ڪنهن حد تائين مبالغو هجن، ته جيئن پري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن تي اثر پوي، جيڪي انهن دعوائن جي تصديق نٿي ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=56}} قديم ذريعا اشوڪ جي ڪنهن ٻي وڏي فوجي مهم جو ذڪر نٿا ڪن، جيتوڻيڪ سورهين صديءَ جي عالم [[تاراناٿ]] دعويٰ ڪري ٿو ته اشوڪ سڄي [[جمبوديپ]] کي فتح ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} === ٻڌ ڌرم سان پهريون رابطو === {{multiple image |perrow=1 |total_width=300 |caption_align=center |align=right |direction=horizontal |image1=Vajrasana, early 20th century.jpg |caption1='''[[وجراسڻ، بودھ گيا|وجراسڻ]]''' يا "ٻڌ جي روشن خياليءَ جو تخت"، [[مهابودھي مندر]]، [[بودھ گيا]]. اشوڪ اهو تخت ٻڌ جي روشن خياليءَ واري هنڌ جي يادگار طور تعمير ڪرايو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=300–302}}<ref>"Ashoka did build the Diamond Throne at Bodh Gaya to stand in for the Buddha and to mark the place of his enlightenment" in {{cite book |last1=Ching |first1=Francis D. K. |last2=Jarzombek |first2=Mark M. |last3=Prakash |first3=Vikramaditya |title=A Global History of Architecture |date=23 March 2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-98160-3 |page=570 |url=https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |language=en |access-date=7 March 2021 |archive-date=23 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523153935/https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |url-status=live }}</ref> |image2=Vajrasana with side panels (3rd century BCE). Bodh Gaya.jpg |caption2=وجراسڻ جا نقش نگاري وارا حصا، ٽين صدي ق.م. }} اشوڪ جي ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيڻ بابت مختلف ذريعا مختلف روايتون پيش ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} سري لنڪائي روايت موجب، اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] [[برهمڻ ڌرم]] جو پوئلڳ هو، جڏهن⁠تہ سندس ماءُ ڌرما [[آجيواڪ]] فرقو اختيار ڪيو هو.{{sfn|Guruge|1995|p=42}} ''[[سمنت پاساديڪا]]'' موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي شروعاتي ٽن سالن دوران غير ٻڌ ڌرمي فرقن جو پيروڪار رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=43}} سري لنڪائي متنن مطابق اشوڪ روزانو دان وٺندڙ برهمڻن جي روش کان مطمئن نه هو. سندس درٻارين آجيواڪ ۽ [[جيني ڌرم|نگنٿ]] استادن کي به پيش ڪيو، پر اهي به کيس متاثر نه ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} ''[[ديپاونس]]'' مطابق اشوڪ ڪيترن غير ٻڌ ڌرمي مذهبي اڳواڻن کي محل ۾ گهرايو ۽ وڏا انعام ڏنا، اميد ڪندي ته اهي سندس هڪ سوال جو جواب ڏيندا. پر ڪو به مطمئن ڪندڙ جواب نه ڏئي سگهيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هڪ ڏينهن اشوڪ [[پاٽلي پتر]] جي رستي تي هڪ نوجوان ٻڌ ڌرمي راهب [[نگروڌ]] (نياگروڌ) کي ڏٺو، جيڪو ڀڪشا لاءِ نڪتل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} نگروڌ دراصل اشوڪ جو ڀائيٽو هو، جيتوڻيڪ اشوڪ پاڻ ان حقيقت کان اڻواقف هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} هو اشوڪ جي وڏي ڀاءُ [[سُمانا]] جو وفات کان پوءِ ڄاول پٽ هو، جنهن کي اشوڪ تخت جي جنگ دوران قتل ڪرائي ڇڏيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=34}} اشوڪ نگروڌ جي پُرسڪون، بيخوف ۽ سنجيده شخصيت کان متاثر ٿيو ۽ کيس پنهنجي ڌرم بابت ٻڌائڻ لاءِ چيو. جواب ۾ نگروڌ کيس ''اپّماد'' (هوشياري، سجاڳي ۽ سنجيدگي) بابت وعظ ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هي وعظ اشوڪ تي ايترو اثرانداز ٿيو جو هن نگروڌ کي 400,000 چاندي جا سڪا ۽ روزانو اٺ حصا چانور ڏيڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ان کان پوءِ اشوڪ هڪ ٻڌ ڌرمي ''[[اُپاسڪ]]'' بڻجي ويو ۽ [[ڪڪُٽارام]] وهار وڃڻ لڳو. اتي هن جي ملاقات مشهور ٻڌ راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] سان ٿي، جنهن کان پوءِ هو ٻڌ ڌرم سان وڌيڪ وابسته ٿي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} هن ڪهاڻي جي تاريخي صداقت يقيني ناهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ممڪن آهي ته اشوڪ جي هڪ قابل استاد جي ڳولا واري هيءَ روايت ان ڳالهه جي وضاحت لاءِ بيان ڪئي وئي هجي ته هن [[جيني ڌرم]] اختيار ڇو نه ڪيو، جيڪو پڻ عدم تشدد ۽ همدردي جو درس ڏيندو هو. اها روايت ظاهر ڪري ٿي ته اشوڪ صرف ڪنهن مخصوص عقيدي جي ڳولا ۾ نه هو، بلڪه هڪ اهڙي روحاني استاد جي تلاش ۾ هو، جيڪو کيس مطمئن ڪري سگهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=108}} سري لنڪائي روايت وڌيڪ ٻڌائي ٿي ته اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ٻڌ راهب بڻيو ۽ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] ٻڌ راهبه بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''[[ديوياوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت اشوڪ جي تبديليءَ کي ٻڌ راهب [[سمُدرا]] سان منسوب ڪري ٿي، جيڪو اڳ ۾ شراوستي جو واپاري هو. هن روايت موجب سمُدرا کي اشوڪ جي مشهور "دوزخ" ۾ قيد ڪيو ويو، پر هن پنهنجي غيرمعمولي روحاني قوتن (''[[اِدّهي]]'') جي مدد سان پاڻ کي بچائي ورتو. جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هو سمُدرا وٽ پهتو ۽ سندس ڪيترن ئي معجزن کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ هن ٻڌ ڌرم قبول ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت آهي، جنهن مطابق سمُدرا واپاري جو پٽ هو ۽ جڏهن اشوڪ سان مليو تڏهن فقط 12 سالن جو هو. اهو بيان غالباً نگروڌ واري ڪهاڻي کان متاثر آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} ''آ-يو-وانگ-چوان'' مطابق هڪ ستن سالن جي ٻڌ ٻار اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ڏانهن آندو. هڪ ٻي ڪهاڻي موجب 500 [[برهمڻ]] اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ۾ دلچسپي وٺڻ سبب تنگ ڪندا هئا. پوءِ اهي معجزاتي طور [[ڀِڪشو]] بڻجي [[ڪڪُٽارام]] وهار ۾ رهڻ لڳا، جتي اشوڪ سندن ملاقات لاءِ ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} اشوڪ جي تخت نشينيءَ وقت هندستان جي مختلف علائقن ۾ ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي مرڪز اڳ ئي موجود هئا. اهو واضح ناهي ته ٻڌ سنگهه جي ڪهڙي شاخ اشوڪ تي سڀ کان وڌيڪ اثرانداز ٿي، پر سندس گاديءَ واري شهر [[پاٽلي پتر]] جي ٻڌ برادري هڪ مضبوط اميدوار سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} هڪ ٻيو اهم مرڪز [[مهابودھي مندر]] هو. وڏي پٿريلي فرمان نمبر 8 مان معلوم ٿئي ٿو ته اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي. ان کان علاوه، حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل ننڍڙي پٿريلي فرمان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ ٻڌ ڌرم جو سرگرم پوئلڳ بڻجي چڪو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}}{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان پوءِ جي حڪومت == === اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير === [[File:Sanchi2.jpg|thumb|[[سانچي]] جو اسٽوپ. مرڪزي اسٽوپ موريا دور ۾ تعمير ٿيو، بعد ۾ [[شونگ خاندان]] جي دور ۾ وڌايو ويو، جڏهن⁠ته سينگاريل دروازا [[ساتواهن خاندان]] جي دور سان تعلق رکن ٿا.]] ''[[مهاونسا]]'' ۽ ''[[اشوڪاوادان]]'' ٻنهي موجب اشوڪ 84,000 اسٽوپا يا وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Strong|1995|pp=154–155}} ''مهاونسا'' مطابق اها تعميري سرگرمي سندس حڪومت جي پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ گوتم ٻڌ جي اٺن مقدس تبرڪن مان ست گڏ ڪيا ۽ انهن کي سون، چاندي، [[ڪرائيسوبيرل|ٻليءَ جي اک]] ۽ بلور جي 84,000 صندوقن ۾ محفوظ ڪرايو. هن حڪم ڏنو ته زمين تي انهن سڀني شهرن ۾، جتي آبادي هڪ لک يا ان کان وڌيڪ هجي، 84,000 اسٽوپا تعمير ڪيا وڃن. [[ڪڪُٽارام]] وهار جي بزرگ راهب يَشس کي هن ٻڌايو ته سندس خواهش آهي ته سڀئي اسٽوپا هڪ ئي ڏينهن ۾ مڪمل ٿين. يَشس چيو ته هو سج کي پنهنجي هٿ سان ڍڪي مڪمل ٿيڻ جو اشارو ڏيندو. جڏهن هن ائين ڪيو ته سڀئي 84,000 اسٽوپا هڪ ئي وقت تي مڪمل ٿي ويا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} ''مهاونسا'' موجب اشوڪ 84,000 ''وهار'' (خانقاهون) تعمير ڪرايون ته جيئن ٻڌ جا تبرڪ انهن ۾ رکيا وڃن.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''اشوڪاوادان'' وانگر ''مهاونسا'' پڻ ٻڌ جي تبرڪن جي گڏ ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿي، پر ان کي تعميراتي سرگرمين سان نٿي جوڙي.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''مهاونسا'' ٻڌائي ٿي ته اشوڪ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ جو فيصلو تڏهن ڪيو جڏهن [[موگگلي پُت تِسّا]] کيس ٻڌايو ته ٻڌ جي ڌرم جا 84,000 حصا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=159}} اشوڪ پاڻ [[اشوڪارام]] وهار جي تعمير شروع ڪرائي ۽ ماتحت بادشاهن کي ٻين وهارن جي تعمير جو حڪم ڏنو. ٿيرا اندگُتّا جي معجزاتي قوتن جي مدد سان اشوڪارام مڪمل ٿيو، ۽ ساڳئي ڏينهن مختلف شهرن مان 84,000 وهارن جي مڪمل ٿيڻ جون خبرون پهتيون.{{sfn|Strong|1995|p=155}} هيٺين اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير روايتي طور اشوڪ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي:{{citation needed|date=November 2019}} * [[سانچي]]، [[مڌيه پرديش]]، [[ڀارت]] * [[ڌاميڪ اسٽوپا]]، [[سارناٿ]]، [[اتر پرديش]]، ڀارت * [[مھاٻوڌي مندر]]، [[بھار]]، ڀارت * [[بارابار غارون]]، [[بھار]]، [[ڀارت]] * [[نالندا مھاويھار]] (ڪجهه حصا جهڙوڪ ساريپُتّا اسٽوپا)، [[بھار]]، ڀارت * [[تڪششيلا]] يونيورسٽي (ڪجهه حصا جهڙوڪ [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] ۽ ڪنالا اسٽوپا)، [[تڪششيلا]]، [[پاڪستان]] * [[ڀير ٽِلو]] (ٻيهر تعمير ٿيل)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀرهُت]] اسٽوپا، [[مڌيه پرديش]]، ڀارت * [[ديور ڪوٺار]] اسٽوپا، [[مڌيه پرديش]]، ڀارت * [[بُٽڪارا اسٽوپا]]، [[سوات]]، پاڪستان * [[سناٽي]] اسٽوپا، [[ڪرناٽڪ]]، ڀارت * [[مير رڪن اسٽوپا]]، [[نواب شاهه]]، پاڪستان {| class="wikitable" style="margin:0 auto; text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | سانچي ۾ اشوڪي اسٽوپا |- ! style="background:#EAF4FC;" | ابتدائي شڪل ! style="background:#EAF4FC;" | موجوده آثار |- | [[File:Sanchi Great Stupa Mauryan configuration.jpg|250px]]<br /> موريا سلطنت جي دور (تقريباً 260 ق.م) ۾ عظيم اسٽوپ ۽ [[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪي ٿنڀي]] جي اندازي مطابق بحالي. | <gallery mode="packed" heights="180px"> File:Ashokan Pillar - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4361.JPG|ڏاکڻي دروازي ڀرسان چمڪدار پٿر مان ٺهيل [[اشوڪي ٿنڀو]] جا باقيات. File:Minor Pillar Edict of Ashoka at Sanchi.jpg|سانچي ۾ اشوڪ جو [[ننڍو ٿنڀي وارو فرمان]]. File:Ashoka pillar remains near Southern Gateway Stupa 1 Sanchi.jpg|ڏاکڻي دروازي ڀرسان اشوڪي ٿنڀي جي باقي بچيل ڏنڊي جا آثار. File:Sanchi capital right side view.jpg|ٿنڀي جي چوٽيءَ جو پاسائتو منظر. [[سانچي آثار قديمه ميوزيم]].<ref name="p.25-28 Ashoka pillar">Described in Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 pp. 25-28 Ashoka pillar].</ref> </gallery> |} === اشوڪ جا ٿنڀا === [[اشوڪ جا ٿنڀا]] (''Pillars of Ashoka'') هڪ ئي پٿر مان ٺهيل وڏن ٿنڀن جو سلسلو آهي، جيڪي سڄي [[برصغير]] ۾ پکڙيل آهن. اهي ٿنڀا ٽين صدي ق.م ۾ [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ اعظم]] (تقريباً 268–232 ق.م) تعمير ڪرايا يا انهن تي [[اشوڪ جا فرمان]] نقش ڪرايا ويا.{{refn|name=HR|{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |journal=History of Religions |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256}}}} اشوڪ پنهنجي انهن ٿنڀن لاءِ ''ڌمّ ٿمڀا'' (''Dhaṃma Thaṃbhā'') جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي معنيٰ آهي "ڌرم جا ٿنڀا".<ref name="archive.org">{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |page=132 |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch}}</ref><ref>{{cite book |last=Skilling |first=Peter |title=Mahasutras |date=1998 |publisher=Pali Text Society |isbn=9780860133209 |page=453}}</ref> هي ٿنڀا [[ڀارت جي تعميراتي فن]] جا اهم يادگار آهن، جن مان گهڻن تي موريا دور جي مشهور چمڪدار پالش (''مورين پالش'') موجود آهي. اشوڪ جا لڳ ڀڳ ويهه ٿنڀا اڄ تائين باقي آهن، جن مان ڪيترن تي سندس فرمان نقش ٿيل آهن. جانورن واريون چوٽيون (''مٿا'') رکندڙ ٿنڀن مان فقط چند مڪمل نمونا بچيا آهن، جن جو تعداد ست سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="auto">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=l3s9BAAAQBAJ&pg=PA123|title=The Return of the Buddha: Ancient Symbols for a New Nation|page=123|publisher=Routledge|author=Himanshu Prabha Ray|isbn=9781317560067|date=7 August 2014}}</ref> ٻه ٿنڀا [[فيروز شاهه تغلق]] طرفان [[دهلي سلطنت]] جي دور ۾ دهلي منتقل ڪيا ويا.<ref>India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200, Burjor Avari Routledge, 2016, p. 139.</ref> بعد ۾ ڪجهه ٻيا ٿنڀا [[مغل سلطنت]] جي حڪمرانن پڻ منتقل ڪرايا، جڏهن⁠ته انهن مان ڪيترين جانورن واريون ٿنڀن جون چوٽيون الڳ ڪيون ويون.{{sfn|Krishnaswamy|pp=697–698}} هي ٿنڀا عام طور تي 12 کان 15 ميٽر اوچا هوندا هئا ۽ سندن وزن 50 ٽن تائين پهچندو هو. انهن کي ڪڏهن ڪڏهن سوين ميل پري کان ڇڪي انهن هنڌن تائين آندو ويندو هو جتي کين نصب ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html|title=KING ASHOKA: His Edicts and His Times|website=www.cs.colostate.edu|access-date=29 October 2017}}</ref> انهن ٿنڀن جي چوٽيءَ تي نفيس سنگتراشي سان سينگاريل جانورن جون مورتيون لڳل هونديون هيون، جن مان ڪيترائي نمونا اڄ تائين محفوظ آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | اشوڪي ٿنڀن جون مشهور چوٽيون |- | <gallery mode="packed" heights="200"> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India 2007-01-29.jpg|[[ويسالي]] جو شينھن File:Elephant capital Sankasya.jpg|[[سنڪسا]] جو هاٿي File:Rampurva bull in Presidential Palace high closeup.jpg|[[رامپوروا]] جو ڏاند (اصل نمونو) File:Lauria Nandangarh lion.jpg|[[لوريا نندنگڙهه]] جو شينھن File:Lion Capital - Chunar Sandstone - Circa 3rd Century BCE - Rampurva - ACCN 6298-6299 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4432.JPG|[[رامپوروا]] جو شير File:Sanchi capital right side view.jpg|[[سانچي]] جون چار شينھن واريون چوٽيون، جن جي مٿان شايد ڌرم چڪر هوندو File:Sarnath capital.jpg|[[اشوڪ جو شينھن وارو نشان]]، [[سارناٿ]] </gallery> |} اشوڪي ٿنڀن مان سڀ کان مشهور [[اشوڪ جو شينھن وارو نشان]] آهي، جيڪو [[سارناٿ]] مان مليو. ان ۾ چار شينھن هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن ۽ هي اڄ [[ڀارت]] جو سرڪاري قومي نشان پڻ آهي. هي ٿنڀا صرف حڪومتي فرمانن جا ذريعو نه هئا، پر اشوڪ جي ''ڌمّ'' واري پاليسي، اخلاقي تعليم، مذهبي رواداري ۽ سلطنت جي وحدت جا علامتي نشان پڻ هئا. === ڌرم جي تبليغ === اشوڪ جي پٿريلي فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنهنجي حڪومت جي اٺين ۽ نائين سال دوران هن [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، ''ڌرم'' جي تبليغ شروع ڪئي ۽ سماجي ڀلائيءَ جا ڪيترائي ڪم سرانجام ڏنا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} انهن فلاحي قدمن ۾ انسانن ۽ جانورن لاءِ علاج جون سهولتون قائم ڪرڻ، دوائن وارا ٻوٽا پوکرائڻ، رستن جي ڪنارن تي کوهه کوٽائڻ ۽ وڻ لڳائڻ شامل هئا. اهي ڪم پاڙيسري رياستن جهڙوڪ [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ستيہ پتر]]، [[تامراپرني]] ۽ يوناني بادشاهه [[انطيوڪس]] جي سلطنت تائين به ڪيا ويا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} فرمانن موجب پنهنجي حڪومت جي ڏهين ۽ يارهين سال دوران اشوڪ [[ٻڌ سنگهه]] جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ سڄي سلطنت جو هڪ ڊگهو دورو ڪيو، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ 256 ڏينهن جاري رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي ٻارهين سال تائين اشوڪ ''ڌرم'' جي تبليغ لاءِ فرمان نقش ڪرائڻ شروع ڪيا. هن پنهنجن عملدارن (''راجوڪ'' ۽ ''پرديشڪ'') کي حڪم ڏنو ته هو هر پنجن سالن بعد پنهنجي علائقن جو دورو ڪري ماڻهن کي ''ڌرم'' بابت تعليم ڏين ۽ انتظامي جاچ به ڪن.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} اڳئين سال هن ''ڌرم مها ماتر'' نالي نئون عهدو قائم ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي چوڏهين سال ۾ اشوڪ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي توسيع جو حڪم ڏنو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} === ٽين ٻڌ ڪائونسل === {{Main|ٻڌن واري ٽين ڪائونسل}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ ٻڌ برادريءَ ۾ تمام اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} هن روايت مطابق اشوڪ وڏي پيماني تي ڀڪشوئن جي سار سنڀال شروع ڪئي. سندس سخاوت سبب ڪيترائي غير حقيقي ۽ بدعقيده ماڻهو به سنگهه ۾ شامل ٿي ويا. نتيجي ۾ حقيقي ٻڌ ڀڪشو انهن سان گڏ مذهبي رسم ''اوپوسٿ'' ادا ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ لڳا، جنهن سبب ستن سالن تائين اها رسم نه ٿي سگهي.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} اشوڪ انهن جعلي ڀڪشوئن کي هٽائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هڪ حد کان وڌيڪ جوشيلن وزيرن ڪجهه حقيقي ڀڪشو به قتل ڪري ڇڏيا. پوءِ اشوڪ بزرگ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]] کي دعوت ڏني ته جيئن هو غير ٻڌ ماڻهن کي [[پاٽلي پتر]] جي خانقاهه مان خارج ڪري.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} انهيءَ عمل دوران 60,000 ڀڪشو بدعقيديءَ جي الزام هيٺ سنگهه مان خارج ڪيا ويا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان کان پوءِ ''اوپوسٿ'' ٻيهر منعقد ٿيو ۽ موگلي پُت تِسّا اشوڪ جي حڪومت جي سترهين سال ۾ [[ٽيون ٻڌ ڪائونسل]] منعقد ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} هن ڪائونسل دوران ''[[ڪٿاوتٿو]]'' نالي ڪتاب مرتب ڪيو ويو، جنهن ۾ ٿيراوادي عقيدي جي ڪيترن نقطن جي وضاحت ۽ توثيق ڪئي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر موجود نه آهي، جنهن سبب ڪيترن مؤرخن ٽئين ٻڌ ڪائونسل جي تاريخي حيثيت تي سوال اٿاريا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} [[File:Nava Jetavana Temple - Shravasti - 014 King Asoka at the Third Council (9241725897).jpg|thumb|اشوڪ ۽ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]]، [[ٽئين ٻڌ ڪائونسل]] دوران. نوا جيتاون، [[شراوستي]].]] مؤرخ [[رچرڊ گومبرچ]] جو خيال آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ هن واقعي جو ذڪر نه هئڻ ان کي مڪمل طور غير تاريخي ثابت نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جا ڪيترائي فرمان وقت سان گڏ گم ٿي چڪا آهن.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} گومبرچ وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته اشوڪ جا فرمان واضح ڪن ٿا ته هو سنگهه جي "اتحاد ۽ پاڪيزگي" برقرار رکڻ ۾ گهري دلچسپي رکندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|pp=8–9}} مثال طور، سندس ''ننڍي پٿريلي فرمان نمبر 3'' ۾ سنگهه جي ميمبرن کي ڪجهه مخصوص مذهبي متن پڙهڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي. ساڳئي طرح [[سانچي]]، [[سارناتھ]] ۽ [[ڪوسامبي]] مان مليل فرمانن ۾ اشوڪ اختلاف پيدا ڪندڙ ڀڪشوئن کي سنگهه مان خارج ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو ۽ سنگهه جي اتحاد ۽ ترقي جي خواهش ظاهر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}}{{sfn|Guruge|1995|p=45}} اٺين صديءَ جي ٻڌ ياتري [[ئي جِنگ]] به اشوڪ بابت هڪ ٻي روايت بيان ڪري ٿو. هن مطابق [[بمبسار]] بادشاهه، جيڪو گوتم ٻڌ جو همعصر هو، خواب ۾ ڪپڙي جا 18 ٽڪرا ۽ هڪ لٺ ڏٺا. ٻڌ ان خواب جي تشريح ڪندي ٻڌايو ته سندس وفات کان پوءِ سندس تعليم 18 مختلف مڪتبن ۾ ورهائجي ويندي ۽ هڪ بادشاهه اشوڪ انهن کي ٻيهر متحد ڪندو.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} === ٻڌ مذهب جي تبليغ === سري لنڪا جي روايت مطابق [[موگلي پُت تِسّا]] تقريباً 250 ق.م ۾ ٻڌ ڌرم جي تبليغ لاءِ نَوَ مشنون سرحدي علائقن ڏانهن موڪليون.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} هن روايت موجب اهي مشنون سڌو سنئون اشوڪ نه پر موگلي پُت تِسّا موڪليون، جيتوڻيڪ اشوڪ انهن جو سرپرست هو. هر مشن ۾ پنج ڀڪشو شامل هئا ۽ انهن جي اڳواڻي هڪ بزرگ ڀڪشو ڪندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} سري لنڪا ڏانهن اشوڪ پنهنجو پٽ [[مهندا]] موڪليو، جنهن سان گڏ اٿّيا، اُتّيا، سمبلا ۽ ڀدراسالا پڻ شامل هئا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} موگلي پُت تِسّا جي مدد سان اشوڪ ٻڌ مبلغن کي [[ڪشمير]]، [[گنڌارا]]، [[هماليه]]، يوناني علائقن، [[مهاراشٽر]]، [[سُوورن ڀومي]] ۽ [[سري لنڪا]] ڏانهن موڪليو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7;" | اشوڪ جي دور جون مشهور ٻڌ مذھب واريون تبليغي سرگرميون ! مبلغ ! منزل |- | [[مهندا]] | [[سري لنڪا]] |- | مجهنتيڪ | [[ڪشمير]] ۽ [[گنڌارا]] |- | مهاديو | مهيسا منڊل (شايد موجوده [[ميسور]]) |- | رڪّھتا | وناواسا |- | ڌمّ رڪّھتا (يوناني) | اپرانتڪ (اولهه هندستان) |- | مها ڌمّ رڪّھتا | [[مهاراشٽر]] |- | مها رڪّھتا | يوناني ملڪ |- | مجهم | [[هماليه]] |- | سونا ۽ اُتّرا | [[سُوورن ڀومي]] |} روايت موجب اشوڪ جي حڪومت جي اوڻيهين سال ۾ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] سري لنڪا وئي، جتي هن ٻڌ راهبن جي عورتن واري جماعت قائم ڪئي ۽ ساڻس گڏ مقدس [[بودهي وڻ]] جي هڪ شاخ پڻ کڻي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Strong|1995|p=144}} اشوڪ جي پنهنجن فرمانن ۾ به انهن مشنن جو سڌو سنئون بيان موجود ناهي. البت سندس حڪومت جي اوڻيهين سال بابت فقط ايترو ذڪر ملي ٿو ته هن [[خالاتيڪا غار]] تپسوين کي برساتي موسم ۾ رهائش لاءِ عطا ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} سندس ٿنڀن وارن فرمانن مان معلوم ٿئي ٿو ته ايندڙ سال هن [[لمبني]] (گوتم ٻڌ جي جنم ڀومي) ۽ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي زيارت ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''پٿريلي فرمان نمبر 13'' ۾ اشوڪ دعويٰ ڪري ٿو ته هن پنج بادشاهن ۽ ٻين ڪيترن ملڪن ڏانهن پيغام موڪلي ''ڌرم جي فتح'' حاصل ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته ڇا اهي سفارتون ئي اهي ٻڌ مشنون هيون جن جو ذڪر ٻڌ تاريخن ۾ ملي ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} ڪجهه ماهر، جهڙوڪ [[ايتين لاموٽ]]، سمجهن ٿا ته فرمانن ۾ ذڪر ٿيل ''ڌرم'' جا مبلغ لازمي طور ٻڌ ڀڪشو نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جو ''ڌرم'' ۽ ''ٻڌ مت'' مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا.{{sfn|Gombrich|1995|pp=10–11}} ٻيا ماهر، جهڙوڪ [[ايرخ فرائووالنر]] ۽ [[رچرڊ گومبرچ]]، انهن مشنن کي تاريخي حقيقت سمجهن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=11}} آثار قديمه مان به ڪجهه ثبوت ملن ٿا. ''وِنَي نِدان'' ۾ ذڪر ٿيل پنجن ڀڪشوئن مان ٽن جا نالا [[ڀلسا]] (ويجهو [[وديشا]]) مان مليل تبرڪن جي صندوقن تي لکيل مليا آهن، جيڪي ٻي صدي ق.م جي شروعاتي دور سان تعلق رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} ڪيترن مؤرخن جو خيال آهي ته ٻڌ مت جي وڏي مذهب طور اڀرڻ ۾ اشوڪ جي سرپرستي اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Thapar|1995|p=32}} بهرحال، آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اتر اولهه هندستان ۽ ڏکڻ هندستان ۾ ٻڌ مت جي واڌ ويجهه جو وڏو سبب واپاري، زميندار، ڪاريگر ۽ واپاري جماعتون هيون، جن ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي ادارن جي مالي مدد ڪئي.{{sfn|Thapar|1995|p=36}} === ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ تشدد === پنجين صدي عيسويءَ جي ٻڌ روايت ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، اشوڪ ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ به ڪجهه موقعن تي تشدد جو سهارو ورتو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن "دوزخ واري قيدخاني" ۾ [[چنداگيريڪا]] کي آهستي آهستي اذيتون ڏئي مارائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هڪ شخص جي ڏوهه جي بدلي ۾ هن 18,000 "بدعقيدن" جي قتل جو حڪم ڏنو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن جين ڌرم وارن خلاف مهم هلائي ۽ هر "بدعقيد" جو سر آڻڻ تي انعام مقرر ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سندس پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] جو به سر قلم ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[پنڊروردهن]] ۾ هڪ غير ٻڌ شخص اهڙي تصوير ٺاهي جنهن ۾ [[گوتم ٻڌ]] کي [[جناتپتر]] (يعني [[مهاوير]]) جي پيرن تي جهڪيل ڏيکاريو ويو هو. اصطلاح ''نرگرنٿ'' ("بندشن کان آزاد") اصل ۾ جين ڌرم کان اڳ جي هڪ تپسوي جماعت لاءِ استعمال ٿيندو هو، پر بعد ۾ جين راهبن لاءِ رائج ٿي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} روايت موجب هڪ ٻڌ عقيدتمند جي شڪايت تي اشوڪ پهرين انهيءَ مصور کي گرفتار ڪرڻ جو حڪم ڏنو، پوءِ [[پنڊروردهن]] ۾ موجود سڀني [[آجيڪ]] (Ajivika) پوئلڳن کي قتل ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010">{{cite book | author=Beni Madhab Barua | title=The Ajivikas | url=https://archive.org/details/ajivikas00barurich | access-date=30 October 2012 | date=5 May 2010 | publisher=General Books | isbn=978-1-152-74433-2 | pages=[https://archive.org/details/ajivikas00barurich/page/68 68]–69}}</ref> چيو وڃي ٿو ته ان حڪم جي نتيجي ۾ لڳ ڀڳ 18,000 آجيڪ ماريا ويا.{{sfn|Strong|1989|p=232}} ڪجهه وقت پوءِ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ ٻئي نرگرنٿ پوئلڳ اهڙي ئي تصوير ٺاهي. اشوڪ کيس ۽ سندس سموري خاندان کي سندن گهر ۾ زندهه ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010"/> هن وڌيڪ اعلان ڪيو ته جيڪو به ڪنهن نرگرنٿ بدعقيد جو سر کڻي ايندو، تنهن کي هڪ ''دينار'' انعام طور ڏنو ويندو. روايت موجب هڪ ڳوٺاڻي ڌنار اشوڪ جي پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] کي بدعقيد سمجهي قتل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}} جڏهن اشوڪ کي پنهنجي غلطيءَ جو احساس ٿيو ته هن اهو حڪم واپس وٺي ڇڏيو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} === تاريخي جائزو === اشوڪ طرفان مخالف مذهبي فرقن تي اهڙن ظلمن جون روايتون گهڻن مؤرخن جي نظر ۾ فرقيواراڻي تبليغ جو نتيجو آهن ۽ انهن کي تاريخي حقيقت طور قبول نٿو ڪيو وڃي.{{sfn|Strong|1995|p=149}}<ref name="Beni2010" /><ref name="Steven2010">{{cite book | author=Steven L. Danver | author-link=Steven L. Danver | title=Popular Controversies in World History: Investigating History's Intriguing Questions: Investigating History's Intriguing Questions | url=https://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | access-date=23 May 2013 | date=22 December 2010 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-59884-078-0 | page=99 | archive-date=3 January 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140103043618/http://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | url-status=live }}</ref><ref name="LePhuoc2010">{{cite book | author=Le Phuoc | title=Buddhist Architecture | url=https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | access-date=23 May 2013 | date=March 2010 | publisher=Grafikol | isbn=978-0-9844043-0-8 | page=32 | archive-date=31 December 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131231233840/http://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | url-status=live }}</ref> ان کان علاوه، اهڙيون ڪهاڻيون جين متنن جهڙوڪ ''[[پريشِشٽ پروان]]'' ۽ ''[[ٿيراولي]]'' ۾ موجود ناهن، جيتوڻيڪ اهي اشوڪ جو ذڪر ڪن ٿا.{{cite book | title=Parishtaparvan | url=https://archive.org/details/jtfs_sthaviravalicaritaorparisishtaparva-of-hemchandra-hermanjacobi-1932-bibliotheca-/page/LXXXI/mode/2up}}</ref><ref>{{cite book | title=Journal Of Indian Asiatic Society | date=1872 | url=https://books.google.com/books?id=yajAG0tbZ9cC&q=As%E2%80%99oka | page=154 }}</ref> انهيءَ ڪري جديد محققن جو وڏو حصو انهن واقعن کي مذهبي مقابلي جي نتيجي ۾ بعد ۾ شامل ڪيل افسانوي روايتون سمجهي ٿو، نه ڪي اشوڪ جي دور جا تصديق ٿيل تاريخي واقعا. == خاندان == [[File:Sanchi King Ashoka with his Queens, South Gate, Stupa no. 1.jpg|thumb|هڪ شهنشاهه ــ گهڻو امڪان آهي ته اشوڪ ــ پنهنجي ٻن راڻين [[اسندهيمترا]] ۽ [[ڪاروواڪي]] سان گڏ، ۽ ٽن خادمن سميت، [[سانچي]] جي هڪ اُڀريل نقش ۾ ڏيکاريل آهي.{{sfn|Singh|2017|p=162}} هن شخصيت جي اشوڪ طور سڃاڻپ [[ڪناگنهلي]] جي هڪ ساڳئي نقش مان ٿئي ٿي، جنهن تي سندس نالو پڻ لکيل آهي.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Kanaganahalli Asoka with inscription.jpg|thumb|upright|اشوڪ پنهنجي راڻي [[تشيارڪشيتا]] سان گڏ، [[ڪناگنهلي]] ويجهو [[سنّتي]] ۾، 1هين–3هين صدي عيسوي. هن اُڀريل نقش تي [[برهمي لپي]] ۾ "𑀭𑀸𑀬 𑀅𑀲𑁄𑀓𑁄" (''رايا اشوڪو''، "بادشاهه اشوڪ") لکيل آهي. تصوير ۾ اشوڪ، سندس راڻي، ٻه چمرا جهُلڻ وارا خادم ۽ هڪ ڇانوَ کڻندڙ خادم ڏيکاريل آهن.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Emperor Ashoka and his Queen at the Deer Park.jpg|upright|thumb|شهنشاهه اشوڪ ۽ سندس راڻي [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (شاکيه ڪُماري)، [[سارناتھ]] جي هرڻن واري باغ ۾. [[سانچي]] جو اُڀريل نقش.{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === زالون === مختلف ذريعن موجب اشوڪ جون پنج مشهور زالون هيون: [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (يا ويديسا مهاديوي شاکيه ڪُماري)، [[اسندهيمترا]]، [[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]]، [[ڪاروواڪي]] ۽ [[تشيارڪشيتا]].{{sfn|Mookerji|1995|p=9}} ڪاروواڪي اشوڪ جي واحد راڻي آهي جنهن جو ذڪر اشوڪ جي پنهنجي فرمانن ۾ ملي ٿو. سندس نالو [[الله آباد]] جي هڪ ٿنڀي تي لکيل فرمان ۾ اچي ٿو. ان فرمان ۾ کيس شهزادي [[تيورا]] جي ماءُ قرار ڏنو ويو آهي، ۽ شاهي عملدارن (''مها ماترن'') کي حڪم ڏنو ويو آهي ته سندس مذهبي ۽ خيراتي عطين جو رڪارڊ رکيو وڃي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} هڪ نظريي مطابق [[تشيارڪشيتا]] دراصل ڪاروواڪي جو ئي شاهي لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[مهاونسا]]'' مطابق اشوڪ جي وڏي راڻي [[اسندهيمترا]] هئي، جيڪا اشوڪ جي وفات کان چار سال اڳ فوت ٿي وئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} روايت موجب پنهنجي پوئين جنم ۾ هن هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] کي ماکي وڪڻندڙ واپاري ڏانهن رستو ڏيکاريو هو، ۽ اهو واپاري بعد ۾ اشوڪ جي روپ ۾ پيدا ٿيو، تنهنڪري هوءَ اشوڪ جي راڻي بڻجي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد جي ڪجهه متنن ۾ اچي ٿو ته اسندهيمترا ان پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجو تيار ڪيل ڪپڙو پڻ ڏنو هو.{{sfn|Strong|1995|p=166}} انهن متنن ۾ ''دساوتٿوپڪرن''، ڪمبوڊيا وارو وڌايل ''مهاونسا'' ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} هڪ ٻي ڪهاڻي موجب اشوڪ هڪ ڏينهن اسندهيمترا تي طنز ڪندي چيو ته هوءَ مٺو ڪمند کائي رهي آهي، حالانڪه هن اهو پنهنجي ''ڪرما'' سان حاصل نه ڪيو آهي. اسندهيمترا جواب ڏنو ته سندس سڀ نعمتون سندس نيڪ عملن جو نتيجو آهن. اشوڪ کيس اهو ثابت ڪرڻ لاءِ چيو ته هوءَ 60,000 راهبن لاءِ پوشاڪون فراهم ڪري.{{sfn|Strong|1995|p=166}} رات جو محافظ ديوتائن کيس سندس پراڻي نيڪ عمل جي ياد ڏياريو، ۽ ٻئي ڏينهن هوءَ معجزاتي طور 60,000 پوشاڪون مهيا ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.{{sfn|Strong|1995|p=166}} اشوڪ ايترو متاثر ٿيو جو هن کيس پنهنجي پسنديده راڻي بڻايو ۽ کيس سلطنت جي حڪمراني به آڇي، پر هن انڪار ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=167}} ''ترائي ڀومي ڪٿا'' موجب اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ ۽ 84,000 اسٽوپا ۽ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ لاءِ به اسندهيمترا ئي همٿايو هو.{{sfn|Strong|1995|pp=167–168}} ''مهاونسا'' مطابق اسندهيمترا جي وفات کان پوءِ [[تسّراڪها]] (تشيارڪشيتا) وڏي راڻي بڻجي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ اسندهيمترا جو ذڪر ڪونهي، پر تشيارڪشيتا جو ذڪر ملي ٿو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} ''ديوياوادان'' ۾ [[پدماوتي]] نالي هڪ ٻي راڻي جو ذڪر آهي، جيڪا ولي عهد [[ڪُڻال]] جي ماءُ هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جڏهن شهزادو هو ته [[وديشا]] ۾ [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] سان محبت ۾ گرفتار ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} سلطنت سنڀالڻ کان پوءِ ديوي [[پاٽلي پتر]] وڃڻ بدران [[وديشا]] ۾ ئي رهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''مهاونسا'' واضح ڪري ٿو ته اشوڪ جي وڏي راڻي اسندهيمترا هئي، ديوي نه؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي شخصيت سمجهڻ مشڪل آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''ديپاونسا'' مطابق اشوڪ ۽ ديوي جا ٻه ٻار هئا: [[مهندا]] ۽ [[سنگهمتّا]].{{sfn|Thapar|1961|p=22}} === پٽ === [[تيورا]]، جيڪو اشوڪ ۽ ڪاروواڪي جو چوٿون پٽ هو، اشوڪ جي فرمانن ۾ نالي سان ذڪر ٿيل واحد پٽ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ جو هڪ ٻيو پٽ [[ڪُڻال]] هو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ڪُڻال جو هڪ پٽ [[سمپراتي]] هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت [[مهندا]] جو ذڪر ڪري ٿي، جنهن کي ٻڌ مبلغ طور سري لنڪا موڪليو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} چيني سياح [[شُوان زانگ]] جو چوڻ آهي ته مهندا اشوڪ جو پٽ نه، پر سندس ننڍو ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] (يا وگتاشوڪ) هو.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} ''ديوياوادان'' ۾ ولي عهد [[ڪُڻال]] (ڌرموِوَردهن) جو ذڪر آهي، جيڪو اشوڪ ۽ پدماوتي جو پٽ هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} [[فا شيان]] موجب ڌرموِوَردهن کي [[گنڌارا]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ [[جالوڪ]] کي اشوڪ جو ٽيون پٽ ڄاڻايو ويو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڌيئر === سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جي هڪ ڌيءَ [[سنگهمتّا]] هئي، جيڪا بعد ۾ [[ڀڪشُڻي]] بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ڪجهه مؤرخ، جهڙوڪ [[روميلا ٿاپر]]، سنگهمتّا جي تاريخي حيثيت بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} انهن جي دليلن مان ڪجهه هي آهن: * "سنگهمتّا" نالو، جنهن جي معنيٰ "سنگهه جي دوست" آهي، غيرمعمولي لڳي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} * ''مهاونسا'' موجب هن اشوڪ جي ڀائيٽي [[اگني برهما]] سان شادي ڪئي، جيڪا ان دور جي سماجي قانونن سان ٺهڪندڙ نه هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} * هوءَ 18 ورهين جي عمر ۾ ڀڪشُڻي بڻجي وئي، جڏهن ته روايت موجب ان وقت سندس ننڍڙو ٻار به هو.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} هڪ ٻي روايت ۾ اشوڪ جي ڌيءَ [[چارومتي]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن [[ديوپال]] نالي هڪ [[ڪشتري]] سان شادي ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڀائر === ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جو هڪ وڏو سڳو نه پر اڌ ڀاءُ [[سوسيما]] هو.{{sfn|Strong|1989|p=204}} * سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جو هڪ ڀاءُ [[تِسّا]] هو، جيڪو شروع ۾ عيش عشرت واري زندگي گذاريندو هو. اشوڪ کيس سبق سيکارڻ لاءِ ڪجهه ڏينهن لاءِ تخت تي ويهاريو، پوءِ کيس غاصب قرار ڏئي ستن ڏينهن کان پوءِ قتل جو حڪم ڏنو. انهن ستن ڏينهن ۾ تِسّا زندگي جي ناپائيداري سمجهي ورتي ۽ پوءِ راهب بڻجي ''ارهت'' جو درجو حاصل ڪيائين.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} * ''ٿيراگاتا'' جي شرح موجب هن ڀاءُ جو نالو [[ويتاشوڪ]] هو. هڪ ڏينهن هن پنهنجي مٿي ۾ اڇو وار ڏٺو ۽ دنياوي زندگي ڇڏي خانقاهه ۾ داخل ٿي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * [[فا شيان]] هن ڀاءُ کي [[مهيندر]] سڏي ٿو. سندس بيان موجب اشوڪ هن کي سندس غير اخلاقي روين سبب شرمسار ڪيو، جنهن کان پوءِ هو هڪ غار ۾ وڃي رهيو ۽ عبادت ڪندي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جي هڪ ڀاءُ کي جين سمجهي قتل ڪيو ويو، جڏهن اشوڪ جينن خلاف مهم هلائي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} == سلطنت جي حد == اشوڪ جي اڳوڻن حڪمرانن جي قبضي هيٺ آيل علائقن جي صحيح حدن بابت پڪ سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي، پر امڪان آهي ته سندس ڏاڏي [[چندر گپت موريا]] جي سلطنت اتر هندستان جي اولهه واري سامونڊي ڪناري ([[عرب سمنڊ]]) کان اوڀر واري ڪناري ([[بنگال جي نار]]) تائين پکڙيل هئي، ۽ ڀارتي برصغير جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين حصن تي مشتمل هئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} [[بندوسار]] ۽ اشوڪ غالباً سلطنت کي ڏکڻ طرف وڌيڪ وڌايو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس سلطنت تقريباً سڄي ڀارتي برصغير تي پکڙيل هئي، سواءِ انتهائي ڏاکڻن علائقن جي. [[اشوڪ جا فرمان|پٿريلا فرمان]] نمبر 2 ۽ 13 مان معلوم ٿئي ٿو ته اهي ڏاکڻا علائقا [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ڪيرلپتر]] ۽ [[ساتياپتر]] حڪمرانن جي قبضي ۾ هئا. اتر اولهه ۾ اشوڪ جي سلطنت [[افغانستان]] تائين پکڙيل هئي، جتي ان جون سرحدون [[سيلوڪي سلطنت]] سان لڳنديون هيون، جنهن تي [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيوس]] حڪومت ڪندو هو.{{sfn|Singh|2017|p=162}} اشوڪ جي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ [[پاٽلي پتر]] هو، جيڪو [[مگڌ]] واري علائقي ۾ واقع هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == مذهب ۽ فلسفو == === ٻڌ ڌرم سان تعلق === [[File:Upasaka.jpg|thumb|لفظ ''[[اپاسڪ]]'' (𑀉𑀧𑀸𑀲𑀓، "ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ")، جيڪو اشوڪ پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ ٻڌ ڌرم سان پنهنجي وابستگي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو (تقريباً 258 ق.م.)]] ٻڌ روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو هو،{{sfn|Strong|1989|p=15}} جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن هن معاملي تي اختلاف ظاهر ڪيو آهي.{{sfn|Strong|1995|p=142}} بهرحال [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان]] نمبر 1 واضح ثبوت فراهم ڪري ٿو ته اشوڪ ٻڌ ڌرم جو پوئلڳ هو. هن فرمان ۾ هو پاڻ کي ''[[اپاسڪ]]'' (يعني ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ) ۽ ''ساکيه'' (يعني گوتم ٻڌ جي لقب ''شاکيه مُني'' جي نسبت سان ٻڌ ڌرمي) سڏي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=134}} هي فرمان ۽ ٻيا ڪيترائي فرمان سندس ٻڌ ڌرم سان وابستگي جا ثبوت پيش ڪن ٿا:{{sfn|Guruge|1995|pp=43–44}} * پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ اشوڪ لکي ٿو ته ''اپاسڪ'' ٿيڻ کان پوءِ هڪ سال تائين هن گهڻي ترقي نه ڪئي، پر پوءِ هو ''سنگهه'' جي ويجهو ويو ۽ وڌيڪ اڳتي وڌيو. ''سنگهه ڏانهن وڃڻ'' جي صحيح معنيٰ واضح نه آهي. ٻڌ روايت موجب هو ڪجهه وقت راهبن سان گڏ رهيو، پر اهو شايد وڌاءُ هجي. البت اها ڳالهه يقيني آهي ته اشوڪ ٻڌ ڌرم ڏانهن وڌيڪ مائل ٿيو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 3 ۾ هو پاڻ کي ''اپاسڪ'' سڏي ٿو ۽ [[ٻڌ]] ۽ [[سنگهه]] تي پنهنجي ايمان جو اظهار ڪري ٿو.{{sfn|Thapar|1995|pp=19–20}}{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[وڏا پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان]] نمبر 8 ۾ هو پنهنجي تاجپوشي کان ڏهه سال پوءِ [[سمبودهي]] (يعني [[بودھ گيا]] ۾ مقدس [[بودهي وڻ]]) جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[لمبني]] واري ٿنڀي جي لکت ۾ هو [[گوتم ٻڌ]] جي جنم ڀومي جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ ٻڌ ۽ سنگهه لاءِ پنهنجي عقيدت جو اعلان ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1989|p=13}} * [[نگالي ساگر]] واري لکت ۾ هو اڳوڻي هڪ ٻڌ جي نالي سان منسوب اسٽوپا کي ٻيڻو وڏو ڪرڻ ۽ ان جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * سندس ڪجهه لکتون ٻڌ سنگهه جي اتحاد ۽ نظم برقرار رکڻ ۾ سندس دلچسپي ظاهر ڪن ٿيون.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * [[سارو مارو]] واري لکت موجب اشوڪ ''منيما ديش'' ۾ واقع ''اپونيت وهار'' ڏانهن سفر دوران پنهنجو پيغام موڪليو. جيتوڻيڪ هن هنڌ جي صحيح سڃاڻپ يقيني نه آهي، پر واضح آهي ته اهو هڪ ٻڌ وهار (''وهار'') هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=157}} === ڌرم === {{مکيه|اشوڪ جي ڌرم واري پاليسي}} [[File:Lomas Rishi relief.jpg|thumb|اشوڪ کي [[لوماس رشي غار]] جي سجايل دروازي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو ''[[چيتيه]] محراب'' جو "سڀ کان پراڻو معلوم مثال" سمجھيو وڃي ٿو.<ref name="Harle1994p24">{{cite book|author=James C. Harle|title=The Art and Architecture of the Indian Subcontinent|url=https://archive.org/details/artarchitectureo00harl|url-access=registration|year=1994|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-06217-5|pages=[https://archive.org/details/artarchitectureo00harl/page/24 24]–25}}</ref>]] اشوڪ جي مختلف لکتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن پاڻ کي "ڌرم" (پالي: ''ڌمّ'') جي واڌاري لاءِ وقف ڪري ڇڏيو هو. ٻڌ حلقن ۾ هي اصطلاح [[گوتم ٻڌ]] جي تعليمات لاءِ استعمال ٿيندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} بهرحال، اشوڪ جي پنهنجي لکتن ۾ ٻڌ ڌرم جي بنيادي عقيدن، جهڙوڪ [[چار اَريا سچ]] يا [[نروان]] جو ڪو ذڪر موجود ناهي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} لفظ "ڌرم" ڀارتي مذهبن ۾ مختلف معنائن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ عام طور تي ان جو مطلب "قانون"، "فرض"، "نيڪي" يا "راستي تي هلڻ" ورتو ويندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي [[قنڌار]] وارين لکتن ۾ "ڌرم" جو ترجمو يوناني ٻوليءَ ۾ ''eusebeia'' ۽ آرامي ٻوليءَ ۾ ''qsyt'' ڪيو ويو آهي، جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته اشوڪ جو "ڌرم" فقط ٻڌ ڌرم تائين محدود نه هو، پر هڪ وڌيڪ وسيع اخلاقي تصور هو.{{sfn|Strong|1995|p=142}} اشوڪ جي لکتن موجب، ڌرم جو مطلب هو: * سماجي ڀلائيءَ لاءِ سرگرم اخلاقي حڪمراني * مذهبي رواداري * ماحولياتي شعور * عام اخلاقي اصولن جي پيروي * جنگ کان پاسو {{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي فرمانن ۾ ڌرم جي عملي صورتن جا مثال هي آهن: * موت جي سزا ختم ڪرڻ ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 4){{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * رستن جي ڪنارن تي وڻن جي پوک، خاص طور تي [[برگد]] ۽ آم جا باغ، گڏوگڏ مسافرن لاءِ آرامگاهون ۽ کوهه تعمير ڪرائڻ. هر اڌ ميل جي فاصلي تي اهڙيون سهولتون قائم ڪيون ويون. ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 7){{sfn|Strong|1989|p=4}} * شاهي باورچي خاني ۾ جانورن جي قتل تي پابنديون لڳائڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 1).{{sfn|Strong|1989|p=4}} روزانو فقط ٻه مور ۽ هڪ هرڻ ذبح ڪرڻ جي اجازت هئي، ۽ پوءِ اهو به بند ڪيو ويو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * انسانن ۽ جانورن ٻنهي لاءِ طبي سهولتون قائم ڪرڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 2).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * والدين جي فرمانبرداري، پجاريَن ۽ تپسوين سان سخاوت، ۽ خرچن ۾ سادگي جي ترغيب ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 3).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * عملدارن کي غريبن ۽ پوڙهن ماڻهن جي ڀلائي ۽ خوشحالي لاءِ ڪم ڪرڻ جو حڪم ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 5).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * سڀني جاندارن جي ڀلائيءَ کي فروغ ڏيڻ ته جيئن هو زنده مخلوق تي پنهنجو قرض ادا ڪري سگهي ۽ هن دنيا ۽ ايندڙ دنيا ۾ انهن جي خوشيءَ جو سبب بڻجي سگهي ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 6).{{sfn|Strong|1989|p=4}} جديد عالمن اشوڪ جي ''ڌرم'' بابت مختلف رايا پيش ڪيا آهن. ڪن ان کي ٻڌ ڌرم جي عام گهرو پوئلڳن جي اخلاقي ضابطن سان تشبيهه ڏني آهي، ڪن ان کي سياسي ۽ اخلاقي اصولن جو مجموعو قرار ڏنو آهي، ڪن ان کي هڪ قسم جو "عالمي مذهب" سمجهيو آهي، جڏهن ته ڪجهه ان کي اشوڪ جي پنهنجي فڪري ايجاد قرار ڏين ٿا. ٻئي طرف، ڪجهه محققن جو خيال آهي ته اهو بنيادي طور هڪ سياسي نظريو هو، جنهن جو مقصد هڪ وڏي ۽ گهڻ قومي سلطنت کي اخلاقي بنيادن تي متحد رکڻ هو.{{sfn|Singh|2012|p=131}} اشوڪ ''ڌرم-مها ماتر'' نالي نئين درجي جا عملدار مقرر ڪيا. انهن جي ذميواري پوڙهن، بيمارن، عورتن، ٻارن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي ڀلائي هئي. اهي عملدار اولهه ايشيا جي يوناني-هلينستي سلطنتن ڏانهن سفارتي مهمن تي به موڪليا ويندا هئا ته جيئن ڌرم جو پيغام پهچائي سگهجي.{{sfn|Thapar|1995|p=31}} تاريخي طور تي، عالمي ٻڌ ڌرمي حلقن ۾ اشوڪ جي جيڪا تصوير مشهور ٿي، اها سندس فرمانن بدران ٻڌ روايتن ۽ ڏند ڪٿائن (جهڙوڪ ''[[اشوڪاوادان]]'') تي ٻڌل هئي. ان جو هڪ وڏو سبب اهو هو ته اشوڪ جا فرمان [[برهمي لپي]] ۾ لکيل هئا، جيڪا وقت سان وسري وئي ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ [[جيمس پرنسپ]] جي تحقيق کان پوءِ ئي ٻيهر پڙهي ويئي.{{sfn|Strong|1989|p=5}} چيني ٻڌ ياترين [[فاشيان]] ۽ [[شوان زانگ]] جي سفرنامن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو اشوڪ جي لکتن کي ٻڌ سان لاڳاپيل مقدس هنڌن جي نشانين طور ڏسندا هئا. انهن فرمانن کي ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل مواد سان منسوب ڪيو، پر جديد عالمن جڏهن برهمي لپي پڙهي، ته معلوم ٿيو ته انهن جي تشريح اصل متن سان مطابقت نٿي رکي. غالب امڪان اهو آهي ته فاشيان مقامي رهنمائن تي ڀاڙيو، جن يا ته پنهنجي طرفان ٻڌ ڌرمي تشريحون ٺاهيون يا زباني روايتن جي بنياد تي غلط ترجما پيش ڪيا. شوان زانگ به اهڙي صورتحال کي منهن ڏنو هوندو، يا شايد هن فاشيان جي لکڻين تي ڀروسو ڪيو هجي.{{sfn|Strong|1989|pp=6–9}} هن راءِ جي تائيد ان ڳالهه مان به ٿئي ٿي ته چوڏهين صديءَ ۾ [[فيروز شاهه تغلق]] جڏهن اشوڪ جي ٿنڀن تي لکيل تحريرن جي معنيٰ پڇي، ته ڪجهه برهمڻ عالمن انهن جون خيالي تشريحون پيش ڪيون. [[شمس سراج عفيف]] جي ''تاريخ فيروز شاهي'' موجب، جڏهن فيروز شاهه [[ٽوپرا]] ۽ [[ميرٺ]] مان اهي ٿنڀ دهلي آندا، ته برهمڻن کيس ٻڌايو ته انهن تي اڳڪٿي لکيل آهي ته فيروز نالي بادشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به انهن ٿنڀن کي نه هٽائي سگهندو. ان وقت مقامي روايتن ۾ انهن ٿنڀن کي افسانوي سورمي [[ڀيم]] سان پڻ منسوب ڪيو ويندو هو.{{sfn|Strong|1989|pp=9–10}} [[رچرڊ گومبرچ]] جهڙن عالمن جو خيال آهي ته اشوڪ جي ڌرم تي ٻڌ ڌرم جو واضح اثر موجود هو. مثال طور، [[ڪالنگا]] بابت جدا فرمان نمبر 1 ۾ موجود خيال، ٻڌ جي ''سگال کي نصيحت'' ۽ ٻين وعظن سان گهڻي مشابهت رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} ==== جانورن جي ڀلائي ==== اشوڪ جي پٿريلي فرمانن ۾ واضح طور چيو ويو آهي ته جاندارن کي تڪليف پهچائڻ مناسب ناهي، ۽ ڪنهن به جانور کي [[يجنا]] يا قرباني لاءِ قتل نه ڪيو وڃي.{{sfn|Fitzgerald|2004|p=120}} بهرحال، اشوڪ عام ڍورن جي ذبح يا گوشت کائڻ تي مڪمل پابندي نه لڳائي.{{sfn|Simoons|1994|p=108}} هن اهڙن سڀني چؤپائن جي قتل تي پابندي وڌي جيڪي نه خوراڪ لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ نه ئي ڪنهن عملي فائدي جا هئا. ان کان علاوه ڪيترن پکين، مڇين ۽ ٻين جانورن جي مخصوص نسلن جي قتل تي به پابندي لڳائي وئي.{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ کير پياريندڙ ٻڪريُن، رڍن ۽ سوئرن جي قتل کي به منع ڪيو، ۽ سندن ڇهن مهينن کان گهٽ عمر وارن ٻچن جي قتل تي پڻ پابندي وڌي. هن ڪجهه خاص مذهبي دورن، جهڙوڪ [[چاتُرماس]] ۽ [[اوپوسٿ]] جي ڏينهن ۾: سڀني مڇين جي شڪار; ۽ جانورن جي خصي ڪرڻ تي پابندي لڳائي.{{sfn|Dhammika|1994}}{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ شاهي شڪار کي ختم ڪيو ۽ شاهي محل ۾ خوراڪ لاءِ جانورن جي ذبح کي به محدود ڪري ڇڏيو.{{sfn|Draper|Meyer|McCoubrey|1998|p=44}} ڇاڪاڻ ته هن: شڪار تي پابنديون وڌيون; جانورن لاءِ علاجگاهون قائم ڪيون; ڪيترن مذهبي ڏينهن تي گوشت کائڻ کان روڪيو، انهيءَ ڪري ڪجهه محقق موريا سلطنت کي دنيا جي تاريخ ۾ انهن نادر مثالن مان شمار ڪن ٿا، جتي حڪومت جانورن کي به اهڙو تحفظ ڏنو جهڙو انساني شهرين کي حاصل هوندو آهي.{{sfn|Phelps|2007}} اشوڪ جي فرمانن ۾ جهنگلي جانورن جي قتل ۽ ٻيلن جي تباهي تي به پابنديون ملن ٿيون، تنهن ڪري ڪيترائي جديد ماحولياتي مورخ کيس ماحولياتي شعور ۽ فطرت جي تحفظ جي ابتدائي نمائندن مان هڪ سمجهن ٿا.{{sfn|Elverskog|2020|p=56}}{{sfn|Fisher|2018|p=72}} == پرڏيهي لاڳاپا == [[File:Territories conquered by the Dharma according to Ashoka.jpg|thumb|[[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13]] موجب اهي علائقا جيڪي اشوڪ جي "ڌرم فتح" هيٺ آيا (260–218 ق م).{{sfn|Kosmin|2014|p=57}}<ref name=ME368>Thomas Mc Evilly, ''The shape of ancient thought'', Allworth Press, New York, 2002, p. 368</ref>]] اهو چڱيءَ طرح معلوم آهي ته اشوڪ مختلف ماڻهن ۽ بادشاهن ڏانهن ''دوت'' (سفير يا ايلچي) موڪليندو هو ته جيئن زباني يا لکت واريون هدايتون، يا ٻنهي قسمن جا پيغام، انهن تائين پهچائي سگهجن. سندس ڇهين پٿريلي فرمان (Rock Edict VI) ۾ "زباني حڪمن" جو واضح ذڪر ملي ٿو. بعد ۾ اها ڳالهه به ثابت ٿي ته ان دور ۾ لکت وارين هدايتن سان گڏ زباني پيغام موڪلڻ ڪا غيرمعمولي ڳالهه نه هئي. اشوڪ جي پيغامن جو مقصد سندس ''ڌمّ-وجيه'' (ڌرم ذريعي فتح) کي ڦهلائڻ هو، جنهن کي هو سڀني فتحن کان اعليٰ سمجھندو هو ۽ جنهن کي هو هر هنڌ، بلڪه ڀارت کان ٻاهر به، ڦهلائڻ جو خواهشمند هو. [[خروشٺي لپي]] جي اختيار ٿيڻ مان مختلف ثقافتن جي وچ ۾ رابطن جا واضح ۽ ناقابل ترديد نشان ملن ٿا. اهو به ممڪن آهي ته حڪومتي لکتون نصب ڪرڻ جو تصور به انهيءَ لپيءَ سان گڏ آيو هجي، ڇاڪاڻ ته اشوڪ جي فرمانن ۾ [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] اثر ڪيترن ئي اصطلاحن ۽ تحريري اندازن ۾ نظر اچي ٿو. اهي حقيقتون ظاهر ڪن ٿيون ته اشوڪ ٻين تهذيبن سان رابطي ۾ هو ۽ پنهنجي سلطنت جي حدن کان ٻاهر نون ثقافتي خيالن جي ڏي وٺ ۽ ڦهلاءَ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪري رهيو هو.<ref name="Hinuber2012">{{cite journal | author=Oskar von Hinüber |title=Did Hellenistic Kings Send Letters to Aśoka? | journal=Journal of the American Oriental Society |volume=130 | issue=2 | year=2010 | publisher=Freiburg | pages=262–265}}</ref> === يوناني دنيا === [[File:Sarnath Ashoka Capital Horse motif.jpg|thumb|right|[[سارناٿ]] جي [[اشوڪ جو شيرن وارو تاج|اشوڪي تاج]] تي گھوڙي جو نقش، جنهن کي اڪثر يوناني حقيقت نگاري (ريئلزم) جو مثال سمجھيو ويندو آهي.<ref name="Danielou">A Brief History of India, [[Alain Daniélou]], Inner Traditions / Bear & Co, 2003, p. 89-91 [https://archive.org/details/briefhistoryofin00dani/page/89]</ref>]] اشوڪ پنهنجي پٿريلي فرمانن ۾ بيان ڪري ٿو ته هن اولهه ۾ واقع [[يوناني دور]] جي بادشاهتن ڏانهن ٻڌ ڌرم ۽ ڌرم جي تبليغ لاءِ قدم کنيا. هو اهو پڻ ٻڌائي ٿو ته سندس سلطنت ۾ رهندڙ يوناني ماڻهو ٻڌ ڌرم قبول ڪندڙ هئا ۽ سندس سفيرن جا مخاطب پڻ هئا. {{blockquote |text=هاڻي ديوتائن جي پياري بادشاهه جي نظر ۾ سڀ کان وڏي فتح ڌرم جي فتح آهي. ۽ اها ڌرم فتح هتي به حاصل ڪئي وئي آهي ۽ ڇهه سئو يوجن پري به، جتي يوناني بادشاهه [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]] حڪومت ڪري ٿو، ۽ ان کان به اڳتي جتي چار بادشاهه [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] حڪومت ڪن ٿا. اهڙي طرح ڏکڻ ۾ [[چولا]]، [[پانڊيا]] ۽ [[تامراپرني]] تائين پڻ. هتي بادشاهه جي سلطنت اندر يونانين، ڪمبوجن، نابھڪن، نابھاپمڪتين، ڀوجن، پيتنيڪن، آندرهن ۽ پاليدن جي وچ ۾ به ماڻهو ديوتائن جي پياري بادشاهه جي ڌرم واري هدايتن تي عمل ڪن ٿا. جتي سندس سفير نه به پهتا آهن، اتي به ماڻهن سندس ڌرم جي تعليمات بابت ٻڌي انهن تي عمل ڪرڻ شروع ڪيو آهي ۽ مستقبل ۾ به ڪندا رهندا. |source=[[اشوڪ جا فرمان]]، [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان نمبر 13]] (ايس. ڌمّيڪا جو ترجمو)<ref>[http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html#rock14 The Edicts of King Ashoka: an English rendering by Ven. S. Dhammika] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160510060618/http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html |date=10 May 2016 }}</ref> }} {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | caption_align = center | align = left | direction = horizontal | image1 = Kalsi02.jpg | image2 = Khalsi rock edict of Ashoka.jpg | footer = [[کالسي]] جا پٿريلا فرمان (وڏو پٿريلو فرمان نمبر 13)، جن ۾ اشوڪ يوناني بادشاهن [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] جا نالا سڌيءَ طرح پنهنجي تعليمات جي مخاطبن طور کڻي ٿو. | footer_align = center }} اهو ممڪن آهي، جيتوڻيڪ يقيني نه آهي، ته اشوڪ کي يوناني حڪمرانن کان خط موصول ٿيا هجن ۽ هو يوناني بادشاهن جي حڪومتي فرمانن کان واقف هجي. ساڳي طرح جيئن هو شايد [[هخامنشي سلطنت]] جي بادشاهن جي لکتن کان واقف هو، ڇاڪاڻ ته ان دور ۾ يوناني بادشاهن جا سفير ڀارت ۾ موجود هئا ۽ اشوڪ پاڻ به پنهنجا ''دوت'' ٻاهرين ملڪن ڏانهن موڪليندو هو.<ref name="Hinuber2012"/> [[ڊيو نيسيوس (سفير)|ڊيو نيسيوس]] نالي هڪ يوناني سفير جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]] طرفان اشوڪ جي درٻار ۾ موڪليو ويو هو.<ref>{{cite web |url = http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |title = Pliny the Elder, "The Natural History", 6, 21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728023626/http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |archive-date=28 July 2013 |url-status=dead}}</ref> اهو ساڳيو بطليموس اشوڪ جي فرمانن ۾ به ٻڌ ڌرم جي پيغام حاصل ڪندڙ بادشاهن مان شمار ڪيو ويو آهي. ڪجهه يوناني فلسفي، جهڙوڪ [[هيگيسياس آف سيرين]]، جيڪو غالباً بادشاهه [[ماگاس آف سيرين]] جي دور ۾ رهندو هو، انهن کي به ممڪن طور ٻڌ ڌرم جي تعليمات کان متاثر سمجھيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته ماگاس انهن بادشاهن مان هڪ هو جن ڏانهن اشوڪ جا مذهبي سفير موڪليا ويا هئا.<ref>{{cite book |last=Preus |first=Anthony |year=2015 |title=Historical Dictionary of Ancient Greek Philosophy |url=https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |page=184 |isbn=978-1-4422-4639-3 |access-date=18 June 2017 |archive-date=4 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201104102717/https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |url-status=live }}</ref> ڀارت ۾ رهندڙ يونانين جو ٻڌ ڌرم جي واڌاري ۾ عملي ڪردار به نظر اچي ٿو. مثال طور، اشوڪ جي سفيرن مان هڪ [[ڌمّرڪشيت]] بابت پالي ذريعن ۾ ذڪر آهي ته هو هڪ يوناني (''يونا'') ٻڌ ڀڪشو هو، جنهن ٻڌ ڌرم جي تبليغ ۾ سرگرم حصو ورتو. ''[[مهاونسا]]'' ۾ هن جو ذڪر موجود آهي.<ref name="plgotw">Full text of the ''Mahavamsa'' [http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html Click chapter XII] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060905050433/http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html |date=5 September 2006 }}</ref> ڪجهه يوناني (يَوَن) شايد اشوڪ جي سلطنت ۾ انتظامي عهدن تي پڻ فائز هئا. [[رودر دامن]] جي [[گرناڙ|گِرناڙ]] واري لکت ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ جي دور ۾ [[گجرات]] جي علائقي گِرناڙ ۾ هڪ يَوَن (يوناني) گورنر مقرر هو، جيڪو هڪ آبي ذخيرو تعمير ڪرائڻ جو ذميوار هو.<ref>The Idea of Ancient India: Essays on Religion, Politics, and Archaeology by Upinder Singh [https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 p.18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229135504/https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 |date=29 December 2019 }}</ref> ڪيترن محققن جو خيال آهي ته [[پاٽلي پتر]] ۾ اشوڪ جو شاهي محل [[پرسيپولس]] ۾ موجود هخامنشي شاهي محل جي طرز تي تعمير ڪيو ويو هو.<ref>{{cite book |last1=De la Croix |first1=Horst |last2=Tansey |first2=Richard G. |last3=Kirkpatrick |first3=Diane |title=Gardner's Art Through the Ages |date=1991 |publisher=Thomson/Wadsworth |isbn=0-15-503769-2 |edition=9th |page=[https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 428] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 }}</ref> == اڳين جنمن بابت ڏند ڪٿائون == ٻڌ ڌرم جي روايتن ۽ ڏند ڪٿائن ۾ اشوڪ جي گذريل جنمن بابت به ڪيترائي قصا بيان ڪيا ويا آهن. ''مهاونسا'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ، [[نگروده]] ۽ [[ديوانمپيا تِسا]] هڪ اڳئين جنم ۾ ڀائر هئا. ان وقت هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] (Pratyekabuddha) ٻئي بيمار پرتيڪ ٻڌ جي علاج لاءِ ماکي ڳولي رهيو هو. هڪ عورت کيس هڪ ماکيءَ جي دڪان ڏانهن رهنمائي ڪئي، جيڪو انهن ٽنهي ڀائرن جي ملڪيت هو. اشوڪ وڏي سخاوت سان ان پرتيڪ ٻڌ کي ماکي عطا ڪئي ۽ انهيءَ نيڪيءَ جي عيوض اها خواهش ظاهر ڪئي ته هو مستقبل ۾ جمبودويپ جو خودمختيار حڪمران بڻجي.{{sfn|Strong|1995|p=146}} اها عورت به دعا ڪئي ته هوءَ سندس راڻي بڻجي، ۽ پوءِ ايندڙ جنم ۾ اشوڪ جي زال [[اسندهمتّا]] جي روپ ۾ پيدا ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد وارن پالي متنن موجب اسندهمتّا هڪ ٻي نيڪي پڻ ڪئي هئي: هن پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجي هٿن سان تيار ڪيل ڪپڙي جو هڪ ٽڪرو تحفي طور ڏنو هو. اهي روايتون ''دساوتٿُپّڪرڻ''، نام نهاد ڪمبوڊيائي يا توسيع يافته ''مهاونسا'' (ممڪن طور نائين يا ڏهين صدي) ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' (پندرهين صدي) ۾ محفوظ آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} ''[[اشوڪاوادان]]'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ اڳئين جنم ۾ [[راجگريهه]] جي هڪ معزز خاندان ۾ ''جيا'' نالي ڇوڪري جي صورت ۾ پيدا ٿيو هو. جڏهن هو ننڍڙو ٻار هو، تڏهن هن [[گوتم ٻڌ]] کي مٽيءَ جو هڪ ڍير کاڌي جي خيال سان پيش ڪيو. ٻڌ انهيءَ عطئي کي قبول ڪيو، جنهن تي جيا اعلان ڪيو ته هن نيڪ عمل جي نتيجي ۾ هو مستقبل ۾ بادشاهه بڻجندو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} ساڳئي روايت ۾ اهو پڻ ٻڌايو ويو آهي ته جيا جو ساٿي ''وجيا'' بعد ۾ اشوڪ جي وزير اعظم [[رادھاگپت]] جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} بعد ۾، پنهنجي ايندڙ زندگيءَ ۾، ٻڌ ڀڪشو [[اپگپت]] اشوڪ کي ٻڌائي ٿو ته سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي جو سبب اڳئين جنم ۾ مٽيءَ جو اهو ناپاڪ تحفو هو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ڪيترا پوءِ جا متن هيءَ ڪهاڻي ورجائين ٿا، پر مٽي ڏيڻ جي منفي نتيجن جو ذڪر نٿا ڪن. انهن متنن ۾ [[ڪمارلاتا]] جو ''ڪلپنا-منڊيتڪا''، [[آرياشور]] جو ''جاتڪ مالا'' ۽ ''مها-ڪرما-وڀاگا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=149}} چيني ليکڪ [[پاؤ چينگ]] پنهنجي ڪتاب ''شيه چيا جُو لائي ينگ هوا لو'' ۾ لکي ٿو ته مٽي ڏيڻ جهڙو معمولي عمل ايترو وڏو ثواب نٿو رکي سگهي جو ان جي نتيجي ۾ اشوڪ جهڙو عظيم شهنشاهه پيدا ٿئي. ان جي بدران، هو دعويٰ ڪري ٿو ته ڪنهن ٻئي اڳئين جنم ۾ اشوڪ هڪ بادشاهه جي حيثيت سان ٻڌ جون بيشمار مورتيون ٺهرايون هيون، ۽ انهيءَ عظيم ثواب جي نتيجي ۾ هو ايندڙ جنم ۾ هڪ وڏي شهنشاهه جي صورت ۾ پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=163}} پالي ٻوليءَ جي چوڏهين صديءَ واري داستاني ڪتاب ''دساوتٿُپّڪرڻ'' (ممڪن طور چوڏهين صديءَ جو) ماکيءَ واري واپاري ۽ مٽي ڏيندڙ ٻار ٻنهي ڪهاڻين کي پاڻ ۾ ملائي پيش ڪري ٿو. هي متن ''مهاونسا'' واري قصي جو ٿورو مختلف بيان ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته اهو واقعو [[گوتم ٻڌ]] جي ڄمڻ کان به اڳ ٿيو هو. ان کان پوءِ ڪتاب چوي ٿو ته اهو ماکي عطا ڪندڙ واپاري بعد ۾ انهيءَ ٻار جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو، جنهن ٻڌ کي مٽي پيش ڪئي هئي. پر هن روايت ۾ هڪ اضافي تفصيل به آهي: ٻڌ اها مٽي پنهنجي خادم [[آنند]] کي ڏني ته جيئن ان مان [[پلستر]] تيار ڪيو وڃي. اهو پلستر بعد ۾ وهار جي ڀتين ۾ پيل ڏارن ۽ شگافن جي مرمت لاءِ استعمال ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=163-165}} == آخري سال == === تسّراڪشا راڻي طور === اشوڪ جي آخري تاريخي لکت [[اشوڪ جا وڏا ستوني فرمان|ستوني فرمان نمبر 4]] آهي، جيڪا سندس حڪومت جي 26هين سال سان تعلق رکي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اشوڪ جي زندگيءَ جي آخري دور بابت ڄاڻ جو واحد ذريعو ٻڌ ڌرمي روايتون ۽ ڏند ڪٿائون آهن. سري لنڪائي روايت مطابق اشوڪ جي مهاراڻي [[اسندهمتّا]] سندس حڪومت جي 29هين سال ۾ وفات ڪري وئي، ۽ 32هين سال ۾ سندس ٻي زال [[تشيارڪشا|تسّراڪشا]] کي راڻيءَ جو لقب ڏنو ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ٻنهي ''مهاونسا'' ۽ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ [[بودهي وڻ]] سان خاص عقيدت ۽ محبت رکندو هو. حسد ۾ مبتلا تسّراڪشا "بودهي" کي اشوڪ جي ڪنهن محبوبه عورت جو نالو سمجهي ويٺي. پوءِ هن ڪاري جادو ذريعي وڻ کي سُڪائڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Strong|1995|p=152}} ''اشوڪاوادان'' موجب هن ان مقصد لاءِ هڪ جادوگر عورت کي ڀرتي ڪيو. جڏهن اشوڪ کيس سمجهايو ته "بودهي" دراصل هڪ وڻ جو نالو آهي، تڏهن هن ساڳي جادوگر عورت کان وڻ کي ٻيهر صحتمند ڪرايو.{{sfn|Strong|1995|pp=152–153}} پر ''مهاونسا'' مطابق تسّراڪشا آخرڪار وڻ کي مڪمل طور تباهه ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي،{{sfn|Strong|1995|p=153}} ۽ اهو واقعو اشوڪ جي حڪومت جي 34هين سال ۾ پيش آيو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''اشوڪاوادان'' موجب تسّراڪشا (جنهن کي هتي ''تشيارڪشيتا'' چيو ويو آهي) اشوڪ جي پٽ [[ڪُنالا]] سان عشق ڪرڻ لڳي، پر ڪُنالا سندس خواهش رد ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ اشوڪ کيس ستن ڏينهن لاءِ سلطنت جو مڪمل اختيار ڏئي ڇڏيو. انهيءَ مختصر عرصي دوران هن ڪُنالا تي ظلم ڪيو ۽ سندس اکيون ڪڍرائي کيس انڌو ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هن ڪاوڙ ۾ اچي چيو ته: "مان هن جون اکيون پٽي ڪڍندس، سندس جسم کي لوهي ڪنڊن سان چيريندس، کيس جيئري ڀالي تي چاڙهيندس، سندس نڪ آري سان ڪٽيندس ۽ سندس زبان استري سان وڍيندس." بعد ۾ ڪُنالا معجزاتي نموني ٻيهر بينائي حاصل ڪري ورتي ۽ راڻي لاءِ معافي جي درخواست ڪئي، پر اشوڪ ان جي باوجود تسّراڪشا کي قتل ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=152}} [[ڪشيميندر]] جي ''اوادان-ڪلپا-لتا'' ۾ به هيءَ روايت بيان ٿيل آهي، پر اتي اشوڪ جي شخصيت کي وڌيڪ مثبت ڏيکارڻ لاءِ لکيو ويو آهي ته ڪُنالا جي نظر واپس اچڻ کان پوءِ اشوڪ راڻيءَ کي معاف ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=165}} == وفات == سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي 37هين سال ۾ وفات ڪئي،{{sfn|Guruge|1995|p=51}} جنهن جو مطلب آهي ته سندس وفات لڳ ڀڳ 232 ق م ۾ ٿي.{{sfn|Kosmin|2014|p=36}} ''اشوڪاوادان'' موجب پنهنجي زندگيءَ جي آخري ڏينهن ۾ شهنشاهه سخت بيمار ٿي پيو. هن ٻڌ سنگهه کي عطيا ڏيڻ لاءِ سرڪاري خزاني مان رقم استعمال ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن تي سندس وزيرن کيس رياستي خزاني تائين رسائي کان روڪي ڇڏيو. ان کان پوءِ اشوڪ پنهنجون ذاتي ملڪيتون عطيو ڪرڻ لڳو، پر ان کان به کيس روڪيو ويو. آخرڪار، وفات وقت سندس وٽ صرف هڪ [[املي|آملي]] (Myrobalan) جو اڌ ڦر بچيو هو، جيڪو هن پنهنجي آخري نذراني طور سنگهه کي پيش ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=18}} اهڙيون روايتون ٻڌ سنگهه کي سخاوت سان عطيا ڏيڻ جي اهميت اجاگر ڪن ٿيون ۽ اهو پڻ ڏيکارين ٿيون ته سلطنت ٻڌ ڌرم جي حمايت ۾ ڪهڙو ڪردار ادا ڪندي هئي.{{sfn|Singh|2008|p=332}} هڪ مشهور ڏند ڪٿا مطابق اشوڪ جي جسد کي ساڙڻ وقت سندس چتا مسلسل ست ڏينهن ۽ ست راتيون ٻرندي رهي. <ref>{{cite book |last=Strong |first=John |date=2007 |title=Relics of the Buddha |url=https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |publisher=Motilal Banarsidass Publishers |page=149 |isbn=978-81-208-3139-1 |access-date=15 November 2015 |archive-date=8 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508154548/https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |url-status=live }}</ref> == آثارِ قديمه جا باقيات == === اڏاوت === [[File:Lomas_Rishi_entrance.jpg|thumb|[[لوماس رشي غار]] جو تراشيل دروازو، [[بارابر غارون]]، تعمير لڳ ڀڳ 250 ق م]] اشوڪ سان منسوب مختلف اسٽوپن کان علاوه، [[اشوڪ جا ٿنڀا|سندس تعمير ڪرايل ٿنڀو]] اڄ به برصغير جي مختلف علائقن ۾ موجود آهن. اشوڪ کي عام طور ڀارت ۾ پٿر تي ٻڌل تعميراتي فن جي شروعات جو باني سمجهيو ويندو آهي، جيڪا ٻڌ ڌرم جي خدمت لاءِ وقف هئي. ممڪن آهي ته هي فن [[يوناني-بئڪٽريائي]] ڪاريگرن جي اثر هيٺ ترقي ڪئي هجي، جيڪي [[سڪندر اعظم]] کان پوءِ هن خطي ۾ آيا هئا.<ref name="Stone">[https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 Introduction to Indian Architecture Bindia Thapar, Tuttle Publishing, 2012, p.21] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229200601/https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 |date=29 December 2019 }}</ref> اشوڪ کان اڳ عمارتون گهڻو ڪري غير مستقل مواد جهڙوڪ ڪاٺ، [[بانس]] ۽ ڇپر مان ٺاهيون وينديون هيون.<ref name="Stone"/><ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| title = Gardner's Art through the Ages: Non-Western Perspectives, Fred S. Kleiner, Cengage Learning, 2009, p14| isbn = 9780495573678| last1 = Kleiner| first1 = Fred S.| date = 5 January 2009| publisher = Cengage Learning| access-date = 17 June 2017| archive-date = 26 December 2019| archive-url = https://web.archive.org/web/20191226115443/https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| url-status = live}}</ref> امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ موجود پنهنجي شاهي محل کي ڪاٺ جي بدران پٿر استعمال ڪري ٻيهر تعمير ڪرايو هجي،{{sfn|Mookerji|1995|p=96}} ۽ شايد هن ان مقصد لاءِ پرڏيهي ڪاريگرن جي به مدد ورتي هجي.<ref>"Ashoka was known to be a great builder who may have even imported craftsmen from abroad to build royal monuments." Monuments, Power and Poverty in India: From Ashoka to the Raj, A. S. Bhalla, I.B.Tauris, 2015 p.18 [https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191226160624/https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18|date=26 December 2019}}</ref> اشوڪ هڪ نئين روايت به قائم ڪئي، جنهن ۾ هن پنهنجي [[اشوڪ جا فرمان|فرمانن]] کي پائيدار پٿرن تي اُڪرائڻ شروع ڪيو. ساڳئي طرح سندس ٻڌ ڌرمي نشانين سان سينگاريل ستون به انهيءَ تعميراتي جدت جو اهم مثال آهن. <gallery> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India.jpg|[[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪ جو هڪ ٿنڀو]]، [[ويشالي]] File:Vajrasana, early 20th century.jpg|[[مھاٻوڌي مندر]] ۾ موجود [[وَجر آسن]] (هيرن جهڙو تخت)، جيڪو اشوڪ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو Rampurva bull capital detail.jpg|[[رمپُروا]] جي بيل واري تاج جو تفصيلي منظر، جنهن جي [[ابيڪس (معماري)|ابيڪس]] تي ٻن ''شعلا نما پالميٽن'' جي وچ ۾ ڪنول جو گل ۽ ننڍا گلاب نما گل تراشيل آهن. File:Barabar_caves_Sudama_inside.jpg|[[بارابر غارون]] ۾ واقع ''سداما غار''، جنهن ۾ چمڪندڙ گرينائيٽ سان سينگاريل وڏو محرابي هال ۽ اشوڪ جي نالي وارو ڪتبو موجود آهي. </gallery> === برهمي لِپي === [[File:Ashokan Brahmi script (consonants).png|thumb|left|اشوڪ دور جي برهمي لِپي]] [[برهمي لِپي]] ڀارت ۾ لڳ ڀڳ ٽئين صدي ق م دوران پنهنجي مڪمل ۽ ترقي يافته صورت ۾ ظاهر ٿي. <ref name="PO">{{cite book |last1=Olivelle |first1=Patrick |title=Ashoka: Portrait of a Philosopher King |date=9 January 2024 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-27000-6 |page=61-62 |url=https://www.google.com/books/edition/Ashoka/TE3gEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Ashoka+invented+Brahmi&pg=PA61&printsec=frontcover |language=en}}</ref> ممڪن آهي ته اشوڪ ئي هن نئين لِپي جو موجد هجي، جنهن کي پوءِ هن پنهنجي فرمانن ۽ ڪتبن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو، پر هي سوال اڃا تائين حتمي طور حل نه ٿي سگهيو آهي.<ref name="PO"/> ڪيترن مغربي ۽ ڀارتي عالمن جو خيال آهي ته برهمي لِپي ڪنهن سامي (Semitic) لِپي مان اخذ يا متاثر ٿي هئي، جيئن اتر-اولهه ۾ استعمال ٿيندڙ [[خروشٺي لِپي]] غالباً [[ارامي لِپي]] مان نڪتل هئي. انهن عالمن مطابق برهمي لِپي اشوڪ جي دور ۾ چند سالن اندر تيار ڪئي وئي ۽ پوءِ اشوڪ جي فرمانن ذريعي سڄي سلطنت ۾ ڦهلجي وئي، جنهن سان ڀارت ۾ ڪتبن جي هڪ نئين روايت جو آغاز ٿيو.{{Sfn|Salomon|1998|pp=18–24}} ان جي ابتڙ، ڪيترائي ٻيا عالم پرڏيهي اثر واري نظريي کي رد ڪن ٿا ۽ برهمي لِپي کي مڪمل طور مقامي ارتقا جو نتيجو قرار ڏين ٿا.{{sfn|Salomon|1998|pp=19–21 with footnotes}}{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|p=194 with footnote 421}} ايندڙ هزارين سالن دوران ڏکڻ ايشيا جون اڪثر لِپيون اشوڪي برهمي لِپي مان ئي نڪتيون. <ref name="PO"/> === ڪتبا ۽ پٿريلا فرمان === [[File:AiKhanoumAndIndia.jpg|thumb|اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ ۽ همعصر يوناني شهر [[آئي-خانوم]] جو مقام.<ref>Reference: ''India: The Ancient Past'' p. 113, Burjor Avari, [[Routledge]], {{ISBN|0-415-35615-6}}</ref>]] {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 400 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = AsokaKandahar.jpg | image2 = Kandahar Bilingual Rock Inscription (transcription).png | footer = [[اشوڪ جو قنڌار ڪتبو]]، جيڪو يوناني ۽ [[ارامي لِپي]] ۾ ٻه-لساني ڪتبو آهي، [[قنڌار]] مان دريافت ٿيو ({{small|[[افغانستان قومي عجائب گهر]]}}) | footer_align = center }} اشوڪ جا فرمان (Edicts) 33 ڪتبن جو هڪ مجموعو آهن، جيڪي [[اشوڪ جا ٿنبا|اشوڪي ٿنبو]]، وڏن پٿرن ۽ غارن جي ڀتين تي سندس حڪمراني دوران اُڪيرا ويا هئا.<ref name="Irwin 1973 706–720"/> اهي ڪتبا اڄوڪي پاڪستان ۽ ڀارت جي مختلف علائقن ۾ پکڙيل آهن ۽ ٻڌ ڌرم جي موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا مادي ثبوت سمجهيا وڃن ٿا. انهن فرمانن ۾ ٻڌ ڌرم جي ابتدائي ۽ وسيع ڦهلاءَ جو تفصيلي بيان ملي ٿو، جيڪو ڀارتي تاريخ جي هڪ طاقتور ترين حڪمران جي سرپرستي هيٺ ٿيو. انهن مان اشوڪ جي تبليغي سرگرمين، اخلاقي اصولن، مذهبي خيالن، سماجي ڀلائي ۽ جانورن جي تحفظ بابت قيمتي ڄاڻ ملي ٿي.{{sfn|Singh|2012}} اشوڪ کان اڳ شاهي حڪم ۽ سرڪاري پيغام شايد اهڙي مواد تي لکيا ويندا هئا جيڪو وقت سان ضايع ٿي ويندو هو، جهڙوڪ کجيءَ جا پن، ڀورج وڻ جي ڇال، ڪپهه جو ڪپڙو يا ڪاٺيون تختيون.{{sfn|Lahiri|2015|pp=120–121}} جيتوڻيڪ اشوڪ جي سرڪاري انتظاميا اهڙو مواد استعمال ڪندي رهي، پر اشوڪ پنهنجا اهم پيغام پٿرن تي به اُڪرائڻ شروع ڪرايا.{{sfn|Lahiri|2015|pp=120–121}} امڪان آهي ته هن کي اهڙا ڪتبا نصب ڪرڻ جو خيال پاڙيسري [[ھخامنشي سلطنت]] کان مليو هجي.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} اهو پڻ ممڪن آهي ته اشوڪ جا ڪيترائي پيغام ڪاٺ يا ٻين غير مستقل مواد تي لکي سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليا ويا هجن، پر اهي سڀ دستاويز وقت سان گڏ ختم ٿي ويا.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} عالمن اڄ به اشوڪ جي فرمانن ۾ ظاهر ڪيل ۽ لڪل سياسي نظرين جو تجزيو ڪري رهيا آهن، خاص طور تي سندس شاهي تصور (امپيريل وژن) بابت. اهي اهو سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ته اشوڪ پنهنجي انتهائي وسيع، گهڻ ثقافتي ۽ معاشي طور متنوع ٽئين صدي ق م واري سلطنت کي ڪيئن منظم ڪرڻ چاهيو.{{sfn|Singh|2012|p=132}} بهرحال هڪ ڳالهه واضح آهي ته اشوڪ جا ڪتبا برصغير ۾ شاهي ڪتبن جو سڀ کان پراڻو محفوظ مجموعو آهن، ۽ انهيءَ لحاظ سان اهي حڪومتي روايتن ۾ هڪ وڏي جدت جي حيثيت رکن ٿا.{{sfn|Singh|2012}} اشوڪ جا گهڻا ڪتبا مختلف [[پراڪرت]] ٻولين جي ميلاپ ۾ لکيل آهن ۽ انهن لاءِ [[برهمي لِپي]] استعمال ڪئي وئي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=126}} اشوڪ جي ڪيترن ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي شهرن جي ويجهو، اهم واپاري رستن تي يا مذهبي اهميت وارن هنڌن تي نصب ڪيا ويا هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=6}} انهن مان ڪيترائي ڪتبا ٽڪرين، پٿريلي پناهه گاهن ۽ مقامي طور مقدس سمجهيل جڳهن تي مليا آهن.{{sfn|Lahiri|2015|p=143}} ان بابت مختلف نظرين موجب: * اهي هنڌ شايد قديم ميگالٿڪ ثقافتن جا مرڪز هئا. * يا اشوڪ جي زماني ۾ مقدس جايون سمجهيون وينديون هيون. * يا وري انهن جي فطري عظمت روحاني اقتدار جي علامت طور استعمال ڪئي وئي هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=23}}{{sfn|Lahiri|2015|pp=143–157}} دلچسپ ڳالهه اها آهي ته اشوڪ جا ڪتبا موريا سلطنت جي وڏن شهرن جهڙوڪ [[پاٽلي پتر]]، [[وديشا]]، [[اجييني]] ۽ [[تڪششيلا]] مان نه مليا آهن.{{sfn|Lahiri|2015|p=143}} ممڪن آهي ته انهن شهرن ۾ موجود ڪيترائي ڪتبا وقت سان ضايع ٿي ويا هجن. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوانزانگ]] اهڙن ڪجهه اشوڪي ستنن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي اڃا تائين جديد محققن کي نه مليا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=6}} اهو پڻ لڳي ٿو ته اشوڪ هر حڪم پهرين صوبائي گورنرن ڏانهن موڪليندو هو، جيڪي پوءِ پنهنجي علائقي جي عملدارن تائين اهو پيغام پهچائيندا هئا.{{sfn|Lahiri|2015|p=127}} مثال طور [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان نمبر 1]] مختلف هنڌن تي مختلف نسخن ۾ مليو آهي. سڀني نسخن ۾ لکيل آهي ته اشوڪ 256 ڏينهن جي دوري دوران اهو حڪم جاري ڪيو. هي انگ ظاهر ڪري ٿو ته اهو پيغام هڪ ئي وقت سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليو ويو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=133}} [[ڪرناٽڪ]] جي پاڙيسري هنڌن [[برهمگري]]، [[سدّاپور]] ۽ [[جاٽنگا-راميشور]] مان مليل هڪ ئي پيغام جا ٽي نسخا ڏکڻ صوبي جي گاديءَ [[سورنگري]] مان موڪليا ويا هئا. انهن ٽنهي نسخن ۾ ساڳيو متن آهي، جنهن کان اڳ ''آريه-پتر'' (شايد اشوڪ جو پٽ ۽ صوبائي گورنر) ۽ ''مها ماتر'' (سرڪاري عملدار) طرفان سلام پيش ڪيو ويو آهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=127}} === سِڪا === [[ڪيڊيوسيس]] (Caduceus) جو نشان ٽئين ۽ ٻي صدي ق م دوران [[موريا سلطنت]] جي [[پنچ-مارڪ ٿيل سڪا|پنچ-مارڪ ٿيل سڪن]] تي ظاهر ٿئي ٿو. سڪن جي مطالعي (Numismatics) مان معلوم ٿئي ٿو ته هي نشان شهنشاهه اشوڪ جي ذاتي مُهر يا "[[مدرا]]" طور استعمال ٿيندو هو.<ref>Indian Numismatics, Damodar Dharmanand Kosambi, Orient Blackswan, 1981, p.73 [https://books.google.com/books?id=favxZII9WtwC&pg=PA73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191215201423/https://books.google.com/books?id=favxZII9WtwC&pg=PA73|date=15 December 2019}}</ref> هي نشان موريا دور کان اڳ وارن پنچ-مارڪ ٿيل سڪن تي نظر نٿو اچي، پر رڳو موريا دور جي سڪن تي استعمال ٿيو. ان سان گڏ هيٺيان نشان به ڏسڻ ۾ اچن ٿا: * [[ٽن محرابن واري ٽڪريءَ جو نشان]] * "ٽڪريءَ تي مور" وارو نشان * [[ٽرِسڪيليس]] * [[تڪششيلا]] جو نشان<ref>Malwa Through the Ages, from the Earliest Times to 1305 A.D, Kailash Chand Jain, Motilal Banarsidass Publ., 1972, p.134 [https://books.google.com/books?id=_3O7q7cU7k0C&pg=PA134] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224053358/https://books.google.com/books?id=_3O7q7cU7k0C&pg=PA134|date=24 December 2019}}</ref> <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Caduceus on Mauryan coin.jpg|موريا دور جي [[پنچ-مارڪ ٿيل سڪا|پنچ-مارڪ ٿيل سڪي]] تي ڪيڊيوسيس جو نشان File:India Mauryan emperor Ashoka Punch-marked Coin.jpg|اشوڪ سان منسوب هڪ پنچ-مارڪ ٿيل سڪو<ref>{{cite book |last=Mitchiner |first=Michael |date=1978 |title=Oriental Coins & Their Values: The Ancient and Classical World 600 B.C. - A.D. 650 |publisher=Hawkins Publications |page=544 |isbn=978-0-9041731-6-1}}</ref> File:I15 1karshapana Maurya Ashoka MACW4229 1ar (8486624862).jpg|موريا دور جو هڪ چانديءَ جو [[ڪرشاپڻ]] سڪو، جيڪو شايد اشوڪ جي زماني جو هجي، [[مٿرا]] جي ٽڪسالي مان. '''سامهون وارو پاسو:''' سج ۽ جانور سميت مختلف نشان. '''پٺيون پاسو:''' هڪ علامتي نشان. '''ماپ:''' 13.92 × 11.75 ملي ميٽر. '''وزن:''' 3.4 گرام. </gallery> === شاھي نشان=== [[File:Ashoka_Chakra.svg|thumb|upright=0.5|[[اشوڪ چڪر]]، يعني "ڌرم جو ڦيٿو"، جيڪو جديد [[ڀارت جو قومي جهنڊو|ڀارت جي قومي جهنڊي]] ۾ شامل ڪيو ويو آهي.]] اشوڪي ٿنڀن جا مٿيان حصا انتهائي حقيقت پسندانه انداز ۾ تراشيل هئا ۽ انهن تي مخصوص [[موريا پالش]] ڪئي ويندي هئي، جنهن سبب پٿر جي سطح تي چمڪدار ۽ هموار ڏيک پيدا ٿيندو هو.<ref name="Irwin 1973 706–720">{{Cite journal |last=Irwin |first=John |date=1973 |title='Aśokan' Pillars: A Reassessment of the Evidence |url=https://www.jstor.org/stable/877526 |journal=The Burlington Magazine |volume=115 |issue=848 |pages=706–720 |jstor=877526 }}</ref> [[اشوڪ جو ٻن شينھن وارو ٿنڀي جو مٿو]] (Lion Capital of Ashoka)، جيڪو اشوڪ جي قائم ڪيل هڪ ٿنڀي جي چوٽيءَ تي نصب هو، ان ۾ ڦيٿي جهڙي هڪ علامت تراشيل آهي، جنهن کي [[اشوڪ چڪر]] چيو وڃي ٿو. هي ڦيٿو ان "ڌرم چڪر" جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن کي [[گوتم ٻڌ]] هلندڙ بڻايو هو. اڄ اهو ئي اشوڪ چڪر جديد ڀارت جي قومي جهنڊي جو اهم حصو آهي. ان ٿنڀي جي مٿي واري حصي تي چڪري سميت ٻن شينھن جا مجسما پڻ موجود آهن، جيڪي اڄ جي [[ڀارت جي سرڪاري مُهر]] (State Emblem of India) ۾ پڻ استعمال ٿين ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] 09kjz7i2xpxgtidyea621k23njuubk1 388263 388262 2026-06-23T23:51:21Z Intisar Ali 8681 388263 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == وڌيڪ تعارف== اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اشوڪا</ref> ==پيدائش== اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]]، [[اينٽيگونس ٻيون گوناتاس]]، [[مئگاس آف سائرين]]، ۽ سڪندر (يا ته [[ايپائرس جو سڪندر ٻيون|ايپائرس]] وارو يا [[ڪرنتھ جو سڪندر]])۔{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي ({{circa|304 BCE}})۔{{sfn|Lahiri|2015|p=24}} هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} == نسب == اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Lahiri|2015|p=26}} ٻين ماخذن، جهڙوڪ [[پراڻ]] ۽ ''[[مهاونس]]'' موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه [[بندوسار]] هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[چندرگپت موريا]] هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه [[بمبسار]] سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: [[اجاتشتر]] → [[اُدايين]] → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → [[پرسينجت]] → [[نندا سلطنت|نندا]]۔{{sfn|Strong|1989|p=204}} سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو [[تاراناٿ]]، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Thapar|1961|p=9}} اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[اشوڪ جي ماءُ]] چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.{{sfn|Strong|1989|pp=204–205}} ''اشوڪاوادان'' ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،{{sfn|Lahiri|2015|p=323|ps=:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."}} پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.{{sfn|Lahiri|2015|p=31}} مثال طور: * ''اشوڪاوادان مالا'' ۾ سندس نالو '''سُڀدرانگي''' ڏنو ويو آهي۔{{sfn|Guruge|1993|p=19}}{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''وامسٿاپڪاسني'' يا ''مهاونس ٽيڪا''، جيڪا ''مهاونس'' تي هڪ شرح آهي، کيس '''ڌرم''' (پالي ۾ ''ڌمّ'') سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا [[ڪشتريه]] خاندان سان واسطو رکندي هئي۔{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''[[ديوياوادان]]'' جي هڪ روايت ۾ کيس '''جنپد ڪلياني''' سڏيو ويو آهي۔{{sfn|Singh|2008|p=332}} عالم [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]] موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.{{sfn|Guruge|1993|p=19}} ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[ايپين]] موجب، [[چندرگپت موريا]] يوناني حڪمران [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=20}} == شهزادي جي حيثيت ۾ == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 500 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Mauryan ruins of pillared hall at Kumrahar site of Pataliputra ASIEC 1912-13.jpg | caption1 = [[پاٽلي پتر]] جي ڪمراهار ماڳ تي ستونن واري هال جا آثار | image2 = Pataliputra_capital_(volume).jpg | caption2 = [[پاٽلي پتر]] جو ستون-سِر، چوٿين–ٽين صدي ق.م | footer = امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] شهر ۾ ڄائو هو. ان دور جي شهر جا آثار جديد [[پاٽنا]] جي مرڪزي علائقن ۾ کوٽائين ذريعي مليا آهن. | footer_align = center }} اشوڪ جون پنهنجون لکتون سندس ابتدائي زندگي بابت ڪا معلومات فراهم نٿيون ڪن، ۽ هن موضوع بابت گهڻي ڄاڻ انهن روايتن مان ملي ٿي جيڪي سندس وفات کان سوين سال پوءِ لکيون ويون.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}} جيتوڻيڪ انهن روايتن ۾ اشوڪ جي اڳين جنمن جهڙيون ظاهر طور افسانوي ڳالهيون شامل آهن، پر انهن ۾ اشوڪ جي دور بابت ڪجهه اهڙي معلومات پڻ موجود آهي جيڪا تاريخي طور ممڪن نظر اچي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}}{{sfn|Singh|2008|p=332}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، جڏهن اشوڪ نوجوان هو ته سندس پيءُ بندوسار سندس کُردري ۽ غير دلڪش صورت سبب کيس پسند نه ڪندو هو. هڪ ڏينهن بندوسار تپسوي پنگل واتساجيو کي چيو ته هو طئي ڪري ته سندس پٽن مان ڪير سندس جانشين ٿيڻ جي لائق آهي. تپسوي جي صلاح تي سڀني شهزادن کي "سونهري محل جي باغ" ۾ گڏ ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو. اشوڪ وڃڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خبر هئي ته سندس پيءُ کيس پسند نٿو ڪري، پر سندس ماءُ کيس وڃڻ تي آماده ڪيو. جڏهن وزير [[رادھاگپت]] ڏٺو ته اشوڪ گاديءَ واري شهر مان باغ ڏانهن روانو ٿي رهيو آهي، تڏهن هن شهزادي کي سفر لاءِ شاهي هاٿي مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Strong|1989|p=206}} باغ ۾ پنگل واتساجيو شهزادن جو جائزو ورتو ۽ سمجهي ويو ته ايندڙ شهنشاهه اشوڪ هوندو. پر بندوسار کي ناراض ڪرڻ کان بچڻ لاءِ هن جانشين جو نالو ظاهر نه ڪيو. ان جي بدران هن چيو ته جنهن وٽ بهترين سواري، بهترين ويهڻ جي جاءِ، بهترين پيئڻ، بهترين ٿانوَ ۽ بهترين کاڌو هوندو، اهو ئي ايندڙ بادشاهه ٿيندو. هر ڀيري اشوڪ دعويٰ ڪئي ته اهي شرطون هن وٽ موجود آهن. بعد ۾ تپسوي اشوڪ جي ماءُ کي ٻڌايو ته سندس پٽ ايندڙ شهنشاهه ٿيندو، ۽ سندس صلاح تي بندوسار جي غضب کان بچڻ لاءِ سلطنت ڇڏي هليو ويو.{{sfn|Strong|1989|p=207}} جيتوڻيڪ روايتون ٻڌائين ٿيون ته بندوسار اشوڪ جي ظاهر سبب کيس پسند نه ڪندو هو، پر اهي ساڳيون روايتون اهو به ٻڌائين ٿيون ته هن اشوڪ کي اهم ذميواريون ڏنيون، جهڙوڪ [[تڪششيلا]] جي بغاوت کي ختم ڪرڻ (اتر هندستاني روايت موجب) ۽ [[اجين]] جي حڪومت هلائڻ (سري لنڪائي روايت موجب).{{sfn|Thapar|1961|p=21}} اهو ظاهر ڪري ٿو ته بندوسار شهزادي جي ٻين صلاحيتن کان متاثر هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته هن اشوڪ کي گاديءَ واري شهر کان پري علائقن ۾ ان ڪري موڪليو ته جيئن هو شاهي درٻار کان پري رهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=65}} === تڪششيلا ۾ بغاوت === [[File:Aramaic_inscription_at_Taxila_Museum.jpg|thumb|upright=0.6|[[ٽيڪسلا جي آرامي لکت]]، جنهن ۾ ممڪن طور اشوڪ جو ذڪر موجود آهي.]] ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار شهزادي اشوڪ کي [[تڪششيلا]] شهر ۾ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ موڪليو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} (موجوده [[پاڪستان]] ۾ [[ڀير ماڙو]]).{{sfn|Lahiri|2015|p=66}} هي واقعو سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهي؛ ان جي بدران اتي بيان آهي ته بندوسار اشوڪ کي [[اجين]] جو گورنر مقرر ڪيو. ٻن ٻين ٻڌ ڌرمي متنن، ''اشوڪ سوتر'' ۽ ''ڪنال سوتر''، مطابق بندوسار اشوڪ کي [[گنڌارا]] جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو هو، جتي تڪششيلا واقع هئي، نه اجين.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} ''اشوڪاوادان'' موجب بندوسار اشوڪ کي چار حصن تي مشتمل لشڪر (گهوڙيسوار، [[جنگي هاٿي]]، [[رتھ]] ۽ پيادل فوج) ڏنو، پر هٿيار مهيا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اشوڪ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي شهنشاهه ٿيڻ جي لائق آهي ته هٿيار پاڻ ظاهر ٿي ويندا. پوءِ ديوتائون زمين مان نڪري آيون ۽ فوج کي هٿيار فراهم ڪيا.{{sfn|Strong|1989|p=208}} جڏهن اشوڪ تڪششيلا پهتو ته شهرين سندس آجيان ڪئي ۽ ٻڌايو ته سندن بغاوت فقط ظالم وزيرن خلاف هئي، بادشاهه خلاف نه. ڪجهه عرصي بعد [[خاصا]] علائقي ۾ به سندس آجيان ڪئي وئي، ۽ ديوتائن اعلان ڪيو ته هو سڄي ڌرتيءَ تي حڪومت ڪندو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} تڪششيلا هڪ مالدار ۽ سياسي لحاظ کان اهم شهر هو. تاريخي ثبوت ڏيکارين ٿا ته اشوڪ جي دور تائين اهو ''[[اترپٿ]]'' واپاري رستي وسيلي [[پاٽلي پتر]] سان ڳنڍيل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=70}} بهرحال، موجود همعصر ماخذن مان ڪو به تڪششيلا جي بغاوت جو ذڪر نٿو ڪري، ۽ اشوڪ جي ڪنهن به لکت مان اهو ظاهر نٿو ٿئي ته هن ڪڏهن شهر جو دورو ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=66-67}} تنهن هوندي به، اشوڪ جي تڪششيلا سان لاڳاپي جي روايت کي [[سرڪپ]] مان مليل هڪ آرامي لکت جزوي طور تقويت ڏئي ٿي. ان لکت ۾ هڪ نالو "prydr" اکرن سان شروع ٿئي ٿو، جنهن کي گهڻا عالم "پريادرشي" طور بحال ڪن ٿا، جيڪو اشوڪ جو لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} تڪششيلا ڀرسان موجود [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] جو نالو به اشوڪ سان لاڳاپي جو هڪ ممڪن ثبوت سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ "ڌرماراجا" مان مراد اشوڪ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=68}} ديوتائن طرفان هٿيار مهيا ڪرڻ وارو قصو شايد اشوڪ کي نيم الاهي حيثيت ڏيڻ لاءِ بيان ڪيو ويو هجي، يا اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته بندوسار، جيڪو اشوڪ کي پسند نه ڪندو هو، سندس ناڪامي چاهيندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=67}} === اجين جو نائب بادشاهه === ''[[مهاونس]]'' موجب، بندوسار اشوڪ کي [[اونتيراستر]] (موجوده [[اجين ضلعو]]) جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هي علائقو مرڪزي هندستان جو هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري صوبو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=89–90}} هي روايت مرڪزي هندستان مان دريافت ٿيل [[سارو مارو]] لکت سان پڻ تقويت حاصل ڪري ٿي، جنهن ۾ بيان آهي ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ انهيءَ هنڌ جو دورو ڪيو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=350–351}} اشوڪ جي پنهنجي [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان#پهريون جدا اهم پٿريلو فرمان|پٿريلي فرمان]] مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ اجين ۾ هڪ شهزادو نائب بادشاهه موجود هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} اهو به هن روايت جي حمايت ڪري ٿو ته اشوڪ پاڻ اجين جو نائب بادشاهه رهيو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=98}} {{multiple image | perrow=2 | total_width=400 | caption_align=center | align=right | direction=horizontal | image1=Saru_Maru_stupa.jpg | image2=Panguraria Top View Closeup detail.jpg | footer=[[سارو مارو]] يادگاري لکت مان لڳي ٿو ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ اجين واري علائقي ۾ موجود هو: "''پريادسي'' خوشگوار سير لاءِ هن هنڌ آيو جڏهن هو اڃا شهزادو هو..." }} اشوڪ جي دور ۾ [[پاٽلي پتر]] ۽ [[اجين]] ڪيترن ئي رستن ذريعي ڳنڍيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته اجين ڏانهن ويندي سندس قافلو روپناٿ ۾ ترسيو هجي، جتي بعد ۾ سندس لکت ملي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=94–95}} سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ اجين ويندي [[وديشا]] پهتو، جتي هو هڪ خوبصورت عورت جي عشق ۾ مبتلا ٿيو. ''ديپاونس'' ۽ ''مهاونس'' موجب اها عورت [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] هئي، جيڪا هڪ واپاري جي ڌيءَ هئي. ''مهابودهي ونس'' مطابق هوءَ "وديشا مها ديوي" هئي ۽ [[شاڪيه]] خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان [[گوتم ٻڌ]] پڻ هو. ممڪن آهي ته ٻڌ ڌرمي تاريخ نويسن اشوڪ جي خاندان کي ٻڌ سان ڳنڍڻ لاءِ هي شاڪيه تعلق بيان ڪيو هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} ٻڌ ڌرمي متنن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ديوي بعد ۾ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو، پر انهن ۾ سندس قبولِ اسلام... (يعني قبولِ ٻڌ ڌرم) جو ڪو تفصيلي بيان موجود ناهي. انهيءَ ڪري ممڪن آهي ته جڏهن هن اشوڪ سان ملاقات ڪئي، تڏهن به هوءَ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ''مهاونس'' موجب، اجين ۾ ديوي اشوڪ جي پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] کي جنم ڏنو، ۽ ٻن سالن بعد هڪ ڌيءَ [[سنگهمتا]] پيدا ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=97}} ''مهاونس'' موجب مهندا کي اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، ڀڪشو بڻايو ويو. انهيءَ حساب سان مهندا اشوڪ جي تخت نشيني وقت چوڏهن ورهين جو هو. جيڪڏهن مهندا ان وقت ڄائو جڏهن اشوڪ فقط ويهن ورهين جو هو، ته پوءِ اشوڪ تقريباً 34 ورهين جي عمر ۾ تخت تي ويٺو هوندو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ڪيترائي سال نائب بادشاهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون.{{sfn|Thapar|1961|pp=24–25}} == تخت نشيني == روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اشوڪ [[يووراج|ولي عهد]] نه هو، ۽ سندس تخت نشيني تڪراري هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=25}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار جي وڏي پٽ [[سوسيما]] هڪ ڏينهن مذاق ۾ هڪ گنجي وزير جي مٿي تي چماٽ هنئي. وزير کي خوف ٿيو ته جيڪڏهن سوسيما بادشاهه بڻيو ته شايد هڪ ڏينهن تلوار سان به ساڻس اهڙي ئي مذاق ڪري. تنهن ڪري هن پنج سئو وزيرن کي اشوڪ جي حمايت لاءِ آماده ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته اشوڪ هڪ ''[[چڪروَرتي]]'' (ساري دنيا تي حڪومت ڪندڙ حڪمران) بڻجندو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ڪجهه عرصي بعد [[تڪششيلا]] ۾ ٻيهر بغاوت ٿي. بندوسار سوسيما کي بغاوت دٻائڻ لاءِ موڪليو. ٿوري ئي وقت کان پوءِ بندوسار سخت بيمار ٿي پيو ۽ سندس موت جو امڪان پيدا ٿيو. ان وقت سوسيما اڃا تڪششيلا ۾ هو ۽ بغاوت مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو هو. بندوسار کيس گاديءَ واري شهر واپس گهرائي ورتو ۽ اشوڪ کي حڪم ڏنو ته هو تڪششيلا ڏانهن روانو ٿئي.{{sfn|Strong|1989|p=209}} پر وزيرن بندوسار کي ٻڌايو ته اشوڪ بيمار آهي ۽ صلاح ڏني ته سوسيما جي واپسي تائين اشوڪ کي عارضي طور تخت تي ويهاريو وڃي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} جڏهن بندوسار انڪار ڪيو، تڏهن اشوڪ اعلان ڪيو ته جيڪڏهن تخت واقعي سندس قسمت ۾ آهي ته ديوتائون کيس ايندڙ شهنشاهه طور تاج پارائينديون. ساڳئي لمحي ديوتائن ائين ڪيو، بندوسار وفات ڪري ويو، ۽ اشوڪ جي حڪمراني سڄي دنيا تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ زمين جي مٿان موجود [[يڪشا]]ن جو علائقو ۽ زمين جي هيٺان موجود [[ناگ]]ن جو علائقو پڻ شامل هو.{{sfn|Strong|1989|p=209}} جڏهن سوسيما گاديءَ واري شهر واپس آيو ته اشوڪ جي نئين وزيراعظم [[راڌاگپت]] کيس ڪوئلن سان ڀريل هڪ کڏ ۾ ڦاسائي ڇڏيو. سوسيما دردناڪ موت مري ويو، جڏهن ته سندس سپهه سالار ڀدرايڌ بُدھ ڌرم جو ڀڪشو بڻجي ويو.{{sfn|Strong|1989|p=210}} [[File:Sarnath_Ashoka_Lions_with_Dharma_Wheel.jpg|thumb|[[سارناتھ]] ۾ [[اشوڪ جو شينھن وارو-ٿنبو]]، جنهن ۾ چار [[ايشيائي شينھن]] هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن. اهي [[ٻڌ ڌرم]] جي [[چار عظيم سچايون|چار عظيم سچائين]] ۽ اخلاقي قانون جي ڦيٿي ([[ڌرم چڪر]]) جي علامت آهن.{{sfn|Allen|2012|p=331}}]] ''[[مهاونس]]'' موجب، جڏهن بندوسار بيمار ٿيو ته اشوڪ [[اجين]] مان [[پاٽلي پتر]] واپس آيو ۽ گاديءَ واري شهر تي قبضو ڪري ورتو. پيءُ جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي وڏي ڀاءُ کي قتل ڪيو ۽ تخت تي ويٺو.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ساڳئي متن موجب، اشوڪ پنهنجي سوتيلي ڀائرن مان نويَنوي (99) ڄڻن کي قتل ڪيو، جن ۾ سُمانا پڻ شامل هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} ''[[ديپاونس]]'' موجب، هن هڪ سئو ڀائرن کي قتل ڪيو ۽ چار سال بعد تاجپوشي ڪرائي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ''ونسٿاپڪاسني'' وڌيڪ ٻڌائي ٿو ته هڪ [[آجيَوڪ]] تپسوي اشوڪ جي ماءُ جي خواب جي تعبير ڪندي اڳواٽ هن خونريزي جي پيشنگوئي ڪئي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} انهن روايتن موجب اشوڪ جو سڳو ڀاءُ [[تِسا]] ئي بچي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} ٻين ذريعن ۾ بچيل ڀاءُ جا نالا [[ويتاشوڪ]]، وگتاشوڪ، سودت (''So-ta-to'') يا سوگتر (''Siu-ka-tu-lu'') بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} 99 ۽ 100 جهڙا انگ واضح طور مبالغو آهن ۽ شايد صرف اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن ته اشوڪ پنهنجي ڪيترن ئي ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} [[تاراناٿ]] موجب اشوڪ پنهنجي اڳوڻي حڪمران جو ناجائز پٽ هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڇهه جائز شهزادن کي قتل ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ممڪن آهي ته اشوڪ اصل جانشين نه هجي ۽ هن تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ ڀائر قتل ڪيا هجن. بهرحال، ٻڌ ڌرمي ماخذن شايد هن واقعي کي وڌائي پيش ڪيو ته جيئن ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ اشوڪ کي ظالم ۽ بي رحم حڪمران طور ڏيکاري سگهجي. اشوڪ جي پنجين پٿريلي فرمان ۾ انهن عملدارن جو ذڪر آهي جن جي ذميواري سندس ڀائرن، ڀينرن ۽ ٻين مائٽن جي خاندانن جي ڀلائي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تخت نشيني کان پوءِ به سندس هڪ کان وڌيڪ ڀائر زندهه هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} تنهن هوندي به ڪجهه مؤرخ هن راءِ سان متفق ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فرمان ۾ صرف ڀائرن جي ''خاندانن'' جو ذڪر آهي، خود ڀائرن جو نه.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} === تخت نشيني جي تاريخ === سري لنڪائي متنن ''[[مهاونس]]'' ۽ ''[[ديپاونس]]'' موجب اشوڪ [[گوتم ٻڌ]] جي وفات کان 218 سال پوءِ تخت تي ويٺو ۽ 37 سال حڪومت ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|pp=13–14}} ٻڌ جي وفات جي صحيح تاريخ پاڻ به تڪراري آهي،{{sfn|Thapar|1961|p=14}} جڏهن⁠تہ اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ ٻڌ جي وفات کان صرف هڪ سئو سال پوءِ حڪومت ڪئي، جنهن ڪري تاريخ بابت وڌيڪ اختلاف پيدا ٿيا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست مڃجي ۽ ٻڌ جي وفات 483 ق.م ۾ ٿي هجي، جيئن ڪيترن ئي عالمن تجويز ڪيو آهي، ته اشوڪ جي تخت نشيني 265 ق.م ۾ ٿيڻ گهرجي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} [[پراڻ]]ن موجب اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] 25 سال حڪومت ڪئي، جڏهن⁠تہ سري لنڪائي روايت 28 سال ٻڌائي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} جيڪڏهن پراڻن جو بيان صحيح هجي ته اشوڪ جي تخت نشيني کي ٽي سال اڳ، يعني 268 ق.م تي تاريخ بندي ڪري سگهجي ٿي. ٻئي طرف، جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست هجي پر ٻڌ جي وفات 486 ق.م مڃجي، جيڪا ''ڪينٽونيز ڊاٽڊ رڪارڊ'' سان حمايت حاصل ڪري ٿي، ته پوءِ به اشوڪ جي تخت نشيني 268 ق.م جي لڳ ڀڳ بيهندي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} ''مهاونس'' بيان ڪري ٿو ته اشوڪ بادشاهه ٿيڻ کان چار سال پوءِ رسمي تاجپوشي ڪرائي. هن وچ واري عرصي کي ائين سمجهي سگهجي ٿو ته انهن چئن سالن دوران هن بندوسار جي ٻين پٽن خلاف جانشيني جي جنگ وڙهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ هڪ قصو موجود آهي جنهن موجب اشوڪ جو وزير [[يشس]] پنهنجي هٿ سان سج کي لڪائي ڇڏيو. پروفيسر پي. ايڇ. ايل. ايگرمونٽ جو خيال هو ته هي قصو 4 مئي 249 ق.م تي اتر هندستان ۾ نظر آيل جزوي سج گرهڻ ڏانهن اشارو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=12–13}} ''اشوڪاوادان'' موجب، هن سج گرهڻ کان ڪجهه عرصي بعد اشوڪ مختلف ٻڌ ڌرمي مقدس ماڳن جي ياترا تي نڪتو. اشوڪ جي [[لومبني]] واري ستوني فرمان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي 21هين سال ۾ لومبني جو دورو ڪيو. جيڪڏهن اهو دورو ساڳئي ياترا جو حصو هجي، ۽ لومبني جو دورو سج گرهڻ کان هڪ يا ٻن سالن اندر ٿيو هجي، ته پوءِ 268–269 ق.م واري تخت نشيني جي تاريخ وڌيڪ امڪاني لڳي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}}{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} بهرحال، هي نظريو سڀني عالمن پاران قبول ٿيل ناهي. مثال طور [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي خيال ۾ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ڪيل واقعو تاريخي وقت بندي سان لاڳاپيل ئي ناهي، ۽ ايگرمونٽ جي تشريح ان روايت جي ادبي ۽ مذهبي پس منظر کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان اڳ واري حڪومت == سري لنڪائي ۽ اتر هندستاني ٻنهي روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ سخت ۽ پرتشدد شخص هو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} [[تاراناٿ]] پڻ لکي ٿو ته شروعات ۾ اشوڪ کي ''ڪاماشوڪ'' سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪيترائي سال عيش ۽ عشرت ۽ دنياوي خواهشن (''[[ڪاما]]'') ۾ گذاريا. ان کان پوءِ کيس ''چنڊاشوڪ'' (يعني ”ظالم اشوڪ“) چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪجهه سال برن ڪمن ۾ صرف ڪيا. آخرڪار ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ هو ''ڌرماشوڪ'' (يعني ”نيڪ اشوڪ“) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ کيس ''چنڊاشوڪ'' سڏي ٿو ۽ سندس ڪيترن ئي ظالماڻن عملن جو ذڪر ڪري ٿو:{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * جيڪي وزير سندس تخت نشيني ۾ مددگار ثابت ٿيا هئا، سي حڪومت سنڀالڻ کان پوءِ ساڻس بي ادبي سان پيش اچڻ لڳا. سندن وفاداري آزمائڻ لاءِ اشوڪ کين هڪ غيرمعمولي حڪم ڏنو ته سڀ گلن ۽ ميون وارا وڻ ڪٽي ڇڏين. جڏهن وزيرن اهو حڪم نه مڃيو ته اشوڪ ذاتي طور پنج سئو وزيرن جا سر قلم ڪرائي ڇڏيا.{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * هڪ ڏينهن باغ ۾ سير دوران اشوڪ ۽ سندس حرم جون عورتون هڪ سهڻي [[اشوڪ وڻ]] وٽان گذريون. ان منظر اشوڪ ۾ محبت جا جذبا جاڳايا، پر عورتون سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي سبب ساڻس قربت اختيار ڪرڻ ۾ دلچسپي نه رکيون. ڪجهه وقت پوءِ جڏهن اشوڪ سمهي پيو ته ناراض عورتن سندس نالي واري اشوڪ وڻ جا گل ۽ ٽاريون ڪٽي ڇڏيون. جاڳڻ کان پوءِ اشوڪ سزا طور پنهنجي پنج سئو حرم وارين عورتن کي جيئرو ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * اهڙين قتل عام وارين ڪاررواين سبب وزيراعظم [[رادھاگپت]] پريشان ٿي ويو. هن صلاح ڏني ته مستقبل جي اجتماعي قتلن لاءِ هڪ جلاد مقرر ڪيو وڃي ته جيئن بادشاهه پاڻ اهڙن ڪمن ۾ سڌو سنئون ملوث نه رهي. ان مقصد لاءِ مگڌ جي هڪ ڳوٺ جو نوجوان [[گريڪا]] مقرر ڪيو ويو، جيڪو فخر سان چوندو هو ته هو سڄي [[جمبوديپ]] جي ماڻهن کي قتل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * گريڪا بعد ۾ ''چنڊاگريڪا'' (”ظالم گريڪا“) جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس خواهش تي اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ قيد خانو تعمير ڪرايو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} هي قيد خانو ''اشوڪ جو دوزخ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ٻاهران ڏسڻ ۾ اهو خوشنما ۽ دلڪش هو، پر اندر چنڊاگريڪا قيدين تي انتهائي بي رحماڻا تشدد ڪندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=106–107}} پنجين صديءَ جي چيني سياح [[فا شيان]] لکي ٿو ته اشوڪ ذاتي طور دوزخ جو دورو ڪيو ته جيئن اتي استعمال ٿيندڙ تشدد جا طريقا سکڻ بعد انهن جهڙا طريقا ايجاد ڪري سگهي. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوان زانگ]] دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اهڙو ستون ڏٺو هو جيڪو اشوڪ جي ”دوزخ“ واري هنڌ جي نشاندهي ڪندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[مهاونس]]'' پڻ مختصر طور اشوڪ جي سخت مزاجي جو ذڪر ڪري ٿو. ان موجب، اشوڪ کي شروعاتي دور ۾ سندس برن ڪمن سبب ''چنڊاشوڪ'' چيو ويندو هو، پر ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نيڪ عملن جي ڪري کيس ''ڌرماشوڪ'' سڏيو ويو.{{sfn|Lahiri|2015|p=107}} بهرحال، اتر هندستاني روايت جي ابتڙ، سري لنڪائي متن اشوڪ جي مخصوص ظالماڻن عملن جو ذڪر نٿا ڪن، سواءِ ان دعويٰ جي ته هن پنهنجي 99 ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ ظالم ۽ خونخوار شخص طور پيش ڪرڻ واريون اهڙيون تصويرون غالباً ٻڌ ڌرمي مصنفن جي تخليق آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} انهن جو مقصد اهو ڏيکارڻ هو ته ٻڌ ڌرم اشوڪ جي زندگيءَ ۾ هڪ معجزاتي تبديلي آندي.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} هن تبديلي کي وڌيڪ ڊرامائي ۽ اثرائتو بنائڻ لاءِ اهڙين روايتن ۾ اشوڪ جي اڳوڻي ظلم ۽ بعد واري مذهبي نيڪي ٻنهي کي مبالغي سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Charles1962">{{cite book | author=Charles Drekmeier | title=Kingship and Community in Early India | url=https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek | url-access=registration | access-date=30 October 2012 | year=1962 | publisher=Stanford University Press | lccn=62-9565 | pages=[https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek/page/173 173] }}</ref> == ڪلنگا جي جنگ ۽ ٻڌ ڌرم ۾ تبديلي == {{Main|ڪلنگا جي جنگ}} [[File:Kanaganahalli inscribed panel portraying Asoka (perspective).jpg|thumb|[[ڪناگن هلي]] مان مليل نقش ٿيل پينل، جنهن ۾ اشوڪ ۽ سندس راڻيون ڏيکاريل آهن. [[برهمي لپي]] ۾ "راجا اشوڪ" لکيل آهي، پهرين کان ٽئين صدي عيسوي.<ref>{{cite book |title=Indian Archaeology 1997–98 |publisher=ASI |page=Plate 72 |url=http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |access-date=22 January 2020 |archive-date=22 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122082556/http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |url-status=live }}</ref>]] اشوڪ جي لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي اٺين سال [[ڪلنگا]] واري علائقي کي فتح ڪيو. جنگ دوران ٿيل وڏي تباهي ۽ خونريزي سبب هن کي تشدد تي پڇتاءُ ٿيو، ۽ ايندڙ سالن ۾ هو آهستي آهستي ٻڌ ڌرم ڏانهن مائل ٿيو.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} [[اشوڪ جي فرمانن]] مان پٿريلي فرمان نمبر 13 بادشاهه جي گهري افسوس جو اظهار ڪري ٿو: {{Blockquote |text=ڪلنگا جي فتح کان پوءِ، سندس مقدس عظمت واري بادشاهه ۾ ڌرم جي حفاظت، ڌرم سان محبت ۽ ڌرم جي تبليغ جو وڏو جذبو پيدا ٿيو. ڪلنگا جي فتح تي سندس دل ۾ گهرو افسوس پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن اڳ ۾ آزاد ملڪ جي فتح دوران ماڻهن جو قتل، موت ۽ قيد ٿيڻ لازمي هوندو آهي. اها ڳالهه سندس مقدس عظمت لاءِ وڏي ڏک ۽ پشيماني جو سبب بڻجي. |source=<ref name="Wikisource Smith">{{cite Wikisource |wslink=Asoka - the Buddhist Emperor of India/Chapter 4 |title=Asoka: The Buddhist Emperor of India |last=Smith |first=Vincent |author-link=Vincent Arthur Smith |year=1920 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=185}}</ref> }} ٻئي طرف، سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي اٺين سال تائين اڳ ئي هڪ پڪو ٻڌ ڌرمي هو. ان روايت مطابق هو چوٿين سال ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيو ۽ پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ 84,000 وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائون ڪلنگا جي مهم جو ذڪر ئي نٿيون ڪن.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} سري لنڪائي روايت جي بنياد تي ڪجهه محقق، جهڙوڪ ايگرمونٽ، سمجهن ٿا ته اشوڪ ڪلنگا جي جنگ کان ''اڳ'' ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} هن نظريي جي مخالفت ڪندڙ چون ٿا ته جيڪڏهن اشوڪ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هو ته پوءِ هن اهڙي خونريز جنگ ڇو وڙهي؟ ايگرمونٽ ان جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته اشوڪ شايد "[[وچولي واٽ]]" جي پنهنجي تشريح رکندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=33}} پراڻن ليکڪن مان ڪجهه جو خيال هو ته اشوڪ جنگ کان پوءِ اوچتو ۽ ڊرامائي انداز ۾ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب ڪلنگا جي الحاق کان پوءِ هو ڌرم ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿيو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن اشوڪ جنگ کان پوءِ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو، تڏهن به لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اها تبديلي اوچتو نه پر تدريجي عمل هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} پنهنجي حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل هڪ ننڍڙي پٿريلي فرمان ۾ اشوڪ لکي ٿو ته هو ٻن اڍائي سالن کان وڌيڪ عرصي کان ''[[اُپاسڪ]]'' (عام ٻڌ ڌرمي پيروڪار) هو، پر شروعاتي عرصي ۾ گهڻي اڳڀرائي نه ڪري سگهيو. آخري هڪ سال دوران هو سنگهه جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ ٻڌ ڌرم جو وڌيڪ سرگرم پيروڪار بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} === ڪلنگا جي جنگ === اشوڪ جي وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب، هن تخت نشيني کان اٺ سال پوءِ ڪلنگا فتح ڪيو. فرمان موجب: * جنگ دوران 100,000 ماڻهو ۽ جانور مارجي ويا. * ان کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. * 150,000 ماڻهو ۽ جانور قيدي بڻائي کڻي ويا ويا. اشوڪ لکي ٿو ته انهن مصيبتن تي پڇتاءُ ئي کيس ڌرم جي عمل ۽ تبليغ ڏانهن وٺي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هو اعلان ڪري ٿو ته هاڻي ڪنهن ملڪ جي فتح دوران ٿيندڙ قتل، موت ۽ جلاوطني کيس انتهائي دردناڪ ۽ افسوسناڪ لڳي ٿي. خاص طور تي مذهبي ماڻهن ۽ گهريلو زندگي گذاريندڙ ماڻهن جي تڪليف کيس وڌيڪ ڏکوئيندڙ محسوس ٿئي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هي فرمان [[ايراگوڊي]]، [[گرنار]]، [[ڪالسي]]، [[مانسهره]]، [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[قنڌار]] سميت ڪيترن هنڌن تي مليو آهي.{{sfn|Guruge|1995|p=37}} پر حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته ڪلنگا واري علائقي ۾ موجود اشوڪ جي لکتن مان فرمان 13 ۽ 14 غائب آهن. انهن جي جاءِ تي ٻه الڳ فرمان آهن، جن ۾ اشوڪ جي پشيماني جو ڪو ذڪر ناهي. ممڪن آهي ته اشوڪ ڪلنگا جي ماڻهن آڏو اهڙي اعتراف کي سياسي طور مناسب نه سمجهيو هجي.{{sfn|Thapar|1995|pp=30–31}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ بيان ڪيل جنگ جا انگ اکر ۽ نتيجا ڪنهن حد تائين مبالغو هجن، ته جيئن پري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن تي اثر پوي، جيڪي انهن دعوائن جي تصديق نٿي ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=56}} قديم ذريعا اشوڪ جي ڪنهن ٻي وڏي فوجي مهم جو ذڪر نٿا ڪن، جيتوڻيڪ سورهين صديءَ جي عالم [[تاراناٿ]] دعويٰ ڪري ٿو ته اشوڪ سڄي [[جمبوديپ]] کي فتح ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} === ٻڌ ڌرم سان پهريون رابطو === {{multiple image |perrow=1 |total_width=300 |caption_align=center |align=right |direction=horizontal |image1=Vajrasana, early 20th century.jpg |caption1='''[[وجراسڻ، بودھ گيا|وجراسڻ]]''' يا "ٻڌ جي روشن خياليءَ جو تخت"، [[مهابودھي مندر]]، [[بودھ گيا]]. اشوڪ اهو تخت ٻڌ جي روشن خياليءَ واري هنڌ جي يادگار طور تعمير ڪرايو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=300–302}}<ref>"Ashoka did build the Diamond Throne at Bodh Gaya to stand in for the Buddha and to mark the place of his enlightenment" in {{cite book |last1=Ching |first1=Francis D. K. |last2=Jarzombek |first2=Mark M. |last3=Prakash |first3=Vikramaditya |title=A Global History of Architecture |date=23 March 2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-98160-3 |page=570 |url=https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |language=en |access-date=7 March 2021 |archive-date=23 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523153935/https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |url-status=live }}</ref> |image2=Vajrasana with side panels (3rd century BCE). Bodh Gaya.jpg |caption2=وجراسڻ جا نقش نگاري وارا حصا، ٽين صدي ق.م. }} اشوڪ جي ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيڻ بابت مختلف ذريعا مختلف روايتون پيش ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} سري لنڪائي روايت موجب، اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] [[برهمڻ ڌرم]] جو پوئلڳ هو، جڏهن⁠تہ سندس ماءُ ڌرما [[آجيواڪ]] فرقو اختيار ڪيو هو.{{sfn|Guruge|1995|p=42}} ''[[سمنت پاساديڪا]]'' موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي شروعاتي ٽن سالن دوران غير ٻڌ ڌرمي فرقن جو پيروڪار رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=43}} سري لنڪائي متنن مطابق اشوڪ روزانو دان وٺندڙ برهمڻن جي روش کان مطمئن نه هو. سندس درٻارين آجيواڪ ۽ [[جيني ڌرم|نگنٿ]] استادن کي به پيش ڪيو، پر اهي به کيس متاثر نه ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} ''[[ديپاونس]]'' مطابق اشوڪ ڪيترن غير ٻڌ ڌرمي مذهبي اڳواڻن کي محل ۾ گهرايو ۽ وڏا انعام ڏنا، اميد ڪندي ته اهي سندس هڪ سوال جو جواب ڏيندا. پر ڪو به مطمئن ڪندڙ جواب نه ڏئي سگهيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هڪ ڏينهن اشوڪ [[پاٽلي پتر]] جي رستي تي هڪ نوجوان ٻڌ ڌرمي راهب [[نگروڌ]] (نياگروڌ) کي ڏٺو، جيڪو ڀڪشا لاءِ نڪتل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} نگروڌ دراصل اشوڪ جو ڀائيٽو هو، جيتوڻيڪ اشوڪ پاڻ ان حقيقت کان اڻواقف هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} هو اشوڪ جي وڏي ڀاءُ [[سُمانا]] جو وفات کان پوءِ ڄاول پٽ هو، جنهن کي اشوڪ تخت جي جنگ دوران قتل ڪرائي ڇڏيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=34}} اشوڪ نگروڌ جي پُرسڪون، بيخوف ۽ سنجيده شخصيت کان متاثر ٿيو ۽ کيس پنهنجي ڌرم بابت ٻڌائڻ لاءِ چيو. جواب ۾ نگروڌ کيس ''اپّماد'' (هوشياري، سجاڳي ۽ سنجيدگي) بابت وعظ ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هي وعظ اشوڪ تي ايترو اثرانداز ٿيو جو هن نگروڌ کي 400,000 چاندي جا سڪا ۽ روزانو اٺ حصا چانور ڏيڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ان کان پوءِ اشوڪ هڪ ٻڌ ڌرمي ''[[اُپاسڪ]]'' بڻجي ويو ۽ [[ڪڪُٽارام]] وهار وڃڻ لڳو. اتي هن جي ملاقات مشهور ٻڌ راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] سان ٿي، جنهن کان پوءِ هو ٻڌ ڌرم سان وڌيڪ وابسته ٿي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} هن ڪهاڻي جي تاريخي صداقت يقيني ناهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ممڪن آهي ته اشوڪ جي هڪ قابل استاد جي ڳولا واري هيءَ روايت ان ڳالهه جي وضاحت لاءِ بيان ڪئي وئي هجي ته هن [[جيني ڌرم]] اختيار ڇو نه ڪيو، جيڪو پڻ عدم تشدد ۽ همدردي جو درس ڏيندو هو. اها روايت ظاهر ڪري ٿي ته اشوڪ صرف ڪنهن مخصوص عقيدي جي ڳولا ۾ نه هو، بلڪه هڪ اهڙي روحاني استاد جي تلاش ۾ هو، جيڪو کيس مطمئن ڪري سگهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=108}} سري لنڪائي روايت وڌيڪ ٻڌائي ٿي ته اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ٻڌ راهب بڻيو ۽ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] ٻڌ راهبه بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''[[ديوياوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت اشوڪ جي تبديليءَ کي ٻڌ راهب [[سمُدرا]] سان منسوب ڪري ٿي، جيڪو اڳ ۾ شراوستي جو واپاري هو. هن روايت موجب سمُدرا کي اشوڪ جي مشهور "دوزخ" ۾ قيد ڪيو ويو، پر هن پنهنجي غيرمعمولي روحاني قوتن (''[[اِدّهي]]'') جي مدد سان پاڻ کي بچائي ورتو. جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هو سمُدرا وٽ پهتو ۽ سندس ڪيترن ئي معجزن کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ هن ٻڌ ڌرم قبول ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت آهي، جنهن مطابق سمُدرا واپاري جو پٽ هو ۽ جڏهن اشوڪ سان مليو تڏهن فقط 12 سالن جو هو. اهو بيان غالباً نگروڌ واري ڪهاڻي کان متاثر آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} ''آ-يو-وانگ-چوان'' مطابق هڪ ستن سالن جي ٻڌ ٻار اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ڏانهن آندو. هڪ ٻي ڪهاڻي موجب 500 [[برهمڻ]] اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ۾ دلچسپي وٺڻ سبب تنگ ڪندا هئا. پوءِ اهي معجزاتي طور [[ڀِڪشو]] بڻجي [[ڪڪُٽارام]] وهار ۾ رهڻ لڳا، جتي اشوڪ سندن ملاقات لاءِ ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} اشوڪ جي تخت نشينيءَ وقت هندستان جي مختلف علائقن ۾ ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي مرڪز اڳ ئي موجود هئا. اهو واضح ناهي ته ٻڌ سنگهه جي ڪهڙي شاخ اشوڪ تي سڀ کان وڌيڪ اثرانداز ٿي، پر سندس گاديءَ واري شهر [[پاٽلي پتر]] جي ٻڌ برادري هڪ مضبوط اميدوار سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} هڪ ٻيو اهم مرڪز [[مهابودھي مندر]] هو. وڏي پٿريلي فرمان نمبر 8 مان معلوم ٿئي ٿو ته اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي. ان کان علاوه، حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل ننڍڙي پٿريلي فرمان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ ٻڌ ڌرم جو سرگرم پوئلڳ بڻجي چڪو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}}{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان پوءِ جي حڪومت == === اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير === [[File:Sanchi2.jpg|thumb|[[سانچي]] جو اسٽوپ. مرڪزي اسٽوپ موريا دور ۾ تعمير ٿيو، بعد ۾ [[شونگ خاندان]] جي دور ۾ وڌايو ويو، جڏهن⁠ته سينگاريل دروازا [[ساتواهن خاندان]] جي دور سان تعلق رکن ٿا.]] ''[[مهاونسا]]'' ۽ ''[[اشوڪاوادان]]'' ٻنهي موجب اشوڪ 84,000 اسٽوپا يا وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Strong|1995|pp=154–155}} ''مهاونسا'' مطابق اها تعميري سرگرمي سندس حڪومت جي پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ گوتم ٻڌ جي اٺن مقدس تبرڪن مان ست گڏ ڪيا ۽ انهن کي سون، چاندي، [[ڪرائيسوبيرل|ٻليءَ جي اک]] ۽ بلور جي 84,000 صندوقن ۾ محفوظ ڪرايو. هن حڪم ڏنو ته زمين تي انهن سڀني شهرن ۾، جتي آبادي هڪ لک يا ان کان وڌيڪ هجي، 84,000 اسٽوپا تعمير ڪيا وڃن. [[ڪڪُٽارام]] وهار جي بزرگ راهب يَشس کي هن ٻڌايو ته سندس خواهش آهي ته سڀئي اسٽوپا هڪ ئي ڏينهن ۾ مڪمل ٿين. يَشس چيو ته هو سج کي پنهنجي هٿ سان ڍڪي مڪمل ٿيڻ جو اشارو ڏيندو. جڏهن هن ائين ڪيو ته سڀئي 84,000 اسٽوپا هڪ ئي وقت تي مڪمل ٿي ويا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} ''مهاونسا'' موجب اشوڪ 84,000 ''وهار'' (خانقاهون) تعمير ڪرايون ته جيئن ٻڌ جا تبرڪ انهن ۾ رکيا وڃن.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''اشوڪاوادان'' وانگر ''مهاونسا'' پڻ ٻڌ جي تبرڪن جي گڏ ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿي، پر ان کي تعميراتي سرگرمين سان نٿي جوڙي.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''مهاونسا'' ٻڌائي ٿي ته اشوڪ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ جو فيصلو تڏهن ڪيو جڏهن [[موگگلي پُت تِسّا]] کيس ٻڌايو ته ٻڌ جي ڌرم جا 84,000 حصا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=159}} اشوڪ پاڻ [[اشوڪارام]] وهار جي تعمير شروع ڪرائي ۽ ماتحت بادشاهن کي ٻين وهارن جي تعمير جو حڪم ڏنو. ٿيرا اندگُتّا جي معجزاتي قوتن جي مدد سان اشوڪارام مڪمل ٿيو، ۽ ساڳئي ڏينهن مختلف شهرن مان 84,000 وهارن جي مڪمل ٿيڻ جون خبرون پهتيون.{{sfn|Strong|1995|p=155}} هيٺين اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير روايتي طور اشوڪ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي:{{citation needed|date=November 2019}} * [[سانچي]]، [[مڌيه پرديش]]، [[ڀارت]] * [[ڌاميڪ اسٽوپا]]، [[سارناٿ]]، [[اتر پرديش]]، ڀارت * [[مھاٻوڌي مندر]]، [[بھار]]، ڀارت * [[بارابار غارون]]، [[بھار]]، [[ڀارت]] * [[نالندا مھاويھار]] (ڪجهه حصا جهڙوڪ ساريپُتّا اسٽوپا)، [[بھار]]، ڀارت * [[تڪششيلا]] يونيورسٽي (ڪجهه حصا جهڙوڪ [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] ۽ ڪنالا اسٽوپا)، [[تڪششيلا]]، [[پاڪستان]] * [[ڀير ٽِلو]] (ٻيهر تعمير ٿيل)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀرهُت]] اسٽوپا، [[مڌيه پرديش]]، ڀارت * [[ديور ڪوٺار]] اسٽوپا، [[مڌيه پرديش]]، ڀارت * [[بُٽڪارا اسٽوپا]]، [[سوات]]، پاڪستان * [[سناٽي]] اسٽوپا، [[ڪرناٽڪ]]، ڀارت * [[مير رڪن اسٽوپا]]، [[نواب شاهه]]، پاڪستان {| class="wikitable" style="margin:0 auto; text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | سانچي ۾ اشوڪي اسٽوپا |- ! style="background:#EAF4FC;" | ابتدائي شڪل ! style="background:#EAF4FC;" | موجوده آثار |- | [[File:Sanchi Great Stupa Mauryan configuration.jpg|250px]]<br /> موريا سلطنت جي دور (تقريباً 260 ق.م) ۾ عظيم اسٽوپ ۽ [[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪي ٿنڀي]] جي اندازي مطابق بحالي. | <gallery mode="packed" heights="180px"> File:Ashokan Pillar - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4361.JPG|ڏاکڻي دروازي ڀرسان چمڪدار پٿر مان ٺهيل [[اشوڪي ٿنڀو]] جا باقيات. File:Minor Pillar Edict of Ashoka at Sanchi.jpg|سانچي ۾ اشوڪ جو [[ننڍو ٿنڀي وارو فرمان]]. File:Ashoka pillar remains near Southern Gateway Stupa 1 Sanchi.jpg|ڏاکڻي دروازي ڀرسان اشوڪي ٿنڀي جي باقي بچيل ڏنڊي جا آثار. File:Sanchi capital right side view.jpg|ٿنڀي جي چوٽيءَ جو پاسائتو منظر. [[سانچي آثار قديمه ميوزيم]].<ref name="p.25-28 Ashoka pillar">Described in Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 pp. 25-28 Ashoka pillar].</ref> </gallery> |} === اشوڪ جا ٿنڀا === [[اشوڪ جا ٿنڀا]] (''Pillars of Ashoka'') هڪ ئي پٿر مان ٺهيل وڏن ٿنڀن جو سلسلو آهي، جيڪي سڄي [[برصغير]] ۾ پکڙيل آهن. اهي ٿنڀا ٽين صدي ق.م ۾ [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ اعظم]] (تقريباً 268–232 ق.م) تعمير ڪرايا يا انهن تي [[اشوڪ جا فرمان]] نقش ڪرايا ويا.{{refn|name=HR|{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |journal=History of Religions |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256}}}} اشوڪ پنهنجي انهن ٿنڀن لاءِ ''ڌمّ ٿمڀا'' (''Dhaṃma Thaṃbhā'') جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي معنيٰ آهي "ڌرم جا ٿنڀا".<ref name="archive.org">{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |page=132 |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch}}</ref><ref>{{cite book |last=Skilling |first=Peter |title=Mahasutras |date=1998 |publisher=Pali Text Society |isbn=9780860133209 |page=453}}</ref> هي ٿنڀا [[ڀارت جي تعميراتي فن]] جا اهم يادگار آهن، جن مان گهڻن تي موريا دور جي مشهور چمڪدار پالش (''مورين پالش'') موجود آهي. اشوڪ جا لڳ ڀڳ ويهه ٿنڀا اڄ تائين باقي آهن، جن مان ڪيترن تي سندس فرمان نقش ٿيل آهن. جانورن واريون چوٽيون (''مٿا'') رکندڙ ٿنڀن مان فقط چند مڪمل نمونا بچيا آهن، جن جو تعداد ست سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="auto">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=l3s9BAAAQBAJ&pg=PA123|title=The Return of the Buddha: Ancient Symbols for a New Nation|page=123|publisher=Routledge|author=Himanshu Prabha Ray|isbn=9781317560067|date=7 August 2014}}</ref> ٻه ٿنڀا [[فيروز شاهه تغلق]] طرفان [[دهلي سلطنت]] جي دور ۾ دهلي منتقل ڪيا ويا.<ref>India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200, Burjor Avari Routledge, 2016, p. 139.</ref> بعد ۾ ڪجهه ٻيا ٿنڀا [[مغل سلطنت]] جي حڪمرانن پڻ منتقل ڪرايا، جڏهن⁠ته انهن مان ڪيترين جانورن واريون ٿنڀن جون چوٽيون الڳ ڪيون ويون.{{sfn|Krishnaswamy|pp=697–698}} هي ٿنڀا عام طور تي 12 کان 15 ميٽر اوچا هوندا هئا ۽ سندن وزن 50 ٽن تائين پهچندو هو. انهن کي ڪڏهن ڪڏهن سوين ميل پري کان ڇڪي انهن هنڌن تائين آندو ويندو هو جتي کين نصب ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html|title=KING ASHOKA: His Edicts and His Times|website=www.cs.colostate.edu|access-date=29 October 2017}}</ref> انهن ٿنڀن جي چوٽيءَ تي نفيس سنگتراشي سان سينگاريل جانورن جون مورتيون لڳل هونديون هيون، جن مان ڪيترائي نمونا اڄ تائين محفوظ آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | اشوڪي ٿنڀن جون مشهور چوٽيون |- | <gallery mode="packed" heights="200"> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India 2007-01-29.jpg|[[ويسالي]] جو شينھن File:Elephant capital Sankasya.jpg|[[سنڪسا]] جو هاٿي File:Rampurva bull in Presidential Palace high closeup.jpg|[[رامپوروا]] جو ڏاند (اصل نمونو) File:Lauria Nandangarh lion.jpg|[[لوريا نندنگڙهه]] جو شينھن File:Lion Capital - Chunar Sandstone - Circa 3rd Century BCE - Rampurva - ACCN 6298-6299 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4432.JPG|[[رامپوروا]] جو شير File:Sanchi capital right side view.jpg|[[سانچي]] جون چار شينھن واريون چوٽيون، جن جي مٿان شايد ڌرم چڪر هوندو File:Sarnath capital.jpg|[[اشوڪ جو شينھن وارو نشان]]، [[سارناٿ]] </gallery> |} اشوڪي ٿنڀن مان سڀ کان مشهور [[اشوڪ جو شينھن وارو نشان]] آهي، جيڪو [[سارناٿ]] مان مليو. ان ۾ چار شينھن هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن ۽ هي اڄ [[ڀارت]] جو سرڪاري قومي نشان پڻ آهي. هي ٿنڀا صرف حڪومتي فرمانن جا ذريعو نه هئا، پر اشوڪ جي ''ڌمّ'' واري پاليسي، اخلاقي تعليم، مذهبي رواداري ۽ سلطنت جي وحدت جا علامتي نشان پڻ هئا. === ڌرم جي تبليغ === اشوڪ جي پٿريلي فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنهنجي حڪومت جي اٺين ۽ نائين سال دوران هن [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، ''ڌرم'' جي تبليغ شروع ڪئي ۽ سماجي ڀلائيءَ جا ڪيترائي ڪم سرانجام ڏنا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} انهن فلاحي قدمن ۾ انسانن ۽ جانورن لاءِ علاج جون سهولتون قائم ڪرڻ، دوائن وارا ٻوٽا پوکرائڻ، رستن جي ڪنارن تي کوهه کوٽائڻ ۽ وڻ لڳائڻ شامل هئا. اهي ڪم پاڙيسري رياستن جهڙوڪ [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ستيہ پتر]]، [[تامراپرني]] ۽ يوناني بادشاهه [[انطيوڪس]] جي سلطنت تائين به ڪيا ويا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} فرمانن موجب پنهنجي حڪومت جي ڏهين ۽ يارهين سال دوران اشوڪ [[ٻڌ سنگهه]] جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ سڄي سلطنت جو هڪ ڊگهو دورو ڪيو، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ 256 ڏينهن جاري رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي ٻارهين سال تائين اشوڪ ''ڌرم'' جي تبليغ لاءِ فرمان نقش ڪرائڻ شروع ڪيا. هن پنهنجن عملدارن (''راجوڪ'' ۽ ''پرديشڪ'') کي حڪم ڏنو ته هو هر پنجن سالن بعد پنهنجي علائقن جو دورو ڪري ماڻهن کي ''ڌرم'' بابت تعليم ڏين ۽ انتظامي جاچ به ڪن.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} اڳئين سال هن ''ڌرم مها ماتر'' نالي نئون عهدو قائم ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي چوڏهين سال ۾ اشوڪ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي توسيع جو حڪم ڏنو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} === ٽين ٻڌ ڪائونسل === {{Main|ٻڌن واري ٽين ڪائونسل}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ ٻڌ برادريءَ ۾ تمام اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} هن روايت مطابق اشوڪ وڏي پيماني تي ڀڪشوئن جي سار سنڀال شروع ڪئي. سندس سخاوت سبب ڪيترائي غير حقيقي ۽ بدعقيده ماڻهو به سنگهه ۾ شامل ٿي ويا. نتيجي ۾ حقيقي ٻڌ ڀڪشو انهن سان گڏ مذهبي رسم ''اوپوسٿ'' ادا ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ لڳا، جنهن سبب ستن سالن تائين اها رسم نه ٿي سگهي.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} اشوڪ انهن جعلي ڀڪشوئن کي هٽائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هڪ حد کان وڌيڪ جوشيلن وزيرن ڪجهه حقيقي ڀڪشو به قتل ڪري ڇڏيا. پوءِ اشوڪ بزرگ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]] کي دعوت ڏني ته جيئن هو غير ٻڌ ماڻهن کي [[پاٽلي پتر]] جي خانقاهه مان خارج ڪري.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} انهيءَ عمل دوران 60,000 ڀڪشو بدعقيديءَ جي الزام هيٺ سنگهه مان خارج ڪيا ويا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان کان پوءِ ''اوپوسٿ'' ٻيهر منعقد ٿيو ۽ موگلي پُت تِسّا اشوڪ جي حڪومت جي سترهين سال ۾ [[ٽيون ٻڌ ڪائونسل]] منعقد ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} هن ڪائونسل دوران ''[[ڪٿاوتٿو]]'' نالي ڪتاب مرتب ڪيو ويو، جنهن ۾ ٿيراوادي عقيدي جي ڪيترن نقطن جي وضاحت ۽ توثيق ڪئي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر موجود نه آهي، جنهن سبب ڪيترن مؤرخن ٽئين ٻڌ ڪائونسل جي تاريخي حيثيت تي سوال اٿاريا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} [[File:Nava Jetavana Temple - Shravasti - 014 King Asoka at the Third Council (9241725897).jpg|thumb|اشوڪ ۽ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]]، [[ٽئين ٻڌ ڪائونسل]] دوران. نوا جيتاون، [[شراوستي]].]] مؤرخ [[رچرڊ گومبرچ]] جو خيال آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ هن واقعي جو ذڪر نه هئڻ ان کي مڪمل طور غير تاريخي ثابت نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جا ڪيترائي فرمان وقت سان گڏ گم ٿي چڪا آهن.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} گومبرچ وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته اشوڪ جا فرمان واضح ڪن ٿا ته هو سنگهه جي "اتحاد ۽ پاڪيزگي" برقرار رکڻ ۾ گهري دلچسپي رکندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|pp=8–9}} مثال طور، سندس ''ننڍي پٿريلي فرمان نمبر 3'' ۾ سنگهه جي ميمبرن کي ڪجهه مخصوص مذهبي متن پڙهڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي. ساڳئي طرح [[سانچي]]، [[سارناتھ]] ۽ [[ڪوسامبي]] مان مليل فرمانن ۾ اشوڪ اختلاف پيدا ڪندڙ ڀڪشوئن کي سنگهه مان خارج ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو ۽ سنگهه جي اتحاد ۽ ترقي جي خواهش ظاهر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}}{{sfn|Guruge|1995|p=45}} اٺين صديءَ جي ٻڌ ياتري [[ئي جِنگ]] به اشوڪ بابت هڪ ٻي روايت بيان ڪري ٿو. هن مطابق [[بمبسار]] بادشاهه، جيڪو گوتم ٻڌ جو همعصر هو، خواب ۾ ڪپڙي جا 18 ٽڪرا ۽ هڪ لٺ ڏٺا. ٻڌ ان خواب جي تشريح ڪندي ٻڌايو ته سندس وفات کان پوءِ سندس تعليم 18 مختلف مڪتبن ۾ ورهائجي ويندي ۽ هڪ بادشاهه اشوڪ انهن کي ٻيهر متحد ڪندو.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} === ٻڌ مذهب جي تبليغ === سري لنڪا جي روايت مطابق [[موگلي پُت تِسّا]] تقريباً 250 ق.م ۾ ٻڌ ڌرم جي تبليغ لاءِ نَوَ مشنون سرحدي علائقن ڏانهن موڪليون.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} هن روايت موجب اهي مشنون سڌو سنئون اشوڪ نه پر موگلي پُت تِسّا موڪليون، جيتوڻيڪ اشوڪ انهن جو سرپرست هو. هر مشن ۾ پنج ڀڪشو شامل هئا ۽ انهن جي اڳواڻي هڪ بزرگ ڀڪشو ڪندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} سري لنڪا ڏانهن اشوڪ پنهنجو پٽ [[مهندا]] موڪليو، جنهن سان گڏ اٿّيا، اُتّيا، سمبلا ۽ ڀدراسالا پڻ شامل هئا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} موگلي پُت تِسّا جي مدد سان اشوڪ ٻڌ مبلغن کي [[ڪشمير]]، [[گنڌارا]]، [[هماليه]]، يوناني علائقن، [[مهاراشٽر]]، [[سُوورن ڀومي]] ۽ [[سري لنڪا]] ڏانهن موڪليو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7;" | اشوڪ جي دور جون مشهور ٻڌ مذھب واريون تبليغي سرگرميون ! مبلغ ! منزل |- | [[مهندا]] | [[سري لنڪا]] |- | مجهنتيڪ | [[ڪشمير]] ۽ [[گنڌارا]] |- | مهاديو | مهيسا منڊل (شايد موجوده [[ميسور]]) |- | رڪّھتا | وناواسا |- | ڌمّ رڪّھتا (يوناني) | اپرانتڪ (اولهه هندستان) |- | مها ڌمّ رڪّھتا | [[مهاراشٽر]] |- | مها رڪّھتا | يوناني ملڪ |- | مجهم | [[هماليه]] |- | سونا ۽ اُتّرا | [[سُوورن ڀومي]] |} روايت موجب اشوڪ جي حڪومت جي اوڻيهين سال ۾ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] سري لنڪا وئي، جتي هن ٻڌ راهبن جي عورتن واري جماعت قائم ڪئي ۽ ساڻس گڏ مقدس [[بودهي وڻ]] جي هڪ شاخ پڻ کڻي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Strong|1995|p=144}} اشوڪ جي پنهنجن فرمانن ۾ به انهن مشنن جو سڌو سنئون بيان موجود ناهي. البت سندس حڪومت جي اوڻيهين سال بابت فقط ايترو ذڪر ملي ٿو ته هن [[خالاتيڪا غار]] تپسوين کي برساتي موسم ۾ رهائش لاءِ عطا ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} سندس ٿنڀن وارن فرمانن مان معلوم ٿئي ٿو ته ايندڙ سال هن [[لمبني]] (گوتم ٻڌ جي جنم ڀومي) ۽ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي زيارت ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''پٿريلي فرمان نمبر 13'' ۾ اشوڪ دعويٰ ڪري ٿو ته هن پنج بادشاهن ۽ ٻين ڪيترن ملڪن ڏانهن پيغام موڪلي ''ڌرم جي فتح'' حاصل ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته ڇا اهي سفارتون ئي اهي ٻڌ مشنون هيون جن جو ذڪر ٻڌ تاريخن ۾ ملي ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} ڪجهه ماهر، جهڙوڪ [[ايتين لاموٽ]]، سمجهن ٿا ته فرمانن ۾ ذڪر ٿيل ''ڌرم'' جا مبلغ لازمي طور ٻڌ ڀڪشو نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جو ''ڌرم'' ۽ ''ٻڌ مت'' مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا.{{sfn|Gombrich|1995|pp=10–11}} ٻيا ماهر، جهڙوڪ [[ايرخ فرائووالنر]] ۽ [[رچرڊ گومبرچ]]، انهن مشنن کي تاريخي حقيقت سمجهن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=11}} آثار قديمه مان به ڪجهه ثبوت ملن ٿا. ''وِنَي نِدان'' ۾ ذڪر ٿيل پنجن ڀڪشوئن مان ٽن جا نالا [[ڀلسا]] (ويجهو [[وديشا]]) مان مليل تبرڪن جي صندوقن تي لکيل مليا آهن، جيڪي ٻي صدي ق.م جي شروعاتي دور سان تعلق رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} ڪيترن مؤرخن جو خيال آهي ته ٻڌ مت جي وڏي مذهب طور اڀرڻ ۾ اشوڪ جي سرپرستي اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Thapar|1995|p=32}} بهرحال، آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اتر اولهه هندستان ۽ ڏکڻ هندستان ۾ ٻڌ مت جي واڌ ويجهه جو وڏو سبب واپاري، زميندار، ڪاريگر ۽ واپاري جماعتون هيون، جن ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي ادارن جي مالي مدد ڪئي.{{sfn|Thapar|1995|p=36}} === ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ تشدد === پنجين صدي عيسويءَ جي ٻڌ روايت ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، اشوڪ ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ به ڪجهه موقعن تي تشدد جو سهارو ورتو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن "دوزخ واري قيدخاني" ۾ [[چنداگيريڪا]] کي آهستي آهستي اذيتون ڏئي مارائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هڪ شخص جي ڏوهه جي بدلي ۾ هن 18,000 "بدعقيدن" جي قتل جو حڪم ڏنو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن جين ڌرم وارن خلاف مهم هلائي ۽ هر "بدعقيد" جو سر آڻڻ تي انعام مقرر ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سندس پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] جو به سر قلم ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[پنڊروردهن]] ۾ هڪ غير ٻڌ شخص اهڙي تصوير ٺاهي جنهن ۾ [[گوتم ٻڌ]] کي [[جناتپتر]] (يعني [[مهاوير]]) جي پيرن تي جهڪيل ڏيکاريو ويو هو. اصطلاح ''نرگرنٿ'' ("بندشن کان آزاد") اصل ۾ جين ڌرم کان اڳ جي هڪ تپسوي جماعت لاءِ استعمال ٿيندو هو، پر بعد ۾ جين راهبن لاءِ رائج ٿي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} روايت موجب هڪ ٻڌ عقيدتمند جي شڪايت تي اشوڪ پهرين انهيءَ مصور کي گرفتار ڪرڻ جو حڪم ڏنو، پوءِ [[پنڊروردهن]] ۾ موجود سڀني [[آجيڪ]] (Ajivika) پوئلڳن کي قتل ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010">{{cite book | author=Beni Madhab Barua | title=The Ajivikas | url=https://archive.org/details/ajivikas00barurich | access-date=30 October 2012 | date=5 May 2010 | publisher=General Books | isbn=978-1-152-74433-2 | pages=[https://archive.org/details/ajivikas00barurich/page/68 68]–69}}</ref> چيو وڃي ٿو ته ان حڪم جي نتيجي ۾ لڳ ڀڳ 18,000 آجيڪ ماريا ويا.{{sfn|Strong|1989|p=232}} ڪجهه وقت پوءِ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ ٻئي نرگرنٿ پوئلڳ اهڙي ئي تصوير ٺاهي. اشوڪ کيس ۽ سندس سموري خاندان کي سندن گهر ۾ زندهه ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010"/> هن وڌيڪ اعلان ڪيو ته جيڪو به ڪنهن نرگرنٿ بدعقيد جو سر کڻي ايندو، تنهن کي هڪ ''دينار'' انعام طور ڏنو ويندو. روايت موجب هڪ ڳوٺاڻي ڌنار اشوڪ جي پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] کي بدعقيد سمجهي قتل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}} جڏهن اشوڪ کي پنهنجي غلطيءَ جو احساس ٿيو ته هن اهو حڪم واپس وٺي ڇڏيو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} === تاريخي جائزو === اشوڪ طرفان مخالف مذهبي فرقن تي اهڙن ظلمن جون روايتون گهڻن مؤرخن جي نظر ۾ فرقيواراڻي تبليغ جو نتيجو آهن ۽ انهن کي تاريخي حقيقت طور قبول نٿو ڪيو وڃي.{{sfn|Strong|1995|p=149}}<ref name="Beni2010" /><ref name="Steven2010">{{cite book | author=Steven L. Danver | author-link=Steven L. Danver | title=Popular Controversies in World History: Investigating History's Intriguing Questions: Investigating History's Intriguing Questions | url=https://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | access-date=23 May 2013 | date=22 December 2010 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-59884-078-0 | page=99 | archive-date=3 January 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140103043618/http://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | url-status=live }}</ref><ref name="LePhuoc2010">{{cite book | author=Le Phuoc | title=Buddhist Architecture | url=https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | access-date=23 May 2013 | date=March 2010 | publisher=Grafikol | isbn=978-0-9844043-0-8 | page=32 | archive-date=31 December 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131231233840/http://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | url-status=live }}</ref> ان کان علاوه، اهڙيون ڪهاڻيون جين متنن جهڙوڪ ''[[پريشِشٽ پروان]]'' ۽ ''[[ٿيراولي]]'' ۾ موجود ناهن، جيتوڻيڪ اهي اشوڪ جو ذڪر ڪن ٿا.{{cite book | title=Parishtaparvan | url=https://archive.org/details/jtfs_sthaviravalicaritaorparisishtaparva-of-hemchandra-hermanjacobi-1932-bibliotheca-/page/LXXXI/mode/2up}}</ref><ref>{{cite book | title=Journal Of Indian Asiatic Society | date=1872 | url=https://books.google.com/books?id=yajAG0tbZ9cC&q=As%E2%80%99oka | page=154 }}</ref> انهيءَ ڪري جديد محققن جو وڏو حصو انهن واقعن کي مذهبي مقابلي جي نتيجي ۾ بعد ۾ شامل ڪيل افسانوي روايتون سمجهي ٿو، نه ڪي اشوڪ جي دور جا تصديق ٿيل تاريخي واقعا. == خاندان == [[File:Sanchi King Ashoka with his Queens, South Gate, Stupa no. 1.jpg|thumb|هڪ شهنشاهه ــ گهڻو امڪان آهي ته اشوڪ ــ پنهنجي ٻن راڻين [[اسندهيمترا]] ۽ [[ڪاروواڪي]] سان گڏ، ۽ ٽن خادمن سميت، [[سانچي]] جي هڪ اُڀريل نقش ۾ ڏيکاريل آهي.{{sfn|Singh|2017|p=162}} هن شخصيت جي اشوڪ طور سڃاڻپ [[ڪناگنهلي]] جي هڪ ساڳئي نقش مان ٿئي ٿي، جنهن تي سندس نالو پڻ لکيل آهي.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Kanaganahalli Asoka with inscription.jpg|thumb|upright|اشوڪ پنهنجي راڻي [[تشيارڪشيتا]] سان گڏ، [[ڪناگنهلي]] ويجهو [[سنّتي]] ۾، 1هين–3هين صدي عيسوي. هن اُڀريل نقش تي [[برهمي لپي]] ۾ "𑀭𑀸𑀬 𑀅𑀲𑁄𑀓𑁄" (''رايا اشوڪو''، "بادشاهه اشوڪ") لکيل آهي. تصوير ۾ اشوڪ، سندس راڻي، ٻه چمرا جهُلڻ وارا خادم ۽ هڪ ڇانوَ کڻندڙ خادم ڏيکاريل آهن.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Emperor Ashoka and his Queen at the Deer Park.jpg|upright|thumb|شهنشاهه اشوڪ ۽ سندس راڻي [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (شاکيه ڪُماري)، [[سارناتھ]] جي هرڻن واري باغ ۾. [[سانچي]] جو اُڀريل نقش.{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === زالون === مختلف ذريعن موجب اشوڪ جون پنج مشهور زالون هيون: [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (يا ويديسا مهاديوي شاکيه ڪُماري)، [[اسندهيمترا]]، [[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]]، [[ڪاروواڪي]] ۽ [[تشيارڪشيتا]].{{sfn|Mookerji|1995|p=9}} ڪاروواڪي اشوڪ جي واحد راڻي آهي جنهن جو ذڪر اشوڪ جي پنهنجي فرمانن ۾ ملي ٿو. سندس نالو [[الله آباد]] جي هڪ ٿنڀي تي لکيل فرمان ۾ اچي ٿو. ان فرمان ۾ کيس شهزادي [[تيورا]] جي ماءُ قرار ڏنو ويو آهي، ۽ شاهي عملدارن (''مها ماترن'') کي حڪم ڏنو ويو آهي ته سندس مذهبي ۽ خيراتي عطين جو رڪارڊ رکيو وڃي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} هڪ نظريي مطابق [[تشيارڪشيتا]] دراصل ڪاروواڪي جو ئي شاهي لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[مهاونسا]]'' مطابق اشوڪ جي وڏي راڻي [[اسندهيمترا]] هئي، جيڪا اشوڪ جي وفات کان چار سال اڳ فوت ٿي وئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} روايت موجب پنهنجي پوئين جنم ۾ هن هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] کي ماکي وڪڻندڙ واپاري ڏانهن رستو ڏيکاريو هو، ۽ اهو واپاري بعد ۾ اشوڪ جي روپ ۾ پيدا ٿيو، تنهنڪري هوءَ اشوڪ جي راڻي بڻجي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد جي ڪجهه متنن ۾ اچي ٿو ته اسندهيمترا ان پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجو تيار ڪيل ڪپڙو پڻ ڏنو هو.{{sfn|Strong|1995|p=166}} انهن متنن ۾ ''دساوتٿوپڪرن''، ڪمبوڊيا وارو وڌايل ''مهاونسا'' ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} هڪ ٻي ڪهاڻي موجب اشوڪ هڪ ڏينهن اسندهيمترا تي طنز ڪندي چيو ته هوءَ مٺو ڪمند کائي رهي آهي، حالانڪه هن اهو پنهنجي ''ڪرما'' سان حاصل نه ڪيو آهي. اسندهيمترا جواب ڏنو ته سندس سڀ نعمتون سندس نيڪ عملن جو نتيجو آهن. اشوڪ کيس اهو ثابت ڪرڻ لاءِ چيو ته هوءَ 60,000 راهبن لاءِ پوشاڪون فراهم ڪري.{{sfn|Strong|1995|p=166}} رات جو محافظ ديوتائن کيس سندس پراڻي نيڪ عمل جي ياد ڏياريو، ۽ ٻئي ڏينهن هوءَ معجزاتي طور 60,000 پوشاڪون مهيا ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.{{sfn|Strong|1995|p=166}} اشوڪ ايترو متاثر ٿيو جو هن کيس پنهنجي پسنديده راڻي بڻايو ۽ کيس سلطنت جي حڪمراني به آڇي، پر هن انڪار ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=167}} ''ترائي ڀومي ڪٿا'' موجب اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ ۽ 84,000 اسٽوپا ۽ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ لاءِ به اسندهيمترا ئي همٿايو هو.{{sfn|Strong|1995|pp=167–168}} ''مهاونسا'' مطابق اسندهيمترا جي وفات کان پوءِ [[تسّراڪها]] (تشيارڪشيتا) وڏي راڻي بڻجي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ اسندهيمترا جو ذڪر ڪونهي، پر تشيارڪشيتا جو ذڪر ملي ٿو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} ''ديوياوادان'' ۾ [[پدماوتي]] نالي هڪ ٻي راڻي جو ذڪر آهي، جيڪا ولي عهد [[ڪُڻال]] جي ماءُ هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جڏهن شهزادو هو ته [[وديشا]] ۾ [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] سان محبت ۾ گرفتار ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} سلطنت سنڀالڻ کان پوءِ ديوي [[پاٽلي پتر]] وڃڻ بدران [[وديشا]] ۾ ئي رهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''مهاونسا'' واضح ڪري ٿو ته اشوڪ جي وڏي راڻي اسندهيمترا هئي، ديوي نه؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي شخصيت سمجهڻ مشڪل آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''ديپاونسا'' مطابق اشوڪ ۽ ديوي جا ٻه ٻار هئا: [[مهندا]] ۽ [[سنگهمتّا]].{{sfn|Thapar|1961|p=22}} === پٽ === [[تيورا]]، جيڪو اشوڪ ۽ ڪاروواڪي جو چوٿون پٽ هو، اشوڪ جي فرمانن ۾ نالي سان ذڪر ٿيل واحد پٽ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ جو هڪ ٻيو پٽ [[ڪُڻال]] هو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ڪُڻال جو هڪ پٽ [[سمپراتي]] هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت [[مهندا]] جو ذڪر ڪري ٿي، جنهن کي ٻڌ مبلغ طور سري لنڪا موڪليو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} چيني سياح [[شُوان زانگ]] جو چوڻ آهي ته مهندا اشوڪ جو پٽ نه، پر سندس ننڍو ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] (يا وگتاشوڪ) هو.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} ''ديوياوادان'' ۾ ولي عهد [[ڪُڻال]] (ڌرموِوَردهن) جو ذڪر آهي، جيڪو اشوڪ ۽ پدماوتي جو پٽ هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} [[فا شيان]] موجب ڌرموِوَردهن کي [[گنڌارا]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ [[جالوڪ]] کي اشوڪ جو ٽيون پٽ ڄاڻايو ويو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڌيئر === سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جي هڪ ڌيءَ [[سنگهمتّا]] هئي، جيڪا بعد ۾ [[ڀڪشُڻي]] بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ڪجهه مؤرخ، جهڙوڪ [[روميلا ٿاپر]]، سنگهمتّا جي تاريخي حيثيت بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} انهن جي دليلن مان ڪجهه هي آهن: * "سنگهمتّا" نالو، جنهن جي معنيٰ "سنگهه جي دوست" آهي، غيرمعمولي لڳي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} * ''مهاونسا'' موجب هن اشوڪ جي ڀائيٽي [[اگني برهما]] سان شادي ڪئي، جيڪا ان دور جي سماجي قانونن سان ٺهڪندڙ نه هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} * هوءَ 18 ورهين جي عمر ۾ ڀڪشُڻي بڻجي وئي، جڏهن ته روايت موجب ان وقت سندس ننڍڙو ٻار به هو.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} هڪ ٻي روايت ۾ اشوڪ جي ڌيءَ [[چارومتي]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن [[ديوپال]] نالي هڪ [[ڪشتري]] سان شادي ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڀائر === ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جو هڪ وڏو سڳو نه پر اڌ ڀاءُ [[سوسيما]] هو.{{sfn|Strong|1989|p=204}} * سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جو هڪ ڀاءُ [[تِسّا]] هو، جيڪو شروع ۾ عيش عشرت واري زندگي گذاريندو هو. اشوڪ کيس سبق سيکارڻ لاءِ ڪجهه ڏينهن لاءِ تخت تي ويهاريو، پوءِ کيس غاصب قرار ڏئي ستن ڏينهن کان پوءِ قتل جو حڪم ڏنو. انهن ستن ڏينهن ۾ تِسّا زندگي جي ناپائيداري سمجهي ورتي ۽ پوءِ راهب بڻجي ''ارهت'' جو درجو حاصل ڪيائين.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} * ''ٿيراگاتا'' جي شرح موجب هن ڀاءُ جو نالو [[ويتاشوڪ]] هو. هڪ ڏينهن هن پنهنجي مٿي ۾ اڇو وار ڏٺو ۽ دنياوي زندگي ڇڏي خانقاهه ۾ داخل ٿي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * [[فا شيان]] هن ڀاءُ کي [[مهيندر]] سڏي ٿو. سندس بيان موجب اشوڪ هن کي سندس غير اخلاقي روين سبب شرمسار ڪيو، جنهن کان پوءِ هو هڪ غار ۾ وڃي رهيو ۽ عبادت ڪندي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جي هڪ ڀاءُ کي جين سمجهي قتل ڪيو ويو، جڏهن اشوڪ جينن خلاف مهم هلائي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} == سلطنت جي حد == اشوڪ جي اڳوڻن حڪمرانن جي قبضي هيٺ آيل علائقن جي صحيح حدن بابت پڪ سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي، پر امڪان آهي ته سندس ڏاڏي [[چندر گپت موريا]] جي سلطنت اتر هندستان جي اولهه واري سامونڊي ڪناري ([[عرب سمنڊ]]) کان اوڀر واري ڪناري ([[بنگال جي نار]]) تائين پکڙيل هئي، ۽ ڀارتي برصغير جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين حصن تي مشتمل هئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} [[بندوسار]] ۽ اشوڪ غالباً سلطنت کي ڏکڻ طرف وڌيڪ وڌايو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس سلطنت تقريباً سڄي ڀارتي برصغير تي پکڙيل هئي، سواءِ انتهائي ڏاکڻن علائقن جي. [[اشوڪ جا فرمان|پٿريلا فرمان]] نمبر 2 ۽ 13 مان معلوم ٿئي ٿو ته اهي ڏاکڻا علائقا [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ڪيرلپتر]] ۽ [[ساتياپتر]] حڪمرانن جي قبضي ۾ هئا. اتر اولهه ۾ اشوڪ جي سلطنت [[افغانستان]] تائين پکڙيل هئي، جتي ان جون سرحدون [[سيلوڪي سلطنت]] سان لڳنديون هيون، جنهن تي [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيوس]] حڪومت ڪندو هو.{{sfn|Singh|2017|p=162}} اشوڪ جي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ [[پاٽلي پتر]] هو، جيڪو [[مگڌ]] واري علائقي ۾ واقع هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == مذهب ۽ فلسفو == === ٻڌ ڌرم سان تعلق === [[File:Upasaka.jpg|thumb|لفظ ''[[اپاسڪ]]'' (𑀉𑀧𑀸𑀲𑀓، "ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ")، جيڪو اشوڪ پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ ٻڌ ڌرم سان پنهنجي وابستگي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو (تقريباً 258 ق.م.)]] ٻڌ روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو هو،{{sfn|Strong|1989|p=15}} جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن هن معاملي تي اختلاف ظاهر ڪيو آهي.{{sfn|Strong|1995|p=142}} بهرحال [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان]] نمبر 1 واضح ثبوت فراهم ڪري ٿو ته اشوڪ ٻڌ ڌرم جو پوئلڳ هو. هن فرمان ۾ هو پاڻ کي ''[[اپاسڪ]]'' (يعني ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ) ۽ ''ساکيه'' (يعني گوتم ٻڌ جي لقب ''شاکيه مُني'' جي نسبت سان ٻڌ ڌرمي) سڏي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=134}} هي فرمان ۽ ٻيا ڪيترائي فرمان سندس ٻڌ ڌرم سان وابستگي جا ثبوت پيش ڪن ٿا:{{sfn|Guruge|1995|pp=43–44}} * پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ اشوڪ لکي ٿو ته ''اپاسڪ'' ٿيڻ کان پوءِ هڪ سال تائين هن گهڻي ترقي نه ڪئي، پر پوءِ هو ''سنگهه'' جي ويجهو ويو ۽ وڌيڪ اڳتي وڌيو. ''سنگهه ڏانهن وڃڻ'' جي صحيح معنيٰ واضح نه آهي. ٻڌ روايت موجب هو ڪجهه وقت راهبن سان گڏ رهيو، پر اهو شايد وڌاءُ هجي. البت اها ڳالهه يقيني آهي ته اشوڪ ٻڌ ڌرم ڏانهن وڌيڪ مائل ٿيو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 3 ۾ هو پاڻ کي ''اپاسڪ'' سڏي ٿو ۽ [[ٻڌ]] ۽ [[سنگهه]] تي پنهنجي ايمان جو اظهار ڪري ٿو.{{sfn|Thapar|1995|pp=19–20}}{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[وڏا پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان]] نمبر 8 ۾ هو پنهنجي تاجپوشي کان ڏهه سال پوءِ [[سمبودهي]] (يعني [[بودھ گيا]] ۾ مقدس [[بودهي وڻ]]) جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[لمبني]] واري ٿنڀي جي لکت ۾ هو [[گوتم ٻڌ]] جي جنم ڀومي جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ ٻڌ ۽ سنگهه لاءِ پنهنجي عقيدت جو اعلان ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1989|p=13}} * [[نگالي ساگر]] واري لکت ۾ هو اڳوڻي هڪ ٻڌ جي نالي سان منسوب اسٽوپا کي ٻيڻو وڏو ڪرڻ ۽ ان جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * سندس ڪجهه لکتون ٻڌ سنگهه جي اتحاد ۽ نظم برقرار رکڻ ۾ سندس دلچسپي ظاهر ڪن ٿيون.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * [[سارو مارو]] واري لکت موجب اشوڪ ''منيما ديش'' ۾ واقع ''اپونيت وهار'' ڏانهن سفر دوران پنهنجو پيغام موڪليو. جيتوڻيڪ هن هنڌ جي صحيح سڃاڻپ يقيني نه آهي، پر واضح آهي ته اهو هڪ ٻڌ وهار (''وهار'') هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=157}} === ڌرم === {{مکيه|اشوڪ جي ڌرم واري پاليسي}} [[File:Lomas Rishi relief.jpg|thumb|اشوڪ کي [[لوماس رشي غار]] جي سجايل دروازي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو ''[[چيتيه]] محراب'' جو "سڀ کان پراڻو معلوم مثال" سمجھيو وڃي ٿو.<ref name="Harle1994p24">{{cite book|author=James C. Harle|title=The Art and Architecture of the Indian Subcontinent|url=https://archive.org/details/artarchitectureo00harl|url-access=registration|year=1994|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-06217-5|pages=[https://archive.org/details/artarchitectureo00harl/page/24 24]–25}}</ref>]] اشوڪ جي مختلف لکتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن پاڻ کي "ڌرم" (پالي: ''ڌمّ'') جي واڌاري لاءِ وقف ڪري ڇڏيو هو. ٻڌ حلقن ۾ هي اصطلاح [[گوتم ٻڌ]] جي تعليمات لاءِ استعمال ٿيندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} بهرحال، اشوڪ جي پنهنجي لکتن ۾ ٻڌ ڌرم جي بنيادي عقيدن، جهڙوڪ [[چار اَريا سچ]] يا [[نروان]] جو ڪو ذڪر موجود ناهي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} لفظ "ڌرم" ڀارتي مذهبن ۾ مختلف معنائن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ عام طور تي ان جو مطلب "قانون"، "فرض"، "نيڪي" يا "راستي تي هلڻ" ورتو ويندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي [[قنڌار]] وارين لکتن ۾ "ڌرم" جو ترجمو يوناني ٻوليءَ ۾ ''eusebeia'' ۽ آرامي ٻوليءَ ۾ ''qsyt'' ڪيو ويو آهي، جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته اشوڪ جو "ڌرم" فقط ٻڌ ڌرم تائين محدود نه هو، پر هڪ وڌيڪ وسيع اخلاقي تصور هو.{{sfn|Strong|1995|p=142}} اشوڪ جي لکتن موجب، ڌرم جو مطلب هو: * سماجي ڀلائيءَ لاءِ سرگرم اخلاقي حڪمراني * مذهبي رواداري * ماحولياتي شعور * عام اخلاقي اصولن جي پيروي * جنگ کان پاسو {{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي فرمانن ۾ ڌرم جي عملي صورتن جا مثال هي آهن: * موت جي سزا ختم ڪرڻ ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 4){{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * رستن جي ڪنارن تي وڻن جي پوک، خاص طور تي [[برگد]] ۽ آم جا باغ، گڏوگڏ مسافرن لاءِ آرامگاهون ۽ کوهه تعمير ڪرائڻ. هر اڌ ميل جي فاصلي تي اهڙيون سهولتون قائم ڪيون ويون. ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 7){{sfn|Strong|1989|p=4}} * شاهي باورچي خاني ۾ جانورن جي قتل تي پابنديون لڳائڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 1).{{sfn|Strong|1989|p=4}} روزانو فقط ٻه مور ۽ هڪ هرڻ ذبح ڪرڻ جي اجازت هئي، ۽ پوءِ اهو به بند ڪيو ويو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * انسانن ۽ جانورن ٻنهي لاءِ طبي سهولتون قائم ڪرڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 2).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * والدين جي فرمانبرداري، پجاريَن ۽ تپسوين سان سخاوت، ۽ خرچن ۾ سادگي جي ترغيب ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 3).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * عملدارن کي غريبن ۽ پوڙهن ماڻهن جي ڀلائي ۽ خوشحالي لاءِ ڪم ڪرڻ جو حڪم ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 5).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * سڀني جاندارن جي ڀلائيءَ کي فروغ ڏيڻ ته جيئن هو زنده مخلوق تي پنهنجو قرض ادا ڪري سگهي ۽ هن دنيا ۽ ايندڙ دنيا ۾ انهن جي خوشيءَ جو سبب بڻجي سگهي ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 6).{{sfn|Strong|1989|p=4}} جديد عالمن اشوڪ جي ''ڌرم'' بابت مختلف رايا پيش ڪيا آهن. ڪن ان کي ٻڌ ڌرم جي عام گهرو پوئلڳن جي اخلاقي ضابطن سان تشبيهه ڏني آهي، ڪن ان کي سياسي ۽ اخلاقي اصولن جو مجموعو قرار ڏنو آهي، ڪن ان کي هڪ قسم جو "عالمي مذهب" سمجهيو آهي، جڏهن ته ڪجهه ان کي اشوڪ جي پنهنجي فڪري ايجاد قرار ڏين ٿا. ٻئي طرف، ڪجهه محققن جو خيال آهي ته اهو بنيادي طور هڪ سياسي نظريو هو، جنهن جو مقصد هڪ وڏي ۽ گهڻ قومي سلطنت کي اخلاقي بنيادن تي متحد رکڻ هو.{{sfn|Singh|2012|p=131}} اشوڪ ''ڌرم-مها ماتر'' نالي نئين درجي جا عملدار مقرر ڪيا. انهن جي ذميواري پوڙهن، بيمارن، عورتن، ٻارن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي ڀلائي هئي. اهي عملدار اولهه ايشيا جي يوناني-هلينستي سلطنتن ڏانهن سفارتي مهمن تي به موڪليا ويندا هئا ته جيئن ڌرم جو پيغام پهچائي سگهجي.{{sfn|Thapar|1995|p=31}} تاريخي طور تي، عالمي ٻڌ ڌرمي حلقن ۾ اشوڪ جي جيڪا تصوير مشهور ٿي، اها سندس فرمانن بدران ٻڌ روايتن ۽ ڏند ڪٿائن (جهڙوڪ ''[[اشوڪاوادان]]'') تي ٻڌل هئي. ان جو هڪ وڏو سبب اهو هو ته اشوڪ جا فرمان [[برهمي لپي]] ۾ لکيل هئا، جيڪا وقت سان وسري وئي ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ [[جيمس پرنسپ]] جي تحقيق کان پوءِ ئي ٻيهر پڙهي ويئي.{{sfn|Strong|1989|p=5}} چيني ٻڌ ياترين [[فاشيان]] ۽ [[شوان زانگ]] جي سفرنامن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو اشوڪ جي لکتن کي ٻڌ سان لاڳاپيل مقدس هنڌن جي نشانين طور ڏسندا هئا. انهن فرمانن کي ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل مواد سان منسوب ڪيو، پر جديد عالمن جڏهن برهمي لپي پڙهي، ته معلوم ٿيو ته انهن جي تشريح اصل متن سان مطابقت نٿي رکي. غالب امڪان اهو آهي ته فاشيان مقامي رهنمائن تي ڀاڙيو، جن يا ته پنهنجي طرفان ٻڌ ڌرمي تشريحون ٺاهيون يا زباني روايتن جي بنياد تي غلط ترجما پيش ڪيا. شوان زانگ به اهڙي صورتحال کي منهن ڏنو هوندو، يا شايد هن فاشيان جي لکڻين تي ڀروسو ڪيو هجي.{{sfn|Strong|1989|pp=6–9}} هن راءِ جي تائيد ان ڳالهه مان به ٿئي ٿي ته چوڏهين صديءَ ۾ [[فيروز شاهه تغلق]] جڏهن اشوڪ جي ٿنڀن تي لکيل تحريرن جي معنيٰ پڇي، ته ڪجهه برهمڻ عالمن انهن جون خيالي تشريحون پيش ڪيون. [[شمس سراج عفيف]] جي ''تاريخ فيروز شاهي'' موجب، جڏهن فيروز شاهه [[ٽوپرا]] ۽ [[ميرٺ]] مان اهي ٿنڀ دهلي آندا، ته برهمڻن کيس ٻڌايو ته انهن تي اڳڪٿي لکيل آهي ته فيروز نالي بادشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به انهن ٿنڀن کي نه هٽائي سگهندو. ان وقت مقامي روايتن ۾ انهن ٿنڀن کي افسانوي سورمي [[ڀيم]] سان پڻ منسوب ڪيو ويندو هو.{{sfn|Strong|1989|pp=9–10}} [[رچرڊ گومبرچ]] جهڙن عالمن جو خيال آهي ته اشوڪ جي ڌرم تي ٻڌ ڌرم جو واضح اثر موجود هو. مثال طور، [[ڪالنگا]] بابت جدا فرمان نمبر 1 ۾ موجود خيال، ٻڌ جي ''سگال کي نصيحت'' ۽ ٻين وعظن سان گهڻي مشابهت رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} ==== جانورن جي ڀلائي ==== اشوڪ جي پٿريلي فرمانن ۾ واضح طور چيو ويو آهي ته جاندارن کي تڪليف پهچائڻ مناسب ناهي، ۽ ڪنهن به جانور کي [[يجنا]] يا قرباني لاءِ قتل نه ڪيو وڃي.{{sfn|Fitzgerald|2004|p=120}} بهرحال، اشوڪ عام ڍورن جي ذبح يا گوشت کائڻ تي مڪمل پابندي نه لڳائي.{{sfn|Simoons|1994|p=108}} هن اهڙن سڀني چؤپائن جي قتل تي پابندي وڌي جيڪي نه خوراڪ لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ نه ئي ڪنهن عملي فائدي جا هئا. ان کان علاوه ڪيترن پکين، مڇين ۽ ٻين جانورن جي مخصوص نسلن جي قتل تي به پابندي لڳائي وئي.{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ کير پياريندڙ ٻڪريُن، رڍن ۽ سوئرن جي قتل کي به منع ڪيو، ۽ سندن ڇهن مهينن کان گهٽ عمر وارن ٻچن جي قتل تي پڻ پابندي وڌي. هن ڪجهه خاص مذهبي دورن، جهڙوڪ [[چاتُرماس]] ۽ [[اوپوسٿ]] جي ڏينهن ۾: سڀني مڇين جي شڪار; ۽ جانورن جي خصي ڪرڻ تي پابندي لڳائي.{{sfn|Dhammika|1994}}{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ شاهي شڪار کي ختم ڪيو ۽ شاهي محل ۾ خوراڪ لاءِ جانورن جي ذبح کي به محدود ڪري ڇڏيو.{{sfn|Draper|Meyer|McCoubrey|1998|p=44}} ڇاڪاڻ ته هن: شڪار تي پابنديون وڌيون; جانورن لاءِ علاجگاهون قائم ڪيون; ڪيترن مذهبي ڏينهن تي گوشت کائڻ کان روڪيو، انهيءَ ڪري ڪجهه محقق موريا سلطنت کي دنيا جي تاريخ ۾ انهن نادر مثالن مان شمار ڪن ٿا، جتي حڪومت جانورن کي به اهڙو تحفظ ڏنو جهڙو انساني شهرين کي حاصل هوندو آهي.{{sfn|Phelps|2007}} اشوڪ جي فرمانن ۾ جهنگلي جانورن جي قتل ۽ ٻيلن جي تباهي تي به پابنديون ملن ٿيون، تنهن ڪري ڪيترائي جديد ماحولياتي مورخ کيس ماحولياتي شعور ۽ فطرت جي تحفظ جي ابتدائي نمائندن مان هڪ سمجهن ٿا.{{sfn|Elverskog|2020|p=56}}{{sfn|Fisher|2018|p=72}} == پرڏيهي لاڳاپا == [[File:Territories conquered by the Dharma according to Ashoka.jpg|thumb|[[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13]] موجب اهي علائقا جيڪي اشوڪ جي "ڌرم فتح" هيٺ آيا (260–218 ق م).{{sfn|Kosmin|2014|p=57}}<ref name=ME368>Thomas Mc Evilly, ''The shape of ancient thought'', Allworth Press, New York, 2002, p. 368</ref>]] اهو چڱيءَ طرح معلوم آهي ته اشوڪ مختلف ماڻهن ۽ بادشاهن ڏانهن ''دوت'' (سفير يا ايلچي) موڪليندو هو ته جيئن زباني يا لکت واريون هدايتون، يا ٻنهي قسمن جا پيغام، انهن تائين پهچائي سگهجن. سندس ڇهين پٿريلي فرمان (Rock Edict VI) ۾ "زباني حڪمن" جو واضح ذڪر ملي ٿو. بعد ۾ اها ڳالهه به ثابت ٿي ته ان دور ۾ لکت وارين هدايتن سان گڏ زباني پيغام موڪلڻ ڪا غيرمعمولي ڳالهه نه هئي. اشوڪ جي پيغامن جو مقصد سندس ''ڌمّ-وجيه'' (ڌرم ذريعي فتح) کي ڦهلائڻ هو، جنهن کي هو سڀني فتحن کان اعليٰ سمجھندو هو ۽ جنهن کي هو هر هنڌ، بلڪه ڀارت کان ٻاهر به، ڦهلائڻ جو خواهشمند هو. [[خروشٺي لپي]] جي اختيار ٿيڻ مان مختلف ثقافتن جي وچ ۾ رابطن جا واضح ۽ ناقابل ترديد نشان ملن ٿا. اهو به ممڪن آهي ته حڪومتي لکتون نصب ڪرڻ جو تصور به انهيءَ لپيءَ سان گڏ آيو هجي، ڇاڪاڻ ته اشوڪ جي فرمانن ۾ [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] اثر ڪيترن ئي اصطلاحن ۽ تحريري اندازن ۾ نظر اچي ٿو. اهي حقيقتون ظاهر ڪن ٿيون ته اشوڪ ٻين تهذيبن سان رابطي ۾ هو ۽ پنهنجي سلطنت جي حدن کان ٻاهر نون ثقافتي خيالن جي ڏي وٺ ۽ ڦهلاءَ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪري رهيو هو.<ref name="Hinuber2012">{{cite journal | author=Oskar von Hinüber |title=Did Hellenistic Kings Send Letters to Aśoka? | journal=Journal of the American Oriental Society |volume=130 | issue=2 | year=2010 | publisher=Freiburg | pages=262–265}}</ref> === يوناني دنيا === [[File:Sarnath Ashoka Capital Horse motif.jpg|thumb|right|[[سارناٿ]] جي [[اشوڪ جو شيرن وارو تاج|اشوڪي تاج]] تي گھوڙي جو نقش، جنهن کي اڪثر يوناني حقيقت نگاري (ريئلزم) جو مثال سمجھيو ويندو آهي.<ref name="Danielou">A Brief History of India, [[Alain Daniélou]], Inner Traditions / Bear & Co, 2003, p. 89-91 [https://archive.org/details/briefhistoryofin00dani/page/89]</ref>]] اشوڪ پنهنجي پٿريلي فرمانن ۾ بيان ڪري ٿو ته هن اولهه ۾ واقع [[يوناني دور]] جي بادشاهتن ڏانهن ٻڌ ڌرم ۽ ڌرم جي تبليغ لاءِ قدم کنيا. هو اهو پڻ ٻڌائي ٿو ته سندس سلطنت ۾ رهندڙ يوناني ماڻهو ٻڌ ڌرم قبول ڪندڙ هئا ۽ سندس سفيرن جا مخاطب پڻ هئا. {{blockquote |text=هاڻي ديوتائن جي پياري بادشاهه جي نظر ۾ سڀ کان وڏي فتح ڌرم جي فتح آهي. ۽ اها ڌرم فتح هتي به حاصل ڪئي وئي آهي ۽ ڇهه سئو يوجن پري به، جتي يوناني بادشاهه [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]] حڪومت ڪري ٿو، ۽ ان کان به اڳتي جتي چار بادشاهه [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] حڪومت ڪن ٿا. اهڙي طرح ڏکڻ ۾ [[چولا]]، [[پانڊيا]] ۽ [[تامراپرني]] تائين پڻ. هتي بادشاهه جي سلطنت اندر يونانين، ڪمبوجن، نابھڪن، نابھاپمڪتين، ڀوجن، پيتنيڪن، آندرهن ۽ پاليدن جي وچ ۾ به ماڻهو ديوتائن جي پياري بادشاهه جي ڌرم واري هدايتن تي عمل ڪن ٿا. جتي سندس سفير نه به پهتا آهن، اتي به ماڻهن سندس ڌرم جي تعليمات بابت ٻڌي انهن تي عمل ڪرڻ شروع ڪيو آهي ۽ مستقبل ۾ به ڪندا رهندا. |source=[[اشوڪ جا فرمان]]، [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان نمبر 13]] (ايس. ڌمّيڪا جو ترجمو)<ref>[http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html#rock14 The Edicts of King Ashoka: an English rendering by Ven. S. Dhammika] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160510060618/http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html |date=10 May 2016 }}</ref> }} {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | caption_align = center | align = left | direction = horizontal | image1 = Kalsi02.jpg | image2 = Khalsi rock edict of Ashoka.jpg | footer = [[کالسي]] جا پٿريلا فرمان (وڏو پٿريلو فرمان نمبر 13)، جن ۾ اشوڪ يوناني بادشاهن [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] جا نالا سڌيءَ طرح پنهنجي تعليمات جي مخاطبن طور کڻي ٿو. | footer_align = center }} اهو ممڪن آهي، جيتوڻيڪ يقيني نه آهي، ته اشوڪ کي يوناني حڪمرانن کان خط موصول ٿيا هجن ۽ هو يوناني بادشاهن جي حڪومتي فرمانن کان واقف هجي. ساڳي طرح جيئن هو شايد [[هخامنشي سلطنت]] جي بادشاهن جي لکتن کان واقف هو، ڇاڪاڻ ته ان دور ۾ يوناني بادشاهن جا سفير ڀارت ۾ موجود هئا ۽ اشوڪ پاڻ به پنهنجا ''دوت'' ٻاهرين ملڪن ڏانهن موڪليندو هو.<ref name="Hinuber2012"/> [[ڊيو نيسيوس (سفير)|ڊيو نيسيوس]] نالي هڪ يوناني سفير جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]] طرفان اشوڪ جي درٻار ۾ موڪليو ويو هو.<ref>{{cite web |url = http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |title = Pliny the Elder, "The Natural History", 6, 21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728023626/http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |archive-date=28 July 2013 |url-status=dead}}</ref> اهو ساڳيو بطليموس اشوڪ جي فرمانن ۾ به ٻڌ ڌرم جي پيغام حاصل ڪندڙ بادشاهن مان شمار ڪيو ويو آهي. ڪجهه يوناني فلسفي، جهڙوڪ [[هيگيسياس آف سيرين]]، جيڪو غالباً بادشاهه [[ماگاس آف سيرين]] جي دور ۾ رهندو هو، انهن کي به ممڪن طور ٻڌ ڌرم جي تعليمات کان متاثر سمجھيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته ماگاس انهن بادشاهن مان هڪ هو جن ڏانهن اشوڪ جا مذهبي سفير موڪليا ويا هئا.<ref>{{cite book |last=Preus |first=Anthony |year=2015 |title=Historical Dictionary of Ancient Greek Philosophy |url=https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |page=184 |isbn=978-1-4422-4639-3 |access-date=18 June 2017 |archive-date=4 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201104102717/https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |url-status=live }}</ref> ڀارت ۾ رهندڙ يونانين جو ٻڌ ڌرم جي واڌاري ۾ عملي ڪردار به نظر اچي ٿو. مثال طور، اشوڪ جي سفيرن مان هڪ [[ڌمّرڪشيت]] بابت پالي ذريعن ۾ ذڪر آهي ته هو هڪ يوناني (''يونا'') ٻڌ ڀڪشو هو، جنهن ٻڌ ڌرم جي تبليغ ۾ سرگرم حصو ورتو. ''[[مهاونسا]]'' ۾ هن جو ذڪر موجود آهي.<ref name="plgotw">Full text of the ''Mahavamsa'' [http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html Click chapter XII] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060905050433/http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html |date=5 September 2006 }}</ref> ڪجهه يوناني (يَوَن) شايد اشوڪ جي سلطنت ۾ انتظامي عهدن تي پڻ فائز هئا. [[رودر دامن]] جي [[گرناڙ|گِرناڙ]] واري لکت ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ جي دور ۾ [[گجرات]] جي علائقي گِرناڙ ۾ هڪ يَوَن (يوناني) گورنر مقرر هو، جيڪو هڪ آبي ذخيرو تعمير ڪرائڻ جو ذميوار هو.<ref>The Idea of Ancient India: Essays on Religion, Politics, and Archaeology by Upinder Singh [https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 p.18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229135504/https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 |date=29 December 2019 }}</ref> ڪيترن محققن جو خيال آهي ته [[پاٽلي پتر]] ۾ اشوڪ جو شاهي محل [[پرسيپولس]] ۾ موجود هخامنشي شاهي محل جي طرز تي تعمير ڪيو ويو هو.<ref>{{cite book |last1=De la Croix |first1=Horst |last2=Tansey |first2=Richard G. |last3=Kirkpatrick |first3=Diane |title=Gardner's Art Through the Ages |date=1991 |publisher=Thomson/Wadsworth |isbn=0-15-503769-2 |edition=9th |page=[https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 428] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 }}</ref> == اڳين جنمن بابت ڏند ڪٿائون == ٻڌ ڌرم جي روايتن ۽ ڏند ڪٿائن ۾ اشوڪ جي گذريل جنمن بابت به ڪيترائي قصا بيان ڪيا ويا آهن. ''مهاونسا'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ، [[نگروده]] ۽ [[ديوانمپيا تِسا]] هڪ اڳئين جنم ۾ ڀائر هئا. ان وقت هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] (Pratyekabuddha) ٻئي بيمار پرتيڪ ٻڌ جي علاج لاءِ ماکي ڳولي رهيو هو. هڪ عورت کيس هڪ ماکيءَ جي دڪان ڏانهن رهنمائي ڪئي، جيڪو انهن ٽنهي ڀائرن جي ملڪيت هو. اشوڪ وڏي سخاوت سان ان پرتيڪ ٻڌ کي ماکي عطا ڪئي ۽ انهيءَ نيڪيءَ جي عيوض اها خواهش ظاهر ڪئي ته هو مستقبل ۾ جمبودويپ جو خودمختيار حڪمران بڻجي.{{sfn|Strong|1995|p=146}} اها عورت به دعا ڪئي ته هوءَ سندس راڻي بڻجي، ۽ پوءِ ايندڙ جنم ۾ اشوڪ جي زال [[اسندهمتّا]] جي روپ ۾ پيدا ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد وارن پالي متنن موجب اسندهمتّا هڪ ٻي نيڪي پڻ ڪئي هئي: هن پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجي هٿن سان تيار ڪيل ڪپڙي جو هڪ ٽڪرو تحفي طور ڏنو هو. اهي روايتون ''دساوتٿُپّڪرڻ''، نام نهاد ڪمبوڊيائي يا توسيع يافته ''مهاونسا'' (ممڪن طور نائين يا ڏهين صدي) ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' (پندرهين صدي) ۾ محفوظ آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} ''[[اشوڪاوادان]]'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ اڳئين جنم ۾ [[راجگريهه]] جي هڪ معزز خاندان ۾ ''جيا'' نالي ڇوڪري جي صورت ۾ پيدا ٿيو هو. جڏهن هو ننڍڙو ٻار هو، تڏهن هن [[گوتم ٻڌ]] کي مٽيءَ جو هڪ ڍير کاڌي جي خيال سان پيش ڪيو. ٻڌ انهيءَ عطئي کي قبول ڪيو، جنهن تي جيا اعلان ڪيو ته هن نيڪ عمل جي نتيجي ۾ هو مستقبل ۾ بادشاهه بڻجندو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} ساڳئي روايت ۾ اهو پڻ ٻڌايو ويو آهي ته جيا جو ساٿي ''وجيا'' بعد ۾ اشوڪ جي وزير اعظم [[رادھاگپت]] جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} بعد ۾، پنهنجي ايندڙ زندگيءَ ۾، ٻڌ ڀڪشو [[اپگپت]] اشوڪ کي ٻڌائي ٿو ته سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي جو سبب اڳئين جنم ۾ مٽيءَ جو اهو ناپاڪ تحفو هو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ڪيترا پوءِ جا متن هيءَ ڪهاڻي ورجائين ٿا، پر مٽي ڏيڻ جي منفي نتيجن جو ذڪر نٿا ڪن. انهن متنن ۾ [[ڪمارلاتا]] جو ''ڪلپنا-منڊيتڪا''، [[آرياشور]] جو ''جاتڪ مالا'' ۽ ''مها-ڪرما-وڀاگا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=149}} چيني ليکڪ [[پاؤ چينگ]] پنهنجي ڪتاب ''شيه چيا جُو لائي ينگ هوا لو'' ۾ لکي ٿو ته مٽي ڏيڻ جهڙو معمولي عمل ايترو وڏو ثواب نٿو رکي سگهي جو ان جي نتيجي ۾ اشوڪ جهڙو عظيم شهنشاهه پيدا ٿئي. ان جي بدران، هو دعويٰ ڪري ٿو ته ڪنهن ٻئي اڳئين جنم ۾ اشوڪ هڪ بادشاهه جي حيثيت سان ٻڌ جون بيشمار مورتيون ٺهرايون هيون، ۽ انهيءَ عظيم ثواب جي نتيجي ۾ هو ايندڙ جنم ۾ هڪ وڏي شهنشاهه جي صورت ۾ پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=163}} پالي ٻوليءَ جي چوڏهين صديءَ واري داستاني ڪتاب ''دساوتٿُپّڪرڻ'' (ممڪن طور چوڏهين صديءَ جو) ماکيءَ واري واپاري ۽ مٽي ڏيندڙ ٻار ٻنهي ڪهاڻين کي پاڻ ۾ ملائي پيش ڪري ٿو. هي متن ''مهاونسا'' واري قصي جو ٿورو مختلف بيان ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته اهو واقعو [[گوتم ٻڌ]] جي ڄمڻ کان به اڳ ٿيو هو. ان کان پوءِ ڪتاب چوي ٿو ته اهو ماکي عطا ڪندڙ واپاري بعد ۾ انهيءَ ٻار جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو، جنهن ٻڌ کي مٽي پيش ڪئي هئي. پر هن روايت ۾ هڪ اضافي تفصيل به آهي: ٻڌ اها مٽي پنهنجي خادم [[آنند]] کي ڏني ته جيئن ان مان [[پلستر]] تيار ڪيو وڃي. اهو پلستر بعد ۾ وهار جي ڀتين ۾ پيل ڏارن ۽ شگافن جي مرمت لاءِ استعمال ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=163-165}} == آخري سال == === تسّراڪشا راڻي طور === اشوڪ جي آخري تاريخي لکت [[اشوڪ جا وڏا ستوني فرمان|ستوني فرمان نمبر 4]] آهي، جيڪا سندس حڪومت جي 26هين سال سان تعلق رکي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اشوڪ جي زندگيءَ جي آخري دور بابت ڄاڻ جو واحد ذريعو ٻڌ ڌرمي روايتون ۽ ڏند ڪٿائون آهن. سري لنڪائي روايت مطابق اشوڪ جي مهاراڻي [[اسندهمتّا]] سندس حڪومت جي 29هين سال ۾ وفات ڪري وئي، ۽ 32هين سال ۾ سندس ٻي زال [[تشيارڪشا|تسّراڪشا]] کي راڻيءَ جو لقب ڏنو ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ٻنهي ''مهاونسا'' ۽ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ [[بودهي وڻ]] سان خاص عقيدت ۽ محبت رکندو هو. حسد ۾ مبتلا تسّراڪشا "بودهي" کي اشوڪ جي ڪنهن محبوبه عورت جو نالو سمجهي ويٺي. پوءِ هن ڪاري جادو ذريعي وڻ کي سُڪائڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Strong|1995|p=152}} ''اشوڪاوادان'' موجب هن ان مقصد لاءِ هڪ جادوگر عورت کي ڀرتي ڪيو. جڏهن اشوڪ کيس سمجهايو ته "بودهي" دراصل هڪ وڻ جو نالو آهي، تڏهن هن ساڳي جادوگر عورت کان وڻ کي ٻيهر صحتمند ڪرايو.{{sfn|Strong|1995|pp=152–153}} پر ''مهاونسا'' مطابق تسّراڪشا آخرڪار وڻ کي مڪمل طور تباهه ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي،{{sfn|Strong|1995|p=153}} ۽ اهو واقعو اشوڪ جي حڪومت جي 34هين سال ۾ پيش آيو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''اشوڪاوادان'' موجب تسّراڪشا (جنهن کي هتي ''تشيارڪشيتا'' چيو ويو آهي) اشوڪ جي پٽ [[ڪُنالا]] سان عشق ڪرڻ لڳي، پر ڪُنالا سندس خواهش رد ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ اشوڪ کيس ستن ڏينهن لاءِ سلطنت جو مڪمل اختيار ڏئي ڇڏيو. انهيءَ مختصر عرصي دوران هن ڪُنالا تي ظلم ڪيو ۽ سندس اکيون ڪڍرائي کيس انڌو ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هن ڪاوڙ ۾ اچي چيو ته: "مان هن جون اکيون پٽي ڪڍندس، سندس جسم کي لوهي ڪنڊن سان چيريندس، کيس جيئري ڀالي تي چاڙهيندس، سندس نڪ آري سان ڪٽيندس ۽ سندس زبان استري سان وڍيندس." بعد ۾ ڪُنالا معجزاتي نموني ٻيهر بينائي حاصل ڪري ورتي ۽ راڻي لاءِ معافي جي درخواست ڪئي، پر اشوڪ ان جي باوجود تسّراڪشا کي قتل ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=152}} [[ڪشيميندر]] جي ''اوادان-ڪلپا-لتا'' ۾ به هيءَ روايت بيان ٿيل آهي، پر اتي اشوڪ جي شخصيت کي وڌيڪ مثبت ڏيکارڻ لاءِ لکيو ويو آهي ته ڪُنالا جي نظر واپس اچڻ کان پوءِ اشوڪ راڻيءَ کي معاف ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=165}} == وفات == سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي 37هين سال ۾ وفات ڪئي،{{sfn|Guruge|1995|p=51}} جنهن جو مطلب آهي ته سندس وفات لڳ ڀڳ 232 ق م ۾ ٿي.{{sfn|Kosmin|2014|p=36}} ''اشوڪاوادان'' موجب پنهنجي زندگيءَ جي آخري ڏينهن ۾ شهنشاهه سخت بيمار ٿي پيو. هن ٻڌ سنگهه کي عطيا ڏيڻ لاءِ سرڪاري خزاني مان رقم استعمال ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن تي سندس وزيرن کيس رياستي خزاني تائين رسائي کان روڪي ڇڏيو. ان کان پوءِ اشوڪ پنهنجون ذاتي ملڪيتون عطيو ڪرڻ لڳو، پر ان کان به کيس روڪيو ويو. آخرڪار، وفات وقت سندس وٽ صرف هڪ [[املي|آملي]] (Myrobalan) جو اڌ ڦر بچيو هو، جيڪو هن پنهنجي آخري نذراني طور سنگهه کي پيش ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=18}} اهڙيون روايتون ٻڌ سنگهه کي سخاوت سان عطيا ڏيڻ جي اهميت اجاگر ڪن ٿيون ۽ اهو پڻ ڏيکارين ٿيون ته سلطنت ٻڌ ڌرم جي حمايت ۾ ڪهڙو ڪردار ادا ڪندي هئي.{{sfn|Singh|2008|p=332}} هڪ مشهور ڏند ڪٿا مطابق اشوڪ جي جسد کي ساڙڻ وقت سندس چتا مسلسل ست ڏينهن ۽ ست راتيون ٻرندي رهي. <ref>{{cite book |last=Strong |first=John |date=2007 |title=Relics of the Buddha |url=https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |publisher=Motilal Banarsidass Publishers |page=149 |isbn=978-81-208-3139-1 |access-date=15 November 2015 |archive-date=8 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508154548/https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |url-status=live }}</ref> == آثارِ قديمه جا باقيات == === اڏاوت === [[File:Lomas_Rishi_entrance.jpg|thumb|[[لوماس رشي غار]] جو تراشيل دروازو، [[بارابر غارون]]، تعمير لڳ ڀڳ 250 ق م]] اشوڪ سان منسوب مختلف اسٽوپن کان علاوه، [[اشوڪ جا ٿنڀا|سندس تعمير ڪرايل ٿنڀو]] اڄ به برصغير جي مختلف علائقن ۾ موجود آهن. اشوڪ کي عام طور ڀارت ۾ پٿر تي ٻڌل تعميراتي فن جي شروعات جو باني سمجهيو ويندو آهي، جيڪا ٻڌ ڌرم جي خدمت لاءِ وقف هئي. ممڪن آهي ته هي فن [[يوناني-بئڪٽريائي]] ڪاريگرن جي اثر هيٺ ترقي ڪئي هجي، جيڪي [[سڪندر اعظم]] کان پوءِ هن خطي ۾ آيا هئا.<ref name="Stone">[https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 Introduction to Indian Architecture Bindia Thapar, Tuttle Publishing, 2012, p.21] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229200601/https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 |date=29 December 2019 }}</ref> اشوڪ کان اڳ عمارتون گهڻو ڪري غير مستقل مواد جهڙوڪ ڪاٺ، [[بانس]] ۽ ڇپر مان ٺاهيون وينديون هيون.<ref name="Stone"/><ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| title = Gardner's Art through the Ages: Non-Western Perspectives, Fred S. Kleiner, Cengage Learning, 2009, p14| isbn = 9780495573678| last1 = Kleiner| first1 = Fred S.| date = 5 January 2009| publisher = Cengage Learning| access-date = 17 June 2017| archive-date = 26 December 2019| archive-url = https://web.archive.org/web/20191226115443/https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| url-status = live}}</ref> امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ موجود پنهنجي شاهي محل کي ڪاٺ جي بدران پٿر استعمال ڪري ٻيهر تعمير ڪرايو هجي،{{sfn|Mookerji|1995|p=96}} ۽ شايد هن ان مقصد لاءِ پرڏيهي ڪاريگرن جي به مدد ورتي هجي.<ref>"Ashoka was known to be a great builder who may have even imported craftsmen from abroad to build royal monuments." Monuments, Power and Poverty in India: From Ashoka to the Raj, A. S. Bhalla, I.B.Tauris, 2015 p.18 [https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191226160624/https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18|date=26 December 2019}}</ref> اشوڪ هڪ نئين روايت به قائم ڪئي، جنهن ۾ هن پنهنجي [[اشوڪ جا فرمان|فرمانن]] کي پائيدار پٿرن تي اُڪرائڻ شروع ڪيو. ساڳئي طرح سندس ٻڌ ڌرمي نشانين سان سينگاريل ستون به انهيءَ تعميراتي جدت جو اهم مثال آهن. <gallery> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India.jpg|[[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪ جو هڪ ٿنڀو]]، [[ويشالي]] File:Vajrasana, early 20th century.jpg|[[مھاٻوڌي مندر]] ۾ موجود [[وَجر آسن]] (هيرن جهڙو تخت)، جيڪو اشوڪ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو Rampurva bull capital detail.jpg|[[رمپُروا]] جي بيل واري تاج جو تفصيلي منظر، جنهن جي [[ابيڪس (معماري)|ابيڪس]] تي ٻن ''شعلا نما پالميٽن'' جي وچ ۾ ڪنول جو گل ۽ ننڍا گلاب نما گل تراشيل آهن. File:Barabar_caves_Sudama_inside.jpg|[[بارابر غارون]] ۾ واقع ''سداما غار''، جنهن ۾ چمڪندڙ گرينائيٽ سان سينگاريل وڏو محرابي هال ۽ اشوڪ جي نالي وارو ڪتبو موجود آهي. </gallery> === برهمي لِپي === [[File:Ashokan Brahmi script (consonants).png|thumb|left|اشوڪ دور جي برهمي لِپي]] [[برهمي لِپي]] ڀارت ۾ لڳ ڀڳ ٽئين صدي ق م دوران پنهنجي مڪمل ۽ ترقي يافته صورت ۾ ظاهر ٿي. <ref name="PO">{{cite book |last1=Olivelle |first1=Patrick |title=Ashoka: Portrait of a Philosopher King |date=9 January 2024 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-27000-6 |page=61-62 |url=https://www.google.com/books/edition/Ashoka/TE3gEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Ashoka+invented+Brahmi&pg=PA61&printsec=frontcover |language=en}}</ref> ممڪن آهي ته اشوڪ ئي هن نئين لِپي جو موجد هجي، جنهن کي پوءِ هن پنهنجي فرمانن ۽ ڪتبن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو، پر هي سوال اڃا تائين حتمي طور حل نه ٿي سگهيو آهي.<ref name="PO"/> ڪيترن مغربي ۽ ڀارتي عالمن جو خيال آهي ته برهمي لِپي ڪنهن سامي (Semitic) لِپي مان اخذ يا متاثر ٿي هئي، جيئن اتر-اولهه ۾ استعمال ٿيندڙ [[خروشٺي لِپي]] غالباً [[ارامي لِپي]] مان نڪتل هئي. انهن عالمن مطابق برهمي لِپي اشوڪ جي دور ۾ چند سالن اندر تيار ڪئي وئي ۽ پوءِ اشوڪ جي فرمانن ذريعي سڄي سلطنت ۾ ڦهلجي وئي، جنهن سان ڀارت ۾ ڪتبن جي هڪ نئين روايت جو آغاز ٿيو.{{Sfn|Salomon|1998|pp=18–24}} ان جي ابتڙ، ڪيترائي ٻيا عالم پرڏيهي اثر واري نظريي کي رد ڪن ٿا ۽ برهمي لِپي کي مڪمل طور مقامي ارتقا جو نتيجو قرار ڏين ٿا.{{sfn|Salomon|1998|pp=19–21 with footnotes}}{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|p=194 with footnote 421}} ايندڙ هزارين سالن دوران ڏکڻ ايشيا جون اڪثر لِپيون اشوڪي برهمي لِپي مان ئي نڪتيون. <ref name="PO"/> === ڪتبا ۽ پٿريلا فرمان === [[File:AiKhanoumAndIndia.jpg|thumb|اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ ۽ همعصر يوناني شهر [[آئي-خانوم]] جو مقام.<ref>Reference: ''India: The Ancient Past'' p. 113, Burjor Avari, [[Routledge]], {{ISBN|0-415-35615-6}}</ref>]] {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 400 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = AsokaKandahar.jpg | image2 = Kandahar Bilingual Rock Inscription (transcription).png | footer = [[اشوڪ جو قنڌار ڪتبو]]، جيڪو يوناني ۽ [[ارامي لِپي]] ۾ ٻه-لساني ڪتبو آهي، [[قنڌار]] مان دريافت ٿيو ({{small|[[افغانستان قومي عجائب گهر]]}}) | footer_align = center }} اشوڪ جا فرمان (Edicts) 33 ڪتبن جو هڪ مجموعو آهن، جيڪي [[اشوڪ جا ٿنبا|اشوڪي ٿنبو]]، وڏن پٿرن ۽ غارن جي ڀتين تي سندس حڪمراني دوران اُڪيرا ويا هئا.<ref name="Irwin 1973 706–720"/> اهي ڪتبا اڄوڪي پاڪستان ۽ ڀارت جي مختلف علائقن ۾ پکڙيل آهن ۽ ٻڌ ڌرم جي موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا مادي ثبوت سمجهيا وڃن ٿا. انهن فرمانن ۾ ٻڌ ڌرم جي ابتدائي ۽ وسيع ڦهلاءَ جو تفصيلي بيان ملي ٿو، جيڪو ڀارتي تاريخ جي هڪ طاقتور ترين حڪمران جي سرپرستي هيٺ ٿيو. انهن مان اشوڪ جي تبليغي سرگرمين، اخلاقي اصولن، مذهبي خيالن، سماجي ڀلائي ۽ جانورن جي تحفظ بابت قيمتي ڄاڻ ملي ٿي.{{sfn|Singh|2012}} اشوڪ کان اڳ شاهي حڪم ۽ سرڪاري پيغام شايد اهڙي مواد تي لکيا ويندا هئا جيڪو وقت سان ضايع ٿي ويندو هو، جهڙوڪ کجيءَ جا پن، ڀورج وڻ جي ڇال، ڪپهه جو ڪپڙو يا ڪاٺيون تختيون.{{sfn|Lahiri|2015|pp=120–121}} جيتوڻيڪ اشوڪ جي سرڪاري انتظاميا اهڙو مواد استعمال ڪندي رهي، پر اشوڪ پنهنجا اهم پيغام پٿرن تي به اُڪرائڻ شروع ڪرايا.{{sfn|Lahiri|2015|pp=120–121}} امڪان آهي ته هن کي اهڙا ڪتبا نصب ڪرڻ جو خيال پاڙيسري [[ھخامنشي سلطنت]] کان مليو هجي.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} اهو پڻ ممڪن آهي ته اشوڪ جا ڪيترائي پيغام ڪاٺ يا ٻين غير مستقل مواد تي لکي سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليا ويا هجن، پر اهي سڀ دستاويز وقت سان گڏ ختم ٿي ويا.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} عالمن اڄ به اشوڪ جي فرمانن ۾ ظاهر ڪيل ۽ لڪل سياسي نظرين جو تجزيو ڪري رهيا آهن، خاص طور تي سندس شاهي تصور (امپيريل وژن) بابت. اهي اهو سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ته اشوڪ پنهنجي انتهائي وسيع، گهڻ ثقافتي ۽ معاشي طور متنوع ٽئين صدي ق م واري سلطنت کي ڪيئن منظم ڪرڻ چاهيو.{{sfn|Singh|2012|p=132}} بهرحال هڪ ڳالهه واضح آهي ته اشوڪ جا ڪتبا برصغير ۾ شاهي ڪتبن جو سڀ کان پراڻو محفوظ مجموعو آهن، ۽ انهيءَ لحاظ سان اهي حڪومتي روايتن ۾ هڪ وڏي جدت جي حيثيت رکن ٿا.{{sfn|Singh|2012}} اشوڪ جا گهڻا ڪتبا مختلف [[پراڪرت]] ٻولين جي ميلاپ ۾ لکيل آهن ۽ انهن لاءِ [[برهمي لِپي]] استعمال ڪئي وئي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=126}} اشوڪ جي ڪيترن ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي شهرن جي ويجهو، اهم واپاري رستن تي يا مذهبي اهميت وارن هنڌن تي نصب ڪيا ويا هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=6}} انهن مان ڪيترائي ڪتبا ٽڪرين، پٿريلي پناهه گاهن ۽ مقامي طور مقدس سمجهيل جڳهن تي مليا آهن.{{sfn|Lahiri|2015|p=143}} ان بابت مختلف نظرين موجب: * اهي هنڌ شايد قديم ميگالٿڪ ثقافتن جا مرڪز هئا. * يا اشوڪ جي زماني ۾ مقدس جايون سمجهيون وينديون هيون. * يا وري انهن جي فطري عظمت روحاني اقتدار جي علامت طور استعمال ڪئي وئي هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=23}}{{sfn|Lahiri|2015|pp=143–157}} دلچسپ ڳالهه اها آهي ته اشوڪ جا ڪتبا موريا سلطنت جي وڏن شهرن جهڙوڪ [[پاٽلي پتر]]، [[وديشا]]، [[اجييني]] ۽ [[تڪششيلا]] مان نه مليا آهن.{{sfn|Lahiri|2015|p=143}} ممڪن آهي ته انهن شهرن ۾ موجود ڪيترائي ڪتبا وقت سان ضايع ٿي ويا هجن. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوانزانگ]] اهڙن ڪجهه اشوڪي ستنن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي اڃا تائين جديد محققن کي نه مليا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=6}} اهو پڻ لڳي ٿو ته اشوڪ هر حڪم پهرين صوبائي گورنرن ڏانهن موڪليندو هو، جيڪي پوءِ پنهنجي علائقي جي عملدارن تائين اهو پيغام پهچائيندا هئا.{{sfn|Lahiri|2015|p=127}} مثال طور [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان نمبر 1]] مختلف هنڌن تي مختلف نسخن ۾ مليو آهي. سڀني نسخن ۾ لکيل آهي ته اشوڪ 256 ڏينهن جي دوري دوران اهو حڪم جاري ڪيو. هي انگ ظاهر ڪري ٿو ته اهو پيغام هڪ ئي وقت سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليو ويو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=133}} [[ڪرناٽڪ]] جي پاڙيسري هنڌن [[برهمگري]]، [[سدّاپور]] ۽ [[جاٽنگا-راميشور]] مان مليل هڪ ئي پيغام جا ٽي نسخا ڏکڻ صوبي جي گاديءَ [[سورنگري]] مان موڪليا ويا هئا. انهن ٽنهي نسخن ۾ ساڳيو متن آهي، جنهن کان اڳ ''آريه-پتر'' (شايد اشوڪ جو پٽ ۽ صوبائي گورنر) ۽ ''مها ماتر'' (سرڪاري عملدار) طرفان سلام پيش ڪيو ويو آهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=127}} === سِڪا === [[ڪيڊيوسيس]] (Caduceus) جو نشان ٽئين ۽ ٻي صدي ق م دوران [[موريا سلطنت]] جي [[پنچ-مارڪ ٿيل سڪا|پنچ-مارڪ ٿيل سڪن]] تي ظاهر ٿئي ٿو. سڪن جي مطالعي (Numismatics) مان معلوم ٿئي ٿو ته هي نشان شهنشاهه اشوڪ جي ذاتي مُهر يا "[[مدرا]]" طور استعمال ٿيندو هو.<ref>Indian Numismatics, Damodar Dharmanand Kosambi, Orient Blackswan, 1981, p.73 [https://books.google.com/books?id=favxZII9WtwC&pg=PA73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191215201423/https://books.google.com/books?id=favxZII9WtwC&pg=PA73|date=15 December 2019}}</ref> هي نشان موريا دور کان اڳ وارن پنچ-مارڪ ٿيل سڪن تي نظر نٿو اچي، پر رڳو موريا دور جي سڪن تي استعمال ٿيو. ان سان گڏ هيٺيان نشان به ڏسڻ ۾ اچن ٿا: * [[ٽن محرابن واري ٽڪريءَ جو نشان]] * "ٽڪريءَ تي مور" وارو نشان * [[ٽرِسڪيليس]] * [[تڪششيلا]] جو نشان<ref>Malwa Through the Ages, from the Earliest Times to 1305 A.D, Kailash Chand Jain, Motilal Banarsidass Publ., 1972, p.134 [https://books.google.com/books?id=_3O7q7cU7k0C&pg=PA134] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224053358/https://books.google.com/books?id=_3O7q7cU7k0C&pg=PA134|date=24 December 2019}}</ref> <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Caduceus on Mauryan coin.jpg|موريا دور جي [[پنچ-مارڪ ٿيل سڪا|پنچ-مارڪ ٿيل سڪي]] تي ڪيڊيوسيس جو نشان File:India Mauryan emperor Ashoka Punch-marked Coin.jpg|اشوڪ سان منسوب هڪ پنچ-مارڪ ٿيل سڪو<ref>{{cite book |last=Mitchiner |first=Michael |date=1978 |title=Oriental Coins & Their Values: The Ancient and Classical World 600 B.C. - A.D. 650 |publisher=Hawkins Publications |page=544 |isbn=978-0-9041731-6-1}}</ref> File:I15 1karshapana Maurya Ashoka MACW4229 1ar (8486624862).jpg|موريا دور جو هڪ چانديءَ جو [[ڪرشاپڻ]] سڪو، جيڪو شايد اشوڪ جي زماني جو هجي، [[مٿرا]] جي ٽڪسالي مان. '''سامهون وارو پاسو:''' سج ۽ جانور سميت مختلف نشان. '''پٺيون پاسو:''' هڪ علامتي نشان. '''ماپ:''' 13.92 × 11.75 ملي ميٽر. '''وزن:''' 3.4 گرام. </gallery> === شاھي نشان=== [[File:Ashoka_Chakra.svg|thumb|upright=0.5|[[اشوڪ چڪر]]، يعني "ڌرم جو ڦيٿو"، جيڪو جديد [[ڀارت جو قومي جهنڊو|ڀارت جي قومي جهنڊي]] ۾ شامل ڪيو ويو آهي.]] اشوڪي ٿنڀن جا مٿيان حصا انتهائي حقيقت پسندانه انداز ۾ تراشيل هئا ۽ انهن تي مخصوص [[موريا پالش]] ڪئي ويندي هئي، جنهن سبب پٿر جي سطح تي چمڪدار ۽ هموار ڏيک پيدا ٿيندو هو.<ref name="Irwin 1973 706–720">{{Cite journal |last=Irwin |first=John |date=1973 |title='Aśokan' Pillars: A Reassessment of the Evidence |url=https://www.jstor.org/stable/877526 |journal=The Burlington Magazine |volume=115 |issue=848 |pages=706–720 |jstor=877526 }}</ref> [[اشوڪ جو چئن شينھن وارو ٿنڀي جو مٿو]] (Lion Capital of Ashoka)، جيڪو اشوڪ جي قائم ڪيل هڪ ٿنڀي جي چوٽيءَ تي نصب هو، ان ۾ ڦيٿي جهڙي هڪ علامت تراشيل آهي، جنهن کي [[اشوڪ چڪر]] چيو وڃي ٿو. هي ڦيٿو ان "ڌرم چڪر" جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن کي [[گوتم ٻڌ]] هلندڙ بڻايو هو. اڄ اهو ئي اشوڪ چڪر جديد ڀارت جي قومي جهنڊي جو اهم حصو آهي. ان ٿنڀي جي مٿي واري حصي تي چڪري سميت چئن شينھن جا مجسما پڻ موجود آهن، جيڪي اڄ جي [[ڀارت جي سرڪاري مُهر]] (State Emblem of India) ۾ پڻ استعمال ٿين ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] 7fh1tgkf9lmaqv8p1foiov3hr92r9oj 388264 388263 2026-06-23T23:57:52Z Intisar Ali 8681 388264 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == وڌيڪ تعارف== اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اشوڪا</ref> ==پيدائش== اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]]، [[اينٽيگونس ٻيون گوناتاس]]، [[مئگاس آف سائرين]]، ۽ سڪندر (يا ته [[ايپائرس جو سڪندر ٻيون|ايپائرس]] وارو يا [[ڪرنتھ جو سڪندر]])۔{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي ({{circa|304 BCE}})۔{{sfn|Lahiri|2015|p=24}} هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} == نسب == اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Lahiri|2015|p=26}} ٻين ماخذن، جهڙوڪ [[پراڻ]] ۽ ''[[مهاونس]]'' موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه [[بندوسار]] هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[چندرگپت موريا]] هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه [[بمبسار]] سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: [[اجاتشتر]] → [[اُدايين]] → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → [[پرسينجت]] → [[نندا سلطنت|نندا]]۔{{sfn|Strong|1989|p=204}} سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو [[تاراناٿ]]، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Thapar|1961|p=9}} اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[اشوڪ جي ماءُ]] چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.{{sfn|Strong|1989|pp=204–205}} ''اشوڪاوادان'' ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،{{sfn|Lahiri|2015|p=323|ps=:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."}} پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.{{sfn|Lahiri|2015|p=31}} مثال طور: * ''اشوڪاوادان مالا'' ۾ سندس نالو '''سُڀدرانگي''' ڏنو ويو آهي۔{{sfn|Guruge|1993|p=19}}{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''وامسٿاپڪاسني'' يا ''مهاونس ٽيڪا''، جيڪا ''مهاونس'' تي هڪ شرح آهي، کيس '''ڌرم''' (پالي ۾ ''ڌمّ'') سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا [[ڪشتريه]] خاندان سان واسطو رکندي هئي۔{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''[[ديوياوادان]]'' جي هڪ روايت ۾ کيس '''جنپد ڪلياني''' سڏيو ويو آهي۔{{sfn|Singh|2008|p=332}} عالم [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]] موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.{{sfn|Guruge|1993|p=19}} ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[ايپين]] موجب، [[چندرگپت موريا]] يوناني حڪمران [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=20}} == شهزادي جي حيثيت ۾ == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 500 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Mauryan ruins of pillared hall at Kumrahar site of Pataliputra ASIEC 1912-13.jpg | caption1 = [[پاٽلي پتر]] جي ڪمراهار ماڳ تي ستونن واري هال جا آثار | image2 = Pataliputra_capital_(volume).jpg | caption2 = [[پاٽلي پتر]] جو ستون-سِر، چوٿين–ٽين صدي ق.م | footer = امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] شهر ۾ ڄائو هو. ان دور جي شهر جا آثار جديد [[پاٽنا]] جي مرڪزي علائقن ۾ کوٽائين ذريعي مليا آهن. | footer_align = center }} اشوڪ جون پنهنجون لکتون سندس ابتدائي زندگي بابت ڪا معلومات فراهم نٿيون ڪن، ۽ هن موضوع بابت گهڻي ڄاڻ انهن روايتن مان ملي ٿي جيڪي سندس وفات کان سوين سال پوءِ لکيون ويون.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}} جيتوڻيڪ انهن روايتن ۾ اشوڪ جي اڳين جنمن جهڙيون ظاهر طور افسانوي ڳالهيون شامل آهن، پر انهن ۾ اشوڪ جي دور بابت ڪجهه اهڙي معلومات پڻ موجود آهي جيڪا تاريخي طور ممڪن نظر اچي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}}{{sfn|Singh|2008|p=332}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، جڏهن اشوڪ نوجوان هو ته سندس پيءُ بندوسار سندس کُردري ۽ غير دلڪش صورت سبب کيس پسند نه ڪندو هو. هڪ ڏينهن بندوسار تپسوي پنگل واتساجيو کي چيو ته هو طئي ڪري ته سندس پٽن مان ڪير سندس جانشين ٿيڻ جي لائق آهي. تپسوي جي صلاح تي سڀني شهزادن کي "سونهري محل جي باغ" ۾ گڏ ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو. اشوڪ وڃڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خبر هئي ته سندس پيءُ کيس پسند نٿو ڪري، پر سندس ماءُ کيس وڃڻ تي آماده ڪيو. جڏهن وزير [[رادھاگپت]] ڏٺو ته اشوڪ گاديءَ واري شهر مان باغ ڏانهن روانو ٿي رهيو آهي، تڏهن هن شهزادي کي سفر لاءِ شاهي هاٿي مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Strong|1989|p=206}} باغ ۾ پنگل واتساجيو شهزادن جو جائزو ورتو ۽ سمجهي ويو ته ايندڙ شهنشاهه اشوڪ هوندو. پر بندوسار کي ناراض ڪرڻ کان بچڻ لاءِ هن جانشين جو نالو ظاهر نه ڪيو. ان جي بدران هن چيو ته جنهن وٽ بهترين سواري، بهترين ويهڻ جي جاءِ، بهترين پيئڻ، بهترين ٿانوَ ۽ بهترين کاڌو هوندو، اهو ئي ايندڙ بادشاهه ٿيندو. هر ڀيري اشوڪ دعويٰ ڪئي ته اهي شرطون هن وٽ موجود آهن. بعد ۾ تپسوي اشوڪ جي ماءُ کي ٻڌايو ته سندس پٽ ايندڙ شهنشاهه ٿيندو، ۽ سندس صلاح تي بندوسار جي غضب کان بچڻ لاءِ سلطنت ڇڏي هليو ويو.{{sfn|Strong|1989|p=207}} جيتوڻيڪ روايتون ٻڌائين ٿيون ته بندوسار اشوڪ جي ظاهر سبب کيس پسند نه ڪندو هو، پر اهي ساڳيون روايتون اهو به ٻڌائين ٿيون ته هن اشوڪ کي اهم ذميواريون ڏنيون، جهڙوڪ [[تڪششيلا]] جي بغاوت کي ختم ڪرڻ (اتر هندستاني روايت موجب) ۽ [[اجين]] جي حڪومت هلائڻ (سري لنڪائي روايت موجب).{{sfn|Thapar|1961|p=21}} اهو ظاهر ڪري ٿو ته بندوسار شهزادي جي ٻين صلاحيتن کان متاثر هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته هن اشوڪ کي گاديءَ واري شهر کان پري علائقن ۾ ان ڪري موڪليو ته جيئن هو شاهي درٻار کان پري رهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=65}} === تڪششيلا ۾ بغاوت === [[File:Aramaic_inscription_at_Taxila_Museum.jpg|thumb|upright=0.6|[[ٽيڪسلا جي آرامي لکت]]، جنهن ۾ ممڪن طور اشوڪ جو ذڪر موجود آهي.]] ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار شهزادي اشوڪ کي [[تڪششيلا]] شهر ۾ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ موڪليو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} (موجوده [[پاڪستان]] ۾ [[ڀير ماڙو]]).{{sfn|Lahiri|2015|p=66}} هي واقعو سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهي؛ ان جي بدران اتي بيان آهي ته بندوسار اشوڪ کي [[اجين]] جو گورنر مقرر ڪيو. ٻن ٻين ٻڌ ڌرمي متنن، ''اشوڪ سوتر'' ۽ ''ڪنال سوتر''، مطابق بندوسار اشوڪ کي [[گنڌارا]] جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو هو، جتي تڪششيلا واقع هئي، نه اجين.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} ''اشوڪاوادان'' موجب بندوسار اشوڪ کي چار حصن تي مشتمل لشڪر (گهوڙيسوار، [[جنگي هاٿي]]، [[رتھ]] ۽ پيادل فوج) ڏنو، پر هٿيار مهيا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اشوڪ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي شهنشاهه ٿيڻ جي لائق آهي ته هٿيار پاڻ ظاهر ٿي ويندا. پوءِ ديوتائون زمين مان نڪري آيون ۽ فوج کي هٿيار فراهم ڪيا.{{sfn|Strong|1989|p=208}} جڏهن اشوڪ تڪششيلا پهتو ته شهرين سندس آجيان ڪئي ۽ ٻڌايو ته سندن بغاوت فقط ظالم وزيرن خلاف هئي، بادشاهه خلاف نه. ڪجهه عرصي بعد [[خاصا]] علائقي ۾ به سندس آجيان ڪئي وئي، ۽ ديوتائن اعلان ڪيو ته هو سڄي ڌرتيءَ تي حڪومت ڪندو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} تڪششيلا هڪ مالدار ۽ سياسي لحاظ کان اهم شهر هو. تاريخي ثبوت ڏيکارين ٿا ته اشوڪ جي دور تائين اهو ''[[اترپٿ]]'' واپاري رستي وسيلي [[پاٽلي پتر]] سان ڳنڍيل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=70}} بهرحال، موجود همعصر ماخذن مان ڪو به تڪششيلا جي بغاوت جو ذڪر نٿو ڪري، ۽ اشوڪ جي ڪنهن به لکت مان اهو ظاهر نٿو ٿئي ته هن ڪڏهن شهر جو دورو ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=66-67}} تنهن هوندي به، اشوڪ جي تڪششيلا سان لاڳاپي جي روايت کي [[سرڪپ]] مان مليل هڪ آرامي لکت جزوي طور تقويت ڏئي ٿي. ان لکت ۾ هڪ نالو "prydr" اکرن سان شروع ٿئي ٿو، جنهن کي گهڻا عالم "پريادرشي" طور بحال ڪن ٿا، جيڪو اشوڪ جو لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} تڪششيلا ڀرسان موجود [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] جو نالو به اشوڪ سان لاڳاپي جو هڪ ممڪن ثبوت سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ "ڌرماراجا" مان مراد اشوڪ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=68}} ديوتائن طرفان هٿيار مهيا ڪرڻ وارو قصو شايد اشوڪ کي نيم الاهي حيثيت ڏيڻ لاءِ بيان ڪيو ويو هجي، يا اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته بندوسار، جيڪو اشوڪ کي پسند نه ڪندو هو، سندس ناڪامي چاهيندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=67}} === اجين جو نائب بادشاهه === ''[[مهاونس]]'' موجب، بندوسار اشوڪ کي [[اونتيراستر]] (موجوده [[اجين ضلعو]]) جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هي علائقو مرڪزي هندستان جو هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري صوبو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=89–90}} هي روايت مرڪزي هندستان مان دريافت ٿيل [[سارو مارو]] لکت سان پڻ تقويت حاصل ڪري ٿي، جنهن ۾ بيان آهي ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ انهيءَ هنڌ جو دورو ڪيو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=350–351}} اشوڪ جي پنهنجي [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان#پهريون جدا اهم پٿريلو فرمان|پٿريلي فرمان]] مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ اجين ۾ هڪ شهزادو نائب بادشاهه موجود هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} اهو به هن روايت جي حمايت ڪري ٿو ته اشوڪ پاڻ اجين جو نائب بادشاهه رهيو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=98}} {{multiple image | perrow=2 | total_width=400 | caption_align=center | align=right | direction=horizontal | image1=Saru_Maru_stupa.jpg | image2=Panguraria Top View Closeup detail.jpg | footer=[[سارو مارو]] يادگاري لکت مان لڳي ٿو ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ اجين واري علائقي ۾ موجود هو: "''پريادسي'' خوشگوار سير لاءِ هن هنڌ آيو جڏهن هو اڃا شهزادو هو..." }} اشوڪ جي دور ۾ [[پاٽلي پتر]] ۽ [[اجين]] ڪيترن ئي رستن ذريعي ڳنڍيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته اجين ڏانهن ويندي سندس قافلو روپناٿ ۾ ترسيو هجي، جتي بعد ۾ سندس لکت ملي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=94–95}} سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ اجين ويندي [[وديشا]] پهتو، جتي هو هڪ خوبصورت عورت جي عشق ۾ مبتلا ٿيو. ''ديپاونس'' ۽ ''مهاونس'' موجب اها عورت [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] هئي، جيڪا هڪ واپاري جي ڌيءَ هئي. ''مهابودهي ونس'' مطابق هوءَ "وديشا مها ديوي" هئي ۽ [[شاڪيه]] خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان [[گوتم ٻڌ]] پڻ هو. ممڪن آهي ته ٻڌ ڌرمي تاريخ نويسن اشوڪ جي خاندان کي ٻڌ سان ڳنڍڻ لاءِ هي شاڪيه تعلق بيان ڪيو هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} ٻڌ ڌرمي متنن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ديوي بعد ۾ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو، پر انهن ۾ سندس قبولِ اسلام... (يعني قبولِ ٻڌ ڌرم) جو ڪو تفصيلي بيان موجود ناهي. انهيءَ ڪري ممڪن آهي ته جڏهن هن اشوڪ سان ملاقات ڪئي، تڏهن به هوءَ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ''مهاونس'' موجب، اجين ۾ ديوي اشوڪ جي پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] کي جنم ڏنو، ۽ ٻن سالن بعد هڪ ڌيءَ [[سنگهمتا]] پيدا ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=97}} ''مهاونس'' موجب مهندا کي اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، ڀڪشو بڻايو ويو. انهيءَ حساب سان مهندا اشوڪ جي تخت نشيني وقت چوڏهن ورهين جو هو. جيڪڏهن مهندا ان وقت ڄائو جڏهن اشوڪ فقط ويهن ورهين جو هو، ته پوءِ اشوڪ تقريباً 34 ورهين جي عمر ۾ تخت تي ويٺو هوندو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ڪيترائي سال نائب بادشاهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون.{{sfn|Thapar|1961|pp=24–25}} == تخت نشيني == روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اشوڪ [[يووراج|ولي عهد]] نه هو، ۽ سندس تخت نشيني تڪراري هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=25}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار جي وڏي پٽ [[سوسيما]] هڪ ڏينهن مذاق ۾ هڪ گنجي وزير جي مٿي تي چماٽ هنئي. وزير کي خوف ٿيو ته جيڪڏهن سوسيما بادشاهه بڻيو ته شايد هڪ ڏينهن تلوار سان به ساڻس اهڙي ئي مذاق ڪري. تنهن ڪري هن پنج سئو وزيرن کي اشوڪ جي حمايت لاءِ آماده ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته اشوڪ هڪ ''[[چڪروَرتي]]'' (ساري دنيا تي حڪومت ڪندڙ حڪمران) بڻجندو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ڪجهه عرصي بعد [[تڪششيلا]] ۾ ٻيهر بغاوت ٿي. بندوسار سوسيما کي بغاوت دٻائڻ لاءِ موڪليو. ٿوري ئي وقت کان پوءِ بندوسار سخت بيمار ٿي پيو ۽ سندس موت جو امڪان پيدا ٿيو. ان وقت سوسيما اڃا تڪششيلا ۾ هو ۽ بغاوت مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو هو. بندوسار کيس گاديءَ واري شهر واپس گهرائي ورتو ۽ اشوڪ کي حڪم ڏنو ته هو تڪششيلا ڏانهن روانو ٿئي.{{sfn|Strong|1989|p=209}} پر وزيرن بندوسار کي ٻڌايو ته اشوڪ بيمار آهي ۽ صلاح ڏني ته سوسيما جي واپسي تائين اشوڪ کي عارضي طور تخت تي ويهاريو وڃي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} جڏهن بندوسار انڪار ڪيو، تڏهن اشوڪ اعلان ڪيو ته جيڪڏهن تخت واقعي سندس قسمت ۾ آهي ته ديوتائون کيس ايندڙ شهنشاهه طور تاج پارائينديون. ساڳئي لمحي ديوتائن ائين ڪيو، بندوسار وفات ڪري ويو، ۽ اشوڪ جي حڪمراني سڄي دنيا تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ زمين جي مٿان موجود [[يڪشا]]ن جو علائقو ۽ زمين جي هيٺان موجود [[ناگ]]ن جو علائقو پڻ شامل هو.{{sfn|Strong|1989|p=209}} جڏهن سوسيما گاديءَ واري شهر واپس آيو ته اشوڪ جي نئين وزيراعظم [[راڌاگپت]] کيس ڪوئلن سان ڀريل هڪ کڏ ۾ ڦاسائي ڇڏيو. سوسيما دردناڪ موت مري ويو، جڏهن ته سندس سپهه سالار ڀدرايڌ بُدھ ڌرم جو ڀڪشو بڻجي ويو.{{sfn|Strong|1989|p=210}} [[File:Sarnath_Ashoka_Lions_with_Dharma_Wheel.jpg|thumb|[[سارناتھ]] ۾ [[اشوڪ جو شينھن وارو-ٿنبو]]، جنهن ۾ چار [[ايشيائي شينھن]] هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن. اهي [[ٻڌ ڌرم]] جي [[چار عظيم سچايون|چار عظيم سچائين]] ۽ اخلاقي قانون جي ڦيٿي ([[ڌرم چڪر]]) جي علامت آهن.{{sfn|Allen|2012|p=331}}]] ''[[مهاونس]]'' موجب، جڏهن بندوسار بيمار ٿيو ته اشوڪ [[اجين]] مان [[پاٽلي پتر]] واپس آيو ۽ گاديءَ واري شهر تي قبضو ڪري ورتو. پيءُ جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي وڏي ڀاءُ کي قتل ڪيو ۽ تخت تي ويٺو.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ساڳئي متن موجب، اشوڪ پنهنجي سوتيلي ڀائرن مان نويَنوي (99) ڄڻن کي قتل ڪيو، جن ۾ سُمانا پڻ شامل هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} ''[[ديپاونس]]'' موجب، هن هڪ سئو ڀائرن کي قتل ڪيو ۽ چار سال بعد تاجپوشي ڪرائي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ''ونسٿاپڪاسني'' وڌيڪ ٻڌائي ٿو ته هڪ [[آجيَوڪ]] تپسوي اشوڪ جي ماءُ جي خواب جي تعبير ڪندي اڳواٽ هن خونريزي جي پيشنگوئي ڪئي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} انهن روايتن موجب اشوڪ جو سڳو ڀاءُ [[تِسا]] ئي بچي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} ٻين ذريعن ۾ بچيل ڀاءُ جا نالا [[ويتاشوڪ]]، وگتاشوڪ، سودت (''So-ta-to'') يا سوگتر (''Siu-ka-tu-lu'') بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} 99 ۽ 100 جهڙا انگ واضح طور مبالغو آهن ۽ شايد صرف اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن ته اشوڪ پنهنجي ڪيترن ئي ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} [[تاراناٿ]] موجب اشوڪ پنهنجي اڳوڻي حڪمران جو ناجائز پٽ هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڇهه جائز شهزادن کي قتل ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ممڪن آهي ته اشوڪ اصل جانشين نه هجي ۽ هن تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ ڀائر قتل ڪيا هجن. بهرحال، ٻڌ ڌرمي ماخذن شايد هن واقعي کي وڌائي پيش ڪيو ته جيئن ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ اشوڪ کي ظالم ۽ بي رحم حڪمران طور ڏيکاري سگهجي. اشوڪ جي پنجين پٿريلي فرمان ۾ انهن عملدارن جو ذڪر آهي جن جي ذميواري سندس ڀائرن، ڀينرن ۽ ٻين مائٽن جي خاندانن جي ڀلائي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تخت نشيني کان پوءِ به سندس هڪ کان وڌيڪ ڀائر زندهه هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} تنهن هوندي به ڪجهه مؤرخ هن راءِ سان متفق ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فرمان ۾ صرف ڀائرن جي ''خاندانن'' جو ذڪر آهي، خود ڀائرن جو نه.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} === تخت نشيني جي تاريخ === سري لنڪائي متنن ''[[مهاونس]]'' ۽ ''[[ديپاونس]]'' موجب اشوڪ [[گوتم ٻڌ]] جي وفات کان 218 سال پوءِ تخت تي ويٺو ۽ 37 سال حڪومت ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|pp=13–14}} ٻڌ جي وفات جي صحيح تاريخ پاڻ به تڪراري آهي،{{sfn|Thapar|1961|p=14}} جڏهن⁠تہ اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ ٻڌ جي وفات کان صرف هڪ سئو سال پوءِ حڪومت ڪئي، جنهن ڪري تاريخ بابت وڌيڪ اختلاف پيدا ٿيا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست مڃجي ۽ ٻڌ جي وفات 483 ق.م ۾ ٿي هجي، جيئن ڪيترن ئي عالمن تجويز ڪيو آهي، ته اشوڪ جي تخت نشيني 265 ق.م ۾ ٿيڻ گهرجي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} [[پراڻ]]ن موجب اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] 25 سال حڪومت ڪئي، جڏهن⁠تہ سري لنڪائي روايت 28 سال ٻڌائي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} جيڪڏهن پراڻن جو بيان صحيح هجي ته اشوڪ جي تخت نشيني کي ٽي سال اڳ، يعني 268 ق.م تي تاريخ بندي ڪري سگهجي ٿي. ٻئي طرف، جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست هجي پر ٻڌ جي وفات 486 ق.م مڃجي، جيڪا ''ڪينٽونيز ڊاٽڊ رڪارڊ'' سان حمايت حاصل ڪري ٿي، ته پوءِ به اشوڪ جي تخت نشيني 268 ق.م جي لڳ ڀڳ بيهندي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} ''مهاونس'' بيان ڪري ٿو ته اشوڪ بادشاهه ٿيڻ کان چار سال پوءِ رسمي تاجپوشي ڪرائي. هن وچ واري عرصي کي ائين سمجهي سگهجي ٿو ته انهن چئن سالن دوران هن بندوسار جي ٻين پٽن خلاف جانشيني جي جنگ وڙهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ هڪ قصو موجود آهي جنهن موجب اشوڪ جو وزير [[يشس]] پنهنجي هٿ سان سج کي لڪائي ڇڏيو. پروفيسر پي. ايڇ. ايل. ايگرمونٽ جو خيال هو ته هي قصو 4 مئي 249 ق.م تي اتر هندستان ۾ نظر آيل جزوي سج گرهڻ ڏانهن اشارو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=12–13}} ''اشوڪاوادان'' موجب، هن سج گرهڻ کان ڪجهه عرصي بعد اشوڪ مختلف ٻڌ ڌرمي مقدس ماڳن جي ياترا تي نڪتو. اشوڪ جي [[لومبني]] واري ستوني فرمان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي 21هين سال ۾ لومبني جو دورو ڪيو. جيڪڏهن اهو دورو ساڳئي ياترا جو حصو هجي، ۽ لومبني جو دورو سج گرهڻ کان هڪ يا ٻن سالن اندر ٿيو هجي، ته پوءِ 268–269 ق.م واري تخت نشيني جي تاريخ وڌيڪ امڪاني لڳي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}}{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} بهرحال، هي نظريو سڀني عالمن پاران قبول ٿيل ناهي. مثال طور [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي خيال ۾ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ڪيل واقعو تاريخي وقت بندي سان لاڳاپيل ئي ناهي، ۽ ايگرمونٽ جي تشريح ان روايت جي ادبي ۽ مذهبي پس منظر کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان اڳ واري حڪومت == سري لنڪائي ۽ اتر هندستاني ٻنهي روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ سخت ۽ پرتشدد شخص هو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} [[تاراناٿ]] پڻ لکي ٿو ته شروعات ۾ اشوڪ کي ''ڪاماشوڪ'' سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪيترائي سال عيش ۽ عشرت ۽ دنياوي خواهشن (''[[ڪاما]]'') ۾ گذاريا. ان کان پوءِ کيس ''چنڊاشوڪ'' (يعني ”ظالم اشوڪ“) چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪجهه سال برن ڪمن ۾ صرف ڪيا. آخرڪار ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ هو ''ڌرماشوڪ'' (يعني ”نيڪ اشوڪ“) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ کيس ''چنڊاشوڪ'' سڏي ٿو ۽ سندس ڪيترن ئي ظالماڻن عملن جو ذڪر ڪري ٿو:{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * جيڪي وزير سندس تخت نشيني ۾ مددگار ثابت ٿيا هئا، سي حڪومت سنڀالڻ کان پوءِ ساڻس بي ادبي سان پيش اچڻ لڳا. سندن وفاداري آزمائڻ لاءِ اشوڪ کين هڪ غيرمعمولي حڪم ڏنو ته سڀ گلن ۽ ميون وارا وڻ ڪٽي ڇڏين. جڏهن وزيرن اهو حڪم نه مڃيو ته اشوڪ ذاتي طور پنج سئو وزيرن جا سر قلم ڪرائي ڇڏيا.{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * هڪ ڏينهن باغ ۾ سير دوران اشوڪ ۽ سندس حرم جون عورتون هڪ سهڻي [[اشوڪ وڻ]] وٽان گذريون. ان منظر اشوڪ ۾ محبت جا جذبا جاڳايا، پر عورتون سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي سبب ساڻس قربت اختيار ڪرڻ ۾ دلچسپي نه رکيون. ڪجهه وقت پوءِ جڏهن اشوڪ سمهي پيو ته ناراض عورتن سندس نالي واري اشوڪ وڻ جا گل ۽ ٽاريون ڪٽي ڇڏيون. جاڳڻ کان پوءِ اشوڪ سزا طور پنهنجي پنج سئو حرم وارين عورتن کي جيئرو ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * اهڙين قتل عام وارين ڪاررواين سبب وزيراعظم [[رادھاگپت]] پريشان ٿي ويو. هن صلاح ڏني ته مستقبل جي اجتماعي قتلن لاءِ هڪ جلاد مقرر ڪيو وڃي ته جيئن بادشاهه پاڻ اهڙن ڪمن ۾ سڌو سنئون ملوث نه رهي. ان مقصد لاءِ مگڌ جي هڪ ڳوٺ جو نوجوان [[گريڪا]] مقرر ڪيو ويو، جيڪو فخر سان چوندو هو ته هو سڄي [[جمبوديپ]] جي ماڻهن کي قتل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * گريڪا بعد ۾ ''چنڊاگريڪا'' (”ظالم گريڪا“) جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس خواهش تي اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ قيد خانو تعمير ڪرايو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} هي قيد خانو ''اشوڪ جو دوزخ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ٻاهران ڏسڻ ۾ اهو خوشنما ۽ دلڪش هو، پر اندر چنڊاگريڪا قيدين تي انتهائي بي رحماڻا تشدد ڪندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=106–107}} پنجين صديءَ جي چيني سياح [[فا شيان]] لکي ٿو ته اشوڪ ذاتي طور دوزخ جو دورو ڪيو ته جيئن اتي استعمال ٿيندڙ تشدد جا طريقا سکڻ بعد انهن جهڙا طريقا ايجاد ڪري سگهي. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوان زانگ]] دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اهڙو ستون ڏٺو هو جيڪو اشوڪ جي ”دوزخ“ واري هنڌ جي نشاندهي ڪندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[مهاونس]]'' پڻ مختصر طور اشوڪ جي سخت مزاجي جو ذڪر ڪري ٿو. ان موجب، اشوڪ کي شروعاتي دور ۾ سندس برن ڪمن سبب ''چنڊاشوڪ'' چيو ويندو هو، پر ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نيڪ عملن جي ڪري کيس ''ڌرماشوڪ'' سڏيو ويو.{{sfn|Lahiri|2015|p=107}} بهرحال، اتر هندستاني روايت جي ابتڙ، سري لنڪائي متن اشوڪ جي مخصوص ظالماڻن عملن جو ذڪر نٿا ڪن، سواءِ ان دعويٰ جي ته هن پنهنجي 99 ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ ظالم ۽ خونخوار شخص طور پيش ڪرڻ واريون اهڙيون تصويرون غالباً ٻڌ ڌرمي مصنفن جي تخليق آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} انهن جو مقصد اهو ڏيکارڻ هو ته ٻڌ ڌرم اشوڪ جي زندگيءَ ۾ هڪ معجزاتي تبديلي آندي.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} هن تبديلي کي وڌيڪ ڊرامائي ۽ اثرائتو بنائڻ لاءِ اهڙين روايتن ۾ اشوڪ جي اڳوڻي ظلم ۽ بعد واري مذهبي نيڪي ٻنهي کي مبالغي سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Charles1962">{{cite book | author=Charles Drekmeier | title=Kingship and Community in Early India | url=https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek | url-access=registration | access-date=30 October 2012 | year=1962 | publisher=Stanford University Press | lccn=62-9565 | pages=[https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek/page/173 173] }}</ref> == ڪلنگا جي جنگ ۽ ٻڌ ڌرم ۾ تبديلي == {{Main|ڪلنگا جي جنگ}} [[File:Kanaganahalli inscribed panel portraying Asoka (perspective).jpg|thumb|[[ڪناگن هلي]] مان مليل نقش ٿيل پينل، جنهن ۾ اشوڪ ۽ سندس راڻيون ڏيکاريل آهن. [[برهمي لپي]] ۾ "راجا اشوڪ" لکيل آهي، پهرين کان ٽئين صدي عيسوي.<ref>{{cite book |title=Indian Archaeology 1997–98 |publisher=ASI |page=Plate 72 |url=http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |access-date=22 January 2020 |archive-date=22 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122082556/http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |url-status=live }}</ref>]] اشوڪ جي لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي اٺين سال [[ڪلنگا]] واري علائقي کي فتح ڪيو. جنگ دوران ٿيل وڏي تباهي ۽ خونريزي سبب هن کي تشدد تي پڇتاءُ ٿيو، ۽ ايندڙ سالن ۾ هو آهستي آهستي ٻڌ ڌرم ڏانهن مائل ٿيو.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} [[اشوڪ جي فرمانن]] مان پٿريلي فرمان نمبر 13 بادشاهه جي گهري افسوس جو اظهار ڪري ٿو: {{Blockquote |text=ڪلنگا جي فتح کان پوءِ، سندس مقدس عظمت واري بادشاهه ۾ ڌرم جي حفاظت، ڌرم سان محبت ۽ ڌرم جي تبليغ جو وڏو جذبو پيدا ٿيو. ڪلنگا جي فتح تي سندس دل ۾ گهرو افسوس پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن اڳ ۾ آزاد ملڪ جي فتح دوران ماڻهن جو قتل، موت ۽ قيد ٿيڻ لازمي هوندو آهي. اها ڳالهه سندس مقدس عظمت لاءِ وڏي ڏک ۽ پشيماني جو سبب بڻجي. |source=<ref name="Wikisource Smith">{{cite Wikisource |wslink=Asoka - the Buddhist Emperor of India/Chapter 4 |title=Asoka: The Buddhist Emperor of India |last=Smith |first=Vincent |author-link=Vincent Arthur Smith |year=1920 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=185}}</ref> }} ٻئي طرف، سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي اٺين سال تائين اڳ ئي هڪ پڪو ٻڌ ڌرمي هو. ان روايت مطابق هو چوٿين سال ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيو ۽ پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ 84,000 وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائون ڪلنگا جي مهم جو ذڪر ئي نٿيون ڪن.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} سري لنڪائي روايت جي بنياد تي ڪجهه محقق، جهڙوڪ ايگرمونٽ، سمجهن ٿا ته اشوڪ ڪلنگا جي جنگ کان ''اڳ'' ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} هن نظريي جي مخالفت ڪندڙ چون ٿا ته جيڪڏهن اشوڪ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هو ته پوءِ هن اهڙي خونريز جنگ ڇو وڙهي؟ ايگرمونٽ ان جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته اشوڪ شايد "[[وچولي واٽ]]" جي پنهنجي تشريح رکندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=33}} پراڻن ليکڪن مان ڪجهه جو خيال هو ته اشوڪ جنگ کان پوءِ اوچتو ۽ ڊرامائي انداز ۾ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب ڪلنگا جي الحاق کان پوءِ هو ڌرم ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿيو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن اشوڪ جنگ کان پوءِ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو، تڏهن به لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اها تبديلي اوچتو نه پر تدريجي عمل هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} پنهنجي حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل هڪ ننڍڙي پٿريلي فرمان ۾ اشوڪ لکي ٿو ته هو ٻن اڍائي سالن کان وڌيڪ عرصي کان ''[[اُپاسڪ]]'' (عام ٻڌ ڌرمي پيروڪار) هو، پر شروعاتي عرصي ۾ گهڻي اڳڀرائي نه ڪري سگهيو. آخري هڪ سال دوران هو سنگهه جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ ٻڌ ڌرم جو وڌيڪ سرگرم پيروڪار بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} === ڪلنگا جي جنگ === اشوڪ جي وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب، هن تخت نشيني کان اٺ سال پوءِ ڪلنگا فتح ڪيو. فرمان موجب: * جنگ دوران 100,000 ماڻهو ۽ جانور مارجي ويا. * ان کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. * 150,000 ماڻهو ۽ جانور قيدي بڻائي کڻي ويا ويا. اشوڪ لکي ٿو ته انهن مصيبتن تي پڇتاءُ ئي کيس ڌرم جي عمل ۽ تبليغ ڏانهن وٺي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هو اعلان ڪري ٿو ته هاڻي ڪنهن ملڪ جي فتح دوران ٿيندڙ قتل، موت ۽ جلاوطني کيس انتهائي دردناڪ ۽ افسوسناڪ لڳي ٿي. خاص طور تي مذهبي ماڻهن ۽ گهريلو زندگي گذاريندڙ ماڻهن جي تڪليف کيس وڌيڪ ڏکوئيندڙ محسوس ٿئي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هي فرمان [[ايراگوڊي]]، [[گرنار]]، [[ڪالسي]]، [[مانسهره]]، [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[قنڌار]] سميت ڪيترن هنڌن تي مليو آهي.{{sfn|Guruge|1995|p=37}} پر حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته ڪلنگا واري علائقي ۾ موجود اشوڪ جي لکتن مان فرمان 13 ۽ 14 غائب آهن. انهن جي جاءِ تي ٻه الڳ فرمان آهن، جن ۾ اشوڪ جي پشيماني جو ڪو ذڪر ناهي. ممڪن آهي ته اشوڪ ڪلنگا جي ماڻهن آڏو اهڙي اعتراف کي سياسي طور مناسب نه سمجهيو هجي.{{sfn|Thapar|1995|pp=30–31}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ بيان ڪيل جنگ جا انگ اکر ۽ نتيجا ڪنهن حد تائين مبالغو هجن، ته جيئن پري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن تي اثر پوي، جيڪي انهن دعوائن جي تصديق نٿي ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=56}} قديم ذريعا اشوڪ جي ڪنهن ٻي وڏي فوجي مهم جو ذڪر نٿا ڪن، جيتوڻيڪ سورهين صديءَ جي عالم [[تاراناٿ]] دعويٰ ڪري ٿو ته اشوڪ سڄي [[جمبوديپ]] کي فتح ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} === ٻڌ ڌرم سان پهريون رابطو === {{multiple image |perrow=1 |total_width=300 |caption_align=center |align=right |direction=horizontal |image1=Vajrasana, early 20th century.jpg |caption1='''[[وجراسڻ، بودھ گيا|وجراسڻ]]''' يا "ٻڌ جي روشن خياليءَ جو تخت"، [[مهابودھي مندر]]، [[بودھ گيا]]. اشوڪ اهو تخت ٻڌ جي روشن خياليءَ واري هنڌ جي يادگار طور تعمير ڪرايو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=300–302}}<ref>"Ashoka did build the Diamond Throne at Bodh Gaya to stand in for the Buddha and to mark the place of his enlightenment" in {{cite book |last1=Ching |first1=Francis D. K. |last2=Jarzombek |first2=Mark M. |last3=Prakash |first3=Vikramaditya |title=A Global History of Architecture |date=23 March 2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-98160-3 |page=570 |url=https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |language=en |access-date=7 March 2021 |archive-date=23 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523153935/https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |url-status=live }}</ref> |image2=Vajrasana with side panels (3rd century BCE). Bodh Gaya.jpg |caption2=وجراسڻ جا نقش نگاري وارا حصا، ٽين صدي ق.م. }} اشوڪ جي ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيڻ بابت مختلف ذريعا مختلف روايتون پيش ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} سري لنڪائي روايت موجب، اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] [[برهمڻ ڌرم]] جو پوئلڳ هو، جڏهن⁠تہ سندس ماءُ ڌرما [[آجيواڪ]] فرقو اختيار ڪيو هو.{{sfn|Guruge|1995|p=42}} ''[[سمنت پاساديڪا]]'' موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي شروعاتي ٽن سالن دوران غير ٻڌ ڌرمي فرقن جو پيروڪار رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=43}} سري لنڪائي متنن مطابق اشوڪ روزانو دان وٺندڙ برهمڻن جي روش کان مطمئن نه هو. سندس درٻارين آجيواڪ ۽ [[جيني ڌرم|نگنٿ]] استادن کي به پيش ڪيو، پر اهي به کيس متاثر نه ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} ''[[ديپاونس]]'' مطابق اشوڪ ڪيترن غير ٻڌ ڌرمي مذهبي اڳواڻن کي محل ۾ گهرايو ۽ وڏا انعام ڏنا، اميد ڪندي ته اهي سندس هڪ سوال جو جواب ڏيندا. پر ڪو به مطمئن ڪندڙ جواب نه ڏئي سگهيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هڪ ڏينهن اشوڪ [[پاٽلي پتر]] جي رستي تي هڪ نوجوان ٻڌ ڌرمي راهب [[نگروڌ]] (نياگروڌ) کي ڏٺو، جيڪو ڀڪشا لاءِ نڪتل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} نگروڌ دراصل اشوڪ جو ڀائيٽو هو، جيتوڻيڪ اشوڪ پاڻ ان حقيقت کان اڻواقف هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} هو اشوڪ جي وڏي ڀاءُ [[سُمانا]] جو وفات کان پوءِ ڄاول پٽ هو، جنهن کي اشوڪ تخت جي جنگ دوران قتل ڪرائي ڇڏيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=34}} اشوڪ نگروڌ جي پُرسڪون، بيخوف ۽ سنجيده شخصيت کان متاثر ٿيو ۽ کيس پنهنجي ڌرم بابت ٻڌائڻ لاءِ چيو. جواب ۾ نگروڌ کيس ''اپّماد'' (هوشياري، سجاڳي ۽ سنجيدگي) بابت وعظ ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هي وعظ اشوڪ تي ايترو اثرانداز ٿيو جو هن نگروڌ کي 400,000 چاندي جا سڪا ۽ روزانو اٺ حصا چانور ڏيڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ان کان پوءِ اشوڪ هڪ ٻڌ ڌرمي ''[[اُپاسڪ]]'' بڻجي ويو ۽ [[ڪڪُٽارام]] وهار وڃڻ لڳو. اتي هن جي ملاقات مشهور ٻڌ راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] سان ٿي، جنهن کان پوءِ هو ٻڌ ڌرم سان وڌيڪ وابسته ٿي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} هن ڪهاڻي جي تاريخي صداقت يقيني ناهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ممڪن آهي ته اشوڪ جي هڪ قابل استاد جي ڳولا واري هيءَ روايت ان ڳالهه جي وضاحت لاءِ بيان ڪئي وئي هجي ته هن [[جيني ڌرم]] اختيار ڇو نه ڪيو، جيڪو پڻ عدم تشدد ۽ همدردي جو درس ڏيندو هو. اها روايت ظاهر ڪري ٿي ته اشوڪ صرف ڪنهن مخصوص عقيدي جي ڳولا ۾ نه هو، بلڪه هڪ اهڙي روحاني استاد جي تلاش ۾ هو، جيڪو کيس مطمئن ڪري سگهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=108}} سري لنڪائي روايت وڌيڪ ٻڌائي ٿي ته اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ٻڌ راهب بڻيو ۽ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] ٻڌ راهبه بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''[[ديوياوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت اشوڪ جي تبديليءَ کي ٻڌ راهب [[سمُدرا]] سان منسوب ڪري ٿي، جيڪو اڳ ۾ شراوستي جو واپاري هو. هن روايت موجب سمُدرا کي اشوڪ جي مشهور "دوزخ" ۾ قيد ڪيو ويو، پر هن پنهنجي غيرمعمولي روحاني قوتن (''[[اِدّهي]]'') جي مدد سان پاڻ کي بچائي ورتو. جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هو سمُدرا وٽ پهتو ۽ سندس ڪيترن ئي معجزن کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ هن ٻڌ ڌرم قبول ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت آهي، جنهن مطابق سمُدرا واپاري جو پٽ هو ۽ جڏهن اشوڪ سان مليو تڏهن فقط 12 سالن جو هو. اهو بيان غالباً نگروڌ واري ڪهاڻي کان متاثر آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} ''آ-يو-وانگ-چوان'' مطابق هڪ ستن سالن جي ٻڌ ٻار اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ڏانهن آندو. هڪ ٻي ڪهاڻي موجب 500 [[برهمڻ]] اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ۾ دلچسپي وٺڻ سبب تنگ ڪندا هئا. پوءِ اهي معجزاتي طور [[ڀِڪشو]] بڻجي [[ڪڪُٽارام]] وهار ۾ رهڻ لڳا، جتي اشوڪ سندن ملاقات لاءِ ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} اشوڪ جي تخت نشينيءَ وقت هندستان جي مختلف علائقن ۾ ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي مرڪز اڳ ئي موجود هئا. اهو واضح ناهي ته ٻڌ سنگهه جي ڪهڙي شاخ اشوڪ تي سڀ کان وڌيڪ اثرانداز ٿي، پر سندس گاديءَ واري شهر [[پاٽلي پتر]] جي ٻڌ برادري هڪ مضبوط اميدوار سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} هڪ ٻيو اهم مرڪز [[مهابودھي مندر]] هو. وڏي پٿريلي فرمان نمبر 8 مان معلوم ٿئي ٿو ته اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي. ان کان علاوه، حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل ننڍڙي پٿريلي فرمان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ ٻڌ ڌرم جو سرگرم پوئلڳ بڻجي چڪو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}}{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان پوءِ جي حڪومت == === اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير === [[File:Sanchi2.jpg|thumb|[[سانچي]] جو اسٽوپ. مرڪزي اسٽوپ موريا دور ۾ تعمير ٿيو، بعد ۾ [[شونگ خاندان]] جي دور ۾ وڌايو ويو، جڏهن⁠ته سينگاريل دروازا [[ساتواهن خاندان]] جي دور سان تعلق رکن ٿا.]] ''[[مهاونسا]]'' ۽ ''[[اشوڪاوادان]]'' ٻنهي موجب اشوڪ 84,000 اسٽوپا يا وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Strong|1995|pp=154–155}} ''مهاونسا'' مطابق اها تعميري سرگرمي سندس حڪومت جي پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ گوتم ٻڌ جي اٺن مقدس تبرڪن مان ست گڏ ڪيا ۽ انهن کي سون، چاندي، [[ڪرائيسوبيرل|ٻليءَ جي اک]] ۽ بلور جي 84,000 صندوقن ۾ محفوظ ڪرايو. هن حڪم ڏنو ته زمين تي انهن سڀني شهرن ۾، جتي آبادي هڪ لک يا ان کان وڌيڪ هجي، 84,000 اسٽوپا تعمير ڪيا وڃن. [[ڪڪُٽارام]] وهار جي بزرگ راهب يَشس کي هن ٻڌايو ته سندس خواهش آهي ته سڀئي اسٽوپا هڪ ئي ڏينهن ۾ مڪمل ٿين. يَشس چيو ته هو سج کي پنهنجي هٿ سان ڍڪي مڪمل ٿيڻ جو اشارو ڏيندو. جڏهن هن ائين ڪيو ته سڀئي 84,000 اسٽوپا هڪ ئي وقت تي مڪمل ٿي ويا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} ''مهاونسا'' موجب اشوڪ 84,000 ''وهار'' (خانقاهون) تعمير ڪرايون ته جيئن ٻڌ جا تبرڪ انهن ۾ رکيا وڃن.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''اشوڪاوادان'' وانگر ''مهاونسا'' پڻ ٻڌ جي تبرڪن جي گڏ ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿي، پر ان کي تعميراتي سرگرمين سان نٿي جوڙي.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''مهاونسا'' ٻڌائي ٿي ته اشوڪ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ جو فيصلو تڏهن ڪيو جڏهن [[موگگلي پُت تِسّا]] کيس ٻڌايو ته ٻڌ جي ڌرم جا 84,000 حصا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=159}} اشوڪ پاڻ [[اشوڪارام]] وهار جي تعمير شروع ڪرائي ۽ ماتحت بادشاهن کي ٻين وهارن جي تعمير جو حڪم ڏنو. ٿيرا اندگُتّا جي معجزاتي قوتن جي مدد سان اشوڪارام مڪمل ٿيو، ۽ ساڳئي ڏينهن مختلف شهرن مان 84,000 وهارن جي مڪمل ٿيڻ جون خبرون پهتيون.{{sfn|Strong|1995|p=155}} هيٺين اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير روايتي طور اشوڪ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي:{{citation needed|date=November 2019}} * [[سانچي]]، [[مڌيه پرديش]]، [[ڀارت]] * [[ڌاميڪ اسٽوپا]]، [[سارناٿ]]، [[اتر پرديش]]، ڀارت * [[مھاٻوڌي مندر]]، [[بھار]]، ڀارت * [[بارابار غارون]]، [[بھار]]، [[ڀارت]] * [[نالندا مھاويھار]] (ڪجهه حصا جهڙوڪ ساريپُتّا اسٽوپا)، [[بھار]]، ڀارت * [[تڪششيلا]] يونيورسٽي (ڪجهه حصا جهڙوڪ [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] ۽ ڪنالا اسٽوپا)، [[تڪششيلا]]، [[پاڪستان]] * [[ڀير ٽِلو]] (ٻيهر تعمير ٿيل)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀرهُت]] اسٽوپا، [[مڌيه پرديش]]، ڀارت * [[ديور ڪوٺار]] اسٽوپا، [[مڌيه پرديش]]، ڀارت * [[بُٽڪارا اسٽوپا]]، [[سوات]]، پاڪستان * [[سناٽي]] اسٽوپا، [[ڪرناٽڪ]]، ڀارت * [[مير رڪن اسٽوپا]]، [[نواب شاهه]]، پاڪستان {| class="wikitable" style="margin:0 auto; text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | سانچي ۾ اشوڪي اسٽوپا |- ! style="background:#EAF4FC;" | ابتدائي شڪل ! style="background:#EAF4FC;" | موجوده آثار |- | [[File:Sanchi Great Stupa Mauryan configuration.jpg|250px]]<br /> موريا سلطنت جي دور (تقريباً 260 ق.م) ۾ عظيم اسٽوپ ۽ [[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪي ٿنڀي]] جي اندازي مطابق بحالي. | <gallery mode="packed" heights="180px"> File:Ashokan Pillar - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4361.JPG|ڏاکڻي دروازي ڀرسان چمڪدار پٿر مان ٺهيل [[اشوڪي ٿنڀو]] جا باقيات. File:Minor Pillar Edict of Ashoka at Sanchi.jpg|سانچي ۾ اشوڪ جو [[ننڍو ٿنڀي وارو فرمان]]. File:Ashoka pillar remains near Southern Gateway Stupa 1 Sanchi.jpg|ڏاکڻي دروازي ڀرسان اشوڪي ٿنڀي جي باقي بچيل ڏنڊي جا آثار. File:Sanchi capital right side view.jpg|ٿنڀي جي چوٽيءَ جو پاسائتو منظر. [[سانچي آثار قديمه ميوزيم]].<ref name="p.25-28 Ashoka pillar">Described in Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 pp. 25-28 Ashoka pillar].</ref> </gallery> |} === اشوڪ جا ٿنڀا === [[اشوڪ جا ٿنڀا]] (''Pillars of Ashoka'') هڪ ئي پٿر مان ٺهيل وڏن ٿنڀن جو سلسلو آهي، جيڪي سڄي [[برصغير]] ۾ پکڙيل آهن. اهي ٿنڀا ٽين صدي ق.م ۾ [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ اعظم]] (تقريباً 268–232 ق.م) تعمير ڪرايا يا انهن تي [[اشوڪ جا فرمان]] نقش ڪرايا ويا.{{refn|name=HR|{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |journal=History of Religions |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256}}}} اشوڪ پنهنجي انهن ٿنڀن لاءِ ''ڌمّ ٿمڀا'' (''Dhaṃma Thaṃbhā'') جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي معنيٰ آهي "ڌرم جا ٿنڀا".<ref name="archive.org">{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |page=132 |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch}}</ref><ref>{{cite book |last=Skilling |first=Peter |title=Mahasutras |date=1998 |publisher=Pali Text Society |isbn=9780860133209 |page=453}}</ref> هي ٿنڀا [[ڀارت جي تعميراتي فن]] جا اهم يادگار آهن، جن مان گهڻن تي موريا دور جي مشهور چمڪدار پالش (''مورين پالش'') موجود آهي. اشوڪ جا لڳ ڀڳ ويهه ٿنڀا اڄ تائين باقي آهن، جن مان ڪيترن تي سندس فرمان نقش ٿيل آهن. جانورن واريون چوٽيون (''مٿا'') رکندڙ ٿنڀن مان فقط چند مڪمل نمونا بچيا آهن، جن جو تعداد ست سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="auto">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=l3s9BAAAQBAJ&pg=PA123|title=The Return of the Buddha: Ancient Symbols for a New Nation|page=123|publisher=Routledge|author=Himanshu Prabha Ray|isbn=9781317560067|date=7 August 2014}}</ref> ٻه ٿنڀا [[فيروز شاهه تغلق]] طرفان [[دهلي سلطنت]] جي دور ۾ دهلي منتقل ڪيا ويا.<ref>India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200, Burjor Avari Routledge, 2016, p. 139.</ref> بعد ۾ ڪجهه ٻيا ٿنڀا [[مغل سلطنت]] جي حڪمرانن پڻ منتقل ڪرايا، جڏهن⁠ته انهن مان ڪيترين جانورن واريون ٿنڀن جون چوٽيون الڳ ڪيون ويون.{{sfn|Krishnaswamy|pp=697–698}} هي ٿنڀا عام طور تي 12 کان 15 ميٽر اوچا هوندا هئا ۽ سندن وزن 50 ٽن تائين پهچندو هو. انهن کي ڪڏهن ڪڏهن سوين ميل پري کان ڇڪي انهن هنڌن تائين آندو ويندو هو جتي کين نصب ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html|title=KING ASHOKA: His Edicts and His Times|website=www.cs.colostate.edu|access-date=29 October 2017}}</ref> انهن ٿنڀن جي چوٽيءَ تي نفيس سنگتراشي سان سينگاريل جانورن جون مورتيون لڳل هونديون هيون، جن مان ڪيترائي نمونا اڄ تائين محفوظ آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | اشوڪي ٿنڀن جون مشهور چوٽيون |- | <gallery mode="packed" heights="200"> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India 2007-01-29.jpg|[[ويسالي]] جو شينھن File:Elephant capital Sankasya.jpg|[[سنڪسا]] جو هاٿي File:Rampurva bull in Presidential Palace high closeup.jpg|[[رامپوروا]] جو ڏاند (اصل نمونو) File:Lauria Nandangarh lion.jpg|[[لوريا نندنگڙهه]] جو شينھن File:Lion Capital - Chunar Sandstone - Circa 3rd Century BCE - Rampurva - ACCN 6298-6299 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4432.JPG|[[رامپوروا]] جو شير File:Sanchi capital right side view.jpg|[[سانچي]] جون چار شينھن واريون چوٽيون، جن جي مٿان شايد ڌرم چڪر هوندو File:Sarnath capital.jpg|[[اشوڪ جو شينھن وارو نشان]]، [[سارناٿ]] </gallery> |} اشوڪي ٿنڀن مان سڀ کان مشهور [[اشوڪ جو شينھن وارو نشان]] آهي، جيڪو [[سارناٿ]] مان مليو. ان ۾ چار شينھن هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن ۽ هي اڄ [[ڀارت]] جو سرڪاري قومي نشان پڻ آهي. هي ٿنڀا صرف حڪومتي فرمانن جا ذريعو نه هئا، پر اشوڪ جي ''ڌمّ'' واري پاليسي، اخلاقي تعليم، مذهبي رواداري ۽ سلطنت جي وحدت جا علامتي نشان پڻ هئا. === ڌرم جي تبليغ === اشوڪ جي پٿريلي فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنهنجي حڪومت جي اٺين ۽ نائين سال دوران هن [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، ''ڌرم'' جي تبليغ شروع ڪئي ۽ سماجي ڀلائيءَ جا ڪيترائي ڪم سرانجام ڏنا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} انهن فلاحي قدمن ۾ انسانن ۽ جانورن لاءِ علاج جون سهولتون قائم ڪرڻ، دوائن وارا ٻوٽا پوکرائڻ، رستن جي ڪنارن تي کوهه کوٽائڻ ۽ وڻ لڳائڻ شامل هئا. اهي ڪم پاڙيسري رياستن جهڙوڪ [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ستيہ پتر]]، [[تامراپرني]] ۽ يوناني بادشاهه [[انطيوڪس]] جي سلطنت تائين به ڪيا ويا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} فرمانن موجب پنهنجي حڪومت جي ڏهين ۽ يارهين سال دوران اشوڪ [[ٻڌ سنگهه]] جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ سڄي سلطنت جو هڪ ڊگهو دورو ڪيو، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ 256 ڏينهن جاري رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي ٻارهين سال تائين اشوڪ ''ڌرم'' جي تبليغ لاءِ فرمان نقش ڪرائڻ شروع ڪيا. هن پنهنجن عملدارن (''راجوڪ'' ۽ ''پرديشڪ'') کي حڪم ڏنو ته هو هر پنجن سالن بعد پنهنجي علائقن جو دورو ڪري ماڻهن کي ''ڌرم'' بابت تعليم ڏين ۽ انتظامي جاچ به ڪن.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} اڳئين سال هن ''ڌرم مها ماتر'' نالي نئون عهدو قائم ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي چوڏهين سال ۾ اشوڪ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي توسيع جو حڪم ڏنو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} === ٽين ٻڌ ڪائونسل === {{Main|ٻڌن واري ٽين ڪائونسل}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ ٻڌ برادريءَ ۾ تمام اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} هن روايت مطابق اشوڪ وڏي پيماني تي ڀڪشوئن جي سار سنڀال شروع ڪئي. سندس سخاوت سبب ڪيترائي غير حقيقي ۽ بدعقيده ماڻهو به سنگهه ۾ شامل ٿي ويا. نتيجي ۾ حقيقي ٻڌ ڀڪشو انهن سان گڏ مذهبي رسم ''اوپوسٿ'' ادا ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ لڳا، جنهن سبب ستن سالن تائين اها رسم نه ٿي سگهي.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} اشوڪ انهن جعلي ڀڪشوئن کي هٽائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هڪ حد کان وڌيڪ جوشيلن وزيرن ڪجهه حقيقي ڀڪشو به قتل ڪري ڇڏيا. پوءِ اشوڪ بزرگ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]] کي دعوت ڏني ته جيئن هو غير ٻڌ ماڻهن کي [[پاٽلي پتر]] جي خانقاهه مان خارج ڪري.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} انهيءَ عمل دوران 60,000 ڀڪشو بدعقيديءَ جي الزام هيٺ سنگهه مان خارج ڪيا ويا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان کان پوءِ ''اوپوسٿ'' ٻيهر منعقد ٿيو ۽ موگلي پُت تِسّا اشوڪ جي حڪومت جي سترهين سال ۾ [[ٽيون ٻڌ ڪائونسل]] منعقد ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} هن ڪائونسل دوران ''[[ڪٿاوتٿو]]'' نالي ڪتاب مرتب ڪيو ويو، جنهن ۾ ٿيراوادي عقيدي جي ڪيترن نقطن جي وضاحت ۽ توثيق ڪئي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر موجود نه آهي، جنهن سبب ڪيترن مؤرخن ٽئين ٻڌ ڪائونسل جي تاريخي حيثيت تي سوال اٿاريا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} [[File:Nava Jetavana Temple - Shravasti - 014 King Asoka at the Third Council (9241725897).jpg|thumb|اشوڪ ۽ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]]، [[ٽئين ٻڌ ڪائونسل]] دوران. نوا جيتاون، [[شراوستي]].]] مؤرخ [[رچرڊ گومبرچ]] جو خيال آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ هن واقعي جو ذڪر نه هئڻ ان کي مڪمل طور غير تاريخي ثابت نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جا ڪيترائي فرمان وقت سان گڏ گم ٿي چڪا آهن.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} گومبرچ وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته اشوڪ جا فرمان واضح ڪن ٿا ته هو سنگهه جي "اتحاد ۽ پاڪيزگي" برقرار رکڻ ۾ گهري دلچسپي رکندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|pp=8–9}} مثال طور، سندس ''ننڍي پٿريلي فرمان نمبر 3'' ۾ سنگهه جي ميمبرن کي ڪجهه مخصوص مذهبي متن پڙهڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي. ساڳئي طرح [[سانچي]]، [[سارناتھ]] ۽ [[ڪوسامبي]] مان مليل فرمانن ۾ اشوڪ اختلاف پيدا ڪندڙ ڀڪشوئن کي سنگهه مان خارج ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو ۽ سنگهه جي اتحاد ۽ ترقي جي خواهش ظاهر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}}{{sfn|Guruge|1995|p=45}} اٺين صديءَ جي ٻڌ ياتري [[ئي جِنگ]] به اشوڪ بابت هڪ ٻي روايت بيان ڪري ٿو. هن مطابق [[بمبسار]] بادشاهه، جيڪو گوتم ٻڌ جو همعصر هو، خواب ۾ ڪپڙي جا 18 ٽڪرا ۽ هڪ لٺ ڏٺا. ٻڌ ان خواب جي تشريح ڪندي ٻڌايو ته سندس وفات کان پوءِ سندس تعليم 18 مختلف مڪتبن ۾ ورهائجي ويندي ۽ هڪ بادشاهه اشوڪ انهن کي ٻيهر متحد ڪندو.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} === ٻڌ مذهب جي تبليغ === سري لنڪا جي روايت مطابق [[موگلي پُت تِسّا]] تقريباً 250 ق.م ۾ ٻڌ ڌرم جي تبليغ لاءِ نَوَ مشنون سرحدي علائقن ڏانهن موڪليون.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} هن روايت موجب اهي مشنون سڌو سنئون اشوڪ نه پر موگلي پُت تِسّا موڪليون، جيتوڻيڪ اشوڪ انهن جو سرپرست هو. هر مشن ۾ پنج ڀڪشو شامل هئا ۽ انهن جي اڳواڻي هڪ بزرگ ڀڪشو ڪندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} سري لنڪا ڏانهن اشوڪ پنهنجو پٽ [[مهندا]] موڪليو، جنهن سان گڏ اٿّيا، اُتّيا، سمبلا ۽ ڀدراسالا پڻ شامل هئا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} موگلي پُت تِسّا جي مدد سان اشوڪ ٻڌ مبلغن کي [[ڪشمير]]، [[گنڌارا]]، [[هماليه]]، يوناني علائقن، [[مهاراشٽر]]، [[سُوورن ڀومي]] ۽ [[سري لنڪا]] ڏانهن موڪليو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7;" | اشوڪ جي دور جون مشهور ٻڌ مذھب واريون تبليغي سرگرميون ! مبلغ ! منزل |- | [[مهندا]] | [[سري لنڪا]] |- | مجهنتيڪ | [[ڪشمير]] ۽ [[گنڌارا]] |- | مهاديو | مهيسا منڊل (شايد موجوده [[ميسور]]) |- | رڪّھتا | وناواسا |- | ڌمّ رڪّھتا (يوناني) | اپرانتڪ (اولهه هندستان) |- | مها ڌمّ رڪّھتا | [[مهاراشٽر]] |- | مها رڪّھتا | يوناني ملڪ |- | مجهم | [[هماليه]] |- | سونا ۽ اُتّرا | [[سُوورن ڀومي]] |} روايت موجب اشوڪ جي حڪومت جي اوڻيهين سال ۾ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] سري لنڪا وئي، جتي هن ٻڌ راهبن جي عورتن واري جماعت قائم ڪئي ۽ ساڻس گڏ مقدس [[بودهي وڻ]] جي هڪ شاخ پڻ کڻي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Strong|1995|p=144}} اشوڪ جي پنهنجن فرمانن ۾ به انهن مشنن جو سڌو سنئون بيان موجود ناهي. البت سندس حڪومت جي اوڻيهين سال بابت فقط ايترو ذڪر ملي ٿو ته هن [[خالاتيڪا غار]] تپسوين کي برساتي موسم ۾ رهائش لاءِ عطا ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} سندس ٿنڀن وارن فرمانن مان معلوم ٿئي ٿو ته ايندڙ سال هن [[لمبني]] (گوتم ٻڌ جي جنم ڀومي) ۽ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي زيارت ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''پٿريلي فرمان نمبر 13'' ۾ اشوڪ دعويٰ ڪري ٿو ته هن پنج بادشاهن ۽ ٻين ڪيترن ملڪن ڏانهن پيغام موڪلي ''ڌرم جي فتح'' حاصل ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته ڇا اهي سفارتون ئي اهي ٻڌ مشنون هيون جن جو ذڪر ٻڌ تاريخن ۾ ملي ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} ڪجهه ماهر، جهڙوڪ [[ايتين لاموٽ]]، سمجهن ٿا ته فرمانن ۾ ذڪر ٿيل ''ڌرم'' جا مبلغ لازمي طور ٻڌ ڀڪشو نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جو ''ڌرم'' ۽ ''ٻڌ مت'' مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا.{{sfn|Gombrich|1995|pp=10–11}} ٻيا ماهر، جهڙوڪ [[ايرخ فرائووالنر]] ۽ [[رچرڊ گومبرچ]]، انهن مشنن کي تاريخي حقيقت سمجهن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=11}} آثار قديمه مان به ڪجهه ثبوت ملن ٿا. ''وِنَي نِدان'' ۾ ذڪر ٿيل پنجن ڀڪشوئن مان ٽن جا نالا [[ڀلسا]] (ويجهو [[وديشا]]) مان مليل تبرڪن جي صندوقن تي لکيل مليا آهن، جيڪي ٻي صدي ق.م جي شروعاتي دور سان تعلق رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} ڪيترن مؤرخن جو خيال آهي ته ٻڌ مت جي وڏي مذهب طور اڀرڻ ۾ اشوڪ جي سرپرستي اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Thapar|1995|p=32}} بهرحال، آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اتر اولهه هندستان ۽ ڏکڻ هندستان ۾ ٻڌ مت جي واڌ ويجهه جو وڏو سبب واپاري، زميندار، ڪاريگر ۽ واپاري جماعتون هيون، جن ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي ادارن جي مالي مدد ڪئي.{{sfn|Thapar|1995|p=36}} === ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ تشدد === پنجين صدي عيسويءَ جي ٻڌ روايت ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، اشوڪ ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ به ڪجهه موقعن تي تشدد جو سهارو ورتو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن "دوزخ واري قيدخاني" ۾ [[چنداگيريڪا]] کي آهستي آهستي اذيتون ڏئي مارائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هڪ شخص جي ڏوهه جي بدلي ۾ هن 18,000 "بدعقيدن" جي قتل جو حڪم ڏنو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن جين ڌرم وارن خلاف مهم هلائي ۽ هر "بدعقيد" جو سر آڻڻ تي انعام مقرر ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سندس پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] جو به سر قلم ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[پنڊروردهن]] ۾ هڪ غير ٻڌ شخص اهڙي تصوير ٺاهي جنهن ۾ [[گوتم ٻڌ]] کي [[جناتپتر]] (يعني [[مهاوير]]) جي پيرن تي جهڪيل ڏيکاريو ويو هو. اصطلاح ''نرگرنٿ'' ("بندشن کان آزاد") اصل ۾ جين ڌرم کان اڳ جي هڪ تپسوي جماعت لاءِ استعمال ٿيندو هو، پر بعد ۾ جين راهبن لاءِ رائج ٿي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} روايت موجب هڪ ٻڌ عقيدتمند جي شڪايت تي اشوڪ پهرين انهيءَ مصور کي گرفتار ڪرڻ جو حڪم ڏنو، پوءِ [[پنڊروردهن]] ۾ موجود سڀني [[آجيڪ]] (Ajivika) پوئلڳن کي قتل ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010">{{cite book | author=Beni Madhab Barua | title=The Ajivikas | url=https://archive.org/details/ajivikas00barurich | access-date=30 October 2012 | date=5 May 2010 | publisher=General Books | isbn=978-1-152-74433-2 | pages=[https://archive.org/details/ajivikas00barurich/page/68 68]–69}}</ref> چيو وڃي ٿو ته ان حڪم جي نتيجي ۾ لڳ ڀڳ 18,000 آجيڪ ماريا ويا.{{sfn|Strong|1989|p=232}} ڪجهه وقت پوءِ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ ٻئي نرگرنٿ پوئلڳ اهڙي ئي تصوير ٺاهي. اشوڪ کيس ۽ سندس سموري خاندان کي سندن گهر ۾ زندهه ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010"/> هن وڌيڪ اعلان ڪيو ته جيڪو به ڪنهن نرگرنٿ بدعقيد جو سر کڻي ايندو، تنهن کي هڪ ''دينار'' انعام طور ڏنو ويندو. روايت موجب هڪ ڳوٺاڻي ڌنار اشوڪ جي پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] کي بدعقيد سمجهي قتل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}} جڏهن اشوڪ کي پنهنجي غلطيءَ جو احساس ٿيو ته هن اهو حڪم واپس وٺي ڇڏيو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} === تاريخي جائزو === اشوڪ طرفان مخالف مذهبي فرقن تي اهڙن ظلمن جون روايتون گهڻن مؤرخن جي نظر ۾ فرقيواراڻي تبليغ جو نتيجو آهن ۽ انهن کي تاريخي حقيقت طور قبول نٿو ڪيو وڃي.{{sfn|Strong|1995|p=149}}<ref name="Beni2010" /><ref name="Steven2010">{{cite book | author=Steven L. Danver | author-link=Steven L. Danver | title=Popular Controversies in World History: Investigating History's Intriguing Questions: Investigating History's Intriguing Questions | url=https://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | access-date=23 May 2013 | date=22 December 2010 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-59884-078-0 | page=99 | archive-date=3 January 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140103043618/http://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | url-status=live }}</ref><ref name="LePhuoc2010">{{cite book | author=Le Phuoc | title=Buddhist Architecture | url=https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | access-date=23 May 2013 | date=March 2010 | publisher=Grafikol | isbn=978-0-9844043-0-8 | page=32 | archive-date=31 December 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131231233840/http://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | url-status=live }}</ref> ان کان علاوه، اهڙيون ڪهاڻيون جين متنن جهڙوڪ ''[[پريشِشٽ پروان]]'' ۽ ''[[ٿيراولي]]'' ۾ موجود ناهن، جيتوڻيڪ اهي اشوڪ جو ذڪر ڪن ٿا.{{cite book | title=Parishtaparvan | url=https://archive.org/details/jtfs_sthaviravalicaritaorparisishtaparva-of-hemchandra-hermanjacobi-1932-bibliotheca-/page/LXXXI/mode/2up}}</ref><ref>{{cite book | title=Journal Of Indian Asiatic Society | date=1872 | url=https://books.google.com/books?id=yajAG0tbZ9cC&q=As%E2%80%99oka | page=154 }}</ref> انهيءَ ڪري جديد محققن جو وڏو حصو انهن واقعن کي مذهبي مقابلي جي نتيجي ۾ بعد ۾ شامل ڪيل افسانوي روايتون سمجهي ٿو، نه ڪي اشوڪ جي دور جا تصديق ٿيل تاريخي واقعا. == خاندان == [[File:Sanchi King Ashoka with his Queens, South Gate, Stupa no. 1.jpg|thumb|هڪ شهنشاهه ــ گهڻو امڪان آهي ته اشوڪ ــ پنهنجي ٻن راڻين [[اسندهيمترا]] ۽ [[ڪاروواڪي]] سان گڏ، ۽ ٽن خادمن سميت، [[سانچي]] جي هڪ اُڀريل نقش ۾ ڏيکاريل آهي.{{sfn|Singh|2017|p=162}} هن شخصيت جي اشوڪ طور سڃاڻپ [[ڪناگنهلي]] جي هڪ ساڳئي نقش مان ٿئي ٿي، جنهن تي سندس نالو پڻ لکيل آهي.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Kanaganahalli Asoka with inscription.jpg|thumb|upright|اشوڪ پنهنجي راڻي [[تشيارڪشيتا]] سان گڏ، [[ڪناگنهلي]] ويجهو [[سنّتي]] ۾، 1هين–3هين صدي عيسوي. هن اُڀريل نقش تي [[برهمي لپي]] ۾ "𑀭𑀸𑀬 𑀅𑀲𑁄𑀓𑁄" (''رايا اشوڪو''، "بادشاهه اشوڪ") لکيل آهي. تصوير ۾ اشوڪ، سندس راڻي، ٻه چمرا جهُلڻ وارا خادم ۽ هڪ ڇانوَ کڻندڙ خادم ڏيکاريل آهن.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Emperor Ashoka and his Queen at the Deer Park.jpg|upright|thumb|شهنشاهه اشوڪ ۽ سندس راڻي [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (شاکيه ڪُماري)، [[سارناتھ]] جي هرڻن واري باغ ۾. [[سانچي]] جو اُڀريل نقش.{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === زالون === مختلف ذريعن موجب اشوڪ جون پنج مشهور زالون هيون: [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (يا ويديسا مهاديوي شاکيه ڪُماري)، [[اسندهيمترا]]، [[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]]، [[ڪاروواڪي]] ۽ [[تشيارڪشيتا]].{{sfn|Mookerji|1995|p=9}} ڪاروواڪي اشوڪ جي واحد راڻي آهي جنهن جو ذڪر اشوڪ جي پنهنجي فرمانن ۾ ملي ٿو. سندس نالو [[الله آباد]] جي هڪ ٿنڀي تي لکيل فرمان ۾ اچي ٿو. ان فرمان ۾ کيس شهزادي [[تيورا]] جي ماءُ قرار ڏنو ويو آهي، ۽ شاهي عملدارن (''مها ماترن'') کي حڪم ڏنو ويو آهي ته سندس مذهبي ۽ خيراتي عطين جو رڪارڊ رکيو وڃي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} هڪ نظريي مطابق [[تشيارڪشيتا]] دراصل ڪاروواڪي جو ئي شاهي لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[مهاونسا]]'' مطابق اشوڪ جي وڏي راڻي [[اسندهيمترا]] هئي، جيڪا اشوڪ جي وفات کان چار سال اڳ فوت ٿي وئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} روايت موجب پنهنجي پوئين جنم ۾ هن هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] کي ماکي وڪڻندڙ واپاري ڏانهن رستو ڏيکاريو هو، ۽ اهو واپاري بعد ۾ اشوڪ جي روپ ۾ پيدا ٿيو، تنهنڪري هوءَ اشوڪ جي راڻي بڻجي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد جي ڪجهه متنن ۾ اچي ٿو ته اسندهيمترا ان پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجو تيار ڪيل ڪپڙو پڻ ڏنو هو.{{sfn|Strong|1995|p=166}} انهن متنن ۾ ''دساوتٿوپڪرن''، ڪمبوڊيا وارو وڌايل ''مهاونسا'' ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} هڪ ٻي ڪهاڻي موجب اشوڪ هڪ ڏينهن اسندهيمترا تي طنز ڪندي چيو ته هوءَ مٺو ڪمند کائي رهي آهي، حالانڪه هن اهو پنهنجي ''ڪرما'' سان حاصل نه ڪيو آهي. اسندهيمترا جواب ڏنو ته سندس سڀ نعمتون سندس نيڪ عملن جو نتيجو آهن. اشوڪ کيس اهو ثابت ڪرڻ لاءِ چيو ته هوءَ 60,000 راهبن لاءِ پوشاڪون فراهم ڪري.{{sfn|Strong|1995|p=166}} رات جو محافظ ديوتائن کيس سندس پراڻي نيڪ عمل جي ياد ڏياريو، ۽ ٻئي ڏينهن هوءَ معجزاتي طور 60,000 پوشاڪون مهيا ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.{{sfn|Strong|1995|p=166}} اشوڪ ايترو متاثر ٿيو جو هن کيس پنهنجي پسنديده راڻي بڻايو ۽ کيس سلطنت جي حڪمراني به آڇي، پر هن انڪار ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=167}} ''ترائي ڀومي ڪٿا'' موجب اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ ۽ 84,000 اسٽوپا ۽ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ لاءِ به اسندهيمترا ئي همٿايو هو.{{sfn|Strong|1995|pp=167–168}} ''مهاونسا'' مطابق اسندهيمترا جي وفات کان پوءِ [[تسّراڪها]] (تشيارڪشيتا) وڏي راڻي بڻجي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ اسندهيمترا جو ذڪر ڪونهي، پر تشيارڪشيتا جو ذڪر ملي ٿو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} ''ديوياوادان'' ۾ [[پدماوتي]] نالي هڪ ٻي راڻي جو ذڪر آهي، جيڪا ولي عهد [[ڪُڻال]] جي ماءُ هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جڏهن شهزادو هو ته [[وديشا]] ۾ [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] سان محبت ۾ گرفتار ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} سلطنت سنڀالڻ کان پوءِ ديوي [[پاٽلي پتر]] وڃڻ بدران [[وديشا]] ۾ ئي رهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''مهاونسا'' واضح ڪري ٿو ته اشوڪ جي وڏي راڻي اسندهيمترا هئي، ديوي نه؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي شخصيت سمجهڻ مشڪل آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''ديپاونسا'' مطابق اشوڪ ۽ ديوي جا ٻه ٻار هئا: [[مهندا]] ۽ [[سنگهمتّا]].{{sfn|Thapar|1961|p=22}} === پٽ === [[تيورا]]، جيڪو اشوڪ ۽ ڪاروواڪي جو چوٿون پٽ هو، اشوڪ جي فرمانن ۾ نالي سان ذڪر ٿيل واحد پٽ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ جو هڪ ٻيو پٽ [[ڪُڻال]] هو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ڪُڻال جو هڪ پٽ [[سمپراتي]] هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت [[مهندا]] جو ذڪر ڪري ٿي، جنهن کي ٻڌ مبلغ طور سري لنڪا موڪليو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} چيني سياح [[شُوان زانگ]] جو چوڻ آهي ته مهندا اشوڪ جو پٽ نه، پر سندس ننڍو ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] (يا وگتاشوڪ) هو.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} ''ديوياوادان'' ۾ ولي عهد [[ڪُڻال]] (ڌرموِوَردهن) جو ذڪر آهي، جيڪو اشوڪ ۽ پدماوتي جو پٽ هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} [[فا شيان]] موجب ڌرموِوَردهن کي [[گنڌارا]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ [[جالوڪ]] کي اشوڪ جو ٽيون پٽ ڄاڻايو ويو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڌيئر === سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جي هڪ ڌيءَ [[سنگهمتّا]] هئي، جيڪا بعد ۾ [[ڀڪشُڻي]] بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ڪجهه مؤرخ، جهڙوڪ [[روميلا ٿاپر]]، سنگهمتّا جي تاريخي حيثيت بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} انهن جي دليلن مان ڪجهه هي آهن: * "سنگهمتّا" نالو، جنهن جي معنيٰ "سنگهه جي دوست" آهي، غيرمعمولي لڳي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} * ''مهاونسا'' موجب هن اشوڪ جي ڀائيٽي [[اگني برهما]] سان شادي ڪئي، جيڪا ان دور جي سماجي قانونن سان ٺهڪندڙ نه هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} * هوءَ 18 ورهين جي عمر ۾ ڀڪشُڻي بڻجي وئي، جڏهن ته روايت موجب ان وقت سندس ننڍڙو ٻار به هو.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} هڪ ٻي روايت ۾ اشوڪ جي ڌيءَ [[چارومتي]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن [[ديوپال]] نالي هڪ [[ڪشتري]] سان شادي ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڀائر === ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جو هڪ وڏو سڳو نه پر اڌ ڀاءُ [[سوسيما]] هو.{{sfn|Strong|1989|p=204}} * سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جو هڪ ڀاءُ [[تِسّا]] هو، جيڪو شروع ۾ عيش عشرت واري زندگي گذاريندو هو. اشوڪ کيس سبق سيکارڻ لاءِ ڪجهه ڏينهن لاءِ تخت تي ويهاريو، پوءِ کيس غاصب قرار ڏئي ستن ڏينهن کان پوءِ قتل جو حڪم ڏنو. انهن ستن ڏينهن ۾ تِسّا زندگي جي ناپائيداري سمجهي ورتي ۽ پوءِ راهب بڻجي ''ارهت'' جو درجو حاصل ڪيائين.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} * ''ٿيراگاتا'' جي شرح موجب هن ڀاءُ جو نالو [[ويتاشوڪ]] هو. هڪ ڏينهن هن پنهنجي مٿي ۾ اڇو وار ڏٺو ۽ دنياوي زندگي ڇڏي خانقاهه ۾ داخل ٿي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * [[فا شيان]] هن ڀاءُ کي [[مهيندر]] سڏي ٿو. سندس بيان موجب اشوڪ هن کي سندس غير اخلاقي روين سبب شرمسار ڪيو، جنهن کان پوءِ هو هڪ غار ۾ وڃي رهيو ۽ عبادت ڪندي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جي هڪ ڀاءُ کي جين سمجهي قتل ڪيو ويو، جڏهن اشوڪ جينن خلاف مهم هلائي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} == سلطنت جي حد == اشوڪ جي اڳوڻن حڪمرانن جي قبضي هيٺ آيل علائقن جي صحيح حدن بابت پڪ سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي، پر امڪان آهي ته سندس ڏاڏي [[چندر گپت موريا]] جي سلطنت اتر هندستان جي اولهه واري سامونڊي ڪناري ([[عرب سمنڊ]]) کان اوڀر واري ڪناري ([[بنگال جي نار]]) تائين پکڙيل هئي، ۽ ڀارتي برصغير جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين حصن تي مشتمل هئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} [[بندوسار]] ۽ اشوڪ غالباً سلطنت کي ڏکڻ طرف وڌيڪ وڌايو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس سلطنت تقريباً سڄي ڀارتي برصغير تي پکڙيل هئي، سواءِ انتهائي ڏاکڻن علائقن جي. [[اشوڪ جا فرمان|پٿريلا فرمان]] نمبر 2 ۽ 13 مان معلوم ٿئي ٿو ته اهي ڏاکڻا علائقا [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ڪيرلپتر]] ۽ [[ساتياپتر]] حڪمرانن جي قبضي ۾ هئا. اتر اولهه ۾ اشوڪ جي سلطنت [[افغانستان]] تائين پکڙيل هئي، جتي ان جون سرحدون [[سيلوڪي سلطنت]] سان لڳنديون هيون، جنهن تي [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيوس]] حڪومت ڪندو هو.{{sfn|Singh|2017|p=162}} اشوڪ جي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ [[پاٽلي پتر]] هو، جيڪو [[مگڌ]] واري علائقي ۾ واقع هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == مذهب ۽ فلسفو == === ٻڌ ڌرم سان تعلق === [[File:Upasaka.jpg|thumb|لفظ ''[[اپاسڪ]]'' (𑀉𑀧𑀸𑀲𑀓، "ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ")، جيڪو اشوڪ پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ ٻڌ ڌرم سان پنهنجي وابستگي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو (تقريباً 258 ق.م.)]] ٻڌ روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو هو،{{sfn|Strong|1989|p=15}} جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن هن معاملي تي اختلاف ظاهر ڪيو آهي.{{sfn|Strong|1995|p=142}} بهرحال [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان]] نمبر 1 واضح ثبوت فراهم ڪري ٿو ته اشوڪ ٻڌ ڌرم جو پوئلڳ هو. هن فرمان ۾ هو پاڻ کي ''[[اپاسڪ]]'' (يعني ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ) ۽ ''ساکيه'' (يعني گوتم ٻڌ جي لقب ''شاکيه مُني'' جي نسبت سان ٻڌ ڌرمي) سڏي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=134}} هي فرمان ۽ ٻيا ڪيترائي فرمان سندس ٻڌ ڌرم سان وابستگي جا ثبوت پيش ڪن ٿا:{{sfn|Guruge|1995|pp=43–44}} * پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ اشوڪ لکي ٿو ته ''اپاسڪ'' ٿيڻ کان پوءِ هڪ سال تائين هن گهڻي ترقي نه ڪئي، پر پوءِ هو ''سنگهه'' جي ويجهو ويو ۽ وڌيڪ اڳتي وڌيو. ''سنگهه ڏانهن وڃڻ'' جي صحيح معنيٰ واضح نه آهي. ٻڌ روايت موجب هو ڪجهه وقت راهبن سان گڏ رهيو، پر اهو شايد وڌاءُ هجي. البت اها ڳالهه يقيني آهي ته اشوڪ ٻڌ ڌرم ڏانهن وڌيڪ مائل ٿيو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 3 ۾ هو پاڻ کي ''اپاسڪ'' سڏي ٿو ۽ [[ٻڌ]] ۽ [[سنگهه]] تي پنهنجي ايمان جو اظهار ڪري ٿو.{{sfn|Thapar|1995|pp=19–20}}{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[وڏا پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان]] نمبر 8 ۾ هو پنهنجي تاجپوشي کان ڏهه سال پوءِ [[سمبودهي]] (يعني [[بودھ گيا]] ۾ مقدس [[بودهي وڻ]]) جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[لمبني]] واري ٿنڀي جي لکت ۾ هو [[گوتم ٻڌ]] جي جنم ڀومي جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ ٻڌ ۽ سنگهه لاءِ پنهنجي عقيدت جو اعلان ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1989|p=13}} * [[نگالي ساگر]] واري لکت ۾ هو اڳوڻي هڪ ٻڌ جي نالي سان منسوب اسٽوپا کي ٻيڻو وڏو ڪرڻ ۽ ان جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * سندس ڪجهه لکتون ٻڌ سنگهه جي اتحاد ۽ نظم برقرار رکڻ ۾ سندس دلچسپي ظاهر ڪن ٿيون.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * [[سارو مارو]] واري لکت موجب اشوڪ ''منيما ديش'' ۾ واقع ''اپونيت وهار'' ڏانهن سفر دوران پنهنجو پيغام موڪليو. جيتوڻيڪ هن هنڌ جي صحيح سڃاڻپ يقيني نه آهي، پر واضح آهي ته اهو هڪ ٻڌ وهار (''وهار'') هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=157}} === ڌرم === {{مکيه|اشوڪ جي ڌرم واري پاليسي}} [[File:Lomas Rishi relief.jpg|thumb|اشوڪ کي [[لوماس رشي غار]] جي سجايل دروازي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو ''[[چيتيه]] محراب'' جو "سڀ کان پراڻو معلوم مثال" سمجھيو وڃي ٿو.<ref name="Harle1994p24">{{cite book|author=James C. Harle|title=The Art and Architecture of the Indian Subcontinent|url=https://archive.org/details/artarchitectureo00harl|url-access=registration|year=1994|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-06217-5|pages=[https://archive.org/details/artarchitectureo00harl/page/24 24]–25}}</ref>]] اشوڪ جي مختلف لکتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن پاڻ کي "ڌرم" (پالي: ''ڌمّ'') جي واڌاري لاءِ وقف ڪري ڇڏيو هو. ٻڌ حلقن ۾ هي اصطلاح [[گوتم ٻڌ]] جي تعليمات لاءِ استعمال ٿيندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} بهرحال، اشوڪ جي پنهنجي لکتن ۾ ٻڌ ڌرم جي بنيادي عقيدن، جهڙوڪ [[چار اَريا سچ]] يا [[نروان]] جو ڪو ذڪر موجود ناهي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} لفظ "ڌرم" ڀارتي مذهبن ۾ مختلف معنائن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ عام طور تي ان جو مطلب "قانون"، "فرض"، "نيڪي" يا "راستي تي هلڻ" ورتو ويندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي [[قنڌار]] وارين لکتن ۾ "ڌرم" جو ترجمو يوناني ٻوليءَ ۾ ''eusebeia'' ۽ آرامي ٻوليءَ ۾ ''qsyt'' ڪيو ويو آهي، جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته اشوڪ جو "ڌرم" فقط ٻڌ ڌرم تائين محدود نه هو، پر هڪ وڌيڪ وسيع اخلاقي تصور هو.{{sfn|Strong|1995|p=142}} اشوڪ جي لکتن موجب، ڌرم جو مطلب هو: * سماجي ڀلائيءَ لاءِ سرگرم اخلاقي حڪمراني * مذهبي رواداري * ماحولياتي شعور * عام اخلاقي اصولن جي پيروي * جنگ کان پاسو {{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي فرمانن ۾ ڌرم جي عملي صورتن جا مثال هي آهن: * موت جي سزا ختم ڪرڻ ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 4){{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * رستن جي ڪنارن تي وڻن جي پوک، خاص طور تي [[برگد]] ۽ آم جا باغ، گڏوگڏ مسافرن لاءِ آرامگاهون ۽ کوهه تعمير ڪرائڻ. هر اڌ ميل جي فاصلي تي اهڙيون سهولتون قائم ڪيون ويون. ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 7){{sfn|Strong|1989|p=4}} * شاهي باورچي خاني ۾ جانورن جي قتل تي پابنديون لڳائڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 1).{{sfn|Strong|1989|p=4}} روزانو فقط ٻه مور ۽ هڪ هرڻ ذبح ڪرڻ جي اجازت هئي، ۽ پوءِ اهو به بند ڪيو ويو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * انسانن ۽ جانورن ٻنهي لاءِ طبي سهولتون قائم ڪرڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 2).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * والدين جي فرمانبرداري، پجاريَن ۽ تپسوين سان سخاوت، ۽ خرچن ۾ سادگي جي ترغيب ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 3).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * عملدارن کي غريبن ۽ پوڙهن ماڻهن جي ڀلائي ۽ خوشحالي لاءِ ڪم ڪرڻ جو حڪم ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 5).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * سڀني جاندارن جي ڀلائيءَ کي فروغ ڏيڻ ته جيئن هو زنده مخلوق تي پنهنجو قرض ادا ڪري سگهي ۽ هن دنيا ۽ ايندڙ دنيا ۾ انهن جي خوشيءَ جو سبب بڻجي سگهي ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 6).{{sfn|Strong|1989|p=4}} جديد عالمن اشوڪ جي ''ڌرم'' بابت مختلف رايا پيش ڪيا آهن. ڪن ان کي ٻڌ ڌرم جي عام گهرو پوئلڳن جي اخلاقي ضابطن سان تشبيهه ڏني آهي، ڪن ان کي سياسي ۽ اخلاقي اصولن جو مجموعو قرار ڏنو آهي، ڪن ان کي هڪ قسم جو "عالمي مذهب" سمجهيو آهي، جڏهن ته ڪجهه ان کي اشوڪ جي پنهنجي فڪري ايجاد قرار ڏين ٿا. ٻئي طرف، ڪجهه محققن جو خيال آهي ته اهو بنيادي طور هڪ سياسي نظريو هو، جنهن جو مقصد هڪ وڏي ۽ گهڻ قومي سلطنت کي اخلاقي بنيادن تي متحد رکڻ هو.{{sfn|Singh|2012|p=131}} اشوڪ ''ڌرم-مها ماتر'' نالي نئين درجي جا عملدار مقرر ڪيا. انهن جي ذميواري پوڙهن، بيمارن، عورتن، ٻارن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي ڀلائي هئي. اهي عملدار اولهه ايشيا جي يوناني-هلينستي سلطنتن ڏانهن سفارتي مهمن تي به موڪليا ويندا هئا ته جيئن ڌرم جو پيغام پهچائي سگهجي.{{sfn|Thapar|1995|p=31}} تاريخي طور تي، عالمي ٻڌ ڌرمي حلقن ۾ اشوڪ جي جيڪا تصوير مشهور ٿي، اها سندس فرمانن بدران ٻڌ روايتن ۽ ڏند ڪٿائن (جهڙوڪ ''[[اشوڪاوادان]]'') تي ٻڌل هئي. ان جو هڪ وڏو سبب اهو هو ته اشوڪ جا فرمان [[برهمي لپي]] ۾ لکيل هئا، جيڪا وقت سان وسري وئي ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ [[جيمس پرنسپ]] جي تحقيق کان پوءِ ئي ٻيهر پڙهي ويئي.{{sfn|Strong|1989|p=5}} چيني ٻڌ ياترين [[فاشيان]] ۽ [[شوان زانگ]] جي سفرنامن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو اشوڪ جي لکتن کي ٻڌ سان لاڳاپيل مقدس هنڌن جي نشانين طور ڏسندا هئا. انهن فرمانن کي ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل مواد سان منسوب ڪيو، پر جديد عالمن جڏهن برهمي لپي پڙهي، ته معلوم ٿيو ته انهن جي تشريح اصل متن سان مطابقت نٿي رکي. غالب امڪان اهو آهي ته فاشيان مقامي رهنمائن تي ڀاڙيو، جن يا ته پنهنجي طرفان ٻڌ ڌرمي تشريحون ٺاهيون يا زباني روايتن جي بنياد تي غلط ترجما پيش ڪيا. شوان زانگ به اهڙي صورتحال کي منهن ڏنو هوندو، يا شايد هن فاشيان جي لکڻين تي ڀروسو ڪيو هجي.{{sfn|Strong|1989|pp=6–9}} هن راءِ جي تائيد ان ڳالهه مان به ٿئي ٿي ته چوڏهين صديءَ ۾ [[فيروز شاهه تغلق]] جڏهن اشوڪ جي ٿنڀن تي لکيل تحريرن جي معنيٰ پڇي، ته ڪجهه برهمڻ عالمن انهن جون خيالي تشريحون پيش ڪيون. [[شمس سراج عفيف]] جي ''تاريخ فيروز شاهي'' موجب، جڏهن فيروز شاهه [[ٽوپرا]] ۽ [[ميرٺ]] مان اهي ٿنڀ دهلي آندا، ته برهمڻن کيس ٻڌايو ته انهن تي اڳڪٿي لکيل آهي ته فيروز نالي بادشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به انهن ٿنڀن کي نه هٽائي سگهندو. ان وقت مقامي روايتن ۾ انهن ٿنڀن کي افسانوي سورمي [[ڀيم]] سان پڻ منسوب ڪيو ويندو هو.{{sfn|Strong|1989|pp=9–10}} [[رچرڊ گومبرچ]] جهڙن عالمن جو خيال آهي ته اشوڪ جي ڌرم تي ٻڌ ڌرم جو واضح اثر موجود هو. مثال طور، [[ڪالنگا]] بابت جدا فرمان نمبر 1 ۾ موجود خيال، ٻڌ جي ''سگال کي نصيحت'' ۽ ٻين وعظن سان گهڻي مشابهت رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} ==== جانورن جي ڀلائي ==== اشوڪ جي پٿريلي فرمانن ۾ واضح طور چيو ويو آهي ته جاندارن کي تڪليف پهچائڻ مناسب ناهي، ۽ ڪنهن به جانور کي [[يجنا]] يا قرباني لاءِ قتل نه ڪيو وڃي.{{sfn|Fitzgerald|2004|p=120}} بهرحال، اشوڪ عام ڍورن جي ذبح يا گوشت کائڻ تي مڪمل پابندي نه لڳائي.{{sfn|Simoons|1994|p=108}} هن اهڙن سڀني چؤپائن جي قتل تي پابندي وڌي جيڪي نه خوراڪ لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ نه ئي ڪنهن عملي فائدي جا هئا. ان کان علاوه ڪيترن پکين، مڇين ۽ ٻين جانورن جي مخصوص نسلن جي قتل تي به پابندي لڳائي وئي.{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ کير پياريندڙ ٻڪريُن، رڍن ۽ سوئرن جي قتل کي به منع ڪيو، ۽ سندن ڇهن مهينن کان گهٽ عمر وارن ٻچن جي قتل تي پڻ پابندي وڌي. هن ڪجهه خاص مذهبي دورن، جهڙوڪ [[چاتُرماس]] ۽ [[اوپوسٿ]] جي ڏينهن ۾: سڀني مڇين جي شڪار; ۽ جانورن جي خصي ڪرڻ تي پابندي لڳائي.{{sfn|Dhammika|1994}}{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ شاهي شڪار کي ختم ڪيو ۽ شاهي محل ۾ خوراڪ لاءِ جانورن جي ذبح کي به محدود ڪري ڇڏيو.{{sfn|Draper|Meyer|McCoubrey|1998|p=44}} ڇاڪاڻ ته هن: شڪار تي پابنديون وڌيون; جانورن لاءِ علاجگاهون قائم ڪيون; ڪيترن مذهبي ڏينهن تي گوشت کائڻ کان روڪيو، انهيءَ ڪري ڪجهه محقق موريا سلطنت کي دنيا جي تاريخ ۾ انهن نادر مثالن مان شمار ڪن ٿا، جتي حڪومت جانورن کي به اهڙو تحفظ ڏنو جهڙو انساني شهرين کي حاصل هوندو آهي.{{sfn|Phelps|2007}} اشوڪ جي فرمانن ۾ جهنگلي جانورن جي قتل ۽ ٻيلن جي تباهي تي به پابنديون ملن ٿيون، تنهن ڪري ڪيترائي جديد ماحولياتي مورخ کيس ماحولياتي شعور ۽ فطرت جي تحفظ جي ابتدائي نمائندن مان هڪ سمجهن ٿا.{{sfn|Elverskog|2020|p=56}}{{sfn|Fisher|2018|p=72}} == پرڏيهي لاڳاپا == [[File:Territories conquered by the Dharma according to Ashoka.jpg|thumb|[[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13]] موجب اهي علائقا جيڪي اشوڪ جي "ڌرم فتح" هيٺ آيا (260–218 ق م).{{sfn|Kosmin|2014|p=57}}<ref name=ME368>Thomas Mc Evilly, ''The shape of ancient thought'', Allworth Press, New York, 2002, p. 368</ref>]] اهو چڱيءَ طرح معلوم آهي ته اشوڪ مختلف ماڻهن ۽ بادشاهن ڏانهن ''دوت'' (سفير يا ايلچي) موڪليندو هو ته جيئن زباني يا لکت واريون هدايتون، يا ٻنهي قسمن جا پيغام، انهن تائين پهچائي سگهجن. سندس ڇهين پٿريلي فرمان (Rock Edict VI) ۾ "زباني حڪمن" جو واضح ذڪر ملي ٿو. بعد ۾ اها ڳالهه به ثابت ٿي ته ان دور ۾ لکت وارين هدايتن سان گڏ زباني پيغام موڪلڻ ڪا غيرمعمولي ڳالهه نه هئي. اشوڪ جي پيغامن جو مقصد سندس ''ڌمّ-وجيه'' (ڌرم ذريعي فتح) کي ڦهلائڻ هو، جنهن کي هو سڀني فتحن کان اعليٰ سمجھندو هو ۽ جنهن کي هو هر هنڌ، بلڪه ڀارت کان ٻاهر به، ڦهلائڻ جو خواهشمند هو. [[خروشٺي لپي]] جي اختيار ٿيڻ مان مختلف ثقافتن جي وچ ۾ رابطن جا واضح ۽ ناقابل ترديد نشان ملن ٿا. اهو به ممڪن آهي ته حڪومتي لکتون نصب ڪرڻ جو تصور به انهيءَ لپيءَ سان گڏ آيو هجي، ڇاڪاڻ ته اشوڪ جي فرمانن ۾ [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] اثر ڪيترن ئي اصطلاحن ۽ تحريري اندازن ۾ نظر اچي ٿو. اهي حقيقتون ظاهر ڪن ٿيون ته اشوڪ ٻين تهذيبن سان رابطي ۾ هو ۽ پنهنجي سلطنت جي حدن کان ٻاهر نون ثقافتي خيالن جي ڏي وٺ ۽ ڦهلاءَ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪري رهيو هو.<ref name="Hinuber2012">{{cite journal | author=Oskar von Hinüber |title=Did Hellenistic Kings Send Letters to Aśoka? | journal=Journal of the American Oriental Society |volume=130 | issue=2 | year=2010 | publisher=Freiburg | pages=262–265}}</ref> === يوناني دنيا === [[File:Sarnath Ashoka Capital Horse motif.jpg|thumb|right|[[سارناٿ]] جي [[اشوڪ جو شيرن وارو تاج|اشوڪي تاج]] تي گھوڙي جو نقش، جنهن کي اڪثر يوناني حقيقت نگاري (ريئلزم) جو مثال سمجھيو ويندو آهي.<ref name="Danielou">A Brief History of India, [[Alain Daniélou]], Inner Traditions / Bear & Co, 2003, p. 89-91 [https://archive.org/details/briefhistoryofin00dani/page/89]</ref>]] اشوڪ پنهنجي پٿريلي فرمانن ۾ بيان ڪري ٿو ته هن اولهه ۾ واقع [[يوناني دور]] جي بادشاهتن ڏانهن ٻڌ ڌرم ۽ ڌرم جي تبليغ لاءِ قدم کنيا. هو اهو پڻ ٻڌائي ٿو ته سندس سلطنت ۾ رهندڙ يوناني ماڻهو ٻڌ ڌرم قبول ڪندڙ هئا ۽ سندس سفيرن جا مخاطب پڻ هئا. {{blockquote |text=هاڻي ديوتائن جي پياري بادشاهه جي نظر ۾ سڀ کان وڏي فتح ڌرم جي فتح آهي. ۽ اها ڌرم فتح هتي به حاصل ڪئي وئي آهي ۽ ڇهه سئو يوجن پري به، جتي يوناني بادشاهه [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]] حڪومت ڪري ٿو، ۽ ان کان به اڳتي جتي چار بادشاهه [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] حڪومت ڪن ٿا. اهڙي طرح ڏکڻ ۾ [[چولا]]، [[پانڊيا]] ۽ [[تامراپرني]] تائين پڻ. هتي بادشاهه جي سلطنت اندر يونانين، ڪمبوجن، نابھڪن، نابھاپمڪتين، ڀوجن، پيتنيڪن، آندرهن ۽ پاليدن جي وچ ۾ به ماڻهو ديوتائن جي پياري بادشاهه جي ڌرم واري هدايتن تي عمل ڪن ٿا. جتي سندس سفير نه به پهتا آهن، اتي به ماڻهن سندس ڌرم جي تعليمات بابت ٻڌي انهن تي عمل ڪرڻ شروع ڪيو آهي ۽ مستقبل ۾ به ڪندا رهندا. |source=[[اشوڪ جا فرمان]]، [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان نمبر 13]] (ايس. ڌمّيڪا جو ترجمو)<ref>[http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html#rock14 The Edicts of King Ashoka: an English rendering by Ven. S. Dhammika] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160510060618/http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html |date=10 May 2016 }}</ref> }} {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | caption_align = center | align = left | direction = horizontal | image1 = Kalsi02.jpg | image2 = Khalsi rock edict of Ashoka.jpg | footer = [[کالسي]] جا پٿريلا فرمان (وڏو پٿريلو فرمان نمبر 13)، جن ۾ اشوڪ يوناني بادشاهن [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] جا نالا سڌيءَ طرح پنهنجي تعليمات جي مخاطبن طور کڻي ٿو. | footer_align = center }} اهو ممڪن آهي، جيتوڻيڪ يقيني نه آهي، ته اشوڪ کي يوناني حڪمرانن کان خط موصول ٿيا هجن ۽ هو يوناني بادشاهن جي حڪومتي فرمانن کان واقف هجي. ساڳي طرح جيئن هو شايد [[هخامنشي سلطنت]] جي بادشاهن جي لکتن کان واقف هو، ڇاڪاڻ ته ان دور ۾ يوناني بادشاهن جا سفير ڀارت ۾ موجود هئا ۽ اشوڪ پاڻ به پنهنجا ''دوت'' ٻاهرين ملڪن ڏانهن موڪليندو هو.<ref name="Hinuber2012"/> [[ڊيو نيسيوس (سفير)|ڊيو نيسيوس]] نالي هڪ يوناني سفير جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]] طرفان اشوڪ جي درٻار ۾ موڪليو ويو هو.<ref>{{cite web |url = http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |title = Pliny the Elder, "The Natural History", 6, 21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728023626/http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |archive-date=28 July 2013 |url-status=dead}}</ref> اهو ساڳيو بطليموس اشوڪ جي فرمانن ۾ به ٻڌ ڌرم جي پيغام حاصل ڪندڙ بادشاهن مان شمار ڪيو ويو آهي. ڪجهه يوناني فلسفي، جهڙوڪ [[هيگيسياس آف سيرين]]، جيڪو غالباً بادشاهه [[ماگاس آف سيرين]] جي دور ۾ رهندو هو، انهن کي به ممڪن طور ٻڌ ڌرم جي تعليمات کان متاثر سمجھيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته ماگاس انهن بادشاهن مان هڪ هو جن ڏانهن اشوڪ جا مذهبي سفير موڪليا ويا هئا.<ref>{{cite book |last=Preus |first=Anthony |year=2015 |title=Historical Dictionary of Ancient Greek Philosophy |url=https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |page=184 |isbn=978-1-4422-4639-3 |access-date=18 June 2017 |archive-date=4 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201104102717/https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |url-status=live }}</ref> ڀارت ۾ رهندڙ يونانين جو ٻڌ ڌرم جي واڌاري ۾ عملي ڪردار به نظر اچي ٿو. مثال طور، اشوڪ جي سفيرن مان هڪ [[ڌمّرڪشيت]] بابت پالي ذريعن ۾ ذڪر آهي ته هو هڪ يوناني (''يونا'') ٻڌ ڀڪشو هو، جنهن ٻڌ ڌرم جي تبليغ ۾ سرگرم حصو ورتو. ''[[مهاونسا]]'' ۾ هن جو ذڪر موجود آهي.<ref name="plgotw">Full text of the ''Mahavamsa'' [http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html Click chapter XII] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060905050433/http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html |date=5 September 2006 }}</ref> ڪجهه يوناني (يَوَن) شايد اشوڪ جي سلطنت ۾ انتظامي عهدن تي پڻ فائز هئا. [[رودر دامن]] جي [[گرناڙ|گِرناڙ]] واري لکت ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ جي دور ۾ [[گجرات]] جي علائقي گِرناڙ ۾ هڪ يَوَن (يوناني) گورنر مقرر هو، جيڪو هڪ آبي ذخيرو تعمير ڪرائڻ جو ذميوار هو.<ref>The Idea of Ancient India: Essays on Religion, Politics, and Archaeology by Upinder Singh [https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 p.18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229135504/https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 |date=29 December 2019 }}</ref> ڪيترن محققن جو خيال آهي ته [[پاٽلي پتر]] ۾ اشوڪ جو شاهي محل [[پرسيپولس]] ۾ موجود هخامنشي شاهي محل جي طرز تي تعمير ڪيو ويو هو.<ref>{{cite book |last1=De la Croix |first1=Horst |last2=Tansey |first2=Richard G. |last3=Kirkpatrick |first3=Diane |title=Gardner's Art Through the Ages |date=1991 |publisher=Thomson/Wadsworth |isbn=0-15-503769-2 |edition=9th |page=[https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 428] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 }}</ref> == اڳين جنمن بابت ڏند ڪٿائون == ٻڌ ڌرم جي روايتن ۽ ڏند ڪٿائن ۾ اشوڪ جي گذريل جنمن بابت به ڪيترائي قصا بيان ڪيا ويا آهن. ''مهاونسا'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ، [[نگروده]] ۽ [[ديوانمپيا تِسا]] هڪ اڳئين جنم ۾ ڀائر هئا. ان وقت هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] (Pratyekabuddha) ٻئي بيمار پرتيڪ ٻڌ جي علاج لاءِ ماکي ڳولي رهيو هو. هڪ عورت کيس هڪ ماکيءَ جي دڪان ڏانهن رهنمائي ڪئي، جيڪو انهن ٽنهي ڀائرن جي ملڪيت هو. اشوڪ وڏي سخاوت سان ان پرتيڪ ٻڌ کي ماکي عطا ڪئي ۽ انهيءَ نيڪيءَ جي عيوض اها خواهش ظاهر ڪئي ته هو مستقبل ۾ جمبودويپ جو خودمختيار حڪمران بڻجي.{{sfn|Strong|1995|p=146}} اها عورت به دعا ڪئي ته هوءَ سندس راڻي بڻجي، ۽ پوءِ ايندڙ جنم ۾ اشوڪ جي زال [[اسندهمتّا]] جي روپ ۾ پيدا ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد وارن پالي متنن موجب اسندهمتّا هڪ ٻي نيڪي پڻ ڪئي هئي: هن پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجي هٿن سان تيار ڪيل ڪپڙي جو هڪ ٽڪرو تحفي طور ڏنو هو. اهي روايتون ''دساوتٿُپّڪرڻ''، نام نهاد ڪمبوڊيائي يا توسيع يافته ''مهاونسا'' (ممڪن طور نائين يا ڏهين صدي) ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' (پندرهين صدي) ۾ محفوظ آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} ''[[اشوڪاوادان]]'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ اڳئين جنم ۾ [[راجگريهه]] جي هڪ معزز خاندان ۾ ''جيا'' نالي ڇوڪري جي صورت ۾ پيدا ٿيو هو. جڏهن هو ننڍڙو ٻار هو، تڏهن هن [[گوتم ٻڌ]] کي مٽيءَ جو هڪ ڍير کاڌي جي خيال سان پيش ڪيو. ٻڌ انهيءَ عطئي کي قبول ڪيو، جنهن تي جيا اعلان ڪيو ته هن نيڪ عمل جي نتيجي ۾ هو مستقبل ۾ بادشاهه بڻجندو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} ساڳئي روايت ۾ اهو پڻ ٻڌايو ويو آهي ته جيا جو ساٿي ''وجيا'' بعد ۾ اشوڪ جي وزير اعظم [[رادھاگپت]] جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} بعد ۾، پنهنجي ايندڙ زندگيءَ ۾، ٻڌ ڀڪشو [[اپگپت]] اشوڪ کي ٻڌائي ٿو ته سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي جو سبب اڳئين جنم ۾ مٽيءَ جو اهو ناپاڪ تحفو هو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ڪيترا پوءِ جا متن هيءَ ڪهاڻي ورجائين ٿا، پر مٽي ڏيڻ جي منفي نتيجن جو ذڪر نٿا ڪن. انهن متنن ۾ [[ڪمارلاتا]] جو ''ڪلپنا-منڊيتڪا''، [[آرياشور]] جو ''جاتڪ مالا'' ۽ ''مها-ڪرما-وڀاگا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=149}} چيني ليکڪ [[پاؤ چينگ]] پنهنجي ڪتاب ''شيه چيا جُو لائي ينگ هوا لو'' ۾ لکي ٿو ته مٽي ڏيڻ جهڙو معمولي عمل ايترو وڏو ثواب نٿو رکي سگهي جو ان جي نتيجي ۾ اشوڪ جهڙو عظيم شهنشاهه پيدا ٿئي. ان جي بدران، هو دعويٰ ڪري ٿو ته ڪنهن ٻئي اڳئين جنم ۾ اشوڪ هڪ بادشاهه جي حيثيت سان ٻڌ جون بيشمار مورتيون ٺهرايون هيون، ۽ انهيءَ عظيم ثواب جي نتيجي ۾ هو ايندڙ جنم ۾ هڪ وڏي شهنشاهه جي صورت ۾ پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=163}} پالي ٻوليءَ جي چوڏهين صديءَ واري داستاني ڪتاب ''دساوتٿُپّڪرڻ'' (ممڪن طور چوڏهين صديءَ جو) ماکيءَ واري واپاري ۽ مٽي ڏيندڙ ٻار ٻنهي ڪهاڻين کي پاڻ ۾ ملائي پيش ڪري ٿو. هي متن ''مهاونسا'' واري قصي جو ٿورو مختلف بيان ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته اهو واقعو [[گوتم ٻڌ]] جي ڄمڻ کان به اڳ ٿيو هو. ان کان پوءِ ڪتاب چوي ٿو ته اهو ماکي عطا ڪندڙ واپاري بعد ۾ انهيءَ ٻار جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو، جنهن ٻڌ کي مٽي پيش ڪئي هئي. پر هن روايت ۾ هڪ اضافي تفصيل به آهي: ٻڌ اها مٽي پنهنجي خادم [[آنند]] کي ڏني ته جيئن ان مان [[پلستر]] تيار ڪيو وڃي. اهو پلستر بعد ۾ وهار جي ڀتين ۾ پيل ڏارن ۽ شگافن جي مرمت لاءِ استعمال ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=163-165}} == آخري سال == === تسّراڪشا راڻي طور === اشوڪ جي آخري تاريخي لکت [[اشوڪ جا وڏا ستوني فرمان|ستوني فرمان نمبر 4]] آهي، جيڪا سندس حڪومت جي 26هين سال سان تعلق رکي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اشوڪ جي زندگيءَ جي آخري دور بابت ڄاڻ جو واحد ذريعو ٻڌ ڌرمي روايتون ۽ ڏند ڪٿائون آهن. سري لنڪائي روايت مطابق اشوڪ جي مهاراڻي [[اسندهمتّا]] سندس حڪومت جي 29هين سال ۾ وفات ڪري وئي، ۽ 32هين سال ۾ سندس ٻي زال [[تشيارڪشا|تسّراڪشا]] کي راڻيءَ جو لقب ڏنو ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ٻنهي ''مهاونسا'' ۽ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ [[بودهي وڻ]] سان خاص عقيدت ۽ محبت رکندو هو. حسد ۾ مبتلا تسّراڪشا "بودهي" کي اشوڪ جي ڪنهن محبوبه عورت جو نالو سمجهي ويٺي. پوءِ هن ڪاري جادو ذريعي وڻ کي سُڪائڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Strong|1995|p=152}} ''اشوڪاوادان'' موجب هن ان مقصد لاءِ هڪ جادوگر عورت کي ڀرتي ڪيو. جڏهن اشوڪ کيس سمجهايو ته "بودهي" دراصل هڪ وڻ جو نالو آهي، تڏهن هن ساڳي جادوگر عورت کان وڻ کي ٻيهر صحتمند ڪرايو.{{sfn|Strong|1995|pp=152–153}} پر ''مهاونسا'' مطابق تسّراڪشا آخرڪار وڻ کي مڪمل طور تباهه ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي،{{sfn|Strong|1995|p=153}} ۽ اهو واقعو اشوڪ جي حڪومت جي 34هين سال ۾ پيش آيو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''اشوڪاوادان'' موجب تسّراڪشا (جنهن کي هتي ''تشيارڪشيتا'' چيو ويو آهي) اشوڪ جي پٽ [[ڪُنالا]] سان عشق ڪرڻ لڳي، پر ڪُنالا سندس خواهش رد ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ اشوڪ کيس ستن ڏينهن لاءِ سلطنت جو مڪمل اختيار ڏئي ڇڏيو. انهيءَ مختصر عرصي دوران هن ڪُنالا تي ظلم ڪيو ۽ سندس اکيون ڪڍرائي کيس انڌو ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هن ڪاوڙ ۾ اچي چيو ته: "مان هن جون اکيون پٽي ڪڍندس، سندس جسم کي لوهي ڪنڊن سان چيريندس، کيس جيئري ڀالي تي چاڙهيندس، سندس نڪ آري سان ڪٽيندس ۽ سندس زبان استري سان وڍيندس." بعد ۾ ڪُنالا معجزاتي نموني ٻيهر بينائي حاصل ڪري ورتي ۽ راڻي لاءِ معافي جي درخواست ڪئي، پر اشوڪ ان جي باوجود تسّراڪشا کي قتل ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=152}} [[ڪشيميندر]] جي ''اوادان-ڪلپا-لتا'' ۾ به هيءَ روايت بيان ٿيل آهي، پر اتي اشوڪ جي شخصيت کي وڌيڪ مثبت ڏيکارڻ لاءِ لکيو ويو آهي ته ڪُنالا جي نظر واپس اچڻ کان پوءِ اشوڪ راڻيءَ کي معاف ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=165}} == وفات == سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي 37هين سال ۾ وفات ڪئي،{{sfn|Guruge|1995|p=51}} جنهن جو مطلب آهي ته سندس وفات لڳ ڀڳ 232 ق م ۾ ٿي.{{sfn|Kosmin|2014|p=36}} ''اشوڪاوادان'' موجب پنهنجي زندگيءَ جي آخري ڏينهن ۾ شهنشاهه سخت بيمار ٿي پيو. هن ٻڌ سنگهه کي عطيا ڏيڻ لاءِ سرڪاري خزاني مان رقم استعمال ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن تي سندس وزيرن کيس رياستي خزاني تائين رسائي کان روڪي ڇڏيو. ان کان پوءِ اشوڪ پنهنجون ذاتي ملڪيتون عطيو ڪرڻ لڳو، پر ان کان به کيس روڪيو ويو. آخرڪار، وفات وقت سندس وٽ صرف هڪ [[املي|آملي]] (Myrobalan) جو اڌ ڦر بچيو هو، جيڪو هن پنهنجي آخري نذراني طور سنگهه کي پيش ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=18}} اهڙيون روايتون ٻڌ سنگهه کي سخاوت سان عطيا ڏيڻ جي اهميت اجاگر ڪن ٿيون ۽ اهو پڻ ڏيکارين ٿيون ته سلطنت ٻڌ ڌرم جي حمايت ۾ ڪهڙو ڪردار ادا ڪندي هئي.{{sfn|Singh|2008|p=332}} هڪ مشهور ڏند ڪٿا مطابق اشوڪ جي جسد کي ساڙڻ وقت سندس چتا مسلسل ست ڏينهن ۽ ست راتيون ٻرندي رهي. <ref>{{cite book |last=Strong |first=John |date=2007 |title=Relics of the Buddha |url=https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |publisher=Motilal Banarsidass Publishers |page=149 |isbn=978-81-208-3139-1 |access-date=15 November 2015 |archive-date=8 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508154548/https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |url-status=live }}</ref> == آثارِ قديمه جا باقيات == === اڏاوت === [[File:Lomas_Rishi_entrance.jpg|thumb|[[لوماس رشي غار]] جو تراشيل دروازو، [[بارابر غارون]]، تعمير لڳ ڀڳ 250 ق م]] اشوڪ سان منسوب مختلف اسٽوپن کان علاوه، [[اشوڪ جا ٿنڀا|سندس تعمير ڪرايل ٿنڀو]] اڄ به برصغير جي مختلف علائقن ۾ موجود آهن. اشوڪ کي عام طور ڀارت ۾ پٿر تي ٻڌل تعميراتي فن جي شروعات جو باني سمجهيو ويندو آهي، جيڪا ٻڌ ڌرم جي خدمت لاءِ وقف هئي. ممڪن آهي ته هي فن [[يوناني-بئڪٽريائي]] ڪاريگرن جي اثر هيٺ ترقي ڪئي هجي، جيڪي [[سڪندر اعظم]] کان پوءِ هن خطي ۾ آيا هئا.<ref name="Stone">[https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 Introduction to Indian Architecture Bindia Thapar, Tuttle Publishing, 2012, p.21] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229200601/https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 |date=29 December 2019 }}</ref> اشوڪ کان اڳ عمارتون گهڻو ڪري غير مستقل مواد جهڙوڪ ڪاٺ، [[بانس]] ۽ ڇپر مان ٺاهيون وينديون هيون.<ref name="Stone"/><ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| title = Gardner's Art through the Ages: Non-Western Perspectives, Fred S. Kleiner, Cengage Learning, 2009, p14| isbn = 9780495573678| last1 = Kleiner| first1 = Fred S.| date = 5 January 2009| publisher = Cengage Learning| access-date = 17 June 2017| archive-date = 26 December 2019| archive-url = https://web.archive.org/web/20191226115443/https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| url-status = live}}</ref> امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ موجود پنهنجي شاهي محل کي ڪاٺ جي بدران پٿر استعمال ڪري ٻيهر تعمير ڪرايو هجي،{{sfn|Mookerji|1995|p=96}} ۽ شايد هن ان مقصد لاءِ پرڏيهي ڪاريگرن جي به مدد ورتي هجي.<ref>"Ashoka was known to be a great builder who may have even imported craftsmen from abroad to build royal monuments." Monuments, Power and Poverty in India: From Ashoka to the Raj, A. S. Bhalla, I.B.Tauris, 2015 p.18 [https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191226160624/https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18|date=26 December 2019}}</ref> اشوڪ هڪ نئين روايت به قائم ڪئي، جنهن ۾ هن پنهنجي [[اشوڪ جا فرمان|فرمانن]] کي پائيدار پٿرن تي اُڪرائڻ شروع ڪيو. ساڳئي طرح سندس ٻڌ ڌرمي نشانين سان سينگاريل ستون به انهيءَ تعميراتي جدت جو اهم مثال آهن. <gallery> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India.jpg|[[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪ جو هڪ ٿنڀو]]، [[ويشالي]] File:Vajrasana, early 20th century.jpg|[[مھاٻوڌي مندر]] ۾ موجود [[وَجر آسن]] (هيرن جهڙو تخت)، جيڪو اشوڪ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو Rampurva bull capital detail.jpg|[[رمپُروا]] جي بيل واري تاج جو تفصيلي منظر، جنهن جي [[ابيڪس (معماري)|ابيڪس]] تي ٻن ''شعلا نما پالميٽن'' جي وچ ۾ ڪنول جو گل ۽ ننڍا گلاب نما گل تراشيل آهن. File:Barabar_caves_Sudama_inside.jpg|[[بارابر غارون]] ۾ واقع ''سداما غار''، جنهن ۾ چمڪندڙ گرينائيٽ سان سينگاريل وڏو محرابي هال ۽ اشوڪ جي نالي وارو ڪتبو موجود آهي. </gallery> === برهمي لِپي === [[File:Ashokan Brahmi script (consonants).png|thumb|left|اشوڪ دور جي برهمي لِپي]] [[برهمي لِپي]] ڀارت ۾ لڳ ڀڳ ٽئين صدي ق م دوران پنهنجي مڪمل ۽ ترقي يافته صورت ۾ ظاهر ٿي. <ref name="PO">{{cite book |last1=Olivelle |first1=Patrick |title=Ashoka: Portrait of a Philosopher King |date=9 January 2024 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-27000-6 |page=61-62 |url=https://www.google.com/books/edition/Ashoka/TE3gEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Ashoka+invented+Brahmi&pg=PA61&printsec=frontcover |language=en}}</ref> ممڪن آهي ته اشوڪ ئي هن نئين لِپي جو موجد هجي، جنهن کي پوءِ هن پنهنجي فرمانن ۽ ڪتبن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو، پر هي سوال اڃا تائين حتمي طور حل نه ٿي سگهيو آهي.<ref name="PO"/> ڪيترن مغربي ۽ ڀارتي عالمن جو خيال آهي ته برهمي لِپي ڪنهن سامي (Semitic) لِپي مان اخذ يا متاثر ٿي هئي، جيئن اتر-اولهه ۾ استعمال ٿيندڙ [[خروشٺي لِپي]] غالباً [[ارامي لِپي]] مان نڪتل هئي. انهن عالمن مطابق برهمي لِپي اشوڪ جي دور ۾ چند سالن اندر تيار ڪئي وئي ۽ پوءِ اشوڪ جي فرمانن ذريعي سڄي سلطنت ۾ ڦهلجي وئي، جنهن سان ڀارت ۾ ڪتبن جي هڪ نئين روايت جو آغاز ٿيو.{{Sfn|Salomon|1998|pp=18–24}} ان جي ابتڙ، ڪيترائي ٻيا عالم پرڏيهي اثر واري نظريي کي رد ڪن ٿا ۽ برهمي لِپي کي مڪمل طور مقامي ارتقا جو نتيجو قرار ڏين ٿا.{{sfn|Salomon|1998|pp=19–21 with footnotes}}{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|p=194 with footnote 421}} ايندڙ هزارين سالن دوران ڏکڻ ايشيا جون اڪثر لِپيون اشوڪي برهمي لِپي مان ئي نڪتيون. <ref name="PO"/> === ڪتبا ۽ پٿريلا فرمان === [[File:AiKhanoumAndIndia.jpg|thumb|اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ ۽ همعصر يوناني شهر [[آئي-خانوم]] جو مقام.<ref>Reference: ''India: The Ancient Past'' p. 113, Burjor Avari, [[Routledge]], {{ISBN|0-415-35615-6}}</ref>]] {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 400 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = AsokaKandahar.jpg | image2 = Kandahar Bilingual Rock Inscription (transcription).png | footer = [[اشوڪ جو قنڌار ڪتبو]]، جيڪو يوناني ۽ [[ارامي لِپي]] ۾ ٻه-لساني ڪتبو آهي، [[قنڌار]] مان دريافت ٿيو ({{small|[[افغانستان قومي عجائب گهر]]}}) | footer_align = center }} اشوڪ جا فرمان (Edicts) 33 ڪتبن جو هڪ مجموعو آهن، جيڪي [[اشوڪ جا ٿنبا|اشوڪي ٿنبو]]، وڏن پٿرن ۽ غارن جي ڀتين تي سندس حڪمراني دوران اُڪيرا ويا هئا.<ref name="Irwin 1973 706–720"/> اهي ڪتبا اڄوڪي پاڪستان ۽ ڀارت جي مختلف علائقن ۾ پکڙيل آهن ۽ ٻڌ ڌرم جي موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا مادي ثبوت سمجهيا وڃن ٿا. انهن فرمانن ۾ ٻڌ ڌرم جي ابتدائي ۽ وسيع ڦهلاءَ جو تفصيلي بيان ملي ٿو، جيڪو ڀارتي تاريخ جي هڪ طاقتور ترين حڪمران جي سرپرستي هيٺ ٿيو. انهن مان اشوڪ جي تبليغي سرگرمين، اخلاقي اصولن، مذهبي خيالن، سماجي ڀلائي ۽ جانورن جي تحفظ بابت قيمتي ڄاڻ ملي ٿي.{{sfn|Singh|2012}} اشوڪ کان اڳ شاهي حڪم ۽ سرڪاري پيغام شايد اهڙي مواد تي لکيا ويندا هئا جيڪو وقت سان ضايع ٿي ويندو هو، جهڙوڪ کجيءَ جا پن، ڀورج وڻ جي ڇال، ڪپهه جو ڪپڙو يا ڪاٺيون تختيون.{{sfn|Lahiri|2015|pp=120–121}} جيتوڻيڪ اشوڪ جي سرڪاري انتظاميا اهڙو مواد استعمال ڪندي رهي، پر اشوڪ پنهنجا اهم پيغام پٿرن تي به اُڪرائڻ شروع ڪرايا.{{sfn|Lahiri|2015|pp=120–121}} امڪان آهي ته هن کي اهڙا ڪتبا نصب ڪرڻ جو خيال پاڙيسري [[ھخامنشي سلطنت]] کان مليو هجي.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} اهو پڻ ممڪن آهي ته اشوڪ جا ڪيترائي پيغام ڪاٺ يا ٻين غير مستقل مواد تي لکي سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليا ويا هجن، پر اهي سڀ دستاويز وقت سان گڏ ختم ٿي ويا.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} عالمن اڄ به اشوڪ جي فرمانن ۾ ظاهر ڪيل ۽ لڪل سياسي نظرين جو تجزيو ڪري رهيا آهن، خاص طور تي سندس شاهي تصور (امپيريل وژن) بابت. اهي اهو سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ته اشوڪ پنهنجي انتهائي وسيع، گهڻ ثقافتي ۽ معاشي طور متنوع ٽئين صدي ق م واري سلطنت کي ڪيئن منظم ڪرڻ چاهيو.{{sfn|Singh|2012|p=132}} بهرحال هڪ ڳالهه واضح آهي ته اشوڪ جا ڪتبا برصغير ۾ شاهي ڪتبن جو سڀ کان پراڻو محفوظ مجموعو آهن، ۽ انهيءَ لحاظ سان اهي حڪومتي روايتن ۾ هڪ وڏي جدت جي حيثيت رکن ٿا.{{sfn|Singh|2012}} اشوڪ جا گهڻا ڪتبا مختلف [[پراڪرت]] ٻولين جي ميلاپ ۾ لکيل آهن ۽ انهن لاءِ [[برهمي لِپي]] استعمال ڪئي وئي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=126}} اشوڪ جي ڪيترن ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي شهرن جي ويجهو، اهم واپاري رستن تي يا مذهبي اهميت وارن هنڌن تي نصب ڪيا ويا هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=6}} انهن مان ڪيترائي ڪتبا ٽڪرين، پٿريلي پناهه گاهن ۽ مقامي طور مقدس سمجهيل جڳهن تي مليا آهن.{{sfn|Lahiri|2015|p=143}} ان بابت مختلف نظرين موجب: * اهي هنڌ شايد قديم ميگالٿڪ ثقافتن جا مرڪز هئا. * يا اشوڪ جي زماني ۾ مقدس جايون سمجهيون وينديون هيون. * يا وري انهن جي فطري عظمت روحاني اقتدار جي علامت طور استعمال ڪئي وئي هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=23}}{{sfn|Lahiri|2015|pp=143–157}} دلچسپ ڳالهه اها آهي ته اشوڪ جا ڪتبا موريا سلطنت جي وڏن شهرن جهڙوڪ [[پاٽلي پتر]]، [[وديشا]]، [[اجييني]] ۽ [[تڪششيلا]] مان نه مليا آهن.{{sfn|Lahiri|2015|p=143}} ممڪن آهي ته انهن شهرن ۾ موجود ڪيترائي ڪتبا وقت سان ضايع ٿي ويا هجن. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوانزانگ]] اهڙن ڪجهه اشوڪي ستنن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي اڃا تائين جديد محققن کي نه مليا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=6}} اهو پڻ لڳي ٿو ته اشوڪ هر حڪم پهرين صوبائي گورنرن ڏانهن موڪليندو هو، جيڪي پوءِ پنهنجي علائقي جي عملدارن تائين اهو پيغام پهچائيندا هئا.{{sfn|Lahiri|2015|p=127}} مثال طور [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان نمبر 1]] مختلف هنڌن تي مختلف نسخن ۾ مليو آهي. سڀني نسخن ۾ لکيل آهي ته اشوڪ 256 ڏينهن جي دوري دوران اهو حڪم جاري ڪيو. هي انگ ظاهر ڪري ٿو ته اهو پيغام هڪ ئي وقت سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليو ويو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=133}} [[ڪرناٽڪ]] جي پاڙيسري هنڌن [[برهمگري]]، [[سدّاپور]] ۽ [[جاٽنگا-راميشور]] مان مليل هڪ ئي پيغام جا ٽي نسخا ڏکڻ صوبي جي گاديءَ [[سورنگري]] مان موڪليا ويا هئا. انهن ٽنهي نسخن ۾ ساڳيو متن آهي، جنهن کان اڳ ''آريه-پتر'' (شايد اشوڪ جو پٽ ۽ صوبائي گورنر) ۽ ''مها ماتر'' (سرڪاري عملدار) طرفان سلام پيش ڪيو ويو آهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=127}} === سِڪا === [[ڪيڊيوسيس]] (Caduceus) جو نشان ٽئين ۽ ٻي صدي ق م دوران [[موريا سلطنت]] جي [[پنچ-مارڪ ٿيل سڪا|پنچ-مارڪ ٿيل سڪن]] تي ظاهر ٿئي ٿو. سڪن جي مطالعي (Numismatics) مان معلوم ٿئي ٿو ته هي نشان شهنشاهه اشوڪ جي ذاتي مُهر يا "[[مدرا]]" طور استعمال ٿيندو هو.<ref>Indian Numismatics, Damodar Dharmanand Kosambi, Orient Blackswan, 1981, p.73 [https://books.google.com/books?id=favxZII9WtwC&pg=PA73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191215201423/https://books.google.com/books?id=favxZII9WtwC&pg=PA73|date=15 December 2019}}</ref> هي نشان موريا دور کان اڳ وارن پنچ-مارڪ ٿيل سڪن تي نظر نٿو اچي، پر رڳو موريا دور جي سڪن تي استعمال ٿيو. ان سان گڏ هيٺيان نشان به ڏسڻ ۾ اچن ٿا: * [[ٽن محرابن واري ٽڪريءَ جو نشان]] * "ٽڪريءَ تي مور" وارو نشان * [[ٽرِسڪيليس]] * [[تڪششيلا]] جو نشان<ref>Malwa Through the Ages, from the Earliest Times to 1305 A.D, Kailash Chand Jain, Motilal Banarsidass Publ., 1972, p.134 [https://books.google.com/books?id=_3O7q7cU7k0C&pg=PA134] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224053358/https://books.google.com/books?id=_3O7q7cU7k0C&pg=PA134|date=24 December 2019}}</ref> <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Caduceus on Mauryan coin.jpg|موريا دور جي [[پنچ-مارڪ ٿيل سڪا|پنچ-مارڪ ٿيل سڪي]] تي ڪيڊيوسيس جو نشان File:India Mauryan emperor Ashoka Punch-marked Coin.jpg|اشوڪ سان منسوب هڪ پنچ-مارڪ ٿيل سڪو<ref>{{cite book |last=Mitchiner |first=Michael |date=1978 |title=Oriental Coins & Their Values: The Ancient and Classical World 600 B.C. - A.D. 650 |publisher=Hawkins Publications |page=544 |isbn=978-0-9041731-6-1}}</ref> File:I15 1karshapana Maurya Ashoka MACW4229 1ar (8486624862).jpg|موريا دور جو هڪ چانديءَ جو [[ڪرشاپڻ]] سڪو، جيڪو شايد اشوڪ جي زماني جو هجي، [[مٿرا]] جي ٽڪسالي مان. '''سامهون وارو پاسو:''' سج ۽ جانور سميت مختلف نشان. '''پٺيون پاسو:''' هڪ علامتي نشان. '''ماپ:''' 13.92 × 11.75 ملي ميٽر. '''وزن:''' 3.4 گرام. </gallery> === شاھي نشان=== [[File:Ashoka_Chakra.svg|thumb|upright=0.5|[[اشوڪ چڪر]]، يعني "ڌرم جو ڦيٿو"، جيڪو جديد [[ڀارت جو قومي جهنڊو|ڀارت جي قومي جهنڊي]] ۾ شامل ڪيو ويو آهي.]] اشوڪي ٿنڀن جا مٿيان حصا انتهائي حقيقت پسندانه انداز ۾ تراشيل هئا ۽ انهن تي مخصوص [[موريا پالش]] ڪئي ويندي هئي، جنهن سبب پٿر جي سطح تي چمڪدار ۽ هموار ڏيک پيدا ٿيندو هو.<ref name="Irwin 1973 706–720">{{Cite journal |last=Irwin |first=John |date=1973 |title='Aśokan' Pillars: A Reassessment of the Evidence |url=https://www.jstor.org/stable/877526 |journal=The Burlington Magazine |volume=115 |issue=848 |pages=706–720 |jstor=877526 }}</ref> [[اشوڪ جو چئن شينھن وارو ٿنڀي جو مٿو]] (Lion Capital of Ashoka)، جيڪو اشوڪ جي قائم ڪيل هڪ ٿنڀي جي چوٽيءَ تي نصب هو، ان ۾ ڦيٿي جهڙي هڪ علامت تراشيل آهي، جنهن کي [[اشوڪ چڪر]] چيو وڃي ٿو. هي ڦيٿو ان "ڌرم چڪر" جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن کي [[گوتم ٻڌ]] هلندڙ بڻايو هو. اڄ اهو ئي اشوڪ چڪر جديد ڀارت جي قومي جهنڊي جو اهم حصو آهي. ان ٿنڀي جي مٿي واري حصي تي چڪري سميت چئن شينھن جا مجسما پڻ موجود آهن، جيڪي اڄ جي [[ڀارت جي سرڪاري مُهر]] (State Emblem of India) ۾ پڻ استعمال ٿين ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} == جديد علمي تحقيق == === ٻيهر دريافت === اشوڪ تقريباً مڪمل طور وساريو ويو هو، جيستائين اوڻيهين صديءَ ۾ [[جيمس پرنسپ]] تاريخي ماخذن کي ظاهر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا نه ڪيو. [[برهمي لِپي]] کي پڙهڻ ۽ سمجهڻ کان پوءِ، پرنسپ شروعاتي طور تي ڪتبن ۾ ذڪر ڪيل "[[پريادسي]]" کي [[انوراداپورا بادشاهت]] جي بادشاهه [[ديوانمپيه تِسا]] سان منسوب ڪيو. پر 1837ع ۾ [[جارج ٽرنور]] هڪ اهم سري لنڪائي مخطوطو ([[ديپاونسا]]، يعني "ٻيٽ جو تواريخ") دريافت ڪيو، جنهن ۾ پريادسي کي اشوڪ سان سڌي طرح ڳنڍيو ويو: {{blockquote|ٻڌ جي نروان کان ٻه سئو ارڙهن سال پوءِ پريادسي جي تاجپوشي ٿي... جيڪو چندرگپت جو پوٽو، بندوسار جو پٽ، ۽ ان وقت [[اجييني|اجيائني]] جو نائب حڪمران هو.|[[ديپاونسا]]{{sfn|Allen|2012|p=168}}}} [[File:Rock_edict-_closer_look.JPG|thumb|[[ماسڪي]] جو [[ننڍو پٿريلو فرمان]]، جنهن ۾ ليکڪ جو نالو "ديوانمپريه اشوڪ" ڏنل آهي. هي ڪتبو ٻنهي نالن کي هڪ شخص سان ڳنڍي ٿو ۽ ثابت ڪري ٿو ته مشهور [[اشوڪ جا فرمان]] اشوڪ طرفان جاري ڪيا ويا هئا.]] ان کان پوءِ "ديوانمپريه پريادرسن" ۽ اشوڪ جي هڪ ئي شخص هجڻ جي تصديق مختلف ڪتبن ذريعي ٿي. خاص طور تي [[ماسڪي]] مان مليل [[ننڍو پٿريلو فرمان]] هن سڃاڻپ کي قطعي طور ثابت ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ اشوڪ جو نالو سندس شاهي لقب "ديوانمپريه" (يعني "ديوتائن جو پيارو") سان گڏ لکيل آهي.<ref name=CSH>{{cite book |title=The Cambridge Shorter History of India |publisher=CUP Archive |page=42 |url=https://books.google.com/books?id=9_48AAAAIAAJ&pg=PA42 |language=en |access-date=13 July 2018 |archive-date=25 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191225190721/https://books.google.com/books?id=9_48AAAAIAAJ&pg=PA42 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Gupta |first1=Subhadra Sen |title=Ashoka |date=2009 |publisher=Penguin UK |isbn=9788184758078 |page=13 |url=https://books.google.com/books?id=L5ru08et_ZAC&pg=PT13 |language=en |access-date=13 July 2018 |archive-date=31 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191231152002/https://books.google.com/books?id=L5ru08et_ZAC&pg=PT13 |url-status=live }}</ref> {{poemquote| [هي اعلان] ديوانمپريه اشوڪ جو آهي. مون کي ٻڌ جي [[شاکيه]] پيروڪار بڻجندي اڍائي سال کان وڌيڪ وقت گذري چڪو آهي. هڪ سال کان وڌيڪ عرصو ٿيو آهي جو مون [[سنگهه]] جو دورو ڪيو ۽ وڏي جوش سان ان سان وابستگي اختيار ڪئي. اهي ديوتا، جيڪي اڳ [[جمبوديپ]] ۾ انسانن سان نه مليا هئا، هاڻي انهن سان ملي ويا آهن. اهو مقصد هڪ معمولي شخص به حاصل ڪري سگهي ٿو، جيڪڏهن هو اخلاقي اصولن جو پابند هجي. ڪنهن کي به ائين نه سوچڻ گهرجي ته صرف وڏو يا اعليٰ شخص ئي اهو مقصد حاصل ڪري سگهي ٿو. بلڪه معمولي ۽ اعليٰ ٻنهي ماڻهن کي ٻڌايو وڃي ته: "جيڪڏهن اوهين اهڙيءَ طرح عمل ڪندا ته هي ڪم ڊگهي عرصي تائين ڪامياب رهندو ۽ وڌيڪ ترقي ڪندو."{{sfn|Hultzsch|1925|p=[https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353 174–175]}} |[[ماسڪي]] جو [[ننڍو پٿريلو فرمان]] }} اشوڪ جي مطالعي ۾ هڪ ٻيو اهم نالو برطانوي [[آثار قديمه]] جي ماهر [[جان هيوبرٽ مارشل]] جو آهي، جيڪو [[ڀارت جي آثار قديمه سروي]] جو ڊائريڪٽر جنرل رهيو. سندس خاص دلچسپي [[سانچي]]، [[سارناتھ]]، [[هڙپا]] ۽ [[موهن جو دڙو]] سان لاڳاپيل هئي. برطانوي آثار قديمه ماهر ۽ فوجي انجنيئر [[اليگزينڊر ڪننگهم]]، جنهن کي اڪثر "ڀارت جي آثار قديمه سروي جو باني" چيو ويندو آهي، [[ڀارهوت اسٽوپا]]، سارناتھ، سانچي ۽ [[مهابودهي مندر]] جهڙن تاريخي ماڳن کي عالمي سطح تي متعارف ڪرايو.{{full cn|date=April 2026}} برطانوي آثار قديمه ماهر [[مارٽيمر ويلر]] پڻ اشوڪ سان لاڳاپيل تاريخي ماخذن، خاص طور [[تڪششيلا]] بابت اهم کوجنا ڪئي.{{citation needed|date=June 2016}} === تصور ۽ تاريخ نويسي === اشوڪ جي زندگيءَ جي تعمير نو ۾ ٻڌ ڌرمي ماخذن جي استعمال، اشوڪ بابت جديد تصور تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. روايتي روايتن تي ڀاڙيندڙ ابتدائي عالمن اشوڪ کي بنيادي طور هڪ ٻڌ ڌرمي بادشاهه طور پيش ڪيو، جيڪو ويدڪ مذهب مان ٻڌ ڌرم ڏانهن تبديل ٿيو ۽ ٻڌ خانقاهن جو سرگرم سرپرست رهيو. تنهن هوندي به، ڪيترن جديد عالمن هن روايتي تصوير تي سوال اٿاريا آهن. [[روميلا ٿاپر]] لکي ٿي: {{blockquote|اسان کي اشوڪ کي هڪ اهڙي حڪمران طور به ڏسڻ گهرجي، جيڪو هڪ مخصوص تاريخي دور ۾ سلطنت کي ورثي طور حاصل ڪري ان کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو، ۽ ساڳئي وقت هڪ اهڙو شخص پڻ، جيڪو سماج کي اخلاقي اصولن جي تبليغ ذريعي تبديل ڪرڻ لاءِ پرعزم هو.}} اشوڪ بابت اهڙو واحد سڌو ماخذ، جيڪو ٻڌ ڌرمي روايتن مان نه آيو آهي، سندس فرمان آهن. اهي فرمان واضح لفظن ۾ ڪٿي به نٿا چون ته اشوڪ ٻڌ ڌرمي هو. انهن فرمانن ۾ اشوڪ پنهنجي دور جي اهم مذهبن، يعني: [[ٻڌ ڌرم]]، [[برهمڻ ڌرم]]، [[جين ڌرم]] ۽ [[آجيواڪ مذهب]] سان رواداري ۽ احترام جو اظهار ڪري ٿو. سندس گهڻا فرمان عام رعيت لاءِ آهن ۽ اهڙن اخلاقي اصولن تي زور ڏين ٿا، جن کي مختلف مذهبن جا ماڻهو قبول ڪري سگهن. اقتصادي مفڪر [[امرتيه سين]] لکي ٿو: {{blockquote|ٽئين صدي ق م ۾ ڀارتي شهنشاهه اشوڪ ڪيترائي سياسي فرمان جاري ڪيا، جن ۾ رواداري ۽ فردي آزاديءَ جي حمايت ڪئي وئي، نه رڳو رياستي پاليسي طور پر ماڻهن جي پاڻ ۾ لاڳاپن جي حوالي سان پڻ.}}<ref>{{cite journal|last1=Sen|first1=Amartya|title=Universal Truths and the Westernizing Illusion|journal=Harvard International Review|date=Summer 1998|volume=20|issue=3|pages=40–43}}</ref> بهرحال، فرمانن مان مضبوط اشارا ملن ٿا ته اشوڪ ٻڌ ڌرم سان گهري وابستگي رکندڙ هو. هڪ فرمان ۾ هو رسمن جي اهميت گهٽائي ڏيکاري ٿو، جڏهن ته ويدڪ جانورن جي قربانين تي پابندي لڳائي ٿو. هي حقيقت ظاهر ڪري ٿي ته هو اخلاقي هدايت لاءِ ويدڪ روايت تي ڀاڙڻ نٿو چاهي. ان کان علاوه: هڪ فرمان ۾ پاڻ کي [[اپاسڪ]] (ٻڌ ڌرم جو غير راهب پيروڪار) سڏي ٿو؛ ڪيترن فرمانن ۾ ٻڌ ڌرمي متنن سان گهري واقفيت ظاهر ڪري ٿو؛ ٻڌ ڌرم جي مقدس ماڳن تي پٿريلا ستون نصب ڪرايا؛ ۽ ٻين مذهبن جي مقدس ماڳن بابت اهڙو عمل نظر نٿو اچي. هو لفظ "ڌمّه" (Dhamma) به استعمال ڪري ٿو، جيڪو اخلاقي عملن جي بنيادي روحاني قدرن ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيتوڻيڪ هن اهو لفظ سخت مذهبي ضابطي جي معنيٰ ۾ استعمال نه ڪيو، پر اخلاقي زندگيءَ جي روح طور استعمال ڪيو. روميلا ٿاپر مطابق: {{blockquote|اشوڪ جو ڌمّه ڪنهن خدائي وحي مان پيدا نه ٿيو هو، جيتوڻيڪ ان تي عمل ڪرڻ سان جنت جي اميد ڏياري ويندي هئي. اهو وڌيڪ اهڙي اخلاقي نظام سان لاڳاپيل هو، جيڪو مختلف حالتن جي منطقي ضرورتن موجب ترتيب ڏنل هو.}} هو انهن اخلاقي قدرن جي به تبليغ ڪري ٿو، جيڪي ٻڌ جي تدريجي تعليم جي پهرين ٽن مرحلن سان مشابهت رکن ٿا.<ref>Richard Robinson, Willard Johnson, and Thanissaro Bhikkhu, ''Buddhist Religions'', fifth ed., Wadsworth 2005, page 59.</ref> اشوڪ بابت اسان جي گهڻي ڄاڻ انهن ڪتبن مان ملي ٿي، جيڪي هن پنهنجي سلطنت جي مختلف علائقن ۾ پٿرن ۽ ستنن تي اُڪرايا. انهن سڀني ڪتبن ۾ هو پاڻ کي رحم دل، شفقت ڪندڙ ۽ عوام جي خيرخواهه حڪمران طور پيش ڪري ٿو. ڪلنگا وارن فرمانن ۾ هو پنهنجي رعيت کي "پنهنجا ٻار" سڏي ٿو ۽ لکي ٿو ته جيئن هڪ پيءُ پنهنجي اولاد جي ڀلائي چاهي ٿو، تيئن هو به پنهنجي رعيت جي خوشحالي چاهي ٿو.<ref name="VenSDhammika_1993">[https://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html The Edicts of King Ashoka] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328144411/http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html |date=28 March 2014 }}, English translation (1993) by Ven. S. Dhammika. {{ISBN|955-24-0104-6}}. Retrieved 21 February 2009</ref> ==== ڪتبن جي شاهديءَ جي متبادل تشريح ==== {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 450 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | header = فرمان ۽ انهن جا بيان ڪيل مصنف | image1 = Major Rock Edicts and Major Pillar Edicts by Devanampiya Piyadasi.jpg | caption1 = [[پريادسي]] يا ''[[ديوانمپريه]]'' پريادسي ("ديوتائن جو پيارو ۽ مهربان") جي نالي سان فرمان:<br />[[File:Brown pog.svg|8px]]: وڏا پٿريلا فرمان<br />[[File:Brown 5C3317.svg|3px]]: وڏا ستوني فرمان | image2 = Minor Rock Edicts and Minor Pillar Edicts of Ashoka.jpg | caption2 = اشوڪ يا فقط ''[[ديوانمپريه]]'' جي نالي سان فرمان:<br />[[File:Orange ff8040 pog.svg|8px]]: ننڍا پٿريلا فرمان<br />[[File:Orange F79A18.svg|3px]]: ننڍا ستوني فرمان | footer = ٻنهي قسمن جي ڪتبن جي جاگرافيائي ورڇ ۽ ٻڌ ڌرم بابت مختلف مواد، ڪجهه عالمن مطابق، شايد مختلف حڪمرانن ڏانهن اشارو ڪن ٿا.<ref name="CIB226"/> | footer_align = center }} [[ڪرسٽوفر آءِ. بيڪوِٿ]] هڪ اهڙو نظريو پيش ڪيو آهي، جنهن کي مکيه علمي حلقن قبول نه ڪيو آهي. هن جي مطابق "اشوڪ"، جنهن جو نالو صرف [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍن پٿريلن فرمانن]] ۾ اچي ٿو، اهو ساڳيو شخص نه هو جنهن کي "[[پريادسي]]" يا "[[ديوانمپريه]] پريادسي" چيو ويو آهي، جيڪو وڏن پٿريلن ۽ ستوني فرمانن جو مصنف آهي.<ref name="CIB226">{{cite book |last1=Beckwith |first1=Christopher I. |title=Greek Buddha: Pyrrho's Encounter with Early Buddhism in Central Asia |date=2017 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-17632-1 |pages=226–250 |url=https://books.google.com/books?id=53GYDwAAQBAJ&pg=PA234 |language=en |access-date=31 January 2020 |archive-date=14 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514211528/https://books.google.com/books?id=53GYDwAAQBAJ&pg=PA234 |url-status=live }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] 196x7du1wnrfbtncga2az098vvdlg6q 388265 388264 2026-06-24T00:02:53Z Intisar Ali 8681 388265 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == وڌيڪ تعارف== اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اشوڪا</ref> ==پيدائش== اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]]، [[اينٽيگونس ٻيون گوناتاس]]، [[مئگاس آف سائرين]]، ۽ سڪندر (يا ته [[ايپائرس جو سڪندر ٻيون|ايپائرس]] وارو يا [[ڪرنتھ جو سڪندر]])۔{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي ({{circa|304 BCE}})۔{{sfn|Lahiri|2015|p=24}} هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} == نسب == اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Lahiri|2015|p=26}} ٻين ماخذن، جهڙوڪ [[پراڻ]] ۽ ''[[مهاونس]]'' موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه [[بندوسار]] هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[چندرگپت موريا]] هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه [[بمبسار]] سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: [[اجاتشتر]] → [[اُدايين]] → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → [[پرسينجت]] → [[نندا سلطنت|نندا]]۔{{sfn|Strong|1989|p=204}} سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو [[تاراناٿ]]، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Thapar|1961|p=9}} اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[اشوڪ جي ماءُ]] چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.{{sfn|Strong|1989|pp=204–205}} ''اشوڪاوادان'' ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،{{sfn|Lahiri|2015|p=323|ps=:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."}} پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.{{sfn|Lahiri|2015|p=31}} مثال طور: * ''اشوڪاوادان مالا'' ۾ سندس نالو '''سُڀدرانگي''' ڏنو ويو آهي۔{{sfn|Guruge|1993|p=19}}{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''وامسٿاپڪاسني'' يا ''مهاونس ٽيڪا''، جيڪا ''مهاونس'' تي هڪ شرح آهي، کيس '''ڌرم''' (پالي ۾ ''ڌمّ'') سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا [[ڪشتريه]] خاندان سان واسطو رکندي هئي۔{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''[[ديوياوادان]]'' جي هڪ روايت ۾ کيس '''جنپد ڪلياني''' سڏيو ويو آهي۔{{sfn|Singh|2008|p=332}} عالم [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]] موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.{{sfn|Guruge|1993|p=19}} ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[ايپين]] موجب، [[چندرگپت موريا]] يوناني حڪمران [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=20}} == شهزادي جي حيثيت ۾ == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 500 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Mauryan ruins of pillared hall at Kumrahar site of Pataliputra ASIEC 1912-13.jpg | caption1 = [[پاٽلي پتر]] جي ڪمراهار ماڳ تي ستونن واري هال جا آثار | image2 = Pataliputra_capital_(volume).jpg | caption2 = [[پاٽلي پتر]] جو ستون-سِر، چوٿين–ٽين صدي ق.م | footer = امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] شهر ۾ ڄائو هو. ان دور جي شهر جا آثار جديد [[پاٽنا]] جي مرڪزي علائقن ۾ کوٽائين ذريعي مليا آهن. | footer_align = center }} اشوڪ جون پنهنجون لکتون سندس ابتدائي زندگي بابت ڪا معلومات فراهم نٿيون ڪن، ۽ هن موضوع بابت گهڻي ڄاڻ انهن روايتن مان ملي ٿي جيڪي سندس وفات کان سوين سال پوءِ لکيون ويون.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}} جيتوڻيڪ انهن روايتن ۾ اشوڪ جي اڳين جنمن جهڙيون ظاهر طور افسانوي ڳالهيون شامل آهن، پر انهن ۾ اشوڪ جي دور بابت ڪجهه اهڙي معلومات پڻ موجود آهي جيڪا تاريخي طور ممڪن نظر اچي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}}{{sfn|Singh|2008|p=332}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، جڏهن اشوڪ نوجوان هو ته سندس پيءُ بندوسار سندس کُردري ۽ غير دلڪش صورت سبب کيس پسند نه ڪندو هو. هڪ ڏينهن بندوسار تپسوي پنگل واتساجيو کي چيو ته هو طئي ڪري ته سندس پٽن مان ڪير سندس جانشين ٿيڻ جي لائق آهي. تپسوي جي صلاح تي سڀني شهزادن کي "سونهري محل جي باغ" ۾ گڏ ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو. اشوڪ وڃڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خبر هئي ته سندس پيءُ کيس پسند نٿو ڪري، پر سندس ماءُ کيس وڃڻ تي آماده ڪيو. جڏهن وزير [[رادھاگپت]] ڏٺو ته اشوڪ گاديءَ واري شهر مان باغ ڏانهن روانو ٿي رهيو آهي، تڏهن هن شهزادي کي سفر لاءِ شاهي هاٿي مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Strong|1989|p=206}} باغ ۾ پنگل واتساجيو شهزادن جو جائزو ورتو ۽ سمجهي ويو ته ايندڙ شهنشاهه اشوڪ هوندو. پر بندوسار کي ناراض ڪرڻ کان بچڻ لاءِ هن جانشين جو نالو ظاهر نه ڪيو. ان جي بدران هن چيو ته جنهن وٽ بهترين سواري، بهترين ويهڻ جي جاءِ، بهترين پيئڻ، بهترين ٿانوَ ۽ بهترين کاڌو هوندو، اهو ئي ايندڙ بادشاهه ٿيندو. هر ڀيري اشوڪ دعويٰ ڪئي ته اهي شرطون هن وٽ موجود آهن. بعد ۾ تپسوي اشوڪ جي ماءُ کي ٻڌايو ته سندس پٽ ايندڙ شهنشاهه ٿيندو، ۽ سندس صلاح تي بندوسار جي غضب کان بچڻ لاءِ سلطنت ڇڏي هليو ويو.{{sfn|Strong|1989|p=207}} جيتوڻيڪ روايتون ٻڌائين ٿيون ته بندوسار اشوڪ جي ظاهر سبب کيس پسند نه ڪندو هو، پر اهي ساڳيون روايتون اهو به ٻڌائين ٿيون ته هن اشوڪ کي اهم ذميواريون ڏنيون، جهڙوڪ [[تڪششيلا]] جي بغاوت کي ختم ڪرڻ (اتر هندستاني روايت موجب) ۽ [[اجين]] جي حڪومت هلائڻ (سري لنڪائي روايت موجب).{{sfn|Thapar|1961|p=21}} اهو ظاهر ڪري ٿو ته بندوسار شهزادي جي ٻين صلاحيتن کان متاثر هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته هن اشوڪ کي گاديءَ واري شهر کان پري علائقن ۾ ان ڪري موڪليو ته جيئن هو شاهي درٻار کان پري رهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=65}} === تڪششيلا ۾ بغاوت === [[File:Aramaic_inscription_at_Taxila_Museum.jpg|thumb|upright=0.6|[[ٽيڪسلا جي آرامي لکت]]، جنهن ۾ ممڪن طور اشوڪ جو ذڪر موجود آهي.]] ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار شهزادي اشوڪ کي [[تڪششيلا]] شهر ۾ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ موڪليو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} (موجوده [[پاڪستان]] ۾ [[ڀير ماڙو]]).{{sfn|Lahiri|2015|p=66}} هي واقعو سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهي؛ ان جي بدران اتي بيان آهي ته بندوسار اشوڪ کي [[اجين]] جو گورنر مقرر ڪيو. ٻن ٻين ٻڌ ڌرمي متنن، ''اشوڪ سوتر'' ۽ ''ڪنال سوتر''، مطابق بندوسار اشوڪ کي [[گنڌارا]] جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو هو، جتي تڪششيلا واقع هئي، نه اجين.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} ''اشوڪاوادان'' موجب بندوسار اشوڪ کي چار حصن تي مشتمل لشڪر (گهوڙيسوار، [[جنگي هاٿي]]، [[رتھ]] ۽ پيادل فوج) ڏنو، پر هٿيار مهيا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اشوڪ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي شهنشاهه ٿيڻ جي لائق آهي ته هٿيار پاڻ ظاهر ٿي ويندا. پوءِ ديوتائون زمين مان نڪري آيون ۽ فوج کي هٿيار فراهم ڪيا.{{sfn|Strong|1989|p=208}} جڏهن اشوڪ تڪششيلا پهتو ته شهرين سندس آجيان ڪئي ۽ ٻڌايو ته سندن بغاوت فقط ظالم وزيرن خلاف هئي، بادشاهه خلاف نه. ڪجهه عرصي بعد [[خاصا]] علائقي ۾ به سندس آجيان ڪئي وئي، ۽ ديوتائن اعلان ڪيو ته هو سڄي ڌرتيءَ تي حڪومت ڪندو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} تڪششيلا هڪ مالدار ۽ سياسي لحاظ کان اهم شهر هو. تاريخي ثبوت ڏيکارين ٿا ته اشوڪ جي دور تائين اهو ''[[اترپٿ]]'' واپاري رستي وسيلي [[پاٽلي پتر]] سان ڳنڍيل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=70}} بهرحال، موجود همعصر ماخذن مان ڪو به تڪششيلا جي بغاوت جو ذڪر نٿو ڪري، ۽ اشوڪ جي ڪنهن به لکت مان اهو ظاهر نٿو ٿئي ته هن ڪڏهن شهر جو دورو ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=66-67}} تنهن هوندي به، اشوڪ جي تڪششيلا سان لاڳاپي جي روايت کي [[سرڪپ]] مان مليل هڪ آرامي لکت جزوي طور تقويت ڏئي ٿي. ان لکت ۾ هڪ نالو "prydr" اکرن سان شروع ٿئي ٿو، جنهن کي گهڻا عالم "پريادرشي" طور بحال ڪن ٿا، جيڪو اشوڪ جو لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} تڪششيلا ڀرسان موجود [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] جو نالو به اشوڪ سان لاڳاپي جو هڪ ممڪن ثبوت سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ "ڌرماراجا" مان مراد اشوڪ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=68}} ديوتائن طرفان هٿيار مهيا ڪرڻ وارو قصو شايد اشوڪ کي نيم الاهي حيثيت ڏيڻ لاءِ بيان ڪيو ويو هجي، يا اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته بندوسار، جيڪو اشوڪ کي پسند نه ڪندو هو، سندس ناڪامي چاهيندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=67}} === اجين جو نائب بادشاهه === ''[[مهاونس]]'' موجب، بندوسار اشوڪ کي [[اونتيراستر]] (موجوده [[اجين ضلعو]]) جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هي علائقو مرڪزي هندستان جو هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري صوبو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=89–90}} هي روايت مرڪزي هندستان مان دريافت ٿيل [[سارو مارو]] لکت سان پڻ تقويت حاصل ڪري ٿي، جنهن ۾ بيان آهي ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ انهيءَ هنڌ جو دورو ڪيو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=350–351}} اشوڪ جي پنهنجي [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان#پهريون جدا اهم پٿريلو فرمان|پٿريلي فرمان]] مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ اجين ۾ هڪ شهزادو نائب بادشاهه موجود هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} اهو به هن روايت جي حمايت ڪري ٿو ته اشوڪ پاڻ اجين جو نائب بادشاهه رهيو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=98}} {{multiple image | perrow=2 | total_width=400 | caption_align=center | align=right | direction=horizontal | image1=Saru_Maru_stupa.jpg | image2=Panguraria Top View Closeup detail.jpg | footer=[[سارو مارو]] يادگاري لکت مان لڳي ٿو ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ اجين واري علائقي ۾ موجود هو: "''پريادسي'' خوشگوار سير لاءِ هن هنڌ آيو جڏهن هو اڃا شهزادو هو..." }} اشوڪ جي دور ۾ [[پاٽلي پتر]] ۽ [[اجين]] ڪيترن ئي رستن ذريعي ڳنڍيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته اجين ڏانهن ويندي سندس قافلو روپناٿ ۾ ترسيو هجي، جتي بعد ۾ سندس لکت ملي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=94–95}} سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ اجين ويندي [[وديشا]] پهتو، جتي هو هڪ خوبصورت عورت جي عشق ۾ مبتلا ٿيو. ''ديپاونس'' ۽ ''مهاونس'' موجب اها عورت [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] هئي، جيڪا هڪ واپاري جي ڌيءَ هئي. ''مهابودهي ونس'' مطابق هوءَ "وديشا مها ديوي" هئي ۽ [[شاڪيه]] خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان [[گوتم ٻڌ]] پڻ هو. ممڪن آهي ته ٻڌ ڌرمي تاريخ نويسن اشوڪ جي خاندان کي ٻڌ سان ڳنڍڻ لاءِ هي شاڪيه تعلق بيان ڪيو هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} ٻڌ ڌرمي متنن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ديوي بعد ۾ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو، پر انهن ۾ سندس قبولِ اسلام... (يعني قبولِ ٻڌ ڌرم) جو ڪو تفصيلي بيان موجود ناهي. انهيءَ ڪري ممڪن آهي ته جڏهن هن اشوڪ سان ملاقات ڪئي، تڏهن به هوءَ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ''مهاونس'' موجب، اجين ۾ ديوي اشوڪ جي پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] کي جنم ڏنو، ۽ ٻن سالن بعد هڪ ڌيءَ [[سنگهمتا]] پيدا ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=97}} ''مهاونس'' موجب مهندا کي اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، ڀڪشو بڻايو ويو. انهيءَ حساب سان مهندا اشوڪ جي تخت نشيني وقت چوڏهن ورهين جو هو. جيڪڏهن مهندا ان وقت ڄائو جڏهن اشوڪ فقط ويهن ورهين جو هو، ته پوءِ اشوڪ تقريباً 34 ورهين جي عمر ۾ تخت تي ويٺو هوندو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ڪيترائي سال نائب بادشاهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون.{{sfn|Thapar|1961|pp=24–25}} == تخت نشيني == روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اشوڪ [[يووراج|ولي عهد]] نه هو، ۽ سندس تخت نشيني تڪراري هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=25}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار جي وڏي پٽ [[سوسيما]] هڪ ڏينهن مذاق ۾ هڪ گنجي وزير جي مٿي تي چماٽ هنئي. وزير کي خوف ٿيو ته جيڪڏهن سوسيما بادشاهه بڻيو ته شايد هڪ ڏينهن تلوار سان به ساڻس اهڙي ئي مذاق ڪري. تنهن ڪري هن پنج سئو وزيرن کي اشوڪ جي حمايت لاءِ آماده ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته اشوڪ هڪ ''[[چڪروَرتي]]'' (ساري دنيا تي حڪومت ڪندڙ حڪمران) بڻجندو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ڪجهه عرصي بعد [[تڪششيلا]] ۾ ٻيهر بغاوت ٿي. بندوسار سوسيما کي بغاوت دٻائڻ لاءِ موڪليو. ٿوري ئي وقت کان پوءِ بندوسار سخت بيمار ٿي پيو ۽ سندس موت جو امڪان پيدا ٿيو. ان وقت سوسيما اڃا تڪششيلا ۾ هو ۽ بغاوت مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو هو. بندوسار کيس گاديءَ واري شهر واپس گهرائي ورتو ۽ اشوڪ کي حڪم ڏنو ته هو تڪششيلا ڏانهن روانو ٿئي.{{sfn|Strong|1989|p=209}} پر وزيرن بندوسار کي ٻڌايو ته اشوڪ بيمار آهي ۽ صلاح ڏني ته سوسيما جي واپسي تائين اشوڪ کي عارضي طور تخت تي ويهاريو وڃي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} جڏهن بندوسار انڪار ڪيو، تڏهن اشوڪ اعلان ڪيو ته جيڪڏهن تخت واقعي سندس قسمت ۾ آهي ته ديوتائون کيس ايندڙ شهنشاهه طور تاج پارائينديون. ساڳئي لمحي ديوتائن ائين ڪيو، بندوسار وفات ڪري ويو، ۽ اشوڪ جي حڪمراني سڄي دنيا تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ زمين جي مٿان موجود [[يڪشا]]ن جو علائقو ۽ زمين جي هيٺان موجود [[ناگ]]ن جو علائقو پڻ شامل هو.{{sfn|Strong|1989|p=209}} جڏهن سوسيما گاديءَ واري شهر واپس آيو ته اشوڪ جي نئين وزيراعظم [[راڌاگپت]] کيس ڪوئلن سان ڀريل هڪ کڏ ۾ ڦاسائي ڇڏيو. سوسيما دردناڪ موت مري ويو، جڏهن ته سندس سپهه سالار ڀدرايڌ بُدھ ڌرم جو ڀڪشو بڻجي ويو.{{sfn|Strong|1989|p=210}} [[File:Sarnath_Ashoka_Lions_with_Dharma_Wheel.jpg|thumb|[[سارناتھ]] ۾ [[اشوڪ جو شينھن وارو-ٿنبو]]، جنهن ۾ چار [[ايشيائي شينھن]] هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن. اهي [[ٻڌ ڌرم]] جي [[چار عظيم سچايون|چار عظيم سچائين]] ۽ اخلاقي قانون جي ڦيٿي ([[ڌرم چڪر]]) جي علامت آهن.{{sfn|Allen|2012|p=331}}]] ''[[مهاونس]]'' موجب، جڏهن بندوسار بيمار ٿيو ته اشوڪ [[اجين]] مان [[پاٽلي پتر]] واپس آيو ۽ گاديءَ واري شهر تي قبضو ڪري ورتو. پيءُ جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي وڏي ڀاءُ کي قتل ڪيو ۽ تخت تي ويٺو.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ساڳئي متن موجب، اشوڪ پنهنجي سوتيلي ڀائرن مان نويَنوي (99) ڄڻن کي قتل ڪيو، جن ۾ سُمانا پڻ شامل هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} ''[[ديپاونس]]'' موجب، هن هڪ سئو ڀائرن کي قتل ڪيو ۽ چار سال بعد تاجپوشي ڪرائي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ''ونسٿاپڪاسني'' وڌيڪ ٻڌائي ٿو ته هڪ [[آجيَوڪ]] تپسوي اشوڪ جي ماءُ جي خواب جي تعبير ڪندي اڳواٽ هن خونريزي جي پيشنگوئي ڪئي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} انهن روايتن موجب اشوڪ جو سڳو ڀاءُ [[تِسا]] ئي بچي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} ٻين ذريعن ۾ بچيل ڀاءُ جا نالا [[ويتاشوڪ]]، وگتاشوڪ، سودت (''So-ta-to'') يا سوگتر (''Siu-ka-tu-lu'') بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} 99 ۽ 100 جهڙا انگ واضح طور مبالغو آهن ۽ شايد صرف اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن ته اشوڪ پنهنجي ڪيترن ئي ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} [[تاراناٿ]] موجب اشوڪ پنهنجي اڳوڻي حڪمران جو ناجائز پٽ هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڇهه جائز شهزادن کي قتل ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ممڪن آهي ته اشوڪ اصل جانشين نه هجي ۽ هن تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ ڀائر قتل ڪيا هجن. بهرحال، ٻڌ ڌرمي ماخذن شايد هن واقعي کي وڌائي پيش ڪيو ته جيئن ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ اشوڪ کي ظالم ۽ بي رحم حڪمران طور ڏيکاري سگهجي. اشوڪ جي پنجين پٿريلي فرمان ۾ انهن عملدارن جو ذڪر آهي جن جي ذميواري سندس ڀائرن، ڀينرن ۽ ٻين مائٽن جي خاندانن جي ڀلائي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تخت نشيني کان پوءِ به سندس هڪ کان وڌيڪ ڀائر زندهه هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} تنهن هوندي به ڪجهه مؤرخ هن راءِ سان متفق ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فرمان ۾ صرف ڀائرن جي ''خاندانن'' جو ذڪر آهي، خود ڀائرن جو نه.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} === تخت نشيني جي تاريخ === سري لنڪائي متنن ''[[مهاونس]]'' ۽ ''[[ديپاونس]]'' موجب اشوڪ [[گوتم ٻڌ]] جي وفات کان 218 سال پوءِ تخت تي ويٺو ۽ 37 سال حڪومت ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|pp=13–14}} ٻڌ جي وفات جي صحيح تاريخ پاڻ به تڪراري آهي،{{sfn|Thapar|1961|p=14}} جڏهن⁠تہ اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ ٻڌ جي وفات کان صرف هڪ سئو سال پوءِ حڪومت ڪئي، جنهن ڪري تاريخ بابت وڌيڪ اختلاف پيدا ٿيا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست مڃجي ۽ ٻڌ جي وفات 483 ق.م ۾ ٿي هجي، جيئن ڪيترن ئي عالمن تجويز ڪيو آهي، ته اشوڪ جي تخت نشيني 265 ق.م ۾ ٿيڻ گهرجي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} [[پراڻ]]ن موجب اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] 25 سال حڪومت ڪئي، جڏهن⁠تہ سري لنڪائي روايت 28 سال ٻڌائي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} جيڪڏهن پراڻن جو بيان صحيح هجي ته اشوڪ جي تخت نشيني کي ٽي سال اڳ، يعني 268 ق.م تي تاريخ بندي ڪري سگهجي ٿي. ٻئي طرف، جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست هجي پر ٻڌ جي وفات 486 ق.م مڃجي، جيڪا ''ڪينٽونيز ڊاٽڊ رڪارڊ'' سان حمايت حاصل ڪري ٿي، ته پوءِ به اشوڪ جي تخت نشيني 268 ق.م جي لڳ ڀڳ بيهندي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} ''مهاونس'' بيان ڪري ٿو ته اشوڪ بادشاهه ٿيڻ کان چار سال پوءِ رسمي تاجپوشي ڪرائي. هن وچ واري عرصي کي ائين سمجهي سگهجي ٿو ته انهن چئن سالن دوران هن بندوسار جي ٻين پٽن خلاف جانشيني جي جنگ وڙهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ هڪ قصو موجود آهي جنهن موجب اشوڪ جو وزير [[يشس]] پنهنجي هٿ سان سج کي لڪائي ڇڏيو. پروفيسر پي. ايڇ. ايل. ايگرمونٽ جو خيال هو ته هي قصو 4 مئي 249 ق.م تي اتر هندستان ۾ نظر آيل جزوي سج گرهڻ ڏانهن اشارو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=12–13}} ''اشوڪاوادان'' موجب، هن سج گرهڻ کان ڪجهه عرصي بعد اشوڪ مختلف ٻڌ ڌرمي مقدس ماڳن جي ياترا تي نڪتو. اشوڪ جي [[لومبني]] واري ستوني فرمان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي 21هين سال ۾ لومبني جو دورو ڪيو. جيڪڏهن اهو دورو ساڳئي ياترا جو حصو هجي، ۽ لومبني جو دورو سج گرهڻ کان هڪ يا ٻن سالن اندر ٿيو هجي، ته پوءِ 268–269 ق.م واري تخت نشيني جي تاريخ وڌيڪ امڪاني لڳي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}}{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} بهرحال، هي نظريو سڀني عالمن پاران قبول ٿيل ناهي. مثال طور [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي خيال ۾ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ڪيل واقعو تاريخي وقت بندي سان لاڳاپيل ئي ناهي، ۽ ايگرمونٽ جي تشريح ان روايت جي ادبي ۽ مذهبي پس منظر کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان اڳ واري حڪومت == سري لنڪائي ۽ اتر هندستاني ٻنهي روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ سخت ۽ پرتشدد شخص هو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} [[تاراناٿ]] پڻ لکي ٿو ته شروعات ۾ اشوڪ کي ''ڪاماشوڪ'' سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪيترائي سال عيش ۽ عشرت ۽ دنياوي خواهشن (''[[ڪاما]]'') ۾ گذاريا. ان کان پوءِ کيس ''چنڊاشوڪ'' (يعني ”ظالم اشوڪ“) چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪجهه سال برن ڪمن ۾ صرف ڪيا. آخرڪار ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ هو ''ڌرماشوڪ'' (يعني ”نيڪ اشوڪ“) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ کيس ''چنڊاشوڪ'' سڏي ٿو ۽ سندس ڪيترن ئي ظالماڻن عملن جو ذڪر ڪري ٿو:{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * جيڪي وزير سندس تخت نشيني ۾ مددگار ثابت ٿيا هئا، سي حڪومت سنڀالڻ کان پوءِ ساڻس بي ادبي سان پيش اچڻ لڳا. سندن وفاداري آزمائڻ لاءِ اشوڪ کين هڪ غيرمعمولي حڪم ڏنو ته سڀ گلن ۽ ميون وارا وڻ ڪٽي ڇڏين. جڏهن وزيرن اهو حڪم نه مڃيو ته اشوڪ ذاتي طور پنج سئو وزيرن جا سر قلم ڪرائي ڇڏيا.{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * هڪ ڏينهن باغ ۾ سير دوران اشوڪ ۽ سندس حرم جون عورتون هڪ سهڻي [[اشوڪ وڻ]] وٽان گذريون. ان منظر اشوڪ ۾ محبت جا جذبا جاڳايا، پر عورتون سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي سبب ساڻس قربت اختيار ڪرڻ ۾ دلچسپي نه رکيون. ڪجهه وقت پوءِ جڏهن اشوڪ سمهي پيو ته ناراض عورتن سندس نالي واري اشوڪ وڻ جا گل ۽ ٽاريون ڪٽي ڇڏيون. جاڳڻ کان پوءِ اشوڪ سزا طور پنهنجي پنج سئو حرم وارين عورتن کي جيئرو ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * اهڙين قتل عام وارين ڪاررواين سبب وزيراعظم [[رادھاگپت]] پريشان ٿي ويو. هن صلاح ڏني ته مستقبل جي اجتماعي قتلن لاءِ هڪ جلاد مقرر ڪيو وڃي ته جيئن بادشاهه پاڻ اهڙن ڪمن ۾ سڌو سنئون ملوث نه رهي. ان مقصد لاءِ مگڌ جي هڪ ڳوٺ جو نوجوان [[گريڪا]] مقرر ڪيو ويو، جيڪو فخر سان چوندو هو ته هو سڄي [[جمبوديپ]] جي ماڻهن کي قتل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * گريڪا بعد ۾ ''چنڊاگريڪا'' (”ظالم گريڪا“) جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس خواهش تي اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ قيد خانو تعمير ڪرايو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} هي قيد خانو ''اشوڪ جو دوزخ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ٻاهران ڏسڻ ۾ اهو خوشنما ۽ دلڪش هو، پر اندر چنڊاگريڪا قيدين تي انتهائي بي رحماڻا تشدد ڪندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=106–107}} پنجين صديءَ جي چيني سياح [[فا شيان]] لکي ٿو ته اشوڪ ذاتي طور دوزخ جو دورو ڪيو ته جيئن اتي استعمال ٿيندڙ تشدد جا طريقا سکڻ بعد انهن جهڙا طريقا ايجاد ڪري سگهي. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوان زانگ]] دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اهڙو ستون ڏٺو هو جيڪو اشوڪ جي ”دوزخ“ واري هنڌ جي نشاندهي ڪندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[مهاونس]]'' پڻ مختصر طور اشوڪ جي سخت مزاجي جو ذڪر ڪري ٿو. ان موجب، اشوڪ کي شروعاتي دور ۾ سندس برن ڪمن سبب ''چنڊاشوڪ'' چيو ويندو هو، پر ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نيڪ عملن جي ڪري کيس ''ڌرماشوڪ'' سڏيو ويو.{{sfn|Lahiri|2015|p=107}} بهرحال، اتر هندستاني روايت جي ابتڙ، سري لنڪائي متن اشوڪ جي مخصوص ظالماڻن عملن جو ذڪر نٿا ڪن، سواءِ ان دعويٰ جي ته هن پنهنجي 99 ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ ظالم ۽ خونخوار شخص طور پيش ڪرڻ واريون اهڙيون تصويرون غالباً ٻڌ ڌرمي مصنفن جي تخليق آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} انهن جو مقصد اهو ڏيکارڻ هو ته ٻڌ ڌرم اشوڪ جي زندگيءَ ۾ هڪ معجزاتي تبديلي آندي.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} هن تبديلي کي وڌيڪ ڊرامائي ۽ اثرائتو بنائڻ لاءِ اهڙين روايتن ۾ اشوڪ جي اڳوڻي ظلم ۽ بعد واري مذهبي نيڪي ٻنهي کي مبالغي سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Charles1962">{{cite book | author=Charles Drekmeier | title=Kingship and Community in Early India | url=https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek | url-access=registration | access-date=30 October 2012 | year=1962 | publisher=Stanford University Press | lccn=62-9565 | pages=[https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek/page/173 173] }}</ref> == ڪلنگا جي جنگ ۽ ٻڌ ڌرم ۾ تبديلي == {{Main|ڪلنگا جي جنگ}} [[File:Kanaganahalli inscribed panel portraying Asoka (perspective).jpg|thumb|[[ڪناگن هلي]] مان مليل نقش ٿيل پينل، جنهن ۾ اشوڪ ۽ سندس راڻيون ڏيکاريل آهن. [[برهمي لپي]] ۾ "راجا اشوڪ" لکيل آهي، پهرين کان ٽئين صدي عيسوي.<ref>{{cite book |title=Indian Archaeology 1997–98 |publisher=ASI |page=Plate 72 |url=http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |access-date=22 January 2020 |archive-date=22 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122082556/http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |url-status=live }}</ref>]] اشوڪ جي لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي اٺين سال [[ڪلنگا]] واري علائقي کي فتح ڪيو. جنگ دوران ٿيل وڏي تباهي ۽ خونريزي سبب هن کي تشدد تي پڇتاءُ ٿيو، ۽ ايندڙ سالن ۾ هو آهستي آهستي ٻڌ ڌرم ڏانهن مائل ٿيو.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} [[اشوڪ جي فرمانن]] مان پٿريلي فرمان نمبر 13 بادشاهه جي گهري افسوس جو اظهار ڪري ٿو: {{Blockquote |text=ڪلنگا جي فتح کان پوءِ، سندس مقدس عظمت واري بادشاهه ۾ ڌرم جي حفاظت، ڌرم سان محبت ۽ ڌرم جي تبليغ جو وڏو جذبو پيدا ٿيو. ڪلنگا جي فتح تي سندس دل ۾ گهرو افسوس پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن اڳ ۾ آزاد ملڪ جي فتح دوران ماڻهن جو قتل، موت ۽ قيد ٿيڻ لازمي هوندو آهي. اها ڳالهه سندس مقدس عظمت لاءِ وڏي ڏک ۽ پشيماني جو سبب بڻجي. |source=<ref name="Wikisource Smith">{{cite Wikisource |wslink=Asoka - the Buddhist Emperor of India/Chapter 4 |title=Asoka: The Buddhist Emperor of India |last=Smith |first=Vincent |author-link=Vincent Arthur Smith |year=1920 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=185}}</ref> }} ٻئي طرف، سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي اٺين سال تائين اڳ ئي هڪ پڪو ٻڌ ڌرمي هو. ان روايت مطابق هو چوٿين سال ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيو ۽ پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ 84,000 وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائون ڪلنگا جي مهم جو ذڪر ئي نٿيون ڪن.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} سري لنڪائي روايت جي بنياد تي ڪجهه محقق، جهڙوڪ ايگرمونٽ، سمجهن ٿا ته اشوڪ ڪلنگا جي جنگ کان ''اڳ'' ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} هن نظريي جي مخالفت ڪندڙ چون ٿا ته جيڪڏهن اشوڪ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هو ته پوءِ هن اهڙي خونريز جنگ ڇو وڙهي؟ ايگرمونٽ ان جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته اشوڪ شايد "[[وچولي واٽ]]" جي پنهنجي تشريح رکندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=33}} پراڻن ليکڪن مان ڪجهه جو خيال هو ته اشوڪ جنگ کان پوءِ اوچتو ۽ ڊرامائي انداز ۾ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب ڪلنگا جي الحاق کان پوءِ هو ڌرم ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿيو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن اشوڪ جنگ کان پوءِ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو، تڏهن به لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اها تبديلي اوچتو نه پر تدريجي عمل هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} پنهنجي حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل هڪ ننڍڙي پٿريلي فرمان ۾ اشوڪ لکي ٿو ته هو ٻن اڍائي سالن کان وڌيڪ عرصي کان ''[[اُپاسڪ]]'' (عام ٻڌ ڌرمي پيروڪار) هو، پر شروعاتي عرصي ۾ گهڻي اڳڀرائي نه ڪري سگهيو. آخري هڪ سال دوران هو سنگهه جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ ٻڌ ڌرم جو وڌيڪ سرگرم پيروڪار بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} === ڪلنگا جي جنگ === اشوڪ جي وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب، هن تخت نشيني کان اٺ سال پوءِ ڪلنگا فتح ڪيو. فرمان موجب: * جنگ دوران 100,000 ماڻهو ۽ جانور مارجي ويا. * ان کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. * 150,000 ماڻهو ۽ جانور قيدي بڻائي کڻي ويا ويا. اشوڪ لکي ٿو ته انهن مصيبتن تي پڇتاءُ ئي کيس ڌرم جي عمل ۽ تبليغ ڏانهن وٺي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هو اعلان ڪري ٿو ته هاڻي ڪنهن ملڪ جي فتح دوران ٿيندڙ قتل، موت ۽ جلاوطني کيس انتهائي دردناڪ ۽ افسوسناڪ لڳي ٿي. خاص طور تي مذهبي ماڻهن ۽ گهريلو زندگي گذاريندڙ ماڻهن جي تڪليف کيس وڌيڪ ڏکوئيندڙ محسوس ٿئي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هي فرمان [[ايراگوڊي]]، [[گرنار]]، [[ڪالسي]]، [[مانسهره]]، [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[قنڌار]] سميت ڪيترن هنڌن تي مليو آهي.{{sfn|Guruge|1995|p=37}} پر حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته ڪلنگا واري علائقي ۾ موجود اشوڪ جي لکتن مان فرمان 13 ۽ 14 غائب آهن. انهن جي جاءِ تي ٻه الڳ فرمان آهن، جن ۾ اشوڪ جي پشيماني جو ڪو ذڪر ناهي. ممڪن آهي ته اشوڪ ڪلنگا جي ماڻهن آڏو اهڙي اعتراف کي سياسي طور مناسب نه سمجهيو هجي.{{sfn|Thapar|1995|pp=30–31}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ بيان ڪيل جنگ جا انگ اکر ۽ نتيجا ڪنهن حد تائين مبالغو هجن، ته جيئن پري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن تي اثر پوي، جيڪي انهن دعوائن جي تصديق نٿي ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=56}} قديم ذريعا اشوڪ جي ڪنهن ٻي وڏي فوجي مهم جو ذڪر نٿا ڪن، جيتوڻيڪ سورهين صديءَ جي عالم [[تاراناٿ]] دعويٰ ڪري ٿو ته اشوڪ سڄي [[جمبوديپ]] کي فتح ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} === ٻڌ ڌرم سان پهريون رابطو === {{multiple image |perrow=1 |total_width=300 |caption_align=center |align=right |direction=horizontal |image1=Vajrasana, early 20th century.jpg |caption1='''[[وجراسڻ، بودھ گيا|وجراسڻ]]''' يا "ٻڌ جي روشن خياليءَ جو تخت"، [[مهابودھي مندر]]، [[بودھ گيا]]. اشوڪ اهو تخت ٻڌ جي روشن خياليءَ واري هنڌ جي يادگار طور تعمير ڪرايو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=300–302}}<ref>"Ashoka did build the Diamond Throne at Bodh Gaya to stand in for the Buddha and to mark the place of his enlightenment" in {{cite book |last1=Ching |first1=Francis D. K. |last2=Jarzombek |first2=Mark M. |last3=Prakash |first3=Vikramaditya |title=A Global History of Architecture |date=23 March 2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-98160-3 |page=570 |url=https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |language=en |access-date=7 March 2021 |archive-date=23 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523153935/https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |url-status=live }}</ref> |image2=Vajrasana with side panels (3rd century BCE). Bodh Gaya.jpg |caption2=وجراسڻ جا نقش نگاري وارا حصا، ٽين صدي ق.م. }} اشوڪ جي ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيڻ بابت مختلف ذريعا مختلف روايتون پيش ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} سري لنڪائي روايت موجب، اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] [[برهمڻ ڌرم]] جو پوئلڳ هو، جڏهن⁠تہ سندس ماءُ ڌرما [[آجيواڪ]] فرقو اختيار ڪيو هو.{{sfn|Guruge|1995|p=42}} ''[[سمنت پاساديڪا]]'' موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي شروعاتي ٽن سالن دوران غير ٻڌ ڌرمي فرقن جو پيروڪار رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=43}} سري لنڪائي متنن مطابق اشوڪ روزانو دان وٺندڙ برهمڻن جي روش کان مطمئن نه هو. سندس درٻارين آجيواڪ ۽ [[جيني ڌرم|نگنٿ]] استادن کي به پيش ڪيو، پر اهي به کيس متاثر نه ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} ''[[ديپاونس]]'' مطابق اشوڪ ڪيترن غير ٻڌ ڌرمي مذهبي اڳواڻن کي محل ۾ گهرايو ۽ وڏا انعام ڏنا، اميد ڪندي ته اهي سندس هڪ سوال جو جواب ڏيندا. پر ڪو به مطمئن ڪندڙ جواب نه ڏئي سگهيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هڪ ڏينهن اشوڪ [[پاٽلي پتر]] جي رستي تي هڪ نوجوان ٻڌ ڌرمي راهب [[نگروڌ]] (نياگروڌ) کي ڏٺو، جيڪو ڀڪشا لاءِ نڪتل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} نگروڌ دراصل اشوڪ جو ڀائيٽو هو، جيتوڻيڪ اشوڪ پاڻ ان حقيقت کان اڻواقف هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} هو اشوڪ جي وڏي ڀاءُ [[سُمانا]] جو وفات کان پوءِ ڄاول پٽ هو، جنهن کي اشوڪ تخت جي جنگ دوران قتل ڪرائي ڇڏيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=34}} اشوڪ نگروڌ جي پُرسڪون، بيخوف ۽ سنجيده شخصيت کان متاثر ٿيو ۽ کيس پنهنجي ڌرم بابت ٻڌائڻ لاءِ چيو. جواب ۾ نگروڌ کيس ''اپّماد'' (هوشياري، سجاڳي ۽ سنجيدگي) بابت وعظ ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هي وعظ اشوڪ تي ايترو اثرانداز ٿيو جو هن نگروڌ کي 400,000 چاندي جا سڪا ۽ روزانو اٺ حصا چانور ڏيڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ان کان پوءِ اشوڪ هڪ ٻڌ ڌرمي ''[[اُپاسڪ]]'' بڻجي ويو ۽ [[ڪڪُٽارام]] وهار وڃڻ لڳو. اتي هن جي ملاقات مشهور ٻڌ راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] سان ٿي، جنهن کان پوءِ هو ٻڌ ڌرم سان وڌيڪ وابسته ٿي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} هن ڪهاڻي جي تاريخي صداقت يقيني ناهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ممڪن آهي ته اشوڪ جي هڪ قابل استاد جي ڳولا واري هيءَ روايت ان ڳالهه جي وضاحت لاءِ بيان ڪئي وئي هجي ته هن [[جيني ڌرم]] اختيار ڇو نه ڪيو، جيڪو پڻ عدم تشدد ۽ همدردي جو درس ڏيندو هو. اها روايت ظاهر ڪري ٿي ته اشوڪ صرف ڪنهن مخصوص عقيدي جي ڳولا ۾ نه هو، بلڪه هڪ اهڙي روحاني استاد جي تلاش ۾ هو، جيڪو کيس مطمئن ڪري سگهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=108}} سري لنڪائي روايت وڌيڪ ٻڌائي ٿي ته اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ٻڌ راهب بڻيو ۽ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] ٻڌ راهبه بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''[[ديوياوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت اشوڪ جي تبديليءَ کي ٻڌ راهب [[سمُدرا]] سان منسوب ڪري ٿي، جيڪو اڳ ۾ شراوستي جو واپاري هو. هن روايت موجب سمُدرا کي اشوڪ جي مشهور "دوزخ" ۾ قيد ڪيو ويو، پر هن پنهنجي غيرمعمولي روحاني قوتن (''[[اِدّهي]]'') جي مدد سان پاڻ کي بچائي ورتو. جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هو سمُدرا وٽ پهتو ۽ سندس ڪيترن ئي معجزن کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ هن ٻڌ ڌرم قبول ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت آهي، جنهن مطابق سمُدرا واپاري جو پٽ هو ۽ جڏهن اشوڪ سان مليو تڏهن فقط 12 سالن جو هو. اهو بيان غالباً نگروڌ واري ڪهاڻي کان متاثر آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} ''آ-يو-وانگ-چوان'' مطابق هڪ ستن سالن جي ٻڌ ٻار اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ڏانهن آندو. هڪ ٻي ڪهاڻي موجب 500 [[برهمڻ]] اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ۾ دلچسپي وٺڻ سبب تنگ ڪندا هئا. پوءِ اهي معجزاتي طور [[ڀِڪشو]] بڻجي [[ڪڪُٽارام]] وهار ۾ رهڻ لڳا، جتي اشوڪ سندن ملاقات لاءِ ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} اشوڪ جي تخت نشينيءَ وقت هندستان جي مختلف علائقن ۾ ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي مرڪز اڳ ئي موجود هئا. اهو واضح ناهي ته ٻڌ سنگهه جي ڪهڙي شاخ اشوڪ تي سڀ کان وڌيڪ اثرانداز ٿي، پر سندس گاديءَ واري شهر [[پاٽلي پتر]] جي ٻڌ برادري هڪ مضبوط اميدوار سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} هڪ ٻيو اهم مرڪز [[مهابودھي مندر]] هو. وڏي پٿريلي فرمان نمبر 8 مان معلوم ٿئي ٿو ته اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي. ان کان علاوه، حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل ننڍڙي پٿريلي فرمان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ ٻڌ ڌرم جو سرگرم پوئلڳ بڻجي چڪو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}}{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان پوءِ جي حڪومت == === اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير === [[File:Sanchi2.jpg|thumb|[[سانچي]] جو اسٽوپ. مرڪزي اسٽوپ موريا دور ۾ تعمير ٿيو، بعد ۾ [[شونگ خاندان]] جي دور ۾ وڌايو ويو، جڏهن⁠ته سينگاريل دروازا [[ساتواهن خاندان]] جي دور سان تعلق رکن ٿا.]] ''[[مهاونسا]]'' ۽ ''[[اشوڪاوادان]]'' ٻنهي موجب اشوڪ 84,000 اسٽوپا يا وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Strong|1995|pp=154–155}} ''مهاونسا'' مطابق اها تعميري سرگرمي سندس حڪومت جي پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ گوتم ٻڌ جي اٺن مقدس تبرڪن مان ست گڏ ڪيا ۽ انهن کي سون، چاندي، [[ڪرائيسوبيرل|ٻليءَ جي اک]] ۽ بلور جي 84,000 صندوقن ۾ محفوظ ڪرايو. هن حڪم ڏنو ته زمين تي انهن سڀني شهرن ۾، جتي آبادي هڪ لک يا ان کان وڌيڪ هجي، 84,000 اسٽوپا تعمير ڪيا وڃن. [[ڪڪُٽارام]] وهار جي بزرگ راهب يَشس کي هن ٻڌايو ته سندس خواهش آهي ته سڀئي اسٽوپا هڪ ئي ڏينهن ۾ مڪمل ٿين. يَشس چيو ته هو سج کي پنهنجي هٿ سان ڍڪي مڪمل ٿيڻ جو اشارو ڏيندو. جڏهن هن ائين ڪيو ته سڀئي 84,000 اسٽوپا هڪ ئي وقت تي مڪمل ٿي ويا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} ''مهاونسا'' موجب اشوڪ 84,000 ''وهار'' (خانقاهون) تعمير ڪرايون ته جيئن ٻڌ جا تبرڪ انهن ۾ رکيا وڃن.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''اشوڪاوادان'' وانگر ''مهاونسا'' پڻ ٻڌ جي تبرڪن جي گڏ ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿي، پر ان کي تعميراتي سرگرمين سان نٿي جوڙي.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''مهاونسا'' ٻڌائي ٿي ته اشوڪ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ جو فيصلو تڏهن ڪيو جڏهن [[موگگلي پُت تِسّا]] کيس ٻڌايو ته ٻڌ جي ڌرم جا 84,000 حصا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=159}} اشوڪ پاڻ [[اشوڪارام]] وهار جي تعمير شروع ڪرائي ۽ ماتحت بادشاهن کي ٻين وهارن جي تعمير جو حڪم ڏنو. ٿيرا اندگُتّا جي معجزاتي قوتن جي مدد سان اشوڪارام مڪمل ٿيو، ۽ ساڳئي ڏينهن مختلف شهرن مان 84,000 وهارن جي مڪمل ٿيڻ جون خبرون پهتيون.{{sfn|Strong|1995|p=155}} هيٺين اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير روايتي طور اشوڪ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي:{{citation needed|date=November 2019}} * [[سانچي]]، [[مڌيه پرديش]]، [[ڀارت]] * [[ڌاميڪ اسٽوپا]]، [[سارناٿ]]، [[اتر پرديش]]، ڀارت * [[مھاٻوڌي مندر]]، [[بھار]]، ڀارت * [[بارابار غارون]]، [[بھار]]، [[ڀارت]] * [[نالندا مھاويھار]] (ڪجهه حصا جهڙوڪ ساريپُتّا اسٽوپا)، [[بھار]]، ڀارت * [[تڪششيلا]] يونيورسٽي (ڪجهه حصا جهڙوڪ [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] ۽ ڪنالا اسٽوپا)، [[تڪششيلا]]، [[پاڪستان]] * [[ڀير ٽِلو]] (ٻيهر تعمير ٿيل)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀرهُت]] اسٽوپا، [[مڌيه پرديش]]، ڀارت * [[ديور ڪوٺار]] اسٽوپا، [[مڌيه پرديش]]، ڀارت * [[بُٽڪارا اسٽوپا]]، [[سوات]]، پاڪستان * [[سناٽي]] اسٽوپا، [[ڪرناٽڪ]]، ڀارت * [[مير رڪن اسٽوپا]]، [[نواب شاهه]]، پاڪستان {| class="wikitable" style="margin:0 auto; text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | سانچي ۾ اشوڪي اسٽوپا |- ! style="background:#EAF4FC;" | ابتدائي شڪل ! style="background:#EAF4FC;" | موجوده آثار |- | [[File:Sanchi Great Stupa Mauryan configuration.jpg|250px]]<br /> موريا سلطنت جي دور (تقريباً 260 ق.م) ۾ عظيم اسٽوپ ۽ [[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪي ٿنڀي]] جي اندازي مطابق بحالي. | <gallery mode="packed" heights="180px"> File:Ashokan Pillar - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4361.JPG|ڏاکڻي دروازي ڀرسان چمڪدار پٿر مان ٺهيل [[اشوڪي ٿنڀو]] جا باقيات. File:Minor Pillar Edict of Ashoka at Sanchi.jpg|سانچي ۾ اشوڪ جو [[ننڍو ٿنڀي وارو فرمان]]. File:Ashoka pillar remains near Southern Gateway Stupa 1 Sanchi.jpg|ڏاکڻي دروازي ڀرسان اشوڪي ٿنڀي جي باقي بچيل ڏنڊي جا آثار. File:Sanchi capital right side view.jpg|ٿنڀي جي چوٽيءَ جو پاسائتو منظر. [[سانچي آثار قديمه ميوزيم]].<ref name="p.25-28 Ashoka pillar">Described in Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 pp. 25-28 Ashoka pillar].</ref> </gallery> |} === اشوڪ جا ٿنڀا === [[اشوڪ جا ٿنڀا]] (''Pillars of Ashoka'') هڪ ئي پٿر مان ٺهيل وڏن ٿنڀن جو سلسلو آهي، جيڪي سڄي [[برصغير]] ۾ پکڙيل آهن. اهي ٿنڀا ٽين صدي ق.م ۾ [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ اعظم]] (تقريباً 268–232 ق.م) تعمير ڪرايا يا انهن تي [[اشوڪ جا فرمان]] نقش ڪرايا ويا.{{refn|name=HR|{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |journal=History of Religions |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256}}}} اشوڪ پنهنجي انهن ٿنڀن لاءِ ''ڌمّ ٿمڀا'' (''Dhaṃma Thaṃbhā'') جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي معنيٰ آهي "ڌرم جا ٿنڀا".<ref name="archive.org">{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |page=132 |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch}}</ref><ref>{{cite book |last=Skilling |first=Peter |title=Mahasutras |date=1998 |publisher=Pali Text Society |isbn=9780860133209 |page=453}}</ref> هي ٿنڀا [[ڀارت جي تعميراتي فن]] جا اهم يادگار آهن، جن مان گهڻن تي موريا دور جي مشهور چمڪدار پالش (''مورين پالش'') موجود آهي. اشوڪ جا لڳ ڀڳ ويهه ٿنڀا اڄ تائين باقي آهن، جن مان ڪيترن تي سندس فرمان نقش ٿيل آهن. جانورن واريون چوٽيون (''مٿا'') رکندڙ ٿنڀن مان فقط چند مڪمل نمونا بچيا آهن، جن جو تعداد ست سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="auto">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=l3s9BAAAQBAJ&pg=PA123|title=The Return of the Buddha: Ancient Symbols for a New Nation|page=123|publisher=Routledge|author=Himanshu Prabha Ray|isbn=9781317560067|date=7 August 2014}}</ref> ٻه ٿنڀا [[فيروز شاهه تغلق]] طرفان [[دهلي سلطنت]] جي دور ۾ دهلي منتقل ڪيا ويا.<ref>India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200, Burjor Avari Routledge, 2016, p. 139.</ref> بعد ۾ ڪجهه ٻيا ٿنڀا [[مغل سلطنت]] جي حڪمرانن پڻ منتقل ڪرايا، جڏهن⁠ته انهن مان ڪيترين جانورن واريون ٿنڀن جون چوٽيون الڳ ڪيون ويون.{{sfn|Krishnaswamy|pp=697–698}} هي ٿنڀا عام طور تي 12 کان 15 ميٽر اوچا هوندا هئا ۽ سندن وزن 50 ٽن تائين پهچندو هو. انهن کي ڪڏهن ڪڏهن سوين ميل پري کان ڇڪي انهن هنڌن تائين آندو ويندو هو جتي کين نصب ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html|title=KING ASHOKA: His Edicts and His Times|website=www.cs.colostate.edu|access-date=29 October 2017}}</ref> انهن ٿنڀن جي چوٽيءَ تي نفيس سنگتراشي سان سينگاريل جانورن جون مورتيون لڳل هونديون هيون، جن مان ڪيترائي نمونا اڄ تائين محفوظ آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | اشوڪي ٿنڀن جون مشهور چوٽيون |- | <gallery mode="packed" heights="200"> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India 2007-01-29.jpg|[[ويسالي]] جو شينھن File:Elephant capital Sankasya.jpg|[[سنڪسا]] جو هاٿي File:Rampurva bull in Presidential Palace high closeup.jpg|[[رامپوروا]] جو ڏاند (اصل نمونو) File:Lauria Nandangarh lion.jpg|[[لوريا نندنگڙهه]] جو شينھن File:Lion Capital - Chunar Sandstone - Circa 3rd Century BCE - Rampurva - ACCN 6298-6299 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4432.JPG|[[رامپوروا]] جو شير File:Sanchi capital right side view.jpg|[[سانچي]] جون چار شينھن واريون چوٽيون، جن جي مٿان شايد ڌرم چڪر هوندو File:Sarnath capital.jpg|[[اشوڪ جو شينھن وارو نشان]]، [[سارناٿ]] </gallery> |} اشوڪي ٿنڀن مان سڀ کان مشهور [[اشوڪ جو شينھن وارو نشان]] آهي، جيڪو [[سارناٿ]] مان مليو. ان ۾ چار شينھن هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن ۽ هي اڄ [[ڀارت]] جو سرڪاري قومي نشان پڻ آهي. هي ٿنڀا صرف حڪومتي فرمانن جا ذريعو نه هئا، پر اشوڪ جي ''ڌمّ'' واري پاليسي، اخلاقي تعليم، مذهبي رواداري ۽ سلطنت جي وحدت جا علامتي نشان پڻ هئا. === ڌرم جي تبليغ === اشوڪ جي پٿريلي فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنهنجي حڪومت جي اٺين ۽ نائين سال دوران هن [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، ''ڌرم'' جي تبليغ شروع ڪئي ۽ سماجي ڀلائيءَ جا ڪيترائي ڪم سرانجام ڏنا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} انهن فلاحي قدمن ۾ انسانن ۽ جانورن لاءِ علاج جون سهولتون قائم ڪرڻ، دوائن وارا ٻوٽا پوکرائڻ، رستن جي ڪنارن تي کوهه کوٽائڻ ۽ وڻ لڳائڻ شامل هئا. اهي ڪم پاڙيسري رياستن جهڙوڪ [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ستيہ پتر]]، [[تامراپرني]] ۽ يوناني بادشاهه [[انطيوڪس]] جي سلطنت تائين به ڪيا ويا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} فرمانن موجب پنهنجي حڪومت جي ڏهين ۽ يارهين سال دوران اشوڪ [[ٻڌ سنگهه]] جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ سڄي سلطنت جو هڪ ڊگهو دورو ڪيو، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ 256 ڏينهن جاري رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي ٻارهين سال تائين اشوڪ ''ڌرم'' جي تبليغ لاءِ فرمان نقش ڪرائڻ شروع ڪيا. هن پنهنجن عملدارن (''راجوڪ'' ۽ ''پرديشڪ'') کي حڪم ڏنو ته هو هر پنجن سالن بعد پنهنجي علائقن جو دورو ڪري ماڻهن کي ''ڌرم'' بابت تعليم ڏين ۽ انتظامي جاچ به ڪن.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} اڳئين سال هن ''ڌرم مها ماتر'' نالي نئون عهدو قائم ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي چوڏهين سال ۾ اشوڪ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي توسيع جو حڪم ڏنو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} === ٽين ٻڌ ڪائونسل === {{Main|ٻڌن واري ٽين ڪائونسل}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ ٻڌ برادريءَ ۾ تمام اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} هن روايت مطابق اشوڪ وڏي پيماني تي ڀڪشوئن جي سار سنڀال شروع ڪئي. سندس سخاوت سبب ڪيترائي غير حقيقي ۽ بدعقيده ماڻهو به سنگهه ۾ شامل ٿي ويا. نتيجي ۾ حقيقي ٻڌ ڀڪشو انهن سان گڏ مذهبي رسم ''اوپوسٿ'' ادا ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ لڳا، جنهن سبب ستن سالن تائين اها رسم نه ٿي سگهي.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} اشوڪ انهن جعلي ڀڪشوئن کي هٽائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هڪ حد کان وڌيڪ جوشيلن وزيرن ڪجهه حقيقي ڀڪشو به قتل ڪري ڇڏيا. پوءِ اشوڪ بزرگ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]] کي دعوت ڏني ته جيئن هو غير ٻڌ ماڻهن کي [[پاٽلي پتر]] جي خانقاهه مان خارج ڪري.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} انهيءَ عمل دوران 60,000 ڀڪشو بدعقيديءَ جي الزام هيٺ سنگهه مان خارج ڪيا ويا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان کان پوءِ ''اوپوسٿ'' ٻيهر منعقد ٿيو ۽ موگلي پُت تِسّا اشوڪ جي حڪومت جي سترهين سال ۾ [[ٽيون ٻڌ ڪائونسل]] منعقد ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} هن ڪائونسل دوران ''[[ڪٿاوتٿو]]'' نالي ڪتاب مرتب ڪيو ويو، جنهن ۾ ٿيراوادي عقيدي جي ڪيترن نقطن جي وضاحت ۽ توثيق ڪئي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر موجود نه آهي، جنهن سبب ڪيترن مؤرخن ٽئين ٻڌ ڪائونسل جي تاريخي حيثيت تي سوال اٿاريا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} [[File:Nava Jetavana Temple - Shravasti - 014 King Asoka at the Third Council (9241725897).jpg|thumb|اشوڪ ۽ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]]، [[ٽئين ٻڌ ڪائونسل]] دوران. نوا جيتاون، [[شراوستي]].]] مؤرخ [[رچرڊ گومبرچ]] جو خيال آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ هن واقعي جو ذڪر نه هئڻ ان کي مڪمل طور غير تاريخي ثابت نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جا ڪيترائي فرمان وقت سان گڏ گم ٿي چڪا آهن.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} گومبرچ وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته اشوڪ جا فرمان واضح ڪن ٿا ته هو سنگهه جي "اتحاد ۽ پاڪيزگي" برقرار رکڻ ۾ گهري دلچسپي رکندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|pp=8–9}} مثال طور، سندس ''ننڍي پٿريلي فرمان نمبر 3'' ۾ سنگهه جي ميمبرن کي ڪجهه مخصوص مذهبي متن پڙهڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي. ساڳئي طرح [[سانچي]]، [[سارناتھ]] ۽ [[ڪوسامبي]] مان مليل فرمانن ۾ اشوڪ اختلاف پيدا ڪندڙ ڀڪشوئن کي سنگهه مان خارج ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو ۽ سنگهه جي اتحاد ۽ ترقي جي خواهش ظاهر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}}{{sfn|Guruge|1995|p=45}} اٺين صديءَ جي ٻڌ ياتري [[ئي جِنگ]] به اشوڪ بابت هڪ ٻي روايت بيان ڪري ٿو. هن مطابق [[بمبسار]] بادشاهه، جيڪو گوتم ٻڌ جو همعصر هو، خواب ۾ ڪپڙي جا 18 ٽڪرا ۽ هڪ لٺ ڏٺا. ٻڌ ان خواب جي تشريح ڪندي ٻڌايو ته سندس وفات کان پوءِ سندس تعليم 18 مختلف مڪتبن ۾ ورهائجي ويندي ۽ هڪ بادشاهه اشوڪ انهن کي ٻيهر متحد ڪندو.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} === ٻڌ مذهب جي تبليغ === سري لنڪا جي روايت مطابق [[موگلي پُت تِسّا]] تقريباً 250 ق.م ۾ ٻڌ ڌرم جي تبليغ لاءِ نَوَ مشنون سرحدي علائقن ڏانهن موڪليون.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} هن روايت موجب اهي مشنون سڌو سنئون اشوڪ نه پر موگلي پُت تِسّا موڪليون، جيتوڻيڪ اشوڪ انهن جو سرپرست هو. هر مشن ۾ پنج ڀڪشو شامل هئا ۽ انهن جي اڳواڻي هڪ بزرگ ڀڪشو ڪندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} سري لنڪا ڏانهن اشوڪ پنهنجو پٽ [[مهندا]] موڪليو، جنهن سان گڏ اٿّيا، اُتّيا، سمبلا ۽ ڀدراسالا پڻ شامل هئا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} موگلي پُت تِسّا جي مدد سان اشوڪ ٻڌ مبلغن کي [[ڪشمير]]، [[گنڌارا]]، [[هماليه]]، يوناني علائقن، [[مهاراشٽر]]، [[سُوورن ڀومي]] ۽ [[سري لنڪا]] ڏانهن موڪليو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7;" | اشوڪ جي دور جون مشهور ٻڌ مذھب واريون تبليغي سرگرميون ! مبلغ ! منزل |- | [[مهندا]] | [[سري لنڪا]] |- | مجهنتيڪ | [[ڪشمير]] ۽ [[گنڌارا]] |- | مهاديو | مهيسا منڊل (شايد موجوده [[ميسور]]) |- | رڪّھتا | وناواسا |- | ڌمّ رڪّھتا (يوناني) | اپرانتڪ (اولهه هندستان) |- | مها ڌمّ رڪّھتا | [[مهاراشٽر]] |- | مها رڪّھتا | يوناني ملڪ |- | مجهم | [[هماليه]] |- | سونا ۽ اُتّرا | [[سُوورن ڀومي]] |} روايت موجب اشوڪ جي حڪومت جي اوڻيهين سال ۾ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] سري لنڪا وئي، جتي هن ٻڌ راهبن جي عورتن واري جماعت قائم ڪئي ۽ ساڻس گڏ مقدس [[بودهي وڻ]] جي هڪ شاخ پڻ کڻي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Strong|1995|p=144}} اشوڪ جي پنهنجن فرمانن ۾ به انهن مشنن جو سڌو سنئون بيان موجود ناهي. البت سندس حڪومت جي اوڻيهين سال بابت فقط ايترو ذڪر ملي ٿو ته هن [[خالاتيڪا غار]] تپسوين کي برساتي موسم ۾ رهائش لاءِ عطا ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} سندس ٿنڀن وارن فرمانن مان معلوم ٿئي ٿو ته ايندڙ سال هن [[لمبني]] (گوتم ٻڌ جي جنم ڀومي) ۽ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي زيارت ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''پٿريلي فرمان نمبر 13'' ۾ اشوڪ دعويٰ ڪري ٿو ته هن پنج بادشاهن ۽ ٻين ڪيترن ملڪن ڏانهن پيغام موڪلي ''ڌرم جي فتح'' حاصل ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته ڇا اهي سفارتون ئي اهي ٻڌ مشنون هيون جن جو ذڪر ٻڌ تاريخن ۾ ملي ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} ڪجهه ماهر، جهڙوڪ [[ايتين لاموٽ]]، سمجهن ٿا ته فرمانن ۾ ذڪر ٿيل ''ڌرم'' جا مبلغ لازمي طور ٻڌ ڀڪشو نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جو ''ڌرم'' ۽ ''ٻڌ مت'' مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا.{{sfn|Gombrich|1995|pp=10–11}} ٻيا ماهر، جهڙوڪ [[ايرخ فرائووالنر]] ۽ [[رچرڊ گومبرچ]]، انهن مشنن کي تاريخي حقيقت سمجهن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=11}} آثار قديمه مان به ڪجهه ثبوت ملن ٿا. ''وِنَي نِدان'' ۾ ذڪر ٿيل پنجن ڀڪشوئن مان ٽن جا نالا [[ڀلسا]] (ويجهو [[وديشا]]) مان مليل تبرڪن جي صندوقن تي لکيل مليا آهن، جيڪي ٻي صدي ق.م جي شروعاتي دور سان تعلق رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} ڪيترن مؤرخن جو خيال آهي ته ٻڌ مت جي وڏي مذهب طور اڀرڻ ۾ اشوڪ جي سرپرستي اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Thapar|1995|p=32}} بهرحال، آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اتر اولهه هندستان ۽ ڏکڻ هندستان ۾ ٻڌ مت جي واڌ ويجهه جو وڏو سبب واپاري، زميندار، ڪاريگر ۽ واپاري جماعتون هيون، جن ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي ادارن جي مالي مدد ڪئي.{{sfn|Thapar|1995|p=36}} === ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ تشدد === پنجين صدي عيسويءَ جي ٻڌ روايت ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، اشوڪ ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ به ڪجهه موقعن تي تشدد جو سهارو ورتو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن "دوزخ واري قيدخاني" ۾ [[چنداگيريڪا]] کي آهستي آهستي اذيتون ڏئي مارائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هڪ شخص جي ڏوهه جي بدلي ۾ هن 18,000 "بدعقيدن" جي قتل جو حڪم ڏنو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن جين ڌرم وارن خلاف مهم هلائي ۽ هر "بدعقيد" جو سر آڻڻ تي انعام مقرر ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سندس پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] جو به سر قلم ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[پنڊروردهن]] ۾ هڪ غير ٻڌ شخص اهڙي تصوير ٺاهي جنهن ۾ [[گوتم ٻڌ]] کي [[جناتپتر]] (يعني [[مهاوير]]) جي پيرن تي جهڪيل ڏيکاريو ويو هو. اصطلاح ''نرگرنٿ'' ("بندشن کان آزاد") اصل ۾ جين ڌرم کان اڳ جي هڪ تپسوي جماعت لاءِ استعمال ٿيندو هو، پر بعد ۾ جين راهبن لاءِ رائج ٿي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} روايت موجب هڪ ٻڌ عقيدتمند جي شڪايت تي اشوڪ پهرين انهيءَ مصور کي گرفتار ڪرڻ جو حڪم ڏنو، پوءِ [[پنڊروردهن]] ۾ موجود سڀني [[آجيڪ]] (Ajivika) پوئلڳن کي قتل ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010">{{cite book | author=Beni Madhab Barua | title=The Ajivikas | url=https://archive.org/details/ajivikas00barurich | access-date=30 October 2012 | date=5 May 2010 | publisher=General Books | isbn=978-1-152-74433-2 | pages=[https://archive.org/details/ajivikas00barurich/page/68 68]–69}}</ref> چيو وڃي ٿو ته ان حڪم جي نتيجي ۾ لڳ ڀڳ 18,000 آجيڪ ماريا ويا.{{sfn|Strong|1989|p=232}} ڪجهه وقت پوءِ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ ٻئي نرگرنٿ پوئلڳ اهڙي ئي تصوير ٺاهي. اشوڪ کيس ۽ سندس سموري خاندان کي سندن گهر ۾ زندهه ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010"/> هن وڌيڪ اعلان ڪيو ته جيڪو به ڪنهن نرگرنٿ بدعقيد جو سر کڻي ايندو، تنهن کي هڪ ''دينار'' انعام طور ڏنو ويندو. روايت موجب هڪ ڳوٺاڻي ڌنار اشوڪ جي پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] کي بدعقيد سمجهي قتل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}} جڏهن اشوڪ کي پنهنجي غلطيءَ جو احساس ٿيو ته هن اهو حڪم واپس وٺي ڇڏيو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} === تاريخي جائزو === اشوڪ طرفان مخالف مذهبي فرقن تي اهڙن ظلمن جون روايتون گهڻن مؤرخن جي نظر ۾ فرقيواراڻي تبليغ جو نتيجو آهن ۽ انهن کي تاريخي حقيقت طور قبول نٿو ڪيو وڃي.{{sfn|Strong|1995|p=149}}<ref name="Beni2010" /><ref name="Steven2010">{{cite book | author=Steven L. Danver | author-link=Steven L. Danver | title=Popular Controversies in World History: Investigating History's Intriguing Questions: Investigating History's Intriguing Questions | url=https://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | access-date=23 May 2013 | date=22 December 2010 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-59884-078-0 | page=99 | archive-date=3 January 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140103043618/http://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | url-status=live }}</ref><ref name="LePhuoc2010">{{cite book | author=Le Phuoc | title=Buddhist Architecture | url=https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | access-date=23 May 2013 | date=March 2010 | publisher=Grafikol | isbn=978-0-9844043-0-8 | page=32 | archive-date=31 December 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131231233840/http://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | url-status=live }}</ref> ان کان علاوه، اهڙيون ڪهاڻيون جين متنن جهڙوڪ ''[[پريشِشٽ پروان]]'' ۽ ''[[ٿيراولي]]'' ۾ موجود ناهن، جيتوڻيڪ اهي اشوڪ جو ذڪر ڪن ٿا.{{cite book | title=Parishtaparvan | url=https://archive.org/details/jtfs_sthaviravalicaritaorparisishtaparva-of-hemchandra-hermanjacobi-1932-bibliotheca-/page/LXXXI/mode/2up}}</ref><ref>{{cite book | title=Journal Of Indian Asiatic Society | date=1872 | url=https://books.google.com/books?id=yajAG0tbZ9cC&q=As%E2%80%99oka | page=154 }}</ref> انهيءَ ڪري جديد محققن جو وڏو حصو انهن واقعن کي مذهبي مقابلي جي نتيجي ۾ بعد ۾ شامل ڪيل افسانوي روايتون سمجهي ٿو، نه ڪي اشوڪ جي دور جا تصديق ٿيل تاريخي واقعا. == خاندان == [[File:Sanchi King Ashoka with his Queens, South Gate, Stupa no. 1.jpg|thumb|هڪ شهنشاهه ــ گهڻو امڪان آهي ته اشوڪ ــ پنهنجي ٻن راڻين [[اسندهيمترا]] ۽ [[ڪاروواڪي]] سان گڏ، ۽ ٽن خادمن سميت، [[سانچي]] جي هڪ اُڀريل نقش ۾ ڏيکاريل آهي.{{sfn|Singh|2017|p=162}} هن شخصيت جي اشوڪ طور سڃاڻپ [[ڪناگنهلي]] جي هڪ ساڳئي نقش مان ٿئي ٿي، جنهن تي سندس نالو پڻ لکيل آهي.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Kanaganahalli Asoka with inscription.jpg|thumb|upright|اشوڪ پنهنجي راڻي [[تشيارڪشيتا]] سان گڏ، [[ڪناگنهلي]] ويجهو [[سنّتي]] ۾، 1هين–3هين صدي عيسوي. هن اُڀريل نقش تي [[برهمي لپي]] ۾ "𑀭𑀸𑀬 𑀅𑀲𑁄𑀓𑁄" (''رايا اشوڪو''، "بادشاهه اشوڪ") لکيل آهي. تصوير ۾ اشوڪ، سندس راڻي، ٻه چمرا جهُلڻ وارا خادم ۽ هڪ ڇانوَ کڻندڙ خادم ڏيکاريل آهن.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Emperor Ashoka and his Queen at the Deer Park.jpg|upright|thumb|شهنشاهه اشوڪ ۽ سندس راڻي [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (شاکيه ڪُماري)، [[سارناتھ]] جي هرڻن واري باغ ۾. [[سانچي]] جو اُڀريل نقش.{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === زالون === مختلف ذريعن موجب اشوڪ جون پنج مشهور زالون هيون: [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (يا ويديسا مهاديوي شاکيه ڪُماري)، [[اسندهيمترا]]، [[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]]، [[ڪاروواڪي]] ۽ [[تشيارڪشيتا]].{{sfn|Mookerji|1995|p=9}} ڪاروواڪي اشوڪ جي واحد راڻي آهي جنهن جو ذڪر اشوڪ جي پنهنجي فرمانن ۾ ملي ٿو. سندس نالو [[الله آباد]] جي هڪ ٿنڀي تي لکيل فرمان ۾ اچي ٿو. ان فرمان ۾ کيس شهزادي [[تيورا]] جي ماءُ قرار ڏنو ويو آهي، ۽ شاهي عملدارن (''مها ماترن'') کي حڪم ڏنو ويو آهي ته سندس مذهبي ۽ خيراتي عطين جو رڪارڊ رکيو وڃي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} هڪ نظريي مطابق [[تشيارڪشيتا]] دراصل ڪاروواڪي جو ئي شاهي لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[مهاونسا]]'' مطابق اشوڪ جي وڏي راڻي [[اسندهيمترا]] هئي، جيڪا اشوڪ جي وفات کان چار سال اڳ فوت ٿي وئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} روايت موجب پنهنجي پوئين جنم ۾ هن هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] کي ماکي وڪڻندڙ واپاري ڏانهن رستو ڏيکاريو هو، ۽ اهو واپاري بعد ۾ اشوڪ جي روپ ۾ پيدا ٿيو، تنهنڪري هوءَ اشوڪ جي راڻي بڻجي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد جي ڪجهه متنن ۾ اچي ٿو ته اسندهيمترا ان پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجو تيار ڪيل ڪپڙو پڻ ڏنو هو.{{sfn|Strong|1995|p=166}} انهن متنن ۾ ''دساوتٿوپڪرن''، ڪمبوڊيا وارو وڌايل ''مهاونسا'' ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} هڪ ٻي ڪهاڻي موجب اشوڪ هڪ ڏينهن اسندهيمترا تي طنز ڪندي چيو ته هوءَ مٺو ڪمند کائي رهي آهي، حالانڪه هن اهو پنهنجي ''ڪرما'' سان حاصل نه ڪيو آهي. اسندهيمترا جواب ڏنو ته سندس سڀ نعمتون سندس نيڪ عملن جو نتيجو آهن. اشوڪ کيس اهو ثابت ڪرڻ لاءِ چيو ته هوءَ 60,000 راهبن لاءِ پوشاڪون فراهم ڪري.{{sfn|Strong|1995|p=166}} رات جو محافظ ديوتائن کيس سندس پراڻي نيڪ عمل جي ياد ڏياريو، ۽ ٻئي ڏينهن هوءَ معجزاتي طور 60,000 پوشاڪون مهيا ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.{{sfn|Strong|1995|p=166}} اشوڪ ايترو متاثر ٿيو جو هن کيس پنهنجي پسنديده راڻي بڻايو ۽ کيس سلطنت جي حڪمراني به آڇي، پر هن انڪار ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=167}} ''ترائي ڀومي ڪٿا'' موجب اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ ۽ 84,000 اسٽوپا ۽ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ لاءِ به اسندهيمترا ئي همٿايو هو.{{sfn|Strong|1995|pp=167–168}} ''مهاونسا'' مطابق اسندهيمترا جي وفات کان پوءِ [[تسّراڪها]] (تشيارڪشيتا) وڏي راڻي بڻجي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ اسندهيمترا جو ذڪر ڪونهي، پر تشيارڪشيتا جو ذڪر ملي ٿو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} ''ديوياوادان'' ۾ [[پدماوتي]] نالي هڪ ٻي راڻي جو ذڪر آهي، جيڪا ولي عهد [[ڪُڻال]] جي ماءُ هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جڏهن شهزادو هو ته [[وديشا]] ۾ [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] سان محبت ۾ گرفتار ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} سلطنت سنڀالڻ کان پوءِ ديوي [[پاٽلي پتر]] وڃڻ بدران [[وديشا]] ۾ ئي رهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''مهاونسا'' واضح ڪري ٿو ته اشوڪ جي وڏي راڻي اسندهيمترا هئي، ديوي نه؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي شخصيت سمجهڻ مشڪل آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''ديپاونسا'' مطابق اشوڪ ۽ ديوي جا ٻه ٻار هئا: [[مهندا]] ۽ [[سنگهمتّا]].{{sfn|Thapar|1961|p=22}} === پٽ === [[تيورا]]، جيڪو اشوڪ ۽ ڪاروواڪي جو چوٿون پٽ هو، اشوڪ جي فرمانن ۾ نالي سان ذڪر ٿيل واحد پٽ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ جو هڪ ٻيو پٽ [[ڪُڻال]] هو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ڪُڻال جو هڪ پٽ [[سمپراتي]] هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت [[مهندا]] جو ذڪر ڪري ٿي، جنهن کي ٻڌ مبلغ طور سري لنڪا موڪليو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} چيني سياح [[شُوان زانگ]] جو چوڻ آهي ته مهندا اشوڪ جو پٽ نه، پر سندس ننڍو ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] (يا وگتاشوڪ) هو.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} ''ديوياوادان'' ۾ ولي عهد [[ڪُڻال]] (ڌرموِوَردهن) جو ذڪر آهي، جيڪو اشوڪ ۽ پدماوتي جو پٽ هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} [[فا شيان]] موجب ڌرموِوَردهن کي [[گنڌارا]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ [[جالوڪ]] کي اشوڪ جو ٽيون پٽ ڄاڻايو ويو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڌيئر === سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جي هڪ ڌيءَ [[سنگهمتّا]] هئي، جيڪا بعد ۾ [[ڀڪشُڻي]] بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ڪجهه مؤرخ، جهڙوڪ [[روميلا ٿاپر]]، سنگهمتّا جي تاريخي حيثيت بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} انهن جي دليلن مان ڪجهه هي آهن: * "سنگهمتّا" نالو، جنهن جي معنيٰ "سنگهه جي دوست" آهي، غيرمعمولي لڳي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} * ''مهاونسا'' موجب هن اشوڪ جي ڀائيٽي [[اگني برهما]] سان شادي ڪئي، جيڪا ان دور جي سماجي قانونن سان ٺهڪندڙ نه هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} * هوءَ 18 ورهين جي عمر ۾ ڀڪشُڻي بڻجي وئي، جڏهن ته روايت موجب ان وقت سندس ننڍڙو ٻار به هو.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} هڪ ٻي روايت ۾ اشوڪ جي ڌيءَ [[چارومتي]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن [[ديوپال]] نالي هڪ [[ڪشتري]] سان شادي ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڀائر === ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جو هڪ وڏو سڳو نه پر اڌ ڀاءُ [[سوسيما]] هو.{{sfn|Strong|1989|p=204}} * سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جو هڪ ڀاءُ [[تِسّا]] هو، جيڪو شروع ۾ عيش عشرت واري زندگي گذاريندو هو. اشوڪ کيس سبق سيکارڻ لاءِ ڪجهه ڏينهن لاءِ تخت تي ويهاريو، پوءِ کيس غاصب قرار ڏئي ستن ڏينهن کان پوءِ قتل جو حڪم ڏنو. انهن ستن ڏينهن ۾ تِسّا زندگي جي ناپائيداري سمجهي ورتي ۽ پوءِ راهب بڻجي ''ارهت'' جو درجو حاصل ڪيائين.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} * ''ٿيراگاتا'' جي شرح موجب هن ڀاءُ جو نالو [[ويتاشوڪ]] هو. هڪ ڏينهن هن پنهنجي مٿي ۾ اڇو وار ڏٺو ۽ دنياوي زندگي ڇڏي خانقاهه ۾ داخل ٿي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * [[فا شيان]] هن ڀاءُ کي [[مهيندر]] سڏي ٿو. سندس بيان موجب اشوڪ هن کي سندس غير اخلاقي روين سبب شرمسار ڪيو، جنهن کان پوءِ هو هڪ غار ۾ وڃي رهيو ۽ عبادت ڪندي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جي هڪ ڀاءُ کي جين سمجهي قتل ڪيو ويو، جڏهن اشوڪ جينن خلاف مهم هلائي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} == سلطنت جي حد == اشوڪ جي اڳوڻن حڪمرانن جي قبضي هيٺ آيل علائقن جي صحيح حدن بابت پڪ سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي، پر امڪان آهي ته سندس ڏاڏي [[چندر گپت موريا]] جي سلطنت اتر هندستان جي اولهه واري سامونڊي ڪناري ([[عرب سمنڊ]]) کان اوڀر واري ڪناري ([[بنگال جي نار]]) تائين پکڙيل هئي، ۽ ڀارتي برصغير جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين حصن تي مشتمل هئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} [[بندوسار]] ۽ اشوڪ غالباً سلطنت کي ڏکڻ طرف وڌيڪ وڌايو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس سلطنت تقريباً سڄي ڀارتي برصغير تي پکڙيل هئي، سواءِ انتهائي ڏاکڻن علائقن جي. [[اشوڪ جا فرمان|پٿريلا فرمان]] نمبر 2 ۽ 13 مان معلوم ٿئي ٿو ته اهي ڏاکڻا علائقا [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ڪيرلپتر]] ۽ [[ساتياپتر]] حڪمرانن جي قبضي ۾ هئا. اتر اولهه ۾ اشوڪ جي سلطنت [[افغانستان]] تائين پکڙيل هئي، جتي ان جون سرحدون [[سيلوڪي سلطنت]] سان لڳنديون هيون، جنهن تي [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيوس]] حڪومت ڪندو هو.{{sfn|Singh|2017|p=162}} اشوڪ جي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ [[پاٽلي پتر]] هو، جيڪو [[مگڌ]] واري علائقي ۾ واقع هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == مذهب ۽ فلسفو == === ٻڌ ڌرم سان تعلق === [[File:Upasaka.jpg|thumb|لفظ ''[[اپاسڪ]]'' (𑀉𑀧𑀸𑀲𑀓، "ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ")، جيڪو اشوڪ پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ ٻڌ ڌرم سان پنهنجي وابستگي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو (تقريباً 258 ق.م.)]] ٻڌ روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو هو،{{sfn|Strong|1989|p=15}} جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن هن معاملي تي اختلاف ظاهر ڪيو آهي.{{sfn|Strong|1995|p=142}} بهرحال [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان]] نمبر 1 واضح ثبوت فراهم ڪري ٿو ته اشوڪ ٻڌ ڌرم جو پوئلڳ هو. هن فرمان ۾ هو پاڻ کي ''[[اپاسڪ]]'' (يعني ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ) ۽ ''ساکيه'' (يعني گوتم ٻڌ جي لقب ''شاکيه مُني'' جي نسبت سان ٻڌ ڌرمي) سڏي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=134}} هي فرمان ۽ ٻيا ڪيترائي فرمان سندس ٻڌ ڌرم سان وابستگي جا ثبوت پيش ڪن ٿا:{{sfn|Guruge|1995|pp=43–44}} * پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ اشوڪ لکي ٿو ته ''اپاسڪ'' ٿيڻ کان پوءِ هڪ سال تائين هن گهڻي ترقي نه ڪئي، پر پوءِ هو ''سنگهه'' جي ويجهو ويو ۽ وڌيڪ اڳتي وڌيو. ''سنگهه ڏانهن وڃڻ'' جي صحيح معنيٰ واضح نه آهي. ٻڌ روايت موجب هو ڪجهه وقت راهبن سان گڏ رهيو، پر اهو شايد وڌاءُ هجي. البت اها ڳالهه يقيني آهي ته اشوڪ ٻڌ ڌرم ڏانهن وڌيڪ مائل ٿيو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 3 ۾ هو پاڻ کي ''اپاسڪ'' سڏي ٿو ۽ [[ٻڌ]] ۽ [[سنگهه]] تي پنهنجي ايمان جو اظهار ڪري ٿو.{{sfn|Thapar|1995|pp=19–20}}{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[وڏا پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان]] نمبر 8 ۾ هو پنهنجي تاجپوشي کان ڏهه سال پوءِ [[سمبودهي]] (يعني [[بودھ گيا]] ۾ مقدس [[بودهي وڻ]]) جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[لمبني]] واري ٿنڀي جي لکت ۾ هو [[گوتم ٻڌ]] جي جنم ڀومي جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ ٻڌ ۽ سنگهه لاءِ پنهنجي عقيدت جو اعلان ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1989|p=13}} * [[نگالي ساگر]] واري لکت ۾ هو اڳوڻي هڪ ٻڌ جي نالي سان منسوب اسٽوپا کي ٻيڻو وڏو ڪرڻ ۽ ان جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * سندس ڪجهه لکتون ٻڌ سنگهه جي اتحاد ۽ نظم برقرار رکڻ ۾ سندس دلچسپي ظاهر ڪن ٿيون.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * [[سارو مارو]] واري لکت موجب اشوڪ ''منيما ديش'' ۾ واقع ''اپونيت وهار'' ڏانهن سفر دوران پنهنجو پيغام موڪليو. جيتوڻيڪ هن هنڌ جي صحيح سڃاڻپ يقيني نه آهي، پر واضح آهي ته اهو هڪ ٻڌ وهار (''وهار'') هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=157}} === ڌرم === {{مکيه|اشوڪ جي ڌرم واري پاليسي}} [[File:Lomas Rishi relief.jpg|thumb|اشوڪ کي [[لوماس رشي غار]] جي سجايل دروازي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو ''[[چيتيه]] محراب'' جو "سڀ کان پراڻو معلوم مثال" سمجھيو وڃي ٿو.<ref name="Harle1994p24">{{cite book|author=James C. Harle|title=The Art and Architecture of the Indian Subcontinent|url=https://archive.org/details/artarchitectureo00harl|url-access=registration|year=1994|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-06217-5|pages=[https://archive.org/details/artarchitectureo00harl/page/24 24]–25}}</ref>]] اشوڪ جي مختلف لکتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن پاڻ کي "ڌرم" (پالي: ''ڌمّ'') جي واڌاري لاءِ وقف ڪري ڇڏيو هو. ٻڌ حلقن ۾ هي اصطلاح [[گوتم ٻڌ]] جي تعليمات لاءِ استعمال ٿيندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} بهرحال، اشوڪ جي پنهنجي لکتن ۾ ٻڌ ڌرم جي بنيادي عقيدن، جهڙوڪ [[چار اَريا سچ]] يا [[نروان]] جو ڪو ذڪر موجود ناهي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} لفظ "ڌرم" ڀارتي مذهبن ۾ مختلف معنائن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ عام طور تي ان جو مطلب "قانون"، "فرض"، "نيڪي" يا "راستي تي هلڻ" ورتو ويندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي [[قنڌار]] وارين لکتن ۾ "ڌرم" جو ترجمو يوناني ٻوليءَ ۾ ''eusebeia'' ۽ آرامي ٻوليءَ ۾ ''qsyt'' ڪيو ويو آهي، جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته اشوڪ جو "ڌرم" فقط ٻڌ ڌرم تائين محدود نه هو، پر هڪ وڌيڪ وسيع اخلاقي تصور هو.{{sfn|Strong|1995|p=142}} اشوڪ جي لکتن موجب، ڌرم جو مطلب هو: * سماجي ڀلائيءَ لاءِ سرگرم اخلاقي حڪمراني * مذهبي رواداري * ماحولياتي شعور * عام اخلاقي اصولن جي پيروي * جنگ کان پاسو {{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي فرمانن ۾ ڌرم جي عملي صورتن جا مثال هي آهن: * موت جي سزا ختم ڪرڻ ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 4){{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * رستن جي ڪنارن تي وڻن جي پوک، خاص طور تي [[برگد]] ۽ آم جا باغ، گڏوگڏ مسافرن لاءِ آرامگاهون ۽ کوهه تعمير ڪرائڻ. هر اڌ ميل جي فاصلي تي اهڙيون سهولتون قائم ڪيون ويون. ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 7){{sfn|Strong|1989|p=4}} * شاهي باورچي خاني ۾ جانورن جي قتل تي پابنديون لڳائڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 1).{{sfn|Strong|1989|p=4}} روزانو فقط ٻه مور ۽ هڪ هرڻ ذبح ڪرڻ جي اجازت هئي، ۽ پوءِ اهو به بند ڪيو ويو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * انسانن ۽ جانورن ٻنهي لاءِ طبي سهولتون قائم ڪرڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 2).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * والدين جي فرمانبرداري، پجاريَن ۽ تپسوين سان سخاوت، ۽ خرچن ۾ سادگي جي ترغيب ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 3).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * عملدارن کي غريبن ۽ پوڙهن ماڻهن جي ڀلائي ۽ خوشحالي لاءِ ڪم ڪرڻ جو حڪم ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 5).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * سڀني جاندارن جي ڀلائيءَ کي فروغ ڏيڻ ته جيئن هو زنده مخلوق تي پنهنجو قرض ادا ڪري سگهي ۽ هن دنيا ۽ ايندڙ دنيا ۾ انهن جي خوشيءَ جو سبب بڻجي سگهي ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 6).{{sfn|Strong|1989|p=4}} جديد عالمن اشوڪ جي ''ڌرم'' بابت مختلف رايا پيش ڪيا آهن. ڪن ان کي ٻڌ ڌرم جي عام گهرو پوئلڳن جي اخلاقي ضابطن سان تشبيهه ڏني آهي، ڪن ان کي سياسي ۽ اخلاقي اصولن جو مجموعو قرار ڏنو آهي، ڪن ان کي هڪ قسم جو "عالمي مذهب" سمجهيو آهي، جڏهن ته ڪجهه ان کي اشوڪ جي پنهنجي فڪري ايجاد قرار ڏين ٿا. ٻئي طرف، ڪجهه محققن جو خيال آهي ته اهو بنيادي طور هڪ سياسي نظريو هو، جنهن جو مقصد هڪ وڏي ۽ گهڻ قومي سلطنت کي اخلاقي بنيادن تي متحد رکڻ هو.{{sfn|Singh|2012|p=131}} اشوڪ ''ڌرم-مها ماتر'' نالي نئين درجي جا عملدار مقرر ڪيا. انهن جي ذميواري پوڙهن، بيمارن، عورتن، ٻارن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي ڀلائي هئي. اهي عملدار اولهه ايشيا جي يوناني-هلينستي سلطنتن ڏانهن سفارتي مهمن تي به موڪليا ويندا هئا ته جيئن ڌرم جو پيغام پهچائي سگهجي.{{sfn|Thapar|1995|p=31}} تاريخي طور تي، عالمي ٻڌ ڌرمي حلقن ۾ اشوڪ جي جيڪا تصوير مشهور ٿي، اها سندس فرمانن بدران ٻڌ روايتن ۽ ڏند ڪٿائن (جهڙوڪ ''[[اشوڪاوادان]]'') تي ٻڌل هئي. ان جو هڪ وڏو سبب اهو هو ته اشوڪ جا فرمان [[برهمي لپي]] ۾ لکيل هئا، جيڪا وقت سان وسري وئي ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ [[جيمس پرنسپ]] جي تحقيق کان پوءِ ئي ٻيهر پڙهي ويئي.{{sfn|Strong|1989|p=5}} چيني ٻڌ ياترين [[فاشيان]] ۽ [[شوان زانگ]] جي سفرنامن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو اشوڪ جي لکتن کي ٻڌ سان لاڳاپيل مقدس هنڌن جي نشانين طور ڏسندا هئا. انهن فرمانن کي ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل مواد سان منسوب ڪيو، پر جديد عالمن جڏهن برهمي لپي پڙهي، ته معلوم ٿيو ته انهن جي تشريح اصل متن سان مطابقت نٿي رکي. غالب امڪان اهو آهي ته فاشيان مقامي رهنمائن تي ڀاڙيو، جن يا ته پنهنجي طرفان ٻڌ ڌرمي تشريحون ٺاهيون يا زباني روايتن جي بنياد تي غلط ترجما پيش ڪيا. شوان زانگ به اهڙي صورتحال کي منهن ڏنو هوندو، يا شايد هن فاشيان جي لکڻين تي ڀروسو ڪيو هجي.{{sfn|Strong|1989|pp=6–9}} هن راءِ جي تائيد ان ڳالهه مان به ٿئي ٿي ته چوڏهين صديءَ ۾ [[فيروز شاهه تغلق]] جڏهن اشوڪ جي ٿنڀن تي لکيل تحريرن جي معنيٰ پڇي، ته ڪجهه برهمڻ عالمن انهن جون خيالي تشريحون پيش ڪيون. [[شمس سراج عفيف]] جي ''تاريخ فيروز شاهي'' موجب، جڏهن فيروز شاهه [[ٽوپرا]] ۽ [[ميرٺ]] مان اهي ٿنڀ دهلي آندا، ته برهمڻن کيس ٻڌايو ته انهن تي اڳڪٿي لکيل آهي ته فيروز نالي بادشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به انهن ٿنڀن کي نه هٽائي سگهندو. ان وقت مقامي روايتن ۾ انهن ٿنڀن کي افسانوي سورمي [[ڀيم]] سان پڻ منسوب ڪيو ويندو هو.{{sfn|Strong|1989|pp=9–10}} [[رچرڊ گومبرچ]] جهڙن عالمن جو خيال آهي ته اشوڪ جي ڌرم تي ٻڌ ڌرم جو واضح اثر موجود هو. مثال طور، [[ڪالنگا]] بابت جدا فرمان نمبر 1 ۾ موجود خيال، ٻڌ جي ''سگال کي نصيحت'' ۽ ٻين وعظن سان گهڻي مشابهت رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} ==== جانورن جي ڀلائي ==== اشوڪ جي پٿريلي فرمانن ۾ واضح طور چيو ويو آهي ته جاندارن کي تڪليف پهچائڻ مناسب ناهي، ۽ ڪنهن به جانور کي [[يجنا]] يا قرباني لاءِ قتل نه ڪيو وڃي.{{sfn|Fitzgerald|2004|p=120}} بهرحال، اشوڪ عام ڍورن جي ذبح يا گوشت کائڻ تي مڪمل پابندي نه لڳائي.{{sfn|Simoons|1994|p=108}} هن اهڙن سڀني چؤپائن جي قتل تي پابندي وڌي جيڪي نه خوراڪ لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ نه ئي ڪنهن عملي فائدي جا هئا. ان کان علاوه ڪيترن پکين، مڇين ۽ ٻين جانورن جي مخصوص نسلن جي قتل تي به پابندي لڳائي وئي.{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ کير پياريندڙ ٻڪريُن، رڍن ۽ سوئرن جي قتل کي به منع ڪيو، ۽ سندن ڇهن مهينن کان گهٽ عمر وارن ٻچن جي قتل تي پڻ پابندي وڌي. هن ڪجهه خاص مذهبي دورن، جهڙوڪ [[چاتُرماس]] ۽ [[اوپوسٿ]] جي ڏينهن ۾: سڀني مڇين جي شڪار; ۽ جانورن جي خصي ڪرڻ تي پابندي لڳائي.{{sfn|Dhammika|1994}}{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ شاهي شڪار کي ختم ڪيو ۽ شاهي محل ۾ خوراڪ لاءِ جانورن جي ذبح کي به محدود ڪري ڇڏيو.{{sfn|Draper|Meyer|McCoubrey|1998|p=44}} ڇاڪاڻ ته هن: شڪار تي پابنديون وڌيون; جانورن لاءِ علاجگاهون قائم ڪيون; ڪيترن مذهبي ڏينهن تي گوشت کائڻ کان روڪيو، انهيءَ ڪري ڪجهه محقق موريا سلطنت کي دنيا جي تاريخ ۾ انهن نادر مثالن مان شمار ڪن ٿا، جتي حڪومت جانورن کي به اهڙو تحفظ ڏنو جهڙو انساني شهرين کي حاصل هوندو آهي.{{sfn|Phelps|2007}} اشوڪ جي فرمانن ۾ جهنگلي جانورن جي قتل ۽ ٻيلن جي تباهي تي به پابنديون ملن ٿيون، تنهن ڪري ڪيترائي جديد ماحولياتي مورخ کيس ماحولياتي شعور ۽ فطرت جي تحفظ جي ابتدائي نمائندن مان هڪ سمجهن ٿا.{{sfn|Elverskog|2020|p=56}}{{sfn|Fisher|2018|p=72}} == پرڏيهي لاڳاپا == [[File:Territories conquered by the Dharma according to Ashoka.jpg|thumb|[[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13]] موجب اهي علائقا جيڪي اشوڪ جي "ڌرم فتح" هيٺ آيا (260–218 ق م).{{sfn|Kosmin|2014|p=57}}<ref name=ME368>Thomas Mc Evilly, ''The shape of ancient thought'', Allworth Press, New York, 2002, p. 368</ref>]] اهو چڱيءَ طرح معلوم آهي ته اشوڪ مختلف ماڻهن ۽ بادشاهن ڏانهن ''دوت'' (سفير يا ايلچي) موڪليندو هو ته جيئن زباني يا لکت واريون هدايتون، يا ٻنهي قسمن جا پيغام، انهن تائين پهچائي سگهجن. سندس ڇهين پٿريلي فرمان (Rock Edict VI) ۾ "زباني حڪمن" جو واضح ذڪر ملي ٿو. بعد ۾ اها ڳالهه به ثابت ٿي ته ان دور ۾ لکت وارين هدايتن سان گڏ زباني پيغام موڪلڻ ڪا غيرمعمولي ڳالهه نه هئي. اشوڪ جي پيغامن جو مقصد سندس ''ڌمّ-وجيه'' (ڌرم ذريعي فتح) کي ڦهلائڻ هو، جنهن کي هو سڀني فتحن کان اعليٰ سمجھندو هو ۽ جنهن کي هو هر هنڌ، بلڪه ڀارت کان ٻاهر به، ڦهلائڻ جو خواهشمند هو. [[خروشٺي لپي]] جي اختيار ٿيڻ مان مختلف ثقافتن جي وچ ۾ رابطن جا واضح ۽ ناقابل ترديد نشان ملن ٿا. اهو به ممڪن آهي ته حڪومتي لکتون نصب ڪرڻ جو تصور به انهيءَ لپيءَ سان گڏ آيو هجي، ڇاڪاڻ ته اشوڪ جي فرمانن ۾ [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] اثر ڪيترن ئي اصطلاحن ۽ تحريري اندازن ۾ نظر اچي ٿو. اهي حقيقتون ظاهر ڪن ٿيون ته اشوڪ ٻين تهذيبن سان رابطي ۾ هو ۽ پنهنجي سلطنت جي حدن کان ٻاهر نون ثقافتي خيالن جي ڏي وٺ ۽ ڦهلاءَ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪري رهيو هو.<ref name="Hinuber2012">{{cite journal | author=Oskar von Hinüber |title=Did Hellenistic Kings Send Letters to Aśoka? | journal=Journal of the American Oriental Society |volume=130 | issue=2 | year=2010 | publisher=Freiburg | pages=262–265}}</ref> === يوناني دنيا === [[File:Sarnath Ashoka Capital Horse motif.jpg|thumb|right|[[سارناٿ]] جي [[اشوڪ جو شيرن وارو تاج|اشوڪي تاج]] تي گھوڙي جو نقش، جنهن کي اڪثر يوناني حقيقت نگاري (ريئلزم) جو مثال سمجھيو ويندو آهي.<ref name="Danielou">A Brief History of India, [[Alain Daniélou]], Inner Traditions / Bear & Co, 2003, p. 89-91 [https://archive.org/details/briefhistoryofin00dani/page/89]</ref>]] اشوڪ پنهنجي پٿريلي فرمانن ۾ بيان ڪري ٿو ته هن اولهه ۾ واقع [[يوناني دور]] جي بادشاهتن ڏانهن ٻڌ ڌرم ۽ ڌرم جي تبليغ لاءِ قدم کنيا. هو اهو پڻ ٻڌائي ٿو ته سندس سلطنت ۾ رهندڙ يوناني ماڻهو ٻڌ ڌرم قبول ڪندڙ هئا ۽ سندس سفيرن جا مخاطب پڻ هئا. {{blockquote |text=هاڻي ديوتائن جي پياري بادشاهه جي نظر ۾ سڀ کان وڏي فتح ڌرم جي فتح آهي. ۽ اها ڌرم فتح هتي به حاصل ڪئي وئي آهي ۽ ڇهه سئو يوجن پري به، جتي يوناني بادشاهه [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]] حڪومت ڪري ٿو، ۽ ان کان به اڳتي جتي چار بادشاهه [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] حڪومت ڪن ٿا. اهڙي طرح ڏکڻ ۾ [[چولا]]، [[پانڊيا]] ۽ [[تامراپرني]] تائين پڻ. هتي بادشاهه جي سلطنت اندر يونانين، ڪمبوجن، نابھڪن، نابھاپمڪتين، ڀوجن، پيتنيڪن، آندرهن ۽ پاليدن جي وچ ۾ به ماڻهو ديوتائن جي پياري بادشاهه جي ڌرم واري هدايتن تي عمل ڪن ٿا. جتي سندس سفير نه به پهتا آهن، اتي به ماڻهن سندس ڌرم جي تعليمات بابت ٻڌي انهن تي عمل ڪرڻ شروع ڪيو آهي ۽ مستقبل ۾ به ڪندا رهندا. |source=[[اشوڪ جا فرمان]]، [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان نمبر 13]] (ايس. ڌمّيڪا جو ترجمو)<ref>[http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html#rock14 The Edicts of King Ashoka: an English rendering by Ven. S. Dhammika] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160510060618/http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html |date=10 May 2016 }}</ref> }} {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | caption_align = center | align = left | direction = horizontal | image1 = Kalsi02.jpg | image2 = Khalsi rock edict of Ashoka.jpg | footer = [[کالسي]] جا پٿريلا فرمان (وڏو پٿريلو فرمان نمبر 13)، جن ۾ اشوڪ يوناني بادشاهن [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] جا نالا سڌيءَ طرح پنهنجي تعليمات جي مخاطبن طور کڻي ٿو. | footer_align = center }} اهو ممڪن آهي، جيتوڻيڪ يقيني نه آهي، ته اشوڪ کي يوناني حڪمرانن کان خط موصول ٿيا هجن ۽ هو يوناني بادشاهن جي حڪومتي فرمانن کان واقف هجي. ساڳي طرح جيئن هو شايد [[هخامنشي سلطنت]] جي بادشاهن جي لکتن کان واقف هو، ڇاڪاڻ ته ان دور ۾ يوناني بادشاهن جا سفير ڀارت ۾ موجود هئا ۽ اشوڪ پاڻ به پنهنجا ''دوت'' ٻاهرين ملڪن ڏانهن موڪليندو هو.<ref name="Hinuber2012"/> [[ڊيو نيسيوس (سفير)|ڊيو نيسيوس]] نالي هڪ يوناني سفير جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]] طرفان اشوڪ جي درٻار ۾ موڪليو ويو هو.<ref>{{cite web |url = http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |title = Pliny the Elder, "The Natural History", 6, 21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728023626/http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |archive-date=28 July 2013 |url-status=dead}}</ref> اهو ساڳيو بطليموس اشوڪ جي فرمانن ۾ به ٻڌ ڌرم جي پيغام حاصل ڪندڙ بادشاهن مان شمار ڪيو ويو آهي. ڪجهه يوناني فلسفي، جهڙوڪ [[هيگيسياس آف سيرين]]، جيڪو غالباً بادشاهه [[ماگاس آف سيرين]] جي دور ۾ رهندو هو، انهن کي به ممڪن طور ٻڌ ڌرم جي تعليمات کان متاثر سمجھيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته ماگاس انهن بادشاهن مان هڪ هو جن ڏانهن اشوڪ جا مذهبي سفير موڪليا ويا هئا.<ref>{{cite book |last=Preus |first=Anthony |year=2015 |title=Historical Dictionary of Ancient Greek Philosophy |url=https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |page=184 |isbn=978-1-4422-4639-3 |access-date=18 June 2017 |archive-date=4 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201104102717/https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |url-status=live }}</ref> ڀارت ۾ رهندڙ يونانين جو ٻڌ ڌرم جي واڌاري ۾ عملي ڪردار به نظر اچي ٿو. مثال طور، اشوڪ جي سفيرن مان هڪ [[ڌمّرڪشيت]] بابت پالي ذريعن ۾ ذڪر آهي ته هو هڪ يوناني (''يونا'') ٻڌ ڀڪشو هو، جنهن ٻڌ ڌرم جي تبليغ ۾ سرگرم حصو ورتو. ''[[مهاونسا]]'' ۾ هن جو ذڪر موجود آهي.<ref name="plgotw">Full text of the ''Mahavamsa'' [http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html Click chapter XII] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060905050433/http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html |date=5 September 2006 }}</ref> ڪجهه يوناني (يَوَن) شايد اشوڪ جي سلطنت ۾ انتظامي عهدن تي پڻ فائز هئا. [[رودر دامن]] جي [[گرناڙ|گِرناڙ]] واري لکت ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ جي دور ۾ [[گجرات]] جي علائقي گِرناڙ ۾ هڪ يَوَن (يوناني) گورنر مقرر هو، جيڪو هڪ آبي ذخيرو تعمير ڪرائڻ جو ذميوار هو.<ref>The Idea of Ancient India: Essays on Religion, Politics, and Archaeology by Upinder Singh [https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 p.18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229135504/https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 |date=29 December 2019 }}</ref> ڪيترن محققن جو خيال آهي ته [[پاٽلي پتر]] ۾ اشوڪ جو شاهي محل [[پرسيپولس]] ۾ موجود هخامنشي شاهي محل جي طرز تي تعمير ڪيو ويو هو.<ref>{{cite book |last1=De la Croix |first1=Horst |last2=Tansey |first2=Richard G. |last3=Kirkpatrick |first3=Diane |title=Gardner's Art Through the Ages |date=1991 |publisher=Thomson/Wadsworth |isbn=0-15-503769-2 |edition=9th |page=[https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 428] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 }}</ref> == اڳين جنمن بابت ڏند ڪٿائون == ٻڌ ڌرم جي روايتن ۽ ڏند ڪٿائن ۾ اشوڪ جي گذريل جنمن بابت به ڪيترائي قصا بيان ڪيا ويا آهن. ''مهاونسا'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ، [[نگروده]] ۽ [[ديوانمپيا تِسا]] هڪ اڳئين جنم ۾ ڀائر هئا. ان وقت هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] (Pratyekabuddha) ٻئي بيمار پرتيڪ ٻڌ جي علاج لاءِ ماکي ڳولي رهيو هو. هڪ عورت کيس هڪ ماکيءَ جي دڪان ڏانهن رهنمائي ڪئي، جيڪو انهن ٽنهي ڀائرن جي ملڪيت هو. اشوڪ وڏي سخاوت سان ان پرتيڪ ٻڌ کي ماکي عطا ڪئي ۽ انهيءَ نيڪيءَ جي عيوض اها خواهش ظاهر ڪئي ته هو مستقبل ۾ جمبودويپ جو خودمختيار حڪمران بڻجي.{{sfn|Strong|1995|p=146}} اها عورت به دعا ڪئي ته هوءَ سندس راڻي بڻجي، ۽ پوءِ ايندڙ جنم ۾ اشوڪ جي زال [[اسندهمتّا]] جي روپ ۾ پيدا ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد وارن پالي متنن موجب اسندهمتّا هڪ ٻي نيڪي پڻ ڪئي هئي: هن پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجي هٿن سان تيار ڪيل ڪپڙي جو هڪ ٽڪرو تحفي طور ڏنو هو. اهي روايتون ''دساوتٿُپّڪرڻ''، نام نهاد ڪمبوڊيائي يا توسيع يافته ''مهاونسا'' (ممڪن طور نائين يا ڏهين صدي) ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' (پندرهين صدي) ۾ محفوظ آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} ''[[اشوڪاوادان]]'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ اڳئين جنم ۾ [[راجگريهه]] جي هڪ معزز خاندان ۾ ''جيا'' نالي ڇوڪري جي صورت ۾ پيدا ٿيو هو. جڏهن هو ننڍڙو ٻار هو، تڏهن هن [[گوتم ٻڌ]] کي مٽيءَ جو هڪ ڍير کاڌي جي خيال سان پيش ڪيو. ٻڌ انهيءَ عطئي کي قبول ڪيو، جنهن تي جيا اعلان ڪيو ته هن نيڪ عمل جي نتيجي ۾ هو مستقبل ۾ بادشاهه بڻجندو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} ساڳئي روايت ۾ اهو پڻ ٻڌايو ويو آهي ته جيا جو ساٿي ''وجيا'' بعد ۾ اشوڪ جي وزير اعظم [[رادھاگپت]] جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} بعد ۾، پنهنجي ايندڙ زندگيءَ ۾، ٻڌ ڀڪشو [[اپگپت]] اشوڪ کي ٻڌائي ٿو ته سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي جو سبب اڳئين جنم ۾ مٽيءَ جو اهو ناپاڪ تحفو هو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ڪيترا پوءِ جا متن هيءَ ڪهاڻي ورجائين ٿا، پر مٽي ڏيڻ جي منفي نتيجن جو ذڪر نٿا ڪن. انهن متنن ۾ [[ڪمارلاتا]] جو ''ڪلپنا-منڊيتڪا''، [[آرياشور]] جو ''جاتڪ مالا'' ۽ ''مها-ڪرما-وڀاگا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=149}} چيني ليکڪ [[پاؤ چينگ]] پنهنجي ڪتاب ''شيه چيا جُو لائي ينگ هوا لو'' ۾ لکي ٿو ته مٽي ڏيڻ جهڙو معمولي عمل ايترو وڏو ثواب نٿو رکي سگهي جو ان جي نتيجي ۾ اشوڪ جهڙو عظيم شهنشاهه پيدا ٿئي. ان جي بدران، هو دعويٰ ڪري ٿو ته ڪنهن ٻئي اڳئين جنم ۾ اشوڪ هڪ بادشاهه جي حيثيت سان ٻڌ جون بيشمار مورتيون ٺهرايون هيون، ۽ انهيءَ عظيم ثواب جي نتيجي ۾ هو ايندڙ جنم ۾ هڪ وڏي شهنشاهه جي صورت ۾ پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=163}} پالي ٻوليءَ جي چوڏهين صديءَ واري داستاني ڪتاب ''دساوتٿُپّڪرڻ'' (ممڪن طور چوڏهين صديءَ جو) ماکيءَ واري واپاري ۽ مٽي ڏيندڙ ٻار ٻنهي ڪهاڻين کي پاڻ ۾ ملائي پيش ڪري ٿو. هي متن ''مهاونسا'' واري قصي جو ٿورو مختلف بيان ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته اهو واقعو [[گوتم ٻڌ]] جي ڄمڻ کان به اڳ ٿيو هو. ان کان پوءِ ڪتاب چوي ٿو ته اهو ماکي عطا ڪندڙ واپاري بعد ۾ انهيءَ ٻار جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو، جنهن ٻڌ کي مٽي پيش ڪئي هئي. پر هن روايت ۾ هڪ اضافي تفصيل به آهي: ٻڌ اها مٽي پنهنجي خادم [[آنند]] کي ڏني ته جيئن ان مان [[پلستر]] تيار ڪيو وڃي. اهو پلستر بعد ۾ وهار جي ڀتين ۾ پيل ڏارن ۽ شگافن جي مرمت لاءِ استعمال ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=163-165}} == آخري سال == === تسّراڪشا راڻي طور === اشوڪ جي آخري تاريخي لکت [[اشوڪ جا وڏا ستوني فرمان|ستوني فرمان نمبر 4]] آهي، جيڪا سندس حڪومت جي 26هين سال سان تعلق رکي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اشوڪ جي زندگيءَ جي آخري دور بابت ڄاڻ جو واحد ذريعو ٻڌ ڌرمي روايتون ۽ ڏند ڪٿائون آهن. سري لنڪائي روايت مطابق اشوڪ جي مهاراڻي [[اسندهمتّا]] سندس حڪومت جي 29هين سال ۾ وفات ڪري وئي، ۽ 32هين سال ۾ سندس ٻي زال [[تشيارڪشا|تسّراڪشا]] کي راڻيءَ جو لقب ڏنو ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ٻنهي ''مهاونسا'' ۽ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ [[بودهي وڻ]] سان خاص عقيدت ۽ محبت رکندو هو. حسد ۾ مبتلا تسّراڪشا "بودهي" کي اشوڪ جي ڪنهن محبوبه عورت جو نالو سمجهي ويٺي. پوءِ هن ڪاري جادو ذريعي وڻ کي سُڪائڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Strong|1995|p=152}} ''اشوڪاوادان'' موجب هن ان مقصد لاءِ هڪ جادوگر عورت کي ڀرتي ڪيو. جڏهن اشوڪ کيس سمجهايو ته "بودهي" دراصل هڪ وڻ جو نالو آهي، تڏهن هن ساڳي جادوگر عورت کان وڻ کي ٻيهر صحتمند ڪرايو.{{sfn|Strong|1995|pp=152–153}} پر ''مهاونسا'' مطابق تسّراڪشا آخرڪار وڻ کي مڪمل طور تباهه ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي،{{sfn|Strong|1995|p=153}} ۽ اهو واقعو اشوڪ جي حڪومت جي 34هين سال ۾ پيش آيو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''اشوڪاوادان'' موجب تسّراڪشا (جنهن کي هتي ''تشيارڪشيتا'' چيو ويو آهي) اشوڪ جي پٽ [[ڪُنالا]] سان عشق ڪرڻ لڳي، پر ڪُنالا سندس خواهش رد ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ اشوڪ کيس ستن ڏينهن لاءِ سلطنت جو مڪمل اختيار ڏئي ڇڏيو. انهيءَ مختصر عرصي دوران هن ڪُنالا تي ظلم ڪيو ۽ سندس اکيون ڪڍرائي کيس انڌو ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هن ڪاوڙ ۾ اچي چيو ته: "مان هن جون اکيون پٽي ڪڍندس، سندس جسم کي لوهي ڪنڊن سان چيريندس، کيس جيئري ڀالي تي چاڙهيندس، سندس نڪ آري سان ڪٽيندس ۽ سندس زبان استري سان وڍيندس." بعد ۾ ڪُنالا معجزاتي نموني ٻيهر بينائي حاصل ڪري ورتي ۽ راڻي لاءِ معافي جي درخواست ڪئي، پر اشوڪ ان جي باوجود تسّراڪشا کي قتل ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=152}} [[ڪشيميندر]] جي ''اوادان-ڪلپا-لتا'' ۾ به هيءَ روايت بيان ٿيل آهي، پر اتي اشوڪ جي شخصيت کي وڌيڪ مثبت ڏيکارڻ لاءِ لکيو ويو آهي ته ڪُنالا جي نظر واپس اچڻ کان پوءِ اشوڪ راڻيءَ کي معاف ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=165}} == وفات == سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي 37هين سال ۾ وفات ڪئي،{{sfn|Guruge|1995|p=51}} جنهن جو مطلب آهي ته سندس وفات لڳ ڀڳ 232 ق م ۾ ٿي.{{sfn|Kosmin|2014|p=36}} ''اشوڪاوادان'' موجب پنهنجي زندگيءَ جي آخري ڏينهن ۾ شهنشاهه سخت بيمار ٿي پيو. هن ٻڌ سنگهه کي عطيا ڏيڻ لاءِ سرڪاري خزاني مان رقم استعمال ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن تي سندس وزيرن کيس رياستي خزاني تائين رسائي کان روڪي ڇڏيو. ان کان پوءِ اشوڪ پنهنجون ذاتي ملڪيتون عطيو ڪرڻ لڳو، پر ان کان به کيس روڪيو ويو. آخرڪار، وفات وقت سندس وٽ صرف هڪ [[املي|آملي]] (Myrobalan) جو اڌ ڦر بچيو هو، جيڪو هن پنهنجي آخري نذراني طور سنگهه کي پيش ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=18}} اهڙيون روايتون ٻڌ سنگهه کي سخاوت سان عطيا ڏيڻ جي اهميت اجاگر ڪن ٿيون ۽ اهو پڻ ڏيکارين ٿيون ته سلطنت ٻڌ ڌرم جي حمايت ۾ ڪهڙو ڪردار ادا ڪندي هئي.{{sfn|Singh|2008|p=332}} هڪ مشهور ڏند ڪٿا مطابق اشوڪ جي جسد کي ساڙڻ وقت سندس چتا مسلسل ست ڏينهن ۽ ست راتيون ٻرندي رهي. <ref>{{cite book |last=Strong |first=John |date=2007 |title=Relics of the Buddha |url=https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |publisher=Motilal Banarsidass Publishers |page=149 |isbn=978-81-208-3139-1 |access-date=15 November 2015 |archive-date=8 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508154548/https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |url-status=live }}</ref> == آثارِ قديمه جا باقيات == === اڏاوت === [[File:Lomas_Rishi_entrance.jpg|thumb|[[لوماس رشي غار]] جو تراشيل دروازو، [[بارابر غارون]]، تعمير لڳ ڀڳ 250 ق م]] اشوڪ سان منسوب مختلف اسٽوپن کان علاوه، [[اشوڪ جا ٿنڀا|سندس تعمير ڪرايل ٿنڀو]] اڄ به برصغير جي مختلف علائقن ۾ موجود آهن. اشوڪ کي عام طور ڀارت ۾ پٿر تي ٻڌل تعميراتي فن جي شروعات جو باني سمجهيو ويندو آهي، جيڪا ٻڌ ڌرم جي خدمت لاءِ وقف هئي. ممڪن آهي ته هي فن [[يوناني-بئڪٽريائي]] ڪاريگرن جي اثر هيٺ ترقي ڪئي هجي، جيڪي [[سڪندر اعظم]] کان پوءِ هن خطي ۾ آيا هئا.<ref name="Stone">[https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 Introduction to Indian Architecture Bindia Thapar, Tuttle Publishing, 2012, p.21] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229200601/https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 |date=29 December 2019 }}</ref> اشوڪ کان اڳ عمارتون گهڻو ڪري غير مستقل مواد جهڙوڪ ڪاٺ، [[بانس]] ۽ ڇپر مان ٺاهيون وينديون هيون.<ref name="Stone"/><ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| title = Gardner's Art through the Ages: Non-Western Perspectives, Fred S. Kleiner, Cengage Learning, 2009, p14| isbn = 9780495573678| last1 = Kleiner| first1 = Fred S.| date = 5 January 2009| publisher = Cengage Learning| access-date = 17 June 2017| archive-date = 26 December 2019| archive-url = https://web.archive.org/web/20191226115443/https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| url-status = live}}</ref> امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ موجود پنهنجي شاهي محل کي ڪاٺ جي بدران پٿر استعمال ڪري ٻيهر تعمير ڪرايو هجي،{{sfn|Mookerji|1995|p=96}} ۽ شايد هن ان مقصد لاءِ پرڏيهي ڪاريگرن جي به مدد ورتي هجي.<ref>"Ashoka was known to be a great builder who may have even imported craftsmen from abroad to build royal monuments." Monuments, Power and Poverty in India: From Ashoka to the Raj, A. S. Bhalla, I.B.Tauris, 2015 p.18 [https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191226160624/https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18|date=26 December 2019}}</ref> اشوڪ هڪ نئين روايت به قائم ڪئي، جنهن ۾ هن پنهنجي [[اشوڪ جا فرمان|فرمانن]] کي پائيدار پٿرن تي اُڪرائڻ شروع ڪيو. ساڳئي طرح سندس ٻڌ ڌرمي نشانين سان سينگاريل ستون به انهيءَ تعميراتي جدت جو اهم مثال آهن. <gallery> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India.jpg|[[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪ جو هڪ ٿنڀو]]، [[ويشالي]] File:Vajrasana, early 20th century.jpg|[[مھاٻوڌي مندر]] ۾ موجود [[وَجر آسن]] (هيرن جهڙو تخت)، جيڪو اشوڪ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو Rampurva bull capital detail.jpg|[[رمپُروا]] جي بيل واري تاج جو تفصيلي منظر، جنهن جي [[ابيڪس (معماري)|ابيڪس]] تي ٻن ''شعلا نما پالميٽن'' جي وچ ۾ ڪنول جو گل ۽ ننڍا گلاب نما گل تراشيل آهن. File:Barabar_caves_Sudama_inside.jpg|[[بارابر غارون]] ۾ واقع ''سداما غار''، جنهن ۾ چمڪندڙ گرينائيٽ سان سينگاريل وڏو محرابي هال ۽ اشوڪ جي نالي وارو ڪتبو موجود آهي. </gallery> === برهمي لِپي === [[File:Ashokan Brahmi script (consonants).png|thumb|left|اشوڪ دور جي برهمي لِپي]] [[برهمي لِپي]] ڀارت ۾ لڳ ڀڳ ٽئين صدي ق م دوران پنهنجي مڪمل ۽ ترقي يافته صورت ۾ ظاهر ٿي. <ref name="PO">{{cite book |last1=Olivelle |first1=Patrick |title=Ashoka: Portrait of a Philosopher King |date=9 January 2024 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-27000-6 |page=61-62 |url=https://www.google.com/books/edition/Ashoka/TE3gEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Ashoka+invented+Brahmi&pg=PA61&printsec=frontcover |language=en}}</ref> ممڪن آهي ته اشوڪ ئي هن نئين لِپي جو موجد هجي، جنهن کي پوءِ هن پنهنجي فرمانن ۽ ڪتبن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو، پر هي سوال اڃا تائين حتمي طور حل نه ٿي سگهيو آهي.<ref name="PO"/> ڪيترن مغربي ۽ ڀارتي عالمن جو خيال آهي ته برهمي لِپي ڪنهن سامي (Semitic) لِپي مان اخذ يا متاثر ٿي هئي، جيئن اتر-اولهه ۾ استعمال ٿيندڙ [[خروشٺي لِپي]] غالباً [[ارامي لِپي]] مان نڪتل هئي. انهن عالمن مطابق برهمي لِپي اشوڪ جي دور ۾ چند سالن اندر تيار ڪئي وئي ۽ پوءِ اشوڪ جي فرمانن ذريعي سڄي سلطنت ۾ ڦهلجي وئي، جنهن سان ڀارت ۾ ڪتبن جي هڪ نئين روايت جو آغاز ٿيو.{{Sfn|Salomon|1998|pp=18–24}} ان جي ابتڙ، ڪيترائي ٻيا عالم پرڏيهي اثر واري نظريي کي رد ڪن ٿا ۽ برهمي لِپي کي مڪمل طور مقامي ارتقا جو نتيجو قرار ڏين ٿا.{{sfn|Salomon|1998|pp=19–21 with footnotes}}{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|p=194 with footnote 421}} ايندڙ هزارين سالن دوران ڏکڻ ايشيا جون اڪثر لِپيون اشوڪي برهمي لِپي مان ئي نڪتيون. <ref name="PO"/> === ڪتبا ۽ پٿريلا فرمان === [[File:AiKhanoumAndIndia.jpg|thumb|اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ ۽ همعصر يوناني شهر [[آئي-خانوم]] جو مقام.<ref>Reference: ''India: The Ancient Past'' p. 113, Burjor Avari, [[Routledge]], {{ISBN|0-415-35615-6}}</ref>]] {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 400 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = AsokaKandahar.jpg | image2 = Kandahar Bilingual Rock Inscription (transcription).png | footer = [[اشوڪ جو قنڌار ڪتبو]]، جيڪو يوناني ۽ [[ارامي لِپي]] ۾ ٻه-لساني ڪتبو آهي، [[قنڌار]] مان دريافت ٿيو ({{small|[[افغانستان قومي عجائب گهر]]}}) | footer_align = center }} اشوڪ جا فرمان (Edicts) 33 ڪتبن جو هڪ مجموعو آهن، جيڪي [[اشوڪ جا ٿنبا|اشوڪي ٿنبو]]، وڏن پٿرن ۽ غارن جي ڀتين تي سندس حڪمراني دوران اُڪيرا ويا هئا.<ref name="Irwin 1973 706–720"/> اهي ڪتبا اڄوڪي پاڪستان ۽ ڀارت جي مختلف علائقن ۾ پکڙيل آهن ۽ ٻڌ ڌرم جي موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا مادي ثبوت سمجهيا وڃن ٿا. انهن فرمانن ۾ ٻڌ ڌرم جي ابتدائي ۽ وسيع ڦهلاءَ جو تفصيلي بيان ملي ٿو، جيڪو ڀارتي تاريخ جي هڪ طاقتور ترين حڪمران جي سرپرستي هيٺ ٿيو. انهن مان اشوڪ جي تبليغي سرگرمين، اخلاقي اصولن، مذهبي خيالن، سماجي ڀلائي ۽ جانورن جي تحفظ بابت قيمتي ڄاڻ ملي ٿي.{{sfn|Singh|2012}} اشوڪ کان اڳ شاهي حڪم ۽ سرڪاري پيغام شايد اهڙي مواد تي لکيا ويندا هئا جيڪو وقت سان ضايع ٿي ويندو هو، جهڙوڪ کجيءَ جا پن، ڀورج وڻ جي ڇال، ڪپهه جو ڪپڙو يا ڪاٺيون تختيون.{{sfn|Lahiri|2015|pp=120–121}} جيتوڻيڪ اشوڪ جي سرڪاري انتظاميا اهڙو مواد استعمال ڪندي رهي، پر اشوڪ پنهنجا اهم پيغام پٿرن تي به اُڪرائڻ شروع ڪرايا.{{sfn|Lahiri|2015|pp=120–121}} امڪان آهي ته هن کي اهڙا ڪتبا نصب ڪرڻ جو خيال پاڙيسري [[ھخامنشي سلطنت]] کان مليو هجي.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} اهو پڻ ممڪن آهي ته اشوڪ جا ڪيترائي پيغام ڪاٺ يا ٻين غير مستقل مواد تي لکي سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليا ويا هجن، پر اهي سڀ دستاويز وقت سان گڏ ختم ٿي ويا.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} عالمن اڄ به اشوڪ جي فرمانن ۾ ظاهر ڪيل ۽ لڪل سياسي نظرين جو تجزيو ڪري رهيا آهن، خاص طور تي سندس شاهي تصور (امپيريل وژن) بابت. اهي اهو سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ته اشوڪ پنهنجي انتهائي وسيع، گهڻ ثقافتي ۽ معاشي طور متنوع ٽئين صدي ق م واري سلطنت کي ڪيئن منظم ڪرڻ چاهيو.{{sfn|Singh|2012|p=132}} بهرحال هڪ ڳالهه واضح آهي ته اشوڪ جا ڪتبا برصغير ۾ شاهي ڪتبن جو سڀ کان پراڻو محفوظ مجموعو آهن، ۽ انهيءَ لحاظ سان اهي حڪومتي روايتن ۾ هڪ وڏي جدت جي حيثيت رکن ٿا.{{sfn|Singh|2012}} اشوڪ جا گهڻا ڪتبا مختلف [[پراڪرت]] ٻولين جي ميلاپ ۾ لکيل آهن ۽ انهن لاءِ [[برهمي لِپي]] استعمال ڪئي وئي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=126}} اشوڪ جي ڪيترن ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي شهرن جي ويجهو، اهم واپاري رستن تي يا مذهبي اهميت وارن هنڌن تي نصب ڪيا ويا هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=6}} انهن مان ڪيترائي ڪتبا ٽڪرين، پٿريلي پناهه گاهن ۽ مقامي طور مقدس سمجهيل جڳهن تي مليا آهن.{{sfn|Lahiri|2015|p=143}} ان بابت مختلف نظرين موجب: * اهي هنڌ شايد قديم ميگالٿڪ ثقافتن جا مرڪز هئا. * يا اشوڪ جي زماني ۾ مقدس جايون سمجهيون وينديون هيون. * يا وري انهن جي فطري عظمت روحاني اقتدار جي علامت طور استعمال ڪئي وئي هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=23}}{{sfn|Lahiri|2015|pp=143–157}} دلچسپ ڳالهه اها آهي ته اشوڪ جا ڪتبا موريا سلطنت جي وڏن شهرن جهڙوڪ [[پاٽلي پتر]]، [[وديشا]]، [[اجييني]] ۽ [[تڪششيلا]] مان نه مليا آهن.{{sfn|Lahiri|2015|p=143}} ممڪن آهي ته انهن شهرن ۾ موجود ڪيترائي ڪتبا وقت سان ضايع ٿي ويا هجن. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوانزانگ]] اهڙن ڪجهه اشوڪي ستنن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي اڃا تائين جديد محققن کي نه مليا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=6}} اهو پڻ لڳي ٿو ته اشوڪ هر حڪم پهرين صوبائي گورنرن ڏانهن موڪليندو هو، جيڪي پوءِ پنهنجي علائقي جي عملدارن تائين اهو پيغام پهچائيندا هئا.{{sfn|Lahiri|2015|p=127}} مثال طور [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان نمبر 1]] مختلف هنڌن تي مختلف نسخن ۾ مليو آهي. سڀني نسخن ۾ لکيل آهي ته اشوڪ 256 ڏينهن جي دوري دوران اهو حڪم جاري ڪيو. هي انگ ظاهر ڪري ٿو ته اهو پيغام هڪ ئي وقت سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليو ويو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=133}} [[ڪرناٽڪ]] جي پاڙيسري هنڌن [[برهمگري]]، [[سدّاپور]] ۽ [[جاٽنگا-راميشور]] مان مليل هڪ ئي پيغام جا ٽي نسخا ڏکڻ صوبي جي گاديءَ [[سورنگري]] مان موڪليا ويا هئا. انهن ٽنهي نسخن ۾ ساڳيو متن آهي، جنهن کان اڳ ''آريه-پتر'' (شايد اشوڪ جو پٽ ۽ صوبائي گورنر) ۽ ''مها ماتر'' (سرڪاري عملدار) طرفان سلام پيش ڪيو ويو آهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=127}} === سِڪا === [[ڪيڊيوسيس]] (Caduceus) جو نشان ٽئين ۽ ٻي صدي ق م دوران [[موريا سلطنت]] جي [[پنچ-مارڪ ٿيل سڪا|پنچ-مارڪ ٿيل سڪن]] تي ظاهر ٿئي ٿو. سڪن جي مطالعي (Numismatics) مان معلوم ٿئي ٿو ته هي نشان شهنشاهه اشوڪ جي ذاتي مُهر يا "[[مدرا]]" طور استعمال ٿيندو هو.<ref>Indian Numismatics, Damodar Dharmanand Kosambi, Orient Blackswan, 1981, p.73 [https://books.google.com/books?id=favxZII9WtwC&pg=PA73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191215201423/https://books.google.com/books?id=favxZII9WtwC&pg=PA73|date=15 December 2019}}</ref> هي نشان موريا دور کان اڳ وارن پنچ-مارڪ ٿيل سڪن تي نظر نٿو اچي، پر رڳو موريا دور جي سڪن تي استعمال ٿيو. ان سان گڏ هيٺيان نشان به ڏسڻ ۾ اچن ٿا: * [[ٽن محرابن واري ٽڪريءَ جو نشان]] * "ٽڪريءَ تي مور" وارو نشان * [[ٽرِسڪيليس]] * [[تڪششيلا]] جو نشان<ref>Malwa Through the Ages, from the Earliest Times to 1305 A.D, Kailash Chand Jain, Motilal Banarsidass Publ., 1972, p.134 [https://books.google.com/books?id=_3O7q7cU7k0C&pg=PA134] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224053358/https://books.google.com/books?id=_3O7q7cU7k0C&pg=PA134|date=24 December 2019}}</ref> <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Caduceus on Mauryan coin.jpg|موريا دور جي [[پنچ-مارڪ ٿيل سڪا|پنچ-مارڪ ٿيل سڪي]] تي ڪيڊيوسيس جو نشان File:India Mauryan emperor Ashoka Punch-marked Coin.jpg|اشوڪ سان منسوب هڪ پنچ-مارڪ ٿيل سڪو<ref>{{cite book |last=Mitchiner |first=Michael |date=1978 |title=Oriental Coins & Their Values: The Ancient and Classical World 600 B.C. - A.D. 650 |publisher=Hawkins Publications |page=544 |isbn=978-0-9041731-6-1}}</ref> File:I15 1karshapana Maurya Ashoka MACW4229 1ar (8486624862).jpg|موريا دور جو هڪ چانديءَ جو [[ڪرشاپڻ]] سڪو، جيڪو شايد اشوڪ جي زماني جو هجي، [[مٿرا]] جي ٽڪسالي مان. '''سامهون وارو پاسو:''' سج ۽ جانور سميت مختلف نشان. '''پٺيون پاسو:''' هڪ علامتي نشان. '''ماپ:''' 13.92 × 11.75 ملي ميٽر. '''وزن:''' 3.4 گرام. </gallery> === شاھي نشان=== [[File:Ashoka_Chakra.svg|thumb|upright=0.5|[[اشوڪ چڪر]]، يعني "ڌرم جو ڦيٿو"، جيڪو جديد [[ڀارت جو قومي جهنڊو|ڀارت جي قومي جهنڊي]] ۾ شامل ڪيو ويو آهي.]] اشوڪي ٿنڀن جا مٿيان حصا انتهائي حقيقت پسندانه انداز ۾ تراشيل هئا ۽ انهن تي مخصوص [[موريا پالش]] ڪئي ويندي هئي، جنهن سبب پٿر جي سطح تي چمڪدار ۽ هموار ڏيک پيدا ٿيندو هو.<ref name="Irwin 1973 706–720">{{Cite journal |last=Irwin |first=John |date=1973 |title='Aśokan' Pillars: A Reassessment of the Evidence |url=https://www.jstor.org/stable/877526 |journal=The Burlington Magazine |volume=115 |issue=848 |pages=706–720 |jstor=877526 }}</ref> [[اشوڪ جو چئن شينھن وارو ٿنڀي جو مٿو]] (Lion Capital of Ashoka)، جيڪو اشوڪ جي قائم ڪيل هڪ ٿنڀي جي چوٽيءَ تي نصب هو، ان ۾ ڦيٿي جهڙي هڪ علامت تراشيل آهي، جنهن کي [[اشوڪ چڪر]] چيو وڃي ٿو. هي ڦيٿو ان "ڌرم چڪر" جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن کي [[گوتم ٻڌ]] هلندڙ بڻايو هو. اڄ اهو ئي اشوڪ چڪر جديد ڀارت جي قومي جهنڊي جو اهم حصو آهي. ان ٿنڀي جي مٿي واري حصي تي چڪري سميت چئن شينھن جا مجسما پڻ موجود آهن، جيڪي اڄ جي [[ڀارت جي سرڪاري مُهر]] (State Emblem of India) ۾ پڻ استعمال ٿين ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} == جديد علمي تحقيق == === ٻيهر دريافت === اشوڪ تقريباً مڪمل طور وساريو ويو هو، جيستائين اوڻيهين صديءَ ۾ [[جيمس پرنسپ]] تاريخي ماخذن کي ظاهر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا نه ڪيو. [[برهمي لِپي]] کي پڙهڻ ۽ سمجهڻ کان پوءِ، پرنسپ شروعاتي طور تي ڪتبن ۾ ذڪر ڪيل "[[پريادسي]]" کي [[انوراداپورا بادشاهت]] جي بادشاهه [[ديوانمپيه تِسا]] سان منسوب ڪيو. پر 1837ع ۾ [[جارج ٽرنور]] هڪ اهم سري لنڪائي مخطوطو ([[ديپاونسا]]، يعني "ٻيٽ جو تواريخ") دريافت ڪيو، جنهن ۾ پريادسي کي اشوڪ سان سڌي طرح ڳنڍيو ويو: {{blockquote|ٻڌ جي نروان کان ٻه سئو ارڙهن سال پوءِ پريادسي جي تاجپوشي ٿي... جيڪو چندرگپت جو پوٽو، بندوسار جو پٽ، ۽ ان وقت [[اجييني|اجيائني]] جو نائب حڪمران هو.|[[ديپاونسا]]{{sfn|Allen|2012|p=168}}}} [[File:Rock_edict-_closer_look.JPG|thumb|[[ماسڪي]] جو [[ننڍو پٿريلو فرمان]]، جنهن ۾ ليکڪ جو نالو "ديوانمپريه اشوڪ" ڏنل آهي. هي ڪتبو ٻنهي نالن کي هڪ شخص سان ڳنڍي ٿو ۽ ثابت ڪري ٿو ته مشهور [[اشوڪ جا فرمان]] اشوڪ طرفان جاري ڪيا ويا هئا.]] ان کان پوءِ "ديوانمپريه پريادرسن" ۽ اشوڪ جي هڪ ئي شخص هجڻ جي تصديق مختلف ڪتبن ذريعي ٿي. خاص طور تي [[ماسڪي]] مان مليل [[ننڍو پٿريلو فرمان]] هن سڃاڻپ کي قطعي طور ثابت ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ اشوڪ جو نالو سندس شاهي لقب "ديوانمپريه" (يعني "ديوتائن جو پيارو") سان گڏ لکيل آهي.<ref name=CSH>{{cite book |title=The Cambridge Shorter History of India |publisher=CUP Archive |page=42 |url=https://books.google.com/books?id=9_48AAAAIAAJ&pg=PA42 |language=en |access-date=13 July 2018 |archive-date=25 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191225190721/https://books.google.com/books?id=9_48AAAAIAAJ&pg=PA42 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Gupta |first1=Subhadra Sen |title=Ashoka |date=2009 |publisher=Penguin UK |isbn=9788184758078 |page=13 |url=https://books.google.com/books?id=L5ru08et_ZAC&pg=PT13 |language=en |access-date=13 July 2018 |archive-date=31 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191231152002/https://books.google.com/books?id=L5ru08et_ZAC&pg=PT13 |url-status=live }}</ref> {{poemquote| [هي اعلان] ديوانمپريه اشوڪ جو آهي. مون کي ٻڌ جي [[شاکيه]] پيروڪار بڻجندي اڍائي سال کان وڌيڪ وقت گذري چڪو آهي. هڪ سال کان وڌيڪ عرصو ٿيو آهي جو مون [[سنگهه]] جو دورو ڪيو ۽ وڏي جوش سان ان سان وابستگي اختيار ڪئي. اهي ديوتا، جيڪي اڳ [[جمبوديپ]] ۾ انسانن سان نه مليا هئا، هاڻي انهن سان ملي ويا آهن. اهو مقصد هڪ معمولي شخص به حاصل ڪري سگهي ٿو، جيڪڏهن هو اخلاقي اصولن جو پابند هجي. ڪنهن کي به ائين نه سوچڻ گهرجي ته صرف وڏو يا اعليٰ شخص ئي اهو مقصد حاصل ڪري سگهي ٿو. بلڪه معمولي ۽ اعليٰ ٻنهي ماڻهن کي ٻڌايو وڃي ته: "جيڪڏهن اوهين اهڙيءَ طرح عمل ڪندا ته هي ڪم ڊگهي عرصي تائين ڪامياب رهندو ۽ وڌيڪ ترقي ڪندو."{{sfn|Hultzsch|1925|p=[https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353 174–175]}} |[[ماسڪي]] جو [[ننڍو پٿريلو فرمان]] }} اشوڪ جي مطالعي ۾ هڪ ٻيو اهم نالو برطانوي [[آثار قديمه]] جي ماهر [[جان هيوبرٽ مارشل]] جو آهي، جيڪو [[ڀارت جي آثار قديمه سروي]] جو ڊائريڪٽر جنرل رهيو. سندس خاص دلچسپي [[سانچي]]، [[سارناتھ]]، [[هڙپا]] ۽ [[موهن جو دڙو]] سان لاڳاپيل هئي. برطانوي آثار قديمه ماهر ۽ فوجي انجنيئر [[اليگزينڊر ڪننگهم]]، جنهن کي اڪثر "ڀارت جي آثار قديمه سروي جو باني" چيو ويندو آهي، [[ڀارهوت اسٽوپا]]، سارناتھ، سانچي ۽ [[مهابودهي مندر]] جهڙن تاريخي ماڳن کي عالمي سطح تي متعارف ڪرايو.{{full cn|date=April 2026}} برطانوي آثار قديمه ماهر [[مارٽيمر ويلر]] پڻ اشوڪ سان لاڳاپيل تاريخي ماخذن، خاص طور [[تڪششيلا]] بابت اهم کوجنا ڪئي.{{citation needed|date=June 2016}} === تصور ۽ تاريخ نويسي === اشوڪ جي زندگيءَ جي تعمير نو ۾ ٻڌ ڌرمي ماخذن جي استعمال، اشوڪ بابت جديد تصور تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. روايتي روايتن تي ڀاڙيندڙ ابتدائي عالمن اشوڪ کي بنيادي طور هڪ ٻڌ ڌرمي بادشاهه طور پيش ڪيو، جيڪو ويدڪ مذهب مان ٻڌ ڌرم ڏانهن تبديل ٿيو ۽ ٻڌ خانقاهن جو سرگرم سرپرست رهيو. تنهن هوندي به، ڪيترن جديد عالمن هن روايتي تصوير تي سوال اٿاريا آهن. [[روميلا ٿاپر]] لکي ٿي: {{blockquote|اسان کي اشوڪ کي هڪ اهڙي حڪمران طور به ڏسڻ گهرجي، جيڪو هڪ مخصوص تاريخي دور ۾ سلطنت کي ورثي طور حاصل ڪري ان کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو، ۽ ساڳئي وقت هڪ اهڙو شخص پڻ، جيڪو سماج کي اخلاقي اصولن جي تبليغ ذريعي تبديل ڪرڻ لاءِ پرعزم هو.}} اشوڪ بابت اهڙو واحد سڌو ماخذ، جيڪو ٻڌ ڌرمي روايتن مان نه آيو آهي، سندس فرمان آهن. اهي فرمان واضح لفظن ۾ ڪٿي به نٿا چون ته اشوڪ ٻڌ ڌرمي هو. انهن فرمانن ۾ اشوڪ پنهنجي دور جي اهم مذهبن، يعني: [[ٻڌ ڌرم]]، [[برهمڻ ڌرم]]، [[جين ڌرم]] ۽ [[آجيواڪ مذهب]] سان رواداري ۽ احترام جو اظهار ڪري ٿو. سندس گهڻا فرمان عام رعيت لاءِ آهن ۽ اهڙن اخلاقي اصولن تي زور ڏين ٿا، جن کي مختلف مذهبن جا ماڻهو قبول ڪري سگهن. اقتصادي مفڪر [[امرتيه سين]] لکي ٿو: {{blockquote|ٽئين صدي ق م ۾ ڀارتي شهنشاهه اشوڪ ڪيترائي سياسي فرمان جاري ڪيا، جن ۾ رواداري ۽ فردي آزاديءَ جي حمايت ڪئي وئي، نه رڳو رياستي پاليسي طور پر ماڻهن جي پاڻ ۾ لاڳاپن جي حوالي سان پڻ.}}<ref>{{cite journal|last1=Sen|first1=Amartya|title=Universal Truths and the Westernizing Illusion|journal=Harvard International Review|date=Summer 1998|volume=20|issue=3|pages=40–43}}</ref> بهرحال، فرمانن مان مضبوط اشارا ملن ٿا ته اشوڪ ٻڌ ڌرم سان گهري وابستگي رکندڙ هو. هڪ فرمان ۾ هو رسمن جي اهميت گهٽائي ڏيکاري ٿو، جڏهن ته ويدڪ جانورن جي قربانين تي پابندي لڳائي ٿو. هي حقيقت ظاهر ڪري ٿي ته هو اخلاقي هدايت لاءِ ويدڪ روايت تي ڀاڙڻ نٿو چاهي. ان کان علاوه: هڪ فرمان ۾ پاڻ کي [[اپاسڪ]] (ٻڌ ڌرم جو غير راهب پيروڪار) سڏي ٿو؛ ڪيترن فرمانن ۾ ٻڌ ڌرمي متنن سان گهري واقفيت ظاهر ڪري ٿو؛ ٻڌ ڌرم جي مقدس ماڳن تي پٿريلا ستون نصب ڪرايا؛ ۽ ٻين مذهبن جي مقدس ماڳن بابت اهڙو عمل نظر نٿو اچي. هو لفظ "ڌمّه" (Dhamma) به استعمال ڪري ٿو، جيڪو اخلاقي عملن جي بنيادي روحاني قدرن ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيتوڻيڪ هن اهو لفظ سخت مذهبي ضابطي جي معنيٰ ۾ استعمال نه ڪيو، پر اخلاقي زندگيءَ جي روح طور استعمال ڪيو. روميلا ٿاپر مطابق: {{blockquote|اشوڪ جو ڌمّه ڪنهن خدائي وحي مان پيدا نه ٿيو هو، جيتوڻيڪ ان تي عمل ڪرڻ سان جنت جي اميد ڏياري ويندي هئي. اهو وڌيڪ اهڙي اخلاقي نظام سان لاڳاپيل هو، جيڪو مختلف حالتن جي منطقي ضرورتن موجب ترتيب ڏنل هو.}} هو انهن اخلاقي قدرن جي به تبليغ ڪري ٿو، جيڪي ٻڌ جي تدريجي تعليم جي پهرين ٽن مرحلن سان مشابهت رکن ٿا.<ref>Richard Robinson, Willard Johnson, and Thanissaro Bhikkhu, ''Buddhist Religions'', fifth ed., Wadsworth 2005, page 59.</ref> اشوڪ بابت اسان جي گهڻي ڄاڻ انهن ڪتبن مان ملي ٿي، جيڪي هن پنهنجي سلطنت جي مختلف علائقن ۾ پٿرن ۽ ستنن تي اُڪرايا. انهن سڀني ڪتبن ۾ هو پاڻ کي رحم دل، شفقت ڪندڙ ۽ عوام جي خيرخواهه حڪمران طور پيش ڪري ٿو. ڪلنگا وارن فرمانن ۾ هو پنهنجي رعيت کي "پنهنجا ٻار" سڏي ٿو ۽ لکي ٿو ته جيئن هڪ پيءُ پنهنجي اولاد جي ڀلائي چاهي ٿو، تيئن هو به پنهنجي رعيت جي خوشحالي چاهي ٿو.<ref name="VenSDhammika_1993">[https://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html The Edicts of King Ashoka] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328144411/http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html |date=28 March 2014 }}, English translation (1993) by Ven. S. Dhammika. {{ISBN|955-24-0104-6}}. Retrieved 21 February 2009</ref> ==== ڪتبن جي شاهديءَ جي متبادل تشريح ==== {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 450 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | header = فرمان ۽ انهن جا بيان ڪيل مصنف | image1 = Major Rock Edicts and Major Pillar Edicts by Devanampiya Piyadasi.jpg | caption1 = [[پريادسي]] يا ''[[ديوانمپريه]]'' پريادسي ("ديوتائن جو پيارو ۽ مهربان") جي نالي سان فرمان:<br />[[File:Brown pog.svg|8px]]: وڏا پٿريلا فرمان<br />[[File:Brown 5C3317.svg|3px]]: وڏا ستوني فرمان | image2 = Minor Rock Edicts and Minor Pillar Edicts of Ashoka.jpg | caption2 = اشوڪ يا فقط ''[[ديوانمپريه]]'' جي نالي سان فرمان:<br />[[File:Orange ff8040 pog.svg|8px]]: ننڍا پٿريلا فرمان<br />[[File:Orange F79A18.svg|3px]]: ننڍا ستوني فرمان | footer = ٻنهي قسمن جي ڪتبن جي جاگرافيائي ورڇ ۽ ٻڌ ڌرم بابت مختلف مواد، ڪجهه عالمن مطابق، شايد مختلف حڪمرانن ڏانهن اشارو ڪن ٿا.<ref name="CIB226"/> | footer_align = center }} [[ڪرسٽوفر آءِ. بيڪوِٿ]] هڪ اهڙو نظريو پيش ڪيو آهي، جنهن کي مکيه علمي حلقن قبول نه ڪيو آهي. هن جي مطابق "اشوڪ"، جنهن جو نالو صرف [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍن پٿريلن فرمانن]] ۾ اچي ٿو، اهو ساڳيو شخص نه هو جنهن کي "[[پريادسي]]" يا "[[ديوانمپريه]] پريادسي" چيو ويو آهي، جيڪو وڏن پٿريلن ۽ ستوني فرمانن جو مصنف آهي.<ref name="CIB226">{{cite book |last1=Beckwith |first1=Christopher I. |title=Greek Buddha: Pyrrho's Encounter with Early Buddhism in Central Asia |date=2017 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-17632-1 |pages=226–250 |url=https://books.google.com/books?id=53GYDwAAQBAJ&pg=PA234 |language=en |access-date=31 January 2020 |archive-date=14 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514211528/https://books.google.com/books?id=53GYDwAAQBAJ&pg=PA234 |url-status=live }}</ref> ==== ڪتبن جي شاهديءَ جي متبادل تشريح (جاري) ==== [[ڪرسٽوفر آءِ. بيڪوِٿ]] جي نظرئي مطابق، پريادسي ٽئين صدي ق م جو هڪ حڪمران هو، جيڪو شايد [[چندرگپت موريا]] جو پٽ هو ۽ يوناني ماخذن ۾ [[اميٽروڪيٽس]] (Amitrochates) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.<ref name="CIB226"/> بيڪوِٿ جي خيال موجب: * پريادسي پنهنجي وڏن پٿريلن ۽ ستوني فرمانن ۾ صرف تقويٰ ۽ ''ڌرم'' جي تبليغ ڪري ٿو. * هو ڪٿي به [[ٻڌ ڌرم]]، [[ٻڌ]] يا [[سنگهه]] جو واضح ذڪر نٿو ڪري. * صرف وڏي ستوني فرمان نمبر 7 ۾ سنگهه جو ذڪر ملي ٿو، پر بيڪوِٿ ان کي بعد ۾ شامل ڪيل جعلي متن سمجهي ٿو.<ref name="CIB226"/> بيڪوِٿ اهو به دليل ڏئي ٿو ته پريادسي جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ ڏيکاري ٿي ته سندس سلطنت اولهه ۾ [[سيلوڪي سلطنت]] تائين پکڙيل هئي ۽ هڪ وڏي متحد سلطنت تي مشتمل هئي.<ref name="CIB226"/> ان جي ابتڙ، بيڪوِٿ جي مطابق اشوڪ هڪ گهڻو پوءِ جو حڪمران هو، جيڪو شايد پهرين يا ٻي صدي عيسويءَ ۾ حڪومت ڪندو هو. سندس نالو صرف: [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍن پٿريلن فرمانن]]؛ ۽ اشارتي طور [[ننڍا ستوني فرمان|ننڍن ستوني فرمانن]] ۾ ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="CIB226"/> بيڪوِٿ مطابق: هي بعد وارو اشوڪ ٻڌ ۽ سنگهه جو واضح ذڪر ڪري ٿو؛ ٻڌ ڌرم جي سڌي تبليغ ڪري ٿو؛ ۽ سندس فرمانن جو دائرو گهڻو محدود آهي ۽ بنيادي طور وچ ڀارت تائين محدود رهي ٿو.<ref name="CIB226"/> هو اهو به چوي ٿو ته [[گجررا]] ۽ [[بيراٽ]] وارن ننڍن فرمانن ۾ "پريادرسي" جو نالو ملي ٿو، پر اهي به سندس خيال ۾ بعد ۾ تيار ڪيل جعلسازي آهن.<ref name="CIB226"/> بيڪوِٿ جي راءِ موجب: ننڍا فرمان اهڙي "معياري ٻڌ ڌرم" (Normative Buddhism) جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪو پهرين هزارين جي موڙ واري دور ۾ مشهور هو؛ اهڙي ٻڌ ڌرم جا ثبوت [[گنڌاري]] مخطوطن ۽ ٻين ڪتبن مان پڻ ملن ٿا؛ انهن فرمانن جي لکت ۽ فني معيار به اڳوڻن پريادسي فرمانن جي ڀيٽ ۾ گهٽ درجي جا آهن.<ref name="CIB226"/>؛ بهرحال، بيڪوِٿ جي هن نظرئي کي ڪيترن مشهور عالمن سخت تنقيد جو نشانو بڻايو آهي. مثال طور: [[يوهانس برونڪهورسٽ]] ۽ [[اوسمُنڊ بوپئراچي]]. هن جي طريقه ڪار، آثار قديمه جي تشريح ۽ ابتدائي ٻڌ ڌرم بابت نتيجن کي ناقابلِ قبول قرار ڏنو آهي.<ref>{{cite journal|last=Bopearachchi|first=Osmund|title=Review of C.I. Beckwith, ''Greek Buddha''|year=2016|url=https://www.academia.edu/30812686|journal=Ancient West & East|volume=15|page=341-342|access-date=4 September 2019|archive-date=26 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326031701/https://www.academia.edu/30812686|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last=Bronkhorst|first=Johannes|title=How the Brahmins Won|year=2016|publisher=Brill|pages=483–489|doi=10.1163/9789004315518_016 |url=https://www.academia.edu/25308643|access-date=4 September 2019|archive-date=24 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220424162155/https://www.academia.edu/25308643|url-status=live}}</ref> [[پيٽرڪ اوليويل]] جي لفظن ۾: {{blockquote|بيڪوِٿ جو نظريو هڪ غير معمولي (Outlier) نظريو آهي ۽ اشوڪ بابت مکيه ڌارا جو ڪو به عالم هن راءِ سان اتفاق نٿو ڪري.}}<ref>{{cite book | last=Olivelle | first=Patrick | title=Ashoka: Portrait of a Philosopher King | publisher=Yale University Press | date=2024 | page=xxviii | isbn=978-0-300-27000-6 | url = https://books.google.com/books?id=TE3gEAAAQBAJ}}</ref> === امن پسنديءَ جو اثر === اشوڪ جي وفات کان پوءِ [[موريا خاندان]] تيزيءَ سان زوال پذير ٿيڻ لڳو. مختلف [[پراڻا]] اشوڪ جي جانشينن بابت مختلف تفصيل ڏين ٿا، پر سڀئي ان ڳالهه تي متفق آهن ته: اشوڪ کان پوءِ حڪمرانن جون حڪومتون مختصر رهيون؛ سلطنت آهستي آهستي ڪمزور ٿي وئي؛ سياسي اتحاد ٽٽي پيو؛ مختلف علائقا الڳ ٿيڻ لڳا؛ آخرڪار سلطنت کي [[باختري يوناني بادشاهت]] جي حملي کي به منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Singh|2008|p=333}} ڪجهه مورخ، جهڙوڪ [[ايڇ. سي. رائچوڌري]]، دليل ڏين ٿا ته اشوڪ جي امن پسندي (Pacifism) موريا سلطنت جي فوجي طاقت کي ڪمزور ڪري ڇڏيو. انهن جي مطابق: اشوڪ جنگين کان پاسو ڪرڻ لڳو؛ فوجي توسيع بند ٿي وئي؛ فوجي روايتن کي گهٽ اهميت ڏني وئي؛ ۽ نتيجي ۾ سلطنت جو دفاعي ڍانچو ڪمزور ٿي ويو. پر ٻين عالمن، خاص طور [[روميلا ٿاپر]]، هن راءِ سان اختلاف ڪيو آهي. ٿاپر جو چوڻ آهي ته اشوڪ جي امن پسنديءَ جي اثر کي گهڻو وڌائي پيش ڪيو ويو آهي. هن جي مطابق: اشوڪ مڪمل طور فوج ختم نه ڪئي هئي؛ سلطنت جو انتظامي نظام برقرار رهيو؛ سرحدي علائقن ۾ حڪومتي ڪنٽرول قائم رهيو؛ موريا سلطنت جي زوال جا سبب گهڻ رخا هئا ۽ انهن کي صرف اشوڪ جي امن پسندي سان منسوب نٿو ڪري سگهجي. تنهن ڪري ڪيترن جديد عالمن جي نظر ۾ موريا سلطنت جي زوال کي اشوڪ جي عدم تشدد واري پاليسي جو سڌو نتيجو قرار ڏيڻ تاريخي حقيقتن جي حد کان وڌيڪ سادگي پسند تشريح آهي.{{sfn|Singh|2012|p=131, 143}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] 66f0eurbq4vi9wowcjm2hz2seyi06ko 388266 388265 2026-06-24T00:17:24Z Intisar Ali 8681 388266 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == وڌيڪ تعارف== اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اشوڪا</ref> ==پيدائش== اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]]، [[اينٽيگونس ٻيون گوناتاس]]، [[مئگاس آف سائرين]]، ۽ سڪندر (يا ته [[ايپائرس جو سڪندر ٻيون|ايپائرس]] وارو يا [[ڪرنتھ جو سڪندر]])۔{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي ({{circa|304 BCE}})۔{{sfn|Lahiri|2015|p=24}} هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} == نسب == اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Lahiri|2015|p=26}} ٻين ماخذن، جهڙوڪ [[پراڻ]] ۽ ''[[مهاونس]]'' موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه [[بندوسار]] هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[چندرگپت موريا]] هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه [[بمبسار]] سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: [[اجاتشتر]] → [[اُدايين]] → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → [[پرسينجت]] → [[نندا سلطنت|نندا]]۔{{sfn|Strong|1989|p=204}} سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو [[تاراناٿ]]، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Thapar|1961|p=9}} اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[اشوڪ جي ماءُ]] چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.{{sfn|Strong|1989|pp=204–205}} ''اشوڪاوادان'' ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،{{sfn|Lahiri|2015|p=323|ps=:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."}} پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.{{sfn|Lahiri|2015|p=31}} مثال طور: * ''اشوڪاوادان مالا'' ۾ سندس نالو '''سُڀدرانگي''' ڏنو ويو آهي۔{{sfn|Guruge|1993|p=19}}{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''وامسٿاپڪاسني'' يا ''مهاونس ٽيڪا''، جيڪا ''مهاونس'' تي هڪ شرح آهي، کيس '''ڌرم''' (پالي ۾ ''ڌمّ'') سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا [[ڪشتريه]] خاندان سان واسطو رکندي هئي۔{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''[[ديوياوادان]]'' جي هڪ روايت ۾ کيس '''جنپد ڪلياني''' سڏيو ويو آهي۔{{sfn|Singh|2008|p=332}} عالم [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]] موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.{{sfn|Guruge|1993|p=19}} ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[ايپين]] موجب، [[چندرگپت موريا]] يوناني حڪمران [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=20}} == شهزادي جي حيثيت ۾ == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 500 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Mauryan ruins of pillared hall at Kumrahar site of Pataliputra ASIEC 1912-13.jpg | caption1 = [[پاٽلي پتر]] جي ڪمراهار ماڳ تي ستونن واري هال جا آثار | image2 = Pataliputra_capital_(volume).jpg | caption2 = [[پاٽلي پتر]] جو ستون-سِر، چوٿين–ٽين صدي ق.م | footer = امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] شهر ۾ ڄائو هو. ان دور جي شهر جا آثار جديد [[پاٽنا]] جي مرڪزي علائقن ۾ کوٽائين ذريعي مليا آهن. | footer_align = center }} اشوڪ جون پنهنجون لکتون سندس ابتدائي زندگي بابت ڪا معلومات فراهم نٿيون ڪن، ۽ هن موضوع بابت گهڻي ڄاڻ انهن روايتن مان ملي ٿي جيڪي سندس وفات کان سوين سال پوءِ لکيون ويون.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}} جيتوڻيڪ انهن روايتن ۾ اشوڪ جي اڳين جنمن جهڙيون ظاهر طور افسانوي ڳالهيون شامل آهن، پر انهن ۾ اشوڪ جي دور بابت ڪجهه اهڙي معلومات پڻ موجود آهي جيڪا تاريخي طور ممڪن نظر اچي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}}{{sfn|Singh|2008|p=332}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، جڏهن اشوڪ نوجوان هو ته سندس پيءُ بندوسار سندس کُردري ۽ غير دلڪش صورت سبب کيس پسند نه ڪندو هو. هڪ ڏينهن بندوسار تپسوي پنگل واتساجيو کي چيو ته هو طئي ڪري ته سندس پٽن مان ڪير سندس جانشين ٿيڻ جي لائق آهي. تپسوي جي صلاح تي سڀني شهزادن کي "سونهري محل جي باغ" ۾ گڏ ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو. اشوڪ وڃڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خبر هئي ته سندس پيءُ کيس پسند نٿو ڪري، پر سندس ماءُ کيس وڃڻ تي آماده ڪيو. جڏهن وزير [[رادھاگپت]] ڏٺو ته اشوڪ گاديءَ واري شهر مان باغ ڏانهن روانو ٿي رهيو آهي، تڏهن هن شهزادي کي سفر لاءِ شاهي هاٿي مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Strong|1989|p=206}} باغ ۾ پنگل واتساجيو شهزادن جو جائزو ورتو ۽ سمجهي ويو ته ايندڙ شهنشاهه اشوڪ هوندو. پر بندوسار کي ناراض ڪرڻ کان بچڻ لاءِ هن جانشين جو نالو ظاهر نه ڪيو. ان جي بدران هن چيو ته جنهن وٽ بهترين سواري، بهترين ويهڻ جي جاءِ، بهترين پيئڻ، بهترين ٿانوَ ۽ بهترين کاڌو هوندو، اهو ئي ايندڙ بادشاهه ٿيندو. هر ڀيري اشوڪ دعويٰ ڪئي ته اهي شرطون هن وٽ موجود آهن. بعد ۾ تپسوي اشوڪ جي ماءُ کي ٻڌايو ته سندس پٽ ايندڙ شهنشاهه ٿيندو، ۽ سندس صلاح تي بندوسار جي غضب کان بچڻ لاءِ سلطنت ڇڏي هليو ويو.{{sfn|Strong|1989|p=207}} جيتوڻيڪ روايتون ٻڌائين ٿيون ته بندوسار اشوڪ جي ظاهر سبب کيس پسند نه ڪندو هو، پر اهي ساڳيون روايتون اهو به ٻڌائين ٿيون ته هن اشوڪ کي اهم ذميواريون ڏنيون، جهڙوڪ [[تڪششيلا]] جي بغاوت کي ختم ڪرڻ (اتر هندستاني روايت موجب) ۽ [[اجين]] جي حڪومت هلائڻ (سري لنڪائي روايت موجب).{{sfn|Thapar|1961|p=21}} اهو ظاهر ڪري ٿو ته بندوسار شهزادي جي ٻين صلاحيتن کان متاثر هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته هن اشوڪ کي گاديءَ واري شهر کان پري علائقن ۾ ان ڪري موڪليو ته جيئن هو شاهي درٻار کان پري رهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=65}} === تڪششيلا ۾ بغاوت === [[File:Aramaic_inscription_at_Taxila_Museum.jpg|thumb|upright=0.6|[[ٽيڪسلا جي آرامي لکت]]، جنهن ۾ ممڪن طور اشوڪ جو ذڪر موجود آهي.]] ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار شهزادي اشوڪ کي [[تڪششيلا]] شهر ۾ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ موڪليو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} (موجوده [[پاڪستان]] ۾ [[ڀير ماڙو]]).{{sfn|Lahiri|2015|p=66}} هي واقعو سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهي؛ ان جي بدران اتي بيان آهي ته بندوسار اشوڪ کي [[اجين]] جو گورنر مقرر ڪيو. ٻن ٻين ٻڌ ڌرمي متنن، ''اشوڪ سوتر'' ۽ ''ڪنال سوتر''، مطابق بندوسار اشوڪ کي [[گنڌارا]] جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو هو، جتي تڪششيلا واقع هئي، نه اجين.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} ''اشوڪاوادان'' موجب بندوسار اشوڪ کي چار حصن تي مشتمل لشڪر (گهوڙيسوار، [[جنگي هاٿي]]، [[رتھ]] ۽ پيادل فوج) ڏنو، پر هٿيار مهيا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اشوڪ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي شهنشاهه ٿيڻ جي لائق آهي ته هٿيار پاڻ ظاهر ٿي ويندا. پوءِ ديوتائون زمين مان نڪري آيون ۽ فوج کي هٿيار فراهم ڪيا.{{sfn|Strong|1989|p=208}} جڏهن اشوڪ تڪششيلا پهتو ته شهرين سندس آجيان ڪئي ۽ ٻڌايو ته سندن بغاوت فقط ظالم وزيرن خلاف هئي، بادشاهه خلاف نه. ڪجهه عرصي بعد [[خاصا]] علائقي ۾ به سندس آجيان ڪئي وئي، ۽ ديوتائن اعلان ڪيو ته هو سڄي ڌرتيءَ تي حڪومت ڪندو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} تڪششيلا هڪ مالدار ۽ سياسي لحاظ کان اهم شهر هو. تاريخي ثبوت ڏيکارين ٿا ته اشوڪ جي دور تائين اهو ''[[اترپٿ]]'' واپاري رستي وسيلي [[پاٽلي پتر]] سان ڳنڍيل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=70}} بهرحال، موجود همعصر ماخذن مان ڪو به تڪششيلا جي بغاوت جو ذڪر نٿو ڪري، ۽ اشوڪ جي ڪنهن به لکت مان اهو ظاهر نٿو ٿئي ته هن ڪڏهن شهر جو دورو ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=66-67}} تنهن هوندي به، اشوڪ جي تڪششيلا سان لاڳاپي جي روايت کي [[سرڪپ]] مان مليل هڪ آرامي لکت جزوي طور تقويت ڏئي ٿي. ان لکت ۾ هڪ نالو "prydr" اکرن سان شروع ٿئي ٿو، جنهن کي گهڻا عالم "پريادرشي" طور بحال ڪن ٿا، جيڪو اشوڪ جو لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} تڪششيلا ڀرسان موجود [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] جو نالو به اشوڪ سان لاڳاپي جو هڪ ممڪن ثبوت سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ "ڌرماراجا" مان مراد اشوڪ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=68}} ديوتائن طرفان هٿيار مهيا ڪرڻ وارو قصو شايد اشوڪ کي نيم الاهي حيثيت ڏيڻ لاءِ بيان ڪيو ويو هجي، يا اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته بندوسار، جيڪو اشوڪ کي پسند نه ڪندو هو، سندس ناڪامي چاهيندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=67}} === اجين جو نائب بادشاهه === ''[[مهاونس]]'' موجب، بندوسار اشوڪ کي [[اونتيراستر]] (موجوده [[اجين ضلعو]]) جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هي علائقو مرڪزي هندستان جو هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري صوبو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=89–90}} هي روايت مرڪزي هندستان مان دريافت ٿيل [[سارو مارو]] لکت سان پڻ تقويت حاصل ڪري ٿي، جنهن ۾ بيان آهي ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ انهيءَ هنڌ جو دورو ڪيو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=350–351}} اشوڪ جي پنهنجي [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان#پهريون جدا اهم پٿريلو فرمان|پٿريلي فرمان]] مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ اجين ۾ هڪ شهزادو نائب بادشاهه موجود هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} اهو به هن روايت جي حمايت ڪري ٿو ته اشوڪ پاڻ اجين جو نائب بادشاهه رهيو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=98}} {{multiple image | perrow=2 | total_width=400 | caption_align=center | align=right | direction=horizontal | image1=Saru_Maru_stupa.jpg | image2=Panguraria Top View Closeup detail.jpg | footer=[[سارو مارو]] يادگاري لکت مان لڳي ٿو ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ اجين واري علائقي ۾ موجود هو: "''پريادسي'' خوشگوار سير لاءِ هن هنڌ آيو جڏهن هو اڃا شهزادو هو..." }} اشوڪ جي دور ۾ [[پاٽلي پتر]] ۽ [[اجين]] ڪيترن ئي رستن ذريعي ڳنڍيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته اجين ڏانهن ويندي سندس قافلو روپناٿ ۾ ترسيو هجي، جتي بعد ۾ سندس لکت ملي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=94–95}} سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ اجين ويندي [[وديشا]] پهتو، جتي هو هڪ خوبصورت عورت جي عشق ۾ مبتلا ٿيو. ''ديپاونس'' ۽ ''مهاونس'' موجب اها عورت [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] هئي، جيڪا هڪ واپاري جي ڌيءَ هئي. ''مهابودهي ونس'' مطابق هوءَ "وديشا مها ديوي" هئي ۽ [[شاڪيه]] خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان [[گوتم ٻڌ]] پڻ هو. ممڪن آهي ته ٻڌ ڌرمي تاريخ نويسن اشوڪ جي خاندان کي ٻڌ سان ڳنڍڻ لاءِ هي شاڪيه تعلق بيان ڪيو هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} ٻڌ ڌرمي متنن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ديوي بعد ۾ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو، پر انهن ۾ سندس قبولِ اسلام... (يعني قبولِ ٻڌ ڌرم) جو ڪو تفصيلي بيان موجود ناهي. انهيءَ ڪري ممڪن آهي ته جڏهن هن اشوڪ سان ملاقات ڪئي، تڏهن به هوءَ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ''مهاونس'' موجب، اجين ۾ ديوي اشوڪ جي پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] کي جنم ڏنو، ۽ ٻن سالن بعد هڪ ڌيءَ [[سنگهمتا]] پيدا ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=97}} ''مهاونس'' موجب مهندا کي اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، ڀڪشو بڻايو ويو. انهيءَ حساب سان مهندا اشوڪ جي تخت نشيني وقت چوڏهن ورهين جو هو. جيڪڏهن مهندا ان وقت ڄائو جڏهن اشوڪ فقط ويهن ورهين جو هو، ته پوءِ اشوڪ تقريباً 34 ورهين جي عمر ۾ تخت تي ويٺو هوندو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ڪيترائي سال نائب بادشاهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون.{{sfn|Thapar|1961|pp=24–25}} == تخت نشيني == روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اشوڪ [[يووراج|ولي عهد]] نه هو، ۽ سندس تخت نشيني تڪراري هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=25}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار جي وڏي پٽ [[سوسيما]] هڪ ڏينهن مذاق ۾ هڪ گنجي وزير جي مٿي تي چماٽ هنئي. وزير کي خوف ٿيو ته جيڪڏهن سوسيما بادشاهه بڻيو ته شايد هڪ ڏينهن تلوار سان به ساڻس اهڙي ئي مذاق ڪري. تنهن ڪري هن پنج سئو وزيرن کي اشوڪ جي حمايت لاءِ آماده ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته اشوڪ هڪ ''[[چڪروَرتي]]'' (ساري دنيا تي حڪومت ڪندڙ حڪمران) بڻجندو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ڪجهه عرصي بعد [[تڪششيلا]] ۾ ٻيهر بغاوت ٿي. بندوسار سوسيما کي بغاوت دٻائڻ لاءِ موڪليو. ٿوري ئي وقت کان پوءِ بندوسار سخت بيمار ٿي پيو ۽ سندس موت جو امڪان پيدا ٿيو. ان وقت سوسيما اڃا تڪششيلا ۾ هو ۽ بغاوت مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو هو. بندوسار کيس گاديءَ واري شهر واپس گهرائي ورتو ۽ اشوڪ کي حڪم ڏنو ته هو تڪششيلا ڏانهن روانو ٿئي.{{sfn|Strong|1989|p=209}} پر وزيرن بندوسار کي ٻڌايو ته اشوڪ بيمار آهي ۽ صلاح ڏني ته سوسيما جي واپسي تائين اشوڪ کي عارضي طور تخت تي ويهاريو وڃي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} جڏهن بندوسار انڪار ڪيو، تڏهن اشوڪ اعلان ڪيو ته جيڪڏهن تخت واقعي سندس قسمت ۾ آهي ته ديوتائون کيس ايندڙ شهنشاهه طور تاج پارائينديون. ساڳئي لمحي ديوتائن ائين ڪيو، بندوسار وفات ڪري ويو، ۽ اشوڪ جي حڪمراني سڄي دنيا تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ زمين جي مٿان موجود [[يڪشا]]ن جو علائقو ۽ زمين جي هيٺان موجود [[ناگ]]ن جو علائقو پڻ شامل هو.{{sfn|Strong|1989|p=209}} جڏهن سوسيما گاديءَ واري شهر واپس آيو ته اشوڪ جي نئين وزيراعظم [[راڌاگپت]] کيس ڪوئلن سان ڀريل هڪ کڏ ۾ ڦاسائي ڇڏيو. سوسيما دردناڪ موت مري ويو، جڏهن ته سندس سپهه سالار ڀدرايڌ بُدھ ڌرم جو ڀڪشو بڻجي ويو.{{sfn|Strong|1989|p=210}} [[File:Sarnath_Ashoka_Lions_with_Dharma_Wheel.jpg|thumb|[[سارناتھ]] ۾ [[اشوڪ جو شينھن وارو-ٿنبو]]، جنهن ۾ چار [[ايشيائي شينھن]] هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن. اهي [[ٻڌ ڌرم]] جي [[چار عظيم سچايون|چار عظيم سچائين]] ۽ اخلاقي قانون جي ڦيٿي ([[ڌرم چڪر]]) جي علامت آهن.{{sfn|Allen|2012|p=331}}]] ''[[مهاونس]]'' موجب، جڏهن بندوسار بيمار ٿيو ته اشوڪ [[اجين]] مان [[پاٽلي پتر]] واپس آيو ۽ گاديءَ واري شهر تي قبضو ڪري ورتو. پيءُ جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي وڏي ڀاءُ کي قتل ڪيو ۽ تخت تي ويٺو.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ساڳئي متن موجب، اشوڪ پنهنجي سوتيلي ڀائرن مان نويَنوي (99) ڄڻن کي قتل ڪيو، جن ۾ سُمانا پڻ شامل هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} ''[[ديپاونس]]'' موجب، هن هڪ سئو ڀائرن کي قتل ڪيو ۽ چار سال بعد تاجپوشي ڪرائي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ''ونسٿاپڪاسني'' وڌيڪ ٻڌائي ٿو ته هڪ [[آجيَوڪ]] تپسوي اشوڪ جي ماءُ جي خواب جي تعبير ڪندي اڳواٽ هن خونريزي جي پيشنگوئي ڪئي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} انهن روايتن موجب اشوڪ جو سڳو ڀاءُ [[تِسا]] ئي بچي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} ٻين ذريعن ۾ بچيل ڀاءُ جا نالا [[ويتاشوڪ]]، وگتاشوڪ، سودت (''So-ta-to'') يا سوگتر (''Siu-ka-tu-lu'') بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} 99 ۽ 100 جهڙا انگ واضح طور مبالغو آهن ۽ شايد صرف اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن ته اشوڪ پنهنجي ڪيترن ئي ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} [[تاراناٿ]] موجب اشوڪ پنهنجي اڳوڻي حڪمران جو ناجائز پٽ هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڇهه جائز شهزادن کي قتل ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ممڪن آهي ته اشوڪ اصل جانشين نه هجي ۽ هن تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ ڀائر قتل ڪيا هجن. بهرحال، ٻڌ ڌرمي ماخذن شايد هن واقعي کي وڌائي پيش ڪيو ته جيئن ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ اشوڪ کي ظالم ۽ بي رحم حڪمران طور ڏيکاري سگهجي. اشوڪ جي پنجين پٿريلي فرمان ۾ انهن عملدارن جو ذڪر آهي جن جي ذميواري سندس ڀائرن، ڀينرن ۽ ٻين مائٽن جي خاندانن جي ڀلائي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تخت نشيني کان پوءِ به سندس هڪ کان وڌيڪ ڀائر زندهه هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} تنهن هوندي به ڪجهه مؤرخ هن راءِ سان متفق ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فرمان ۾ صرف ڀائرن جي ''خاندانن'' جو ذڪر آهي، خود ڀائرن جو نه.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} === تخت نشيني جي تاريخ === سري لنڪائي متنن ''[[مهاونس]]'' ۽ ''[[ديپاونس]]'' موجب اشوڪ [[گوتم ٻڌ]] جي وفات کان 218 سال پوءِ تخت تي ويٺو ۽ 37 سال حڪومت ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|pp=13–14}} ٻڌ جي وفات جي صحيح تاريخ پاڻ به تڪراري آهي،{{sfn|Thapar|1961|p=14}} جڏهن⁠تہ اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ ٻڌ جي وفات کان صرف هڪ سئو سال پوءِ حڪومت ڪئي، جنهن ڪري تاريخ بابت وڌيڪ اختلاف پيدا ٿيا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست مڃجي ۽ ٻڌ جي وفات 483 ق.م ۾ ٿي هجي، جيئن ڪيترن ئي عالمن تجويز ڪيو آهي، ته اشوڪ جي تخت نشيني 265 ق.م ۾ ٿيڻ گهرجي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} [[پراڻ]]ن موجب اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] 25 سال حڪومت ڪئي، جڏهن⁠تہ سري لنڪائي روايت 28 سال ٻڌائي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} جيڪڏهن پراڻن جو بيان صحيح هجي ته اشوڪ جي تخت نشيني کي ٽي سال اڳ، يعني 268 ق.م تي تاريخ بندي ڪري سگهجي ٿي. ٻئي طرف، جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست هجي پر ٻڌ جي وفات 486 ق.م مڃجي، جيڪا ''ڪينٽونيز ڊاٽڊ رڪارڊ'' سان حمايت حاصل ڪري ٿي، ته پوءِ به اشوڪ جي تخت نشيني 268 ق.م جي لڳ ڀڳ بيهندي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} ''مهاونس'' بيان ڪري ٿو ته اشوڪ بادشاهه ٿيڻ کان چار سال پوءِ رسمي تاجپوشي ڪرائي. هن وچ واري عرصي کي ائين سمجهي سگهجي ٿو ته انهن چئن سالن دوران هن بندوسار جي ٻين پٽن خلاف جانشيني جي جنگ وڙهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ هڪ قصو موجود آهي جنهن موجب اشوڪ جو وزير [[يشس]] پنهنجي هٿ سان سج کي لڪائي ڇڏيو. پروفيسر پي. ايڇ. ايل. ايگرمونٽ جو خيال هو ته هي قصو 4 مئي 249 ق.م تي اتر هندستان ۾ نظر آيل جزوي سج گرهڻ ڏانهن اشارو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=12–13}} ''اشوڪاوادان'' موجب، هن سج گرهڻ کان ڪجهه عرصي بعد اشوڪ مختلف ٻڌ ڌرمي مقدس ماڳن جي ياترا تي نڪتو. اشوڪ جي [[لومبني]] واري ستوني فرمان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي 21هين سال ۾ لومبني جو دورو ڪيو. جيڪڏهن اهو دورو ساڳئي ياترا جو حصو هجي، ۽ لومبني جو دورو سج گرهڻ کان هڪ يا ٻن سالن اندر ٿيو هجي، ته پوءِ 268–269 ق.م واري تخت نشيني جي تاريخ وڌيڪ امڪاني لڳي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}}{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} بهرحال، هي نظريو سڀني عالمن پاران قبول ٿيل ناهي. مثال طور [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي خيال ۾ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ڪيل واقعو تاريخي وقت بندي سان لاڳاپيل ئي ناهي، ۽ ايگرمونٽ جي تشريح ان روايت جي ادبي ۽ مذهبي پس منظر کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان اڳ واري حڪومت == سري لنڪائي ۽ اتر هندستاني ٻنهي روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ سخت ۽ پرتشدد شخص هو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} [[تاراناٿ]] پڻ لکي ٿو ته شروعات ۾ اشوڪ کي ''ڪاماشوڪ'' سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪيترائي سال عيش ۽ عشرت ۽ دنياوي خواهشن (''[[ڪاما]]'') ۾ گذاريا. ان کان پوءِ کيس ''چنڊاشوڪ'' (يعني ”ظالم اشوڪ“) چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪجهه سال برن ڪمن ۾ صرف ڪيا. آخرڪار ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ هو ''ڌرماشوڪ'' (يعني ”نيڪ اشوڪ“) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ کيس ''چنڊاشوڪ'' سڏي ٿو ۽ سندس ڪيترن ئي ظالماڻن عملن جو ذڪر ڪري ٿو:{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * جيڪي وزير سندس تخت نشيني ۾ مددگار ثابت ٿيا هئا، سي حڪومت سنڀالڻ کان پوءِ ساڻس بي ادبي سان پيش اچڻ لڳا. سندن وفاداري آزمائڻ لاءِ اشوڪ کين هڪ غيرمعمولي حڪم ڏنو ته سڀ گلن ۽ ميون وارا وڻ ڪٽي ڇڏين. جڏهن وزيرن اهو حڪم نه مڃيو ته اشوڪ ذاتي طور پنج سئو وزيرن جا سر قلم ڪرائي ڇڏيا.{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * هڪ ڏينهن باغ ۾ سير دوران اشوڪ ۽ سندس حرم جون عورتون هڪ سهڻي [[اشوڪ وڻ]] وٽان گذريون. ان منظر اشوڪ ۾ محبت جا جذبا جاڳايا، پر عورتون سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي سبب ساڻس قربت اختيار ڪرڻ ۾ دلچسپي نه رکيون. ڪجهه وقت پوءِ جڏهن اشوڪ سمهي پيو ته ناراض عورتن سندس نالي واري اشوڪ وڻ جا گل ۽ ٽاريون ڪٽي ڇڏيون. جاڳڻ کان پوءِ اشوڪ سزا طور پنهنجي پنج سئو حرم وارين عورتن کي جيئرو ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * اهڙين قتل عام وارين ڪاررواين سبب وزيراعظم [[رادھاگپت]] پريشان ٿي ويو. هن صلاح ڏني ته مستقبل جي اجتماعي قتلن لاءِ هڪ جلاد مقرر ڪيو وڃي ته جيئن بادشاهه پاڻ اهڙن ڪمن ۾ سڌو سنئون ملوث نه رهي. ان مقصد لاءِ مگڌ جي هڪ ڳوٺ جو نوجوان [[گريڪا]] مقرر ڪيو ويو، جيڪو فخر سان چوندو هو ته هو سڄي [[جمبوديپ]] جي ماڻهن کي قتل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * گريڪا بعد ۾ ''چنڊاگريڪا'' (”ظالم گريڪا“) جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس خواهش تي اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ قيد خانو تعمير ڪرايو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} هي قيد خانو ''اشوڪ جو دوزخ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ٻاهران ڏسڻ ۾ اهو خوشنما ۽ دلڪش هو، پر اندر چنڊاگريڪا قيدين تي انتهائي بي رحماڻا تشدد ڪندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=106–107}} پنجين صديءَ جي چيني سياح [[فا شيان]] لکي ٿو ته اشوڪ ذاتي طور دوزخ جو دورو ڪيو ته جيئن اتي استعمال ٿيندڙ تشدد جا طريقا سکڻ بعد انهن جهڙا طريقا ايجاد ڪري سگهي. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوان زانگ]] دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اهڙو ستون ڏٺو هو جيڪو اشوڪ جي ”دوزخ“ واري هنڌ جي نشاندهي ڪندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[مهاونس]]'' پڻ مختصر طور اشوڪ جي سخت مزاجي جو ذڪر ڪري ٿو. ان موجب، اشوڪ کي شروعاتي دور ۾ سندس برن ڪمن سبب ''چنڊاشوڪ'' چيو ويندو هو، پر ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نيڪ عملن جي ڪري کيس ''ڌرماشوڪ'' سڏيو ويو.{{sfn|Lahiri|2015|p=107}} بهرحال، اتر هندستاني روايت جي ابتڙ، سري لنڪائي متن اشوڪ جي مخصوص ظالماڻن عملن جو ذڪر نٿا ڪن، سواءِ ان دعويٰ جي ته هن پنهنجي 99 ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ ظالم ۽ خونخوار شخص طور پيش ڪرڻ واريون اهڙيون تصويرون غالباً ٻڌ ڌرمي مصنفن جي تخليق آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} انهن جو مقصد اهو ڏيکارڻ هو ته ٻڌ ڌرم اشوڪ جي زندگيءَ ۾ هڪ معجزاتي تبديلي آندي.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} هن تبديلي کي وڌيڪ ڊرامائي ۽ اثرائتو بنائڻ لاءِ اهڙين روايتن ۾ اشوڪ جي اڳوڻي ظلم ۽ بعد واري مذهبي نيڪي ٻنهي کي مبالغي سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Charles1962">{{cite book | author=Charles Drekmeier | title=Kingship and Community in Early India | url=https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek | url-access=registration | access-date=30 October 2012 | year=1962 | publisher=Stanford University Press | lccn=62-9565 | pages=[https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek/page/173 173] }}</ref> == ڪلنگا جي جنگ ۽ ٻڌ ڌرم ۾ تبديلي == {{Main|ڪلنگا جي جنگ}} [[File:Kanaganahalli inscribed panel portraying Asoka (perspective).jpg|thumb|[[ڪناگن هلي]] مان مليل نقش ٿيل پينل، جنهن ۾ اشوڪ ۽ سندس راڻيون ڏيکاريل آهن. [[برهمي لپي]] ۾ "راجا اشوڪ" لکيل آهي، پهرين کان ٽئين صدي عيسوي.<ref>{{cite book |title=Indian Archaeology 1997–98 |publisher=ASI |page=Plate 72 |url=http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |access-date=22 January 2020 |archive-date=22 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122082556/http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |url-status=live }}</ref>]] اشوڪ جي لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي اٺين سال [[ڪلنگا]] واري علائقي کي فتح ڪيو. جنگ دوران ٿيل وڏي تباهي ۽ خونريزي سبب هن کي تشدد تي پڇتاءُ ٿيو، ۽ ايندڙ سالن ۾ هو آهستي آهستي ٻڌ ڌرم ڏانهن مائل ٿيو.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} [[اشوڪ جي فرمانن]] مان پٿريلي فرمان نمبر 13 بادشاهه جي گهري افسوس جو اظهار ڪري ٿو: {{Blockquote |text=ڪلنگا جي فتح کان پوءِ، سندس مقدس عظمت واري بادشاهه ۾ ڌرم جي حفاظت، ڌرم سان محبت ۽ ڌرم جي تبليغ جو وڏو جذبو پيدا ٿيو. ڪلنگا جي فتح تي سندس دل ۾ گهرو افسوس پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن اڳ ۾ آزاد ملڪ جي فتح دوران ماڻهن جو قتل، موت ۽ قيد ٿيڻ لازمي هوندو آهي. اها ڳالهه سندس مقدس عظمت لاءِ وڏي ڏک ۽ پشيماني جو سبب بڻجي. |source=<ref name="Wikisource Smith">{{cite Wikisource |wslink=Asoka - the Buddhist Emperor of India/Chapter 4 |title=Asoka: The Buddhist Emperor of India |last=Smith |first=Vincent |author-link=Vincent Arthur Smith |year=1920 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=185}}</ref> }} ٻئي طرف، سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي اٺين سال تائين اڳ ئي هڪ پڪو ٻڌ ڌرمي هو. ان روايت مطابق هو چوٿين سال ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيو ۽ پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ 84,000 وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائون ڪلنگا جي مهم جو ذڪر ئي نٿيون ڪن.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} سري لنڪائي روايت جي بنياد تي ڪجهه محقق، جهڙوڪ ايگرمونٽ، سمجهن ٿا ته اشوڪ ڪلنگا جي جنگ کان ''اڳ'' ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} هن نظريي جي مخالفت ڪندڙ چون ٿا ته جيڪڏهن اشوڪ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هو ته پوءِ هن اهڙي خونريز جنگ ڇو وڙهي؟ ايگرمونٽ ان جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته اشوڪ شايد "[[وچولي واٽ]]" جي پنهنجي تشريح رکندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=33}} پراڻن ليکڪن مان ڪجهه جو خيال هو ته اشوڪ جنگ کان پوءِ اوچتو ۽ ڊرامائي انداز ۾ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب ڪلنگا جي الحاق کان پوءِ هو ڌرم ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿيو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن اشوڪ جنگ کان پوءِ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو، تڏهن به لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اها تبديلي اوچتو نه پر تدريجي عمل هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} پنهنجي حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل هڪ ننڍڙي پٿريلي فرمان ۾ اشوڪ لکي ٿو ته هو ٻن اڍائي سالن کان وڌيڪ عرصي کان ''[[اُپاسڪ]]'' (عام ٻڌ ڌرمي پيروڪار) هو، پر شروعاتي عرصي ۾ گهڻي اڳڀرائي نه ڪري سگهيو. آخري هڪ سال دوران هو سنگهه جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ ٻڌ ڌرم جو وڌيڪ سرگرم پيروڪار بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} === ڪلنگا جي جنگ === اشوڪ جي وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب، هن تخت نشيني کان اٺ سال پوءِ ڪلنگا فتح ڪيو. فرمان موجب: * جنگ دوران 100,000 ماڻهو ۽ جانور مارجي ويا. * ان کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. * 150,000 ماڻهو ۽ جانور قيدي بڻائي کڻي ويا ويا. اشوڪ لکي ٿو ته انهن مصيبتن تي پڇتاءُ ئي کيس ڌرم جي عمل ۽ تبليغ ڏانهن وٺي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هو اعلان ڪري ٿو ته هاڻي ڪنهن ملڪ جي فتح دوران ٿيندڙ قتل، موت ۽ جلاوطني کيس انتهائي دردناڪ ۽ افسوسناڪ لڳي ٿي. خاص طور تي مذهبي ماڻهن ۽ گهريلو زندگي گذاريندڙ ماڻهن جي تڪليف کيس وڌيڪ ڏکوئيندڙ محسوس ٿئي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هي فرمان [[ايراگوڊي]]، [[گرنار]]، [[ڪالسي]]، [[مانسهره]]، [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[قنڌار]] سميت ڪيترن هنڌن تي مليو آهي.{{sfn|Guruge|1995|p=37}} پر حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته ڪلنگا واري علائقي ۾ موجود اشوڪ جي لکتن مان فرمان 13 ۽ 14 غائب آهن. انهن جي جاءِ تي ٻه الڳ فرمان آهن، جن ۾ اشوڪ جي پشيماني جو ڪو ذڪر ناهي. ممڪن آهي ته اشوڪ ڪلنگا جي ماڻهن آڏو اهڙي اعتراف کي سياسي طور مناسب نه سمجهيو هجي.{{sfn|Thapar|1995|pp=30–31}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ بيان ڪيل جنگ جا انگ اکر ۽ نتيجا ڪنهن حد تائين مبالغو هجن، ته جيئن پري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن تي اثر پوي، جيڪي انهن دعوائن جي تصديق نٿي ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=56}} قديم ذريعا اشوڪ جي ڪنهن ٻي وڏي فوجي مهم جو ذڪر نٿا ڪن، جيتوڻيڪ سورهين صديءَ جي عالم [[تاراناٿ]] دعويٰ ڪري ٿو ته اشوڪ سڄي [[جمبوديپ]] کي فتح ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} === ٻڌ ڌرم سان پهريون رابطو === {{multiple image |perrow=1 |total_width=300 |caption_align=center |align=right |direction=horizontal |image1=Vajrasana, early 20th century.jpg |caption1='''[[وجراسڻ، بودھ گيا|وجراسڻ]]''' يا "ٻڌ جي روشن خياليءَ جو تخت"، [[مهابودھي مندر]]، [[بودھ گيا]]. اشوڪ اهو تخت ٻڌ جي روشن خياليءَ واري هنڌ جي يادگار طور تعمير ڪرايو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=300–302}}<ref>"Ashoka did build the Diamond Throne at Bodh Gaya to stand in for the Buddha and to mark the place of his enlightenment" in {{cite book |last1=Ching |first1=Francis D. K. |last2=Jarzombek |first2=Mark M. |last3=Prakash |first3=Vikramaditya |title=A Global History of Architecture |date=23 March 2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-98160-3 |page=570 |url=https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |language=en |access-date=7 March 2021 |archive-date=23 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523153935/https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |url-status=live }}</ref> |image2=Vajrasana with side panels (3rd century BCE). Bodh Gaya.jpg |caption2=وجراسڻ جا نقش نگاري وارا حصا، ٽين صدي ق.م. }} اشوڪ جي ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيڻ بابت مختلف ذريعا مختلف روايتون پيش ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} سري لنڪائي روايت موجب، اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] [[برهمڻ ڌرم]] جو پوئلڳ هو، جڏهن⁠تہ سندس ماءُ ڌرما [[آجيواڪ]] فرقو اختيار ڪيو هو.{{sfn|Guruge|1995|p=42}} ''[[سمنت پاساديڪا]]'' موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي شروعاتي ٽن سالن دوران غير ٻڌ ڌرمي فرقن جو پيروڪار رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=43}} سري لنڪائي متنن مطابق اشوڪ روزانو دان وٺندڙ برهمڻن جي روش کان مطمئن نه هو. سندس درٻارين آجيواڪ ۽ [[جيني ڌرم|نگنٿ]] استادن کي به پيش ڪيو، پر اهي به کيس متاثر نه ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} ''[[ديپاونس]]'' مطابق اشوڪ ڪيترن غير ٻڌ ڌرمي مذهبي اڳواڻن کي محل ۾ گهرايو ۽ وڏا انعام ڏنا، اميد ڪندي ته اهي سندس هڪ سوال جو جواب ڏيندا. پر ڪو به مطمئن ڪندڙ جواب نه ڏئي سگهيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هڪ ڏينهن اشوڪ [[پاٽلي پتر]] جي رستي تي هڪ نوجوان ٻڌ ڌرمي راهب [[نگروڌ]] (نياگروڌ) کي ڏٺو، جيڪو ڀڪشا لاءِ نڪتل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} نگروڌ دراصل اشوڪ جو ڀائيٽو هو، جيتوڻيڪ اشوڪ پاڻ ان حقيقت کان اڻواقف هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} هو اشوڪ جي وڏي ڀاءُ [[سُمانا]] جو وفات کان پوءِ ڄاول پٽ هو، جنهن کي اشوڪ تخت جي جنگ دوران قتل ڪرائي ڇڏيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=34}} اشوڪ نگروڌ جي پُرسڪون، بيخوف ۽ سنجيده شخصيت کان متاثر ٿيو ۽ کيس پنهنجي ڌرم بابت ٻڌائڻ لاءِ چيو. جواب ۾ نگروڌ کيس ''اپّماد'' (هوشياري، سجاڳي ۽ سنجيدگي) بابت وعظ ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هي وعظ اشوڪ تي ايترو اثرانداز ٿيو جو هن نگروڌ کي 400,000 چاندي جا سڪا ۽ روزانو اٺ حصا چانور ڏيڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ان کان پوءِ اشوڪ هڪ ٻڌ ڌرمي ''[[اُپاسڪ]]'' بڻجي ويو ۽ [[ڪڪُٽارام]] وهار وڃڻ لڳو. اتي هن جي ملاقات مشهور ٻڌ راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] سان ٿي، جنهن کان پوءِ هو ٻڌ ڌرم سان وڌيڪ وابسته ٿي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} هن ڪهاڻي جي تاريخي صداقت يقيني ناهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ممڪن آهي ته اشوڪ جي هڪ قابل استاد جي ڳولا واري هيءَ روايت ان ڳالهه جي وضاحت لاءِ بيان ڪئي وئي هجي ته هن [[جيني ڌرم]] اختيار ڇو نه ڪيو، جيڪو پڻ عدم تشدد ۽ همدردي جو درس ڏيندو هو. اها روايت ظاهر ڪري ٿي ته اشوڪ صرف ڪنهن مخصوص عقيدي جي ڳولا ۾ نه هو، بلڪه هڪ اهڙي روحاني استاد جي تلاش ۾ هو، جيڪو کيس مطمئن ڪري سگهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=108}} سري لنڪائي روايت وڌيڪ ٻڌائي ٿي ته اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ٻڌ راهب بڻيو ۽ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] ٻڌ راهبه بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''[[ديوياوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت اشوڪ جي تبديليءَ کي ٻڌ راهب [[سمُدرا]] سان منسوب ڪري ٿي، جيڪو اڳ ۾ شراوستي جو واپاري هو. هن روايت موجب سمُدرا کي اشوڪ جي مشهور "دوزخ" ۾ قيد ڪيو ويو، پر هن پنهنجي غيرمعمولي روحاني قوتن (''[[اِدّهي]]'') جي مدد سان پاڻ کي بچائي ورتو. جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هو سمُدرا وٽ پهتو ۽ سندس ڪيترن ئي معجزن کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ هن ٻڌ ڌرم قبول ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت آهي، جنهن مطابق سمُدرا واپاري جو پٽ هو ۽ جڏهن اشوڪ سان مليو تڏهن فقط 12 سالن جو هو. اهو بيان غالباً نگروڌ واري ڪهاڻي کان متاثر آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} ''آ-يو-وانگ-چوان'' مطابق هڪ ستن سالن جي ٻڌ ٻار اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ڏانهن آندو. هڪ ٻي ڪهاڻي موجب 500 [[برهمڻ]] اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ۾ دلچسپي وٺڻ سبب تنگ ڪندا هئا. پوءِ اهي معجزاتي طور [[ڀِڪشو]] بڻجي [[ڪڪُٽارام]] وهار ۾ رهڻ لڳا، جتي اشوڪ سندن ملاقات لاءِ ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} اشوڪ جي تخت نشينيءَ وقت هندستان جي مختلف علائقن ۾ ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي مرڪز اڳ ئي موجود هئا. اهو واضح ناهي ته ٻڌ سنگهه جي ڪهڙي شاخ اشوڪ تي سڀ کان وڌيڪ اثرانداز ٿي، پر سندس گاديءَ واري شهر [[پاٽلي پتر]] جي ٻڌ برادري هڪ مضبوط اميدوار سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} هڪ ٻيو اهم مرڪز [[مهابودھي مندر]] هو. وڏي پٿريلي فرمان نمبر 8 مان معلوم ٿئي ٿو ته اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي. ان کان علاوه، حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل ننڍڙي پٿريلي فرمان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ ٻڌ ڌرم جو سرگرم پوئلڳ بڻجي چڪو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}}{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان پوءِ جي حڪومت == === اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير === [[File:Sanchi2.jpg|thumb|[[سانچي]] جو اسٽوپ. مرڪزي اسٽوپ موريا دور ۾ تعمير ٿيو، بعد ۾ [[شونگ خاندان]] جي دور ۾ وڌايو ويو، جڏهن⁠ته سينگاريل دروازا [[ساتواهن خاندان]] جي دور سان تعلق رکن ٿا.]] ''[[مهاونسا]]'' ۽ ''[[اشوڪاوادان]]'' ٻنهي موجب اشوڪ 84,000 اسٽوپا يا وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Strong|1995|pp=154–155}} ''مهاونسا'' مطابق اها تعميري سرگرمي سندس حڪومت جي پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ گوتم ٻڌ جي اٺن مقدس تبرڪن مان ست گڏ ڪيا ۽ انهن کي سون، چاندي، [[ڪرائيسوبيرل|ٻليءَ جي اک]] ۽ بلور جي 84,000 صندوقن ۾ محفوظ ڪرايو. هن حڪم ڏنو ته زمين تي انهن سڀني شهرن ۾، جتي آبادي هڪ لک يا ان کان وڌيڪ هجي، 84,000 اسٽوپا تعمير ڪيا وڃن. [[ڪڪُٽارام]] وهار جي بزرگ راهب يَشس کي هن ٻڌايو ته سندس خواهش آهي ته سڀئي اسٽوپا هڪ ئي ڏينهن ۾ مڪمل ٿين. يَشس چيو ته هو سج کي پنهنجي هٿ سان ڍڪي مڪمل ٿيڻ جو اشارو ڏيندو. جڏهن هن ائين ڪيو ته سڀئي 84,000 اسٽوپا هڪ ئي وقت تي مڪمل ٿي ويا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} ''مهاونسا'' موجب اشوڪ 84,000 ''وهار'' (خانقاهون) تعمير ڪرايون ته جيئن ٻڌ جا تبرڪ انهن ۾ رکيا وڃن.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''اشوڪاوادان'' وانگر ''مهاونسا'' پڻ ٻڌ جي تبرڪن جي گڏ ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿي، پر ان کي تعميراتي سرگرمين سان نٿي جوڙي.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''مهاونسا'' ٻڌائي ٿي ته اشوڪ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ جو فيصلو تڏهن ڪيو جڏهن [[موگگلي پُت تِسّا]] کيس ٻڌايو ته ٻڌ جي ڌرم جا 84,000 حصا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=159}} اشوڪ پاڻ [[اشوڪارام]] وهار جي تعمير شروع ڪرائي ۽ ماتحت بادشاهن کي ٻين وهارن جي تعمير جو حڪم ڏنو. ٿيرا اندگُتّا جي معجزاتي قوتن جي مدد سان اشوڪارام مڪمل ٿيو، ۽ ساڳئي ڏينهن مختلف شهرن مان 84,000 وهارن جي مڪمل ٿيڻ جون خبرون پهتيون.{{sfn|Strong|1995|p=155}} هيٺين اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير روايتي طور اشوڪ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي:{{citation needed|date=November 2019}} * [[سانچي]]، [[مڌيه پرديش]]، [[ڀارت]] * [[ڌاميڪ اسٽوپا]]، [[سارناٿ]]، [[اتر پرديش]]، ڀارت * [[مھاٻوڌي مندر]]، [[بھار]]، ڀارت * [[بارابار غارون]]، [[بھار]]، [[ڀارت]] * [[نالندا مھاويھار]] (ڪجهه حصا جهڙوڪ ساريپُتّا اسٽوپا)، [[بھار]]، ڀارت * [[تڪششيلا]] يونيورسٽي (ڪجهه حصا جهڙوڪ [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] ۽ ڪنالا اسٽوپا)، [[تڪششيلا]]، [[پاڪستان]] * [[ڀير ٽِلو]] (ٻيهر تعمير ٿيل)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀرهُت]] اسٽوپا، [[مڌيه پرديش]]، ڀارت * [[ديور ڪوٺار]] اسٽوپا، [[مڌيه پرديش]]، ڀارت * [[بُٽڪارا اسٽوپا]]، [[سوات]]، پاڪستان * [[سناٽي]] اسٽوپا، [[ڪرناٽڪ]]، ڀارت * [[مير رڪن اسٽوپا]]، [[نواب شاهه]]، پاڪستان {| class="wikitable" style="margin:0 auto; text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | سانچي ۾ اشوڪي اسٽوپا |- ! style="background:#EAF4FC;" | ابتدائي شڪل ! style="background:#EAF4FC;" | موجوده آثار |- | [[File:Sanchi Great Stupa Mauryan configuration.jpg|250px]]<br /> موريا سلطنت جي دور (تقريباً 260 ق.م) ۾ عظيم اسٽوپ ۽ [[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪي ٿنڀي]] جي اندازي مطابق بحالي. | <gallery mode="packed" heights="180px"> File:Ashokan Pillar - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4361.JPG|ڏاکڻي دروازي ڀرسان چمڪدار پٿر مان ٺهيل [[اشوڪي ٿنڀو]] جا باقيات. File:Minor Pillar Edict of Ashoka at Sanchi.jpg|سانچي ۾ اشوڪ جو [[ننڍو ٿنڀي وارو فرمان]]. File:Ashoka pillar remains near Southern Gateway Stupa 1 Sanchi.jpg|ڏاکڻي دروازي ڀرسان اشوڪي ٿنڀي جي باقي بچيل ڏنڊي جا آثار. File:Sanchi capital right side view.jpg|ٿنڀي جي چوٽيءَ جو پاسائتو منظر. [[سانچي آثار قديمه ميوزيم]].<ref name="p.25-28 Ashoka pillar">Described in Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 pp. 25-28 Ashoka pillar].</ref> </gallery> |} === اشوڪ جا ٿنڀا === [[اشوڪ جا ٿنڀا]] (''Pillars of Ashoka'') هڪ ئي پٿر مان ٺهيل وڏن ٿنڀن جو سلسلو آهي، جيڪي سڄي [[برصغير]] ۾ پکڙيل آهن. اهي ٿنڀا ٽين صدي ق.م ۾ [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ اعظم]] (تقريباً 268–232 ق.م) تعمير ڪرايا يا انهن تي [[اشوڪ جا فرمان]] نقش ڪرايا ويا.{{refn|name=HR|{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |journal=History of Religions |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256}}}} اشوڪ پنهنجي انهن ٿنڀن لاءِ ''ڌمّ ٿمڀا'' (''Dhaṃma Thaṃbhā'') جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي معنيٰ آهي "ڌرم جا ٿنڀا".<ref name="archive.org">{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |page=132 |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch}}</ref><ref>{{cite book |last=Skilling |first=Peter |title=Mahasutras |date=1998 |publisher=Pali Text Society |isbn=9780860133209 |page=453}}</ref> هي ٿنڀا [[ڀارت جي تعميراتي فن]] جا اهم يادگار آهن، جن مان گهڻن تي موريا دور جي مشهور چمڪدار پالش (''مورين پالش'') موجود آهي. اشوڪ جا لڳ ڀڳ ويهه ٿنڀا اڄ تائين باقي آهن، جن مان ڪيترن تي سندس فرمان نقش ٿيل آهن. جانورن واريون چوٽيون (''مٿا'') رکندڙ ٿنڀن مان فقط چند مڪمل نمونا بچيا آهن، جن جو تعداد ست سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="auto">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=l3s9BAAAQBAJ&pg=PA123|title=The Return of the Buddha: Ancient Symbols for a New Nation|page=123|publisher=Routledge|author=Himanshu Prabha Ray|isbn=9781317560067|date=7 August 2014}}</ref> ٻه ٿنڀا [[فيروز شاهه تغلق]] طرفان [[دهلي سلطنت]] جي دور ۾ دهلي منتقل ڪيا ويا.<ref>India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200, Burjor Avari Routledge, 2016, p. 139.</ref> بعد ۾ ڪجهه ٻيا ٿنڀا [[مغل سلطنت]] جي حڪمرانن پڻ منتقل ڪرايا، جڏهن⁠ته انهن مان ڪيترين جانورن واريون ٿنڀن جون چوٽيون الڳ ڪيون ويون.{{sfn|Krishnaswamy|pp=697–698}} هي ٿنڀا عام طور تي 12 کان 15 ميٽر اوچا هوندا هئا ۽ سندن وزن 50 ٽن تائين پهچندو هو. انهن کي ڪڏهن ڪڏهن سوين ميل پري کان ڇڪي انهن هنڌن تائين آندو ويندو هو جتي کين نصب ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html|title=KING ASHOKA: His Edicts and His Times|website=www.cs.colostate.edu|access-date=29 October 2017}}</ref> انهن ٿنڀن جي چوٽيءَ تي نفيس سنگتراشي سان سينگاريل جانورن جون مورتيون لڳل هونديون هيون، جن مان ڪيترائي نمونا اڄ تائين محفوظ آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | اشوڪي ٿنڀن جون مشهور چوٽيون |- | <gallery mode="packed" heights="200"> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India 2007-01-29.jpg|[[ويسالي]] جو شينھن File:Elephant capital Sankasya.jpg|[[سنڪسا]] جو هاٿي File:Rampurva bull in Presidential Palace high closeup.jpg|[[رامپوروا]] جو ڏاند (اصل نمونو) File:Lauria Nandangarh lion.jpg|[[لوريا نندنگڙهه]] جو شينھن File:Lion Capital - Chunar Sandstone - Circa 3rd Century BCE - Rampurva - ACCN 6298-6299 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4432.JPG|[[رامپوروا]] جو شير File:Sanchi capital right side view.jpg|[[سانچي]] جون چار شينھن واريون چوٽيون، جن جي مٿان شايد ڌرم چڪر هوندو File:Sarnath capital.jpg|[[اشوڪ جو شينھن وارو نشان]]، [[سارناٿ]] </gallery> |} اشوڪي ٿنڀن مان سڀ کان مشهور [[اشوڪ جو شينھن وارو نشان]] آهي، جيڪو [[سارناٿ]] مان مليو. ان ۾ چار شينھن هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن ۽ هي اڄ [[ڀارت]] جو سرڪاري قومي نشان پڻ آهي. هي ٿنڀا صرف حڪومتي فرمانن جا ذريعو نه هئا، پر اشوڪ جي ''ڌمّ'' واري پاليسي، اخلاقي تعليم، مذهبي رواداري ۽ سلطنت جي وحدت جا علامتي نشان پڻ هئا. === ڌرم جي تبليغ === اشوڪ جي پٿريلي فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنهنجي حڪومت جي اٺين ۽ نائين سال دوران هن [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، ''ڌرم'' جي تبليغ شروع ڪئي ۽ سماجي ڀلائيءَ جا ڪيترائي ڪم سرانجام ڏنا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} انهن فلاحي قدمن ۾ انسانن ۽ جانورن لاءِ علاج جون سهولتون قائم ڪرڻ، دوائن وارا ٻوٽا پوکرائڻ، رستن جي ڪنارن تي کوهه کوٽائڻ ۽ وڻ لڳائڻ شامل هئا. اهي ڪم پاڙيسري رياستن جهڙوڪ [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ستيہ پتر]]، [[تامراپرني]] ۽ يوناني بادشاهه [[انطيوڪس]] جي سلطنت تائين به ڪيا ويا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} فرمانن موجب پنهنجي حڪومت جي ڏهين ۽ يارهين سال دوران اشوڪ [[ٻڌ سنگهه]] جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ سڄي سلطنت جو هڪ ڊگهو دورو ڪيو، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ 256 ڏينهن جاري رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي ٻارهين سال تائين اشوڪ ''ڌرم'' جي تبليغ لاءِ فرمان نقش ڪرائڻ شروع ڪيا. هن پنهنجن عملدارن (''راجوڪ'' ۽ ''پرديشڪ'') کي حڪم ڏنو ته هو هر پنجن سالن بعد پنهنجي علائقن جو دورو ڪري ماڻهن کي ''ڌرم'' بابت تعليم ڏين ۽ انتظامي جاچ به ڪن.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} اڳئين سال هن ''ڌرم مها ماتر'' نالي نئون عهدو قائم ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي چوڏهين سال ۾ اشوڪ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي توسيع جو حڪم ڏنو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} === ٽين ٻڌ ڪائونسل === {{Main|ٻڌن واري ٽين ڪائونسل}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ ٻڌ برادريءَ ۾ تمام اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} هن روايت مطابق اشوڪ وڏي پيماني تي ڀڪشوئن جي سار سنڀال شروع ڪئي. سندس سخاوت سبب ڪيترائي غير حقيقي ۽ بدعقيده ماڻهو به سنگهه ۾ شامل ٿي ويا. نتيجي ۾ حقيقي ٻڌ ڀڪشو انهن سان گڏ مذهبي رسم ''اوپوسٿ'' ادا ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ لڳا، جنهن سبب ستن سالن تائين اها رسم نه ٿي سگهي.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} اشوڪ انهن جعلي ڀڪشوئن کي هٽائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هڪ حد کان وڌيڪ جوشيلن وزيرن ڪجهه حقيقي ڀڪشو به قتل ڪري ڇڏيا. پوءِ اشوڪ بزرگ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]] کي دعوت ڏني ته جيئن هو غير ٻڌ ماڻهن کي [[پاٽلي پتر]] جي خانقاهه مان خارج ڪري.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} انهيءَ عمل دوران 60,000 ڀڪشو بدعقيديءَ جي الزام هيٺ سنگهه مان خارج ڪيا ويا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان کان پوءِ ''اوپوسٿ'' ٻيهر منعقد ٿيو ۽ موگلي پُت تِسّا اشوڪ جي حڪومت جي سترهين سال ۾ [[ٽيون ٻڌ ڪائونسل]] منعقد ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} هن ڪائونسل دوران ''[[ڪٿاوتٿو]]'' نالي ڪتاب مرتب ڪيو ويو، جنهن ۾ ٿيراوادي عقيدي جي ڪيترن نقطن جي وضاحت ۽ توثيق ڪئي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر موجود نه آهي، جنهن سبب ڪيترن مؤرخن ٽئين ٻڌ ڪائونسل جي تاريخي حيثيت تي سوال اٿاريا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} [[File:Nava Jetavana Temple - Shravasti - 014 King Asoka at the Third Council (9241725897).jpg|thumb|اشوڪ ۽ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]]، [[ٽئين ٻڌ ڪائونسل]] دوران. نوا جيتاون، [[شراوستي]].]] مؤرخ [[رچرڊ گومبرچ]] جو خيال آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ هن واقعي جو ذڪر نه هئڻ ان کي مڪمل طور غير تاريخي ثابت نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جا ڪيترائي فرمان وقت سان گڏ گم ٿي چڪا آهن.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} گومبرچ وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته اشوڪ جا فرمان واضح ڪن ٿا ته هو سنگهه جي "اتحاد ۽ پاڪيزگي" برقرار رکڻ ۾ گهري دلچسپي رکندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|pp=8–9}} مثال طور، سندس ''ننڍي پٿريلي فرمان نمبر 3'' ۾ سنگهه جي ميمبرن کي ڪجهه مخصوص مذهبي متن پڙهڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي. ساڳئي طرح [[سانچي]]، [[سارناتھ]] ۽ [[ڪوسامبي]] مان مليل فرمانن ۾ اشوڪ اختلاف پيدا ڪندڙ ڀڪشوئن کي سنگهه مان خارج ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو ۽ سنگهه جي اتحاد ۽ ترقي جي خواهش ظاهر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}}{{sfn|Guruge|1995|p=45}} اٺين صديءَ جي ٻڌ ياتري [[ئي جِنگ]] به اشوڪ بابت هڪ ٻي روايت بيان ڪري ٿو. هن مطابق [[بمبسار]] بادشاهه، جيڪو گوتم ٻڌ جو همعصر هو، خواب ۾ ڪپڙي جا 18 ٽڪرا ۽ هڪ لٺ ڏٺا. ٻڌ ان خواب جي تشريح ڪندي ٻڌايو ته سندس وفات کان پوءِ سندس تعليم 18 مختلف مڪتبن ۾ ورهائجي ويندي ۽ هڪ بادشاهه اشوڪ انهن کي ٻيهر متحد ڪندو.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} === ٻڌ مذهب جي تبليغ === سري لنڪا جي روايت مطابق [[موگلي پُت تِسّا]] تقريباً 250 ق.م ۾ ٻڌ ڌرم جي تبليغ لاءِ نَوَ مشنون سرحدي علائقن ڏانهن موڪليون.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} هن روايت موجب اهي مشنون سڌو سنئون اشوڪ نه پر موگلي پُت تِسّا موڪليون، جيتوڻيڪ اشوڪ انهن جو سرپرست هو. هر مشن ۾ پنج ڀڪشو شامل هئا ۽ انهن جي اڳواڻي هڪ بزرگ ڀڪشو ڪندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} سري لنڪا ڏانهن اشوڪ پنهنجو پٽ [[مهندا]] موڪليو، جنهن سان گڏ اٿّيا، اُتّيا، سمبلا ۽ ڀدراسالا پڻ شامل هئا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} موگلي پُت تِسّا جي مدد سان اشوڪ ٻڌ مبلغن کي [[ڪشمير]]، [[گنڌارا]]، [[هماليه]]، يوناني علائقن، [[مهاراشٽر]]، [[سُوورن ڀومي]] ۽ [[سري لنڪا]] ڏانهن موڪليو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7;" | اشوڪ جي دور جون مشهور ٻڌ مذھب واريون تبليغي سرگرميون ! مبلغ ! منزل |- | [[مهندا]] | [[سري لنڪا]] |- | مجهنتيڪ | [[ڪشمير]] ۽ [[گنڌارا]] |- | مهاديو | مهيسا منڊل (شايد موجوده [[ميسور]]) |- | رڪّھتا | وناواسا |- | ڌمّ رڪّھتا (يوناني) | اپرانتڪ (اولهه هندستان) |- | مها ڌمّ رڪّھتا | [[مهاراشٽر]] |- | مها رڪّھتا | يوناني ملڪ |- | مجهم | [[هماليه]] |- | سونا ۽ اُتّرا | [[سُوورن ڀومي]] |} روايت موجب اشوڪ جي حڪومت جي اوڻيهين سال ۾ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] سري لنڪا وئي، جتي هن ٻڌ راهبن جي عورتن واري جماعت قائم ڪئي ۽ ساڻس گڏ مقدس [[بودهي وڻ]] جي هڪ شاخ پڻ کڻي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Strong|1995|p=144}} اشوڪ جي پنهنجن فرمانن ۾ به انهن مشنن جو سڌو سنئون بيان موجود ناهي. البت سندس حڪومت جي اوڻيهين سال بابت فقط ايترو ذڪر ملي ٿو ته هن [[خالاتيڪا غار]] تپسوين کي برساتي موسم ۾ رهائش لاءِ عطا ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} سندس ٿنڀن وارن فرمانن مان معلوم ٿئي ٿو ته ايندڙ سال هن [[لمبني]] (گوتم ٻڌ جي جنم ڀومي) ۽ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي زيارت ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''پٿريلي فرمان نمبر 13'' ۾ اشوڪ دعويٰ ڪري ٿو ته هن پنج بادشاهن ۽ ٻين ڪيترن ملڪن ڏانهن پيغام موڪلي ''ڌرم جي فتح'' حاصل ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته ڇا اهي سفارتون ئي اهي ٻڌ مشنون هيون جن جو ذڪر ٻڌ تاريخن ۾ ملي ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} ڪجهه ماهر، جهڙوڪ [[ايتين لاموٽ]]، سمجهن ٿا ته فرمانن ۾ ذڪر ٿيل ''ڌرم'' جا مبلغ لازمي طور ٻڌ ڀڪشو نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جو ''ڌرم'' ۽ ''ٻڌ مت'' مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا.{{sfn|Gombrich|1995|pp=10–11}} ٻيا ماهر، جهڙوڪ [[ايرخ فرائووالنر]] ۽ [[رچرڊ گومبرچ]]، انهن مشنن کي تاريخي حقيقت سمجهن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=11}} آثار قديمه مان به ڪجهه ثبوت ملن ٿا. ''وِنَي نِدان'' ۾ ذڪر ٿيل پنجن ڀڪشوئن مان ٽن جا نالا [[ڀلسا]] (ويجهو [[وديشا]]) مان مليل تبرڪن جي صندوقن تي لکيل مليا آهن، جيڪي ٻي صدي ق.م جي شروعاتي دور سان تعلق رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} ڪيترن مؤرخن جو خيال آهي ته ٻڌ مت جي وڏي مذهب طور اڀرڻ ۾ اشوڪ جي سرپرستي اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Thapar|1995|p=32}} بهرحال، آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اتر اولهه هندستان ۽ ڏکڻ هندستان ۾ ٻڌ مت جي واڌ ويجهه جو وڏو سبب واپاري، زميندار، ڪاريگر ۽ واپاري جماعتون هيون، جن ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي ادارن جي مالي مدد ڪئي.{{sfn|Thapar|1995|p=36}} === ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ تشدد === پنجين صدي عيسويءَ جي ٻڌ روايت ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، اشوڪ ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ به ڪجهه موقعن تي تشدد جو سهارو ورتو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن "دوزخ واري قيدخاني" ۾ [[چنداگيريڪا]] کي آهستي آهستي اذيتون ڏئي مارائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هڪ شخص جي ڏوهه جي بدلي ۾ هن 18,000 "بدعقيدن" جي قتل جو حڪم ڏنو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن جين ڌرم وارن خلاف مهم هلائي ۽ هر "بدعقيد" جو سر آڻڻ تي انعام مقرر ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سندس پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] جو به سر قلم ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[پنڊروردهن]] ۾ هڪ غير ٻڌ شخص اهڙي تصوير ٺاهي جنهن ۾ [[گوتم ٻڌ]] کي [[جناتپتر]] (يعني [[مهاوير]]) جي پيرن تي جهڪيل ڏيکاريو ويو هو. اصطلاح ''نرگرنٿ'' ("بندشن کان آزاد") اصل ۾ جين ڌرم کان اڳ جي هڪ تپسوي جماعت لاءِ استعمال ٿيندو هو، پر بعد ۾ جين راهبن لاءِ رائج ٿي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} روايت موجب هڪ ٻڌ عقيدتمند جي شڪايت تي اشوڪ پهرين انهيءَ مصور کي گرفتار ڪرڻ جو حڪم ڏنو، پوءِ [[پنڊروردهن]] ۾ موجود سڀني [[آجيڪ]] (Ajivika) پوئلڳن کي قتل ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010">{{cite book | author=Beni Madhab Barua | title=The Ajivikas | url=https://archive.org/details/ajivikas00barurich | access-date=30 October 2012 | date=5 May 2010 | publisher=General Books | isbn=978-1-152-74433-2 | pages=[https://archive.org/details/ajivikas00barurich/page/68 68]–69}}</ref> چيو وڃي ٿو ته ان حڪم جي نتيجي ۾ لڳ ڀڳ 18,000 آجيڪ ماريا ويا.{{sfn|Strong|1989|p=232}} ڪجهه وقت پوءِ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ ٻئي نرگرنٿ پوئلڳ اهڙي ئي تصوير ٺاهي. اشوڪ کيس ۽ سندس سموري خاندان کي سندن گهر ۾ زندهه ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010"/> هن وڌيڪ اعلان ڪيو ته جيڪو به ڪنهن نرگرنٿ بدعقيد جو سر کڻي ايندو، تنهن کي هڪ ''دينار'' انعام طور ڏنو ويندو. روايت موجب هڪ ڳوٺاڻي ڌنار اشوڪ جي پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] کي بدعقيد سمجهي قتل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}} جڏهن اشوڪ کي پنهنجي غلطيءَ جو احساس ٿيو ته هن اهو حڪم واپس وٺي ڇڏيو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} === تاريخي جائزو === اشوڪ طرفان مخالف مذهبي فرقن تي اهڙن ظلمن جون روايتون گهڻن مؤرخن جي نظر ۾ فرقيواراڻي تبليغ جو نتيجو آهن ۽ انهن کي تاريخي حقيقت طور قبول نٿو ڪيو وڃي.{{sfn|Strong|1995|p=149}}<ref name="Beni2010" /><ref name="Steven2010">{{cite book | author=Steven L. Danver | author-link=Steven L. Danver | title=Popular Controversies in World History: Investigating History's Intriguing Questions: Investigating History's Intriguing Questions | url=https://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | access-date=23 May 2013 | date=22 December 2010 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-59884-078-0 | page=99 | archive-date=3 January 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140103043618/http://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | url-status=live }}</ref><ref name="LePhuoc2010">{{cite book | author=Le Phuoc | title=Buddhist Architecture | url=https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | access-date=23 May 2013 | date=March 2010 | publisher=Grafikol | isbn=978-0-9844043-0-8 | page=32 | archive-date=31 December 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131231233840/http://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | url-status=live }}</ref> ان کان علاوه، اهڙيون ڪهاڻيون جين متنن جهڙوڪ ''[[پريشِشٽ پروان]]'' ۽ ''[[ٿيراولي]]'' ۾ موجود ناهن، جيتوڻيڪ اهي اشوڪ جو ذڪر ڪن ٿا.{{cite book | title=Parishtaparvan | url=https://archive.org/details/jtfs_sthaviravalicaritaorparisishtaparva-of-hemchandra-hermanjacobi-1932-bibliotheca-/page/LXXXI/mode/2up}}</ref><ref>{{cite book | title=Journal Of Indian Asiatic Society | date=1872 | url=https://books.google.com/books?id=yajAG0tbZ9cC&q=As%E2%80%99oka | page=154 }}</ref> انهيءَ ڪري جديد محققن جو وڏو حصو انهن واقعن کي مذهبي مقابلي جي نتيجي ۾ بعد ۾ شامل ڪيل افسانوي روايتون سمجهي ٿو، نه ڪي اشوڪ جي دور جا تصديق ٿيل تاريخي واقعا. == خاندان == [[File:Sanchi King Ashoka with his Queens, South Gate, Stupa no. 1.jpg|thumb|هڪ شهنشاهه ــ گهڻو امڪان آهي ته اشوڪ ــ پنهنجي ٻن راڻين [[اسندهيمترا]] ۽ [[ڪاروواڪي]] سان گڏ، ۽ ٽن خادمن سميت، [[سانچي]] جي هڪ اُڀريل نقش ۾ ڏيکاريل آهي.{{sfn|Singh|2017|p=162}} هن شخصيت جي اشوڪ طور سڃاڻپ [[ڪناگنهلي]] جي هڪ ساڳئي نقش مان ٿئي ٿي، جنهن تي سندس نالو پڻ لکيل آهي.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Kanaganahalli Asoka with inscription.jpg|thumb|upright|اشوڪ پنهنجي راڻي [[تشيارڪشيتا]] سان گڏ، [[ڪناگنهلي]] ويجهو [[سنّتي]] ۾، 1هين–3هين صدي عيسوي. هن اُڀريل نقش تي [[برهمي لپي]] ۾ "𑀭𑀸𑀬 𑀅𑀲𑁄𑀓𑁄" (''رايا اشوڪو''، "بادشاهه اشوڪ") لکيل آهي. تصوير ۾ اشوڪ، سندس راڻي، ٻه چمرا جهُلڻ وارا خادم ۽ هڪ ڇانوَ کڻندڙ خادم ڏيکاريل آهن.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Emperor Ashoka and his Queen at the Deer Park.jpg|upright|thumb|شهنشاهه اشوڪ ۽ سندس راڻي [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (شاکيه ڪُماري)، [[سارناتھ]] جي هرڻن واري باغ ۾. [[سانچي]] جو اُڀريل نقش.{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === زالون === مختلف ذريعن موجب اشوڪ جون پنج مشهور زالون هيون: [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (يا ويديسا مهاديوي شاکيه ڪُماري)، [[اسندهيمترا]]، [[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]]، [[ڪاروواڪي]] ۽ [[تشيارڪشيتا]].{{sfn|Mookerji|1995|p=9}} ڪاروواڪي اشوڪ جي واحد راڻي آهي جنهن جو ذڪر اشوڪ جي پنهنجي فرمانن ۾ ملي ٿو. سندس نالو [[الله آباد]] جي هڪ ٿنڀي تي لکيل فرمان ۾ اچي ٿو. ان فرمان ۾ کيس شهزادي [[تيورا]] جي ماءُ قرار ڏنو ويو آهي، ۽ شاهي عملدارن (''مها ماترن'') کي حڪم ڏنو ويو آهي ته سندس مذهبي ۽ خيراتي عطين جو رڪارڊ رکيو وڃي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} هڪ نظريي مطابق [[تشيارڪشيتا]] دراصل ڪاروواڪي جو ئي شاهي لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[مهاونسا]]'' مطابق اشوڪ جي وڏي راڻي [[اسندهيمترا]] هئي، جيڪا اشوڪ جي وفات کان چار سال اڳ فوت ٿي وئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} روايت موجب پنهنجي پوئين جنم ۾ هن هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] کي ماکي وڪڻندڙ واپاري ڏانهن رستو ڏيکاريو هو، ۽ اهو واپاري بعد ۾ اشوڪ جي روپ ۾ پيدا ٿيو، تنهنڪري هوءَ اشوڪ جي راڻي بڻجي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد جي ڪجهه متنن ۾ اچي ٿو ته اسندهيمترا ان پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجو تيار ڪيل ڪپڙو پڻ ڏنو هو.{{sfn|Strong|1995|p=166}} انهن متنن ۾ ''دساوتٿوپڪرن''، ڪمبوڊيا وارو وڌايل ''مهاونسا'' ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} هڪ ٻي ڪهاڻي موجب اشوڪ هڪ ڏينهن اسندهيمترا تي طنز ڪندي چيو ته هوءَ مٺو ڪمند کائي رهي آهي، حالانڪه هن اهو پنهنجي ''ڪرما'' سان حاصل نه ڪيو آهي. اسندهيمترا جواب ڏنو ته سندس سڀ نعمتون سندس نيڪ عملن جو نتيجو آهن. اشوڪ کيس اهو ثابت ڪرڻ لاءِ چيو ته هوءَ 60,000 راهبن لاءِ پوشاڪون فراهم ڪري.{{sfn|Strong|1995|p=166}} رات جو محافظ ديوتائن کيس سندس پراڻي نيڪ عمل جي ياد ڏياريو، ۽ ٻئي ڏينهن هوءَ معجزاتي طور 60,000 پوشاڪون مهيا ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.{{sfn|Strong|1995|p=166}} اشوڪ ايترو متاثر ٿيو جو هن کيس پنهنجي پسنديده راڻي بڻايو ۽ کيس سلطنت جي حڪمراني به آڇي، پر هن انڪار ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=167}} ''ترائي ڀومي ڪٿا'' موجب اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ ۽ 84,000 اسٽوپا ۽ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ لاءِ به اسندهيمترا ئي همٿايو هو.{{sfn|Strong|1995|pp=167–168}} ''مهاونسا'' مطابق اسندهيمترا جي وفات کان پوءِ [[تسّراڪها]] (تشيارڪشيتا) وڏي راڻي بڻجي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ اسندهيمترا جو ذڪر ڪونهي، پر تشيارڪشيتا جو ذڪر ملي ٿو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} ''ديوياوادان'' ۾ [[پدماوتي]] نالي هڪ ٻي راڻي جو ذڪر آهي، جيڪا ولي عهد [[ڪُڻال]] جي ماءُ هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جڏهن شهزادو هو ته [[وديشا]] ۾ [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] سان محبت ۾ گرفتار ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} سلطنت سنڀالڻ کان پوءِ ديوي [[پاٽلي پتر]] وڃڻ بدران [[وديشا]] ۾ ئي رهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''مهاونسا'' واضح ڪري ٿو ته اشوڪ جي وڏي راڻي اسندهيمترا هئي، ديوي نه؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي شخصيت سمجهڻ مشڪل آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''ديپاونسا'' مطابق اشوڪ ۽ ديوي جا ٻه ٻار هئا: [[مهندا]] ۽ [[سنگهمتّا]].{{sfn|Thapar|1961|p=22}} === پٽ === [[تيورا]]، جيڪو اشوڪ ۽ ڪاروواڪي جو چوٿون پٽ هو، اشوڪ جي فرمانن ۾ نالي سان ذڪر ٿيل واحد پٽ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ جو هڪ ٻيو پٽ [[ڪُڻال]] هو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ڪُڻال جو هڪ پٽ [[سمپراتي]] هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت [[مهندا]] جو ذڪر ڪري ٿي، جنهن کي ٻڌ مبلغ طور سري لنڪا موڪليو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} چيني سياح [[شُوان زانگ]] جو چوڻ آهي ته مهندا اشوڪ جو پٽ نه، پر سندس ننڍو ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] (يا وگتاشوڪ) هو.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} ''ديوياوادان'' ۾ ولي عهد [[ڪُڻال]] (ڌرموِوَردهن) جو ذڪر آهي، جيڪو اشوڪ ۽ پدماوتي جو پٽ هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} [[فا شيان]] موجب ڌرموِوَردهن کي [[گنڌارا]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ [[جالوڪ]] کي اشوڪ جو ٽيون پٽ ڄاڻايو ويو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڌيئر === سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جي هڪ ڌيءَ [[سنگهمتّا]] هئي، جيڪا بعد ۾ [[ڀڪشُڻي]] بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ڪجهه مؤرخ، جهڙوڪ [[روميلا ٿاپر]]، سنگهمتّا جي تاريخي حيثيت بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} انهن جي دليلن مان ڪجهه هي آهن: * "سنگهمتّا" نالو، جنهن جي معنيٰ "سنگهه جي دوست" آهي، غيرمعمولي لڳي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} * ''مهاونسا'' موجب هن اشوڪ جي ڀائيٽي [[اگني برهما]] سان شادي ڪئي، جيڪا ان دور جي سماجي قانونن سان ٺهڪندڙ نه هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} * هوءَ 18 ورهين جي عمر ۾ ڀڪشُڻي بڻجي وئي، جڏهن ته روايت موجب ان وقت سندس ننڍڙو ٻار به هو.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} هڪ ٻي روايت ۾ اشوڪ جي ڌيءَ [[چارومتي]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن [[ديوپال]] نالي هڪ [[ڪشتري]] سان شادي ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڀائر === ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جو هڪ وڏو سڳو نه پر اڌ ڀاءُ [[سوسيما]] هو.{{sfn|Strong|1989|p=204}} * سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جو هڪ ڀاءُ [[تِسّا]] هو، جيڪو شروع ۾ عيش عشرت واري زندگي گذاريندو هو. اشوڪ کيس سبق سيکارڻ لاءِ ڪجهه ڏينهن لاءِ تخت تي ويهاريو، پوءِ کيس غاصب قرار ڏئي ستن ڏينهن کان پوءِ قتل جو حڪم ڏنو. انهن ستن ڏينهن ۾ تِسّا زندگي جي ناپائيداري سمجهي ورتي ۽ پوءِ راهب بڻجي ''ارهت'' جو درجو حاصل ڪيائين.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} * ''ٿيراگاتا'' جي شرح موجب هن ڀاءُ جو نالو [[ويتاشوڪ]] هو. هڪ ڏينهن هن پنهنجي مٿي ۾ اڇو وار ڏٺو ۽ دنياوي زندگي ڇڏي خانقاهه ۾ داخل ٿي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * [[فا شيان]] هن ڀاءُ کي [[مهيندر]] سڏي ٿو. سندس بيان موجب اشوڪ هن کي سندس غير اخلاقي روين سبب شرمسار ڪيو، جنهن کان پوءِ هو هڪ غار ۾ وڃي رهيو ۽ عبادت ڪندي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جي هڪ ڀاءُ کي جين سمجهي قتل ڪيو ويو، جڏهن اشوڪ جينن خلاف مهم هلائي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} == سلطنت جي حد == اشوڪ جي اڳوڻن حڪمرانن جي قبضي هيٺ آيل علائقن جي صحيح حدن بابت پڪ سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي، پر امڪان آهي ته سندس ڏاڏي [[چندر گپت موريا]] جي سلطنت اتر هندستان جي اولهه واري سامونڊي ڪناري ([[عرب سمنڊ]]) کان اوڀر واري ڪناري ([[بنگال جي نار]]) تائين پکڙيل هئي، ۽ ڀارتي برصغير جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين حصن تي مشتمل هئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} [[بندوسار]] ۽ اشوڪ غالباً سلطنت کي ڏکڻ طرف وڌيڪ وڌايو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس سلطنت تقريباً سڄي ڀارتي برصغير تي پکڙيل هئي، سواءِ انتهائي ڏاکڻن علائقن جي. [[اشوڪ جا فرمان|پٿريلا فرمان]] نمبر 2 ۽ 13 مان معلوم ٿئي ٿو ته اهي ڏاکڻا علائقا [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ڪيرلپتر]] ۽ [[ساتياپتر]] حڪمرانن جي قبضي ۾ هئا. اتر اولهه ۾ اشوڪ جي سلطنت [[افغانستان]] تائين پکڙيل هئي، جتي ان جون سرحدون [[سيلوڪي سلطنت]] سان لڳنديون هيون، جنهن تي [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيوس]] حڪومت ڪندو هو.{{sfn|Singh|2017|p=162}} اشوڪ جي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ [[پاٽلي پتر]] هو، جيڪو [[مگڌ]] واري علائقي ۾ واقع هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == مذهب ۽ فلسفو == === ٻڌ ڌرم سان تعلق === [[File:Upasaka.jpg|thumb|لفظ ''[[اپاسڪ]]'' (𑀉𑀧𑀸𑀲𑀓، "ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ")، جيڪو اشوڪ پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ ٻڌ ڌرم سان پنهنجي وابستگي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو (تقريباً 258 ق.م.)]] ٻڌ روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو هو،{{sfn|Strong|1989|p=15}} جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن هن معاملي تي اختلاف ظاهر ڪيو آهي.{{sfn|Strong|1995|p=142}} بهرحال [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان]] نمبر 1 واضح ثبوت فراهم ڪري ٿو ته اشوڪ ٻڌ ڌرم جو پوئلڳ هو. هن فرمان ۾ هو پاڻ کي ''[[اپاسڪ]]'' (يعني ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ) ۽ ''ساکيه'' (يعني گوتم ٻڌ جي لقب ''شاکيه مُني'' جي نسبت سان ٻڌ ڌرمي) سڏي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=134}} هي فرمان ۽ ٻيا ڪيترائي فرمان سندس ٻڌ ڌرم سان وابستگي جا ثبوت پيش ڪن ٿا:{{sfn|Guruge|1995|pp=43–44}} * پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ اشوڪ لکي ٿو ته ''اپاسڪ'' ٿيڻ کان پوءِ هڪ سال تائين هن گهڻي ترقي نه ڪئي، پر پوءِ هو ''سنگهه'' جي ويجهو ويو ۽ وڌيڪ اڳتي وڌيو. ''سنگهه ڏانهن وڃڻ'' جي صحيح معنيٰ واضح نه آهي. ٻڌ روايت موجب هو ڪجهه وقت راهبن سان گڏ رهيو، پر اهو شايد وڌاءُ هجي. البت اها ڳالهه يقيني آهي ته اشوڪ ٻڌ ڌرم ڏانهن وڌيڪ مائل ٿيو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 3 ۾ هو پاڻ کي ''اپاسڪ'' سڏي ٿو ۽ [[ٻڌ]] ۽ [[سنگهه]] تي پنهنجي ايمان جو اظهار ڪري ٿو.{{sfn|Thapar|1995|pp=19–20}}{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[وڏا پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان]] نمبر 8 ۾ هو پنهنجي تاجپوشي کان ڏهه سال پوءِ [[سمبودهي]] (يعني [[بودھ گيا]] ۾ مقدس [[بودهي وڻ]]) جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[لمبني]] واري ٿنڀي جي لکت ۾ هو [[گوتم ٻڌ]] جي جنم ڀومي جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ ٻڌ ۽ سنگهه لاءِ پنهنجي عقيدت جو اعلان ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1989|p=13}} * [[نگالي ساگر]] واري لکت ۾ هو اڳوڻي هڪ ٻڌ جي نالي سان منسوب اسٽوپا کي ٻيڻو وڏو ڪرڻ ۽ ان جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * سندس ڪجهه لکتون ٻڌ سنگهه جي اتحاد ۽ نظم برقرار رکڻ ۾ سندس دلچسپي ظاهر ڪن ٿيون.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * [[سارو مارو]] واري لکت موجب اشوڪ ''منيما ديش'' ۾ واقع ''اپونيت وهار'' ڏانهن سفر دوران پنهنجو پيغام موڪليو. جيتوڻيڪ هن هنڌ جي صحيح سڃاڻپ يقيني نه آهي، پر واضح آهي ته اهو هڪ ٻڌ وهار (''وهار'') هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=157}} === ڌرم === {{مکيه|اشوڪ جي ڌرم واري پاليسي}} [[File:Lomas Rishi relief.jpg|thumb|اشوڪ کي [[لوماس رشي غار]] جي سجايل دروازي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو ''[[چيتيه]] محراب'' جو "سڀ کان پراڻو معلوم مثال" سمجھيو وڃي ٿو.<ref name="Harle1994p24">{{cite book|author=James C. Harle|title=The Art and Architecture of the Indian Subcontinent|url=https://archive.org/details/artarchitectureo00harl|url-access=registration|year=1994|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-06217-5|pages=[https://archive.org/details/artarchitectureo00harl/page/24 24]–25}}</ref>]] اشوڪ جي مختلف لکتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن پاڻ کي "ڌرم" (پالي: ''ڌمّ'') جي واڌاري لاءِ وقف ڪري ڇڏيو هو. ٻڌ حلقن ۾ هي اصطلاح [[گوتم ٻڌ]] جي تعليمات لاءِ استعمال ٿيندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} بهرحال، اشوڪ جي پنهنجي لکتن ۾ ٻڌ ڌرم جي بنيادي عقيدن، جهڙوڪ [[چار اَريا سچ]] يا [[نروان]] جو ڪو ذڪر موجود ناهي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} لفظ "ڌرم" ڀارتي مذهبن ۾ مختلف معنائن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ عام طور تي ان جو مطلب "قانون"، "فرض"، "نيڪي" يا "راستي تي هلڻ" ورتو ويندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي [[قنڌار]] وارين لکتن ۾ "ڌرم" جو ترجمو يوناني ٻوليءَ ۾ ''eusebeia'' ۽ آرامي ٻوليءَ ۾ ''qsyt'' ڪيو ويو آهي، جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته اشوڪ جو "ڌرم" فقط ٻڌ ڌرم تائين محدود نه هو، پر هڪ وڌيڪ وسيع اخلاقي تصور هو.{{sfn|Strong|1995|p=142}} اشوڪ جي لکتن موجب، ڌرم جو مطلب هو: * سماجي ڀلائيءَ لاءِ سرگرم اخلاقي حڪمراني * مذهبي رواداري * ماحولياتي شعور * عام اخلاقي اصولن جي پيروي * جنگ کان پاسو {{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي فرمانن ۾ ڌرم جي عملي صورتن جا مثال هي آهن: * موت جي سزا ختم ڪرڻ ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 4){{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * رستن جي ڪنارن تي وڻن جي پوک، خاص طور تي [[برگد]] ۽ آم جا باغ، گڏوگڏ مسافرن لاءِ آرامگاهون ۽ کوهه تعمير ڪرائڻ. هر اڌ ميل جي فاصلي تي اهڙيون سهولتون قائم ڪيون ويون. ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 7){{sfn|Strong|1989|p=4}} * شاهي باورچي خاني ۾ جانورن جي قتل تي پابنديون لڳائڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 1).{{sfn|Strong|1989|p=4}} روزانو فقط ٻه مور ۽ هڪ هرڻ ذبح ڪرڻ جي اجازت هئي، ۽ پوءِ اهو به بند ڪيو ويو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * انسانن ۽ جانورن ٻنهي لاءِ طبي سهولتون قائم ڪرڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 2).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * والدين جي فرمانبرداري، پجاريَن ۽ تپسوين سان سخاوت، ۽ خرچن ۾ سادگي جي ترغيب ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 3).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * عملدارن کي غريبن ۽ پوڙهن ماڻهن جي ڀلائي ۽ خوشحالي لاءِ ڪم ڪرڻ جو حڪم ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 5).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * سڀني جاندارن جي ڀلائيءَ کي فروغ ڏيڻ ته جيئن هو زنده مخلوق تي پنهنجو قرض ادا ڪري سگهي ۽ هن دنيا ۽ ايندڙ دنيا ۾ انهن جي خوشيءَ جو سبب بڻجي سگهي ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 6).{{sfn|Strong|1989|p=4}} جديد عالمن اشوڪ جي ''ڌرم'' بابت مختلف رايا پيش ڪيا آهن. ڪن ان کي ٻڌ ڌرم جي عام گهرو پوئلڳن جي اخلاقي ضابطن سان تشبيهه ڏني آهي، ڪن ان کي سياسي ۽ اخلاقي اصولن جو مجموعو قرار ڏنو آهي، ڪن ان کي هڪ قسم جو "عالمي مذهب" سمجهيو آهي، جڏهن ته ڪجهه ان کي اشوڪ جي پنهنجي فڪري ايجاد قرار ڏين ٿا. ٻئي طرف، ڪجهه محققن جو خيال آهي ته اهو بنيادي طور هڪ سياسي نظريو هو، جنهن جو مقصد هڪ وڏي ۽ گهڻ قومي سلطنت کي اخلاقي بنيادن تي متحد رکڻ هو.{{sfn|Singh|2012|p=131}} اشوڪ ''ڌرم-مها ماتر'' نالي نئين درجي جا عملدار مقرر ڪيا. انهن جي ذميواري پوڙهن، بيمارن، عورتن، ٻارن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي ڀلائي هئي. اهي عملدار اولهه ايشيا جي يوناني-هلينستي سلطنتن ڏانهن سفارتي مهمن تي به موڪليا ويندا هئا ته جيئن ڌرم جو پيغام پهچائي سگهجي.{{sfn|Thapar|1995|p=31}} تاريخي طور تي، عالمي ٻڌ ڌرمي حلقن ۾ اشوڪ جي جيڪا تصوير مشهور ٿي، اها سندس فرمانن بدران ٻڌ روايتن ۽ ڏند ڪٿائن (جهڙوڪ ''[[اشوڪاوادان]]'') تي ٻڌل هئي. ان جو هڪ وڏو سبب اهو هو ته اشوڪ جا فرمان [[برهمي لپي]] ۾ لکيل هئا، جيڪا وقت سان وسري وئي ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ [[جيمس پرنسپ]] جي تحقيق کان پوءِ ئي ٻيهر پڙهي ويئي.{{sfn|Strong|1989|p=5}} چيني ٻڌ ياترين [[فاشيان]] ۽ [[شوان زانگ]] جي سفرنامن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو اشوڪ جي لکتن کي ٻڌ سان لاڳاپيل مقدس هنڌن جي نشانين طور ڏسندا هئا. انهن فرمانن کي ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل مواد سان منسوب ڪيو، پر جديد عالمن جڏهن برهمي لپي پڙهي، ته معلوم ٿيو ته انهن جي تشريح اصل متن سان مطابقت نٿي رکي. غالب امڪان اهو آهي ته فاشيان مقامي رهنمائن تي ڀاڙيو، جن يا ته پنهنجي طرفان ٻڌ ڌرمي تشريحون ٺاهيون يا زباني روايتن جي بنياد تي غلط ترجما پيش ڪيا. شوان زانگ به اهڙي صورتحال کي منهن ڏنو هوندو، يا شايد هن فاشيان جي لکڻين تي ڀروسو ڪيو هجي.{{sfn|Strong|1989|pp=6–9}} هن راءِ جي تائيد ان ڳالهه مان به ٿئي ٿي ته چوڏهين صديءَ ۾ [[فيروز شاهه تغلق]] جڏهن اشوڪ جي ٿنڀن تي لکيل تحريرن جي معنيٰ پڇي، ته ڪجهه برهمڻ عالمن انهن جون خيالي تشريحون پيش ڪيون. [[شمس سراج عفيف]] جي ''تاريخ فيروز شاهي'' موجب، جڏهن فيروز شاهه [[ٽوپرا]] ۽ [[ميرٺ]] مان اهي ٿنڀ دهلي آندا، ته برهمڻن کيس ٻڌايو ته انهن تي اڳڪٿي لکيل آهي ته فيروز نالي بادشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به انهن ٿنڀن کي نه هٽائي سگهندو. ان وقت مقامي روايتن ۾ انهن ٿنڀن کي افسانوي سورمي [[ڀيم]] سان پڻ منسوب ڪيو ويندو هو.{{sfn|Strong|1989|pp=9–10}} [[رچرڊ گومبرچ]] جهڙن عالمن جو خيال آهي ته اشوڪ جي ڌرم تي ٻڌ ڌرم جو واضح اثر موجود هو. مثال طور، [[ڪالنگا]] بابت جدا فرمان نمبر 1 ۾ موجود خيال، ٻڌ جي ''سگال کي نصيحت'' ۽ ٻين وعظن سان گهڻي مشابهت رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} ==== جانورن جي ڀلائي ==== اشوڪ جي پٿريلي فرمانن ۾ واضح طور چيو ويو آهي ته جاندارن کي تڪليف پهچائڻ مناسب ناهي، ۽ ڪنهن به جانور کي [[يجنا]] يا قرباني لاءِ قتل نه ڪيو وڃي.{{sfn|Fitzgerald|2004|p=120}} بهرحال، اشوڪ عام ڍورن جي ذبح يا گوشت کائڻ تي مڪمل پابندي نه لڳائي.{{sfn|Simoons|1994|p=108}} هن اهڙن سڀني چؤپائن جي قتل تي پابندي وڌي جيڪي نه خوراڪ لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ نه ئي ڪنهن عملي فائدي جا هئا. ان کان علاوه ڪيترن پکين، مڇين ۽ ٻين جانورن جي مخصوص نسلن جي قتل تي به پابندي لڳائي وئي.{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ کير پياريندڙ ٻڪريُن، رڍن ۽ سوئرن جي قتل کي به منع ڪيو، ۽ سندن ڇهن مهينن کان گهٽ عمر وارن ٻچن جي قتل تي پڻ پابندي وڌي. هن ڪجهه خاص مذهبي دورن، جهڙوڪ [[چاتُرماس]] ۽ [[اوپوسٿ]] جي ڏينهن ۾: سڀني مڇين جي شڪار; ۽ جانورن جي خصي ڪرڻ تي پابندي لڳائي.{{sfn|Dhammika|1994}}{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ شاهي شڪار کي ختم ڪيو ۽ شاهي محل ۾ خوراڪ لاءِ جانورن جي ذبح کي به محدود ڪري ڇڏيو.{{sfn|Draper|Meyer|McCoubrey|1998|p=44}} ڇاڪاڻ ته هن: شڪار تي پابنديون وڌيون; جانورن لاءِ علاجگاهون قائم ڪيون; ڪيترن مذهبي ڏينهن تي گوشت کائڻ کان روڪيو، انهيءَ ڪري ڪجهه محقق موريا سلطنت کي دنيا جي تاريخ ۾ انهن نادر مثالن مان شمار ڪن ٿا، جتي حڪومت جانورن کي به اهڙو تحفظ ڏنو جهڙو انساني شهرين کي حاصل هوندو آهي.{{sfn|Phelps|2007}} اشوڪ جي فرمانن ۾ جهنگلي جانورن جي قتل ۽ ٻيلن جي تباهي تي به پابنديون ملن ٿيون، تنهن ڪري ڪيترائي جديد ماحولياتي مورخ کيس ماحولياتي شعور ۽ فطرت جي تحفظ جي ابتدائي نمائندن مان هڪ سمجهن ٿا.{{sfn|Elverskog|2020|p=56}}{{sfn|Fisher|2018|p=72}} == پرڏيهي لاڳاپا == [[File:Territories conquered by the Dharma according to Ashoka.jpg|thumb|[[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13]] موجب اهي علائقا جيڪي اشوڪ جي "ڌرم فتح" هيٺ آيا (260–218 ق م).{{sfn|Kosmin|2014|p=57}}<ref name=ME368>Thomas Mc Evilly, ''The shape of ancient thought'', Allworth Press, New York, 2002, p. 368</ref>]] اهو چڱيءَ طرح معلوم آهي ته اشوڪ مختلف ماڻهن ۽ بادشاهن ڏانهن ''دوت'' (سفير يا ايلچي) موڪليندو هو ته جيئن زباني يا لکت واريون هدايتون، يا ٻنهي قسمن جا پيغام، انهن تائين پهچائي سگهجن. سندس ڇهين پٿريلي فرمان (Rock Edict VI) ۾ "زباني حڪمن" جو واضح ذڪر ملي ٿو. بعد ۾ اها ڳالهه به ثابت ٿي ته ان دور ۾ لکت وارين هدايتن سان گڏ زباني پيغام موڪلڻ ڪا غيرمعمولي ڳالهه نه هئي. اشوڪ جي پيغامن جو مقصد سندس ''ڌمّ-وجيه'' (ڌرم ذريعي فتح) کي ڦهلائڻ هو، جنهن کي هو سڀني فتحن کان اعليٰ سمجھندو هو ۽ جنهن کي هو هر هنڌ، بلڪه ڀارت کان ٻاهر به، ڦهلائڻ جو خواهشمند هو. [[خروشٺي لپي]] جي اختيار ٿيڻ مان مختلف ثقافتن جي وچ ۾ رابطن جا واضح ۽ ناقابل ترديد نشان ملن ٿا. اهو به ممڪن آهي ته حڪومتي لکتون نصب ڪرڻ جو تصور به انهيءَ لپيءَ سان گڏ آيو هجي، ڇاڪاڻ ته اشوڪ جي فرمانن ۾ [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] اثر ڪيترن ئي اصطلاحن ۽ تحريري اندازن ۾ نظر اچي ٿو. اهي حقيقتون ظاهر ڪن ٿيون ته اشوڪ ٻين تهذيبن سان رابطي ۾ هو ۽ پنهنجي سلطنت جي حدن کان ٻاهر نون ثقافتي خيالن جي ڏي وٺ ۽ ڦهلاءَ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪري رهيو هو.<ref name="Hinuber2012">{{cite journal | author=Oskar von Hinüber |title=Did Hellenistic Kings Send Letters to Aśoka? | journal=Journal of the American Oriental Society |volume=130 | issue=2 | year=2010 | publisher=Freiburg | pages=262–265}}</ref> === يوناني دنيا === [[File:Sarnath Ashoka Capital Horse motif.jpg|thumb|right|[[سارناٿ]] جي [[اشوڪ جو شيرن وارو تاج|اشوڪي تاج]] تي گھوڙي جو نقش، جنهن کي اڪثر يوناني حقيقت نگاري (ريئلزم) جو مثال سمجھيو ويندو آهي.<ref name="Danielou">A Brief History of India, [[Alain Daniélou]], Inner Traditions / Bear & Co, 2003, p. 89-91 [https://archive.org/details/briefhistoryofin00dani/page/89]</ref>]] اشوڪ پنهنجي پٿريلي فرمانن ۾ بيان ڪري ٿو ته هن اولهه ۾ واقع [[يوناني دور]] جي بادشاهتن ڏانهن ٻڌ ڌرم ۽ ڌرم جي تبليغ لاءِ قدم کنيا. هو اهو پڻ ٻڌائي ٿو ته سندس سلطنت ۾ رهندڙ يوناني ماڻهو ٻڌ ڌرم قبول ڪندڙ هئا ۽ سندس سفيرن جا مخاطب پڻ هئا. {{blockquote |text=هاڻي ديوتائن جي پياري بادشاهه جي نظر ۾ سڀ کان وڏي فتح ڌرم جي فتح آهي. ۽ اها ڌرم فتح هتي به حاصل ڪئي وئي آهي ۽ ڇهه سئو يوجن پري به، جتي يوناني بادشاهه [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]] حڪومت ڪري ٿو، ۽ ان کان به اڳتي جتي چار بادشاهه [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] حڪومت ڪن ٿا. اهڙي طرح ڏکڻ ۾ [[چولا]]، [[پانڊيا]] ۽ [[تامراپرني]] تائين پڻ. هتي بادشاهه جي سلطنت اندر يونانين، ڪمبوجن، نابھڪن، نابھاپمڪتين، ڀوجن، پيتنيڪن، آندرهن ۽ پاليدن جي وچ ۾ به ماڻهو ديوتائن جي پياري بادشاهه جي ڌرم واري هدايتن تي عمل ڪن ٿا. جتي سندس سفير نه به پهتا آهن، اتي به ماڻهن سندس ڌرم جي تعليمات بابت ٻڌي انهن تي عمل ڪرڻ شروع ڪيو آهي ۽ مستقبل ۾ به ڪندا رهندا. |source=[[اشوڪ جا فرمان]]، [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان نمبر 13]] (ايس. ڌمّيڪا جو ترجمو)<ref>[http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html#rock14 The Edicts of King Ashoka: an English rendering by Ven. S. Dhammika] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160510060618/http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html |date=10 May 2016 }}</ref> }} {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | caption_align = center | align = left | direction = horizontal | image1 = Kalsi02.jpg | image2 = Khalsi rock edict of Ashoka.jpg | footer = [[کالسي]] جا پٿريلا فرمان (وڏو پٿريلو فرمان نمبر 13)، جن ۾ اشوڪ يوناني بادشاهن [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] جا نالا سڌيءَ طرح پنهنجي تعليمات جي مخاطبن طور کڻي ٿو. | footer_align = center }} اهو ممڪن آهي، جيتوڻيڪ يقيني نه آهي، ته اشوڪ کي يوناني حڪمرانن کان خط موصول ٿيا هجن ۽ هو يوناني بادشاهن جي حڪومتي فرمانن کان واقف هجي. ساڳي طرح جيئن هو شايد [[هخامنشي سلطنت]] جي بادشاهن جي لکتن کان واقف هو، ڇاڪاڻ ته ان دور ۾ يوناني بادشاهن جا سفير ڀارت ۾ موجود هئا ۽ اشوڪ پاڻ به پنهنجا ''دوت'' ٻاهرين ملڪن ڏانهن موڪليندو هو.<ref name="Hinuber2012"/> [[ڊيو نيسيوس (سفير)|ڊيو نيسيوس]] نالي هڪ يوناني سفير جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]] طرفان اشوڪ جي درٻار ۾ موڪليو ويو هو.<ref>{{cite web |url = http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |title = Pliny the Elder, "The Natural History", 6, 21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728023626/http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |archive-date=28 July 2013 |url-status=dead}}</ref> اهو ساڳيو بطليموس اشوڪ جي فرمانن ۾ به ٻڌ ڌرم جي پيغام حاصل ڪندڙ بادشاهن مان شمار ڪيو ويو آهي. ڪجهه يوناني فلسفي، جهڙوڪ [[هيگيسياس آف سيرين]]، جيڪو غالباً بادشاهه [[ماگاس آف سيرين]] جي دور ۾ رهندو هو، انهن کي به ممڪن طور ٻڌ ڌرم جي تعليمات کان متاثر سمجھيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته ماگاس انهن بادشاهن مان هڪ هو جن ڏانهن اشوڪ جا مذهبي سفير موڪليا ويا هئا.<ref>{{cite book |last=Preus |first=Anthony |year=2015 |title=Historical Dictionary of Ancient Greek Philosophy |url=https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |page=184 |isbn=978-1-4422-4639-3 |access-date=18 June 2017 |archive-date=4 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201104102717/https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |url-status=live }}</ref> ڀارت ۾ رهندڙ يونانين جو ٻڌ ڌرم جي واڌاري ۾ عملي ڪردار به نظر اچي ٿو. مثال طور، اشوڪ جي سفيرن مان هڪ [[ڌمّرڪشيت]] بابت پالي ذريعن ۾ ذڪر آهي ته هو هڪ يوناني (''يونا'') ٻڌ ڀڪشو هو، جنهن ٻڌ ڌرم جي تبليغ ۾ سرگرم حصو ورتو. ''[[مهاونسا]]'' ۾ هن جو ذڪر موجود آهي.<ref name="plgotw">Full text of the ''Mahavamsa'' [http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html Click chapter XII] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060905050433/http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html |date=5 September 2006 }}</ref> ڪجهه يوناني (يَوَن) شايد اشوڪ جي سلطنت ۾ انتظامي عهدن تي پڻ فائز هئا. [[رودر دامن]] جي [[گرناڙ|گِرناڙ]] واري لکت ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ جي دور ۾ [[گجرات]] جي علائقي گِرناڙ ۾ هڪ يَوَن (يوناني) گورنر مقرر هو، جيڪو هڪ آبي ذخيرو تعمير ڪرائڻ جو ذميوار هو.<ref>The Idea of Ancient India: Essays on Religion, Politics, and Archaeology by Upinder Singh [https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 p.18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229135504/https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 |date=29 December 2019 }}</ref> ڪيترن محققن جو خيال آهي ته [[پاٽلي پتر]] ۾ اشوڪ جو شاهي محل [[پرسيپولس]] ۾ موجود هخامنشي شاهي محل جي طرز تي تعمير ڪيو ويو هو.<ref>{{cite book |last1=De la Croix |first1=Horst |last2=Tansey |first2=Richard G. |last3=Kirkpatrick |first3=Diane |title=Gardner's Art Through the Ages |date=1991 |publisher=Thomson/Wadsworth |isbn=0-15-503769-2 |edition=9th |page=[https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 428] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 }}</ref> == اڳين جنمن بابت ڏند ڪٿائون == ٻڌ ڌرم جي روايتن ۽ ڏند ڪٿائن ۾ اشوڪ جي گذريل جنمن بابت به ڪيترائي قصا بيان ڪيا ويا آهن. ''مهاونسا'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ، [[نگروده]] ۽ [[ديوانمپيا تِسا]] هڪ اڳئين جنم ۾ ڀائر هئا. ان وقت هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] (Pratyekabuddha) ٻئي بيمار پرتيڪ ٻڌ جي علاج لاءِ ماکي ڳولي رهيو هو. هڪ عورت کيس هڪ ماکيءَ جي دڪان ڏانهن رهنمائي ڪئي، جيڪو انهن ٽنهي ڀائرن جي ملڪيت هو. اشوڪ وڏي سخاوت سان ان پرتيڪ ٻڌ کي ماکي عطا ڪئي ۽ انهيءَ نيڪيءَ جي عيوض اها خواهش ظاهر ڪئي ته هو مستقبل ۾ جمبودويپ جو خودمختيار حڪمران بڻجي.{{sfn|Strong|1995|p=146}} اها عورت به دعا ڪئي ته هوءَ سندس راڻي بڻجي، ۽ پوءِ ايندڙ جنم ۾ اشوڪ جي زال [[اسندهمتّا]] جي روپ ۾ پيدا ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد وارن پالي متنن موجب اسندهمتّا هڪ ٻي نيڪي پڻ ڪئي هئي: هن پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجي هٿن سان تيار ڪيل ڪپڙي جو هڪ ٽڪرو تحفي طور ڏنو هو. اهي روايتون ''دساوتٿُپّڪرڻ''، نام نهاد ڪمبوڊيائي يا توسيع يافته ''مهاونسا'' (ممڪن طور نائين يا ڏهين صدي) ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' (پندرهين صدي) ۾ محفوظ آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} ''[[اشوڪاوادان]]'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ اڳئين جنم ۾ [[راجگريهه]] جي هڪ معزز خاندان ۾ ''جيا'' نالي ڇوڪري جي صورت ۾ پيدا ٿيو هو. جڏهن هو ننڍڙو ٻار هو، تڏهن هن [[گوتم ٻڌ]] کي مٽيءَ جو هڪ ڍير کاڌي جي خيال سان پيش ڪيو. ٻڌ انهيءَ عطئي کي قبول ڪيو، جنهن تي جيا اعلان ڪيو ته هن نيڪ عمل جي نتيجي ۾ هو مستقبل ۾ بادشاهه بڻجندو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} ساڳئي روايت ۾ اهو پڻ ٻڌايو ويو آهي ته جيا جو ساٿي ''وجيا'' بعد ۾ اشوڪ جي وزير اعظم [[رادھاگپت]] جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} بعد ۾، پنهنجي ايندڙ زندگيءَ ۾، ٻڌ ڀڪشو [[اپگپت]] اشوڪ کي ٻڌائي ٿو ته سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي جو سبب اڳئين جنم ۾ مٽيءَ جو اهو ناپاڪ تحفو هو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ڪيترا پوءِ جا متن هيءَ ڪهاڻي ورجائين ٿا، پر مٽي ڏيڻ جي منفي نتيجن جو ذڪر نٿا ڪن. انهن متنن ۾ [[ڪمارلاتا]] جو ''ڪلپنا-منڊيتڪا''، [[آرياشور]] جو ''جاتڪ مالا'' ۽ ''مها-ڪرما-وڀاگا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=149}} چيني ليکڪ [[پاؤ چينگ]] پنهنجي ڪتاب ''شيه چيا جُو لائي ينگ هوا لو'' ۾ لکي ٿو ته مٽي ڏيڻ جهڙو معمولي عمل ايترو وڏو ثواب نٿو رکي سگهي جو ان جي نتيجي ۾ اشوڪ جهڙو عظيم شهنشاهه پيدا ٿئي. ان جي بدران، هو دعويٰ ڪري ٿو ته ڪنهن ٻئي اڳئين جنم ۾ اشوڪ هڪ بادشاهه جي حيثيت سان ٻڌ جون بيشمار مورتيون ٺهرايون هيون، ۽ انهيءَ عظيم ثواب جي نتيجي ۾ هو ايندڙ جنم ۾ هڪ وڏي شهنشاهه جي صورت ۾ پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=163}} پالي ٻوليءَ جي چوڏهين صديءَ واري داستاني ڪتاب ''دساوتٿُپّڪرڻ'' (ممڪن طور چوڏهين صديءَ جو) ماکيءَ واري واپاري ۽ مٽي ڏيندڙ ٻار ٻنهي ڪهاڻين کي پاڻ ۾ ملائي پيش ڪري ٿو. هي متن ''مهاونسا'' واري قصي جو ٿورو مختلف بيان ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته اهو واقعو [[گوتم ٻڌ]] جي ڄمڻ کان به اڳ ٿيو هو. ان کان پوءِ ڪتاب چوي ٿو ته اهو ماکي عطا ڪندڙ واپاري بعد ۾ انهيءَ ٻار جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو، جنهن ٻڌ کي مٽي پيش ڪئي هئي. پر هن روايت ۾ هڪ اضافي تفصيل به آهي: ٻڌ اها مٽي پنهنجي خادم [[آنند]] کي ڏني ته جيئن ان مان [[پلستر]] تيار ڪيو وڃي. اهو پلستر بعد ۾ وهار جي ڀتين ۾ پيل ڏارن ۽ شگافن جي مرمت لاءِ استعمال ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=163-165}} == آخري سال == === تسّراڪشا راڻي طور === اشوڪ جي آخري تاريخي لکت [[اشوڪ جا وڏا ستوني فرمان|ستوني فرمان نمبر 4]] آهي، جيڪا سندس حڪومت جي 26هين سال سان تعلق رکي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اشوڪ جي زندگيءَ جي آخري دور بابت ڄاڻ جو واحد ذريعو ٻڌ ڌرمي روايتون ۽ ڏند ڪٿائون آهن. سري لنڪائي روايت مطابق اشوڪ جي مهاراڻي [[اسندهمتّا]] سندس حڪومت جي 29هين سال ۾ وفات ڪري وئي، ۽ 32هين سال ۾ سندس ٻي زال [[تشيارڪشا|تسّراڪشا]] کي راڻيءَ جو لقب ڏنو ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ٻنهي ''مهاونسا'' ۽ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ [[بودهي وڻ]] سان خاص عقيدت ۽ محبت رکندو هو. حسد ۾ مبتلا تسّراڪشا "بودهي" کي اشوڪ جي ڪنهن محبوبه عورت جو نالو سمجهي ويٺي. پوءِ هن ڪاري جادو ذريعي وڻ کي سُڪائڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Strong|1995|p=152}} ''اشوڪاوادان'' موجب هن ان مقصد لاءِ هڪ جادوگر عورت کي ڀرتي ڪيو. جڏهن اشوڪ کيس سمجهايو ته "بودهي" دراصل هڪ وڻ جو نالو آهي، تڏهن هن ساڳي جادوگر عورت کان وڻ کي ٻيهر صحتمند ڪرايو.{{sfn|Strong|1995|pp=152–153}} پر ''مهاونسا'' مطابق تسّراڪشا آخرڪار وڻ کي مڪمل طور تباهه ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي،{{sfn|Strong|1995|p=153}} ۽ اهو واقعو اشوڪ جي حڪومت جي 34هين سال ۾ پيش آيو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''اشوڪاوادان'' موجب تسّراڪشا (جنهن کي هتي ''تشيارڪشيتا'' چيو ويو آهي) اشوڪ جي پٽ [[ڪُنالا]] سان عشق ڪرڻ لڳي، پر ڪُنالا سندس خواهش رد ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ اشوڪ کيس ستن ڏينهن لاءِ سلطنت جو مڪمل اختيار ڏئي ڇڏيو. انهيءَ مختصر عرصي دوران هن ڪُنالا تي ظلم ڪيو ۽ سندس اکيون ڪڍرائي کيس انڌو ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هن ڪاوڙ ۾ اچي چيو ته: "مان هن جون اکيون پٽي ڪڍندس، سندس جسم کي لوهي ڪنڊن سان چيريندس، کيس جيئري ڀالي تي چاڙهيندس، سندس نڪ آري سان ڪٽيندس ۽ سندس زبان استري سان وڍيندس." بعد ۾ ڪُنالا معجزاتي نموني ٻيهر بينائي حاصل ڪري ورتي ۽ راڻي لاءِ معافي جي درخواست ڪئي، پر اشوڪ ان جي باوجود تسّراڪشا کي قتل ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=152}} [[ڪشيميندر]] جي ''اوادان-ڪلپا-لتا'' ۾ به هيءَ روايت بيان ٿيل آهي، پر اتي اشوڪ جي شخصيت کي وڌيڪ مثبت ڏيکارڻ لاءِ لکيو ويو آهي ته ڪُنالا جي نظر واپس اچڻ کان پوءِ اشوڪ راڻيءَ کي معاف ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=165}} == وفات == سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي 37هين سال ۾ وفات ڪئي،{{sfn|Guruge|1995|p=51}} جنهن جو مطلب آهي ته سندس وفات لڳ ڀڳ 232 ق م ۾ ٿي.{{sfn|Kosmin|2014|p=36}} ''اشوڪاوادان'' موجب پنهنجي زندگيءَ جي آخري ڏينهن ۾ شهنشاهه سخت بيمار ٿي پيو. هن ٻڌ سنگهه کي عطيا ڏيڻ لاءِ سرڪاري خزاني مان رقم استعمال ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن تي سندس وزيرن کيس رياستي خزاني تائين رسائي کان روڪي ڇڏيو. ان کان پوءِ اشوڪ پنهنجون ذاتي ملڪيتون عطيو ڪرڻ لڳو، پر ان کان به کيس روڪيو ويو. آخرڪار، وفات وقت سندس وٽ صرف هڪ [[املي|آملي]] (Myrobalan) جو اڌ ڦر بچيو هو، جيڪو هن پنهنجي آخري نذراني طور سنگهه کي پيش ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=18}} اهڙيون روايتون ٻڌ سنگهه کي سخاوت سان عطيا ڏيڻ جي اهميت اجاگر ڪن ٿيون ۽ اهو پڻ ڏيکارين ٿيون ته سلطنت ٻڌ ڌرم جي حمايت ۾ ڪهڙو ڪردار ادا ڪندي هئي.{{sfn|Singh|2008|p=332}} هڪ مشهور ڏند ڪٿا مطابق اشوڪ جي جسد کي ساڙڻ وقت سندس چتا مسلسل ست ڏينهن ۽ ست راتيون ٻرندي رهي. <ref>{{cite book |last=Strong |first=John |date=2007 |title=Relics of the Buddha |url=https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |publisher=Motilal Banarsidass Publishers |page=149 |isbn=978-81-208-3139-1 |access-date=15 November 2015 |archive-date=8 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508154548/https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |url-status=live }}</ref> == آثارِ قديمه جا باقيات == === اڏاوت === [[File:Lomas_Rishi_entrance.jpg|thumb|[[لوماس رشي غار]] جو تراشيل دروازو، [[بارابر غارون]]، تعمير لڳ ڀڳ 250 ق م]] اشوڪ سان منسوب مختلف اسٽوپن کان علاوه، [[اشوڪ جا ٿنڀا|سندس تعمير ڪرايل ٿنڀو]] اڄ به برصغير جي مختلف علائقن ۾ موجود آهن. اشوڪ کي عام طور ڀارت ۾ پٿر تي ٻڌل تعميراتي فن جي شروعات جو باني سمجهيو ويندو آهي، جيڪا ٻڌ ڌرم جي خدمت لاءِ وقف هئي. ممڪن آهي ته هي فن [[يوناني-بئڪٽريائي]] ڪاريگرن جي اثر هيٺ ترقي ڪئي هجي، جيڪي [[سڪندر اعظم]] کان پوءِ هن خطي ۾ آيا هئا.<ref name="Stone">[https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 Introduction to Indian Architecture Bindia Thapar, Tuttle Publishing, 2012, p.21] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229200601/https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 |date=29 December 2019 }}</ref> اشوڪ کان اڳ عمارتون گهڻو ڪري غير مستقل مواد جهڙوڪ ڪاٺ، [[بانس]] ۽ ڇپر مان ٺاهيون وينديون هيون.<ref name="Stone"/><ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| title = Gardner's Art through the Ages: Non-Western Perspectives, Fred S. Kleiner, Cengage Learning, 2009, p14| isbn = 9780495573678| last1 = Kleiner| first1 = Fred S.| date = 5 January 2009| publisher = Cengage Learning| access-date = 17 June 2017| archive-date = 26 December 2019| archive-url = https://web.archive.org/web/20191226115443/https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| url-status = live}}</ref> امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ موجود پنهنجي شاهي محل کي ڪاٺ جي بدران پٿر استعمال ڪري ٻيهر تعمير ڪرايو هجي،{{sfn|Mookerji|1995|p=96}} ۽ شايد هن ان مقصد لاءِ پرڏيهي ڪاريگرن جي به مدد ورتي هجي.<ref>"Ashoka was known to be a great builder who may have even imported craftsmen from abroad to build royal monuments." Monuments, Power and Poverty in India: From Ashoka to the Raj, A. S. Bhalla, I.B.Tauris, 2015 p.18 [https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191226160624/https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18|date=26 December 2019}}</ref> اشوڪ هڪ نئين روايت به قائم ڪئي، جنهن ۾ هن پنهنجي [[اشوڪ جا فرمان|فرمانن]] کي پائيدار پٿرن تي اُڪرائڻ شروع ڪيو. ساڳئي طرح سندس ٻڌ ڌرمي نشانين سان سينگاريل ستون به انهيءَ تعميراتي جدت جو اهم مثال آهن. <gallery> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India.jpg|[[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪ جو هڪ ٿنڀو]]، [[ويشالي]] File:Vajrasana, early 20th century.jpg|[[مھاٻوڌي مندر]] ۾ موجود [[وَجر آسن]] (هيرن جهڙو تخت)، جيڪو اشوڪ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو Rampurva bull capital detail.jpg|[[رمپُروا]] جي بيل واري تاج جو تفصيلي منظر، جنهن جي [[ابيڪس (معماري)|ابيڪس]] تي ٻن ''شعلا نما پالميٽن'' جي وچ ۾ ڪنول جو گل ۽ ننڍا گلاب نما گل تراشيل آهن. File:Barabar_caves_Sudama_inside.jpg|[[بارابر غارون]] ۾ واقع ''سداما غار''، جنهن ۾ چمڪندڙ گرينائيٽ سان سينگاريل وڏو محرابي هال ۽ اشوڪ جي نالي وارو ڪتبو موجود آهي. </gallery> === برهمي لِپي === [[File:Ashokan Brahmi script (consonants).png|thumb|left|اشوڪ دور جي برهمي لِپي]] [[برهمي لِپي]] ڀارت ۾ لڳ ڀڳ ٽئين صدي ق م دوران پنهنجي مڪمل ۽ ترقي يافته صورت ۾ ظاهر ٿي. <ref name="PO">{{cite book |last1=Olivelle |first1=Patrick |title=Ashoka: Portrait of a Philosopher King |date=9 January 2024 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-27000-6 |page=61-62 |url=https://www.google.com/books/edition/Ashoka/TE3gEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Ashoka+invented+Brahmi&pg=PA61&printsec=frontcover |language=en}}</ref> ممڪن آهي ته اشوڪ ئي هن نئين لِپي جو موجد هجي، جنهن کي پوءِ هن پنهنجي فرمانن ۽ ڪتبن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو، پر هي سوال اڃا تائين حتمي طور حل نه ٿي سگهيو آهي.<ref name="PO"/> ڪيترن مغربي ۽ ڀارتي عالمن جو خيال آهي ته برهمي لِپي ڪنهن سامي (Semitic) لِپي مان اخذ يا متاثر ٿي هئي، جيئن اتر-اولهه ۾ استعمال ٿيندڙ [[خروشٺي لِپي]] غالباً [[ارامي لِپي]] مان نڪتل هئي. انهن عالمن مطابق برهمي لِپي اشوڪ جي دور ۾ چند سالن اندر تيار ڪئي وئي ۽ پوءِ اشوڪ جي فرمانن ذريعي سڄي سلطنت ۾ ڦهلجي وئي، جنهن سان ڀارت ۾ ڪتبن جي هڪ نئين روايت جو آغاز ٿيو.{{Sfn|Salomon|1998|pp=18–24}} ان جي ابتڙ، ڪيترائي ٻيا عالم پرڏيهي اثر واري نظريي کي رد ڪن ٿا ۽ برهمي لِپي کي مڪمل طور مقامي ارتقا جو نتيجو قرار ڏين ٿا.{{sfn|Salomon|1998|pp=19–21 with footnotes}}{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|p=194 with footnote 421}} ايندڙ هزارين سالن دوران ڏکڻ ايشيا جون اڪثر لِپيون اشوڪي برهمي لِپي مان ئي نڪتيون. <ref name="PO"/> === ڪتبا ۽ پٿريلا فرمان === [[File:AiKhanoumAndIndia.jpg|thumb|اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ ۽ همعصر يوناني شهر [[آئي-خانوم]] جو مقام.<ref>Reference: ''India: The Ancient Past'' p. 113, Burjor Avari, [[Routledge]], {{ISBN|0-415-35615-6}}</ref>]] {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 400 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = AsokaKandahar.jpg | image2 = Kandahar Bilingual Rock Inscription (transcription).png | footer = [[اشوڪ جو قنڌار ڪتبو]]، جيڪو يوناني ۽ [[ارامي لِپي]] ۾ ٻه-لساني ڪتبو آهي، [[قنڌار]] مان دريافت ٿيو ({{small|[[افغانستان قومي عجائب گهر]]}}) | footer_align = center }} اشوڪ جا فرمان (Edicts) 33 ڪتبن جو هڪ مجموعو آهن، جيڪي [[اشوڪ جا ٿنبا|اشوڪي ٿنبو]]، وڏن پٿرن ۽ غارن جي ڀتين تي سندس حڪمراني دوران اُڪيرا ويا هئا.<ref name="Irwin 1973 706–720"/> اهي ڪتبا اڄوڪي پاڪستان ۽ ڀارت جي مختلف علائقن ۾ پکڙيل آهن ۽ ٻڌ ڌرم جي موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا مادي ثبوت سمجهيا وڃن ٿا. انهن فرمانن ۾ ٻڌ ڌرم جي ابتدائي ۽ وسيع ڦهلاءَ جو تفصيلي بيان ملي ٿو، جيڪو ڀارتي تاريخ جي هڪ طاقتور ترين حڪمران جي سرپرستي هيٺ ٿيو. انهن مان اشوڪ جي تبليغي سرگرمين، اخلاقي اصولن، مذهبي خيالن، سماجي ڀلائي ۽ جانورن جي تحفظ بابت قيمتي ڄاڻ ملي ٿي.{{sfn|Singh|2012}} اشوڪ کان اڳ شاهي حڪم ۽ سرڪاري پيغام شايد اهڙي مواد تي لکيا ويندا هئا جيڪو وقت سان ضايع ٿي ويندو هو، جهڙوڪ کجيءَ جا پن، ڀورج وڻ جي ڇال، ڪپهه جو ڪپڙو يا ڪاٺيون تختيون.{{sfn|Lahiri|2015|pp=120–121}} جيتوڻيڪ اشوڪ جي سرڪاري انتظاميا اهڙو مواد استعمال ڪندي رهي، پر اشوڪ پنهنجا اهم پيغام پٿرن تي به اُڪرائڻ شروع ڪرايا.{{sfn|Lahiri|2015|pp=120–121}} امڪان آهي ته هن کي اهڙا ڪتبا نصب ڪرڻ جو خيال پاڙيسري [[ھخامنشي سلطنت]] کان مليو هجي.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} اهو پڻ ممڪن آهي ته اشوڪ جا ڪيترائي پيغام ڪاٺ يا ٻين غير مستقل مواد تي لکي سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليا ويا هجن، پر اهي سڀ دستاويز وقت سان گڏ ختم ٿي ويا.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} عالمن اڄ به اشوڪ جي فرمانن ۾ ظاهر ڪيل ۽ لڪل سياسي نظرين جو تجزيو ڪري رهيا آهن، خاص طور تي سندس شاهي تصور (امپيريل وژن) بابت. اهي اهو سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ته اشوڪ پنهنجي انتهائي وسيع، گهڻ ثقافتي ۽ معاشي طور متنوع ٽئين صدي ق م واري سلطنت کي ڪيئن منظم ڪرڻ چاهيو.{{sfn|Singh|2012|p=132}} بهرحال هڪ ڳالهه واضح آهي ته اشوڪ جا ڪتبا برصغير ۾ شاهي ڪتبن جو سڀ کان پراڻو محفوظ مجموعو آهن، ۽ انهيءَ لحاظ سان اهي حڪومتي روايتن ۾ هڪ وڏي جدت جي حيثيت رکن ٿا.{{sfn|Singh|2012}} اشوڪ جا گهڻا ڪتبا مختلف [[پراڪرت]] ٻولين جي ميلاپ ۾ لکيل آهن ۽ انهن لاءِ [[برهمي لِپي]] استعمال ڪئي وئي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=126}} اشوڪ جي ڪيترن ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي شهرن جي ويجهو، اهم واپاري رستن تي يا مذهبي اهميت وارن هنڌن تي نصب ڪيا ويا هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=6}} انهن مان ڪيترائي ڪتبا ٽڪرين، پٿريلي پناهه گاهن ۽ مقامي طور مقدس سمجهيل جڳهن تي مليا آهن.{{sfn|Lahiri|2015|p=143}} ان بابت مختلف نظرين موجب: * اهي هنڌ شايد قديم ميگالٿڪ ثقافتن جا مرڪز هئا. * يا اشوڪ جي زماني ۾ مقدس جايون سمجهيون وينديون هيون. * يا وري انهن جي فطري عظمت روحاني اقتدار جي علامت طور استعمال ڪئي وئي هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=23}}{{sfn|Lahiri|2015|pp=143–157}} دلچسپ ڳالهه اها آهي ته اشوڪ جا ڪتبا موريا سلطنت جي وڏن شهرن جهڙوڪ [[پاٽلي پتر]]، [[وديشا]]، [[اجييني]] ۽ [[تڪششيلا]] مان نه مليا آهن.{{sfn|Lahiri|2015|p=143}} ممڪن آهي ته انهن شهرن ۾ موجود ڪيترائي ڪتبا وقت سان ضايع ٿي ويا هجن. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوانزانگ]] اهڙن ڪجهه اشوڪي ستنن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي اڃا تائين جديد محققن کي نه مليا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=6}} اهو پڻ لڳي ٿو ته اشوڪ هر حڪم پهرين صوبائي گورنرن ڏانهن موڪليندو هو، جيڪي پوءِ پنهنجي علائقي جي عملدارن تائين اهو پيغام پهچائيندا هئا.{{sfn|Lahiri|2015|p=127}} مثال طور [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان نمبر 1]] مختلف هنڌن تي مختلف نسخن ۾ مليو آهي. سڀني نسخن ۾ لکيل آهي ته اشوڪ 256 ڏينهن جي دوري دوران اهو حڪم جاري ڪيو. هي انگ ظاهر ڪري ٿو ته اهو پيغام هڪ ئي وقت سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليو ويو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=133}} [[ڪرناٽڪ]] جي پاڙيسري هنڌن [[برهمگري]]، [[سدّاپور]] ۽ [[جاٽنگا-راميشور]] مان مليل هڪ ئي پيغام جا ٽي نسخا ڏکڻ صوبي جي گاديءَ [[سورنگري]] مان موڪليا ويا هئا. انهن ٽنهي نسخن ۾ ساڳيو متن آهي، جنهن کان اڳ ''آريه-پتر'' (شايد اشوڪ جو پٽ ۽ صوبائي گورنر) ۽ ''مها ماتر'' (سرڪاري عملدار) طرفان سلام پيش ڪيو ويو آهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=127}} === سِڪا === [[ڪيڊيوسيس]] (Caduceus) جو نشان ٽئين ۽ ٻي صدي ق م دوران [[موريا سلطنت]] جي [[پنچ-مارڪ ٿيل سڪا|پنچ-مارڪ ٿيل سڪن]] تي ظاهر ٿئي ٿو. سڪن جي مطالعي (Numismatics) مان معلوم ٿئي ٿو ته هي نشان شهنشاهه اشوڪ جي ذاتي مُهر يا "[[مدرا]]" طور استعمال ٿيندو هو.<ref>Indian Numismatics, Damodar Dharmanand Kosambi, Orient Blackswan, 1981, p.73 [https://books.google.com/books?id=favxZII9WtwC&pg=PA73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191215201423/https://books.google.com/books?id=favxZII9WtwC&pg=PA73|date=15 December 2019}}</ref> هي نشان موريا دور کان اڳ وارن پنچ-مارڪ ٿيل سڪن تي نظر نٿو اچي، پر رڳو موريا دور جي سڪن تي استعمال ٿيو. ان سان گڏ هيٺيان نشان به ڏسڻ ۾ اچن ٿا: * [[ٽن محرابن واري ٽڪريءَ جو نشان]] * "ٽڪريءَ تي مور" وارو نشان * [[ٽرِسڪيليس]] * [[تڪششيلا]] جو نشان<ref>Malwa Through the Ages, from the Earliest Times to 1305 A.D, Kailash Chand Jain, Motilal Banarsidass Publ., 1972, p.134 [https://books.google.com/books?id=_3O7q7cU7k0C&pg=PA134] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224053358/https://books.google.com/books?id=_3O7q7cU7k0C&pg=PA134|date=24 December 2019}}</ref> <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Caduceus on Mauryan coin.jpg|موريا دور جي [[پنچ-مارڪ ٿيل سڪا|پنچ-مارڪ ٿيل سڪي]] تي ڪيڊيوسيس جو نشان File:India Mauryan emperor Ashoka Punch-marked Coin.jpg|اشوڪ سان منسوب هڪ پنچ-مارڪ ٿيل سڪو<ref>{{cite book |last=Mitchiner |first=Michael |date=1978 |title=Oriental Coins & Their Values: The Ancient and Classical World 600 B.C. - A.D. 650 |publisher=Hawkins Publications |page=544 |isbn=978-0-9041731-6-1}}</ref> File:I15 1karshapana Maurya Ashoka MACW4229 1ar (8486624862).jpg|موريا دور جو هڪ چانديءَ جو [[ڪرشاپڻ]] سڪو، جيڪو شايد اشوڪ جي زماني جو هجي، [[مٿرا]] جي ٽڪسالي مان. '''سامهون وارو پاسو:''' سج ۽ جانور سميت مختلف نشان. '''پٺيون پاسو:''' هڪ علامتي نشان. '''ماپ:''' 13.92 × 11.75 ملي ميٽر. '''وزن:''' 3.4 گرام. </gallery> === شاھي نشان=== [[File:Ashoka_Chakra.svg|thumb|upright=0.5|[[اشوڪ چڪر]]، يعني "ڌرم جو ڦيٿو"، جيڪو جديد [[ڀارت جو قومي جهنڊو|ڀارت جي قومي جهنڊي]] ۾ شامل ڪيو ويو آهي.]] اشوڪي ٿنڀن جا مٿيان حصا انتهائي حقيقت پسندانه انداز ۾ تراشيل هئا ۽ انهن تي مخصوص [[موريا پالش]] ڪئي ويندي هئي، جنهن سبب پٿر جي سطح تي چمڪدار ۽ هموار ڏيک پيدا ٿيندو هو.<ref name="Irwin 1973 706–720">{{Cite journal |last=Irwin |first=John |date=1973 |title='Aśokan' Pillars: A Reassessment of the Evidence |url=https://www.jstor.org/stable/877526 |journal=The Burlington Magazine |volume=115 |issue=848 |pages=706–720 |jstor=877526 }}</ref> [[اشوڪ جو چئن شينھن وارو ٿنڀي جو مٿو]] (Lion Capital of Ashoka)، جيڪو اشوڪ جي قائم ڪيل هڪ ٿنڀي جي چوٽيءَ تي نصب هو، ان ۾ ڦيٿي جهڙي هڪ علامت تراشيل آهي، جنهن کي [[اشوڪ چڪر]] چيو وڃي ٿو. هي ڦيٿو ان "ڌرم چڪر" جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن کي [[گوتم ٻڌ]] هلندڙ بڻايو هو. اڄ اهو ئي اشوڪ چڪر جديد ڀارت جي قومي جهنڊي جو اهم حصو آهي. ان ٿنڀي جي مٿي واري حصي تي چڪري سميت چئن شينھن جا مجسما پڻ موجود آهن، جيڪي اڄ جي [[ڀارت جي سرڪاري مُهر]] (State Emblem of India) ۾ پڻ استعمال ٿين ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} == جديد علمي تحقيق == === ٻيهر دريافت === اشوڪ تقريباً مڪمل طور وساريو ويو هو، جيستائين اوڻيهين صديءَ ۾ [[جيمس پرنسپ]] تاريخي ماخذن کي ظاهر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا نه ڪيو. [[برهمي لِپي]] کي پڙهڻ ۽ سمجهڻ کان پوءِ، پرنسپ شروعاتي طور تي ڪتبن ۾ ذڪر ڪيل "[[پريادسي]]" کي [[انوراداپورا بادشاهت]] جي بادشاهه [[ديوانمپيه تِسا]] سان منسوب ڪيو. پر 1837ع ۾ [[جارج ٽرنور]] هڪ اهم سري لنڪائي مخطوطو ([[ديپاونسا]]، يعني "ٻيٽ جو تواريخ") دريافت ڪيو، جنهن ۾ پريادسي کي اشوڪ سان سڌي طرح ڳنڍيو ويو: {{blockquote|ٻڌ جي نروان کان ٻه سئو ارڙهن سال پوءِ پريادسي جي تاجپوشي ٿي... جيڪو چندرگپت جو پوٽو، بندوسار جو پٽ، ۽ ان وقت [[اجييني|اجيائني]] جو نائب حڪمران هو.|[[ديپاونسا]]{{sfn|Allen|2012|p=168}}}} [[File:Rock_edict-_closer_look.JPG|thumb|[[ماسڪي]] جو [[ننڍو پٿريلو فرمان]]، جنهن ۾ ليکڪ جو نالو "ديوانمپريه اشوڪ" ڏنل آهي. هي ڪتبو ٻنهي نالن کي هڪ شخص سان ڳنڍي ٿو ۽ ثابت ڪري ٿو ته مشهور [[اشوڪ جا فرمان]] اشوڪ طرفان جاري ڪيا ويا هئا.]] ان کان پوءِ "ديوانمپريه پريادرسن" ۽ اشوڪ جي هڪ ئي شخص هجڻ جي تصديق مختلف ڪتبن ذريعي ٿي. خاص طور تي [[ماسڪي]] مان مليل [[ننڍو پٿريلو فرمان]] هن سڃاڻپ کي قطعي طور ثابت ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ اشوڪ جو نالو سندس شاهي لقب "ديوانمپريه" (يعني "ديوتائن جو پيارو") سان گڏ لکيل آهي.<ref name=CSH>{{cite book |title=The Cambridge Shorter History of India |publisher=CUP Archive |page=42 |url=https://books.google.com/books?id=9_48AAAAIAAJ&pg=PA42 |language=en |access-date=13 July 2018 |archive-date=25 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191225190721/https://books.google.com/books?id=9_48AAAAIAAJ&pg=PA42 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Gupta |first1=Subhadra Sen |title=Ashoka |date=2009 |publisher=Penguin UK |isbn=9788184758078 |page=13 |url=https://books.google.com/books?id=L5ru08et_ZAC&pg=PT13 |language=en |access-date=13 July 2018 |archive-date=31 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191231152002/https://books.google.com/books?id=L5ru08et_ZAC&pg=PT13 |url-status=live }}</ref> {{poemquote| [هي اعلان] ديوانمپريه اشوڪ جو آهي. مون کي ٻڌ جي [[شاکيه]] پيروڪار بڻجندي اڍائي سال کان وڌيڪ وقت گذري چڪو آهي. هڪ سال کان وڌيڪ عرصو ٿيو آهي جو مون [[سنگهه]] جو دورو ڪيو ۽ وڏي جوش سان ان سان وابستگي اختيار ڪئي. اهي ديوتا، جيڪي اڳ [[جمبوديپ]] ۾ انسانن سان نه مليا هئا، هاڻي انهن سان ملي ويا آهن. اهو مقصد هڪ معمولي شخص به حاصل ڪري سگهي ٿو، جيڪڏهن هو اخلاقي اصولن جو پابند هجي. ڪنهن کي به ائين نه سوچڻ گهرجي ته صرف وڏو يا اعليٰ شخص ئي اهو مقصد حاصل ڪري سگهي ٿو. بلڪه معمولي ۽ اعليٰ ٻنهي ماڻهن کي ٻڌايو وڃي ته: "جيڪڏهن اوهين اهڙيءَ طرح عمل ڪندا ته هي ڪم ڊگهي عرصي تائين ڪامياب رهندو ۽ وڌيڪ ترقي ڪندو."{{sfn|Hultzsch|1925|p=[https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353 174–175]}} |[[ماسڪي]] جو [[ننڍو پٿريلو فرمان]] }} اشوڪ جي مطالعي ۾ هڪ ٻيو اهم نالو برطانوي [[آثار قديمه]] جي ماهر [[جان هيوبرٽ مارشل]] جو آهي، جيڪو [[ڀارت جي آثار قديمه سروي]] جو ڊائريڪٽر جنرل رهيو. سندس خاص دلچسپي [[سانچي]]، [[سارناتھ]]، [[هڙپا]] ۽ [[موهن جو دڙو]] سان لاڳاپيل هئي. برطانوي آثار قديمه ماهر ۽ فوجي انجنيئر [[اليگزينڊر ڪننگهم]]، جنهن کي اڪثر "ڀارت جي آثار قديمه سروي جو باني" چيو ويندو آهي، [[ڀارهوت اسٽوپا]]، سارناتھ، سانچي ۽ [[مهابودهي مندر]] جهڙن تاريخي ماڳن کي عالمي سطح تي متعارف ڪرايو.{{full cn|date=April 2026}} برطانوي آثار قديمه ماهر [[مارٽيمر ويلر]] پڻ اشوڪ سان لاڳاپيل تاريخي ماخذن، خاص طور [[تڪششيلا]] بابت اهم کوجنا ڪئي.{{citation needed|date=June 2016}} === تصور ۽ تاريخ نويسي === اشوڪ جي زندگيءَ جي تعمير نو ۾ ٻڌ ڌرمي ماخذن جي استعمال، اشوڪ بابت جديد تصور تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. روايتي روايتن تي ڀاڙيندڙ ابتدائي عالمن اشوڪ کي بنيادي طور هڪ ٻڌ ڌرمي بادشاهه طور پيش ڪيو، جيڪو ويدڪ مذهب مان ٻڌ ڌرم ڏانهن تبديل ٿيو ۽ ٻڌ خانقاهن جو سرگرم سرپرست رهيو. تنهن هوندي به، ڪيترن جديد عالمن هن روايتي تصوير تي سوال اٿاريا آهن. [[روميلا ٿاپر]] لکي ٿي: {{blockquote|اسان کي اشوڪ کي هڪ اهڙي حڪمران طور به ڏسڻ گهرجي، جيڪو هڪ مخصوص تاريخي دور ۾ سلطنت کي ورثي طور حاصل ڪري ان کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو، ۽ ساڳئي وقت هڪ اهڙو شخص پڻ، جيڪو سماج کي اخلاقي اصولن جي تبليغ ذريعي تبديل ڪرڻ لاءِ پرعزم هو.}} اشوڪ بابت اهڙو واحد سڌو ماخذ، جيڪو ٻڌ ڌرمي روايتن مان نه آيو آهي، سندس فرمان آهن. اهي فرمان واضح لفظن ۾ ڪٿي به نٿا چون ته اشوڪ ٻڌ ڌرمي هو. انهن فرمانن ۾ اشوڪ پنهنجي دور جي اهم مذهبن، يعني: [[ٻڌ ڌرم]]، [[برهمڻ ڌرم]]، [[جين ڌرم]] ۽ [[آجيواڪ مذهب]] سان رواداري ۽ احترام جو اظهار ڪري ٿو. سندس گهڻا فرمان عام رعيت لاءِ آهن ۽ اهڙن اخلاقي اصولن تي زور ڏين ٿا، جن کي مختلف مذهبن جا ماڻهو قبول ڪري سگهن. اقتصادي مفڪر [[امرتيه سين]] لکي ٿو: {{blockquote|ٽئين صدي ق م ۾ ڀارتي شهنشاهه اشوڪ ڪيترائي سياسي فرمان جاري ڪيا، جن ۾ رواداري ۽ فردي آزاديءَ جي حمايت ڪئي وئي، نه رڳو رياستي پاليسي طور پر ماڻهن جي پاڻ ۾ لاڳاپن جي حوالي سان پڻ.}}<ref>{{cite journal|last1=Sen|first1=Amartya|title=Universal Truths and the Westernizing Illusion|journal=Harvard International Review|date=Summer 1998|volume=20|issue=3|pages=40–43}}</ref> بهرحال، فرمانن مان مضبوط اشارا ملن ٿا ته اشوڪ ٻڌ ڌرم سان گهري وابستگي رکندڙ هو. هڪ فرمان ۾ هو رسمن جي اهميت گهٽائي ڏيکاري ٿو، جڏهن ته ويدڪ جانورن جي قربانين تي پابندي لڳائي ٿو. هي حقيقت ظاهر ڪري ٿي ته هو اخلاقي هدايت لاءِ ويدڪ روايت تي ڀاڙڻ نٿو چاهي. ان کان علاوه: هڪ فرمان ۾ پاڻ کي [[اپاسڪ]] (ٻڌ ڌرم جو غير راهب پيروڪار) سڏي ٿو؛ ڪيترن فرمانن ۾ ٻڌ ڌرمي متنن سان گهري واقفيت ظاهر ڪري ٿو؛ ٻڌ ڌرم جي مقدس ماڳن تي پٿريلا ستون نصب ڪرايا؛ ۽ ٻين مذهبن جي مقدس ماڳن بابت اهڙو عمل نظر نٿو اچي. هو لفظ "ڌمّه" (Dhamma) به استعمال ڪري ٿو، جيڪو اخلاقي عملن جي بنيادي روحاني قدرن ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيتوڻيڪ هن اهو لفظ سخت مذهبي ضابطي جي معنيٰ ۾ استعمال نه ڪيو، پر اخلاقي زندگيءَ جي روح طور استعمال ڪيو. روميلا ٿاپر مطابق: {{blockquote|اشوڪ جو ڌمّه ڪنهن خدائي وحي مان پيدا نه ٿيو هو، جيتوڻيڪ ان تي عمل ڪرڻ سان جنت جي اميد ڏياري ويندي هئي. اهو وڌيڪ اهڙي اخلاقي نظام سان لاڳاپيل هو، جيڪو مختلف حالتن جي منطقي ضرورتن موجب ترتيب ڏنل هو.}} هو انهن اخلاقي قدرن جي به تبليغ ڪري ٿو، جيڪي ٻڌ جي تدريجي تعليم جي پهرين ٽن مرحلن سان مشابهت رکن ٿا.<ref>Richard Robinson, Willard Johnson, and Thanissaro Bhikkhu, ''Buddhist Religions'', fifth ed., Wadsworth 2005, page 59.</ref> اشوڪ بابت اسان جي گهڻي ڄاڻ انهن ڪتبن مان ملي ٿي، جيڪي هن پنهنجي سلطنت جي مختلف علائقن ۾ پٿرن ۽ ستنن تي اُڪرايا. انهن سڀني ڪتبن ۾ هو پاڻ کي رحم دل، شفقت ڪندڙ ۽ عوام جي خيرخواهه حڪمران طور پيش ڪري ٿو. ڪلنگا وارن فرمانن ۾ هو پنهنجي رعيت کي "پنهنجا ٻار" سڏي ٿو ۽ لکي ٿو ته جيئن هڪ پيءُ پنهنجي اولاد جي ڀلائي چاهي ٿو، تيئن هو به پنهنجي رعيت جي خوشحالي چاهي ٿو.<ref name="VenSDhammika_1993">[https://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html The Edicts of King Ashoka] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328144411/http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html |date=28 March 2014 }}, English translation (1993) by Ven. S. Dhammika. {{ISBN|955-24-0104-6}}. Retrieved 21 February 2009</ref> ==== ڪتبن جي شاهديءَ جي متبادل تشريح ==== {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 450 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | header = فرمان ۽ انهن جا بيان ڪيل مصنف | image1 = Major Rock Edicts and Major Pillar Edicts by Devanampiya Piyadasi.jpg | caption1 = [[پريادسي]] يا ''[[ديوانمپريه]]'' پريادسي ("ديوتائن جو پيارو ۽ مهربان") جي نالي سان فرمان:<br />[[File:Brown pog.svg|8px]]: وڏا پٿريلا فرمان<br />[[File:Brown 5C3317.svg|3px]]: وڏا ستوني فرمان | image2 = Minor Rock Edicts and Minor Pillar Edicts of Ashoka.jpg | caption2 = اشوڪ يا فقط ''[[ديوانمپريه]]'' جي نالي سان فرمان:<br />[[File:Orange ff8040 pog.svg|8px]]: ننڍا پٿريلا فرمان<br />[[File:Orange F79A18.svg|3px]]: ننڍا ستوني فرمان | footer = ٻنهي قسمن جي ڪتبن جي جاگرافيائي ورڇ ۽ ٻڌ ڌرم بابت مختلف مواد، ڪجهه عالمن مطابق، شايد مختلف حڪمرانن ڏانهن اشارو ڪن ٿا.<ref name="CIB226"/> | footer_align = center }} [[ڪرسٽوفر آءِ. بيڪوِٿ]] هڪ اهڙو نظريو پيش ڪيو آهي، جنهن کي مکيه علمي حلقن قبول نه ڪيو آهي. هن جي مطابق "اشوڪ"، جنهن جو نالو صرف [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍن پٿريلن فرمانن]] ۾ اچي ٿو، اهو ساڳيو شخص نه هو جنهن کي "[[پريادسي]]" يا "[[ديوانمپريه]] پريادسي" چيو ويو آهي، جيڪو وڏن پٿريلن ۽ ستوني فرمانن جو مصنف آهي.<ref name="CIB226">{{cite book |last1=Beckwith |first1=Christopher I. |title=Greek Buddha: Pyrrho's Encounter with Early Buddhism in Central Asia |date=2017 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-17632-1 |pages=226–250 |url=https://books.google.com/books?id=53GYDwAAQBAJ&pg=PA234 |language=en |access-date=31 January 2020 |archive-date=14 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514211528/https://books.google.com/books?id=53GYDwAAQBAJ&pg=PA234 |url-status=live }}</ref> ==== ڪتبن جي شاهديءَ جي متبادل تشريح (جاري) ==== [[ڪرسٽوفر آءِ. بيڪوِٿ]] جي نظرئي مطابق، پريادسي ٽئين صدي ق م جو هڪ حڪمران هو، جيڪو شايد [[چندرگپت موريا]] جو پٽ هو ۽ يوناني ماخذن ۾ [[اميٽروڪيٽس]] (Amitrochates) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.<ref name="CIB226"/> بيڪوِٿ جي خيال موجب: * پريادسي پنهنجي وڏن پٿريلن ۽ ستوني فرمانن ۾ صرف تقويٰ ۽ ''ڌرم'' جي تبليغ ڪري ٿو. * هو ڪٿي به [[ٻڌ ڌرم]]، [[ٻڌ]] يا [[سنگهه]] جو واضح ذڪر نٿو ڪري. * صرف وڏي ستوني فرمان نمبر 7 ۾ سنگهه جو ذڪر ملي ٿو، پر بيڪوِٿ ان کي بعد ۾ شامل ڪيل جعلي متن سمجهي ٿو.<ref name="CIB226"/> بيڪوِٿ اهو به دليل ڏئي ٿو ته پريادسي جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ ڏيکاري ٿي ته سندس سلطنت اولهه ۾ [[سيلوڪي سلطنت]] تائين پکڙيل هئي ۽ هڪ وڏي متحد سلطنت تي مشتمل هئي.<ref name="CIB226"/> ان جي ابتڙ، بيڪوِٿ جي مطابق اشوڪ هڪ گهڻو پوءِ جو حڪمران هو، جيڪو شايد پهرين يا ٻي صدي عيسويءَ ۾ حڪومت ڪندو هو. سندس نالو صرف: [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍن پٿريلن فرمانن]]؛ ۽ اشارتي طور [[ننڍا ستوني فرمان|ننڍن ستوني فرمانن]] ۾ ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="CIB226"/> بيڪوِٿ مطابق: هي بعد وارو اشوڪ ٻڌ ۽ سنگهه جو واضح ذڪر ڪري ٿو؛ ٻڌ ڌرم جي سڌي تبليغ ڪري ٿو؛ ۽ سندس فرمانن جو دائرو گهڻو محدود آهي ۽ بنيادي طور وچ ڀارت تائين محدود رهي ٿو.<ref name="CIB226"/> هو اهو به چوي ٿو ته [[گجررا]] ۽ [[بيراٽ]] وارن ننڍن فرمانن ۾ "پريادرسي" جو نالو ملي ٿو، پر اهي به سندس خيال ۾ بعد ۾ تيار ڪيل جعلسازي آهن.<ref name="CIB226"/> بيڪوِٿ جي راءِ موجب: ننڍا فرمان اهڙي "معياري ٻڌ ڌرم" (Normative Buddhism) جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪو پهرين هزارين جي موڙ واري دور ۾ مشهور هو؛ اهڙي ٻڌ ڌرم جا ثبوت [[گنڌاري]] مخطوطن ۽ ٻين ڪتبن مان پڻ ملن ٿا؛ انهن فرمانن جي لکت ۽ فني معيار به اڳوڻن پريادسي فرمانن جي ڀيٽ ۾ گهٽ درجي جا آهن.<ref name="CIB226"/>؛ بهرحال، بيڪوِٿ جي هن نظرئي کي ڪيترن مشهور عالمن سخت تنقيد جو نشانو بڻايو آهي. مثال طور: [[يوهانس برونڪهورسٽ]] ۽ [[اوسمُنڊ بوپئراچي]]. هن جي طريقه ڪار، آثار قديمه جي تشريح ۽ ابتدائي ٻڌ ڌرم بابت نتيجن کي ناقابلِ قبول قرار ڏنو آهي.<ref>{{cite journal|last=Bopearachchi|first=Osmund|title=Review of C.I. Beckwith, ''Greek Buddha''|year=2016|url=https://www.academia.edu/30812686|journal=Ancient West & East|volume=15|page=341-342|access-date=4 September 2019|archive-date=26 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326031701/https://www.academia.edu/30812686|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last=Bronkhorst|first=Johannes|title=How the Brahmins Won|year=2016|publisher=Brill|pages=483–489|doi=10.1163/9789004315518_016 |url=https://www.academia.edu/25308643|access-date=4 September 2019|archive-date=24 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220424162155/https://www.academia.edu/25308643|url-status=live}}</ref> [[پيٽرڪ اوليويل]] جي لفظن ۾: {{blockquote|بيڪوِٿ جو نظريو هڪ غير معمولي (Outlier) نظريو آهي ۽ اشوڪ بابت مکيه ڌارا جو ڪو به عالم هن راءِ سان اتفاق نٿو ڪري.}}<ref>{{cite book | last=Olivelle | first=Patrick | title=Ashoka: Portrait of a Philosopher King | publisher=Yale University Press | date=2024 | page=xxviii | isbn=978-0-300-27000-6 | url = https://books.google.com/books?id=TE3gEAAAQBAJ}}</ref> === امن پسنديءَ جو اثر === اشوڪ جي وفات کان پوءِ [[موريا خاندان]] تيزيءَ سان زوال پذير ٿيڻ لڳو. مختلف [[پراڻا]] اشوڪ جي جانشينن بابت مختلف تفصيل ڏين ٿا، پر سڀئي ان ڳالهه تي متفق آهن ته: اشوڪ کان پوءِ حڪمرانن جون حڪومتون مختصر رهيون؛ سلطنت آهستي آهستي ڪمزور ٿي وئي؛ سياسي اتحاد ٽٽي پيو؛ مختلف علائقا الڳ ٿيڻ لڳا؛ آخرڪار سلطنت کي [[باختري يوناني بادشاهت]] جي حملي کي به منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Singh|2008|p=333}} ڪجهه مورخ، جهڙوڪ [[ايڇ. سي. رائچوڌري]]، دليل ڏين ٿا ته اشوڪ جي امن پسندي (Pacifism) موريا سلطنت جي فوجي طاقت کي ڪمزور ڪري ڇڏيو. انهن جي مطابق: اشوڪ جنگين کان پاسو ڪرڻ لڳو؛ فوجي توسيع بند ٿي وئي؛ فوجي روايتن کي گهٽ اهميت ڏني وئي؛ ۽ نتيجي ۾ سلطنت جو دفاعي ڍانچو ڪمزور ٿي ويو. پر ٻين عالمن، خاص طور [[روميلا ٿاپر]]، هن راءِ سان اختلاف ڪيو آهي. ٿاپر جو چوڻ آهي ته اشوڪ جي امن پسنديءَ جي اثر کي گهڻو وڌائي پيش ڪيو ويو آهي. هن جي مطابق: اشوڪ مڪمل طور فوج ختم نه ڪئي هئي؛ سلطنت جو انتظامي نظام برقرار رهيو؛ سرحدي علائقن ۾ حڪومتي ڪنٽرول قائم رهيو؛ موريا سلطنت جي زوال جا سبب گهڻ رخا هئا ۽ انهن کي صرف اشوڪ جي امن پسندي سان منسوب نٿو ڪري سگهجي. تنهن ڪري ڪيترن جديد عالمن جي نظر ۾ موريا سلطنت جي زوال کي اشوڪ جي عدم تشدد واري پاليسي جو سڌو نتيجو قرار ڏيڻ تاريخي حقيقتن جي حد کان وڌيڪ سادگي پسند تشريح آهي.{{sfn|Singh|2012|p=131, 143}} == فن، فلمن ۽ ادب ۾ == [[File:Asoka's Queen.jpg|thumb|تقريباً {{Circa|1910}}ع جي هڪ تصوير، جيڪا [[ابنندرناٿ ٽئگور]] (1871–1951ع) ٺاهي هئي، جنهن ۾ اشوڪ جي راڻي کي [[سانچي]] ([[رائيسن ضلعو]]، [[مدهيه پرديش]]) ۾ ٻڌ يادگار جي ريلنگن سامهون بيٺل ڏيکاريو ويو آهي.]] * ''[[اشوڪ اعظم (ڪتاب)|اشوڪ دي گريٽ]]'' شهنشاهه اشوڪ جي هڪ افسانوي سوانح عمري آهي، جيڪا اصل ۾ [[وائٽزي ڪيوننگ]] طرفان 1937ع کان 1947ع جي وچ ۾ ڊچ ٻوليءَ ۾ ٽن جلدن جي صورت ۾ لکي وئي. * [[جي شنڪر پرساد]] نظم ''اشوڪ ڪي چنتا'' (''اشوڪ جي پريشاني'') تصنيف ڪئي، جنهن ۾ ڪلنگ جنگ دوران اشوڪ جي نفسياتي ۽ جذباتي ڪيفيتن کي پيش ڪيو ويو آهي. * ''اشوڪ''، 1922ع جي هڪ ڀارتي خاموش تاريخي فلم، جيڪا شهنشاهه اشوڪ بابت هئي ۽ [[مدن ٿيئٽرز]] طرفان تيار ڪئي وئي هئي.<ref name="silent">{{cite book|author=R. K. Verma|title=Filmography: Silent Cinema, 1913-1934|url=https://books.google.com/books?id=suFkAAAAMAAJ|year=2000|publisher=M. Verma|isbn=978-81-7525-224-0|page=150|access-date=5 February 2021|archive-date=2 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211002175530/https://books.google.com/books?id=suFkAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> * ''[[نائين ان نون (افسانو)|نائين ان نون]]''، 1923ع جو ناول، [[ٽالبوٽ منڊي]] جو لکيل آهي، جنهن ۾ اشوڪ طرفان قائم ڪيل خفيه تنظيم "نون نامعلوم ماڻھو" بابت افسانوي ڪهاڻي بيان ڪئي وئي آهي. * ''سمراٽ اشوڪ''، 1928ع جي هڪ ڀارتي خاموش فلم، جنهن جي هدايت [[ڀگوتي پرساد مشرا]] ڪئي.<ref name="silent"/> * ''[[اشوڪ ڪمار (تامل فلم)|اشوڪ ڪمار]]'' (1941ع) هڪ ڀارتي تامل ٻوليءَ جي فلم آهي، جنهن جي هدايت [[راجا چندرشيڪر]] ڪئي. هن فلم ۾ [[وي. ناگيا]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو. * ''سمراٽ اشوڪ'' 1947ع جي هڪ هندي ٻوليءَ جي فلم آهي، جيڪا [[ڪي. بي. لال]] ٺاهي هئي.<ref name="encyc">{{cite book|author1=Ashish Rajadhyaksha|author2=Paul Willemen|title=Encyclopedia of Indian Cinema|url=https://books.google.com/books?id=rF8ABAAAQBAJ&pg=RA43-PA1993|date=10 July 2014|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-94325-7|page=43|access-date=10 February 2021|archive-date=10 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220310215628/https://books.google.com/books?id=rF8ABAAAQBAJ&pg=RA43-PA1993|url-status=live}}</ref> * ''اتر پريادرشي'' (''آخري سعادت'') شاعر [[اگييه]] جو لکيل منظوم ڊرامو آهي، جنهن ۾ اشوڪ جي نجات ۽ تبديليءَ جي ڪهاڻي بيان ڪئي وئي آهي. هن کي 1996ع ۾ مشهور ڊراما هدايتڪار [[رتن ٿيام]] اسٽيج تي پيش ڪيو ۽ پوءِ دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Jefferson |first=Margo |date=27 October 2000 |title=Next Wave Festival Review; In Stirring Ritual Steps, Past and Present Unfold |url=https://www.nytimes.com/2000/10/27/movies/next-wave-festival-review-in-stirring-ritual-steps-past-and-present-unfold.html |newspaper=The New York Times |access-date=16 November 2018 |archive-date=31 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220731043128/https://www.nytimes.com/section/theater?res=990ce6dc1131f934a15753c1a9669c8b63 |url-status=live }}</ref><ref name=ba>{{cite magazine |last=Renouf |first=Renee |date=December 2000 |title=Review: Uttarpriyadarshi |url=http://www.ballet.co.uk/magazines/yr_00/dec00/rr_rev_crt_1000.htm |magazine=Balletco |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205221756/http://www.ballet.co.uk/magazines/yr_00/dec00/rr_rev_crt_1000.htm |archive-date=5 February 2012 |url-status=dead}}</ref> * 1973ع ۾ [[امر چتر ڪٿا]] اشوڪ جي زندگيءَ تي ٻڌل هڪ تصويري ناول (گرافڪ ناول) شايع ڪيو. * [[پيئرس اينٿني]] جي خلائي رزميه ناولن جي سلسلي ۾ مرڪزي ڪردار اشوڪ جو ذڪر اهڙي منتظم جي نموني طور ڪري ٿو، جنهن جي پيروي حڪمرانن کي ڪرڻ گهرجي. * ''[[سمراٽ اشوڪا (تيلگو فلم)|سمراٽ اشوڪ]]'' 1992ع جي هڪ تيلگو ٻوليءَ جي فلم آهي، جيڪا [[اين. ٽي. راما رائو]] ٺاهي ۽ جنهن ۾ هن پاڻ اشوڪ جو مرڪزي ڪردار ادا ڪيو.<ref name="encyc"/> * ''[[اشوڪا (2001 فلم)|اشوڪا]]'' 2001ع جي هڪ وڏي پيماني واري ڀارتي تاريخي ڊراما فلم آهي، جنهن جي هدايت ۽ گڏيل تحرير [[سنتوش سيون]] ڪئي. فلم ۾ [[شاهه رخ خان]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو. * 2002ع ۾ [[ميسن جيننگز]] پنهنجي [[لوِنگ اِن دي مومينٽ (ميسن جيننگز)|لوِنگ اِن دي مومينٽ]] اي پي ۾ "ايمپرر اشوڪا" نالي گيت جاري ڪيو، جيڪو اشوڪ جي زندگيءَ کان متاثر هو. * 2013ع ۾ [[ڪرسٽوفر سي. ڊائل]] پنهنجو پهريون ناول ''[[مھاڀارتا سيڪريٽ (ناول)|دي مهاڀارتا سيڪريٽ]]'' شايع ڪيو، جنهن ۾ اشوڪ کي هندستان جي ڀلائي خاطر هڪ خطرناڪ راز لڪائيندڙ شخص طور پيش ڪيو ويو. * 2014ع ۾ [[ستيارٿ نايڪ]] جو افسانوي اسراري ۽ سنسني خيز ناول ''[[شھنشاھ جون ڳجهارتون (انگريزي ناول)|دي ايمپررز رڊلز]]'' شايع ٿيو، جيڪو اشوڪ ۽ "نون نامعلوم ماڻهو" واري ڏند ڪٿا جي ارتقا کي بيان ڪري ٿو. * 2015ع ۾ [[اشوڪ بينڪر]] جي تخليق ڪيل ٽيليويزن سلسلو ''[[چڪرورتن اشوڪ سمراٽ]]'' [[ڪلرس ٽي وي]] تي نشر ٿيڻ شروع ٿيو، جنهن ۾ [[سڌارٿ نگم]] ۽ [[موهت رائنا]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو. * [[ڀارت ورش (ٽي وي سيريز)|''ڀارت ورش'']] هڪ ڀارتي تاريخي دستاويزي ٽيليويزن سلسلو آهي، جنهن جي ميزباني اداڪار ۽ هدايتڪار [[انوپم کير]] ڪئي. هن سلسلي ۾ [[اهم شرما]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite news | date=19 August 2016 | title='Bharatvarsh' – ABP News brings a captivating saga of legendary Indians with Anupam Kher | url=https://news.abplive.com/news/india/bharatvarsh-abp-news-brings-a-captivating-saga-of-legendary-indians-with-anupam-kher-401258 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20160826010058/http://www.abplive.in/india-news/bharatvarsh-abp-news-brings-a-captivating-saga-of-legendary-indians-with-anupam-kher-401258 | archive-date=26 August 2016 | df=dmy-all }}</ref> * 2024ع ۾ [[ايڪتا ڪپور]] جو تيار ڪيل ٽيليويزن سلسلو ''[[پرچنڊ اشوڪ]]'' نشر ٿيڻ شروع ٿيو، جيڪو اشوڪ جي عشقيه زندگيءَ تي ٻڌل آهي. هن ۾ [[عدنان خان]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Ashok">[https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/adnan-khan-and-mallika-singh-starrer-new-historical-show-pracchand-ashok-is-all-set-to-launch-soon-watch-promo/articleshow/106484016.cms Adnan Khan and Mallika Singh to play Samrat Ashok & Kaurawkee in Ekta Kapoor's new historical drama series 'Pracchand Ashok']</ref> * ''[[سِوِلائيزيشن (سيريز)|سِوِلائيزيشن]]'' وڊيو راندين جي سلسلي ۾ اشوڪ هندستان جي قابلِ چونڊ اڳواڻ طور شامل آهي، جڏهن ته بعد وارن نسخن ۾ سندس جاءِ [[گانڌي]] والاري.<ref>{{cite web|url=https://www.polygon.com/gamescom/443918/civilization-7-hands-on-preview|title=Civilization 7 is making bold changes to a familiar formula|date=August 26, 2024|access-date=August 27, 2024|last=Oloman|first=Jordan|publisher=Polygon}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] 3akji14cfav29ea1ihex3x28cqwx004 388267 388266 2026-06-24T00:23:12Z Intisar Ali 8681 388267 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == وڌيڪ تعارف== اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اشوڪا</ref> ==پيدائش== اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]]، [[اينٽيگونس ٻيون گوناتاس]]، [[مئگاس آف سائرين]]، ۽ سڪندر (يا ته [[ايپائرس جو سڪندر ٻيون|ايپائرس]] وارو يا [[ڪرنتھ جو سڪندر]])۔{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي ({{circa|304 BCE}})۔{{sfn|Lahiri|2015|p=24}} هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} == نسب == اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Lahiri|2015|p=26}} ٻين ماخذن، جهڙوڪ [[پراڻ]] ۽ ''[[مهاونس]]'' موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه [[بندوسار]] هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[چندرگپت موريا]] هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه [[بمبسار]] سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: [[اجاتشتر]] → [[اُدايين]] → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → [[پرسينجت]] → [[نندا سلطنت|نندا]]۔{{sfn|Strong|1989|p=204}} سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو [[تاراناٿ]]، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Thapar|1961|p=9}} اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[اشوڪ جي ماءُ]] چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.{{sfn|Strong|1989|pp=204–205}} ''اشوڪاوادان'' ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،{{sfn|Lahiri|2015|p=323|ps=:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."}} پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.{{sfn|Lahiri|2015|p=31}} مثال طور: * ''اشوڪاوادان مالا'' ۾ سندس نالو '''سُڀدرانگي''' ڏنو ويو آهي۔{{sfn|Guruge|1993|p=19}}{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''وامسٿاپڪاسني'' يا ''مهاونس ٽيڪا''، جيڪا ''مهاونس'' تي هڪ شرح آهي، کيس '''ڌرم''' (پالي ۾ ''ڌمّ'') سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا [[ڪشتريه]] خاندان سان واسطو رکندي هئي۔{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''[[ديوياوادان]]'' جي هڪ روايت ۾ کيس '''جنپد ڪلياني''' سڏيو ويو آهي۔{{sfn|Singh|2008|p=332}} عالم [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]] موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.{{sfn|Guruge|1993|p=19}} ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[ايپين]] موجب، [[چندرگپت موريا]] يوناني حڪمران [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=20}} == شهزادي جي حيثيت ۾ == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 500 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Mauryan ruins of pillared hall at Kumrahar site of Pataliputra ASIEC 1912-13.jpg | caption1 = [[پاٽلي پتر]] جي ڪمراهار ماڳ تي ستونن واري هال جا آثار | image2 = Pataliputra_capital_(volume).jpg | caption2 = [[پاٽلي پتر]] جو ستون-سِر، چوٿين–ٽين صدي ق.م | footer = امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] شهر ۾ ڄائو هو. ان دور جي شهر جا آثار جديد [[پاٽنا]] جي مرڪزي علائقن ۾ کوٽائين ذريعي مليا آهن. | footer_align = center }} اشوڪ جون پنهنجون لکتون سندس ابتدائي زندگي بابت ڪا معلومات فراهم نٿيون ڪن، ۽ هن موضوع بابت گهڻي ڄاڻ انهن روايتن مان ملي ٿي جيڪي سندس وفات کان سوين سال پوءِ لکيون ويون.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}} جيتوڻيڪ انهن روايتن ۾ اشوڪ جي اڳين جنمن جهڙيون ظاهر طور افسانوي ڳالهيون شامل آهن، پر انهن ۾ اشوڪ جي دور بابت ڪجهه اهڙي معلومات پڻ موجود آهي جيڪا تاريخي طور ممڪن نظر اچي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}}{{sfn|Singh|2008|p=332}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، جڏهن اشوڪ نوجوان هو ته سندس پيءُ بندوسار سندس کُردري ۽ غير دلڪش صورت سبب کيس پسند نه ڪندو هو. هڪ ڏينهن بندوسار تپسوي پنگل واتساجيو کي چيو ته هو طئي ڪري ته سندس پٽن مان ڪير سندس جانشين ٿيڻ جي لائق آهي. تپسوي جي صلاح تي سڀني شهزادن کي "سونهري محل جي باغ" ۾ گڏ ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو. اشوڪ وڃڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خبر هئي ته سندس پيءُ کيس پسند نٿو ڪري، پر سندس ماءُ کيس وڃڻ تي آماده ڪيو. جڏهن وزير [[رادھاگپت]] ڏٺو ته اشوڪ گاديءَ واري شهر مان باغ ڏانهن روانو ٿي رهيو آهي، تڏهن هن شهزادي کي سفر لاءِ شاهي هاٿي مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Strong|1989|p=206}} باغ ۾ پنگل واتساجيو شهزادن جو جائزو ورتو ۽ سمجهي ويو ته ايندڙ شهنشاهه اشوڪ هوندو. پر بندوسار کي ناراض ڪرڻ کان بچڻ لاءِ هن جانشين جو نالو ظاهر نه ڪيو. ان جي بدران هن چيو ته جنهن وٽ بهترين سواري، بهترين ويهڻ جي جاءِ، بهترين پيئڻ، بهترين ٿانوَ ۽ بهترين کاڌو هوندو، اهو ئي ايندڙ بادشاهه ٿيندو. هر ڀيري اشوڪ دعويٰ ڪئي ته اهي شرطون هن وٽ موجود آهن. بعد ۾ تپسوي اشوڪ جي ماءُ کي ٻڌايو ته سندس پٽ ايندڙ شهنشاهه ٿيندو، ۽ سندس صلاح تي بندوسار جي غضب کان بچڻ لاءِ سلطنت ڇڏي هليو ويو.{{sfn|Strong|1989|p=207}} جيتوڻيڪ روايتون ٻڌائين ٿيون ته بندوسار اشوڪ جي ظاهر سبب کيس پسند نه ڪندو هو، پر اهي ساڳيون روايتون اهو به ٻڌائين ٿيون ته هن اشوڪ کي اهم ذميواريون ڏنيون، جهڙوڪ [[تڪششيلا]] جي بغاوت کي ختم ڪرڻ (اتر هندستاني روايت موجب) ۽ [[اجين]] جي حڪومت هلائڻ (سري لنڪائي روايت موجب).{{sfn|Thapar|1961|p=21}} اهو ظاهر ڪري ٿو ته بندوسار شهزادي جي ٻين صلاحيتن کان متاثر هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته هن اشوڪ کي گاديءَ واري شهر کان پري علائقن ۾ ان ڪري موڪليو ته جيئن هو شاهي درٻار کان پري رهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=65}} === تڪششيلا ۾ بغاوت === [[File:Aramaic_inscription_at_Taxila_Museum.jpg|thumb|upright=0.6|[[ٽيڪسلا جي آرامي لکت]]، جنهن ۾ ممڪن طور اشوڪ جو ذڪر موجود آهي.]] ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار شهزادي اشوڪ کي [[تڪششيلا]] شهر ۾ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ موڪليو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} (موجوده [[پاڪستان]] ۾ [[ڀير ماڙو]]).{{sfn|Lahiri|2015|p=66}} هي واقعو سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهي؛ ان جي بدران اتي بيان آهي ته بندوسار اشوڪ کي [[اجين]] جو گورنر مقرر ڪيو. ٻن ٻين ٻڌ ڌرمي متنن، ''اشوڪ سوتر'' ۽ ''ڪنال سوتر''، مطابق بندوسار اشوڪ کي [[گنڌارا]] جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو هو، جتي تڪششيلا واقع هئي، نه اجين.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} ''اشوڪاوادان'' موجب بندوسار اشوڪ کي چار حصن تي مشتمل لشڪر (گهوڙيسوار، [[جنگي هاٿي]]، [[رتھ]] ۽ پيادل فوج) ڏنو، پر هٿيار مهيا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اشوڪ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي شهنشاهه ٿيڻ جي لائق آهي ته هٿيار پاڻ ظاهر ٿي ويندا. پوءِ ديوتائون زمين مان نڪري آيون ۽ فوج کي هٿيار فراهم ڪيا.{{sfn|Strong|1989|p=208}} جڏهن اشوڪ تڪششيلا پهتو ته شهرين سندس آجيان ڪئي ۽ ٻڌايو ته سندن بغاوت فقط ظالم وزيرن خلاف هئي، بادشاهه خلاف نه. ڪجهه عرصي بعد [[خاصا]] علائقي ۾ به سندس آجيان ڪئي وئي، ۽ ديوتائن اعلان ڪيو ته هو سڄي ڌرتيءَ تي حڪومت ڪندو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} تڪششيلا هڪ مالدار ۽ سياسي لحاظ کان اهم شهر هو. تاريخي ثبوت ڏيکارين ٿا ته اشوڪ جي دور تائين اهو ''[[اترپٿ]]'' واپاري رستي وسيلي [[پاٽلي پتر]] سان ڳنڍيل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=70}} بهرحال، موجود همعصر ماخذن مان ڪو به تڪششيلا جي بغاوت جو ذڪر نٿو ڪري، ۽ اشوڪ جي ڪنهن به لکت مان اهو ظاهر نٿو ٿئي ته هن ڪڏهن شهر جو دورو ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=66-67}} تنهن هوندي به، اشوڪ جي تڪششيلا سان لاڳاپي جي روايت کي [[سرڪپ]] مان مليل هڪ آرامي لکت جزوي طور تقويت ڏئي ٿي. ان لکت ۾ هڪ نالو "prydr" اکرن سان شروع ٿئي ٿو، جنهن کي گهڻا عالم "پريادرشي" طور بحال ڪن ٿا، جيڪو اشوڪ جو لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} تڪششيلا ڀرسان موجود [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] جو نالو به اشوڪ سان لاڳاپي جو هڪ ممڪن ثبوت سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ "ڌرماراجا" مان مراد اشوڪ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=68}} ديوتائن طرفان هٿيار مهيا ڪرڻ وارو قصو شايد اشوڪ کي نيم الاهي حيثيت ڏيڻ لاءِ بيان ڪيو ويو هجي، يا اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته بندوسار، جيڪو اشوڪ کي پسند نه ڪندو هو، سندس ناڪامي چاهيندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=67}} === اجين جو نائب بادشاهه === ''[[مهاونس]]'' موجب، بندوسار اشوڪ کي [[اونتيراستر]] (موجوده [[اجين ضلعو]]) جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هي علائقو مرڪزي هندستان جو هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري صوبو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=89–90}} هي روايت مرڪزي هندستان مان دريافت ٿيل [[سارو مارو]] لکت سان پڻ تقويت حاصل ڪري ٿي، جنهن ۾ بيان آهي ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ انهيءَ هنڌ جو دورو ڪيو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=350–351}} اشوڪ جي پنهنجي [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان#پهريون جدا اهم پٿريلو فرمان|پٿريلي فرمان]] مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ اجين ۾ هڪ شهزادو نائب بادشاهه موجود هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} اهو به هن روايت جي حمايت ڪري ٿو ته اشوڪ پاڻ اجين جو نائب بادشاهه رهيو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=98}} {{multiple image | perrow=2 | total_width=400 | caption_align=center | align=right | direction=horizontal | image1=Saru_Maru_stupa.jpg | image2=Panguraria Top View Closeup detail.jpg | footer=[[سارو مارو]] يادگاري لکت مان لڳي ٿو ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ اجين واري علائقي ۾ موجود هو: "''پريادسي'' خوشگوار سير لاءِ هن هنڌ آيو جڏهن هو اڃا شهزادو هو..." }} اشوڪ جي دور ۾ [[پاٽلي پتر]] ۽ [[اجين]] ڪيترن ئي رستن ذريعي ڳنڍيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته اجين ڏانهن ويندي سندس قافلو روپناٿ ۾ ترسيو هجي، جتي بعد ۾ سندس لکت ملي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=94–95}} سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ اجين ويندي [[وديشا]] پهتو، جتي هو هڪ خوبصورت عورت جي عشق ۾ مبتلا ٿيو. ''ديپاونس'' ۽ ''مهاونس'' موجب اها عورت [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] هئي، جيڪا هڪ واپاري جي ڌيءَ هئي. ''مهابودهي ونس'' مطابق هوءَ "وديشا مها ديوي" هئي ۽ [[شاڪيه]] خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان [[گوتم ٻڌ]] پڻ هو. ممڪن آهي ته ٻڌ ڌرمي تاريخ نويسن اشوڪ جي خاندان کي ٻڌ سان ڳنڍڻ لاءِ هي شاڪيه تعلق بيان ڪيو هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} ٻڌ ڌرمي متنن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ديوي بعد ۾ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو، پر انهن ۾ سندس قبولِ اسلام... (يعني قبولِ ٻڌ ڌرم) جو ڪو تفصيلي بيان موجود ناهي. انهيءَ ڪري ممڪن آهي ته جڏهن هن اشوڪ سان ملاقات ڪئي، تڏهن به هوءَ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ''مهاونس'' موجب، اجين ۾ ديوي اشوڪ جي پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] کي جنم ڏنو، ۽ ٻن سالن بعد هڪ ڌيءَ [[سنگهمتا]] پيدا ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=97}} ''مهاونس'' موجب مهندا کي اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، ڀڪشو بڻايو ويو. انهيءَ حساب سان مهندا اشوڪ جي تخت نشيني وقت چوڏهن ورهين جو هو. جيڪڏهن مهندا ان وقت ڄائو جڏهن اشوڪ فقط ويهن ورهين جو هو، ته پوءِ اشوڪ تقريباً 34 ورهين جي عمر ۾ تخت تي ويٺو هوندو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ڪيترائي سال نائب بادشاهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون.{{sfn|Thapar|1961|pp=24–25}} == تخت نشيني == روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اشوڪ [[يووراج|ولي عهد]] نه هو، ۽ سندس تخت نشيني تڪراري هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=25}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار جي وڏي پٽ [[سوسيما]] هڪ ڏينهن مذاق ۾ هڪ گنجي وزير جي مٿي تي چماٽ هنئي. وزير کي خوف ٿيو ته جيڪڏهن سوسيما بادشاهه بڻيو ته شايد هڪ ڏينهن تلوار سان به ساڻس اهڙي ئي مذاق ڪري. تنهن ڪري هن پنج سئو وزيرن کي اشوڪ جي حمايت لاءِ آماده ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته اشوڪ هڪ ''[[چڪروَرتي]]'' (ساري دنيا تي حڪومت ڪندڙ حڪمران) بڻجندو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ڪجهه عرصي بعد [[تڪششيلا]] ۾ ٻيهر بغاوت ٿي. بندوسار سوسيما کي بغاوت دٻائڻ لاءِ موڪليو. ٿوري ئي وقت کان پوءِ بندوسار سخت بيمار ٿي پيو ۽ سندس موت جو امڪان پيدا ٿيو. ان وقت سوسيما اڃا تڪششيلا ۾ هو ۽ بغاوت مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو هو. بندوسار کيس گاديءَ واري شهر واپس گهرائي ورتو ۽ اشوڪ کي حڪم ڏنو ته هو تڪششيلا ڏانهن روانو ٿئي.{{sfn|Strong|1989|p=209}} پر وزيرن بندوسار کي ٻڌايو ته اشوڪ بيمار آهي ۽ صلاح ڏني ته سوسيما جي واپسي تائين اشوڪ کي عارضي طور تخت تي ويهاريو وڃي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} جڏهن بندوسار انڪار ڪيو، تڏهن اشوڪ اعلان ڪيو ته جيڪڏهن تخت واقعي سندس قسمت ۾ آهي ته ديوتائون کيس ايندڙ شهنشاهه طور تاج پارائينديون. ساڳئي لمحي ديوتائن ائين ڪيو، بندوسار وفات ڪري ويو، ۽ اشوڪ جي حڪمراني سڄي دنيا تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ زمين جي مٿان موجود [[يڪشا]]ن جو علائقو ۽ زمين جي هيٺان موجود [[ناگ]]ن جو علائقو پڻ شامل هو.{{sfn|Strong|1989|p=209}} جڏهن سوسيما گاديءَ واري شهر واپس آيو ته اشوڪ جي نئين وزيراعظم [[راڌاگپت]] کيس ڪوئلن سان ڀريل هڪ کڏ ۾ ڦاسائي ڇڏيو. سوسيما دردناڪ موت مري ويو، جڏهن ته سندس سپهه سالار ڀدرايڌ بُدھ ڌرم جو ڀڪشو بڻجي ويو.{{sfn|Strong|1989|p=210}} [[File:Sarnath_Ashoka_Lions_with_Dharma_Wheel.jpg|thumb|[[سارناتھ]] ۾ [[اشوڪ جو شينھن وارو-ٿنبو]]، جنهن ۾ چار [[ايشيائي شينھن]] هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن. اهي [[ٻڌ ڌرم]] جي [[چار عظيم سچايون|چار عظيم سچائين]] ۽ اخلاقي قانون جي ڦيٿي ([[ڌرم چڪر]]) جي علامت آهن.{{sfn|Allen|2012|p=331}}]] ''[[مهاونس]]'' موجب، جڏهن بندوسار بيمار ٿيو ته اشوڪ [[اجين]] مان [[پاٽلي پتر]] واپس آيو ۽ گاديءَ واري شهر تي قبضو ڪري ورتو. پيءُ جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي وڏي ڀاءُ کي قتل ڪيو ۽ تخت تي ويٺو.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ساڳئي متن موجب، اشوڪ پنهنجي سوتيلي ڀائرن مان نويَنوي (99) ڄڻن کي قتل ڪيو، جن ۾ سُمانا پڻ شامل هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} ''[[ديپاونس]]'' موجب، هن هڪ سئو ڀائرن کي قتل ڪيو ۽ چار سال بعد تاجپوشي ڪرائي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ''ونسٿاپڪاسني'' وڌيڪ ٻڌائي ٿو ته هڪ [[آجيَوڪ]] تپسوي اشوڪ جي ماءُ جي خواب جي تعبير ڪندي اڳواٽ هن خونريزي جي پيشنگوئي ڪئي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} انهن روايتن موجب اشوڪ جو سڳو ڀاءُ [[تِسا]] ئي بچي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} ٻين ذريعن ۾ بچيل ڀاءُ جا نالا [[ويتاشوڪ]]، وگتاشوڪ، سودت (''So-ta-to'') يا سوگتر (''Siu-ka-tu-lu'') بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} 99 ۽ 100 جهڙا انگ واضح طور مبالغو آهن ۽ شايد صرف اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن ته اشوڪ پنهنجي ڪيترن ئي ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} [[تاراناٿ]] موجب اشوڪ پنهنجي اڳوڻي حڪمران جو ناجائز پٽ هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڇهه جائز شهزادن کي قتل ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ممڪن آهي ته اشوڪ اصل جانشين نه هجي ۽ هن تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ ڀائر قتل ڪيا هجن. بهرحال، ٻڌ ڌرمي ماخذن شايد هن واقعي کي وڌائي پيش ڪيو ته جيئن ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ اشوڪ کي ظالم ۽ بي رحم حڪمران طور ڏيکاري سگهجي. اشوڪ جي پنجين پٿريلي فرمان ۾ انهن عملدارن جو ذڪر آهي جن جي ذميواري سندس ڀائرن، ڀينرن ۽ ٻين مائٽن جي خاندانن جي ڀلائي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تخت نشيني کان پوءِ به سندس هڪ کان وڌيڪ ڀائر زندهه هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} تنهن هوندي به ڪجهه مؤرخ هن راءِ سان متفق ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فرمان ۾ صرف ڀائرن جي ''خاندانن'' جو ذڪر آهي، خود ڀائرن جو نه.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} === تخت نشيني جي تاريخ === سري لنڪائي متنن ''[[مهاونس]]'' ۽ ''[[ديپاونس]]'' موجب اشوڪ [[گوتم ٻڌ]] جي وفات کان 218 سال پوءِ تخت تي ويٺو ۽ 37 سال حڪومت ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|pp=13–14}} ٻڌ جي وفات جي صحيح تاريخ پاڻ به تڪراري آهي،{{sfn|Thapar|1961|p=14}} جڏهن⁠تہ اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ ٻڌ جي وفات کان صرف هڪ سئو سال پوءِ حڪومت ڪئي، جنهن ڪري تاريخ بابت وڌيڪ اختلاف پيدا ٿيا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست مڃجي ۽ ٻڌ جي وفات 483 ق.م ۾ ٿي هجي، جيئن ڪيترن ئي عالمن تجويز ڪيو آهي، ته اشوڪ جي تخت نشيني 265 ق.م ۾ ٿيڻ گهرجي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} [[پراڻ]]ن موجب اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] 25 سال حڪومت ڪئي، جڏهن⁠تہ سري لنڪائي روايت 28 سال ٻڌائي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} جيڪڏهن پراڻن جو بيان صحيح هجي ته اشوڪ جي تخت نشيني کي ٽي سال اڳ، يعني 268 ق.م تي تاريخ بندي ڪري سگهجي ٿي. ٻئي طرف، جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست هجي پر ٻڌ جي وفات 486 ق.م مڃجي، جيڪا ''ڪينٽونيز ڊاٽڊ رڪارڊ'' سان حمايت حاصل ڪري ٿي، ته پوءِ به اشوڪ جي تخت نشيني 268 ق.م جي لڳ ڀڳ بيهندي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} ''مهاونس'' بيان ڪري ٿو ته اشوڪ بادشاهه ٿيڻ کان چار سال پوءِ رسمي تاجپوشي ڪرائي. هن وچ واري عرصي کي ائين سمجهي سگهجي ٿو ته انهن چئن سالن دوران هن بندوسار جي ٻين پٽن خلاف جانشيني جي جنگ وڙهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ هڪ قصو موجود آهي جنهن موجب اشوڪ جو وزير [[يشس]] پنهنجي هٿ سان سج کي لڪائي ڇڏيو. پروفيسر پي. ايڇ. ايل. ايگرمونٽ جو خيال هو ته هي قصو 4 مئي 249 ق.م تي اتر هندستان ۾ نظر آيل جزوي سج گرهڻ ڏانهن اشارو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=12–13}} ''اشوڪاوادان'' موجب، هن سج گرهڻ کان ڪجهه عرصي بعد اشوڪ مختلف ٻڌ ڌرمي مقدس ماڳن جي ياترا تي نڪتو. اشوڪ جي [[لومبني]] واري ستوني فرمان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي 21هين سال ۾ لومبني جو دورو ڪيو. جيڪڏهن اهو دورو ساڳئي ياترا جو حصو هجي، ۽ لومبني جو دورو سج گرهڻ کان هڪ يا ٻن سالن اندر ٿيو هجي، ته پوءِ 268–269 ق.م واري تخت نشيني جي تاريخ وڌيڪ امڪاني لڳي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}}{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} بهرحال، هي نظريو سڀني عالمن پاران قبول ٿيل ناهي. مثال طور [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي خيال ۾ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ڪيل واقعو تاريخي وقت بندي سان لاڳاپيل ئي ناهي، ۽ ايگرمونٽ جي تشريح ان روايت جي ادبي ۽ مذهبي پس منظر کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان اڳ واري حڪومت == سري لنڪائي ۽ اتر هندستاني ٻنهي روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ سخت ۽ پرتشدد شخص هو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} [[تاراناٿ]] پڻ لکي ٿو ته شروعات ۾ اشوڪ کي ''ڪاماشوڪ'' سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪيترائي سال عيش ۽ عشرت ۽ دنياوي خواهشن (''[[ڪاما]]'') ۾ گذاريا. ان کان پوءِ کيس ''چنڊاشوڪ'' (يعني ”ظالم اشوڪ“) چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪجهه سال برن ڪمن ۾ صرف ڪيا. آخرڪار ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ هو ''ڌرماشوڪ'' (يعني ”نيڪ اشوڪ“) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ کيس ''چنڊاشوڪ'' سڏي ٿو ۽ سندس ڪيترن ئي ظالماڻن عملن جو ذڪر ڪري ٿو:{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * جيڪي وزير سندس تخت نشيني ۾ مددگار ثابت ٿيا هئا، سي حڪومت سنڀالڻ کان پوءِ ساڻس بي ادبي سان پيش اچڻ لڳا. سندن وفاداري آزمائڻ لاءِ اشوڪ کين هڪ غيرمعمولي حڪم ڏنو ته سڀ گلن ۽ ميون وارا وڻ ڪٽي ڇڏين. جڏهن وزيرن اهو حڪم نه مڃيو ته اشوڪ ذاتي طور پنج سئو وزيرن جا سر قلم ڪرائي ڇڏيا.{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * هڪ ڏينهن باغ ۾ سير دوران اشوڪ ۽ سندس حرم جون عورتون هڪ سهڻي [[اشوڪ وڻ]] وٽان گذريون. ان منظر اشوڪ ۾ محبت جا جذبا جاڳايا، پر عورتون سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي سبب ساڻس قربت اختيار ڪرڻ ۾ دلچسپي نه رکيون. ڪجهه وقت پوءِ جڏهن اشوڪ سمهي پيو ته ناراض عورتن سندس نالي واري اشوڪ وڻ جا گل ۽ ٽاريون ڪٽي ڇڏيون. جاڳڻ کان پوءِ اشوڪ سزا طور پنهنجي پنج سئو حرم وارين عورتن کي جيئرو ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * اهڙين قتل عام وارين ڪاررواين سبب وزيراعظم [[رادھاگپت]] پريشان ٿي ويو. هن صلاح ڏني ته مستقبل جي اجتماعي قتلن لاءِ هڪ جلاد مقرر ڪيو وڃي ته جيئن بادشاهه پاڻ اهڙن ڪمن ۾ سڌو سنئون ملوث نه رهي. ان مقصد لاءِ مگڌ جي هڪ ڳوٺ جو نوجوان [[گريڪا]] مقرر ڪيو ويو، جيڪو فخر سان چوندو هو ته هو سڄي [[جمبوديپ]] جي ماڻهن کي قتل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * گريڪا بعد ۾ ''چنڊاگريڪا'' (”ظالم گريڪا“) جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس خواهش تي اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ قيد خانو تعمير ڪرايو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} هي قيد خانو ''اشوڪ جو دوزخ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ٻاهران ڏسڻ ۾ اهو خوشنما ۽ دلڪش هو، پر اندر چنڊاگريڪا قيدين تي انتهائي بي رحماڻا تشدد ڪندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=106–107}} پنجين صديءَ جي چيني سياح [[فا شيان]] لکي ٿو ته اشوڪ ذاتي طور دوزخ جو دورو ڪيو ته جيئن اتي استعمال ٿيندڙ تشدد جا طريقا سکڻ بعد انهن جهڙا طريقا ايجاد ڪري سگهي. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوان زانگ]] دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اهڙو ستون ڏٺو هو جيڪو اشوڪ جي ”دوزخ“ واري هنڌ جي نشاندهي ڪندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[مهاونس]]'' پڻ مختصر طور اشوڪ جي سخت مزاجي جو ذڪر ڪري ٿو. ان موجب، اشوڪ کي شروعاتي دور ۾ سندس برن ڪمن سبب ''چنڊاشوڪ'' چيو ويندو هو، پر ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نيڪ عملن جي ڪري کيس ''ڌرماشوڪ'' سڏيو ويو.{{sfn|Lahiri|2015|p=107}} بهرحال، اتر هندستاني روايت جي ابتڙ، سري لنڪائي متن اشوڪ جي مخصوص ظالماڻن عملن جو ذڪر نٿا ڪن، سواءِ ان دعويٰ جي ته هن پنهنجي 99 ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ ظالم ۽ خونخوار شخص طور پيش ڪرڻ واريون اهڙيون تصويرون غالباً ٻڌ ڌرمي مصنفن جي تخليق آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} انهن جو مقصد اهو ڏيکارڻ هو ته ٻڌ ڌرم اشوڪ جي زندگيءَ ۾ هڪ معجزاتي تبديلي آندي.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} هن تبديلي کي وڌيڪ ڊرامائي ۽ اثرائتو بنائڻ لاءِ اهڙين روايتن ۾ اشوڪ جي اڳوڻي ظلم ۽ بعد واري مذهبي نيڪي ٻنهي کي مبالغي سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Charles1962">{{cite book | author=Charles Drekmeier | title=Kingship and Community in Early India | url=https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek | url-access=registration | access-date=30 October 2012 | year=1962 | publisher=Stanford University Press | lccn=62-9565 | pages=[https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek/page/173 173] }}</ref> == ڪلنگا جي جنگ ۽ ٻڌ ڌرم ۾ تبديلي == {{Main|ڪلنگا جي جنگ}} [[File:Kanaganahalli inscribed panel portraying Asoka (perspective).jpg|thumb|[[ڪناگن هلي]] مان مليل نقش ٿيل پينل، جنهن ۾ اشوڪ ۽ سندس راڻيون ڏيکاريل آهن. [[برهمي لپي]] ۾ "راجا اشوڪ" لکيل آهي، پهرين کان ٽئين صدي عيسوي.<ref>{{cite book |title=Indian Archaeology 1997–98 |publisher=ASI |page=Plate 72 |url=http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |access-date=22 January 2020 |archive-date=22 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122082556/http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |url-status=live }}</ref>]] اشوڪ جي لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي اٺين سال [[ڪلنگا]] واري علائقي کي فتح ڪيو. جنگ دوران ٿيل وڏي تباهي ۽ خونريزي سبب هن کي تشدد تي پڇتاءُ ٿيو، ۽ ايندڙ سالن ۾ هو آهستي آهستي ٻڌ ڌرم ڏانهن مائل ٿيو.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} [[اشوڪ جي فرمانن]] مان پٿريلي فرمان نمبر 13 بادشاهه جي گهري افسوس جو اظهار ڪري ٿو: {{Blockquote |text=ڪلنگا جي فتح کان پوءِ، سندس مقدس عظمت واري بادشاهه ۾ ڌرم جي حفاظت، ڌرم سان محبت ۽ ڌرم جي تبليغ جو وڏو جذبو پيدا ٿيو. ڪلنگا جي فتح تي سندس دل ۾ گهرو افسوس پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن اڳ ۾ آزاد ملڪ جي فتح دوران ماڻهن جو قتل، موت ۽ قيد ٿيڻ لازمي هوندو آهي. اها ڳالهه سندس مقدس عظمت لاءِ وڏي ڏک ۽ پشيماني جو سبب بڻجي. |source=<ref name="Wikisource Smith">{{cite Wikisource |wslink=Asoka - the Buddhist Emperor of India/Chapter 4 |title=Asoka: The Buddhist Emperor of India |last=Smith |first=Vincent |author-link=Vincent Arthur Smith |year=1920 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=185}}</ref> }} ٻئي طرف، سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي اٺين سال تائين اڳ ئي هڪ پڪو ٻڌ ڌرمي هو. ان روايت مطابق هو چوٿين سال ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيو ۽ پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ 84,000 وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائون ڪلنگا جي مهم جو ذڪر ئي نٿيون ڪن.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} سري لنڪائي روايت جي بنياد تي ڪجهه محقق، جهڙوڪ ايگرمونٽ، سمجهن ٿا ته اشوڪ ڪلنگا جي جنگ کان ''اڳ'' ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} هن نظريي جي مخالفت ڪندڙ چون ٿا ته جيڪڏهن اشوڪ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هو ته پوءِ هن اهڙي خونريز جنگ ڇو وڙهي؟ ايگرمونٽ ان جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته اشوڪ شايد "[[وچولي واٽ]]" جي پنهنجي تشريح رکندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=33}} پراڻن ليکڪن مان ڪجهه جو خيال هو ته اشوڪ جنگ کان پوءِ اوچتو ۽ ڊرامائي انداز ۾ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب ڪلنگا جي الحاق کان پوءِ هو ڌرم ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿيو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن اشوڪ جنگ کان پوءِ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو، تڏهن به لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اها تبديلي اوچتو نه پر تدريجي عمل هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} پنهنجي حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل هڪ ننڍڙي پٿريلي فرمان ۾ اشوڪ لکي ٿو ته هو ٻن اڍائي سالن کان وڌيڪ عرصي کان ''[[اُپاسڪ]]'' (عام ٻڌ ڌرمي پيروڪار) هو، پر شروعاتي عرصي ۾ گهڻي اڳڀرائي نه ڪري سگهيو. آخري هڪ سال دوران هو سنگهه جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ ٻڌ ڌرم جو وڌيڪ سرگرم پيروڪار بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} === ڪلنگا جي جنگ === اشوڪ جي وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب، هن تخت نشيني کان اٺ سال پوءِ ڪلنگا فتح ڪيو. فرمان موجب: * جنگ دوران 100,000 ماڻهو ۽ جانور مارجي ويا. * ان کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. * 150,000 ماڻهو ۽ جانور قيدي بڻائي کڻي ويا ويا. اشوڪ لکي ٿو ته انهن مصيبتن تي پڇتاءُ ئي کيس ڌرم جي عمل ۽ تبليغ ڏانهن وٺي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هو اعلان ڪري ٿو ته هاڻي ڪنهن ملڪ جي فتح دوران ٿيندڙ قتل، موت ۽ جلاوطني کيس انتهائي دردناڪ ۽ افسوسناڪ لڳي ٿي. خاص طور تي مذهبي ماڻهن ۽ گهريلو زندگي گذاريندڙ ماڻهن جي تڪليف کيس وڌيڪ ڏکوئيندڙ محسوس ٿئي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هي فرمان [[ايراگوڊي]]، [[گرنار]]، [[ڪالسي]]، [[مانسهره]]، [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[قنڌار]] سميت ڪيترن هنڌن تي مليو آهي.{{sfn|Guruge|1995|p=37}} پر حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته ڪلنگا واري علائقي ۾ موجود اشوڪ جي لکتن مان فرمان 13 ۽ 14 غائب آهن. انهن جي جاءِ تي ٻه الڳ فرمان آهن، جن ۾ اشوڪ جي پشيماني جو ڪو ذڪر ناهي. ممڪن آهي ته اشوڪ ڪلنگا جي ماڻهن آڏو اهڙي اعتراف کي سياسي طور مناسب نه سمجهيو هجي.{{sfn|Thapar|1995|pp=30–31}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ بيان ڪيل جنگ جا انگ اکر ۽ نتيجا ڪنهن حد تائين مبالغو هجن، ته جيئن پري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن تي اثر پوي، جيڪي انهن دعوائن جي تصديق نٿي ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=56}} قديم ذريعا اشوڪ جي ڪنهن ٻي وڏي فوجي مهم جو ذڪر نٿا ڪن، جيتوڻيڪ سورهين صديءَ جي عالم [[تاراناٿ]] دعويٰ ڪري ٿو ته اشوڪ سڄي [[جمبوديپ]] کي فتح ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} === ٻڌ ڌرم سان پهريون رابطو === {{multiple image |perrow=1 |total_width=300 |caption_align=center |align=right |direction=horizontal |image1=Vajrasana, early 20th century.jpg |caption1='''[[وجراسڻ، بودھ گيا|وجراسڻ]]''' يا "ٻڌ جي روشن خياليءَ جو تخت"، [[مهابودھي مندر]]، [[بودھ گيا]]. اشوڪ اهو تخت ٻڌ جي روشن خياليءَ واري هنڌ جي يادگار طور تعمير ڪرايو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=300–302}}<ref>"Ashoka did build the Diamond Throne at Bodh Gaya to stand in for the Buddha and to mark the place of his enlightenment" in {{cite book |last1=Ching |first1=Francis D. K. |last2=Jarzombek |first2=Mark M. |last3=Prakash |first3=Vikramaditya |title=A Global History of Architecture |date=23 March 2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-98160-3 |page=570 |url=https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |language=en |access-date=7 March 2021 |archive-date=23 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523153935/https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |url-status=live }}</ref> |image2=Vajrasana with side panels (3rd century BCE). Bodh Gaya.jpg |caption2=وجراسڻ جا نقش نگاري وارا حصا، ٽين صدي ق.م. }} اشوڪ جي ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيڻ بابت مختلف ذريعا مختلف روايتون پيش ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} سري لنڪائي روايت موجب، اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] [[برهمڻ ڌرم]] جو پوئلڳ هو، جڏهن⁠تہ سندس ماءُ ڌرما [[آجيواڪ]] فرقو اختيار ڪيو هو.{{sfn|Guruge|1995|p=42}} ''[[سمنت پاساديڪا]]'' موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي شروعاتي ٽن سالن دوران غير ٻڌ ڌرمي فرقن جو پيروڪار رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=43}} سري لنڪائي متنن مطابق اشوڪ روزانو دان وٺندڙ برهمڻن جي روش کان مطمئن نه هو. سندس درٻارين آجيواڪ ۽ [[جيني ڌرم|نگنٿ]] استادن کي به پيش ڪيو، پر اهي به کيس متاثر نه ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} ''[[ديپاونس]]'' مطابق اشوڪ ڪيترن غير ٻڌ ڌرمي مذهبي اڳواڻن کي محل ۾ گهرايو ۽ وڏا انعام ڏنا، اميد ڪندي ته اهي سندس هڪ سوال جو جواب ڏيندا. پر ڪو به مطمئن ڪندڙ جواب نه ڏئي سگهيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هڪ ڏينهن اشوڪ [[پاٽلي پتر]] جي رستي تي هڪ نوجوان ٻڌ ڌرمي راهب [[نگروڌ]] (نياگروڌ) کي ڏٺو، جيڪو ڀڪشا لاءِ نڪتل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} نگروڌ دراصل اشوڪ جو ڀائيٽو هو، جيتوڻيڪ اشوڪ پاڻ ان حقيقت کان اڻواقف هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} هو اشوڪ جي وڏي ڀاءُ [[سُمانا]] جو وفات کان پوءِ ڄاول پٽ هو، جنهن کي اشوڪ تخت جي جنگ دوران قتل ڪرائي ڇڏيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=34}} اشوڪ نگروڌ جي پُرسڪون، بيخوف ۽ سنجيده شخصيت کان متاثر ٿيو ۽ کيس پنهنجي ڌرم بابت ٻڌائڻ لاءِ چيو. جواب ۾ نگروڌ کيس ''اپّماد'' (هوشياري، سجاڳي ۽ سنجيدگي) بابت وعظ ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هي وعظ اشوڪ تي ايترو اثرانداز ٿيو جو هن نگروڌ کي 400,000 چاندي جا سڪا ۽ روزانو اٺ حصا چانور ڏيڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ان کان پوءِ اشوڪ هڪ ٻڌ ڌرمي ''[[اُپاسڪ]]'' بڻجي ويو ۽ [[ڪڪُٽارام]] وهار وڃڻ لڳو. اتي هن جي ملاقات مشهور ٻڌ راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] سان ٿي، جنهن کان پوءِ هو ٻڌ ڌرم سان وڌيڪ وابسته ٿي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} هن ڪهاڻي جي تاريخي صداقت يقيني ناهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ممڪن آهي ته اشوڪ جي هڪ قابل استاد جي ڳولا واري هيءَ روايت ان ڳالهه جي وضاحت لاءِ بيان ڪئي وئي هجي ته هن [[جيني ڌرم]] اختيار ڇو نه ڪيو، جيڪو پڻ عدم تشدد ۽ همدردي جو درس ڏيندو هو. اها روايت ظاهر ڪري ٿي ته اشوڪ صرف ڪنهن مخصوص عقيدي جي ڳولا ۾ نه هو، بلڪه هڪ اهڙي روحاني استاد جي تلاش ۾ هو، جيڪو کيس مطمئن ڪري سگهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=108}} سري لنڪائي روايت وڌيڪ ٻڌائي ٿي ته اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ٻڌ راهب بڻيو ۽ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] ٻڌ راهبه بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''[[ديوياوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت اشوڪ جي تبديليءَ کي ٻڌ راهب [[سمُدرا]] سان منسوب ڪري ٿي، جيڪو اڳ ۾ شراوستي جو واپاري هو. هن روايت موجب سمُدرا کي اشوڪ جي مشهور "دوزخ" ۾ قيد ڪيو ويو، پر هن پنهنجي غيرمعمولي روحاني قوتن (''[[اِدّهي]]'') جي مدد سان پاڻ کي بچائي ورتو. جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هو سمُدرا وٽ پهتو ۽ سندس ڪيترن ئي معجزن کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ هن ٻڌ ڌرم قبول ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت آهي، جنهن مطابق سمُدرا واپاري جو پٽ هو ۽ جڏهن اشوڪ سان مليو تڏهن فقط 12 سالن جو هو. اهو بيان غالباً نگروڌ واري ڪهاڻي کان متاثر آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} ''آ-يو-وانگ-چوان'' مطابق هڪ ستن سالن جي ٻڌ ٻار اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ڏانهن آندو. هڪ ٻي ڪهاڻي موجب 500 [[برهمڻ]] اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ۾ دلچسپي وٺڻ سبب تنگ ڪندا هئا. پوءِ اهي معجزاتي طور [[ڀِڪشو]] بڻجي [[ڪڪُٽارام]] وهار ۾ رهڻ لڳا، جتي اشوڪ سندن ملاقات لاءِ ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} اشوڪ جي تخت نشينيءَ وقت هندستان جي مختلف علائقن ۾ ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي مرڪز اڳ ئي موجود هئا. اهو واضح ناهي ته ٻڌ سنگهه جي ڪهڙي شاخ اشوڪ تي سڀ کان وڌيڪ اثرانداز ٿي، پر سندس گاديءَ واري شهر [[پاٽلي پتر]] جي ٻڌ برادري هڪ مضبوط اميدوار سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} هڪ ٻيو اهم مرڪز [[مهابودھي مندر]] هو. وڏي پٿريلي فرمان نمبر 8 مان معلوم ٿئي ٿو ته اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي. ان کان علاوه، حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل ننڍڙي پٿريلي فرمان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ ٻڌ ڌرم جو سرگرم پوئلڳ بڻجي چڪو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}}{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان پوءِ جي حڪومت == === اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير === [[File:Sanchi2.jpg|thumb|[[سانچي]] جو اسٽوپ. مرڪزي اسٽوپ موريا دور ۾ تعمير ٿيو، بعد ۾ [[شونگ خاندان]] جي دور ۾ وڌايو ويو، جڏهن⁠ته سينگاريل دروازا [[ساتواهن خاندان]] جي دور سان تعلق رکن ٿا.]] ''[[مهاونسا]]'' ۽ ''[[اشوڪاوادان]]'' ٻنهي موجب اشوڪ 84,000 اسٽوپا يا وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Strong|1995|pp=154–155}} ''مهاونسا'' مطابق اها تعميري سرگرمي سندس حڪومت جي پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ گوتم ٻڌ جي اٺن مقدس تبرڪن مان ست گڏ ڪيا ۽ انهن کي سون، چاندي، [[ڪرائيسوبيرل|ٻليءَ جي اک]] ۽ بلور جي 84,000 صندوقن ۾ محفوظ ڪرايو. هن حڪم ڏنو ته زمين تي انهن سڀني شهرن ۾، جتي آبادي هڪ لک يا ان کان وڌيڪ هجي، 84,000 اسٽوپا تعمير ڪيا وڃن. [[ڪڪُٽارام]] وهار جي بزرگ راهب يَشس کي هن ٻڌايو ته سندس خواهش آهي ته سڀئي اسٽوپا هڪ ئي ڏينهن ۾ مڪمل ٿين. يَشس چيو ته هو سج کي پنهنجي هٿ سان ڍڪي مڪمل ٿيڻ جو اشارو ڏيندو. جڏهن هن ائين ڪيو ته سڀئي 84,000 اسٽوپا هڪ ئي وقت تي مڪمل ٿي ويا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} ''مهاونسا'' موجب اشوڪ 84,000 ''وهار'' (خانقاهون) تعمير ڪرايون ته جيئن ٻڌ جا تبرڪ انهن ۾ رکيا وڃن.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''اشوڪاوادان'' وانگر ''مهاونسا'' پڻ ٻڌ جي تبرڪن جي گڏ ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿي، پر ان کي تعميراتي سرگرمين سان نٿي جوڙي.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''مهاونسا'' ٻڌائي ٿي ته اشوڪ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ جو فيصلو تڏهن ڪيو جڏهن [[موگگلي پُت تِسّا]] کيس ٻڌايو ته ٻڌ جي ڌرم جا 84,000 حصا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=159}} اشوڪ پاڻ [[اشوڪارام]] وهار جي تعمير شروع ڪرائي ۽ ماتحت بادشاهن کي ٻين وهارن جي تعمير جو حڪم ڏنو. ٿيرا اندگُتّا جي معجزاتي قوتن جي مدد سان اشوڪارام مڪمل ٿيو، ۽ ساڳئي ڏينهن مختلف شهرن مان 84,000 وهارن جي مڪمل ٿيڻ جون خبرون پهتيون.{{sfn|Strong|1995|p=155}} هيٺين اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير روايتي طور اشوڪ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي:{{citation needed|date=November 2019}} * [[سانچي]]، [[مڌيه پرديش]]، [[ڀارت]] * [[ڌاميڪ اسٽوپا]]، [[سارناٿ]]، [[اتر پرديش]]، ڀارت * [[مھاٻوڌي مندر]]، [[بھار]]، ڀارت * [[بارابار غارون]]، [[بھار]]، [[ڀارت]] * [[نالندا مھاويھار]] (ڪجهه حصا جهڙوڪ ساريپُتّا اسٽوپا)، [[بھار]]، ڀارت * [[تڪششيلا]] يونيورسٽي (ڪجهه حصا جهڙوڪ [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] ۽ ڪنالا اسٽوپا)، [[تڪششيلا]]، [[پاڪستان]] * [[ڀير ٽِلو]] (ٻيهر تعمير ٿيل)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀرهُت]] اسٽوپا، [[مڌيه پرديش]]، ڀارت * [[ديور ڪوٺار]] اسٽوپا، [[مڌيه پرديش]]، ڀارت * [[بُٽڪارا اسٽوپا]]، [[سوات]]، پاڪستان * [[سناٽي]] اسٽوپا، [[ڪرناٽڪ]]، ڀارت * [[مير رڪن اسٽوپا]]، [[نواب شاهه]]، پاڪستان {| class="wikitable" style="margin:0 auto; text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | سانچي ۾ اشوڪي اسٽوپا |- ! style="background:#EAF4FC;" | ابتدائي شڪل ! style="background:#EAF4FC;" | موجوده آثار |- | [[File:Sanchi Great Stupa Mauryan configuration.jpg|250px]]<br /> موريا سلطنت جي دور (تقريباً 260 ق.م) ۾ عظيم اسٽوپ ۽ [[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪي ٿنڀي]] جي اندازي مطابق بحالي. | <gallery mode="packed" heights="180px"> File:Ashokan Pillar - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4361.JPG|ڏاکڻي دروازي ڀرسان چمڪدار پٿر مان ٺهيل [[اشوڪي ٿنڀو]] جا باقيات. File:Minor Pillar Edict of Ashoka at Sanchi.jpg|سانچي ۾ اشوڪ جو [[ننڍو ٿنڀي وارو فرمان]]. File:Ashoka pillar remains near Southern Gateway Stupa 1 Sanchi.jpg|ڏاکڻي دروازي ڀرسان اشوڪي ٿنڀي جي باقي بچيل ڏنڊي جا آثار. File:Sanchi capital right side view.jpg|ٿنڀي جي چوٽيءَ جو پاسائتو منظر. [[سانچي آثار قديمه ميوزيم]].<ref name="p.25-28 Ashoka pillar">Described in Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 pp. 25-28 Ashoka pillar].</ref> </gallery> |} === اشوڪ جا ٿنڀا === [[اشوڪ جا ٿنڀا]] (''Pillars of Ashoka'') هڪ ئي پٿر مان ٺهيل وڏن ٿنڀن جو سلسلو آهي، جيڪي سڄي [[برصغير]] ۾ پکڙيل آهن. اهي ٿنڀا ٽين صدي ق.م ۾ [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ اعظم]] (تقريباً 268–232 ق.م) تعمير ڪرايا يا انهن تي [[اشوڪ جا فرمان]] نقش ڪرايا ويا.{{refn|name=HR|{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |journal=History of Religions |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256}}}} اشوڪ پنهنجي انهن ٿنڀن لاءِ ''ڌمّ ٿمڀا'' (''Dhaṃma Thaṃbhā'') جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي معنيٰ آهي "ڌرم جا ٿنڀا".<ref name="archive.org">{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |page=132 |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch}}</ref><ref>{{cite book |last=Skilling |first=Peter |title=Mahasutras |date=1998 |publisher=Pali Text Society |isbn=9780860133209 |page=453}}</ref> هي ٿنڀا [[ڀارت جي تعميراتي فن]] جا اهم يادگار آهن، جن مان گهڻن تي موريا دور جي مشهور چمڪدار پالش (''مورين پالش'') موجود آهي. اشوڪ جا لڳ ڀڳ ويهه ٿنڀا اڄ تائين باقي آهن، جن مان ڪيترن تي سندس فرمان نقش ٿيل آهن. جانورن واريون چوٽيون (''مٿا'') رکندڙ ٿنڀن مان فقط چند مڪمل نمونا بچيا آهن، جن جو تعداد ست سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="auto">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=l3s9BAAAQBAJ&pg=PA123|title=The Return of the Buddha: Ancient Symbols for a New Nation|page=123|publisher=Routledge|author=Himanshu Prabha Ray|isbn=9781317560067|date=7 August 2014}}</ref> ٻه ٿنڀا [[فيروز شاهه تغلق]] طرفان [[دهلي سلطنت]] جي دور ۾ دهلي منتقل ڪيا ويا.<ref>India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200, Burjor Avari Routledge, 2016, p. 139.</ref> بعد ۾ ڪجهه ٻيا ٿنڀا [[مغل سلطنت]] جي حڪمرانن پڻ منتقل ڪرايا، جڏهن⁠ته انهن مان ڪيترين جانورن واريون ٿنڀن جون چوٽيون الڳ ڪيون ويون.{{sfn|Krishnaswamy|pp=697–698}} هي ٿنڀا عام طور تي 12 کان 15 ميٽر اوچا هوندا هئا ۽ سندن وزن 50 ٽن تائين پهچندو هو. انهن کي ڪڏهن ڪڏهن سوين ميل پري کان ڇڪي انهن هنڌن تائين آندو ويندو هو جتي کين نصب ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html|title=KING ASHOKA: His Edicts and His Times|website=www.cs.colostate.edu|access-date=29 October 2017}}</ref> انهن ٿنڀن جي چوٽيءَ تي نفيس سنگتراشي سان سينگاريل جانورن جون مورتيون لڳل هونديون هيون، جن مان ڪيترائي نمونا اڄ تائين محفوظ آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | اشوڪي ٿنڀن جون مشهور چوٽيون |- | <gallery mode="packed" heights="200"> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India 2007-01-29.jpg|[[ويسالي]] جو شينھن File:Elephant capital Sankasya.jpg|[[سنڪسا]] جو هاٿي File:Rampurva bull in Presidential Palace high closeup.jpg|[[رامپوروا]] جو ڏاند (اصل نمونو) File:Lauria Nandangarh lion.jpg|[[لوريا نندنگڙهه]] جو شينھن File:Lion Capital - Chunar Sandstone - Circa 3rd Century BCE - Rampurva - ACCN 6298-6299 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4432.JPG|[[رامپوروا]] جو شير File:Sanchi capital right side view.jpg|[[سانچي]] جون چار شينھن واريون چوٽيون، جن جي مٿان شايد ڌرم چڪر هوندو File:Sarnath capital.jpg|[[اشوڪ جو شينھن وارو نشان]]، [[سارناٿ]] </gallery> |} اشوڪي ٿنڀن مان سڀ کان مشهور [[اشوڪ جو شينھن وارو نشان]] آهي، جيڪو [[سارناٿ]] مان مليو. ان ۾ چار شينھن هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن ۽ هي اڄ [[ڀارت]] جو سرڪاري قومي نشان پڻ آهي. هي ٿنڀا صرف حڪومتي فرمانن جا ذريعو نه هئا، پر اشوڪ جي ''ڌمّ'' واري پاليسي، اخلاقي تعليم، مذهبي رواداري ۽ سلطنت جي وحدت جا علامتي نشان پڻ هئا. === ڌرم جي تبليغ === اشوڪ جي پٿريلي فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنهنجي حڪومت جي اٺين ۽ نائين سال دوران هن [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، ''ڌرم'' جي تبليغ شروع ڪئي ۽ سماجي ڀلائيءَ جا ڪيترائي ڪم سرانجام ڏنا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} انهن فلاحي قدمن ۾ انسانن ۽ جانورن لاءِ علاج جون سهولتون قائم ڪرڻ، دوائن وارا ٻوٽا پوکرائڻ، رستن جي ڪنارن تي کوهه کوٽائڻ ۽ وڻ لڳائڻ شامل هئا. اهي ڪم پاڙيسري رياستن جهڙوڪ [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ستيہ پتر]]، [[تامراپرني]] ۽ يوناني بادشاهه [[انطيوڪس]] جي سلطنت تائين به ڪيا ويا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} فرمانن موجب پنهنجي حڪومت جي ڏهين ۽ يارهين سال دوران اشوڪ [[ٻڌ سنگهه]] جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ سڄي سلطنت جو هڪ ڊگهو دورو ڪيو، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ 256 ڏينهن جاري رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي ٻارهين سال تائين اشوڪ ''ڌرم'' جي تبليغ لاءِ فرمان نقش ڪرائڻ شروع ڪيا. هن پنهنجن عملدارن (''راجوڪ'' ۽ ''پرديشڪ'') کي حڪم ڏنو ته هو هر پنجن سالن بعد پنهنجي علائقن جو دورو ڪري ماڻهن کي ''ڌرم'' بابت تعليم ڏين ۽ انتظامي جاچ به ڪن.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} اڳئين سال هن ''ڌرم مها ماتر'' نالي نئون عهدو قائم ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي چوڏهين سال ۾ اشوڪ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي توسيع جو حڪم ڏنو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} === ٽين ٻڌ ڪائونسل === {{Main|ٻڌن واري ٽين ڪائونسل}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ ٻڌ برادريءَ ۾ تمام اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} هن روايت مطابق اشوڪ وڏي پيماني تي ڀڪشوئن جي سار سنڀال شروع ڪئي. سندس سخاوت سبب ڪيترائي غير حقيقي ۽ بدعقيده ماڻهو به سنگهه ۾ شامل ٿي ويا. نتيجي ۾ حقيقي ٻڌ ڀڪشو انهن سان گڏ مذهبي رسم ''اوپوسٿ'' ادا ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ لڳا، جنهن سبب ستن سالن تائين اها رسم نه ٿي سگهي.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} اشوڪ انهن جعلي ڀڪشوئن کي هٽائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هڪ حد کان وڌيڪ جوشيلن وزيرن ڪجهه حقيقي ڀڪشو به قتل ڪري ڇڏيا. پوءِ اشوڪ بزرگ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]] کي دعوت ڏني ته جيئن هو غير ٻڌ ماڻهن کي [[پاٽلي پتر]] جي خانقاهه مان خارج ڪري.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} انهيءَ عمل دوران 60,000 ڀڪشو بدعقيديءَ جي الزام هيٺ سنگهه مان خارج ڪيا ويا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان کان پوءِ ''اوپوسٿ'' ٻيهر منعقد ٿيو ۽ موگلي پُت تِسّا اشوڪ جي حڪومت جي سترهين سال ۾ [[ٽيون ٻڌ ڪائونسل]] منعقد ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} هن ڪائونسل دوران ''[[ڪٿاوتٿو]]'' نالي ڪتاب مرتب ڪيو ويو، جنهن ۾ ٿيراوادي عقيدي جي ڪيترن نقطن جي وضاحت ۽ توثيق ڪئي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر موجود نه آهي، جنهن سبب ڪيترن مؤرخن ٽئين ٻڌ ڪائونسل جي تاريخي حيثيت تي سوال اٿاريا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} [[File:Nava Jetavana Temple - Shravasti - 014 King Asoka at the Third Council (9241725897).jpg|thumb|اشوڪ ۽ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]]، [[ٽئين ٻڌ ڪائونسل]] دوران. نوا جيتاون، [[شراوستي]].]] مؤرخ [[رچرڊ گومبرچ]] جو خيال آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ هن واقعي جو ذڪر نه هئڻ ان کي مڪمل طور غير تاريخي ثابت نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جا ڪيترائي فرمان وقت سان گڏ گم ٿي چڪا آهن.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} گومبرچ وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته اشوڪ جا فرمان واضح ڪن ٿا ته هو سنگهه جي "اتحاد ۽ پاڪيزگي" برقرار رکڻ ۾ گهري دلچسپي رکندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|pp=8–9}} مثال طور، سندس ''ننڍي پٿريلي فرمان نمبر 3'' ۾ سنگهه جي ميمبرن کي ڪجهه مخصوص مذهبي متن پڙهڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي. ساڳئي طرح [[سانچي]]، [[سارناتھ]] ۽ [[ڪوسامبي]] مان مليل فرمانن ۾ اشوڪ اختلاف پيدا ڪندڙ ڀڪشوئن کي سنگهه مان خارج ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو ۽ سنگهه جي اتحاد ۽ ترقي جي خواهش ظاهر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}}{{sfn|Guruge|1995|p=45}} اٺين صديءَ جي ٻڌ ياتري [[ئي جِنگ]] به اشوڪ بابت هڪ ٻي روايت بيان ڪري ٿو. هن مطابق [[بمبسار]] بادشاهه، جيڪو گوتم ٻڌ جو همعصر هو، خواب ۾ ڪپڙي جا 18 ٽڪرا ۽ هڪ لٺ ڏٺا. ٻڌ ان خواب جي تشريح ڪندي ٻڌايو ته سندس وفات کان پوءِ سندس تعليم 18 مختلف مڪتبن ۾ ورهائجي ويندي ۽ هڪ بادشاهه اشوڪ انهن کي ٻيهر متحد ڪندو.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} === ٻڌ مذهب جي تبليغ === سري لنڪا جي روايت مطابق [[موگلي پُت تِسّا]] تقريباً 250 ق.م ۾ ٻڌ ڌرم جي تبليغ لاءِ نَوَ مشنون سرحدي علائقن ڏانهن موڪليون.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} هن روايت موجب اهي مشنون سڌو سنئون اشوڪ نه پر موگلي پُت تِسّا موڪليون، جيتوڻيڪ اشوڪ انهن جو سرپرست هو. هر مشن ۾ پنج ڀڪشو شامل هئا ۽ انهن جي اڳواڻي هڪ بزرگ ڀڪشو ڪندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} سري لنڪا ڏانهن اشوڪ پنهنجو پٽ [[مهندا]] موڪليو، جنهن سان گڏ اٿّيا، اُتّيا، سمبلا ۽ ڀدراسالا پڻ شامل هئا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} موگلي پُت تِسّا جي مدد سان اشوڪ ٻڌ مبلغن کي [[ڪشمير]]، [[گنڌارا]]، [[هماليه]]، يوناني علائقن، [[مهاراشٽر]]، [[سُوورن ڀومي]] ۽ [[سري لنڪا]] ڏانهن موڪليو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7;" | اشوڪ جي دور جون مشهور ٻڌ مذھب واريون تبليغي سرگرميون ! مبلغ ! منزل |- | [[مهندا]] | [[سري لنڪا]] |- | مجهنتيڪ | [[ڪشمير]] ۽ [[گنڌارا]] |- | مهاديو | مهيسا منڊل (شايد موجوده [[ميسور]]) |- | رڪّھتا | وناواسا |- | ڌمّ رڪّھتا (يوناني) | اپرانتڪ (اولهه هندستان) |- | مها ڌمّ رڪّھتا | [[مهاراشٽر]] |- | مها رڪّھتا | يوناني ملڪ |- | مجهم | [[هماليه]] |- | سونا ۽ اُتّرا | [[سُوورن ڀومي]] |} روايت موجب اشوڪ جي حڪومت جي اوڻيهين سال ۾ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] سري لنڪا وئي، جتي هن ٻڌ راهبن جي عورتن واري جماعت قائم ڪئي ۽ ساڻس گڏ مقدس [[بودهي وڻ]] جي هڪ شاخ پڻ کڻي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Strong|1995|p=144}} اشوڪ جي پنهنجن فرمانن ۾ به انهن مشنن جو سڌو سنئون بيان موجود ناهي. البت سندس حڪومت جي اوڻيهين سال بابت فقط ايترو ذڪر ملي ٿو ته هن [[خالاتيڪا غار]] تپسوين کي برساتي موسم ۾ رهائش لاءِ عطا ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} سندس ٿنڀن وارن فرمانن مان معلوم ٿئي ٿو ته ايندڙ سال هن [[لمبني]] (گوتم ٻڌ جي جنم ڀومي) ۽ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي زيارت ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''پٿريلي فرمان نمبر 13'' ۾ اشوڪ دعويٰ ڪري ٿو ته هن پنج بادشاهن ۽ ٻين ڪيترن ملڪن ڏانهن پيغام موڪلي ''ڌرم جي فتح'' حاصل ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته ڇا اهي سفارتون ئي اهي ٻڌ مشنون هيون جن جو ذڪر ٻڌ تاريخن ۾ ملي ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} ڪجهه ماهر، جهڙوڪ [[ايتين لاموٽ]]، سمجهن ٿا ته فرمانن ۾ ذڪر ٿيل ''ڌرم'' جا مبلغ لازمي طور ٻڌ ڀڪشو نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جو ''ڌرم'' ۽ ''ٻڌ مت'' مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا.{{sfn|Gombrich|1995|pp=10–11}} ٻيا ماهر، جهڙوڪ [[ايرخ فرائووالنر]] ۽ [[رچرڊ گومبرچ]]، انهن مشنن کي تاريخي حقيقت سمجهن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=11}} آثار قديمه مان به ڪجهه ثبوت ملن ٿا. ''وِنَي نِدان'' ۾ ذڪر ٿيل پنجن ڀڪشوئن مان ٽن جا نالا [[ڀلسا]] (ويجهو [[وديشا]]) مان مليل تبرڪن جي صندوقن تي لکيل مليا آهن، جيڪي ٻي صدي ق.م جي شروعاتي دور سان تعلق رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} ڪيترن مؤرخن جو خيال آهي ته ٻڌ مت جي وڏي مذهب طور اڀرڻ ۾ اشوڪ جي سرپرستي اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Thapar|1995|p=32}} بهرحال، آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اتر اولهه هندستان ۽ ڏکڻ هندستان ۾ ٻڌ مت جي واڌ ويجهه جو وڏو سبب واپاري، زميندار، ڪاريگر ۽ واپاري جماعتون هيون، جن ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي ادارن جي مالي مدد ڪئي.{{sfn|Thapar|1995|p=36}} === ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ تشدد === پنجين صدي عيسويءَ جي ٻڌ روايت ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، اشوڪ ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ به ڪجهه موقعن تي تشدد جو سهارو ورتو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن "دوزخ واري قيدخاني" ۾ [[چنداگيريڪا]] کي آهستي آهستي اذيتون ڏئي مارائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هڪ شخص جي ڏوهه جي بدلي ۾ هن 18,000 "بدعقيدن" جي قتل جو حڪم ڏنو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن جين ڌرم وارن خلاف مهم هلائي ۽ هر "بدعقيد" جو سر آڻڻ تي انعام مقرر ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سندس پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] جو به سر قلم ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[پنڊروردهن]] ۾ هڪ غير ٻڌ شخص اهڙي تصوير ٺاهي جنهن ۾ [[گوتم ٻڌ]] کي [[جناتپتر]] (يعني [[مهاوير]]) جي پيرن تي جهڪيل ڏيکاريو ويو هو. اصطلاح ''نرگرنٿ'' ("بندشن کان آزاد") اصل ۾ جين ڌرم کان اڳ جي هڪ تپسوي جماعت لاءِ استعمال ٿيندو هو، پر بعد ۾ جين راهبن لاءِ رائج ٿي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} روايت موجب هڪ ٻڌ عقيدتمند جي شڪايت تي اشوڪ پهرين انهيءَ مصور کي گرفتار ڪرڻ جو حڪم ڏنو، پوءِ [[پنڊروردهن]] ۾ موجود سڀني [[آجيڪ]] (Ajivika) پوئلڳن کي قتل ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010">{{cite book | author=Beni Madhab Barua | title=The Ajivikas | url=https://archive.org/details/ajivikas00barurich | access-date=30 October 2012 | date=5 May 2010 | publisher=General Books | isbn=978-1-152-74433-2 | pages=[https://archive.org/details/ajivikas00barurich/page/68 68]–69}}</ref> چيو وڃي ٿو ته ان حڪم جي نتيجي ۾ لڳ ڀڳ 18,000 آجيڪ ماريا ويا.{{sfn|Strong|1989|p=232}} ڪجهه وقت پوءِ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ ٻئي نرگرنٿ پوئلڳ اهڙي ئي تصوير ٺاهي. اشوڪ کيس ۽ سندس سموري خاندان کي سندن گهر ۾ زندهه ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010"/> هن وڌيڪ اعلان ڪيو ته جيڪو به ڪنهن نرگرنٿ بدعقيد جو سر کڻي ايندو، تنهن کي هڪ ''دينار'' انعام طور ڏنو ويندو. روايت موجب هڪ ڳوٺاڻي ڌنار اشوڪ جي پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] کي بدعقيد سمجهي قتل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}} جڏهن اشوڪ کي پنهنجي غلطيءَ جو احساس ٿيو ته هن اهو حڪم واپس وٺي ڇڏيو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} === تاريخي جائزو === اشوڪ طرفان مخالف مذهبي فرقن تي اهڙن ظلمن جون روايتون گهڻن مؤرخن جي نظر ۾ فرقيواراڻي تبليغ جو نتيجو آهن ۽ انهن کي تاريخي حقيقت طور قبول نٿو ڪيو وڃي.{{sfn|Strong|1995|p=149}}<ref name="Beni2010" /><ref name="Steven2010">{{cite book | author=Steven L. Danver | author-link=Steven L. Danver | title=Popular Controversies in World History: Investigating History's Intriguing Questions: Investigating History's Intriguing Questions | url=https://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | access-date=23 May 2013 | date=22 December 2010 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-59884-078-0 | page=99 | archive-date=3 January 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140103043618/http://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | url-status=live }}</ref><ref name="LePhuoc2010">{{cite book | author=Le Phuoc | title=Buddhist Architecture | url=https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | access-date=23 May 2013 | date=March 2010 | publisher=Grafikol | isbn=978-0-9844043-0-8 | page=32 | archive-date=31 December 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131231233840/http://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | url-status=live }}</ref> ان کان علاوه، اهڙيون ڪهاڻيون جين متنن جهڙوڪ ''[[پريشِشٽ پروان]]'' ۽ ''[[ٿيراولي]]'' ۾ موجود ناهن، جيتوڻيڪ اهي اشوڪ جو ذڪر ڪن ٿا.{{cite book | title=Parishtaparvan | url=https://archive.org/details/jtfs_sthaviravalicaritaorparisishtaparva-of-hemchandra-hermanjacobi-1932-bibliotheca-/page/LXXXI/mode/2up}}</ref><ref>{{cite book | title=Journal Of Indian Asiatic Society | date=1872 | url=https://books.google.com/books?id=yajAG0tbZ9cC&q=As%E2%80%99oka | page=154 }}</ref> انهيءَ ڪري جديد محققن جو وڏو حصو انهن واقعن کي مذهبي مقابلي جي نتيجي ۾ بعد ۾ شامل ڪيل افسانوي روايتون سمجهي ٿو، نه ڪي اشوڪ جي دور جا تصديق ٿيل تاريخي واقعا. == خاندان == [[File:Sanchi King Ashoka with his Queens, South Gate, Stupa no. 1.jpg|thumb|هڪ شهنشاهه ــ گهڻو امڪان آهي ته اشوڪ ــ پنهنجي ٻن راڻين [[اسندهيمترا]] ۽ [[ڪاروواڪي]] سان گڏ، ۽ ٽن خادمن سميت، [[سانچي]] جي هڪ اُڀريل نقش ۾ ڏيکاريل آهي.{{sfn|Singh|2017|p=162}} هن شخصيت جي اشوڪ طور سڃاڻپ [[ڪناگنهلي]] جي هڪ ساڳئي نقش مان ٿئي ٿي، جنهن تي سندس نالو پڻ لکيل آهي.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Kanaganahalli Asoka with inscription.jpg|thumb|upright|اشوڪ پنهنجي راڻي [[تشيارڪشيتا]] سان گڏ، [[ڪناگنهلي]] ويجهو [[سنّتي]] ۾، 1هين–3هين صدي عيسوي. هن اُڀريل نقش تي [[برهمي لپي]] ۾ "𑀭𑀸𑀬 𑀅𑀲𑁄𑀓𑁄" (''رايا اشوڪو''، "بادشاهه اشوڪ") لکيل آهي. تصوير ۾ اشوڪ، سندس راڻي، ٻه چمرا جهُلڻ وارا خادم ۽ هڪ ڇانوَ کڻندڙ خادم ڏيکاريل آهن.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Emperor Ashoka and his Queen at the Deer Park.jpg|upright|thumb|شهنشاهه اشوڪ ۽ سندس راڻي [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (شاکيه ڪُماري)، [[سارناتھ]] جي هرڻن واري باغ ۾. [[سانچي]] جو اُڀريل نقش.{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === زالون === مختلف ذريعن موجب اشوڪ جون پنج مشهور زالون هيون: [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (يا ويديسا مهاديوي شاکيه ڪُماري)، [[اسندهيمترا]]، [[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]]، [[ڪاروواڪي]] ۽ [[تشيارڪشيتا]].{{sfn|Mookerji|1995|p=9}} ڪاروواڪي اشوڪ جي واحد راڻي آهي جنهن جو ذڪر اشوڪ جي پنهنجي فرمانن ۾ ملي ٿو. سندس نالو [[الله آباد]] جي هڪ ٿنڀي تي لکيل فرمان ۾ اچي ٿو. ان فرمان ۾ کيس شهزادي [[تيورا]] جي ماءُ قرار ڏنو ويو آهي، ۽ شاهي عملدارن (''مها ماترن'') کي حڪم ڏنو ويو آهي ته سندس مذهبي ۽ خيراتي عطين جو رڪارڊ رکيو وڃي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} هڪ نظريي مطابق [[تشيارڪشيتا]] دراصل ڪاروواڪي جو ئي شاهي لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[مهاونسا]]'' مطابق اشوڪ جي وڏي راڻي [[اسندهيمترا]] هئي، جيڪا اشوڪ جي وفات کان چار سال اڳ فوت ٿي وئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} روايت موجب پنهنجي پوئين جنم ۾ هن هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] کي ماکي وڪڻندڙ واپاري ڏانهن رستو ڏيکاريو هو، ۽ اهو واپاري بعد ۾ اشوڪ جي روپ ۾ پيدا ٿيو، تنهنڪري هوءَ اشوڪ جي راڻي بڻجي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد جي ڪجهه متنن ۾ اچي ٿو ته اسندهيمترا ان پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجو تيار ڪيل ڪپڙو پڻ ڏنو هو.{{sfn|Strong|1995|p=166}} انهن متنن ۾ ''دساوتٿوپڪرن''، ڪمبوڊيا وارو وڌايل ''مهاونسا'' ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} هڪ ٻي ڪهاڻي موجب اشوڪ هڪ ڏينهن اسندهيمترا تي طنز ڪندي چيو ته هوءَ مٺو ڪمند کائي رهي آهي، حالانڪه هن اهو پنهنجي ''ڪرما'' سان حاصل نه ڪيو آهي. اسندهيمترا جواب ڏنو ته سندس سڀ نعمتون سندس نيڪ عملن جو نتيجو آهن. اشوڪ کيس اهو ثابت ڪرڻ لاءِ چيو ته هوءَ 60,000 راهبن لاءِ پوشاڪون فراهم ڪري.{{sfn|Strong|1995|p=166}} رات جو محافظ ديوتائن کيس سندس پراڻي نيڪ عمل جي ياد ڏياريو، ۽ ٻئي ڏينهن هوءَ معجزاتي طور 60,000 پوشاڪون مهيا ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.{{sfn|Strong|1995|p=166}} اشوڪ ايترو متاثر ٿيو جو هن کيس پنهنجي پسنديده راڻي بڻايو ۽ کيس سلطنت جي حڪمراني به آڇي، پر هن انڪار ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=167}} ''ترائي ڀومي ڪٿا'' موجب اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ ۽ 84,000 اسٽوپا ۽ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ لاءِ به اسندهيمترا ئي همٿايو هو.{{sfn|Strong|1995|pp=167–168}} ''مهاونسا'' مطابق اسندهيمترا جي وفات کان پوءِ [[تسّراڪها]] (تشيارڪشيتا) وڏي راڻي بڻجي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ اسندهيمترا جو ذڪر ڪونهي، پر تشيارڪشيتا جو ذڪر ملي ٿو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} ''ديوياوادان'' ۾ [[پدماوتي]] نالي هڪ ٻي راڻي جو ذڪر آهي، جيڪا ولي عهد [[ڪُڻال]] جي ماءُ هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جڏهن شهزادو هو ته [[وديشا]] ۾ [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] سان محبت ۾ گرفتار ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} سلطنت سنڀالڻ کان پوءِ ديوي [[پاٽلي پتر]] وڃڻ بدران [[وديشا]] ۾ ئي رهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''مهاونسا'' واضح ڪري ٿو ته اشوڪ جي وڏي راڻي اسندهيمترا هئي، ديوي نه؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي شخصيت سمجهڻ مشڪل آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''ديپاونسا'' مطابق اشوڪ ۽ ديوي جا ٻه ٻار هئا: [[مهندا]] ۽ [[سنگهمتّا]].{{sfn|Thapar|1961|p=22}} === پٽ === [[تيورا]]، جيڪو اشوڪ ۽ ڪاروواڪي جو چوٿون پٽ هو، اشوڪ جي فرمانن ۾ نالي سان ذڪر ٿيل واحد پٽ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ جو هڪ ٻيو پٽ [[ڪُڻال]] هو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ڪُڻال جو هڪ پٽ [[سمپراتي]] هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت [[مهندا]] جو ذڪر ڪري ٿي، جنهن کي ٻڌ مبلغ طور سري لنڪا موڪليو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} چيني سياح [[شُوان زانگ]] جو چوڻ آهي ته مهندا اشوڪ جو پٽ نه، پر سندس ننڍو ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] (يا وگتاشوڪ) هو.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} ''ديوياوادان'' ۾ ولي عهد [[ڪُڻال]] (ڌرموِوَردهن) جو ذڪر آهي، جيڪو اشوڪ ۽ پدماوتي جو پٽ هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} [[فا شيان]] موجب ڌرموِوَردهن کي [[گنڌارا]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ [[جالوڪ]] کي اشوڪ جو ٽيون پٽ ڄاڻايو ويو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڌيئر === سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جي هڪ ڌيءَ [[سنگهمتّا]] هئي، جيڪا بعد ۾ [[ڀڪشُڻي]] بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ڪجهه مؤرخ، جهڙوڪ [[روميلا ٿاپر]]، سنگهمتّا جي تاريخي حيثيت بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} انهن جي دليلن مان ڪجهه هي آهن: * "سنگهمتّا" نالو، جنهن جي معنيٰ "سنگهه جي دوست" آهي، غيرمعمولي لڳي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} * ''مهاونسا'' موجب هن اشوڪ جي ڀائيٽي [[اگني برهما]] سان شادي ڪئي، جيڪا ان دور جي سماجي قانونن سان ٺهڪندڙ نه هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} * هوءَ 18 ورهين جي عمر ۾ ڀڪشُڻي بڻجي وئي، جڏهن ته روايت موجب ان وقت سندس ننڍڙو ٻار به هو.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} هڪ ٻي روايت ۾ اشوڪ جي ڌيءَ [[چارومتي]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن [[ديوپال]] نالي هڪ [[ڪشتري]] سان شادي ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڀائر === ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جو هڪ وڏو سڳو نه پر اڌ ڀاءُ [[سوسيما]] هو.{{sfn|Strong|1989|p=204}} * سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جو هڪ ڀاءُ [[تِسّا]] هو، جيڪو شروع ۾ عيش عشرت واري زندگي گذاريندو هو. اشوڪ کيس سبق سيکارڻ لاءِ ڪجهه ڏينهن لاءِ تخت تي ويهاريو، پوءِ کيس غاصب قرار ڏئي ستن ڏينهن کان پوءِ قتل جو حڪم ڏنو. انهن ستن ڏينهن ۾ تِسّا زندگي جي ناپائيداري سمجهي ورتي ۽ پوءِ راهب بڻجي ''ارهت'' جو درجو حاصل ڪيائين.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} * ''ٿيراگاتا'' جي شرح موجب هن ڀاءُ جو نالو [[ويتاشوڪ]] هو. هڪ ڏينهن هن پنهنجي مٿي ۾ اڇو وار ڏٺو ۽ دنياوي زندگي ڇڏي خانقاهه ۾ داخل ٿي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * [[فا شيان]] هن ڀاءُ کي [[مهيندر]] سڏي ٿو. سندس بيان موجب اشوڪ هن کي سندس غير اخلاقي روين سبب شرمسار ڪيو، جنهن کان پوءِ هو هڪ غار ۾ وڃي رهيو ۽ عبادت ڪندي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جي هڪ ڀاءُ کي جين سمجهي قتل ڪيو ويو، جڏهن اشوڪ جينن خلاف مهم هلائي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} == سلطنت جي حد == اشوڪ جي اڳوڻن حڪمرانن جي قبضي هيٺ آيل علائقن جي صحيح حدن بابت پڪ سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي، پر امڪان آهي ته سندس ڏاڏي [[چندر گپت موريا]] جي سلطنت اتر هندستان جي اولهه واري سامونڊي ڪناري ([[عرب سمنڊ]]) کان اوڀر واري ڪناري ([[بنگال جي نار]]) تائين پکڙيل هئي، ۽ ڀارتي برصغير جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين حصن تي مشتمل هئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} [[بندوسار]] ۽ اشوڪ غالباً سلطنت کي ڏکڻ طرف وڌيڪ وڌايو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس سلطنت تقريباً سڄي ڀارتي برصغير تي پکڙيل هئي، سواءِ انتهائي ڏاکڻن علائقن جي. [[اشوڪ جا فرمان|پٿريلا فرمان]] نمبر 2 ۽ 13 مان معلوم ٿئي ٿو ته اهي ڏاکڻا علائقا [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ڪيرلپتر]] ۽ [[ساتياپتر]] حڪمرانن جي قبضي ۾ هئا. اتر اولهه ۾ اشوڪ جي سلطنت [[افغانستان]] تائين پکڙيل هئي، جتي ان جون سرحدون [[سيلوڪي سلطنت]] سان لڳنديون هيون، جنهن تي [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيوس]] حڪومت ڪندو هو.{{sfn|Singh|2017|p=162}} اشوڪ جي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ [[پاٽلي پتر]] هو، جيڪو [[مگڌ]] واري علائقي ۾ واقع هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == مذهب ۽ فلسفو == === ٻڌ ڌرم سان تعلق === [[File:Upasaka.jpg|thumb|لفظ ''[[اپاسڪ]]'' (𑀉𑀧𑀸𑀲𑀓، "ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ")، جيڪو اشوڪ پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ ٻڌ ڌرم سان پنهنجي وابستگي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو (تقريباً 258 ق.م.)]] ٻڌ روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو هو،{{sfn|Strong|1989|p=15}} جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن هن معاملي تي اختلاف ظاهر ڪيو آهي.{{sfn|Strong|1995|p=142}} بهرحال [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان]] نمبر 1 واضح ثبوت فراهم ڪري ٿو ته اشوڪ ٻڌ ڌرم جو پوئلڳ هو. هن فرمان ۾ هو پاڻ کي ''[[اپاسڪ]]'' (يعني ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ) ۽ ''ساکيه'' (يعني گوتم ٻڌ جي لقب ''شاکيه مُني'' جي نسبت سان ٻڌ ڌرمي) سڏي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=134}} هي فرمان ۽ ٻيا ڪيترائي فرمان سندس ٻڌ ڌرم سان وابستگي جا ثبوت پيش ڪن ٿا:{{sfn|Guruge|1995|pp=43–44}} * پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ اشوڪ لکي ٿو ته ''اپاسڪ'' ٿيڻ کان پوءِ هڪ سال تائين هن گهڻي ترقي نه ڪئي، پر پوءِ هو ''سنگهه'' جي ويجهو ويو ۽ وڌيڪ اڳتي وڌيو. ''سنگهه ڏانهن وڃڻ'' جي صحيح معنيٰ واضح نه آهي. ٻڌ روايت موجب هو ڪجهه وقت راهبن سان گڏ رهيو، پر اهو شايد وڌاءُ هجي. البت اها ڳالهه يقيني آهي ته اشوڪ ٻڌ ڌرم ڏانهن وڌيڪ مائل ٿيو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 3 ۾ هو پاڻ کي ''اپاسڪ'' سڏي ٿو ۽ [[ٻڌ]] ۽ [[سنگهه]] تي پنهنجي ايمان جو اظهار ڪري ٿو.{{sfn|Thapar|1995|pp=19–20}}{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[وڏا پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان]] نمبر 8 ۾ هو پنهنجي تاجپوشي کان ڏهه سال پوءِ [[سمبودهي]] (يعني [[بودھ گيا]] ۾ مقدس [[بودهي وڻ]]) جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[لمبني]] واري ٿنڀي جي لکت ۾ هو [[گوتم ٻڌ]] جي جنم ڀومي جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ ٻڌ ۽ سنگهه لاءِ پنهنجي عقيدت جو اعلان ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1989|p=13}} * [[نگالي ساگر]] واري لکت ۾ هو اڳوڻي هڪ ٻڌ جي نالي سان منسوب اسٽوپا کي ٻيڻو وڏو ڪرڻ ۽ ان جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * سندس ڪجهه لکتون ٻڌ سنگهه جي اتحاد ۽ نظم برقرار رکڻ ۾ سندس دلچسپي ظاهر ڪن ٿيون.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * [[سارو مارو]] واري لکت موجب اشوڪ ''منيما ديش'' ۾ واقع ''اپونيت وهار'' ڏانهن سفر دوران پنهنجو پيغام موڪليو. جيتوڻيڪ هن هنڌ جي صحيح سڃاڻپ يقيني نه آهي، پر واضح آهي ته اهو هڪ ٻڌ وهار (''وهار'') هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=157}} === ڌرم === {{مکيه|اشوڪ جي ڌرم واري پاليسي}} [[File:Lomas Rishi relief.jpg|thumb|اشوڪ کي [[لوماس رشي غار]] جي سجايل دروازي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو ''[[چيتيه]] محراب'' جو "سڀ کان پراڻو معلوم مثال" سمجھيو وڃي ٿو.<ref name="Harle1994p24">{{cite book|author=James C. Harle|title=The Art and Architecture of the Indian Subcontinent|url=https://archive.org/details/artarchitectureo00harl|url-access=registration|year=1994|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-06217-5|pages=[https://archive.org/details/artarchitectureo00harl/page/24 24]–25}}</ref>]] اشوڪ جي مختلف لکتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن پاڻ کي "ڌرم" (پالي: ''ڌمّ'') جي واڌاري لاءِ وقف ڪري ڇڏيو هو. ٻڌ حلقن ۾ هي اصطلاح [[گوتم ٻڌ]] جي تعليمات لاءِ استعمال ٿيندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} بهرحال، اشوڪ جي پنهنجي لکتن ۾ ٻڌ ڌرم جي بنيادي عقيدن، جهڙوڪ [[چار اَريا سچ]] يا [[نروان]] جو ڪو ذڪر موجود ناهي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} لفظ "ڌرم" ڀارتي مذهبن ۾ مختلف معنائن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ عام طور تي ان جو مطلب "قانون"، "فرض"، "نيڪي" يا "راستي تي هلڻ" ورتو ويندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي [[قنڌار]] وارين لکتن ۾ "ڌرم" جو ترجمو يوناني ٻوليءَ ۾ ''eusebeia'' ۽ آرامي ٻوليءَ ۾ ''qsyt'' ڪيو ويو آهي، جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته اشوڪ جو "ڌرم" فقط ٻڌ ڌرم تائين محدود نه هو، پر هڪ وڌيڪ وسيع اخلاقي تصور هو.{{sfn|Strong|1995|p=142}} اشوڪ جي لکتن موجب، ڌرم جو مطلب هو: * سماجي ڀلائيءَ لاءِ سرگرم اخلاقي حڪمراني * مذهبي رواداري * ماحولياتي شعور * عام اخلاقي اصولن جي پيروي * جنگ کان پاسو {{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي فرمانن ۾ ڌرم جي عملي صورتن جا مثال هي آهن: * موت جي سزا ختم ڪرڻ ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 4){{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * رستن جي ڪنارن تي وڻن جي پوک، خاص طور تي [[برگد]] ۽ آم جا باغ، گڏوگڏ مسافرن لاءِ آرامگاهون ۽ کوهه تعمير ڪرائڻ. هر اڌ ميل جي فاصلي تي اهڙيون سهولتون قائم ڪيون ويون. ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 7){{sfn|Strong|1989|p=4}} * شاهي باورچي خاني ۾ جانورن جي قتل تي پابنديون لڳائڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 1).{{sfn|Strong|1989|p=4}} روزانو فقط ٻه مور ۽ هڪ هرڻ ذبح ڪرڻ جي اجازت هئي، ۽ پوءِ اهو به بند ڪيو ويو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * انسانن ۽ جانورن ٻنهي لاءِ طبي سهولتون قائم ڪرڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 2).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * والدين جي فرمانبرداري، پجاريَن ۽ تپسوين سان سخاوت، ۽ خرچن ۾ سادگي جي ترغيب ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 3).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * عملدارن کي غريبن ۽ پوڙهن ماڻهن جي ڀلائي ۽ خوشحالي لاءِ ڪم ڪرڻ جو حڪم ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 5).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * سڀني جاندارن جي ڀلائيءَ کي فروغ ڏيڻ ته جيئن هو زنده مخلوق تي پنهنجو قرض ادا ڪري سگهي ۽ هن دنيا ۽ ايندڙ دنيا ۾ انهن جي خوشيءَ جو سبب بڻجي سگهي ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 6).{{sfn|Strong|1989|p=4}} جديد عالمن اشوڪ جي ''ڌرم'' بابت مختلف رايا پيش ڪيا آهن. ڪن ان کي ٻڌ ڌرم جي عام گهرو پوئلڳن جي اخلاقي ضابطن سان تشبيهه ڏني آهي، ڪن ان کي سياسي ۽ اخلاقي اصولن جو مجموعو قرار ڏنو آهي، ڪن ان کي هڪ قسم جو "عالمي مذهب" سمجهيو آهي، جڏهن ته ڪجهه ان کي اشوڪ جي پنهنجي فڪري ايجاد قرار ڏين ٿا. ٻئي طرف، ڪجهه محققن جو خيال آهي ته اهو بنيادي طور هڪ سياسي نظريو هو، جنهن جو مقصد هڪ وڏي ۽ گهڻ قومي سلطنت کي اخلاقي بنيادن تي متحد رکڻ هو.{{sfn|Singh|2012|p=131}} اشوڪ ''ڌرم-مها ماتر'' نالي نئين درجي جا عملدار مقرر ڪيا. انهن جي ذميواري پوڙهن، بيمارن، عورتن، ٻارن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي ڀلائي هئي. اهي عملدار اولهه ايشيا جي يوناني-هلينستي سلطنتن ڏانهن سفارتي مهمن تي به موڪليا ويندا هئا ته جيئن ڌرم جو پيغام پهچائي سگهجي.{{sfn|Thapar|1995|p=31}} تاريخي طور تي، عالمي ٻڌ ڌرمي حلقن ۾ اشوڪ جي جيڪا تصوير مشهور ٿي، اها سندس فرمانن بدران ٻڌ روايتن ۽ ڏند ڪٿائن (جهڙوڪ ''[[اشوڪاوادان]]'') تي ٻڌل هئي. ان جو هڪ وڏو سبب اهو هو ته اشوڪ جا فرمان [[برهمي لپي]] ۾ لکيل هئا، جيڪا وقت سان وسري وئي ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ [[جيمس پرنسپ]] جي تحقيق کان پوءِ ئي ٻيهر پڙهي ويئي.{{sfn|Strong|1989|p=5}} چيني ٻڌ ياترين [[فاشيان]] ۽ [[شوان زانگ]] جي سفرنامن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو اشوڪ جي لکتن کي ٻڌ سان لاڳاپيل مقدس هنڌن جي نشانين طور ڏسندا هئا. انهن فرمانن کي ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل مواد سان منسوب ڪيو، پر جديد عالمن جڏهن برهمي لپي پڙهي، ته معلوم ٿيو ته انهن جي تشريح اصل متن سان مطابقت نٿي رکي. غالب امڪان اهو آهي ته فاشيان مقامي رهنمائن تي ڀاڙيو، جن يا ته پنهنجي طرفان ٻڌ ڌرمي تشريحون ٺاهيون يا زباني روايتن جي بنياد تي غلط ترجما پيش ڪيا. شوان زانگ به اهڙي صورتحال کي منهن ڏنو هوندو، يا شايد هن فاشيان جي لکڻين تي ڀروسو ڪيو هجي.{{sfn|Strong|1989|pp=6–9}} هن راءِ جي تائيد ان ڳالهه مان به ٿئي ٿي ته چوڏهين صديءَ ۾ [[فيروز شاهه تغلق]] جڏهن اشوڪ جي ٿنڀن تي لکيل تحريرن جي معنيٰ پڇي، ته ڪجهه برهمڻ عالمن انهن جون خيالي تشريحون پيش ڪيون. [[شمس سراج عفيف]] جي ''تاريخ فيروز شاهي'' موجب، جڏهن فيروز شاهه [[ٽوپرا]] ۽ [[ميرٺ]] مان اهي ٿنڀ دهلي آندا، ته برهمڻن کيس ٻڌايو ته انهن تي اڳڪٿي لکيل آهي ته فيروز نالي بادشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به انهن ٿنڀن کي نه هٽائي سگهندو. ان وقت مقامي روايتن ۾ انهن ٿنڀن کي افسانوي سورمي [[ڀيم]] سان پڻ منسوب ڪيو ويندو هو.{{sfn|Strong|1989|pp=9–10}} [[رچرڊ گومبرچ]] جهڙن عالمن جو خيال آهي ته اشوڪ جي ڌرم تي ٻڌ ڌرم جو واضح اثر موجود هو. مثال طور، [[ڪالنگا]] بابت جدا فرمان نمبر 1 ۾ موجود خيال، ٻڌ جي ''سگال کي نصيحت'' ۽ ٻين وعظن سان گهڻي مشابهت رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} ==== جانورن جي ڀلائي ==== اشوڪ جي پٿريلي فرمانن ۾ واضح طور چيو ويو آهي ته جاندارن کي تڪليف پهچائڻ مناسب ناهي، ۽ ڪنهن به جانور کي [[يجنا]] يا قرباني لاءِ قتل نه ڪيو وڃي.{{sfn|Fitzgerald|2004|p=120}} بهرحال، اشوڪ عام ڍورن جي ذبح يا گوشت کائڻ تي مڪمل پابندي نه لڳائي.{{sfn|Simoons|1994|p=108}} هن اهڙن سڀني چؤپائن جي قتل تي پابندي وڌي جيڪي نه خوراڪ لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ نه ئي ڪنهن عملي فائدي جا هئا. ان کان علاوه ڪيترن پکين، مڇين ۽ ٻين جانورن جي مخصوص نسلن جي قتل تي به پابندي لڳائي وئي.{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ کير پياريندڙ ٻڪريُن، رڍن ۽ سوئرن جي قتل کي به منع ڪيو، ۽ سندن ڇهن مهينن کان گهٽ عمر وارن ٻچن جي قتل تي پڻ پابندي وڌي. هن ڪجهه خاص مذهبي دورن، جهڙوڪ [[چاتُرماس]] ۽ [[اوپوسٿ]] جي ڏينهن ۾: سڀني مڇين جي شڪار; ۽ جانورن جي خصي ڪرڻ تي پابندي لڳائي.{{sfn|Dhammika|1994}}{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ شاهي شڪار کي ختم ڪيو ۽ شاهي محل ۾ خوراڪ لاءِ جانورن جي ذبح کي به محدود ڪري ڇڏيو.{{sfn|Draper|Meyer|McCoubrey|1998|p=44}} ڇاڪاڻ ته هن: شڪار تي پابنديون وڌيون; جانورن لاءِ علاجگاهون قائم ڪيون; ڪيترن مذهبي ڏينهن تي گوشت کائڻ کان روڪيو، انهيءَ ڪري ڪجهه محقق موريا سلطنت کي دنيا جي تاريخ ۾ انهن نادر مثالن مان شمار ڪن ٿا، جتي حڪومت جانورن کي به اهڙو تحفظ ڏنو جهڙو انساني شهرين کي حاصل هوندو آهي.{{sfn|Phelps|2007}} اشوڪ جي فرمانن ۾ جهنگلي جانورن جي قتل ۽ ٻيلن جي تباهي تي به پابنديون ملن ٿيون، تنهن ڪري ڪيترائي جديد ماحولياتي مورخ کيس ماحولياتي شعور ۽ فطرت جي تحفظ جي ابتدائي نمائندن مان هڪ سمجهن ٿا.{{sfn|Elverskog|2020|p=56}}{{sfn|Fisher|2018|p=72}} == پرڏيهي لاڳاپا == [[File:Territories conquered by the Dharma according to Ashoka.jpg|thumb|[[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13]] موجب اهي علائقا جيڪي اشوڪ جي "ڌرم فتح" هيٺ آيا (260–218 ق م).{{sfn|Kosmin|2014|p=57}}<ref name=ME368>Thomas Mc Evilly, ''The shape of ancient thought'', Allworth Press, New York, 2002, p. 368</ref>]] اهو چڱيءَ طرح معلوم آهي ته اشوڪ مختلف ماڻهن ۽ بادشاهن ڏانهن ''دوت'' (سفير يا ايلچي) موڪليندو هو ته جيئن زباني يا لکت واريون هدايتون، يا ٻنهي قسمن جا پيغام، انهن تائين پهچائي سگهجن. سندس ڇهين پٿريلي فرمان (Rock Edict VI) ۾ "زباني حڪمن" جو واضح ذڪر ملي ٿو. بعد ۾ اها ڳالهه به ثابت ٿي ته ان دور ۾ لکت وارين هدايتن سان گڏ زباني پيغام موڪلڻ ڪا غيرمعمولي ڳالهه نه هئي. اشوڪ جي پيغامن جو مقصد سندس ''ڌمّ-وجيه'' (ڌرم ذريعي فتح) کي ڦهلائڻ هو، جنهن کي هو سڀني فتحن کان اعليٰ سمجھندو هو ۽ جنهن کي هو هر هنڌ، بلڪه ڀارت کان ٻاهر به، ڦهلائڻ جو خواهشمند هو. [[خروشٺي لپي]] جي اختيار ٿيڻ مان مختلف ثقافتن جي وچ ۾ رابطن جا واضح ۽ ناقابل ترديد نشان ملن ٿا. اهو به ممڪن آهي ته حڪومتي لکتون نصب ڪرڻ جو تصور به انهيءَ لپيءَ سان گڏ آيو هجي، ڇاڪاڻ ته اشوڪ جي فرمانن ۾ [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] اثر ڪيترن ئي اصطلاحن ۽ تحريري اندازن ۾ نظر اچي ٿو. اهي حقيقتون ظاهر ڪن ٿيون ته اشوڪ ٻين تهذيبن سان رابطي ۾ هو ۽ پنهنجي سلطنت جي حدن کان ٻاهر نون ثقافتي خيالن جي ڏي وٺ ۽ ڦهلاءَ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪري رهيو هو.<ref name="Hinuber2012">{{cite journal | author=Oskar von Hinüber |title=Did Hellenistic Kings Send Letters to Aśoka? | journal=Journal of the American Oriental Society |volume=130 | issue=2 | year=2010 | publisher=Freiburg | pages=262–265}}</ref> === يوناني دنيا === [[File:Sarnath Ashoka Capital Horse motif.jpg|thumb|right|[[سارناٿ]] جي [[اشوڪ جو شيرن وارو تاج|اشوڪي تاج]] تي گھوڙي جو نقش، جنهن کي اڪثر يوناني حقيقت نگاري (ريئلزم) جو مثال سمجھيو ويندو آهي.<ref name="Danielou">A Brief History of India, [[Alain Daniélou]], Inner Traditions / Bear & Co, 2003, p. 89-91 [https://archive.org/details/briefhistoryofin00dani/page/89]</ref>]] اشوڪ پنهنجي پٿريلي فرمانن ۾ بيان ڪري ٿو ته هن اولهه ۾ واقع [[يوناني دور]] جي بادشاهتن ڏانهن ٻڌ ڌرم ۽ ڌرم جي تبليغ لاءِ قدم کنيا. هو اهو پڻ ٻڌائي ٿو ته سندس سلطنت ۾ رهندڙ يوناني ماڻهو ٻڌ ڌرم قبول ڪندڙ هئا ۽ سندس سفيرن جا مخاطب پڻ هئا. {{blockquote |text=هاڻي ديوتائن جي پياري بادشاهه جي نظر ۾ سڀ کان وڏي فتح ڌرم جي فتح آهي. ۽ اها ڌرم فتح هتي به حاصل ڪئي وئي آهي ۽ ڇهه سئو يوجن پري به، جتي يوناني بادشاهه [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]] حڪومت ڪري ٿو، ۽ ان کان به اڳتي جتي چار بادشاهه [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] حڪومت ڪن ٿا. اهڙي طرح ڏکڻ ۾ [[چولا]]، [[پانڊيا]] ۽ [[تامراپرني]] تائين پڻ. هتي بادشاهه جي سلطنت اندر يونانين، ڪمبوجن، نابھڪن، نابھاپمڪتين، ڀوجن، پيتنيڪن، آندرهن ۽ پاليدن جي وچ ۾ به ماڻهو ديوتائن جي پياري بادشاهه جي ڌرم واري هدايتن تي عمل ڪن ٿا. جتي سندس سفير نه به پهتا آهن، اتي به ماڻهن سندس ڌرم جي تعليمات بابت ٻڌي انهن تي عمل ڪرڻ شروع ڪيو آهي ۽ مستقبل ۾ به ڪندا رهندا. |source=[[اشوڪ جا فرمان]]، [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان نمبر 13]] (ايس. ڌمّيڪا جو ترجمو)<ref>[http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html#rock14 The Edicts of King Ashoka: an English rendering by Ven. S. Dhammika] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160510060618/http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html |date=10 May 2016 }}</ref> }} {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | caption_align = center | align = left | direction = horizontal | image1 = Kalsi02.jpg | image2 = Khalsi rock edict of Ashoka.jpg | footer = [[کالسي]] جا پٿريلا فرمان (وڏو پٿريلو فرمان نمبر 13)، جن ۾ اشوڪ يوناني بادشاهن [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] جا نالا سڌيءَ طرح پنهنجي تعليمات جي مخاطبن طور کڻي ٿو. | footer_align = center }} اهو ممڪن آهي، جيتوڻيڪ يقيني نه آهي، ته اشوڪ کي يوناني حڪمرانن کان خط موصول ٿيا هجن ۽ هو يوناني بادشاهن جي حڪومتي فرمانن کان واقف هجي. ساڳي طرح جيئن هو شايد [[هخامنشي سلطنت]] جي بادشاهن جي لکتن کان واقف هو، ڇاڪاڻ ته ان دور ۾ يوناني بادشاهن جا سفير ڀارت ۾ موجود هئا ۽ اشوڪ پاڻ به پنهنجا ''دوت'' ٻاهرين ملڪن ڏانهن موڪليندو هو.<ref name="Hinuber2012"/> [[ڊيو نيسيوس (سفير)|ڊيو نيسيوس]] نالي هڪ يوناني سفير جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]] طرفان اشوڪ جي درٻار ۾ موڪليو ويو هو.<ref>{{cite web |url = http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |title = Pliny the Elder, "The Natural History", 6, 21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728023626/http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |archive-date=28 July 2013 |url-status=dead}}</ref> اهو ساڳيو بطليموس اشوڪ جي فرمانن ۾ به ٻڌ ڌرم جي پيغام حاصل ڪندڙ بادشاهن مان شمار ڪيو ويو آهي. ڪجهه يوناني فلسفي، جهڙوڪ [[هيگيسياس آف سيرين]]، جيڪو غالباً بادشاهه [[ماگاس آف سيرين]] جي دور ۾ رهندو هو، انهن کي به ممڪن طور ٻڌ ڌرم جي تعليمات کان متاثر سمجھيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته ماگاس انهن بادشاهن مان هڪ هو جن ڏانهن اشوڪ جا مذهبي سفير موڪليا ويا هئا.<ref>{{cite book |last=Preus |first=Anthony |year=2015 |title=Historical Dictionary of Ancient Greek Philosophy |url=https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |page=184 |isbn=978-1-4422-4639-3 |access-date=18 June 2017 |archive-date=4 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201104102717/https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |url-status=live }}</ref> ڀارت ۾ رهندڙ يونانين جو ٻڌ ڌرم جي واڌاري ۾ عملي ڪردار به نظر اچي ٿو. مثال طور، اشوڪ جي سفيرن مان هڪ [[ڌمّرڪشيت]] بابت پالي ذريعن ۾ ذڪر آهي ته هو هڪ يوناني (''يونا'') ٻڌ ڀڪشو هو، جنهن ٻڌ ڌرم جي تبليغ ۾ سرگرم حصو ورتو. ''[[مهاونسا]]'' ۾ هن جو ذڪر موجود آهي.<ref name="plgotw">Full text of the ''Mahavamsa'' [http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html Click chapter XII] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060905050433/http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html |date=5 September 2006 }}</ref> ڪجهه يوناني (يَوَن) شايد اشوڪ جي سلطنت ۾ انتظامي عهدن تي پڻ فائز هئا. [[رودر دامن]] جي [[گرناڙ|گِرناڙ]] واري لکت ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ جي دور ۾ [[گجرات]] جي علائقي گِرناڙ ۾ هڪ يَوَن (يوناني) گورنر مقرر هو، جيڪو هڪ آبي ذخيرو تعمير ڪرائڻ جو ذميوار هو.<ref>The Idea of Ancient India: Essays on Religion, Politics, and Archaeology by Upinder Singh [https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 p.18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229135504/https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 |date=29 December 2019 }}</ref> ڪيترن محققن جو خيال آهي ته [[پاٽلي پتر]] ۾ اشوڪ جو شاهي محل [[پرسيپولس]] ۾ موجود هخامنشي شاهي محل جي طرز تي تعمير ڪيو ويو هو.<ref>{{cite book |last1=De la Croix |first1=Horst |last2=Tansey |first2=Richard G. |last3=Kirkpatrick |first3=Diane |title=Gardner's Art Through the Ages |date=1991 |publisher=Thomson/Wadsworth |isbn=0-15-503769-2 |edition=9th |page=[https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 428] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 }}</ref> == اڳين جنمن بابت ڏند ڪٿائون == ٻڌ ڌرم جي روايتن ۽ ڏند ڪٿائن ۾ اشوڪ جي گذريل جنمن بابت به ڪيترائي قصا بيان ڪيا ويا آهن. ''مهاونسا'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ، [[نگروده]] ۽ [[ديوانمپيا تِسا]] هڪ اڳئين جنم ۾ ڀائر هئا. ان وقت هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] (Pratyekabuddha) ٻئي بيمار پرتيڪ ٻڌ جي علاج لاءِ ماکي ڳولي رهيو هو. هڪ عورت کيس هڪ ماکيءَ جي دڪان ڏانهن رهنمائي ڪئي، جيڪو انهن ٽنهي ڀائرن جي ملڪيت هو. اشوڪ وڏي سخاوت سان ان پرتيڪ ٻڌ کي ماکي عطا ڪئي ۽ انهيءَ نيڪيءَ جي عيوض اها خواهش ظاهر ڪئي ته هو مستقبل ۾ جمبودويپ جو خودمختيار حڪمران بڻجي.{{sfn|Strong|1995|p=146}} اها عورت به دعا ڪئي ته هوءَ سندس راڻي بڻجي، ۽ پوءِ ايندڙ جنم ۾ اشوڪ جي زال [[اسندهمتّا]] جي روپ ۾ پيدا ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد وارن پالي متنن موجب اسندهمتّا هڪ ٻي نيڪي پڻ ڪئي هئي: هن پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجي هٿن سان تيار ڪيل ڪپڙي جو هڪ ٽڪرو تحفي طور ڏنو هو. اهي روايتون ''دساوتٿُپّڪرڻ''، نام نهاد ڪمبوڊيائي يا توسيع يافته ''مهاونسا'' (ممڪن طور نائين يا ڏهين صدي) ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' (پندرهين صدي) ۾ محفوظ آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} ''[[اشوڪاوادان]]'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ اڳئين جنم ۾ [[راجگريهه]] جي هڪ معزز خاندان ۾ ''جيا'' نالي ڇوڪري جي صورت ۾ پيدا ٿيو هو. جڏهن هو ننڍڙو ٻار هو، تڏهن هن [[گوتم ٻڌ]] کي مٽيءَ جو هڪ ڍير کاڌي جي خيال سان پيش ڪيو. ٻڌ انهيءَ عطئي کي قبول ڪيو، جنهن تي جيا اعلان ڪيو ته هن نيڪ عمل جي نتيجي ۾ هو مستقبل ۾ بادشاهه بڻجندو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} ساڳئي روايت ۾ اهو پڻ ٻڌايو ويو آهي ته جيا جو ساٿي ''وجيا'' بعد ۾ اشوڪ جي وزير اعظم [[رادھاگپت]] جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} بعد ۾، پنهنجي ايندڙ زندگيءَ ۾، ٻڌ ڀڪشو [[اپگپت]] اشوڪ کي ٻڌائي ٿو ته سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي جو سبب اڳئين جنم ۾ مٽيءَ جو اهو ناپاڪ تحفو هو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ڪيترا پوءِ جا متن هيءَ ڪهاڻي ورجائين ٿا، پر مٽي ڏيڻ جي منفي نتيجن جو ذڪر نٿا ڪن. انهن متنن ۾ [[ڪمارلاتا]] جو ''ڪلپنا-منڊيتڪا''، [[آرياشور]] جو ''جاتڪ مالا'' ۽ ''مها-ڪرما-وڀاگا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=149}} چيني ليکڪ [[پاؤ چينگ]] پنهنجي ڪتاب ''شيه چيا جُو لائي ينگ هوا لو'' ۾ لکي ٿو ته مٽي ڏيڻ جهڙو معمولي عمل ايترو وڏو ثواب نٿو رکي سگهي جو ان جي نتيجي ۾ اشوڪ جهڙو عظيم شهنشاهه پيدا ٿئي. ان جي بدران، هو دعويٰ ڪري ٿو ته ڪنهن ٻئي اڳئين جنم ۾ اشوڪ هڪ بادشاهه جي حيثيت سان ٻڌ جون بيشمار مورتيون ٺهرايون هيون، ۽ انهيءَ عظيم ثواب جي نتيجي ۾ هو ايندڙ جنم ۾ هڪ وڏي شهنشاهه جي صورت ۾ پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=163}} پالي ٻوليءَ جي چوڏهين صديءَ واري داستاني ڪتاب ''دساوتٿُپّڪرڻ'' (ممڪن طور چوڏهين صديءَ جو) ماکيءَ واري واپاري ۽ مٽي ڏيندڙ ٻار ٻنهي ڪهاڻين کي پاڻ ۾ ملائي پيش ڪري ٿو. هي متن ''مهاونسا'' واري قصي جو ٿورو مختلف بيان ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته اهو واقعو [[گوتم ٻڌ]] جي ڄمڻ کان به اڳ ٿيو هو. ان کان پوءِ ڪتاب چوي ٿو ته اهو ماکي عطا ڪندڙ واپاري بعد ۾ انهيءَ ٻار جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو، جنهن ٻڌ کي مٽي پيش ڪئي هئي. پر هن روايت ۾ هڪ اضافي تفصيل به آهي: ٻڌ اها مٽي پنهنجي خادم [[آنند]] کي ڏني ته جيئن ان مان [[پلستر]] تيار ڪيو وڃي. اهو پلستر بعد ۾ وهار جي ڀتين ۾ پيل ڏارن ۽ شگافن جي مرمت لاءِ استعمال ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=163-165}} == آخري سال == === تسّراڪشا راڻي طور === اشوڪ جي آخري تاريخي لکت [[اشوڪ جا وڏا ستوني فرمان|ستوني فرمان نمبر 4]] آهي، جيڪا سندس حڪومت جي 26هين سال سان تعلق رکي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اشوڪ جي زندگيءَ جي آخري دور بابت ڄاڻ جو واحد ذريعو ٻڌ ڌرمي روايتون ۽ ڏند ڪٿائون آهن. سري لنڪائي روايت مطابق اشوڪ جي مهاراڻي [[اسندهمتّا]] سندس حڪومت جي 29هين سال ۾ وفات ڪري وئي، ۽ 32هين سال ۾ سندس ٻي زال [[تشيارڪشا|تسّراڪشا]] کي راڻيءَ جو لقب ڏنو ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ٻنهي ''مهاونسا'' ۽ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ [[بودهي وڻ]] سان خاص عقيدت ۽ محبت رکندو هو. حسد ۾ مبتلا تسّراڪشا "بودهي" کي اشوڪ جي ڪنهن محبوبه عورت جو نالو سمجهي ويٺي. پوءِ هن ڪاري جادو ذريعي وڻ کي سُڪائڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Strong|1995|p=152}} ''اشوڪاوادان'' موجب هن ان مقصد لاءِ هڪ جادوگر عورت کي ڀرتي ڪيو. جڏهن اشوڪ کيس سمجهايو ته "بودهي" دراصل هڪ وڻ جو نالو آهي، تڏهن هن ساڳي جادوگر عورت کان وڻ کي ٻيهر صحتمند ڪرايو.{{sfn|Strong|1995|pp=152–153}} پر ''مهاونسا'' مطابق تسّراڪشا آخرڪار وڻ کي مڪمل طور تباهه ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي،{{sfn|Strong|1995|p=153}} ۽ اهو واقعو اشوڪ جي حڪومت جي 34هين سال ۾ پيش آيو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''اشوڪاوادان'' موجب تسّراڪشا (جنهن کي هتي ''تشيارڪشيتا'' چيو ويو آهي) اشوڪ جي پٽ [[ڪُنالا]] سان عشق ڪرڻ لڳي، پر ڪُنالا سندس خواهش رد ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ اشوڪ کيس ستن ڏينهن لاءِ سلطنت جو مڪمل اختيار ڏئي ڇڏيو. انهيءَ مختصر عرصي دوران هن ڪُنالا تي ظلم ڪيو ۽ سندس اکيون ڪڍرائي کيس انڌو ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هن ڪاوڙ ۾ اچي چيو ته: "مان هن جون اکيون پٽي ڪڍندس، سندس جسم کي لوهي ڪنڊن سان چيريندس، کيس جيئري ڀالي تي چاڙهيندس، سندس نڪ آري سان ڪٽيندس ۽ سندس زبان استري سان وڍيندس." بعد ۾ ڪُنالا معجزاتي نموني ٻيهر بينائي حاصل ڪري ورتي ۽ راڻي لاءِ معافي جي درخواست ڪئي، پر اشوڪ ان جي باوجود تسّراڪشا کي قتل ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=152}} [[ڪشيميندر]] جي ''اوادان-ڪلپا-لتا'' ۾ به هيءَ روايت بيان ٿيل آهي، پر اتي اشوڪ جي شخصيت کي وڌيڪ مثبت ڏيکارڻ لاءِ لکيو ويو آهي ته ڪُنالا جي نظر واپس اچڻ کان پوءِ اشوڪ راڻيءَ کي معاف ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=165}} == وفات == سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي 37هين سال ۾ وفات ڪئي،{{sfn|Guruge|1995|p=51}} جنهن جو مطلب آهي ته سندس وفات لڳ ڀڳ 232 ق م ۾ ٿي.{{sfn|Kosmin|2014|p=36}} ''اشوڪاوادان'' موجب پنهنجي زندگيءَ جي آخري ڏينهن ۾ شهنشاهه سخت بيمار ٿي پيو. هن ٻڌ سنگهه کي عطيا ڏيڻ لاءِ سرڪاري خزاني مان رقم استعمال ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن تي سندس وزيرن کيس رياستي خزاني تائين رسائي کان روڪي ڇڏيو. ان کان پوءِ اشوڪ پنهنجون ذاتي ملڪيتون عطيو ڪرڻ لڳو، پر ان کان به کيس روڪيو ويو. آخرڪار، وفات وقت سندس وٽ صرف هڪ [[املي|آملي]] (Myrobalan) جو اڌ ڦر بچيو هو، جيڪو هن پنهنجي آخري نذراني طور سنگهه کي پيش ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=18}} اهڙيون روايتون ٻڌ سنگهه کي سخاوت سان عطيا ڏيڻ جي اهميت اجاگر ڪن ٿيون ۽ اهو پڻ ڏيکارين ٿيون ته سلطنت ٻڌ ڌرم جي حمايت ۾ ڪهڙو ڪردار ادا ڪندي هئي.{{sfn|Singh|2008|p=332}} هڪ مشهور ڏند ڪٿا مطابق اشوڪ جي جسد کي ساڙڻ وقت سندس چتا مسلسل ست ڏينهن ۽ ست راتيون ٻرندي رهي. <ref>{{cite book |last=Strong |first=John |date=2007 |title=Relics of the Buddha |url=https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |publisher=Motilal Banarsidass Publishers |page=149 |isbn=978-81-208-3139-1 |access-date=15 November 2015 |archive-date=8 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508154548/https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |url-status=live }}</ref> == آثارِ قديمه جا باقيات == === اڏاوت === [[File:Lomas_Rishi_entrance.jpg|thumb|[[لوماس رشي غار]] جو تراشيل دروازو، [[بارابر غارون]]، تعمير لڳ ڀڳ 250 ق م]] اشوڪ سان منسوب مختلف اسٽوپن کان علاوه، [[اشوڪ جا ٿنڀا|سندس تعمير ڪرايل ٿنڀو]] اڄ به برصغير جي مختلف علائقن ۾ موجود آهن. اشوڪ کي عام طور ڀارت ۾ پٿر تي ٻڌل تعميراتي فن جي شروعات جو باني سمجهيو ويندو آهي، جيڪا ٻڌ ڌرم جي خدمت لاءِ وقف هئي. ممڪن آهي ته هي فن [[يوناني-بئڪٽريائي]] ڪاريگرن جي اثر هيٺ ترقي ڪئي هجي، جيڪي [[سڪندر اعظم]] کان پوءِ هن خطي ۾ آيا هئا.<ref name="Stone">[https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 Introduction to Indian Architecture Bindia Thapar, Tuttle Publishing, 2012, p.21] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229200601/https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 |date=29 December 2019 }}</ref> اشوڪ کان اڳ عمارتون گهڻو ڪري غير مستقل مواد جهڙوڪ ڪاٺ، [[بانس]] ۽ ڇپر مان ٺاهيون وينديون هيون.<ref name="Stone"/><ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| title = Gardner's Art through the Ages: Non-Western Perspectives, Fred S. Kleiner, Cengage Learning, 2009, p14| isbn = 9780495573678| last1 = Kleiner| first1 = Fred S.| date = 5 January 2009| publisher = Cengage Learning| access-date = 17 June 2017| archive-date = 26 December 2019| archive-url = https://web.archive.org/web/20191226115443/https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| url-status = live}}</ref> امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ موجود پنهنجي شاهي محل کي ڪاٺ جي بدران پٿر استعمال ڪري ٻيهر تعمير ڪرايو هجي،{{sfn|Mookerji|1995|p=96}} ۽ شايد هن ان مقصد لاءِ پرڏيهي ڪاريگرن جي به مدد ورتي هجي.<ref>"Ashoka was known to be a great builder who may have even imported craftsmen from abroad to build royal monuments." Monuments, Power and Poverty in India: From Ashoka to the Raj, A. S. Bhalla, I.B.Tauris, 2015 p.18 [https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191226160624/https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18|date=26 December 2019}}</ref> اشوڪ هڪ نئين روايت به قائم ڪئي، جنهن ۾ هن پنهنجي [[اشوڪ جا فرمان|فرمانن]] کي پائيدار پٿرن تي اُڪرائڻ شروع ڪيو. ساڳئي طرح سندس ٻڌ ڌرمي نشانين سان سينگاريل ستون به انهيءَ تعميراتي جدت جو اهم مثال آهن. <gallery> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India.jpg|[[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪ جو هڪ ٿنڀو]]، [[ويشالي]] File:Vajrasana, early 20th century.jpg|[[مھاٻوڌي مندر]] ۾ موجود [[وَجر آسن]] (هيرن جهڙو تخت)، جيڪو اشوڪ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو Rampurva bull capital detail.jpg|[[رمپُروا]] جي بيل واري تاج جو تفصيلي منظر، جنهن جي [[ابيڪس (معماري)|ابيڪس]] تي ٻن ''شعلا نما پالميٽن'' جي وچ ۾ ڪنول جو گل ۽ ننڍا گلاب نما گل تراشيل آهن. File:Barabar_caves_Sudama_inside.jpg|[[بارابر غارون]] ۾ واقع ''سداما غار''، جنهن ۾ چمڪندڙ گرينائيٽ سان سينگاريل وڏو محرابي هال ۽ اشوڪ جي نالي وارو ڪتبو موجود آهي. </gallery> === برهمي لِپي === [[File:Ashokan Brahmi script (consonants).png|thumb|left|اشوڪ دور جي برهمي لِپي]] [[برهمي لِپي]] ڀارت ۾ لڳ ڀڳ ٽئين صدي ق م دوران پنهنجي مڪمل ۽ ترقي يافته صورت ۾ ظاهر ٿي. <ref name="PO">{{cite book |last1=Olivelle |first1=Patrick |title=Ashoka: Portrait of a Philosopher King |date=9 January 2024 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-27000-6 |page=61-62 |url=https://www.google.com/books/edition/Ashoka/TE3gEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Ashoka+invented+Brahmi&pg=PA61&printsec=frontcover |language=en}}</ref> ممڪن آهي ته اشوڪ ئي هن نئين لِپي جو موجد هجي، جنهن کي پوءِ هن پنهنجي فرمانن ۽ ڪتبن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو، پر هي سوال اڃا تائين حتمي طور حل نه ٿي سگهيو آهي.<ref name="PO"/> ڪيترن مغربي ۽ ڀارتي عالمن جو خيال آهي ته برهمي لِپي ڪنهن سامي (Semitic) لِپي مان اخذ يا متاثر ٿي هئي، جيئن اتر-اولهه ۾ استعمال ٿيندڙ [[خروشٺي لِپي]] غالباً [[ارامي لِپي]] مان نڪتل هئي. انهن عالمن مطابق برهمي لِپي اشوڪ جي دور ۾ چند سالن اندر تيار ڪئي وئي ۽ پوءِ اشوڪ جي فرمانن ذريعي سڄي سلطنت ۾ ڦهلجي وئي، جنهن سان ڀارت ۾ ڪتبن جي هڪ نئين روايت جو آغاز ٿيو.{{Sfn|Salomon|1998|pp=18–24}} ان جي ابتڙ، ڪيترائي ٻيا عالم پرڏيهي اثر واري نظريي کي رد ڪن ٿا ۽ برهمي لِپي کي مڪمل طور مقامي ارتقا جو نتيجو قرار ڏين ٿا.{{sfn|Salomon|1998|pp=19–21 with footnotes}}{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|p=194 with footnote 421}} ايندڙ هزارين سالن دوران ڏکڻ ايشيا جون اڪثر لِپيون اشوڪي برهمي لِپي مان ئي نڪتيون. <ref name="PO"/> === ڪتبا ۽ پٿريلا فرمان === [[File:AiKhanoumAndIndia.jpg|thumb|اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ ۽ همعصر يوناني شهر [[آئي-خانوم]] جو مقام.<ref>Reference: ''India: The Ancient Past'' p. 113, Burjor Avari, [[Routledge]], {{ISBN|0-415-35615-6}}</ref>]] {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 400 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = AsokaKandahar.jpg | image2 = Kandahar Bilingual Rock Inscription (transcription).png | footer = [[اشوڪ جو قنڌار ڪتبو]]، جيڪو يوناني ۽ [[ارامي لِپي]] ۾ ٻه-لساني ڪتبو آهي، [[قنڌار]] مان دريافت ٿيو ({{small|[[افغانستان قومي عجائب گهر]]}}) | footer_align = center }} اشوڪ جا فرمان (Edicts) 33 ڪتبن جو هڪ مجموعو آهن، جيڪي [[اشوڪ جا ٿنبا|اشوڪي ٿنبو]]، وڏن پٿرن ۽ غارن جي ڀتين تي سندس حڪمراني دوران اُڪيرا ويا هئا.<ref name="Irwin 1973 706–720"/> اهي ڪتبا اڄوڪي پاڪستان ۽ ڀارت جي مختلف علائقن ۾ پکڙيل آهن ۽ ٻڌ ڌرم جي موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا مادي ثبوت سمجهيا وڃن ٿا. انهن فرمانن ۾ ٻڌ ڌرم جي ابتدائي ۽ وسيع ڦهلاءَ جو تفصيلي بيان ملي ٿو، جيڪو ڀارتي تاريخ جي هڪ طاقتور ترين حڪمران جي سرپرستي هيٺ ٿيو. انهن مان اشوڪ جي تبليغي سرگرمين، اخلاقي اصولن، مذهبي خيالن، سماجي ڀلائي ۽ جانورن جي تحفظ بابت قيمتي ڄاڻ ملي ٿي.{{sfn|Singh|2012}} اشوڪ کان اڳ شاهي حڪم ۽ سرڪاري پيغام شايد اهڙي مواد تي لکيا ويندا هئا جيڪو وقت سان ضايع ٿي ويندو هو، جهڙوڪ کجيءَ جا پن، ڀورج وڻ جي ڇال، ڪپهه جو ڪپڙو يا ڪاٺيون تختيون.{{sfn|Lahiri|2015|pp=120–121}} جيتوڻيڪ اشوڪ جي سرڪاري انتظاميا اهڙو مواد استعمال ڪندي رهي، پر اشوڪ پنهنجا اهم پيغام پٿرن تي به اُڪرائڻ شروع ڪرايا.{{sfn|Lahiri|2015|pp=120–121}} امڪان آهي ته هن کي اهڙا ڪتبا نصب ڪرڻ جو خيال پاڙيسري [[ھخامنشي سلطنت]] کان مليو هجي.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} اهو پڻ ممڪن آهي ته اشوڪ جا ڪيترائي پيغام ڪاٺ يا ٻين غير مستقل مواد تي لکي سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليا ويا هجن، پر اهي سڀ دستاويز وقت سان گڏ ختم ٿي ويا.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} عالمن اڄ به اشوڪ جي فرمانن ۾ ظاهر ڪيل ۽ لڪل سياسي نظرين جو تجزيو ڪري رهيا آهن، خاص طور تي سندس شاهي تصور (امپيريل وژن) بابت. اهي اهو سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ته اشوڪ پنهنجي انتهائي وسيع، گهڻ ثقافتي ۽ معاشي طور متنوع ٽئين صدي ق م واري سلطنت کي ڪيئن منظم ڪرڻ چاهيو.{{sfn|Singh|2012|p=132}} بهرحال هڪ ڳالهه واضح آهي ته اشوڪ جا ڪتبا برصغير ۾ شاهي ڪتبن جو سڀ کان پراڻو محفوظ مجموعو آهن، ۽ انهيءَ لحاظ سان اهي حڪومتي روايتن ۾ هڪ وڏي جدت جي حيثيت رکن ٿا.{{sfn|Singh|2012}} اشوڪ جا گهڻا ڪتبا مختلف [[پراڪرت]] ٻولين جي ميلاپ ۾ لکيل آهن ۽ انهن لاءِ [[برهمي لِپي]] استعمال ڪئي وئي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=126}} اشوڪ جي ڪيترن ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي شهرن جي ويجهو، اهم واپاري رستن تي يا مذهبي اهميت وارن هنڌن تي نصب ڪيا ويا هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=6}} انهن مان ڪيترائي ڪتبا ٽڪرين، پٿريلي پناهه گاهن ۽ مقامي طور مقدس سمجهيل جڳهن تي مليا آهن.{{sfn|Lahiri|2015|p=143}} ان بابت مختلف نظرين موجب: * اهي هنڌ شايد قديم ميگالٿڪ ثقافتن جا مرڪز هئا. * يا اشوڪ جي زماني ۾ مقدس جايون سمجهيون وينديون هيون. * يا وري انهن جي فطري عظمت روحاني اقتدار جي علامت طور استعمال ڪئي وئي هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=23}}{{sfn|Lahiri|2015|pp=143–157}} دلچسپ ڳالهه اها آهي ته اشوڪ جا ڪتبا موريا سلطنت جي وڏن شهرن جهڙوڪ [[پاٽلي پتر]]، [[وديشا]]، [[اجييني]] ۽ [[تڪششيلا]] مان نه مليا آهن.{{sfn|Lahiri|2015|p=143}} ممڪن آهي ته انهن شهرن ۾ موجود ڪيترائي ڪتبا وقت سان ضايع ٿي ويا هجن. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوانزانگ]] اهڙن ڪجهه اشوڪي ستنن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي اڃا تائين جديد محققن کي نه مليا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=6}} اهو پڻ لڳي ٿو ته اشوڪ هر حڪم پهرين صوبائي گورنرن ڏانهن موڪليندو هو، جيڪي پوءِ پنهنجي علائقي جي عملدارن تائين اهو پيغام پهچائيندا هئا.{{sfn|Lahiri|2015|p=127}} مثال طور [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان نمبر 1]] مختلف هنڌن تي مختلف نسخن ۾ مليو آهي. سڀني نسخن ۾ لکيل آهي ته اشوڪ 256 ڏينهن جي دوري دوران اهو حڪم جاري ڪيو. هي انگ ظاهر ڪري ٿو ته اهو پيغام هڪ ئي وقت سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليو ويو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=133}} [[ڪرناٽڪ]] جي پاڙيسري هنڌن [[برهمگري]]، [[سدّاپور]] ۽ [[جاٽنگا-راميشور]] مان مليل هڪ ئي پيغام جا ٽي نسخا ڏکڻ صوبي جي گاديءَ [[سورنگري]] مان موڪليا ويا هئا. انهن ٽنهي نسخن ۾ ساڳيو متن آهي، جنهن کان اڳ ''آريه-پتر'' (شايد اشوڪ جو پٽ ۽ صوبائي گورنر) ۽ ''مها ماتر'' (سرڪاري عملدار) طرفان سلام پيش ڪيو ويو آهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=127}} === سِڪا === [[ڪيڊيوسيس]] (Caduceus) جو نشان ٽئين ۽ ٻي صدي ق م دوران [[موريا سلطنت]] جي [[پنچ-مارڪ ٿيل سڪا|پنچ-مارڪ ٿيل سڪن]] تي ظاهر ٿئي ٿو. سڪن جي مطالعي (Numismatics) مان معلوم ٿئي ٿو ته هي نشان شهنشاهه اشوڪ جي ذاتي مُهر يا "[[مدرا]]" طور استعمال ٿيندو هو.<ref>Indian Numismatics, Damodar Dharmanand Kosambi, Orient Blackswan, 1981, p.73 [https://books.google.com/books?id=favxZII9WtwC&pg=PA73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191215201423/https://books.google.com/books?id=favxZII9WtwC&pg=PA73|date=15 December 2019}}</ref> هي نشان موريا دور کان اڳ وارن پنچ-مارڪ ٿيل سڪن تي نظر نٿو اچي، پر رڳو موريا دور جي سڪن تي استعمال ٿيو. ان سان گڏ هيٺيان نشان به ڏسڻ ۾ اچن ٿا: * [[ٽن محرابن واري ٽڪريءَ جو نشان]] * "ٽڪريءَ تي مور" وارو نشان * [[ٽرِسڪيليس]] * [[تڪششيلا]] جو نشان<ref>Malwa Through the Ages, from the Earliest Times to 1305 A.D, Kailash Chand Jain, Motilal Banarsidass Publ., 1972, p.134 [https://books.google.com/books?id=_3O7q7cU7k0C&pg=PA134] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224053358/https://books.google.com/books?id=_3O7q7cU7k0C&pg=PA134|date=24 December 2019}}</ref> <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Caduceus on Mauryan coin.jpg|موريا دور جي [[پنچ-مارڪ ٿيل سڪا|پنچ-مارڪ ٿيل سڪي]] تي ڪيڊيوسيس جو نشان File:India Mauryan emperor Ashoka Punch-marked Coin.jpg|اشوڪ سان منسوب هڪ پنچ-مارڪ ٿيل سڪو<ref>{{cite book |last=Mitchiner |first=Michael |date=1978 |title=Oriental Coins & Their Values: The Ancient and Classical World 600 B.C. - A.D. 650 |publisher=Hawkins Publications |page=544 |isbn=978-0-9041731-6-1}}</ref> File:I15 1karshapana Maurya Ashoka MACW4229 1ar (8486624862).jpg|موريا دور جو هڪ چانديءَ جو [[ڪرشاپڻ]] سڪو، جيڪو شايد اشوڪ جي زماني جو هجي، [[مٿرا]] جي ٽڪسالي مان. '''سامهون وارو پاسو:''' سج ۽ جانور سميت مختلف نشان. '''پٺيون پاسو:''' هڪ علامتي نشان. '''ماپ:''' 13.92 × 11.75 ملي ميٽر. '''وزن:''' 3.4 گرام. </gallery> === شاھي نشان=== [[File:Ashoka_Chakra.svg|thumb|upright=0.5|[[اشوڪ چڪر]]، يعني "ڌرم جو ڦيٿو"، جيڪو جديد [[ڀارت جو قومي جهنڊو|ڀارت جي قومي جهنڊي]] ۾ شامل ڪيو ويو آهي.]] اشوڪي ٿنڀن جا مٿيان حصا انتهائي حقيقت پسندانه انداز ۾ تراشيل هئا ۽ انهن تي مخصوص [[موريا پالش]] ڪئي ويندي هئي، جنهن سبب پٿر جي سطح تي چمڪدار ۽ هموار ڏيک پيدا ٿيندو هو.<ref name="Irwin 1973 706–720">{{Cite journal |last=Irwin |first=John |date=1973 |title='Aśokan' Pillars: A Reassessment of the Evidence |url=https://www.jstor.org/stable/877526 |journal=The Burlington Magazine |volume=115 |issue=848 |pages=706–720 |jstor=877526 }}</ref> [[اشوڪ جو چئن شينھن وارو ٿنڀي جو مٿو]] (Lion Capital of Ashoka)، جيڪو اشوڪ جي قائم ڪيل هڪ ٿنڀي جي چوٽيءَ تي نصب هو، ان ۾ ڦيٿي جهڙي هڪ علامت تراشيل آهي، جنهن کي [[اشوڪ چڪر]] چيو وڃي ٿو. هي ڦيٿو ان "ڌرم چڪر" جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن کي [[گوتم ٻڌ]] هلندڙ بڻايو هو. اڄ اهو ئي اشوڪ چڪر جديد ڀارت جي قومي جهنڊي جو اهم حصو آهي. ان ٿنڀي جي مٿي واري حصي تي چڪري سميت چئن شينھن جا مجسما پڻ موجود آهن، جيڪي اڄ جي [[ڀارت جي سرڪاري مُهر]] (State Emblem of India) ۾ پڻ استعمال ٿين ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} == جديد علمي تحقيق == === ٻيهر دريافت === اشوڪ تقريباً مڪمل طور وساريو ويو هو، جيستائين اوڻيهين صديءَ ۾ [[جيمس پرنسپ]] تاريخي ماخذن کي ظاهر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا نه ڪيو. [[برهمي لِپي]] کي پڙهڻ ۽ سمجهڻ کان پوءِ، پرنسپ شروعاتي طور تي ڪتبن ۾ ذڪر ڪيل "[[پريادسي]]" کي [[انوراداپورا بادشاهت]] جي بادشاهه [[ديوانمپيه تِسا]] سان منسوب ڪيو. پر 1837ع ۾ [[جارج ٽرنور]] هڪ اهم سري لنڪائي مخطوطو ([[ديپاونسا]]، يعني "ٻيٽ جو تواريخ") دريافت ڪيو، جنهن ۾ پريادسي کي اشوڪ سان سڌي طرح ڳنڍيو ويو: {{blockquote|ٻڌ جي نروان کان ٻه سئو ارڙهن سال پوءِ پريادسي جي تاجپوشي ٿي... جيڪو چندرگپت جو پوٽو، بندوسار جو پٽ، ۽ ان وقت [[اجييني|اجيائني]] جو نائب حڪمران هو.|[[ديپاونسا]]{{sfn|Allen|2012|p=168}}}} [[File:Rock_edict-_closer_look.JPG|thumb|[[ماسڪي]] جو [[ننڍو پٿريلو فرمان]]، جنهن ۾ ليکڪ جو نالو "ديوانمپريه اشوڪ" ڏنل آهي. هي ڪتبو ٻنهي نالن کي هڪ شخص سان ڳنڍي ٿو ۽ ثابت ڪري ٿو ته مشهور [[اشوڪ جا فرمان]] اشوڪ طرفان جاري ڪيا ويا هئا.]] ان کان پوءِ "ديوانمپريه پريادرسن" ۽ اشوڪ جي هڪ ئي شخص هجڻ جي تصديق مختلف ڪتبن ذريعي ٿي. خاص طور تي [[ماسڪي]] مان مليل [[ننڍو پٿريلو فرمان]] هن سڃاڻپ کي قطعي طور ثابت ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ اشوڪ جو نالو سندس شاهي لقب "ديوانمپريه" (يعني "ديوتائن جو پيارو") سان گڏ لکيل آهي.<ref name=CSH>{{cite book |title=The Cambridge Shorter History of India |publisher=CUP Archive |page=42 |url=https://books.google.com/books?id=9_48AAAAIAAJ&pg=PA42 |language=en |access-date=13 July 2018 |archive-date=25 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191225190721/https://books.google.com/books?id=9_48AAAAIAAJ&pg=PA42 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Gupta |first1=Subhadra Sen |title=Ashoka |date=2009 |publisher=Penguin UK |isbn=9788184758078 |page=13 |url=https://books.google.com/books?id=L5ru08et_ZAC&pg=PT13 |language=en |access-date=13 July 2018 |archive-date=31 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191231152002/https://books.google.com/books?id=L5ru08et_ZAC&pg=PT13 |url-status=live }}</ref> {{poemquote| [هي اعلان] ديوانمپريه اشوڪ جو آهي. مون کي ٻڌ جي [[شاکيه]] پيروڪار بڻجندي اڍائي سال کان وڌيڪ وقت گذري چڪو آهي. هڪ سال کان وڌيڪ عرصو ٿيو آهي جو مون [[سنگهه]] جو دورو ڪيو ۽ وڏي جوش سان ان سان وابستگي اختيار ڪئي. اهي ديوتا، جيڪي اڳ [[جمبوديپ]] ۾ انسانن سان نه مليا هئا، هاڻي انهن سان ملي ويا آهن. اهو مقصد هڪ معمولي شخص به حاصل ڪري سگهي ٿو، جيڪڏهن هو اخلاقي اصولن جو پابند هجي. ڪنهن کي به ائين نه سوچڻ گهرجي ته صرف وڏو يا اعليٰ شخص ئي اهو مقصد حاصل ڪري سگهي ٿو. بلڪه معمولي ۽ اعليٰ ٻنهي ماڻهن کي ٻڌايو وڃي ته: "جيڪڏهن اوهين اهڙيءَ طرح عمل ڪندا ته هي ڪم ڊگهي عرصي تائين ڪامياب رهندو ۽ وڌيڪ ترقي ڪندو."{{sfn|Hultzsch|1925|p=[https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353 174–175]}} |[[ماسڪي]] جو [[ننڍو پٿريلو فرمان]] }} اشوڪ جي مطالعي ۾ هڪ ٻيو اهم نالو برطانوي [[آثار قديمه]] جي ماهر [[جان هيوبرٽ مارشل]] جو آهي، جيڪو [[ڀارت جي آثار قديمه سروي]] جو ڊائريڪٽر جنرل رهيو. سندس خاص دلچسپي [[سانچي]]، [[سارناتھ]]، [[هڙپا]] ۽ [[موهن جو دڙو]] سان لاڳاپيل هئي. برطانوي آثار قديمه ماهر ۽ فوجي انجنيئر [[اليگزينڊر ڪننگهم]]، جنهن کي اڪثر "ڀارت جي آثار قديمه سروي جو باني" چيو ويندو آهي، [[ڀارهوت اسٽوپا]]، سارناتھ، سانچي ۽ [[مهابودهي مندر]] جهڙن تاريخي ماڳن کي عالمي سطح تي متعارف ڪرايو.{{full cn|date=April 2026}} برطانوي آثار قديمه ماهر [[مارٽيمر ويلر]] پڻ اشوڪ سان لاڳاپيل تاريخي ماخذن، خاص طور [[تڪششيلا]] بابت اهم کوجنا ڪئي.{{citation needed|date=June 2016}} === تصور ۽ تاريخ نويسي === اشوڪ جي زندگيءَ جي تعمير نو ۾ ٻڌ ڌرمي ماخذن جي استعمال، اشوڪ بابت جديد تصور تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. روايتي روايتن تي ڀاڙيندڙ ابتدائي عالمن اشوڪ کي بنيادي طور هڪ ٻڌ ڌرمي بادشاهه طور پيش ڪيو، جيڪو ويدڪ مذهب مان ٻڌ ڌرم ڏانهن تبديل ٿيو ۽ ٻڌ خانقاهن جو سرگرم سرپرست رهيو. تنهن هوندي به، ڪيترن جديد عالمن هن روايتي تصوير تي سوال اٿاريا آهن. [[روميلا ٿاپر]] لکي ٿي: {{blockquote|اسان کي اشوڪ کي هڪ اهڙي حڪمران طور به ڏسڻ گهرجي، جيڪو هڪ مخصوص تاريخي دور ۾ سلطنت کي ورثي طور حاصل ڪري ان کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو، ۽ ساڳئي وقت هڪ اهڙو شخص پڻ، جيڪو سماج کي اخلاقي اصولن جي تبليغ ذريعي تبديل ڪرڻ لاءِ پرعزم هو.}} اشوڪ بابت اهڙو واحد سڌو ماخذ، جيڪو ٻڌ ڌرمي روايتن مان نه آيو آهي، سندس فرمان آهن. اهي فرمان واضح لفظن ۾ ڪٿي به نٿا چون ته اشوڪ ٻڌ ڌرمي هو. انهن فرمانن ۾ اشوڪ پنهنجي دور جي اهم مذهبن، يعني: [[ٻڌ ڌرم]]، [[برهمڻ ڌرم]]، [[جين ڌرم]] ۽ [[آجيواڪ مذهب]] سان رواداري ۽ احترام جو اظهار ڪري ٿو. سندس گهڻا فرمان عام رعيت لاءِ آهن ۽ اهڙن اخلاقي اصولن تي زور ڏين ٿا، جن کي مختلف مذهبن جا ماڻهو قبول ڪري سگهن. اقتصادي مفڪر [[امرتيه سين]] لکي ٿو: {{blockquote|ٽئين صدي ق م ۾ ڀارتي شهنشاهه اشوڪ ڪيترائي سياسي فرمان جاري ڪيا، جن ۾ رواداري ۽ فردي آزاديءَ جي حمايت ڪئي وئي، نه رڳو رياستي پاليسي طور پر ماڻهن جي پاڻ ۾ لاڳاپن جي حوالي سان پڻ.}}<ref>{{cite journal|last1=Sen|first1=Amartya|title=Universal Truths and the Westernizing Illusion|journal=Harvard International Review|date=Summer 1998|volume=20|issue=3|pages=40–43}}</ref> بهرحال، فرمانن مان مضبوط اشارا ملن ٿا ته اشوڪ ٻڌ ڌرم سان گهري وابستگي رکندڙ هو. هڪ فرمان ۾ هو رسمن جي اهميت گهٽائي ڏيکاري ٿو، جڏهن ته ويدڪ جانورن جي قربانين تي پابندي لڳائي ٿو. هي حقيقت ظاهر ڪري ٿي ته هو اخلاقي هدايت لاءِ ويدڪ روايت تي ڀاڙڻ نٿو چاهي. ان کان علاوه: هڪ فرمان ۾ پاڻ کي [[اپاسڪ]] (ٻڌ ڌرم جو غير راهب پيروڪار) سڏي ٿو؛ ڪيترن فرمانن ۾ ٻڌ ڌرمي متنن سان گهري واقفيت ظاهر ڪري ٿو؛ ٻڌ ڌرم جي مقدس ماڳن تي پٿريلا ستون نصب ڪرايا؛ ۽ ٻين مذهبن جي مقدس ماڳن بابت اهڙو عمل نظر نٿو اچي. هو لفظ "ڌمّه" (Dhamma) به استعمال ڪري ٿو، جيڪو اخلاقي عملن جي بنيادي روحاني قدرن ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيتوڻيڪ هن اهو لفظ سخت مذهبي ضابطي جي معنيٰ ۾ استعمال نه ڪيو، پر اخلاقي زندگيءَ جي روح طور استعمال ڪيو. روميلا ٿاپر مطابق: {{blockquote|اشوڪ جو ڌمّه ڪنهن خدائي وحي مان پيدا نه ٿيو هو، جيتوڻيڪ ان تي عمل ڪرڻ سان جنت جي اميد ڏياري ويندي هئي. اهو وڌيڪ اهڙي اخلاقي نظام سان لاڳاپيل هو، جيڪو مختلف حالتن جي منطقي ضرورتن موجب ترتيب ڏنل هو.}} هو انهن اخلاقي قدرن جي به تبليغ ڪري ٿو، جيڪي ٻڌ جي تدريجي تعليم جي پهرين ٽن مرحلن سان مشابهت رکن ٿا.<ref>Richard Robinson, Willard Johnson, and Thanissaro Bhikkhu, ''Buddhist Religions'', fifth ed., Wadsworth 2005, page 59.</ref> اشوڪ بابت اسان جي گهڻي ڄاڻ انهن ڪتبن مان ملي ٿي، جيڪي هن پنهنجي سلطنت جي مختلف علائقن ۾ پٿرن ۽ ستنن تي اُڪرايا. انهن سڀني ڪتبن ۾ هو پاڻ کي رحم دل، شفقت ڪندڙ ۽ عوام جي خيرخواهه حڪمران طور پيش ڪري ٿو. ڪلنگا وارن فرمانن ۾ هو پنهنجي رعيت کي "پنهنجا ٻار" سڏي ٿو ۽ لکي ٿو ته جيئن هڪ پيءُ پنهنجي اولاد جي ڀلائي چاهي ٿو، تيئن هو به پنهنجي رعيت جي خوشحالي چاهي ٿو.<ref name="VenSDhammika_1993">[https://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html The Edicts of King Ashoka] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328144411/http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html |date=28 March 2014 }}, English translation (1993) by Ven. S. Dhammika. {{ISBN|955-24-0104-6}}. Retrieved 21 February 2009</ref> ==== ڪتبن جي شاهديءَ جي متبادل تشريح ==== {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 450 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | header = فرمان ۽ انهن جا بيان ڪيل مصنف | image1 = Major Rock Edicts and Major Pillar Edicts by Devanampiya Piyadasi.jpg | caption1 = [[پريادسي]] يا ''[[ديوانمپريه]]'' پريادسي ("ديوتائن جو پيارو ۽ مهربان") جي نالي سان فرمان:<br />[[File:Brown pog.svg|8px]]: وڏا پٿريلا فرمان<br />[[File:Brown 5C3317.svg|3px]]: وڏا ستوني فرمان | image2 = Minor Rock Edicts and Minor Pillar Edicts of Ashoka.jpg | caption2 = اشوڪ يا فقط ''[[ديوانمپريه]]'' جي نالي سان فرمان:<br />[[File:Orange ff8040 pog.svg|8px]]: ننڍا پٿريلا فرمان<br />[[File:Orange F79A18.svg|3px]]: ننڍا ستوني فرمان | footer = ٻنهي قسمن جي ڪتبن جي جاگرافيائي ورڇ ۽ ٻڌ ڌرم بابت مختلف مواد، ڪجهه عالمن مطابق، شايد مختلف حڪمرانن ڏانهن اشارو ڪن ٿا.<ref name="CIB226"/> | footer_align = center }} [[ڪرسٽوفر آءِ. بيڪوِٿ]] هڪ اهڙو نظريو پيش ڪيو آهي، جنهن کي مکيه علمي حلقن قبول نه ڪيو آهي. هن جي مطابق "اشوڪ"، جنهن جو نالو صرف [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍن پٿريلن فرمانن]] ۾ اچي ٿو، اهو ساڳيو شخص نه هو جنهن کي "[[پريادسي]]" يا "[[ديوانمپريه]] پريادسي" چيو ويو آهي، جيڪو وڏن پٿريلن ۽ ستوني فرمانن جو مصنف آهي.<ref name="CIB226">{{cite book |last1=Beckwith |first1=Christopher I. |title=Greek Buddha: Pyrrho's Encounter with Early Buddhism in Central Asia |date=2017 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-17632-1 |pages=226–250 |url=https://books.google.com/books?id=53GYDwAAQBAJ&pg=PA234 |language=en |access-date=31 January 2020 |archive-date=14 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514211528/https://books.google.com/books?id=53GYDwAAQBAJ&pg=PA234 |url-status=live }}</ref> ==== ڪتبن جي شاهديءَ جي متبادل تشريح (جاري) ==== [[ڪرسٽوفر آءِ. بيڪوِٿ]] جي نظرئي مطابق، پريادسي ٽئين صدي ق م جو هڪ حڪمران هو، جيڪو شايد [[چندرگپت موريا]] جو پٽ هو ۽ يوناني ماخذن ۾ [[اميٽروڪيٽس]] (Amitrochates) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.<ref name="CIB226"/> بيڪوِٿ جي خيال موجب: * پريادسي پنهنجي وڏن پٿريلن ۽ ستوني فرمانن ۾ صرف تقويٰ ۽ ''ڌرم'' جي تبليغ ڪري ٿو. * هو ڪٿي به [[ٻڌ ڌرم]]، [[ٻڌ]] يا [[سنگهه]] جو واضح ذڪر نٿو ڪري. * صرف وڏي ستوني فرمان نمبر 7 ۾ سنگهه جو ذڪر ملي ٿو، پر بيڪوِٿ ان کي بعد ۾ شامل ڪيل جعلي متن سمجهي ٿو.<ref name="CIB226"/> بيڪوِٿ اهو به دليل ڏئي ٿو ته پريادسي جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ ڏيکاري ٿي ته سندس سلطنت اولهه ۾ [[سيلوڪي سلطنت]] تائين پکڙيل هئي ۽ هڪ وڏي متحد سلطنت تي مشتمل هئي.<ref name="CIB226"/> ان جي ابتڙ، بيڪوِٿ جي مطابق اشوڪ هڪ گهڻو پوءِ جو حڪمران هو، جيڪو شايد پهرين يا ٻي صدي عيسويءَ ۾ حڪومت ڪندو هو. سندس نالو صرف: [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍن پٿريلن فرمانن]]؛ ۽ اشارتي طور [[ننڍا ستوني فرمان|ننڍن ستوني فرمانن]] ۾ ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="CIB226"/> بيڪوِٿ مطابق: هي بعد وارو اشوڪ ٻڌ ۽ سنگهه جو واضح ذڪر ڪري ٿو؛ ٻڌ ڌرم جي سڌي تبليغ ڪري ٿو؛ ۽ سندس فرمانن جو دائرو گهڻو محدود آهي ۽ بنيادي طور وچ ڀارت تائين محدود رهي ٿو.<ref name="CIB226"/> هو اهو به چوي ٿو ته [[گجررا]] ۽ [[بيراٽ]] وارن ننڍن فرمانن ۾ "پريادرسي" جو نالو ملي ٿو، پر اهي به سندس خيال ۾ بعد ۾ تيار ڪيل جعلسازي آهن.<ref name="CIB226"/> بيڪوِٿ جي راءِ موجب: ننڍا فرمان اهڙي "معياري ٻڌ ڌرم" (Normative Buddhism) جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪو پهرين هزارين جي موڙ واري دور ۾ مشهور هو؛ اهڙي ٻڌ ڌرم جا ثبوت [[گنڌاري]] مخطوطن ۽ ٻين ڪتبن مان پڻ ملن ٿا؛ انهن فرمانن جي لکت ۽ فني معيار به اڳوڻن پريادسي فرمانن جي ڀيٽ ۾ گهٽ درجي جا آهن.<ref name="CIB226"/>؛ بهرحال، بيڪوِٿ جي هن نظرئي کي ڪيترن مشهور عالمن سخت تنقيد جو نشانو بڻايو آهي. مثال طور: [[يوهانس برونڪهورسٽ]] ۽ [[اوسمُنڊ بوپئراچي]]. هن جي طريقه ڪار، آثار قديمه جي تشريح ۽ ابتدائي ٻڌ ڌرم بابت نتيجن کي ناقابلِ قبول قرار ڏنو آهي.<ref>{{cite journal|last=Bopearachchi|first=Osmund|title=Review of C.I. Beckwith, ''Greek Buddha''|year=2016|url=https://www.academia.edu/30812686|journal=Ancient West & East|volume=15|page=341-342|access-date=4 September 2019|archive-date=26 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326031701/https://www.academia.edu/30812686|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last=Bronkhorst|first=Johannes|title=How the Brahmins Won|year=2016|publisher=Brill|pages=483–489|doi=10.1163/9789004315518_016 |url=https://www.academia.edu/25308643|access-date=4 September 2019|archive-date=24 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220424162155/https://www.academia.edu/25308643|url-status=live}}</ref> [[پيٽرڪ اوليويل]] جي لفظن ۾: {{blockquote|بيڪوِٿ جو نظريو هڪ غير معمولي (Outlier) نظريو آهي ۽ اشوڪ بابت مکيه ڌارا جو ڪو به عالم هن راءِ سان اتفاق نٿو ڪري.}}<ref>{{cite book | last=Olivelle | first=Patrick | title=Ashoka: Portrait of a Philosopher King | publisher=Yale University Press | date=2024 | page=xxviii | isbn=978-0-300-27000-6 | url = https://books.google.com/books?id=TE3gEAAAQBAJ}}</ref> === امن پسنديءَ جو اثر === اشوڪ جي وفات کان پوءِ [[موريا خاندان]] تيزيءَ سان زوال پذير ٿيڻ لڳو. مختلف [[پراڻا]] اشوڪ جي جانشينن بابت مختلف تفصيل ڏين ٿا، پر سڀئي ان ڳالهه تي متفق آهن ته: اشوڪ کان پوءِ حڪمرانن جون حڪومتون مختصر رهيون؛ سلطنت آهستي آهستي ڪمزور ٿي وئي؛ سياسي اتحاد ٽٽي پيو؛ مختلف علائقا الڳ ٿيڻ لڳا؛ آخرڪار سلطنت کي [[باختري يوناني بادشاهت]] جي حملي کي به منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Singh|2008|p=333}} ڪجهه مورخ، جهڙوڪ [[ايڇ. سي. رائچوڌري]]، دليل ڏين ٿا ته اشوڪ جي امن پسندي (Pacifism) موريا سلطنت جي فوجي طاقت کي ڪمزور ڪري ڇڏيو. انهن جي مطابق: اشوڪ جنگين کان پاسو ڪرڻ لڳو؛ فوجي توسيع بند ٿي وئي؛ فوجي روايتن کي گهٽ اهميت ڏني وئي؛ ۽ نتيجي ۾ سلطنت جو دفاعي ڍانچو ڪمزور ٿي ويو. پر ٻين عالمن، خاص طور [[روميلا ٿاپر]]، هن راءِ سان اختلاف ڪيو آهي. ٿاپر جو چوڻ آهي ته اشوڪ جي امن پسنديءَ جي اثر کي گهڻو وڌائي پيش ڪيو ويو آهي. هن جي مطابق: اشوڪ مڪمل طور فوج ختم نه ڪئي هئي؛ سلطنت جو انتظامي نظام برقرار رهيو؛ سرحدي علائقن ۾ حڪومتي ڪنٽرول قائم رهيو؛ موريا سلطنت جي زوال جا سبب گهڻ رخا هئا ۽ انهن کي صرف اشوڪ جي امن پسندي سان منسوب نٿو ڪري سگهجي. تنهن ڪري ڪيترن جديد عالمن جي نظر ۾ موريا سلطنت جي زوال کي اشوڪ جي عدم تشدد واري پاليسي جو سڌو نتيجو قرار ڏيڻ تاريخي حقيقتن جي حد کان وڌيڪ سادگي پسند تشريح آهي.{{sfn|Singh|2012|p=131, 143}} == فن، فلمن ۽ ادب ۾ == [[File:Asoka's Queen.jpg|thumb|تقريباً {{Circa|1910}}ع جي هڪ تصوير، جيڪا [[ابنندرناٿ ٽئگور]] (1871–1951ع) ٺاهي هئي، جنهن ۾ اشوڪ جي راڻي کي [[سانچي]] ([[رائيسن ضلعو]]، [[مدهيه پرديش]]) ۾ ٻڌ يادگار جي ريلنگن سامهون بيٺل ڏيکاريو ويو آهي.]] * ''[[اشوڪ اعظم (ڪتاب)|اشوڪ دي گريٽ]]'' شهنشاهه اشوڪ جي هڪ افسانوي سوانح عمري آهي، جيڪا اصل ۾ [[وائٽزي ڪيوننگ]] طرفان 1937ع کان 1947ع جي وچ ۾ ڊچ ٻوليءَ ۾ ٽن جلدن جي صورت ۾ لکي وئي. * [[جي شنڪر پرساد]] نظم ''اشوڪ ڪي چنتا'' (''اشوڪ جي پريشاني'') تصنيف ڪئي، جنهن ۾ ڪلنگ جنگ دوران اشوڪ جي نفسياتي ۽ جذباتي ڪيفيتن کي پيش ڪيو ويو آهي. * ''اشوڪ''، 1922ع جي هڪ ڀارتي خاموش تاريخي فلم، جيڪا شهنشاهه اشوڪ بابت هئي ۽ [[مدن ٿيئٽرز]] طرفان تيار ڪئي وئي هئي.<ref name="silent">{{cite book|author=R. K. Verma|title=Filmography: Silent Cinema, 1913-1934|url=https://books.google.com/books?id=suFkAAAAMAAJ|year=2000|publisher=M. Verma|isbn=978-81-7525-224-0|page=150|access-date=5 February 2021|archive-date=2 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211002175530/https://books.google.com/books?id=suFkAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> * ''[[نائين ان نون (افسانو)|نائين ان نون]]''، 1923ع جو ناول، [[ٽالبوٽ منڊي]] جو لکيل آهي، جنهن ۾ اشوڪ طرفان قائم ڪيل خفيه تنظيم "نون نامعلوم ماڻھو" بابت افسانوي ڪهاڻي بيان ڪئي وئي آهي. * ''سمراٽ اشوڪ''، 1928ع جي هڪ ڀارتي خاموش فلم، جنهن جي هدايت [[ڀگوتي پرساد مشرا]] ڪئي.<ref name="silent"/> * ''[[اشوڪ ڪمار (تامل فلم)|اشوڪ ڪمار]]'' (1941ع) هڪ ڀارتي تامل ٻوليءَ جي فلم آهي، جنهن جي هدايت [[راجا چندرشيڪر]] ڪئي. هن فلم ۾ [[وي. ناگيا]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو. * ''سمراٽ اشوڪ'' 1947ع جي هڪ هندي ٻوليءَ جي فلم آهي، جيڪا [[ڪي. بي. لال]] ٺاهي هئي.<ref name="encyc">{{cite book|author1=Ashish Rajadhyaksha|author2=Paul Willemen|title=Encyclopedia of Indian Cinema|url=https://books.google.com/books?id=rF8ABAAAQBAJ&pg=RA43-PA1993|date=10 July 2014|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-94325-7|page=43|access-date=10 February 2021|archive-date=10 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220310215628/https://books.google.com/books?id=rF8ABAAAQBAJ&pg=RA43-PA1993|url-status=live}}</ref> * ''اتر پريادرشي'' (''آخري سعادت'') شاعر [[اگييه]] جو لکيل منظوم ڊرامو آهي، جنهن ۾ اشوڪ جي نجات ۽ تبديليءَ جي ڪهاڻي بيان ڪئي وئي آهي. هن کي 1996ع ۾ مشهور ڊراما هدايتڪار [[رتن ٿيام]] اسٽيج تي پيش ڪيو ۽ پوءِ دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Jefferson |first=Margo |date=27 October 2000 |title=Next Wave Festival Review; In Stirring Ritual Steps, Past and Present Unfold |url=https://www.nytimes.com/2000/10/27/movies/next-wave-festival-review-in-stirring-ritual-steps-past-and-present-unfold.html |newspaper=The New York Times |access-date=16 November 2018 |archive-date=31 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220731043128/https://www.nytimes.com/section/theater?res=990ce6dc1131f934a15753c1a9669c8b63 |url-status=live }}</ref><ref name=ba>{{cite magazine |last=Renouf |first=Renee |date=December 2000 |title=Review: Uttarpriyadarshi |url=http://www.ballet.co.uk/magazines/yr_00/dec00/rr_rev_crt_1000.htm |magazine=Balletco |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205221756/http://www.ballet.co.uk/magazines/yr_00/dec00/rr_rev_crt_1000.htm |archive-date=5 February 2012 |url-status=dead}}</ref> * 1973ع ۾ [[امر چتر ڪٿا]] اشوڪ جي زندگيءَ تي ٻڌل هڪ تصويري ناول (گرافڪ ناول) شايع ڪيو. * [[پيئرس اينٿني]] جي خلائي رزميه ناولن جي سلسلي ۾ مرڪزي ڪردار اشوڪ جو ذڪر اهڙي منتظم جي نموني طور ڪري ٿو، جنهن جي پيروي حڪمرانن کي ڪرڻ گهرجي. * ''[[سمراٽ اشوڪا (تيلگو فلم)|سمراٽ اشوڪ]]'' 1992ع جي هڪ تيلگو ٻوليءَ جي فلم آهي، جيڪا [[اين. ٽي. راما رائو]] ٺاهي ۽ جنهن ۾ هن پاڻ اشوڪ جو مرڪزي ڪردار ادا ڪيو.<ref name="encyc"/> * ''[[اشوڪا (2001 فلم)|اشوڪا]]'' 2001ع جي هڪ وڏي پيماني واري ڀارتي تاريخي ڊراما فلم آهي، جنهن جي هدايت ۽ گڏيل تحرير [[سنتوش سيون]] ڪئي. فلم ۾ [[شاهه رخ خان]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو. * 2002ع ۾ [[ميسن جيننگز]] پنهنجي [[لوِنگ اِن دي مومينٽ (ميسن جيننگز)|لوِنگ اِن دي مومينٽ]] اي پي ۾ "ايمپرر اشوڪا" نالي گيت جاري ڪيو، جيڪو اشوڪ جي زندگيءَ کان متاثر هو. * 2013ع ۾ [[ڪرسٽوفر سي. ڊائل]] پنهنجو پهريون ناول ''[[مھاڀارتا سيڪريٽ (ناول)|دي مهاڀارتا سيڪريٽ]]'' شايع ڪيو، جنهن ۾ اشوڪ کي هندستان جي ڀلائي خاطر هڪ خطرناڪ راز لڪائيندڙ شخص طور پيش ڪيو ويو. * 2014ع ۾ [[ستيارٿ نايڪ]] جو افسانوي اسراري ۽ سنسني خيز ناول ''[[شھنشاھ جون ڳجهارتون (انگريزي ناول)|دي ايمپررز رڊلز]]'' شايع ٿيو، جيڪو اشوڪ ۽ "نون نامعلوم ماڻهو" واري ڏند ڪٿا جي ارتقا کي بيان ڪري ٿو. * 2015ع ۾ [[اشوڪ بينڪر]] جي تخليق ڪيل ٽيليويزن سلسلو ''[[چڪرورتن اشوڪ سمراٽ]]'' [[ڪلرس ٽي وي]] تي نشر ٿيڻ شروع ٿيو، جنهن ۾ [[سڌارٿ نگم]] ۽ [[موهت رائنا]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو. * [[ڀارت ورش (ٽي وي سيريز)|''ڀارت ورش'']] هڪ ڀارتي تاريخي دستاويزي ٽيليويزن سلسلو آهي، جنهن جي ميزباني اداڪار ۽ هدايتڪار [[انوپم کير]] ڪئي. هن سلسلي ۾ [[اهم شرما]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite news | date=19 August 2016 | title='Bharatvarsh' – ABP News brings a captivating saga of legendary Indians with Anupam Kher | url=https://news.abplive.com/news/india/bharatvarsh-abp-news-brings-a-captivating-saga-of-legendary-indians-with-anupam-kher-401258 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20160826010058/http://www.abplive.in/india-news/bharatvarsh-abp-news-brings-a-captivating-saga-of-legendary-indians-with-anupam-kher-401258 | archive-date=26 August 2016 | df=dmy-all }}</ref> * 2024ع ۾ [[ايڪتا ڪپور]] جو تيار ڪيل ٽيليويزن سلسلو ''[[پرچنڊ اشوڪ]]'' نشر ٿيڻ شروع ٿيو، جيڪو اشوڪ جي عشقيه زندگيءَ تي ٻڌل آهي. هن ۾ [[عدنان خان]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Ashok">[https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/adnan-khan-and-mallika-singh-starrer-new-historical-show-pracchand-ashok-is-all-set-to-launch-soon-watch-promo/articleshow/106484016.cms Adnan Khan and Mallika Singh to play Samrat Ashok & Kaurawkee in Ekta Kapoor's new historical drama series 'Pracchand Ashok']</ref> * ''[[سِوِلائيزيشن (سيريز)|سِوِلائيزيشن]]'' وڊيو راندين جي سلسلي ۾ اشوڪ هندستان جي قابلِ چونڊ اڳواڻ طور شامل آهي، جڏهن ته بعد وارن نسخن ۾ سندس جاءِ [[گانڌي]] والاري.<ref>{{cite web|url=https://www.polygon.com/gamescom/443918/civilization-7-hands-on-preview|title=Civilization 7 is making bold changes to a familiar formula|date=August 26, 2024|access-date=August 27, 2024|last=Oloman|first=Jordan|publisher=Polygon}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[عظيم سڏجندڙ ماڻهن جي فهرست]] == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == {{refbegin|30em}} * {{cite book |last=Bentley |first=Jerry |author-link=Jerry H. Bentley |title=Old World Encounters: Cross-Cultural Contacts and Exchanges in Pre-Modern Times |url=https://archive.org/details/oldworldencounte00jerr |url-access=registration |location=New York |publisher=[[Oxford University Press]] |year=1993 |isbn=978-0-19-507640-0 |ref=none}} * {{cite book |first=Harry |last=Falk |title=Aśokan Sites and Artefacts: A Source-book with Bibliography |year=2006 |publisher=Von Zabern |isbn=978-3-8053-3712-0 |ref=none}} * {{cite book |first=James Merry |last=MacPhail |title=Asoka |url=https://archive.org/details/asokaheritage00macpiala |url-access=registration |year=1918 |publisher=Oxford University Press |location=London |ref=none}} * {{cite book |last1=Nikam |first1=N. A. |first2=Richard |last2=McKeon |title=The Edicts of Aśoka |year=1959 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |url=https://archive.org/details/TheEdictsOfAsokaNikamMcKeon |url-access=registration |ref=none}} * {{Cite book |last=Olivelle |first=Patrick |date=2024 |title=Ashoka: Portrait of a Philosopher King. |location=New Haven |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-27490-5 |ref=none}} * {{cite book |first1=Patrick |last1=Olivelle |first2=Janice |last2=Leoshko |first3=Himanshu Prabha |last3=Ray |title=Reimagining Asoka: Memory and History |year=2012 |publisher=Oxford University Press India |isbn=978-0-19-807800-5 |ref=none}} * {{Cite book |last=Sen |first=Colleen Taylor |date=2022 |title=Ashoka and the Mauraya Dynasty: the history and legacy of ancient India's greatest empire |location=London |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-78914-596-0 |series=Dynasties |ref=none}} * {{cite book |last=Rongxi |first=Li |title=The Biographical Scripture of King Aśoka: Translated from the Chinese of Saṃghapāla |year=1993 |publisher=Numata Center for Buddhist Translation and Research |isbn=978-0-9625618-4-9 |ref=none}} * {{cite book |last=Thapar |first=Romila |author-link=Romila Thapar |year=2015 |orig-date=1961 |title=Aśoka and the Decline of the Mauryas |edition=3rd |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-807724-4 |oclc=964509329 |ref=none}} {{refend}} == نوٽس ۽ حوالا == {{Reflist|group=note}} {{Reflist|23em}} === استعمال ڪيل ماخذ === {{refbegin|30em}} * {{cite book |last=Allen |first=Charles |author-link=Charles Allen (writer) |title=Ashoka: The Search for India's Lost Emperor |url=https://archive.org/details/ashokasearchfori0000alle/page/1/mode/1up |url-access=registration |publisher=[[The Overlook Press]] |year=2012 |isbn=978-1-4683-0071-0}} * {{cite book|author1=Annette Wilke|author2=Oliver Moebus|title=Sound and Communication: An Aesthetic Cultural History of Sanskrit Hinduism|date=2011|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-024003-0}} * {{cite book |editor-last=Fitzgerald |editor-first=James L. |editor-link=James L. Fitzgerald |title=The Mahabharata |url=https://books.google.com/books?id=p9SzCuLIlQ0C |publisher=[[The University of Chicago Press]] |year=2004 |volume=7 |isbn=0-226-25250-7}} * {{cite book |last=Gombrich |first=Richard |author-link=Richard Gombrich |chapter=Aśoka – The Great Upāsaka |title=King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies |editor=Anuradha Seneviratna |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0065-0 |url=https://books.google.com/books?id=iE5uAAAAMAAJ |year=1995}} * {{cite book |last=Guruge |first=Ananda W. P. |author-link=Ananda W. P. Guruge |title=Aśoka, the Righteous: A Definitive Biography |url=https://books.google.com/books?id=dwjjAAAAMAAJ |year=1993 |publisher=Central Cultural Fund |isbn=978-955-9226-00-0}} * {{cite book |last=Guruge |first=Ananda W. P. |chapter=Emperor Aśoka and Buddhism: Unresolved Discrepancies between Buddhist Tradition & Aśokan Inscriptions |title=King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies |editor=Anuradha Seneviratna |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0065-0 |url=https://books.google.com/books?id=iE5uAAAAMAAJ |year=1995 }} * {{cite book |last=Guruge |first=Ananda W. P. |chapter=Emperor Aśoka's Place in History: A Review of Prevalent Opinions |title=King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies |editor=Anuradha Seneviratna |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0065-0 |url=https://books.google.com/books?id=iE5uAAAAMAAJ |year=1995b }} * {{Cite book |last=Hultzsch |first=E. |title=Inscriptions of Asoka: New Edition |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch |publisher=Government of India |year=1925}} * {{cite book |last=Kosmin |first=Paul J. |author-link=Paul J. Kosmin |title=The Land of the Elephant Kings: Space, Territory, and Ideology in Seleucid Empire |url=https://books.google.com/books?id=9UWdAwAAQBAJ |publisher=[[Harvard University Press]] |year=2014 |isbn=978-0-674-72882-0}} * {{cite book |last=Lahiri |first=Nayanjot |author-link=Nayanjot Lahiri |title=Ashoka in Ancient India |year=2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0674057777 |url=https://books.google.com/books?id=bJ_XCgAAQBAJ}} * {{cite book |last=Mookerji |first=Radhakumud |author-link=Radha Kumud Mukherjee |title=Aśoka |edition=3rd revised |url=https://books.google.com/books?id=uXyftdtE1ygC |year=1995 |orig-year=First published 1928; 3rd revised edition published in 1962 |publisher=Motilal Banarsidass |location=Delhi |isbn=978-81-208-0582-8}} * {{cite book|last=Salomon|first=Richard|title=Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the other Indo-Aryan Languages|url=https://books.google.com/books?id=XYrG07qQDxkC|date=1998|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-535666-3}} * {{cite book |last=Singh |first=Upinder |author-link=Upinder Singh |title=A history of ancient and early medieval India : from the Stone Age to the 12th century |year=2008 |publisher=[[Pearson Education]] |location=New Delhi |isbn=978-81-317-1120-0 |url=https://books.google.com/books?id=GW5Gx0HSXKUC}} * {{cite journal |last=Singh |first=Upinder |title=Governing the State and the Self: Political Philosophy and Practice in the Edicts of Aśoka |journal=South Asian Studies |year=2012 |publisher=University of Delhi |volume=28 |issue=2 |pages=131–145 |doi=10.1080/02666030.2012.725581|s2cid=143362618 }} * {{cite book |last=Singh |first=Upinder |title=Political Violence in Ancient India |url=https://books.google.com/books?id=t6A4DwAAQBAJ&pg=PA162 |year=2017 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-97527-9 }} * {{cite book |last=Strong |first=John S. |author-link=John S. Strong |title=The Legend of King Aśoka: A Study and Translation of the Aśokāvadāna |url=https://books.google.com/books?id=Kp9uaQTQ8h8C&pg=PA232 |year=1989 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-0616-0}} * {{cite book |last=Strong |first=John S. |chapter=Images of Aśoka: Some Indian and Sri Lankan Legends and their Development |title=King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies |editor=Anuradha Seneviratna |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0065-0 |url=https://books.google.com/books?id=iE5uAAAAMAAJ |year=1995}} * {{cite book |last=Thapar |first=Romila |author-link=Romila Thapar |title=Aśoka and the Decline of the Mauryas |year=1961 |publisher=Oxford University Press |url=https://books.google.com/books?id=pwJuAAAAMAAJ |oclc=736554 }} * {{cite book |last=Thapar |first=Romila |chapter=Aśoka and Buddhism as Reflected in the Aśokan Edicts |title=King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies |editor=Anuradha Seneviratna |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0065-0 |url=https://books.google.com/books?id=iE5uAAAAMAAJ |year=1995 }} {{refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{wikiquote}} * {{Commons category-inline|Ashoka}} * بي بي سي ريڊيو 4: سنيل کِلناڻي، ''[https://www.bbc.co.uk/programmes/b05tpy82 Incarnations: Ashoka.]'' * بي بي سي ريڊيو 4: ميلون براگ، رچرڊ گومبرچ ۽ ٻين سان، ''[https://www.bbc.co.uk/programmes/b0511tm1 In Our Time, Ashoka the Great]''. {{Clear}} {{Portal bar|India|Buddhism|History}} {{Buddhism topics}} {| class="wikitable" style="margin:0 auto; font-size:88%; text-align:center;" |- ! colspan=6 style="background:#ccf; font-size:130%;"| [[اشوڪ جا فرمان]]<br /><small>{{nobold|(حڪومت 269–232 ق.م)}}</small> |- ! style="background-color:#cdcdcd;" | اشوڪ جي حڪومتي سال ! colspan=4 style="background-color:#cdcdcd;" | فرمان جو قسم<br />(۽ ڪتبن جو هنڌ) ! style="background-color:#cdcdcd;" | جاگرافيائي هنڌ |- | سال 8 | colspan=4 | ''[[ڪلنگ جنگ]] جو خاتمو ۽ "[[ڌرم]]" ڏانهن رخ'' | rowspan=10 | {{Map of the Edicts of Ashoka}} |- | rowspan=3 | سال 10 | align=left style="background-color:#cdcdcd;" | '''[[ننڍا پٿريلا فرمان]]''' | colspan=3 rowspan=4 | '''لاڳاپيل واقعا:'''<br />[[بودهي وڻ]] جي [[بودھ گيا]] ۾ زيارت<br />[[مهابودهي مندر]] ۽ [[هيرن وارو تخت]] جي تعمير، بودھ گيا ۾<br />سڄي ڀارت ۾ تبليغ<br />[[سنگهه]] ۾ اختلاف<br />[[ٽيون ٻڌ ڪائونسل]]<br />ڀارتي ٻوليءَ ۾: [[سوهاگورا ٽامي جي تختي وارو ڪتبو|سوهاگورا ڪتبو]]<br />[[اشوڪ جا ستون]] قائم ڪرڻ |- | style="background-color:#dcdcdc;" | [[قنڌار ٻه-لساني پٿريلو ڪتبو]]<br /><small>([[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ [[ارامي ٻولي|ارامي]] ۾، [[قنڌار]])</small> |- | style="background-color:#dcdcdc;" | [[ارامي ٻولي|ارامي]] ۾ ننڍا پٿريلا فرمان:<br />[[لغمان جو ارامي ڪتبو]]، [[ٽيڪسلا جو ارامي ڪتبو]] |- | سال 11 ۽ پوءِ | style="background-color:#dcdcdc;" | [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍا پٿريلا فرمان (نمبر 1، نمبر 2 ۽ نمبر 3)]]<br /><small>([[سارو مارو|پنگوراريا]]، [[:Commons:Category:Ashoka Rock Edict, Maski|ماسڪي]]، [[پالڪيگنڊو ۽ گاويمٿ، ڪوپل|پالڪيگنڊو ۽ گاويمٿ]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Bahapur, Delhi|بهاپور/سرينواسپوري]]، [[بيراٽ مندر|بيراٽ]]، [[اهرورا]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Gujarra|گجررا]]، [[ساسارام]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edicts, Rajula Mandagiri|راجولا منڊگيري]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Yerragudi|ييراگڊي]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Udegolam|اوديگولم]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Nittur|نتتور]]، [[Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Brahmagiri|برهمگري]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Siddapur|سداپور]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Jatinga Rameshwara|جاٽنگا-راميشورا]])</small> |- | rowspan=3 | سال 12 ۽ پوءِ | style="background-color:#dcdcdc;" | '''[[بارابر غارون|بارابر غارن جا ڪتبا]]''' | colspan=3 style="background-color:#cdcdcd;" width="40%" | '''[[اشوڪ جا وڏا پٿريلا فرمان|وڏا پٿريلا فرمان]]''' |- | style="background-color:#cdcdcd;" | '''[[ننڍا ستوني فرمان]]''' | colspan=3 rowspan=2 style="background-color:#dcdcdc;" | يوناني ٻوليءَ ۾ وڏا پٿريلا فرمان: [[اشوڪ جو قنڌار يوناني فرمان|فرمان نمبر 12–13]] ([[قنڌار]])<br /><br />ڀارتي ٻوليءَ ۾ وڏا پٿريلا فرمان:<br />[[وڏا پٿريلا فرمان|فرمان نمبر 1 کان نمبر 14]]<br /><small>([[خروشٺي لِپي]] ۾: [[شاهباز ڳڙهي]]، [[مانسهره پٿريلا فرمان|مانسهره فرمان]])</small><br /><small>([[برهمي لِپي]] ۾: [[ڪالسي ڪتبو|ڪالسي]]، [[گرنار]]، [[سوپارا]]، [[سنّتي]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Yerragudi|ييراگڊي]]، [[دهلي ۾ اشوڪي فرمان|دهلي فرمان]])</small><br />وڏا پٿريلا فرمان 1–10، 14، [[وڏا پٿريلا فرمان|جدا فرمان 1 ۽ 2]]:<br /><small>([[ڌولي]]، [[جوگڙا]])</small> |- | style="background-color:#dcdcdc;" | [[:Commons:Category:Schism Edict of Ashoka|فرقيواريت بابت فرمان]]، [[:File:Ashoka Inscriptions Queen's edict.jpg|راڻيءَ جو فرمان]]<br /><small>([[سارناتھ]]، [[سانچي]]، [[الله آباد ستون]])</small><br />[[لمبني ستون ڪتبو|لمبني ڪتبو]]، [[نگالي ساگر|نگالي ساگر ڪتبو]] |- | rowspan=2 | سال 26، 27<br />۽ پوءِ | colspan=2 style="background-color:#cdcdcd;" | '''[[وڏا ستوني فرمان]]''' |- | colspan=2 style="background-color:#dcdcdc;" | ڀارتي ٻوليءَ ۾:<br />[[وڏا ستوني فرمان|وڏا ستوني فرمان نمبر 1 کان نمبر 7]]<br /><small>([[الله آباد ستون]]، [[دهلي ۾ اشوڪي فرمان|دهلي-ميرٺ]]، [[دهلي-ٽوپرا ستون]]، [[رامپوروا]]، [[لوريا نندنگڙهه]]، [[لوريا ارراج]]، [[:File:Amaravati Major Pillar Edict inscription.jpg|امراوتي]])</small><br /> [[ارامي ٻولي|ارامي]] ۾ نڪتل ڪتبا، پٿر تي:<br /> [[قنڌار ارامي ڪتبو|قنڌار، فرمان نمبر 7]] ۽ [[پل درونته ارامي ڪتبو|پل درونته، فرمان نمبر 5 يا نمبر 7]] |- | colspan=6 | |} {{Authority control}} [[Category:اشوڪ| ]] [[Category:مگڌ جا شهنشاهه]] [[Category:موريا خاندان]] [[Category:ٽين صدي ق.م جون وفاتون]] [[Category:ٽين صدي ق.م جا هندستاني بادشاهه]] [[Category:ٽين صدي ق.م جو ٻڌ ڌرم]] [[Category:افغانستان جي قديم تاريخ]] [[Category:پاڪستان جي قديم تاريخ]] [[Category:ٻڌ ڌرمي امن پسند]] [[Category:هندستاني ٻڌ ڌرمي بادشاهه]] [[Category:هندستاني امن پسند]] [[Category:پاٽنا جا ماڻهو]] [[Category:قديم ڀارت]] [[Category:هندستاني بادشاهه]] [[Category:هندستاني سورما]] [[Category:ڀارت ۾ ٻڌ ڌرم جي تاريخ]] [[Category:هندستاني ٻڌ ڌرمي مبلغ]] [[Category:هندستاني ٻڌ ڌرمي]] [[Category:ٻڌ ڌرم قبول ڪندڙ]] [[Category:ٽين صدي ق.م جا ٻڌ ڌرمي]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] 7bbsf5mu95ofo58t7w72ihhldczaw85 388268 388267 2026-06-24T00:24:37Z Intisar Ali 8681 388268 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == وڌيڪ تعارف== اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اشوڪا</ref> ==پيدائش== اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]]، [[اينٽيگونس ٻيون گوناتاس]]، [[مئگاس آف سائرين]]، ۽ سڪندر (يا ته [[ايپائرس جو سڪندر ٻيون|ايپائرس]] وارو يا [[ڪرنتھ جو سڪندر]])۔{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي ({{circa|304 BCE}})۔{{sfn|Lahiri|2015|p=24}} هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} == نسب == اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Lahiri|2015|p=26}} ٻين ماخذن، جهڙوڪ [[پراڻ]] ۽ ''[[مهاونس]]'' موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه [[بندوسار]] هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[چندرگپت موريا]] هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه [[بمبسار]] سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: [[اجاتشتر]] → [[اُدايين]] → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → [[پرسينجت]] → [[نندا سلطنت|نندا]]۔{{sfn|Strong|1989|p=204}} سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو [[تاراناٿ]]، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Thapar|1961|p=9}} اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[اشوڪ جي ماءُ]] چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.{{sfn|Strong|1989|pp=204–205}} ''اشوڪاوادان'' ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،{{sfn|Lahiri|2015|p=323|ps=:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."}} پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.{{sfn|Lahiri|2015|p=31}} مثال طور: * ''اشوڪاوادان مالا'' ۾ سندس نالو '''سُڀدرانگي''' ڏنو ويو آهي۔{{sfn|Guruge|1993|p=19}}{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''وامسٿاپڪاسني'' يا ''مهاونس ٽيڪا''، جيڪا ''مهاونس'' تي هڪ شرح آهي، کيس '''ڌرم''' (پالي ۾ ''ڌمّ'') سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا [[ڪشتريه]] خاندان سان واسطو رکندي هئي۔{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''[[ديوياوادان]]'' جي هڪ روايت ۾ کيس '''جنپد ڪلياني''' سڏيو ويو آهي۔{{sfn|Singh|2008|p=332}} عالم [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]] موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.{{sfn|Guruge|1993|p=19}} ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[ايپين]] موجب، [[چندرگپت موريا]] يوناني حڪمران [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=20}} == شهزادي جي حيثيت ۾ == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 500 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Mauryan ruins of pillared hall at Kumrahar site of Pataliputra ASIEC 1912-13.jpg | caption1 = [[پاٽلي پتر]] جي ڪمراهار ماڳ تي ستونن واري هال جا آثار | image2 = Pataliputra_capital_(volume).jpg | caption2 = [[پاٽلي پتر]] جو ستون-سِر، چوٿين–ٽين صدي ق.م | footer = امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] شهر ۾ ڄائو هو. ان دور جي شهر جا آثار جديد [[پاٽنا]] جي مرڪزي علائقن ۾ کوٽائين ذريعي مليا آهن. | footer_align = center }} اشوڪ جون پنهنجون لکتون سندس ابتدائي زندگي بابت ڪا معلومات فراهم نٿيون ڪن، ۽ هن موضوع بابت گهڻي ڄاڻ انهن روايتن مان ملي ٿي جيڪي سندس وفات کان سوين سال پوءِ لکيون ويون.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}} جيتوڻيڪ انهن روايتن ۾ اشوڪ جي اڳين جنمن جهڙيون ظاهر طور افسانوي ڳالهيون شامل آهن، پر انهن ۾ اشوڪ جي دور بابت ڪجهه اهڙي معلومات پڻ موجود آهي جيڪا تاريخي طور ممڪن نظر اچي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}}{{sfn|Singh|2008|p=332}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، جڏهن اشوڪ نوجوان هو ته سندس پيءُ بندوسار سندس کُردري ۽ غير دلڪش صورت سبب کيس پسند نه ڪندو هو. هڪ ڏينهن بندوسار تپسوي پنگل واتساجيو کي چيو ته هو طئي ڪري ته سندس پٽن مان ڪير سندس جانشين ٿيڻ جي لائق آهي. تپسوي جي صلاح تي سڀني شهزادن کي "سونهري محل جي باغ" ۾ گڏ ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو. اشوڪ وڃڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خبر هئي ته سندس پيءُ کيس پسند نٿو ڪري، پر سندس ماءُ کيس وڃڻ تي آماده ڪيو. جڏهن وزير [[رادھاگپت]] ڏٺو ته اشوڪ گاديءَ واري شهر مان باغ ڏانهن روانو ٿي رهيو آهي، تڏهن هن شهزادي کي سفر لاءِ شاهي هاٿي مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Strong|1989|p=206}} باغ ۾ پنگل واتساجيو شهزادن جو جائزو ورتو ۽ سمجهي ويو ته ايندڙ شهنشاهه اشوڪ هوندو. پر بندوسار کي ناراض ڪرڻ کان بچڻ لاءِ هن جانشين جو نالو ظاهر نه ڪيو. ان جي بدران هن چيو ته جنهن وٽ بهترين سواري، بهترين ويهڻ جي جاءِ، بهترين پيئڻ، بهترين ٿانوَ ۽ بهترين کاڌو هوندو، اهو ئي ايندڙ بادشاهه ٿيندو. هر ڀيري اشوڪ دعويٰ ڪئي ته اهي شرطون هن وٽ موجود آهن. بعد ۾ تپسوي اشوڪ جي ماءُ کي ٻڌايو ته سندس پٽ ايندڙ شهنشاهه ٿيندو، ۽ سندس صلاح تي بندوسار جي غضب کان بچڻ لاءِ سلطنت ڇڏي هليو ويو.{{sfn|Strong|1989|p=207}} جيتوڻيڪ روايتون ٻڌائين ٿيون ته بندوسار اشوڪ جي ظاهر سبب کيس پسند نه ڪندو هو، پر اهي ساڳيون روايتون اهو به ٻڌائين ٿيون ته هن اشوڪ کي اهم ذميواريون ڏنيون، جهڙوڪ [[تڪششيلا]] جي بغاوت کي ختم ڪرڻ (اتر هندستاني روايت موجب) ۽ [[اجين]] جي حڪومت هلائڻ (سري لنڪائي روايت موجب).{{sfn|Thapar|1961|p=21}} اهو ظاهر ڪري ٿو ته بندوسار شهزادي جي ٻين صلاحيتن کان متاثر هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته هن اشوڪ کي گاديءَ واري شهر کان پري علائقن ۾ ان ڪري موڪليو ته جيئن هو شاهي درٻار کان پري رهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=65}} === تڪششيلا ۾ بغاوت === [[File:Aramaic_inscription_at_Taxila_Museum.jpg|thumb|upright=0.6|[[ٽيڪسلا جي آرامي لکت]]، جنهن ۾ ممڪن طور اشوڪ جو ذڪر موجود آهي.]] ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار شهزادي اشوڪ کي [[تڪششيلا]] شهر ۾ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ موڪليو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} (موجوده [[پاڪستان]] ۾ [[ڀير ماڙو]]).{{sfn|Lahiri|2015|p=66}} هي واقعو سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهي؛ ان جي بدران اتي بيان آهي ته بندوسار اشوڪ کي [[اجين]] جو گورنر مقرر ڪيو. ٻن ٻين ٻڌ ڌرمي متنن، ''اشوڪ سوتر'' ۽ ''ڪنال سوتر''، مطابق بندوسار اشوڪ کي [[گنڌارا]] جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو هو، جتي تڪششيلا واقع هئي، نه اجين.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} ''اشوڪاوادان'' موجب بندوسار اشوڪ کي چار حصن تي مشتمل لشڪر (گهوڙيسوار، [[جنگي هاٿي]]، [[رتھ]] ۽ پيادل فوج) ڏنو، پر هٿيار مهيا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اشوڪ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي شهنشاهه ٿيڻ جي لائق آهي ته هٿيار پاڻ ظاهر ٿي ويندا. پوءِ ديوتائون زمين مان نڪري آيون ۽ فوج کي هٿيار فراهم ڪيا.{{sfn|Strong|1989|p=208}} جڏهن اشوڪ تڪششيلا پهتو ته شهرين سندس آجيان ڪئي ۽ ٻڌايو ته سندن بغاوت فقط ظالم وزيرن خلاف هئي، بادشاهه خلاف نه. ڪجهه عرصي بعد [[خاصا]] علائقي ۾ به سندس آجيان ڪئي وئي، ۽ ديوتائن اعلان ڪيو ته هو سڄي ڌرتيءَ تي حڪومت ڪندو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} تڪششيلا هڪ مالدار ۽ سياسي لحاظ کان اهم شهر هو. تاريخي ثبوت ڏيکارين ٿا ته اشوڪ جي دور تائين اهو ''[[اترپٿ]]'' واپاري رستي وسيلي [[پاٽلي پتر]] سان ڳنڍيل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=70}} بهرحال، موجود همعصر ماخذن مان ڪو به تڪششيلا جي بغاوت جو ذڪر نٿو ڪري، ۽ اشوڪ جي ڪنهن به لکت مان اهو ظاهر نٿو ٿئي ته هن ڪڏهن شهر جو دورو ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=66-67}} تنهن هوندي به، اشوڪ جي تڪششيلا سان لاڳاپي جي روايت کي [[سرڪپ]] مان مليل هڪ آرامي لکت جزوي طور تقويت ڏئي ٿي. ان لکت ۾ هڪ نالو "prydr" اکرن سان شروع ٿئي ٿو، جنهن کي گهڻا عالم "پريادرشي" طور بحال ڪن ٿا، جيڪو اشوڪ جو لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} تڪششيلا ڀرسان موجود [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] جو نالو به اشوڪ سان لاڳاپي جو هڪ ممڪن ثبوت سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ "ڌرماراجا" مان مراد اشوڪ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=68}} ديوتائن طرفان هٿيار مهيا ڪرڻ وارو قصو شايد اشوڪ کي نيم الاهي حيثيت ڏيڻ لاءِ بيان ڪيو ويو هجي، يا اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته بندوسار، جيڪو اشوڪ کي پسند نه ڪندو هو، سندس ناڪامي چاهيندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=67}} === اجين جو نائب بادشاهه === ''[[مهاونس]]'' موجب، بندوسار اشوڪ کي [[اونتيراستر]] (موجوده [[اجين ضلعو]]) جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هي علائقو مرڪزي هندستان جو هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري صوبو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=89–90}} هي روايت مرڪزي هندستان مان دريافت ٿيل [[سارو مارو]] لکت سان پڻ تقويت حاصل ڪري ٿي، جنهن ۾ بيان آهي ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ انهيءَ هنڌ جو دورو ڪيو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=350–351}} اشوڪ جي پنهنجي [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان#پهريون جدا اهم پٿريلو فرمان|پٿريلي فرمان]] مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ اجين ۾ هڪ شهزادو نائب بادشاهه موجود هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} اهو به هن روايت جي حمايت ڪري ٿو ته اشوڪ پاڻ اجين جو نائب بادشاهه رهيو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=98}} {{multiple image | perrow=2 | total_width=400 | caption_align=center | align=right | direction=horizontal | image1=Saru_Maru_stupa.jpg | image2=Panguraria Top View Closeup detail.jpg | footer=[[سارو مارو]] يادگاري لکت مان لڳي ٿو ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ اجين واري علائقي ۾ موجود هو: "''پريادسي'' خوشگوار سير لاءِ هن هنڌ آيو جڏهن هو اڃا شهزادو هو..." }} اشوڪ جي دور ۾ [[پاٽلي پتر]] ۽ [[اجين]] ڪيترن ئي رستن ذريعي ڳنڍيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته اجين ڏانهن ويندي سندس قافلو روپناٿ ۾ ترسيو هجي، جتي بعد ۾ سندس لکت ملي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=94–95}} سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ اجين ويندي [[وديشا]] پهتو، جتي هو هڪ خوبصورت عورت جي عشق ۾ مبتلا ٿيو. ''ديپاونس'' ۽ ''مهاونس'' موجب اها عورت [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] هئي، جيڪا هڪ واپاري جي ڌيءَ هئي. ''مهابودهي ونس'' مطابق هوءَ "وديشا مها ديوي" هئي ۽ [[شاڪيه]] خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان [[گوتم ٻڌ]] پڻ هو. ممڪن آهي ته ٻڌ ڌرمي تاريخ نويسن اشوڪ جي خاندان کي ٻڌ سان ڳنڍڻ لاءِ هي شاڪيه تعلق بيان ڪيو هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} ٻڌ ڌرمي متنن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ديوي بعد ۾ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو، پر انهن ۾ سندس قبولِ اسلام... (يعني قبولِ ٻڌ ڌرم) جو ڪو تفصيلي بيان موجود ناهي. انهيءَ ڪري ممڪن آهي ته جڏهن هن اشوڪ سان ملاقات ڪئي، تڏهن به هوءَ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ''مهاونس'' موجب، اجين ۾ ديوي اشوڪ جي پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] کي جنم ڏنو، ۽ ٻن سالن بعد هڪ ڌيءَ [[سنگهمتا]] پيدا ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=97}} ''مهاونس'' موجب مهندا کي اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، ڀڪشو بڻايو ويو. انهيءَ حساب سان مهندا اشوڪ جي تخت نشيني وقت چوڏهن ورهين جو هو. جيڪڏهن مهندا ان وقت ڄائو جڏهن اشوڪ فقط ويهن ورهين جو هو، ته پوءِ اشوڪ تقريباً 34 ورهين جي عمر ۾ تخت تي ويٺو هوندو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ڪيترائي سال نائب بادشاهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون.{{sfn|Thapar|1961|pp=24–25}} == تخت نشيني == روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اشوڪ [[يووراج|ولي عهد]] نه هو، ۽ سندس تخت نشيني تڪراري هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=25}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار جي وڏي پٽ [[سوسيما]] هڪ ڏينهن مذاق ۾ هڪ گنجي وزير جي مٿي تي چماٽ هنئي. وزير کي خوف ٿيو ته جيڪڏهن سوسيما بادشاهه بڻيو ته شايد هڪ ڏينهن تلوار سان به ساڻس اهڙي ئي مذاق ڪري. تنهن ڪري هن پنج سئو وزيرن کي اشوڪ جي حمايت لاءِ آماده ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته اشوڪ هڪ ''[[چڪروَرتي]]'' (ساري دنيا تي حڪومت ڪندڙ حڪمران) بڻجندو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ڪجهه عرصي بعد [[تڪششيلا]] ۾ ٻيهر بغاوت ٿي. بندوسار سوسيما کي بغاوت دٻائڻ لاءِ موڪليو. ٿوري ئي وقت کان پوءِ بندوسار سخت بيمار ٿي پيو ۽ سندس موت جو امڪان پيدا ٿيو. ان وقت سوسيما اڃا تڪششيلا ۾ هو ۽ بغاوت مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو هو. بندوسار کيس گاديءَ واري شهر واپس گهرائي ورتو ۽ اشوڪ کي حڪم ڏنو ته هو تڪششيلا ڏانهن روانو ٿئي.{{sfn|Strong|1989|p=209}} پر وزيرن بندوسار کي ٻڌايو ته اشوڪ بيمار آهي ۽ صلاح ڏني ته سوسيما جي واپسي تائين اشوڪ کي عارضي طور تخت تي ويهاريو وڃي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} جڏهن بندوسار انڪار ڪيو، تڏهن اشوڪ اعلان ڪيو ته جيڪڏهن تخت واقعي سندس قسمت ۾ آهي ته ديوتائون کيس ايندڙ شهنشاهه طور تاج پارائينديون. ساڳئي لمحي ديوتائن ائين ڪيو، بندوسار وفات ڪري ويو، ۽ اشوڪ جي حڪمراني سڄي دنيا تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ زمين جي مٿان موجود [[يڪشا]]ن جو علائقو ۽ زمين جي هيٺان موجود [[ناگ]]ن جو علائقو پڻ شامل هو.{{sfn|Strong|1989|p=209}} جڏهن سوسيما گاديءَ واري شهر واپس آيو ته اشوڪ جي نئين وزيراعظم [[راڌاگپت]] کيس ڪوئلن سان ڀريل هڪ کڏ ۾ ڦاسائي ڇڏيو. سوسيما دردناڪ موت مري ويو، جڏهن ته سندس سپهه سالار ڀدرايڌ بُدھ ڌرم جو ڀڪشو بڻجي ويو.{{sfn|Strong|1989|p=210}} [[File:Sarnath_Ashoka_Lions_with_Dharma_Wheel.jpg|thumb|[[سارناتھ]] ۾ [[اشوڪ جو شينھن وارو-ٿنبو]]، جنهن ۾ چار [[ايشيائي شينھن]] هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن. اهي [[ٻڌ ڌرم]] جي [[چار عظيم سچايون|چار عظيم سچائين]] ۽ اخلاقي قانون جي ڦيٿي ([[ڌرم چڪر]]) جي علامت آهن.{{sfn|Allen|2012|p=331}}]] ''[[مهاونس]]'' موجب، جڏهن بندوسار بيمار ٿيو ته اشوڪ [[اجين]] مان [[پاٽلي پتر]] واپس آيو ۽ گاديءَ واري شهر تي قبضو ڪري ورتو. پيءُ جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي وڏي ڀاءُ کي قتل ڪيو ۽ تخت تي ويٺو.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ساڳئي متن موجب، اشوڪ پنهنجي سوتيلي ڀائرن مان نويَنوي (99) ڄڻن کي قتل ڪيو، جن ۾ سُمانا پڻ شامل هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} ''[[ديپاونس]]'' موجب، هن هڪ سئو ڀائرن کي قتل ڪيو ۽ چار سال بعد تاجپوشي ڪرائي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ''ونسٿاپڪاسني'' وڌيڪ ٻڌائي ٿو ته هڪ [[آجيَوڪ]] تپسوي اشوڪ جي ماءُ جي خواب جي تعبير ڪندي اڳواٽ هن خونريزي جي پيشنگوئي ڪئي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} انهن روايتن موجب اشوڪ جو سڳو ڀاءُ [[تِسا]] ئي بچي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} ٻين ذريعن ۾ بچيل ڀاءُ جا نالا [[ويتاشوڪ]]، وگتاشوڪ، سودت (''So-ta-to'') يا سوگتر (''Siu-ka-tu-lu'') بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} 99 ۽ 100 جهڙا انگ واضح طور مبالغو آهن ۽ شايد صرف اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن ته اشوڪ پنهنجي ڪيترن ئي ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} [[تاراناٿ]] موجب اشوڪ پنهنجي اڳوڻي حڪمران جو ناجائز پٽ هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڇهه جائز شهزادن کي قتل ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ممڪن آهي ته اشوڪ اصل جانشين نه هجي ۽ هن تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ ڀائر قتل ڪيا هجن. بهرحال، ٻڌ ڌرمي ماخذن شايد هن واقعي کي وڌائي پيش ڪيو ته جيئن ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ اشوڪ کي ظالم ۽ بي رحم حڪمران طور ڏيکاري سگهجي. اشوڪ جي پنجين پٿريلي فرمان ۾ انهن عملدارن جو ذڪر آهي جن جي ذميواري سندس ڀائرن، ڀينرن ۽ ٻين مائٽن جي خاندانن جي ڀلائي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تخت نشيني کان پوءِ به سندس هڪ کان وڌيڪ ڀائر زندهه هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} تنهن هوندي به ڪجهه مؤرخ هن راءِ سان متفق ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فرمان ۾ صرف ڀائرن جي ''خاندانن'' جو ذڪر آهي، خود ڀائرن جو نه.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} === تخت نشيني جي تاريخ === سري لنڪائي متنن ''[[مهاونس]]'' ۽ ''[[ديپاونس]]'' موجب اشوڪ [[گوتم ٻڌ]] جي وفات کان 218 سال پوءِ تخت تي ويٺو ۽ 37 سال حڪومت ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|pp=13–14}} ٻڌ جي وفات جي صحيح تاريخ پاڻ به تڪراري آهي،{{sfn|Thapar|1961|p=14}} جڏهن⁠تہ اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ ٻڌ جي وفات کان صرف هڪ سئو سال پوءِ حڪومت ڪئي، جنهن ڪري تاريخ بابت وڌيڪ اختلاف پيدا ٿيا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست مڃجي ۽ ٻڌ جي وفات 483 ق.م ۾ ٿي هجي، جيئن ڪيترن ئي عالمن تجويز ڪيو آهي، ته اشوڪ جي تخت نشيني 265 ق.م ۾ ٿيڻ گهرجي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} [[پراڻ]]ن موجب اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] 25 سال حڪومت ڪئي، جڏهن⁠تہ سري لنڪائي روايت 28 سال ٻڌائي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} جيڪڏهن پراڻن جو بيان صحيح هجي ته اشوڪ جي تخت نشيني کي ٽي سال اڳ، يعني 268 ق.م تي تاريخ بندي ڪري سگهجي ٿي. ٻئي طرف، جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست هجي پر ٻڌ جي وفات 486 ق.م مڃجي، جيڪا ''ڪينٽونيز ڊاٽڊ رڪارڊ'' سان حمايت حاصل ڪري ٿي، ته پوءِ به اشوڪ جي تخت نشيني 268 ق.م جي لڳ ڀڳ بيهندي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} ''مهاونس'' بيان ڪري ٿو ته اشوڪ بادشاهه ٿيڻ کان چار سال پوءِ رسمي تاجپوشي ڪرائي. هن وچ واري عرصي کي ائين سمجهي سگهجي ٿو ته انهن چئن سالن دوران هن بندوسار جي ٻين پٽن خلاف جانشيني جي جنگ وڙهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ هڪ قصو موجود آهي جنهن موجب اشوڪ جو وزير [[يشس]] پنهنجي هٿ سان سج کي لڪائي ڇڏيو. پروفيسر پي. ايڇ. ايل. ايگرمونٽ جو خيال هو ته هي قصو 4 مئي 249 ق.م تي اتر هندستان ۾ نظر آيل جزوي سج گرهڻ ڏانهن اشارو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=12–13}} ''اشوڪاوادان'' موجب، هن سج گرهڻ کان ڪجهه عرصي بعد اشوڪ مختلف ٻڌ ڌرمي مقدس ماڳن جي ياترا تي نڪتو. اشوڪ جي [[لومبني]] واري ستوني فرمان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي 21هين سال ۾ لومبني جو دورو ڪيو. جيڪڏهن اهو دورو ساڳئي ياترا جو حصو هجي، ۽ لومبني جو دورو سج گرهڻ کان هڪ يا ٻن سالن اندر ٿيو هجي، ته پوءِ 268–269 ق.م واري تخت نشيني جي تاريخ وڌيڪ امڪاني لڳي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}}{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} بهرحال، هي نظريو سڀني عالمن پاران قبول ٿيل ناهي. مثال طور [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي خيال ۾ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ڪيل واقعو تاريخي وقت بندي سان لاڳاپيل ئي ناهي، ۽ ايگرمونٽ جي تشريح ان روايت جي ادبي ۽ مذهبي پس منظر کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان اڳ واري حڪومت == سري لنڪائي ۽ اتر هندستاني ٻنهي روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ سخت ۽ پرتشدد شخص هو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} [[تاراناٿ]] پڻ لکي ٿو ته شروعات ۾ اشوڪ کي ''ڪاماشوڪ'' سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪيترائي سال عيش ۽ عشرت ۽ دنياوي خواهشن (''[[ڪاما]]'') ۾ گذاريا. ان کان پوءِ کيس ''چنڊاشوڪ'' (يعني ”ظالم اشوڪ“) چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪجهه سال برن ڪمن ۾ صرف ڪيا. آخرڪار ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ هو ''ڌرماشوڪ'' (يعني ”نيڪ اشوڪ“) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ کيس ''چنڊاشوڪ'' سڏي ٿو ۽ سندس ڪيترن ئي ظالماڻن عملن جو ذڪر ڪري ٿو:{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * جيڪي وزير سندس تخت نشيني ۾ مددگار ثابت ٿيا هئا، سي حڪومت سنڀالڻ کان پوءِ ساڻس بي ادبي سان پيش اچڻ لڳا. سندن وفاداري آزمائڻ لاءِ اشوڪ کين هڪ غيرمعمولي حڪم ڏنو ته سڀ گلن ۽ ميون وارا وڻ ڪٽي ڇڏين. جڏهن وزيرن اهو حڪم نه مڃيو ته اشوڪ ذاتي طور پنج سئو وزيرن جا سر قلم ڪرائي ڇڏيا.{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * هڪ ڏينهن باغ ۾ سير دوران اشوڪ ۽ سندس حرم جون عورتون هڪ سهڻي [[اشوڪ وڻ]] وٽان گذريون. ان منظر اشوڪ ۾ محبت جا جذبا جاڳايا، پر عورتون سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي سبب ساڻس قربت اختيار ڪرڻ ۾ دلچسپي نه رکيون. ڪجهه وقت پوءِ جڏهن اشوڪ سمهي پيو ته ناراض عورتن سندس نالي واري اشوڪ وڻ جا گل ۽ ٽاريون ڪٽي ڇڏيون. جاڳڻ کان پوءِ اشوڪ سزا طور پنهنجي پنج سئو حرم وارين عورتن کي جيئرو ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * اهڙين قتل عام وارين ڪاررواين سبب وزيراعظم [[رادھاگپت]] پريشان ٿي ويو. هن صلاح ڏني ته مستقبل جي اجتماعي قتلن لاءِ هڪ جلاد مقرر ڪيو وڃي ته جيئن بادشاهه پاڻ اهڙن ڪمن ۾ سڌو سنئون ملوث نه رهي. ان مقصد لاءِ مگڌ جي هڪ ڳوٺ جو نوجوان [[گريڪا]] مقرر ڪيو ويو، جيڪو فخر سان چوندو هو ته هو سڄي [[جمبوديپ]] جي ماڻهن کي قتل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * گريڪا بعد ۾ ''چنڊاگريڪا'' (”ظالم گريڪا“) جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس خواهش تي اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ قيد خانو تعمير ڪرايو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} هي قيد خانو ''اشوڪ جو دوزخ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ٻاهران ڏسڻ ۾ اهو خوشنما ۽ دلڪش هو، پر اندر چنڊاگريڪا قيدين تي انتهائي بي رحماڻا تشدد ڪندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=106–107}} پنجين صديءَ جي چيني سياح [[فا شيان]] لکي ٿو ته اشوڪ ذاتي طور دوزخ جو دورو ڪيو ته جيئن اتي استعمال ٿيندڙ تشدد جا طريقا سکڻ بعد انهن جهڙا طريقا ايجاد ڪري سگهي. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوان زانگ]] دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اهڙو ستون ڏٺو هو جيڪو اشوڪ جي ”دوزخ“ واري هنڌ جي نشاندهي ڪندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[مهاونس]]'' پڻ مختصر طور اشوڪ جي سخت مزاجي جو ذڪر ڪري ٿو. ان موجب، اشوڪ کي شروعاتي دور ۾ سندس برن ڪمن سبب ''چنڊاشوڪ'' چيو ويندو هو، پر ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نيڪ عملن جي ڪري کيس ''ڌرماشوڪ'' سڏيو ويو.{{sfn|Lahiri|2015|p=107}} بهرحال، اتر هندستاني روايت جي ابتڙ، سري لنڪائي متن اشوڪ جي مخصوص ظالماڻن عملن جو ذڪر نٿا ڪن، سواءِ ان دعويٰ جي ته هن پنهنجي 99 ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ ظالم ۽ خونخوار شخص طور پيش ڪرڻ واريون اهڙيون تصويرون غالباً ٻڌ ڌرمي مصنفن جي تخليق آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} انهن جو مقصد اهو ڏيکارڻ هو ته ٻڌ ڌرم اشوڪ جي زندگيءَ ۾ هڪ معجزاتي تبديلي آندي.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} هن تبديلي کي وڌيڪ ڊرامائي ۽ اثرائتو بنائڻ لاءِ اهڙين روايتن ۾ اشوڪ جي اڳوڻي ظلم ۽ بعد واري مذهبي نيڪي ٻنهي کي مبالغي سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Charles1962">{{cite book | author=Charles Drekmeier | title=Kingship and Community in Early India | url=https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek | url-access=registration | access-date=30 October 2012 | year=1962 | publisher=Stanford University Press | lccn=62-9565 | pages=[https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek/page/173 173] }}</ref> == ڪلنگا جي جنگ ۽ ٻڌ ڌرم ۾ تبديلي == {{Main|ڪلنگا جي جنگ}} [[File:Kanaganahalli inscribed panel portraying Asoka (perspective).jpg|thumb|[[ڪناگن هلي]] مان مليل نقش ٿيل پينل، جنهن ۾ اشوڪ ۽ سندس راڻيون ڏيکاريل آهن. [[برهمي لپي]] ۾ "راجا اشوڪ" لکيل آهي، پهرين کان ٽئين صدي عيسوي.<ref>{{cite book |title=Indian Archaeology 1997–98 |publisher=ASI |page=Plate 72 |url=http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |access-date=22 January 2020 |archive-date=22 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122082556/http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |url-status=live }}</ref>]] اشوڪ جي لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي اٺين سال [[ڪلنگا]] واري علائقي کي فتح ڪيو. جنگ دوران ٿيل وڏي تباهي ۽ خونريزي سبب هن کي تشدد تي پڇتاءُ ٿيو، ۽ ايندڙ سالن ۾ هو آهستي آهستي ٻڌ ڌرم ڏانهن مائل ٿيو.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} [[اشوڪ جي فرمانن]] مان پٿريلي فرمان نمبر 13 بادشاهه جي گهري افسوس جو اظهار ڪري ٿو: {{Blockquote |text=ڪلنگا جي فتح کان پوءِ، سندس مقدس عظمت واري بادشاهه ۾ ڌرم جي حفاظت، ڌرم سان محبت ۽ ڌرم جي تبليغ جو وڏو جذبو پيدا ٿيو. ڪلنگا جي فتح تي سندس دل ۾ گهرو افسوس پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن اڳ ۾ آزاد ملڪ جي فتح دوران ماڻهن جو قتل، موت ۽ قيد ٿيڻ لازمي هوندو آهي. اها ڳالهه سندس مقدس عظمت لاءِ وڏي ڏک ۽ پشيماني جو سبب بڻجي. |source=<ref name="Wikisource Smith">{{cite Wikisource |wslink=Asoka - the Buddhist Emperor of India/Chapter 4 |title=Asoka: The Buddhist Emperor of India |last=Smith |first=Vincent |author-link=Vincent Arthur Smith |year=1920 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=185}}</ref> }} ٻئي طرف، سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي اٺين سال تائين اڳ ئي هڪ پڪو ٻڌ ڌرمي هو. ان روايت مطابق هو چوٿين سال ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيو ۽ پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ 84,000 وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائون ڪلنگا جي مهم جو ذڪر ئي نٿيون ڪن.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} سري لنڪائي روايت جي بنياد تي ڪجهه محقق، جهڙوڪ ايگرمونٽ، سمجهن ٿا ته اشوڪ ڪلنگا جي جنگ کان ''اڳ'' ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} هن نظريي جي مخالفت ڪندڙ چون ٿا ته جيڪڏهن اشوڪ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هو ته پوءِ هن اهڙي خونريز جنگ ڇو وڙهي؟ ايگرمونٽ ان جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته اشوڪ شايد "[[وچولي واٽ]]" جي پنهنجي تشريح رکندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=33}} پراڻن ليکڪن مان ڪجهه جو خيال هو ته اشوڪ جنگ کان پوءِ اوچتو ۽ ڊرامائي انداز ۾ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب ڪلنگا جي الحاق کان پوءِ هو ڌرم ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿيو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن اشوڪ جنگ کان پوءِ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو، تڏهن به لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اها تبديلي اوچتو نه پر تدريجي عمل هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} پنهنجي حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل هڪ ننڍڙي پٿريلي فرمان ۾ اشوڪ لکي ٿو ته هو ٻن اڍائي سالن کان وڌيڪ عرصي کان ''[[اُپاسڪ]]'' (عام ٻڌ ڌرمي پيروڪار) هو، پر شروعاتي عرصي ۾ گهڻي اڳڀرائي نه ڪري سگهيو. آخري هڪ سال دوران هو سنگهه جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ ٻڌ ڌرم جو وڌيڪ سرگرم پيروڪار بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} === ڪلنگا جي جنگ === اشوڪ جي وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب، هن تخت نشيني کان اٺ سال پوءِ ڪلنگا فتح ڪيو. فرمان موجب: * جنگ دوران 100,000 ماڻهو ۽ جانور مارجي ويا. * ان کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. * 150,000 ماڻهو ۽ جانور قيدي بڻائي کڻي ويا ويا. اشوڪ لکي ٿو ته انهن مصيبتن تي پڇتاءُ ئي کيس ڌرم جي عمل ۽ تبليغ ڏانهن وٺي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هو اعلان ڪري ٿو ته هاڻي ڪنهن ملڪ جي فتح دوران ٿيندڙ قتل، موت ۽ جلاوطني کيس انتهائي دردناڪ ۽ افسوسناڪ لڳي ٿي. خاص طور تي مذهبي ماڻهن ۽ گهريلو زندگي گذاريندڙ ماڻهن جي تڪليف کيس وڌيڪ ڏکوئيندڙ محسوس ٿئي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هي فرمان [[ايراگوڊي]]، [[گرنار]]، [[ڪالسي]]، [[مانسهره]]، [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[قنڌار]] سميت ڪيترن هنڌن تي مليو آهي.{{sfn|Guruge|1995|p=37}} پر حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته ڪلنگا واري علائقي ۾ موجود اشوڪ جي لکتن مان فرمان 13 ۽ 14 غائب آهن. انهن جي جاءِ تي ٻه الڳ فرمان آهن، جن ۾ اشوڪ جي پشيماني جو ڪو ذڪر ناهي. ممڪن آهي ته اشوڪ ڪلنگا جي ماڻهن آڏو اهڙي اعتراف کي سياسي طور مناسب نه سمجهيو هجي.{{sfn|Thapar|1995|pp=30–31}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ بيان ڪيل جنگ جا انگ اکر ۽ نتيجا ڪنهن حد تائين مبالغو هجن، ته جيئن پري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن تي اثر پوي، جيڪي انهن دعوائن جي تصديق نٿي ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=56}} قديم ذريعا اشوڪ جي ڪنهن ٻي وڏي فوجي مهم جو ذڪر نٿا ڪن، جيتوڻيڪ سورهين صديءَ جي عالم [[تاراناٿ]] دعويٰ ڪري ٿو ته اشوڪ سڄي [[جمبوديپ]] کي فتح ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} === ٻڌ ڌرم سان پهريون رابطو === {{multiple image |perrow=1 |total_width=300 |caption_align=center |align=right |direction=horizontal |image1=Vajrasana, early 20th century.jpg |caption1='''[[وجراسڻ، بودھ گيا|وجراسڻ]]''' يا "ٻڌ جي روشن خياليءَ جو تخت"، [[مهابودھي مندر]]، [[بودھ گيا]]. اشوڪ اهو تخت ٻڌ جي روشن خياليءَ واري هنڌ جي يادگار طور تعمير ڪرايو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=300–302}}<ref>"Ashoka did build the Diamond Throne at Bodh Gaya to stand in for the Buddha and to mark the place of his enlightenment" in {{cite book |last1=Ching |first1=Francis D. K. |last2=Jarzombek |first2=Mark M. |last3=Prakash |first3=Vikramaditya |title=A Global History of Architecture |date=23 March 2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-98160-3 |page=570 |url=https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |language=en |access-date=7 March 2021 |archive-date=23 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523153935/https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |url-status=live }}</ref> |image2=Vajrasana with side panels (3rd century BCE). Bodh Gaya.jpg |caption2=وجراسڻ جا نقش نگاري وارا حصا، ٽين صدي ق.م. }} اشوڪ جي ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيڻ بابت مختلف ذريعا مختلف روايتون پيش ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} سري لنڪائي روايت موجب، اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] [[برهمڻ ڌرم]] جو پوئلڳ هو، جڏهن⁠تہ سندس ماءُ ڌرما [[آجيواڪ]] فرقو اختيار ڪيو هو.{{sfn|Guruge|1995|p=42}} ''[[سمنت پاساديڪا]]'' موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي شروعاتي ٽن سالن دوران غير ٻڌ ڌرمي فرقن جو پيروڪار رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=43}} سري لنڪائي متنن مطابق اشوڪ روزانو دان وٺندڙ برهمڻن جي روش کان مطمئن نه هو. سندس درٻارين آجيواڪ ۽ [[جيني ڌرم|نگنٿ]] استادن کي به پيش ڪيو، پر اهي به کيس متاثر نه ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} ''[[ديپاونس]]'' مطابق اشوڪ ڪيترن غير ٻڌ ڌرمي مذهبي اڳواڻن کي محل ۾ گهرايو ۽ وڏا انعام ڏنا، اميد ڪندي ته اهي سندس هڪ سوال جو جواب ڏيندا. پر ڪو به مطمئن ڪندڙ جواب نه ڏئي سگهيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هڪ ڏينهن اشوڪ [[پاٽلي پتر]] جي رستي تي هڪ نوجوان ٻڌ ڌرمي راهب [[نگروڌ]] (نياگروڌ) کي ڏٺو، جيڪو ڀڪشا لاءِ نڪتل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} نگروڌ دراصل اشوڪ جو ڀائيٽو هو، جيتوڻيڪ اشوڪ پاڻ ان حقيقت کان اڻواقف هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} هو اشوڪ جي وڏي ڀاءُ [[سُمانا]] جو وفات کان پوءِ ڄاول پٽ هو، جنهن کي اشوڪ تخت جي جنگ دوران قتل ڪرائي ڇڏيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=34}} اشوڪ نگروڌ جي پُرسڪون، بيخوف ۽ سنجيده شخصيت کان متاثر ٿيو ۽ کيس پنهنجي ڌرم بابت ٻڌائڻ لاءِ چيو. جواب ۾ نگروڌ کيس ''اپّماد'' (هوشياري، سجاڳي ۽ سنجيدگي) بابت وعظ ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هي وعظ اشوڪ تي ايترو اثرانداز ٿيو جو هن نگروڌ کي 400,000 چاندي جا سڪا ۽ روزانو اٺ حصا چانور ڏيڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ان کان پوءِ اشوڪ هڪ ٻڌ ڌرمي ''[[اُپاسڪ]]'' بڻجي ويو ۽ [[ڪڪُٽارام]] وهار وڃڻ لڳو. اتي هن جي ملاقات مشهور ٻڌ راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] سان ٿي، جنهن کان پوءِ هو ٻڌ ڌرم سان وڌيڪ وابسته ٿي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} هن ڪهاڻي جي تاريخي صداقت يقيني ناهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ممڪن آهي ته اشوڪ جي هڪ قابل استاد جي ڳولا واري هيءَ روايت ان ڳالهه جي وضاحت لاءِ بيان ڪئي وئي هجي ته هن [[جيني ڌرم]] اختيار ڇو نه ڪيو، جيڪو پڻ عدم تشدد ۽ همدردي جو درس ڏيندو هو. اها روايت ظاهر ڪري ٿي ته اشوڪ صرف ڪنهن مخصوص عقيدي جي ڳولا ۾ نه هو، بلڪه هڪ اهڙي روحاني استاد جي تلاش ۾ هو، جيڪو کيس مطمئن ڪري سگهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=108}} سري لنڪائي روايت وڌيڪ ٻڌائي ٿي ته اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ٻڌ راهب بڻيو ۽ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] ٻڌ راهبه بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''[[ديوياوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت اشوڪ جي تبديليءَ کي ٻڌ راهب [[سمُدرا]] سان منسوب ڪري ٿي، جيڪو اڳ ۾ شراوستي جو واپاري هو. هن روايت موجب سمُدرا کي اشوڪ جي مشهور "دوزخ" ۾ قيد ڪيو ويو، پر هن پنهنجي غيرمعمولي روحاني قوتن (''[[اِدّهي]]'') جي مدد سان پاڻ کي بچائي ورتو. جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هو سمُدرا وٽ پهتو ۽ سندس ڪيترن ئي معجزن کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ هن ٻڌ ڌرم قبول ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت آهي، جنهن مطابق سمُدرا واپاري جو پٽ هو ۽ جڏهن اشوڪ سان مليو تڏهن فقط 12 سالن جو هو. اهو بيان غالباً نگروڌ واري ڪهاڻي کان متاثر آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} ''آ-يو-وانگ-چوان'' مطابق هڪ ستن سالن جي ٻڌ ٻار اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ڏانهن آندو. هڪ ٻي ڪهاڻي موجب 500 [[برهمڻ]] اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ۾ دلچسپي وٺڻ سبب تنگ ڪندا هئا. پوءِ اهي معجزاتي طور [[ڀِڪشو]] بڻجي [[ڪڪُٽارام]] وهار ۾ رهڻ لڳا، جتي اشوڪ سندن ملاقات لاءِ ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} اشوڪ جي تخت نشينيءَ وقت هندستان جي مختلف علائقن ۾ ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي مرڪز اڳ ئي موجود هئا. اهو واضح ناهي ته ٻڌ سنگهه جي ڪهڙي شاخ اشوڪ تي سڀ کان وڌيڪ اثرانداز ٿي، پر سندس گاديءَ واري شهر [[پاٽلي پتر]] جي ٻڌ برادري هڪ مضبوط اميدوار سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} هڪ ٻيو اهم مرڪز [[مهابودھي مندر]] هو. وڏي پٿريلي فرمان نمبر 8 مان معلوم ٿئي ٿو ته اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي. ان کان علاوه، حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل ننڍڙي پٿريلي فرمان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ ٻڌ ڌرم جو سرگرم پوئلڳ بڻجي چڪو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}}{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان پوءِ جي حڪومت == === اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير === [[File:Sanchi2.jpg|thumb|[[سانچي]] جو اسٽوپ. مرڪزي اسٽوپ موريا دور ۾ تعمير ٿيو، بعد ۾ [[شونگ خاندان]] جي دور ۾ وڌايو ويو، جڏهن⁠ته سينگاريل دروازا [[ساتواهن خاندان]] جي دور سان تعلق رکن ٿا.]] ''[[مهاونسا]]'' ۽ ''[[اشوڪاوادان]]'' ٻنهي موجب اشوڪ 84,000 اسٽوپا يا وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Strong|1995|pp=154–155}} ''مهاونسا'' مطابق اها تعميري سرگرمي سندس حڪومت جي پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ گوتم ٻڌ جي اٺن مقدس تبرڪن مان ست گڏ ڪيا ۽ انهن کي سون، چاندي، [[ڪرائيسوبيرل|ٻليءَ جي اک]] ۽ بلور جي 84,000 صندوقن ۾ محفوظ ڪرايو. هن حڪم ڏنو ته زمين تي انهن سڀني شهرن ۾، جتي آبادي هڪ لک يا ان کان وڌيڪ هجي، 84,000 اسٽوپا تعمير ڪيا وڃن. [[ڪڪُٽارام]] وهار جي بزرگ راهب يَشس کي هن ٻڌايو ته سندس خواهش آهي ته سڀئي اسٽوپا هڪ ئي ڏينهن ۾ مڪمل ٿين. يَشس چيو ته هو سج کي پنهنجي هٿ سان ڍڪي مڪمل ٿيڻ جو اشارو ڏيندو. جڏهن هن ائين ڪيو ته سڀئي 84,000 اسٽوپا هڪ ئي وقت تي مڪمل ٿي ويا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} ''مهاونسا'' موجب اشوڪ 84,000 ''وهار'' (خانقاهون) تعمير ڪرايون ته جيئن ٻڌ جا تبرڪ انهن ۾ رکيا وڃن.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''اشوڪاوادان'' وانگر ''مهاونسا'' پڻ ٻڌ جي تبرڪن جي گڏ ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿي، پر ان کي تعميراتي سرگرمين سان نٿي جوڙي.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''مهاونسا'' ٻڌائي ٿي ته اشوڪ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ جو فيصلو تڏهن ڪيو جڏهن [[موگگلي پُت تِسّا]] کيس ٻڌايو ته ٻڌ جي ڌرم جا 84,000 حصا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=159}} اشوڪ پاڻ [[اشوڪارام]] وهار جي تعمير شروع ڪرائي ۽ ماتحت بادشاهن کي ٻين وهارن جي تعمير جو حڪم ڏنو. ٿيرا اندگُتّا جي معجزاتي قوتن جي مدد سان اشوڪارام مڪمل ٿيو، ۽ ساڳئي ڏينهن مختلف شهرن مان 84,000 وهارن جي مڪمل ٿيڻ جون خبرون پهتيون.{{sfn|Strong|1995|p=155}} هيٺين اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير روايتي طور اشوڪ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي:{{citation needed|date=November 2019}} * [[سانچي]]، [[مڌيه پرديش]]، [[ڀارت]] * [[ڌاميڪ اسٽوپا]]، [[سارناٿ]]، [[اتر پرديش]]، ڀارت * [[مھاٻوڌي مندر]]، [[بھار]]، ڀارت * [[بارابار غارون]]، [[بھار]]، [[ڀارت]] * [[نالندا مھاويھار]] (ڪجهه حصا جهڙوڪ ساريپُتّا اسٽوپا)، [[بھار]]، ڀارت * [[تڪششيلا]] يونيورسٽي (ڪجهه حصا جهڙوڪ [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] ۽ ڪنالا اسٽوپا)، [[تڪششيلا]]، [[پاڪستان]] * [[ڀير ٽِلو]] (ٻيهر تعمير ٿيل)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀرهُت]] اسٽوپا، [[مڌيه پرديش]]، ڀارت * [[ديور ڪوٺار]] اسٽوپا، [[مڌيه پرديش]]، ڀارت * [[بُٽڪارا اسٽوپا]]، [[سوات]]، پاڪستان * [[سناٽي]] اسٽوپا، [[ڪرناٽڪ]]، ڀارت * [[مير رڪن اسٽوپا]]، [[نواب شاهه]]، پاڪستان {| class="wikitable" style="margin:0 auto; text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | سانچي ۾ اشوڪي اسٽوپا |- ! style="background:#EAF4FC;" | ابتدائي شڪل ! style="background:#EAF4FC;" | موجوده آثار |- | [[File:Sanchi Great Stupa Mauryan configuration.jpg|250px]]<br /> موريا سلطنت جي دور (تقريباً 260 ق.م) ۾ عظيم اسٽوپ ۽ [[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪي ٿنڀي]] جي اندازي مطابق بحالي. | <gallery mode="packed" heights="180px"> File:Ashokan Pillar - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4361.JPG|ڏاکڻي دروازي ڀرسان چمڪدار پٿر مان ٺهيل [[اشوڪي ٿنڀو]] جا باقيات. File:Minor Pillar Edict of Ashoka at Sanchi.jpg|سانچي ۾ اشوڪ جو [[ننڍو ٿنڀي وارو فرمان]]. File:Ashoka pillar remains near Southern Gateway Stupa 1 Sanchi.jpg|ڏاکڻي دروازي ڀرسان اشوڪي ٿنڀي جي باقي بچيل ڏنڊي جا آثار. File:Sanchi capital right side view.jpg|ٿنڀي جي چوٽيءَ جو پاسائتو منظر. [[سانچي آثار قديمه ميوزيم]].<ref name="p.25-28 Ashoka pillar">Described in Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 pp. 25-28 Ashoka pillar].</ref> </gallery> |} === اشوڪ جا ٿنڀا === [[اشوڪ جا ٿنڀا]] (''Pillars of Ashoka'') هڪ ئي پٿر مان ٺهيل وڏن ٿنڀن جو سلسلو آهي، جيڪي سڄي [[برصغير]] ۾ پکڙيل آهن. اهي ٿنڀا ٽين صدي ق.م ۾ [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ اعظم]] (تقريباً 268–232 ق.م) تعمير ڪرايا يا انهن تي [[اشوڪ جا فرمان]] نقش ڪرايا ويا.{{refn|name=HR|{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |journal=History of Religions |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256}}}} اشوڪ پنهنجي انهن ٿنڀن لاءِ ''ڌمّ ٿمڀا'' (''Dhaṃma Thaṃbhā'') جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي معنيٰ آهي "ڌرم جا ٿنڀا".<ref name="archive.org">{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |page=132 |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch}}</ref><ref>{{cite book |last=Skilling |first=Peter |title=Mahasutras |date=1998 |publisher=Pali Text Society |isbn=9780860133209 |page=453}}</ref> هي ٿنڀا [[ڀارت جي تعميراتي فن]] جا اهم يادگار آهن، جن مان گهڻن تي موريا دور جي مشهور چمڪدار پالش (''مورين پالش'') موجود آهي. اشوڪ جا لڳ ڀڳ ويهه ٿنڀا اڄ تائين باقي آهن، جن مان ڪيترن تي سندس فرمان نقش ٿيل آهن. جانورن واريون چوٽيون (''مٿا'') رکندڙ ٿنڀن مان فقط چند مڪمل نمونا بچيا آهن، جن جو تعداد ست سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="auto">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=l3s9BAAAQBAJ&pg=PA123|title=The Return of the Buddha: Ancient Symbols for a New Nation|page=123|publisher=Routledge|author=Himanshu Prabha Ray|isbn=9781317560067|date=7 August 2014}}</ref> ٻه ٿنڀا [[فيروز شاهه تغلق]] طرفان [[دهلي سلطنت]] جي دور ۾ دهلي منتقل ڪيا ويا.<ref>India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200, Burjor Avari Routledge, 2016, p. 139.</ref> بعد ۾ ڪجهه ٻيا ٿنڀا [[مغل سلطنت]] جي حڪمرانن پڻ منتقل ڪرايا، جڏهن⁠ته انهن مان ڪيترين جانورن واريون ٿنڀن جون چوٽيون الڳ ڪيون ويون.{{sfn|Krishnaswamy|pp=697–698}} هي ٿنڀا عام طور تي 12 کان 15 ميٽر اوچا هوندا هئا ۽ سندن وزن 50 ٽن تائين پهچندو هو. انهن کي ڪڏهن ڪڏهن سوين ميل پري کان ڇڪي انهن هنڌن تائين آندو ويندو هو جتي کين نصب ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html|title=KING ASHOKA: His Edicts and His Times|website=www.cs.colostate.edu|access-date=29 October 2017}}</ref> انهن ٿنڀن جي چوٽيءَ تي نفيس سنگتراشي سان سينگاريل جانورن جون مورتيون لڳل هونديون هيون، جن مان ڪيترائي نمونا اڄ تائين محفوظ آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | اشوڪي ٿنڀن جون مشهور چوٽيون |- | <gallery mode="packed" heights="200"> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India 2007-01-29.jpg|[[ويسالي]] جو شينھن File:Elephant capital Sankasya.jpg|[[سنڪسا]] جو هاٿي File:Rampurva bull in Presidential Palace high closeup.jpg|[[رامپوروا]] جو ڏاند (اصل نمونو) File:Lauria Nandangarh lion.jpg|[[لوريا نندنگڙهه]] جو شينھن File:Lion Capital - Chunar Sandstone - Circa 3rd Century BCE - Rampurva - ACCN 6298-6299 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4432.JPG|[[رامپوروا]] جو شير File:Sanchi capital right side view.jpg|[[سانچي]] جون چار شينھن واريون چوٽيون، جن جي مٿان شايد ڌرم چڪر هوندو File:Sarnath capital.jpg|[[اشوڪ جو شينھن وارو نشان]]، [[سارناٿ]] </gallery> |} اشوڪي ٿنڀن مان سڀ کان مشهور [[اشوڪ جو شينھن وارو نشان]] آهي، جيڪو [[سارناٿ]] مان مليو. ان ۾ چار شينھن هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن ۽ هي اڄ [[ڀارت]] جو سرڪاري قومي نشان پڻ آهي. هي ٿنڀا صرف حڪومتي فرمانن جا ذريعو نه هئا، پر اشوڪ جي ''ڌمّ'' واري پاليسي، اخلاقي تعليم، مذهبي رواداري ۽ سلطنت جي وحدت جا علامتي نشان پڻ هئا. === ڌرم جي تبليغ === اشوڪ جي پٿريلي فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنهنجي حڪومت جي اٺين ۽ نائين سال دوران هن [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، ''ڌرم'' جي تبليغ شروع ڪئي ۽ سماجي ڀلائيءَ جا ڪيترائي ڪم سرانجام ڏنا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} انهن فلاحي قدمن ۾ انسانن ۽ جانورن لاءِ علاج جون سهولتون قائم ڪرڻ، دوائن وارا ٻوٽا پوکرائڻ، رستن جي ڪنارن تي کوهه کوٽائڻ ۽ وڻ لڳائڻ شامل هئا. اهي ڪم پاڙيسري رياستن جهڙوڪ [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ستيہ پتر]]، [[تامراپرني]] ۽ يوناني بادشاهه [[انطيوڪس]] جي سلطنت تائين به ڪيا ويا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} فرمانن موجب پنهنجي حڪومت جي ڏهين ۽ يارهين سال دوران اشوڪ [[ٻڌ سنگهه]] جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ سڄي سلطنت جو هڪ ڊگهو دورو ڪيو، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ 256 ڏينهن جاري رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي ٻارهين سال تائين اشوڪ ''ڌرم'' جي تبليغ لاءِ فرمان نقش ڪرائڻ شروع ڪيا. هن پنهنجن عملدارن (''راجوڪ'' ۽ ''پرديشڪ'') کي حڪم ڏنو ته هو هر پنجن سالن بعد پنهنجي علائقن جو دورو ڪري ماڻهن کي ''ڌرم'' بابت تعليم ڏين ۽ انتظامي جاچ به ڪن.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} اڳئين سال هن ''ڌرم مها ماتر'' نالي نئون عهدو قائم ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي چوڏهين سال ۾ اشوڪ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي توسيع جو حڪم ڏنو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} === ٽين ٻڌ ڪائونسل === {{Main|ٻڌن واري ٽين ڪائونسل}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ ٻڌ برادريءَ ۾ تمام اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} هن روايت مطابق اشوڪ وڏي پيماني تي ڀڪشوئن جي سار سنڀال شروع ڪئي. سندس سخاوت سبب ڪيترائي غير حقيقي ۽ بدعقيده ماڻهو به سنگهه ۾ شامل ٿي ويا. نتيجي ۾ حقيقي ٻڌ ڀڪشو انهن سان گڏ مذهبي رسم ''اوپوسٿ'' ادا ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ لڳا، جنهن سبب ستن سالن تائين اها رسم نه ٿي سگهي.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} اشوڪ انهن جعلي ڀڪشوئن کي هٽائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هڪ حد کان وڌيڪ جوشيلن وزيرن ڪجهه حقيقي ڀڪشو به قتل ڪري ڇڏيا. پوءِ اشوڪ بزرگ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]] کي دعوت ڏني ته جيئن هو غير ٻڌ ماڻهن کي [[پاٽلي پتر]] جي خانقاهه مان خارج ڪري.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} انهيءَ عمل دوران 60,000 ڀڪشو بدعقيديءَ جي الزام هيٺ سنگهه مان خارج ڪيا ويا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان کان پوءِ ''اوپوسٿ'' ٻيهر منعقد ٿيو ۽ موگلي پُت تِسّا اشوڪ جي حڪومت جي سترهين سال ۾ [[ٽيون ٻڌ ڪائونسل]] منعقد ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} هن ڪائونسل دوران ''[[ڪٿاوتٿو]]'' نالي ڪتاب مرتب ڪيو ويو، جنهن ۾ ٿيراوادي عقيدي جي ڪيترن نقطن جي وضاحت ۽ توثيق ڪئي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر موجود نه آهي، جنهن سبب ڪيترن مؤرخن ٽئين ٻڌ ڪائونسل جي تاريخي حيثيت تي سوال اٿاريا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} [[File:Nava Jetavana Temple - Shravasti - 014 King Asoka at the Third Council (9241725897).jpg|thumb|اشوڪ ۽ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]]، [[ٽئين ٻڌ ڪائونسل]] دوران. نوا جيتاون، [[شراوستي]].]] مؤرخ [[رچرڊ گومبرچ]] جو خيال آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ هن واقعي جو ذڪر نه هئڻ ان کي مڪمل طور غير تاريخي ثابت نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جا ڪيترائي فرمان وقت سان گڏ گم ٿي چڪا آهن.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} گومبرچ وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته اشوڪ جا فرمان واضح ڪن ٿا ته هو سنگهه جي "اتحاد ۽ پاڪيزگي" برقرار رکڻ ۾ گهري دلچسپي رکندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|pp=8–9}} مثال طور، سندس ''ننڍي پٿريلي فرمان نمبر 3'' ۾ سنگهه جي ميمبرن کي ڪجهه مخصوص مذهبي متن پڙهڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي. ساڳئي طرح [[سانچي]]، [[سارناتھ]] ۽ [[ڪوسامبي]] مان مليل فرمانن ۾ اشوڪ اختلاف پيدا ڪندڙ ڀڪشوئن کي سنگهه مان خارج ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو ۽ سنگهه جي اتحاد ۽ ترقي جي خواهش ظاهر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}}{{sfn|Guruge|1995|p=45}} اٺين صديءَ جي ٻڌ ياتري [[ئي جِنگ]] به اشوڪ بابت هڪ ٻي روايت بيان ڪري ٿو. هن مطابق [[بمبسار]] بادشاهه، جيڪو گوتم ٻڌ جو همعصر هو، خواب ۾ ڪپڙي جا 18 ٽڪرا ۽ هڪ لٺ ڏٺا. ٻڌ ان خواب جي تشريح ڪندي ٻڌايو ته سندس وفات کان پوءِ سندس تعليم 18 مختلف مڪتبن ۾ ورهائجي ويندي ۽ هڪ بادشاهه اشوڪ انهن کي ٻيهر متحد ڪندو.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} === ٻڌ مذهب جي تبليغ === سري لنڪا جي روايت مطابق [[موگلي پُت تِسّا]] تقريباً 250 ق.م ۾ ٻڌ ڌرم جي تبليغ لاءِ نَوَ مشنون سرحدي علائقن ڏانهن موڪليون.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} هن روايت موجب اهي مشنون سڌو سنئون اشوڪ نه پر موگلي پُت تِسّا موڪليون، جيتوڻيڪ اشوڪ انهن جو سرپرست هو. هر مشن ۾ پنج ڀڪشو شامل هئا ۽ انهن جي اڳواڻي هڪ بزرگ ڀڪشو ڪندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} سري لنڪا ڏانهن اشوڪ پنهنجو پٽ [[مهندا]] موڪليو، جنهن سان گڏ اٿّيا، اُتّيا، سمبلا ۽ ڀدراسالا پڻ شامل هئا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} موگلي پُت تِسّا جي مدد سان اشوڪ ٻڌ مبلغن کي [[ڪشمير]]، [[گنڌارا]]، [[هماليه]]، يوناني علائقن، [[مهاراشٽر]]، [[سُوورن ڀومي]] ۽ [[سري لنڪا]] ڏانهن موڪليو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7;" | اشوڪ جي دور جون مشهور ٻڌ مذھب واريون تبليغي سرگرميون ! مبلغ ! منزل |- | [[مهندا]] | [[سري لنڪا]] |- | مجهنتيڪ | [[ڪشمير]] ۽ [[گنڌارا]] |- | مهاديو | مهيسا منڊل (شايد موجوده [[ميسور]]) |- | رڪّھتا | وناواسا |- | ڌمّ رڪّھتا (يوناني) | اپرانتڪ (اولهه هندستان) |- | مها ڌمّ رڪّھتا | [[مهاراشٽر]] |- | مها رڪّھتا | يوناني ملڪ |- | مجهم | [[هماليه]] |- | سونا ۽ اُتّرا | [[سُوورن ڀومي]] |} روايت موجب اشوڪ جي حڪومت جي اوڻيهين سال ۾ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] سري لنڪا وئي، جتي هن ٻڌ راهبن جي عورتن واري جماعت قائم ڪئي ۽ ساڻس گڏ مقدس [[بودهي وڻ]] جي هڪ شاخ پڻ کڻي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Strong|1995|p=144}} اشوڪ جي پنهنجن فرمانن ۾ به انهن مشنن جو سڌو سنئون بيان موجود ناهي. البت سندس حڪومت جي اوڻيهين سال بابت فقط ايترو ذڪر ملي ٿو ته هن [[خالاتيڪا غار]] تپسوين کي برساتي موسم ۾ رهائش لاءِ عطا ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} سندس ٿنڀن وارن فرمانن مان معلوم ٿئي ٿو ته ايندڙ سال هن [[لمبني]] (گوتم ٻڌ جي جنم ڀومي) ۽ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي زيارت ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''پٿريلي فرمان نمبر 13'' ۾ اشوڪ دعويٰ ڪري ٿو ته هن پنج بادشاهن ۽ ٻين ڪيترن ملڪن ڏانهن پيغام موڪلي ''ڌرم جي فتح'' حاصل ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته ڇا اهي سفارتون ئي اهي ٻڌ مشنون هيون جن جو ذڪر ٻڌ تاريخن ۾ ملي ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} ڪجهه ماهر، جهڙوڪ [[ايتين لاموٽ]]، سمجهن ٿا ته فرمانن ۾ ذڪر ٿيل ''ڌرم'' جا مبلغ لازمي طور ٻڌ ڀڪشو نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جو ''ڌرم'' ۽ ''ٻڌ مت'' مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا.{{sfn|Gombrich|1995|pp=10–11}} ٻيا ماهر، جهڙوڪ [[ايرخ فرائووالنر]] ۽ [[رچرڊ گومبرچ]]، انهن مشنن کي تاريخي حقيقت سمجهن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=11}} آثار قديمه مان به ڪجهه ثبوت ملن ٿا. ''وِنَي نِدان'' ۾ ذڪر ٿيل پنجن ڀڪشوئن مان ٽن جا نالا [[ڀلسا]] (ويجهو [[وديشا]]) مان مليل تبرڪن جي صندوقن تي لکيل مليا آهن، جيڪي ٻي صدي ق.م جي شروعاتي دور سان تعلق رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} ڪيترن مؤرخن جو خيال آهي ته ٻڌ مت جي وڏي مذهب طور اڀرڻ ۾ اشوڪ جي سرپرستي اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Thapar|1995|p=32}} بهرحال، آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اتر اولهه هندستان ۽ ڏکڻ هندستان ۾ ٻڌ مت جي واڌ ويجهه جو وڏو سبب واپاري، زميندار، ڪاريگر ۽ واپاري جماعتون هيون، جن ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي ادارن جي مالي مدد ڪئي.{{sfn|Thapar|1995|p=36}} === ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ تشدد === پنجين صدي عيسويءَ جي ٻڌ روايت ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، اشوڪ ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ به ڪجهه موقعن تي تشدد جو سهارو ورتو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن "دوزخ واري قيدخاني" ۾ [[چنداگيريڪا]] کي آهستي آهستي اذيتون ڏئي مارائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هڪ شخص جي ڏوهه جي بدلي ۾ هن 18,000 "بدعقيدن" جي قتل جو حڪم ڏنو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن جين ڌرم وارن خلاف مهم هلائي ۽ هر "بدعقيد" جو سر آڻڻ تي انعام مقرر ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سندس پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] جو به سر قلم ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[پنڊروردهن]] ۾ هڪ غير ٻڌ شخص اهڙي تصوير ٺاهي جنهن ۾ [[گوتم ٻڌ]] کي [[جناتپتر]] (يعني [[مهاوير]]) جي پيرن تي جهڪيل ڏيکاريو ويو هو. اصطلاح ''نرگرنٿ'' ("بندشن کان آزاد") اصل ۾ جين ڌرم کان اڳ جي هڪ تپسوي جماعت لاءِ استعمال ٿيندو هو، پر بعد ۾ جين راهبن لاءِ رائج ٿي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} روايت موجب هڪ ٻڌ عقيدتمند جي شڪايت تي اشوڪ پهرين انهيءَ مصور کي گرفتار ڪرڻ جو حڪم ڏنو، پوءِ [[پنڊروردهن]] ۾ موجود سڀني [[آجيڪ]] (Ajivika) پوئلڳن کي قتل ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010">{{cite book | author=Beni Madhab Barua | title=The Ajivikas | url=https://archive.org/details/ajivikas00barurich | access-date=30 October 2012 | date=5 May 2010 | publisher=General Books | isbn=978-1-152-74433-2 | pages=[https://archive.org/details/ajivikas00barurich/page/68 68]–69}}</ref> چيو وڃي ٿو ته ان حڪم جي نتيجي ۾ لڳ ڀڳ 18,000 آجيڪ ماريا ويا.{{sfn|Strong|1989|p=232}} ڪجهه وقت پوءِ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ ٻئي نرگرنٿ پوئلڳ اهڙي ئي تصوير ٺاهي. اشوڪ کيس ۽ سندس سموري خاندان کي سندن گهر ۾ زندهه ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010"/> هن وڌيڪ اعلان ڪيو ته جيڪو به ڪنهن نرگرنٿ بدعقيد جو سر کڻي ايندو، تنهن کي هڪ ''دينار'' انعام طور ڏنو ويندو. روايت موجب هڪ ڳوٺاڻي ڌنار اشوڪ جي پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] کي بدعقيد سمجهي قتل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}} جڏهن اشوڪ کي پنهنجي غلطيءَ جو احساس ٿيو ته هن اهو حڪم واپس وٺي ڇڏيو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} === تاريخي جائزو === اشوڪ طرفان مخالف مذهبي فرقن تي اهڙن ظلمن جون روايتون گهڻن مؤرخن جي نظر ۾ فرقيواراڻي تبليغ جو نتيجو آهن ۽ انهن کي تاريخي حقيقت طور قبول نٿو ڪيو وڃي.{{sfn|Strong|1995|p=149}}<ref name="Beni2010" /><ref name="Steven2010">{{cite book | author=Steven L. Danver | author-link=Steven L. Danver | title=Popular Controversies in World History: Investigating History's Intriguing Questions: Investigating History's Intriguing Questions | url=https://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | access-date=23 May 2013 | date=22 December 2010 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-59884-078-0 | page=99 | archive-date=3 January 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140103043618/http://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | url-status=live }}</ref><ref name="LePhuoc2010">{{cite book | author=Le Phuoc | title=Buddhist Architecture | url=https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | access-date=23 May 2013 | date=March 2010 | publisher=Grafikol | isbn=978-0-9844043-0-8 | page=32 | archive-date=31 December 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131231233840/http://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | url-status=live }}</ref> ان کان علاوه، اهڙيون ڪهاڻيون جين متنن جهڙوڪ ''[[پريشِشٽ پروان]]'' ۽ ''[[ٿيراولي]]'' ۾ موجود ناهن، جيتوڻيڪ اهي اشوڪ جو ذڪر ڪن ٿا.{{cite book | title=Parishtaparvan | url=https://archive.org/details/jtfs_sthaviravalicaritaorparisishtaparva-of-hemchandra-hermanjacobi-1932-bibliotheca-/page/LXXXI/mode/2up}}</ref><ref>{{cite book | title=Journal Of Indian Asiatic Society | date=1872 | url=https://books.google.com/books?id=yajAG0tbZ9cC&q=As%E2%80%99oka | page=154 }}</ref> انهيءَ ڪري جديد محققن جو وڏو حصو انهن واقعن کي مذهبي مقابلي جي نتيجي ۾ بعد ۾ شامل ڪيل افسانوي روايتون سمجهي ٿو، نه ڪي اشوڪ جي دور جا تصديق ٿيل تاريخي واقعا. == خاندان == [[File:Sanchi King Ashoka with his Queens, South Gate, Stupa no. 1.jpg|thumb|هڪ شهنشاهه ــ گهڻو امڪان آهي ته اشوڪ ــ پنهنجي ٻن راڻين [[اسندهيمترا]] ۽ [[ڪاروواڪي]] سان گڏ، ۽ ٽن خادمن سميت، [[سانچي]] جي هڪ اُڀريل نقش ۾ ڏيکاريل آهي.{{sfn|Singh|2017|p=162}} هن شخصيت جي اشوڪ طور سڃاڻپ [[ڪناگنهلي]] جي هڪ ساڳئي نقش مان ٿئي ٿي، جنهن تي سندس نالو پڻ لکيل آهي.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Kanaganahalli Asoka with inscription.jpg|thumb|upright|اشوڪ پنهنجي راڻي [[تشيارڪشيتا]] سان گڏ، [[ڪناگنهلي]] ويجهو [[سنّتي]] ۾، 1هين–3هين صدي عيسوي. هن اُڀريل نقش تي [[برهمي لپي]] ۾ "𑀭𑀸𑀬 𑀅𑀲𑁄𑀓𑁄" (''رايا اشوڪو''، "بادشاهه اشوڪ") لکيل آهي. تصوير ۾ اشوڪ، سندس راڻي، ٻه چمرا جهُلڻ وارا خادم ۽ هڪ ڇانوَ کڻندڙ خادم ڏيکاريل آهن.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Emperor Ashoka and his Queen at the Deer Park.jpg|upright|thumb|شهنشاهه اشوڪ ۽ سندس راڻي [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (شاکيه ڪُماري)، [[سارناتھ]] جي هرڻن واري باغ ۾. [[سانچي]] جو اُڀريل نقش.{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === زالون === مختلف ذريعن موجب اشوڪ جون پنج مشهور زالون هيون: [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (يا ويديسا مهاديوي شاکيه ڪُماري)، [[اسندهيمترا]]، [[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]]، [[ڪاروواڪي]] ۽ [[تشيارڪشيتا]].{{sfn|Mookerji|1995|p=9}} ڪاروواڪي اشوڪ جي واحد راڻي آهي جنهن جو ذڪر اشوڪ جي پنهنجي فرمانن ۾ ملي ٿو. سندس نالو [[الله آباد]] جي هڪ ٿنڀي تي لکيل فرمان ۾ اچي ٿو. ان فرمان ۾ کيس شهزادي [[تيورا]] جي ماءُ قرار ڏنو ويو آهي، ۽ شاهي عملدارن (''مها ماترن'') کي حڪم ڏنو ويو آهي ته سندس مذهبي ۽ خيراتي عطين جو رڪارڊ رکيو وڃي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} هڪ نظريي مطابق [[تشيارڪشيتا]] دراصل ڪاروواڪي جو ئي شاهي لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[مهاونسا]]'' مطابق اشوڪ جي وڏي راڻي [[اسندهيمترا]] هئي، جيڪا اشوڪ جي وفات کان چار سال اڳ فوت ٿي وئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} روايت موجب پنهنجي پوئين جنم ۾ هن هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] کي ماکي وڪڻندڙ واپاري ڏانهن رستو ڏيکاريو هو، ۽ اهو واپاري بعد ۾ اشوڪ جي روپ ۾ پيدا ٿيو، تنهنڪري هوءَ اشوڪ جي راڻي بڻجي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد جي ڪجهه متنن ۾ اچي ٿو ته اسندهيمترا ان پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجو تيار ڪيل ڪپڙو پڻ ڏنو هو.{{sfn|Strong|1995|p=166}} انهن متنن ۾ ''دساوتٿوپڪرن''، ڪمبوڊيا وارو وڌايل ''مهاونسا'' ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} هڪ ٻي ڪهاڻي موجب اشوڪ هڪ ڏينهن اسندهيمترا تي طنز ڪندي چيو ته هوءَ مٺو ڪمند کائي رهي آهي، حالانڪه هن اهو پنهنجي ''ڪرما'' سان حاصل نه ڪيو آهي. اسندهيمترا جواب ڏنو ته سندس سڀ نعمتون سندس نيڪ عملن جو نتيجو آهن. اشوڪ کيس اهو ثابت ڪرڻ لاءِ چيو ته هوءَ 60,000 راهبن لاءِ پوشاڪون فراهم ڪري.{{sfn|Strong|1995|p=166}} رات جو محافظ ديوتائن کيس سندس پراڻي نيڪ عمل جي ياد ڏياريو، ۽ ٻئي ڏينهن هوءَ معجزاتي طور 60,000 پوشاڪون مهيا ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.{{sfn|Strong|1995|p=166}} اشوڪ ايترو متاثر ٿيو جو هن کيس پنهنجي پسنديده راڻي بڻايو ۽ کيس سلطنت جي حڪمراني به آڇي، پر هن انڪار ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=167}} ''ترائي ڀومي ڪٿا'' موجب اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ ۽ 84,000 اسٽوپا ۽ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ لاءِ به اسندهيمترا ئي همٿايو هو.{{sfn|Strong|1995|pp=167–168}} ''مهاونسا'' مطابق اسندهيمترا جي وفات کان پوءِ [[تسّراڪها]] (تشيارڪشيتا) وڏي راڻي بڻجي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ اسندهيمترا جو ذڪر ڪونهي، پر تشيارڪشيتا جو ذڪر ملي ٿو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} ''ديوياوادان'' ۾ [[پدماوتي]] نالي هڪ ٻي راڻي جو ذڪر آهي، جيڪا ولي عهد [[ڪُڻال]] جي ماءُ هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جڏهن شهزادو هو ته [[وديشا]] ۾ [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] سان محبت ۾ گرفتار ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} سلطنت سنڀالڻ کان پوءِ ديوي [[پاٽلي پتر]] وڃڻ بدران [[وديشا]] ۾ ئي رهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''مهاونسا'' واضح ڪري ٿو ته اشوڪ جي وڏي راڻي اسندهيمترا هئي، ديوي نه؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي شخصيت سمجهڻ مشڪل آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''ديپاونسا'' مطابق اشوڪ ۽ ديوي جا ٻه ٻار هئا: [[مهندا]] ۽ [[سنگهمتّا]].{{sfn|Thapar|1961|p=22}} === پٽ === [[تيورا]]، جيڪو اشوڪ ۽ ڪاروواڪي جو چوٿون پٽ هو، اشوڪ جي فرمانن ۾ نالي سان ذڪر ٿيل واحد پٽ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ جو هڪ ٻيو پٽ [[ڪُڻال]] هو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ڪُڻال جو هڪ پٽ [[سمپراتي]] هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت [[مهندا]] جو ذڪر ڪري ٿي، جنهن کي ٻڌ مبلغ طور سري لنڪا موڪليو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} چيني سياح [[شُوان زانگ]] جو چوڻ آهي ته مهندا اشوڪ جو پٽ نه، پر سندس ننڍو ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] (يا وگتاشوڪ) هو.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} ''ديوياوادان'' ۾ ولي عهد [[ڪُڻال]] (ڌرموِوَردهن) جو ذڪر آهي، جيڪو اشوڪ ۽ پدماوتي جو پٽ هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} [[فا شيان]] موجب ڌرموِوَردهن کي [[گنڌارا]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ [[جالوڪ]] کي اشوڪ جو ٽيون پٽ ڄاڻايو ويو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڌيئر === سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جي هڪ ڌيءَ [[سنگهمتّا]] هئي، جيڪا بعد ۾ [[ڀڪشُڻي]] بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ڪجهه مؤرخ، جهڙوڪ [[روميلا ٿاپر]]، سنگهمتّا جي تاريخي حيثيت بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} انهن جي دليلن مان ڪجهه هي آهن: * "سنگهمتّا" نالو، جنهن جي معنيٰ "سنگهه جي دوست" آهي، غيرمعمولي لڳي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} * ''مهاونسا'' موجب هن اشوڪ جي ڀائيٽي [[اگني برهما]] سان شادي ڪئي، جيڪا ان دور جي سماجي قانونن سان ٺهڪندڙ نه هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} * هوءَ 18 ورهين جي عمر ۾ ڀڪشُڻي بڻجي وئي، جڏهن ته روايت موجب ان وقت سندس ننڍڙو ٻار به هو.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} هڪ ٻي روايت ۾ اشوڪ جي ڌيءَ [[چارومتي]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن [[ديوپال]] نالي هڪ [[ڪشتري]] سان شادي ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڀائر === ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جو هڪ وڏو سڳو نه پر اڌ ڀاءُ [[سوسيما]] هو.{{sfn|Strong|1989|p=204}} * سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جو هڪ ڀاءُ [[تِسّا]] هو، جيڪو شروع ۾ عيش عشرت واري زندگي گذاريندو هو. اشوڪ کيس سبق سيکارڻ لاءِ ڪجهه ڏينهن لاءِ تخت تي ويهاريو، پوءِ کيس غاصب قرار ڏئي ستن ڏينهن کان پوءِ قتل جو حڪم ڏنو. انهن ستن ڏينهن ۾ تِسّا زندگي جي ناپائيداري سمجهي ورتي ۽ پوءِ راهب بڻجي ''ارهت'' جو درجو حاصل ڪيائين.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} * ''ٿيراگاتا'' جي شرح موجب هن ڀاءُ جو نالو [[ويتاشوڪ]] هو. هڪ ڏينهن هن پنهنجي مٿي ۾ اڇو وار ڏٺو ۽ دنياوي زندگي ڇڏي خانقاهه ۾ داخل ٿي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * [[فا شيان]] هن ڀاءُ کي [[مهيندر]] سڏي ٿو. سندس بيان موجب اشوڪ هن کي سندس غير اخلاقي روين سبب شرمسار ڪيو، جنهن کان پوءِ هو هڪ غار ۾ وڃي رهيو ۽ عبادت ڪندي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جي هڪ ڀاءُ کي جين سمجهي قتل ڪيو ويو، جڏهن اشوڪ جينن خلاف مهم هلائي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} == سلطنت جي حد == اشوڪ جي اڳوڻن حڪمرانن جي قبضي هيٺ آيل علائقن جي صحيح حدن بابت پڪ سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي، پر امڪان آهي ته سندس ڏاڏي [[چندر گپت موريا]] جي سلطنت اتر هندستان جي اولهه واري سامونڊي ڪناري ([[عرب سمنڊ]]) کان اوڀر واري ڪناري ([[بنگال جي نار]]) تائين پکڙيل هئي، ۽ ڀارتي برصغير جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين حصن تي مشتمل هئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} [[بندوسار]] ۽ اشوڪ غالباً سلطنت کي ڏکڻ طرف وڌيڪ وڌايو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس سلطنت تقريباً سڄي ڀارتي برصغير تي پکڙيل هئي، سواءِ انتهائي ڏاکڻن علائقن جي. [[اشوڪ جا فرمان|پٿريلا فرمان]] نمبر 2 ۽ 13 مان معلوم ٿئي ٿو ته اهي ڏاکڻا علائقا [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ڪيرلپتر]] ۽ [[ساتياپتر]] حڪمرانن جي قبضي ۾ هئا. اتر اولهه ۾ اشوڪ جي سلطنت [[افغانستان]] تائين پکڙيل هئي، جتي ان جون سرحدون [[سيلوڪي سلطنت]] سان لڳنديون هيون، جنهن تي [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيوس]] حڪومت ڪندو هو.{{sfn|Singh|2017|p=162}} اشوڪ جي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ [[پاٽلي پتر]] هو، جيڪو [[مگڌ]] واري علائقي ۾ واقع هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == مذهب ۽ فلسفو == === ٻڌ ڌرم سان تعلق === [[File:Upasaka.jpg|thumb|لفظ ''[[اپاسڪ]]'' (𑀉𑀧𑀸𑀲𑀓، "ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ")، جيڪو اشوڪ پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ ٻڌ ڌرم سان پنهنجي وابستگي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو (تقريباً 258 ق.م.)]] ٻڌ روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو هو،{{sfn|Strong|1989|p=15}} جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن هن معاملي تي اختلاف ظاهر ڪيو آهي.{{sfn|Strong|1995|p=142}} بهرحال [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان]] نمبر 1 واضح ثبوت فراهم ڪري ٿو ته اشوڪ ٻڌ ڌرم جو پوئلڳ هو. هن فرمان ۾ هو پاڻ کي ''[[اپاسڪ]]'' (يعني ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ) ۽ ''ساکيه'' (يعني گوتم ٻڌ جي لقب ''شاکيه مُني'' جي نسبت سان ٻڌ ڌرمي) سڏي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=134}} هي فرمان ۽ ٻيا ڪيترائي فرمان سندس ٻڌ ڌرم سان وابستگي جا ثبوت پيش ڪن ٿا:{{sfn|Guruge|1995|pp=43–44}} * پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ اشوڪ لکي ٿو ته ''اپاسڪ'' ٿيڻ کان پوءِ هڪ سال تائين هن گهڻي ترقي نه ڪئي، پر پوءِ هو ''سنگهه'' جي ويجهو ويو ۽ وڌيڪ اڳتي وڌيو. ''سنگهه ڏانهن وڃڻ'' جي صحيح معنيٰ واضح نه آهي. ٻڌ روايت موجب هو ڪجهه وقت راهبن سان گڏ رهيو، پر اهو شايد وڌاءُ هجي. البت اها ڳالهه يقيني آهي ته اشوڪ ٻڌ ڌرم ڏانهن وڌيڪ مائل ٿيو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 3 ۾ هو پاڻ کي ''اپاسڪ'' سڏي ٿو ۽ [[ٻڌ]] ۽ [[سنگهه]] تي پنهنجي ايمان جو اظهار ڪري ٿو.{{sfn|Thapar|1995|pp=19–20}}{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[وڏا پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان]] نمبر 8 ۾ هو پنهنجي تاجپوشي کان ڏهه سال پوءِ [[سمبودهي]] (يعني [[بودھ گيا]] ۾ مقدس [[بودهي وڻ]]) جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[لمبني]] واري ٿنڀي جي لکت ۾ هو [[گوتم ٻڌ]] جي جنم ڀومي جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ ٻڌ ۽ سنگهه لاءِ پنهنجي عقيدت جو اعلان ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1989|p=13}} * [[نگالي ساگر]] واري لکت ۾ هو اڳوڻي هڪ ٻڌ جي نالي سان منسوب اسٽوپا کي ٻيڻو وڏو ڪرڻ ۽ ان جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * سندس ڪجهه لکتون ٻڌ سنگهه جي اتحاد ۽ نظم برقرار رکڻ ۾ سندس دلچسپي ظاهر ڪن ٿيون.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * [[سارو مارو]] واري لکت موجب اشوڪ ''منيما ديش'' ۾ واقع ''اپونيت وهار'' ڏانهن سفر دوران پنهنجو پيغام موڪليو. جيتوڻيڪ هن هنڌ جي صحيح سڃاڻپ يقيني نه آهي، پر واضح آهي ته اهو هڪ ٻڌ وهار (''وهار'') هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=157}} === ڌرم === {{مکيه|اشوڪ جي ڌرم واري پاليسي}} [[File:Lomas Rishi relief.jpg|thumb|اشوڪ کي [[لوماس رشي غار]] جي سجايل دروازي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو ''[[چيتيه]] محراب'' جو "سڀ کان پراڻو معلوم مثال" سمجھيو وڃي ٿو.<ref name="Harle1994p24">{{cite book|author=James C. Harle|title=The Art and Architecture of the Indian Subcontinent|url=https://archive.org/details/artarchitectureo00harl|url-access=registration|year=1994|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-06217-5|pages=[https://archive.org/details/artarchitectureo00harl/page/24 24]–25}}</ref>]] اشوڪ جي مختلف لکتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن پاڻ کي "ڌرم" (پالي: ''ڌمّ'') جي واڌاري لاءِ وقف ڪري ڇڏيو هو. ٻڌ حلقن ۾ هي اصطلاح [[گوتم ٻڌ]] جي تعليمات لاءِ استعمال ٿيندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} بهرحال، اشوڪ جي پنهنجي لکتن ۾ ٻڌ ڌرم جي بنيادي عقيدن، جهڙوڪ [[چار اَريا سچ]] يا [[نروان]] جو ڪو ذڪر موجود ناهي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} لفظ "ڌرم" ڀارتي مذهبن ۾ مختلف معنائن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ عام طور تي ان جو مطلب "قانون"، "فرض"، "نيڪي" يا "راستي تي هلڻ" ورتو ويندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي [[قنڌار]] وارين لکتن ۾ "ڌرم" جو ترجمو يوناني ٻوليءَ ۾ ''eusebeia'' ۽ آرامي ٻوليءَ ۾ ''qsyt'' ڪيو ويو آهي، جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته اشوڪ جو "ڌرم" فقط ٻڌ ڌرم تائين محدود نه هو، پر هڪ وڌيڪ وسيع اخلاقي تصور هو.{{sfn|Strong|1995|p=142}} اشوڪ جي لکتن موجب، ڌرم جو مطلب هو: * سماجي ڀلائيءَ لاءِ سرگرم اخلاقي حڪمراني * مذهبي رواداري * ماحولياتي شعور * عام اخلاقي اصولن جي پيروي * جنگ کان پاسو {{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي فرمانن ۾ ڌرم جي عملي صورتن جا مثال هي آهن: * موت جي سزا ختم ڪرڻ ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 4){{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * رستن جي ڪنارن تي وڻن جي پوک، خاص طور تي [[برگد]] ۽ آم جا باغ، گڏوگڏ مسافرن لاءِ آرامگاهون ۽ کوهه تعمير ڪرائڻ. هر اڌ ميل جي فاصلي تي اهڙيون سهولتون قائم ڪيون ويون. ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 7){{sfn|Strong|1989|p=4}} * شاهي باورچي خاني ۾ جانورن جي قتل تي پابنديون لڳائڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 1).{{sfn|Strong|1989|p=4}} روزانو فقط ٻه مور ۽ هڪ هرڻ ذبح ڪرڻ جي اجازت هئي، ۽ پوءِ اهو به بند ڪيو ويو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * انسانن ۽ جانورن ٻنهي لاءِ طبي سهولتون قائم ڪرڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 2).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * والدين جي فرمانبرداري، پجاريَن ۽ تپسوين سان سخاوت، ۽ خرچن ۾ سادگي جي ترغيب ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 3).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * عملدارن کي غريبن ۽ پوڙهن ماڻهن جي ڀلائي ۽ خوشحالي لاءِ ڪم ڪرڻ جو حڪم ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 5).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * سڀني جاندارن جي ڀلائيءَ کي فروغ ڏيڻ ته جيئن هو زنده مخلوق تي پنهنجو قرض ادا ڪري سگهي ۽ هن دنيا ۽ ايندڙ دنيا ۾ انهن جي خوشيءَ جو سبب بڻجي سگهي ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 6).{{sfn|Strong|1989|p=4}} جديد عالمن اشوڪ جي ''ڌرم'' بابت مختلف رايا پيش ڪيا آهن. ڪن ان کي ٻڌ ڌرم جي عام گهرو پوئلڳن جي اخلاقي ضابطن سان تشبيهه ڏني آهي، ڪن ان کي سياسي ۽ اخلاقي اصولن جو مجموعو قرار ڏنو آهي، ڪن ان کي هڪ قسم جو "عالمي مذهب" سمجهيو آهي، جڏهن ته ڪجهه ان کي اشوڪ جي پنهنجي فڪري ايجاد قرار ڏين ٿا. ٻئي طرف، ڪجهه محققن جو خيال آهي ته اهو بنيادي طور هڪ سياسي نظريو هو، جنهن جو مقصد هڪ وڏي ۽ گهڻ قومي سلطنت کي اخلاقي بنيادن تي متحد رکڻ هو.{{sfn|Singh|2012|p=131}} اشوڪ ''ڌرم-مها ماتر'' نالي نئين درجي جا عملدار مقرر ڪيا. انهن جي ذميواري پوڙهن، بيمارن، عورتن، ٻارن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي ڀلائي هئي. اهي عملدار اولهه ايشيا جي يوناني-هلينستي سلطنتن ڏانهن سفارتي مهمن تي به موڪليا ويندا هئا ته جيئن ڌرم جو پيغام پهچائي سگهجي.{{sfn|Thapar|1995|p=31}} تاريخي طور تي، عالمي ٻڌ ڌرمي حلقن ۾ اشوڪ جي جيڪا تصوير مشهور ٿي، اها سندس فرمانن بدران ٻڌ روايتن ۽ ڏند ڪٿائن (جهڙوڪ ''[[اشوڪاوادان]]'') تي ٻڌل هئي. ان جو هڪ وڏو سبب اهو هو ته اشوڪ جا فرمان [[برهمي لپي]] ۾ لکيل هئا، جيڪا وقت سان وسري وئي ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ [[جيمس پرنسپ]] جي تحقيق کان پوءِ ئي ٻيهر پڙهي ويئي.{{sfn|Strong|1989|p=5}} چيني ٻڌ ياترين [[فاشيان]] ۽ [[شوان زانگ]] جي سفرنامن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو اشوڪ جي لکتن کي ٻڌ سان لاڳاپيل مقدس هنڌن جي نشانين طور ڏسندا هئا. انهن فرمانن کي ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل مواد سان منسوب ڪيو، پر جديد عالمن جڏهن برهمي لپي پڙهي، ته معلوم ٿيو ته انهن جي تشريح اصل متن سان مطابقت نٿي رکي. غالب امڪان اهو آهي ته فاشيان مقامي رهنمائن تي ڀاڙيو، جن يا ته پنهنجي طرفان ٻڌ ڌرمي تشريحون ٺاهيون يا زباني روايتن جي بنياد تي غلط ترجما پيش ڪيا. شوان زانگ به اهڙي صورتحال کي منهن ڏنو هوندو، يا شايد هن فاشيان جي لکڻين تي ڀروسو ڪيو هجي.{{sfn|Strong|1989|pp=6–9}} هن راءِ جي تائيد ان ڳالهه مان به ٿئي ٿي ته چوڏهين صديءَ ۾ [[فيروز شاهه تغلق]] جڏهن اشوڪ جي ٿنڀن تي لکيل تحريرن جي معنيٰ پڇي، ته ڪجهه برهمڻ عالمن انهن جون خيالي تشريحون پيش ڪيون. [[شمس سراج عفيف]] جي ''تاريخ فيروز شاهي'' موجب، جڏهن فيروز شاهه [[ٽوپرا]] ۽ [[ميرٺ]] مان اهي ٿنڀ دهلي آندا، ته برهمڻن کيس ٻڌايو ته انهن تي اڳڪٿي لکيل آهي ته فيروز نالي بادشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به انهن ٿنڀن کي نه هٽائي سگهندو. ان وقت مقامي روايتن ۾ انهن ٿنڀن کي افسانوي سورمي [[ڀيم]] سان پڻ منسوب ڪيو ويندو هو.{{sfn|Strong|1989|pp=9–10}} [[رچرڊ گومبرچ]] جهڙن عالمن جو خيال آهي ته اشوڪ جي ڌرم تي ٻڌ ڌرم جو واضح اثر موجود هو. مثال طور، [[ڪالنگا]] بابت جدا فرمان نمبر 1 ۾ موجود خيال، ٻڌ جي ''سگال کي نصيحت'' ۽ ٻين وعظن سان گهڻي مشابهت رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} ==== جانورن جي ڀلائي ==== اشوڪ جي پٿريلي فرمانن ۾ واضح طور چيو ويو آهي ته جاندارن کي تڪليف پهچائڻ مناسب ناهي، ۽ ڪنهن به جانور کي [[يجنا]] يا قرباني لاءِ قتل نه ڪيو وڃي.{{sfn|Fitzgerald|2004|p=120}} بهرحال، اشوڪ عام ڍورن جي ذبح يا گوشت کائڻ تي مڪمل پابندي نه لڳائي.{{sfn|Simoons|1994|p=108}} هن اهڙن سڀني چؤپائن جي قتل تي پابندي وڌي جيڪي نه خوراڪ لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ نه ئي ڪنهن عملي فائدي جا هئا. ان کان علاوه ڪيترن پکين، مڇين ۽ ٻين جانورن جي مخصوص نسلن جي قتل تي به پابندي لڳائي وئي.{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ کير پياريندڙ ٻڪريُن، رڍن ۽ سوئرن جي قتل کي به منع ڪيو، ۽ سندن ڇهن مهينن کان گهٽ عمر وارن ٻچن جي قتل تي پڻ پابندي وڌي. هن ڪجهه خاص مذهبي دورن، جهڙوڪ [[چاتُرماس]] ۽ [[اوپوسٿ]] جي ڏينهن ۾: سڀني مڇين جي شڪار; ۽ جانورن جي خصي ڪرڻ تي پابندي لڳائي.{{sfn|Dhammika|1994}}{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ شاهي شڪار کي ختم ڪيو ۽ شاهي محل ۾ خوراڪ لاءِ جانورن جي ذبح کي به محدود ڪري ڇڏيو.{{sfn|Draper|Meyer|McCoubrey|1998|p=44}} ڇاڪاڻ ته هن: شڪار تي پابنديون وڌيون; جانورن لاءِ علاجگاهون قائم ڪيون; ڪيترن مذهبي ڏينهن تي گوشت کائڻ کان روڪيو، انهيءَ ڪري ڪجهه محقق موريا سلطنت کي دنيا جي تاريخ ۾ انهن نادر مثالن مان شمار ڪن ٿا، جتي حڪومت جانورن کي به اهڙو تحفظ ڏنو جهڙو انساني شهرين کي حاصل هوندو آهي.{{sfn|Phelps|2007}} اشوڪ جي فرمانن ۾ جهنگلي جانورن جي قتل ۽ ٻيلن جي تباهي تي به پابنديون ملن ٿيون، تنهن ڪري ڪيترائي جديد ماحولياتي مورخ کيس ماحولياتي شعور ۽ فطرت جي تحفظ جي ابتدائي نمائندن مان هڪ سمجهن ٿا.{{sfn|Elverskog|2020|p=56}}{{sfn|Fisher|2018|p=72}} == پرڏيهي لاڳاپا == [[File:Territories conquered by the Dharma according to Ashoka.jpg|thumb|[[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13]] موجب اهي علائقا جيڪي اشوڪ جي "ڌرم فتح" هيٺ آيا (260–218 ق م).{{sfn|Kosmin|2014|p=57}}<ref name=ME368>Thomas Mc Evilly, ''The shape of ancient thought'', Allworth Press, New York, 2002, p. 368</ref>]] اهو چڱيءَ طرح معلوم آهي ته اشوڪ مختلف ماڻهن ۽ بادشاهن ڏانهن ''دوت'' (سفير يا ايلچي) موڪليندو هو ته جيئن زباني يا لکت واريون هدايتون، يا ٻنهي قسمن جا پيغام، انهن تائين پهچائي سگهجن. سندس ڇهين پٿريلي فرمان (Rock Edict VI) ۾ "زباني حڪمن" جو واضح ذڪر ملي ٿو. بعد ۾ اها ڳالهه به ثابت ٿي ته ان دور ۾ لکت وارين هدايتن سان گڏ زباني پيغام موڪلڻ ڪا غيرمعمولي ڳالهه نه هئي. اشوڪ جي پيغامن جو مقصد سندس ''ڌمّ-وجيه'' (ڌرم ذريعي فتح) کي ڦهلائڻ هو، جنهن کي هو سڀني فتحن کان اعليٰ سمجھندو هو ۽ جنهن کي هو هر هنڌ، بلڪه ڀارت کان ٻاهر به، ڦهلائڻ جو خواهشمند هو. [[خروشٺي لپي]] جي اختيار ٿيڻ مان مختلف ثقافتن جي وچ ۾ رابطن جا واضح ۽ ناقابل ترديد نشان ملن ٿا. اهو به ممڪن آهي ته حڪومتي لکتون نصب ڪرڻ جو تصور به انهيءَ لپيءَ سان گڏ آيو هجي، ڇاڪاڻ ته اشوڪ جي فرمانن ۾ [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] اثر ڪيترن ئي اصطلاحن ۽ تحريري اندازن ۾ نظر اچي ٿو. اهي حقيقتون ظاهر ڪن ٿيون ته اشوڪ ٻين تهذيبن سان رابطي ۾ هو ۽ پنهنجي سلطنت جي حدن کان ٻاهر نون ثقافتي خيالن جي ڏي وٺ ۽ ڦهلاءَ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪري رهيو هو.<ref name="Hinuber2012">{{cite journal | author=Oskar von Hinüber |title=Did Hellenistic Kings Send Letters to Aśoka? | journal=Journal of the American Oriental Society |volume=130 | issue=2 | year=2010 | publisher=Freiburg | pages=262–265}}</ref> === يوناني دنيا === [[File:Sarnath Ashoka Capital Horse motif.jpg|thumb|right|[[سارناٿ]] جي [[اشوڪ جو شيرن وارو تاج|اشوڪي تاج]] تي گھوڙي جو نقش، جنهن کي اڪثر يوناني حقيقت نگاري (ريئلزم) جو مثال سمجھيو ويندو آهي.<ref name="Danielou">A Brief History of India, [[Alain Daniélou]], Inner Traditions / Bear & Co, 2003, p. 89-91 [https://archive.org/details/briefhistoryofin00dani/page/89]</ref>]] اشوڪ پنهنجي پٿريلي فرمانن ۾ بيان ڪري ٿو ته هن اولهه ۾ واقع [[يوناني دور]] جي بادشاهتن ڏانهن ٻڌ ڌرم ۽ ڌرم جي تبليغ لاءِ قدم کنيا. هو اهو پڻ ٻڌائي ٿو ته سندس سلطنت ۾ رهندڙ يوناني ماڻهو ٻڌ ڌرم قبول ڪندڙ هئا ۽ سندس سفيرن جا مخاطب پڻ هئا. {{blockquote |text=هاڻي ديوتائن جي پياري بادشاهه جي نظر ۾ سڀ کان وڏي فتح ڌرم جي فتح آهي. ۽ اها ڌرم فتح هتي به حاصل ڪئي وئي آهي ۽ ڇهه سئو يوجن پري به، جتي يوناني بادشاهه [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]] حڪومت ڪري ٿو، ۽ ان کان به اڳتي جتي چار بادشاهه [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] حڪومت ڪن ٿا. اهڙي طرح ڏکڻ ۾ [[چولا]]، [[پانڊيا]] ۽ [[تامراپرني]] تائين پڻ. هتي بادشاهه جي سلطنت اندر يونانين، ڪمبوجن، نابھڪن، نابھاپمڪتين، ڀوجن، پيتنيڪن، آندرهن ۽ پاليدن جي وچ ۾ به ماڻهو ديوتائن جي پياري بادشاهه جي ڌرم واري هدايتن تي عمل ڪن ٿا. جتي سندس سفير نه به پهتا آهن، اتي به ماڻهن سندس ڌرم جي تعليمات بابت ٻڌي انهن تي عمل ڪرڻ شروع ڪيو آهي ۽ مستقبل ۾ به ڪندا رهندا. |source=[[اشوڪ جا فرمان]]، [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان نمبر 13]] (ايس. ڌمّيڪا جو ترجمو)<ref>[http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html#rock14 The Edicts of King Ashoka: an English rendering by Ven. S. Dhammika] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160510060618/http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html |date=10 May 2016 }}</ref> }} {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | caption_align = center | align = left | direction = horizontal | image1 = Kalsi02.jpg | image2 = Khalsi rock edict of Ashoka.jpg | footer = [[کالسي]] جا پٿريلا فرمان (وڏو پٿريلو فرمان نمبر 13)، جن ۾ اشوڪ يوناني بادشاهن [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] جا نالا سڌيءَ طرح پنهنجي تعليمات جي مخاطبن طور کڻي ٿو. | footer_align = center }} اهو ممڪن آهي، جيتوڻيڪ يقيني نه آهي، ته اشوڪ کي يوناني حڪمرانن کان خط موصول ٿيا هجن ۽ هو يوناني بادشاهن جي حڪومتي فرمانن کان واقف هجي. ساڳي طرح جيئن هو شايد [[هخامنشي سلطنت]] جي بادشاهن جي لکتن کان واقف هو، ڇاڪاڻ ته ان دور ۾ يوناني بادشاهن جا سفير ڀارت ۾ موجود هئا ۽ اشوڪ پاڻ به پنهنجا ''دوت'' ٻاهرين ملڪن ڏانهن موڪليندو هو.<ref name="Hinuber2012"/> [[ڊيو نيسيوس (سفير)|ڊيو نيسيوس]] نالي هڪ يوناني سفير جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]] طرفان اشوڪ جي درٻار ۾ موڪليو ويو هو.<ref>{{cite web |url = http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |title = Pliny the Elder, "The Natural History", 6, 21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728023626/http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |archive-date=28 July 2013 |url-status=dead}}</ref> اهو ساڳيو بطليموس اشوڪ جي فرمانن ۾ به ٻڌ ڌرم جي پيغام حاصل ڪندڙ بادشاهن مان شمار ڪيو ويو آهي. ڪجهه يوناني فلسفي، جهڙوڪ [[هيگيسياس آف سيرين]]، جيڪو غالباً بادشاهه [[ماگاس آف سيرين]] جي دور ۾ رهندو هو، انهن کي به ممڪن طور ٻڌ ڌرم جي تعليمات کان متاثر سمجھيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته ماگاس انهن بادشاهن مان هڪ هو جن ڏانهن اشوڪ جا مذهبي سفير موڪليا ويا هئا.<ref>{{cite book |last=Preus |first=Anthony |year=2015 |title=Historical Dictionary of Ancient Greek Philosophy |url=https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |page=184 |isbn=978-1-4422-4639-3 |access-date=18 June 2017 |archive-date=4 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201104102717/https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |url-status=live }}</ref> ڀارت ۾ رهندڙ يونانين جو ٻڌ ڌرم جي واڌاري ۾ عملي ڪردار به نظر اچي ٿو. مثال طور، اشوڪ جي سفيرن مان هڪ [[ڌمّرڪشيت]] بابت پالي ذريعن ۾ ذڪر آهي ته هو هڪ يوناني (''يونا'') ٻڌ ڀڪشو هو، جنهن ٻڌ ڌرم جي تبليغ ۾ سرگرم حصو ورتو. ''[[مهاونسا]]'' ۾ هن جو ذڪر موجود آهي.<ref name="plgotw">Full text of the ''Mahavamsa'' [http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html Click chapter XII] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060905050433/http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html |date=5 September 2006 }}</ref> ڪجهه يوناني (يَوَن) شايد اشوڪ جي سلطنت ۾ انتظامي عهدن تي پڻ فائز هئا. [[رودر دامن]] جي [[گرناڙ|گِرناڙ]] واري لکت ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ جي دور ۾ [[گجرات]] جي علائقي گِرناڙ ۾ هڪ يَوَن (يوناني) گورنر مقرر هو، جيڪو هڪ آبي ذخيرو تعمير ڪرائڻ جو ذميوار هو.<ref>The Idea of Ancient India: Essays on Religion, Politics, and Archaeology by Upinder Singh [https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 p.18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229135504/https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 |date=29 December 2019 }}</ref> ڪيترن محققن جو خيال آهي ته [[پاٽلي پتر]] ۾ اشوڪ جو شاهي محل [[پرسيپولس]] ۾ موجود هخامنشي شاهي محل جي طرز تي تعمير ڪيو ويو هو.<ref>{{cite book |last1=De la Croix |first1=Horst |last2=Tansey |first2=Richard G. |last3=Kirkpatrick |first3=Diane |title=Gardner's Art Through the Ages |date=1991 |publisher=Thomson/Wadsworth |isbn=0-15-503769-2 |edition=9th |page=[https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 428] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 }}</ref> == اڳين جنمن بابت ڏند ڪٿائون == ٻڌ ڌرم جي روايتن ۽ ڏند ڪٿائن ۾ اشوڪ جي گذريل جنمن بابت به ڪيترائي قصا بيان ڪيا ويا آهن. ''مهاونسا'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ، [[نگروده]] ۽ [[ديوانمپيا تِسا]] هڪ اڳئين جنم ۾ ڀائر هئا. ان وقت هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] (Pratyekabuddha) ٻئي بيمار پرتيڪ ٻڌ جي علاج لاءِ ماکي ڳولي رهيو هو. هڪ عورت کيس هڪ ماکيءَ جي دڪان ڏانهن رهنمائي ڪئي، جيڪو انهن ٽنهي ڀائرن جي ملڪيت هو. اشوڪ وڏي سخاوت سان ان پرتيڪ ٻڌ کي ماکي عطا ڪئي ۽ انهيءَ نيڪيءَ جي عيوض اها خواهش ظاهر ڪئي ته هو مستقبل ۾ جمبودويپ جو خودمختيار حڪمران بڻجي.{{sfn|Strong|1995|p=146}} اها عورت به دعا ڪئي ته هوءَ سندس راڻي بڻجي، ۽ پوءِ ايندڙ جنم ۾ اشوڪ جي زال [[اسندهمتّا]] جي روپ ۾ پيدا ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد وارن پالي متنن موجب اسندهمتّا هڪ ٻي نيڪي پڻ ڪئي هئي: هن پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجي هٿن سان تيار ڪيل ڪپڙي جو هڪ ٽڪرو تحفي طور ڏنو هو. اهي روايتون ''دساوتٿُپّڪرڻ''، نام نهاد ڪمبوڊيائي يا توسيع يافته ''مهاونسا'' (ممڪن طور نائين يا ڏهين صدي) ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' (پندرهين صدي) ۾ محفوظ آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} ''[[اشوڪاوادان]]'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ اڳئين جنم ۾ [[راجگريهه]] جي هڪ معزز خاندان ۾ ''جيا'' نالي ڇوڪري جي صورت ۾ پيدا ٿيو هو. جڏهن هو ننڍڙو ٻار هو، تڏهن هن [[گوتم ٻڌ]] کي مٽيءَ جو هڪ ڍير کاڌي جي خيال سان پيش ڪيو. ٻڌ انهيءَ عطئي کي قبول ڪيو، جنهن تي جيا اعلان ڪيو ته هن نيڪ عمل جي نتيجي ۾ هو مستقبل ۾ بادشاهه بڻجندو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} ساڳئي روايت ۾ اهو پڻ ٻڌايو ويو آهي ته جيا جو ساٿي ''وجيا'' بعد ۾ اشوڪ جي وزير اعظم [[رادھاگپت]] جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} بعد ۾، پنهنجي ايندڙ زندگيءَ ۾، ٻڌ ڀڪشو [[اپگپت]] اشوڪ کي ٻڌائي ٿو ته سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي جو سبب اڳئين جنم ۾ مٽيءَ جو اهو ناپاڪ تحفو هو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ڪيترا پوءِ جا متن هيءَ ڪهاڻي ورجائين ٿا، پر مٽي ڏيڻ جي منفي نتيجن جو ذڪر نٿا ڪن. انهن متنن ۾ [[ڪمارلاتا]] جو ''ڪلپنا-منڊيتڪا''، [[آرياشور]] جو ''جاتڪ مالا'' ۽ ''مها-ڪرما-وڀاگا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=149}} چيني ليکڪ [[پاؤ چينگ]] پنهنجي ڪتاب ''شيه چيا جُو لائي ينگ هوا لو'' ۾ لکي ٿو ته مٽي ڏيڻ جهڙو معمولي عمل ايترو وڏو ثواب نٿو رکي سگهي جو ان جي نتيجي ۾ اشوڪ جهڙو عظيم شهنشاهه پيدا ٿئي. ان جي بدران، هو دعويٰ ڪري ٿو ته ڪنهن ٻئي اڳئين جنم ۾ اشوڪ هڪ بادشاهه جي حيثيت سان ٻڌ جون بيشمار مورتيون ٺهرايون هيون، ۽ انهيءَ عظيم ثواب جي نتيجي ۾ هو ايندڙ جنم ۾ هڪ وڏي شهنشاهه جي صورت ۾ پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=163}} پالي ٻوليءَ جي چوڏهين صديءَ واري داستاني ڪتاب ''دساوتٿُپّڪرڻ'' (ممڪن طور چوڏهين صديءَ جو) ماکيءَ واري واپاري ۽ مٽي ڏيندڙ ٻار ٻنهي ڪهاڻين کي پاڻ ۾ ملائي پيش ڪري ٿو. هي متن ''مهاونسا'' واري قصي جو ٿورو مختلف بيان ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته اهو واقعو [[گوتم ٻڌ]] جي ڄمڻ کان به اڳ ٿيو هو. ان کان پوءِ ڪتاب چوي ٿو ته اهو ماکي عطا ڪندڙ واپاري بعد ۾ انهيءَ ٻار جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو، جنهن ٻڌ کي مٽي پيش ڪئي هئي. پر هن روايت ۾ هڪ اضافي تفصيل به آهي: ٻڌ اها مٽي پنهنجي خادم [[آنند]] کي ڏني ته جيئن ان مان [[پلستر]] تيار ڪيو وڃي. اهو پلستر بعد ۾ وهار جي ڀتين ۾ پيل ڏارن ۽ شگافن جي مرمت لاءِ استعمال ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=163-165}} == آخري سال == === تسّراڪشا راڻي طور === اشوڪ جي آخري تاريخي لکت [[اشوڪ جا وڏا ستوني فرمان|ستوني فرمان نمبر 4]] آهي، جيڪا سندس حڪومت جي 26هين سال سان تعلق رکي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اشوڪ جي زندگيءَ جي آخري دور بابت ڄاڻ جو واحد ذريعو ٻڌ ڌرمي روايتون ۽ ڏند ڪٿائون آهن. سري لنڪائي روايت مطابق اشوڪ جي مهاراڻي [[اسندهمتّا]] سندس حڪومت جي 29هين سال ۾ وفات ڪري وئي، ۽ 32هين سال ۾ سندس ٻي زال [[تشيارڪشا|تسّراڪشا]] کي راڻيءَ جو لقب ڏنو ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ٻنهي ''مهاونسا'' ۽ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ [[بودهي وڻ]] سان خاص عقيدت ۽ محبت رکندو هو. حسد ۾ مبتلا تسّراڪشا "بودهي" کي اشوڪ جي ڪنهن محبوبه عورت جو نالو سمجهي ويٺي. پوءِ هن ڪاري جادو ذريعي وڻ کي سُڪائڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Strong|1995|p=152}} ''اشوڪاوادان'' موجب هن ان مقصد لاءِ هڪ جادوگر عورت کي ڀرتي ڪيو. جڏهن اشوڪ کيس سمجهايو ته "بودهي" دراصل هڪ وڻ جو نالو آهي، تڏهن هن ساڳي جادوگر عورت کان وڻ کي ٻيهر صحتمند ڪرايو.{{sfn|Strong|1995|pp=152–153}} پر ''مهاونسا'' مطابق تسّراڪشا آخرڪار وڻ کي مڪمل طور تباهه ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي،{{sfn|Strong|1995|p=153}} ۽ اهو واقعو اشوڪ جي حڪومت جي 34هين سال ۾ پيش آيو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''اشوڪاوادان'' موجب تسّراڪشا (جنهن کي هتي ''تشيارڪشيتا'' چيو ويو آهي) اشوڪ جي پٽ [[ڪُنالا]] سان عشق ڪرڻ لڳي، پر ڪُنالا سندس خواهش رد ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ اشوڪ کيس ستن ڏينهن لاءِ سلطنت جو مڪمل اختيار ڏئي ڇڏيو. انهيءَ مختصر عرصي دوران هن ڪُنالا تي ظلم ڪيو ۽ سندس اکيون ڪڍرائي کيس انڌو ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هن ڪاوڙ ۾ اچي چيو ته: "مان هن جون اکيون پٽي ڪڍندس، سندس جسم کي لوهي ڪنڊن سان چيريندس، کيس جيئري ڀالي تي چاڙهيندس، سندس نڪ آري سان ڪٽيندس ۽ سندس زبان استري سان وڍيندس." بعد ۾ ڪُنالا معجزاتي نموني ٻيهر بينائي حاصل ڪري ورتي ۽ راڻي لاءِ معافي جي درخواست ڪئي، پر اشوڪ ان جي باوجود تسّراڪشا کي قتل ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=152}} [[ڪشيميندر]] جي ''اوادان-ڪلپا-لتا'' ۾ به هيءَ روايت بيان ٿيل آهي، پر اتي اشوڪ جي شخصيت کي وڌيڪ مثبت ڏيکارڻ لاءِ لکيو ويو آهي ته ڪُنالا جي نظر واپس اچڻ کان پوءِ اشوڪ راڻيءَ کي معاف ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=165}} == وفات == سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي 37هين سال ۾ وفات ڪئي،{{sfn|Guruge|1995|p=51}} جنهن جو مطلب آهي ته سندس وفات لڳ ڀڳ 232 ق م ۾ ٿي.{{sfn|Kosmin|2014|p=36}} ''اشوڪاوادان'' موجب پنهنجي زندگيءَ جي آخري ڏينهن ۾ شهنشاهه سخت بيمار ٿي پيو. هن ٻڌ سنگهه کي عطيا ڏيڻ لاءِ سرڪاري خزاني مان رقم استعمال ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن تي سندس وزيرن کيس رياستي خزاني تائين رسائي کان روڪي ڇڏيو. ان کان پوءِ اشوڪ پنهنجون ذاتي ملڪيتون عطيو ڪرڻ لڳو، پر ان کان به کيس روڪيو ويو. آخرڪار، وفات وقت سندس وٽ صرف هڪ [[املي|آملي]] (Myrobalan) جو اڌ ڦر بچيو هو، جيڪو هن پنهنجي آخري نذراني طور سنگهه کي پيش ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=18}} اهڙيون روايتون ٻڌ سنگهه کي سخاوت سان عطيا ڏيڻ جي اهميت اجاگر ڪن ٿيون ۽ اهو پڻ ڏيکارين ٿيون ته سلطنت ٻڌ ڌرم جي حمايت ۾ ڪهڙو ڪردار ادا ڪندي هئي.{{sfn|Singh|2008|p=332}} هڪ مشهور ڏند ڪٿا مطابق اشوڪ جي جسد کي ساڙڻ وقت سندس چتا مسلسل ست ڏينهن ۽ ست راتيون ٻرندي رهي. <ref>{{cite book |last=Strong |first=John |date=2007 |title=Relics of the Buddha |url=https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |publisher=Motilal Banarsidass Publishers |page=149 |isbn=978-81-208-3139-1 |access-date=15 November 2015 |archive-date=8 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508154548/https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |url-status=live }}</ref> == آثارِ قديمه جا باقيات == === اڏاوت === [[File:Lomas_Rishi_entrance.jpg|thumb|[[لوماس رشي غار]] جو تراشيل دروازو، [[بارابر غارون]]، تعمير لڳ ڀڳ 250 ق م]] اشوڪ سان منسوب مختلف اسٽوپن کان علاوه، [[اشوڪ جا ٿنڀا|سندس تعمير ڪرايل ٿنڀو]] اڄ به برصغير جي مختلف علائقن ۾ موجود آهن. اشوڪ کي عام طور ڀارت ۾ پٿر تي ٻڌل تعميراتي فن جي شروعات جو باني سمجهيو ويندو آهي، جيڪا ٻڌ ڌرم جي خدمت لاءِ وقف هئي. ممڪن آهي ته هي فن [[يوناني-بئڪٽريائي]] ڪاريگرن جي اثر هيٺ ترقي ڪئي هجي، جيڪي [[سڪندر اعظم]] کان پوءِ هن خطي ۾ آيا هئا.<ref name="Stone">[https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 Introduction to Indian Architecture Bindia Thapar, Tuttle Publishing, 2012, p.21] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229200601/https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 |date=29 December 2019 }}</ref> اشوڪ کان اڳ عمارتون گهڻو ڪري غير مستقل مواد جهڙوڪ ڪاٺ، [[بانس]] ۽ ڇپر مان ٺاهيون وينديون هيون.<ref name="Stone"/><ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| title = Gardner's Art through the Ages: Non-Western Perspectives, Fred S. Kleiner, Cengage Learning, 2009, p14| isbn = 9780495573678| last1 = Kleiner| first1 = Fred S.| date = 5 January 2009| publisher = Cengage Learning| access-date = 17 June 2017| archive-date = 26 December 2019| archive-url = https://web.archive.org/web/20191226115443/https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| url-status = live}}</ref> امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ موجود پنهنجي شاهي محل کي ڪاٺ جي بدران پٿر استعمال ڪري ٻيهر تعمير ڪرايو هجي،{{sfn|Mookerji|1995|p=96}} ۽ شايد هن ان مقصد لاءِ پرڏيهي ڪاريگرن جي به مدد ورتي هجي.<ref>"Ashoka was known to be a great builder who may have even imported craftsmen from abroad to build royal monuments." Monuments, Power and Poverty in India: From Ashoka to the Raj, A. S. Bhalla, I.B.Tauris, 2015 p.18 [https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191226160624/https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18|date=26 December 2019}}</ref> اشوڪ هڪ نئين روايت به قائم ڪئي، جنهن ۾ هن پنهنجي [[اشوڪ جا فرمان|فرمانن]] کي پائيدار پٿرن تي اُڪرائڻ شروع ڪيو. ساڳئي طرح سندس ٻڌ ڌرمي نشانين سان سينگاريل ستون به انهيءَ تعميراتي جدت جو اهم مثال آهن. <gallery> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India.jpg|[[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪ جو هڪ ٿنڀو]]، [[ويشالي]] File:Vajrasana, early 20th century.jpg|[[مھاٻوڌي مندر]] ۾ موجود [[وَجر آسن]] (هيرن جهڙو تخت)، جيڪو اشوڪ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو Rampurva bull capital detail.jpg|[[رمپُروا]] جي بيل واري تاج جو تفصيلي منظر، جنهن جي [[ابيڪس (معماري)|ابيڪس]] تي ٻن ''شعلا نما پالميٽن'' جي وچ ۾ ڪنول جو گل ۽ ننڍا گلاب نما گل تراشيل آهن. File:Barabar_caves_Sudama_inside.jpg|[[بارابر غارون]] ۾ واقع ''سداما غار''، جنهن ۾ چمڪندڙ گرينائيٽ سان سينگاريل وڏو محرابي هال ۽ اشوڪ جي نالي وارو ڪتبو موجود آهي. </gallery> === برهمي لِپي === [[File:Ashokan Brahmi script (consonants).png|thumb|left|اشوڪ دور جي برهمي لِپي]] [[برهمي لِپي]] ڀارت ۾ لڳ ڀڳ ٽئين صدي ق م دوران پنهنجي مڪمل ۽ ترقي يافته صورت ۾ ظاهر ٿي. <ref name="PO">{{cite book |last1=Olivelle |first1=Patrick |title=Ashoka: Portrait of a Philosopher King |date=9 January 2024 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-27000-6 |page=61-62 |url=https://www.google.com/books/edition/Ashoka/TE3gEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Ashoka+invented+Brahmi&pg=PA61&printsec=frontcover |language=en}}</ref> ممڪن آهي ته اشوڪ ئي هن نئين لِپي جو موجد هجي، جنهن کي پوءِ هن پنهنجي فرمانن ۽ ڪتبن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو، پر هي سوال اڃا تائين حتمي طور حل نه ٿي سگهيو آهي.<ref name="PO"/> ڪيترن مغربي ۽ ڀارتي عالمن جو خيال آهي ته برهمي لِپي ڪنهن سامي (Semitic) لِپي مان اخذ يا متاثر ٿي هئي، جيئن اتر-اولهه ۾ استعمال ٿيندڙ [[خروشٺي لِپي]] غالباً [[ارامي لِپي]] مان نڪتل هئي. انهن عالمن مطابق برهمي لِپي اشوڪ جي دور ۾ چند سالن اندر تيار ڪئي وئي ۽ پوءِ اشوڪ جي فرمانن ذريعي سڄي سلطنت ۾ ڦهلجي وئي، جنهن سان ڀارت ۾ ڪتبن جي هڪ نئين روايت جو آغاز ٿيو.{{Sfn|Salomon|1998|pp=18–24}} ان جي ابتڙ، ڪيترائي ٻيا عالم پرڏيهي اثر واري نظريي کي رد ڪن ٿا ۽ برهمي لِپي کي مڪمل طور مقامي ارتقا جو نتيجو قرار ڏين ٿا.{{sfn|Salomon|1998|pp=19–21 with footnotes}}{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|p=194 with footnote 421}} ايندڙ هزارين سالن دوران ڏکڻ ايشيا جون اڪثر لِپيون اشوڪي برهمي لِپي مان ئي نڪتيون. <ref name="PO"/> === ڪتبا ۽ پٿريلا فرمان === [[File:AiKhanoumAndIndia.jpg|thumb|اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ ۽ همعصر يوناني شهر [[آئي-خانوم]] جو مقام.<ref>Reference: ''India: The Ancient Past'' p. 113, Burjor Avari, [[Routledge]], {{ISBN|0-415-35615-6}}</ref>]] {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 400 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = AsokaKandahar.jpg | image2 = Kandahar Bilingual Rock Inscription (transcription).png | footer = [[اشوڪ جو قنڌار ڪتبو]]، جيڪو يوناني ۽ [[ارامي لِپي]] ۾ ٻه-لساني ڪتبو آهي، [[قنڌار]] مان دريافت ٿيو ({{small|[[افغانستان قومي عجائب گهر]]}}) | footer_align = center }} اشوڪ جا فرمان (Edicts) 33 ڪتبن جو هڪ مجموعو آهن، جيڪي [[اشوڪ جا ٿنبا|اشوڪي ٿنبو]]، وڏن پٿرن ۽ غارن جي ڀتين تي سندس حڪمراني دوران اُڪيرا ويا هئا.<ref name="Irwin 1973 706–720"/> اهي ڪتبا اڄوڪي پاڪستان ۽ ڀارت جي مختلف علائقن ۾ پکڙيل آهن ۽ ٻڌ ڌرم جي موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا مادي ثبوت سمجهيا وڃن ٿا. انهن فرمانن ۾ ٻڌ ڌرم جي ابتدائي ۽ وسيع ڦهلاءَ جو تفصيلي بيان ملي ٿو، جيڪو ڀارتي تاريخ جي هڪ طاقتور ترين حڪمران جي سرپرستي هيٺ ٿيو. انهن مان اشوڪ جي تبليغي سرگرمين، اخلاقي اصولن، مذهبي خيالن، سماجي ڀلائي ۽ جانورن جي تحفظ بابت قيمتي ڄاڻ ملي ٿي.{{sfn|Singh|2012}} اشوڪ کان اڳ شاهي حڪم ۽ سرڪاري پيغام شايد اهڙي مواد تي لکيا ويندا هئا جيڪو وقت سان ضايع ٿي ويندو هو، جهڙوڪ کجيءَ جا پن، ڀورج وڻ جي ڇال، ڪپهه جو ڪپڙو يا ڪاٺيون تختيون.{{sfn|Lahiri|2015|pp=120–121}} جيتوڻيڪ اشوڪ جي سرڪاري انتظاميا اهڙو مواد استعمال ڪندي رهي، پر اشوڪ پنهنجا اهم پيغام پٿرن تي به اُڪرائڻ شروع ڪرايا.{{sfn|Lahiri|2015|pp=120–121}} امڪان آهي ته هن کي اهڙا ڪتبا نصب ڪرڻ جو خيال پاڙيسري [[ھخامنشي سلطنت]] کان مليو هجي.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} اهو پڻ ممڪن آهي ته اشوڪ جا ڪيترائي پيغام ڪاٺ يا ٻين غير مستقل مواد تي لکي سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليا ويا هجن، پر اهي سڀ دستاويز وقت سان گڏ ختم ٿي ويا.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} عالمن اڄ به اشوڪ جي فرمانن ۾ ظاهر ڪيل ۽ لڪل سياسي نظرين جو تجزيو ڪري رهيا آهن، خاص طور تي سندس شاهي تصور (امپيريل وژن) بابت. اهي اهو سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ته اشوڪ پنهنجي انتهائي وسيع، گهڻ ثقافتي ۽ معاشي طور متنوع ٽئين صدي ق م واري سلطنت کي ڪيئن منظم ڪرڻ چاهيو.{{sfn|Singh|2012|p=132}} بهرحال هڪ ڳالهه واضح آهي ته اشوڪ جا ڪتبا برصغير ۾ شاهي ڪتبن جو سڀ کان پراڻو محفوظ مجموعو آهن، ۽ انهيءَ لحاظ سان اهي حڪومتي روايتن ۾ هڪ وڏي جدت جي حيثيت رکن ٿا.{{sfn|Singh|2012}} اشوڪ جا گهڻا ڪتبا مختلف [[پراڪرت]] ٻولين جي ميلاپ ۾ لکيل آهن ۽ انهن لاءِ [[برهمي لِپي]] استعمال ڪئي وئي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=126}} اشوڪ جي ڪيترن ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي شهرن جي ويجهو، اهم واپاري رستن تي يا مذهبي اهميت وارن هنڌن تي نصب ڪيا ويا هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=6}} انهن مان ڪيترائي ڪتبا ٽڪرين، پٿريلي پناهه گاهن ۽ مقامي طور مقدس سمجهيل جڳهن تي مليا آهن.{{sfn|Lahiri|2015|p=143}} ان بابت مختلف نظرين موجب: * اهي هنڌ شايد قديم ميگالٿڪ ثقافتن جا مرڪز هئا. * يا اشوڪ جي زماني ۾ مقدس جايون سمجهيون وينديون هيون. * يا وري انهن جي فطري عظمت روحاني اقتدار جي علامت طور استعمال ڪئي وئي هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=23}}{{sfn|Lahiri|2015|pp=143–157}} دلچسپ ڳالهه اها آهي ته اشوڪ جا ڪتبا موريا سلطنت جي وڏن شهرن جهڙوڪ [[پاٽلي پتر]]، [[وديشا]]، [[اجييني]] ۽ [[تڪششيلا]] مان نه مليا آهن.{{sfn|Lahiri|2015|p=143}} ممڪن آهي ته انهن شهرن ۾ موجود ڪيترائي ڪتبا وقت سان ضايع ٿي ويا هجن. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوانزانگ]] اهڙن ڪجهه اشوڪي ستنن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي اڃا تائين جديد محققن کي نه مليا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=6}} اهو پڻ لڳي ٿو ته اشوڪ هر حڪم پهرين صوبائي گورنرن ڏانهن موڪليندو هو، جيڪي پوءِ پنهنجي علائقي جي عملدارن تائين اهو پيغام پهچائيندا هئا.{{sfn|Lahiri|2015|p=127}} مثال طور [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان نمبر 1]] مختلف هنڌن تي مختلف نسخن ۾ مليو آهي. سڀني نسخن ۾ لکيل آهي ته اشوڪ 256 ڏينهن جي دوري دوران اهو حڪم جاري ڪيو. هي انگ ظاهر ڪري ٿو ته اهو پيغام هڪ ئي وقت سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليو ويو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=133}} [[ڪرناٽڪ]] جي پاڙيسري هنڌن [[برهمگري]]، [[سدّاپور]] ۽ [[جاٽنگا-راميشور]] مان مليل هڪ ئي پيغام جا ٽي نسخا ڏکڻ صوبي جي گاديءَ [[سورنگري]] مان موڪليا ويا هئا. انهن ٽنهي نسخن ۾ ساڳيو متن آهي، جنهن کان اڳ ''آريه-پتر'' (شايد اشوڪ جو پٽ ۽ صوبائي گورنر) ۽ ''مها ماتر'' (سرڪاري عملدار) طرفان سلام پيش ڪيو ويو آهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=127}} === سِڪا === [[ڪيڊيوسيس]] (Caduceus) جو نشان ٽئين ۽ ٻي صدي ق م دوران [[موريا سلطنت]] جي [[پنچ-مارڪ ٿيل سڪا|پنچ-مارڪ ٿيل سڪن]] تي ظاهر ٿئي ٿو. سڪن جي مطالعي (Numismatics) مان معلوم ٿئي ٿو ته هي نشان شهنشاهه اشوڪ جي ذاتي مُهر يا "[[مدرا]]" طور استعمال ٿيندو هو.<ref>Indian Numismatics, Damodar Dharmanand Kosambi, Orient Blackswan, 1981, p.73 [https://books.google.com/books?id=favxZII9WtwC&pg=PA73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191215201423/https://books.google.com/books?id=favxZII9WtwC&pg=PA73|date=15 December 2019}}</ref> هي نشان موريا دور کان اڳ وارن پنچ-مارڪ ٿيل سڪن تي نظر نٿو اچي، پر رڳو موريا دور جي سڪن تي استعمال ٿيو. ان سان گڏ هيٺيان نشان به ڏسڻ ۾ اچن ٿا: * [[ٽن محرابن واري ٽڪريءَ جو نشان]] * "ٽڪريءَ تي مور" وارو نشان * [[ٽرِسڪيليس]] * [[تڪششيلا]] جو نشان<ref>Malwa Through the Ages, from the Earliest Times to 1305 A.D, Kailash Chand Jain, Motilal Banarsidass Publ., 1972, p.134 [https://books.google.com/books?id=_3O7q7cU7k0C&pg=PA134] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224053358/https://books.google.com/books?id=_3O7q7cU7k0C&pg=PA134|date=24 December 2019}}</ref> <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Caduceus on Mauryan coin.jpg|موريا دور جي [[پنچ-مارڪ ٿيل سڪا|پنچ-مارڪ ٿيل سڪي]] تي ڪيڊيوسيس جو نشان File:India Mauryan emperor Ashoka Punch-marked Coin.jpg|اشوڪ سان منسوب هڪ پنچ-مارڪ ٿيل سڪو<ref>{{cite book |last=Mitchiner |first=Michael |date=1978 |title=Oriental Coins & Their Values: The Ancient and Classical World 600 B.C. - A.D. 650 |publisher=Hawkins Publications |page=544 |isbn=978-0-9041731-6-1}}</ref> File:I15 1karshapana Maurya Ashoka MACW4229 1ar (8486624862).jpg|موريا دور جو هڪ چانديءَ جو [[ڪرشاپڻ]] سڪو، جيڪو شايد اشوڪ جي زماني جو هجي، [[مٿرا]] جي ٽڪسالي مان. '''سامهون وارو پاسو:''' سج ۽ جانور سميت مختلف نشان. '''پٺيون پاسو:''' هڪ علامتي نشان. '''ماپ:''' 13.92 × 11.75 ملي ميٽر. '''وزن:''' 3.4 گرام. </gallery> === شاھي نشان=== [[File:Ashoka_Chakra.svg|thumb|upright=0.5|[[اشوڪ چڪر]]، يعني "ڌرم جو ڦيٿو"، جيڪو جديد [[ڀارت جو قومي جهنڊو|ڀارت جي قومي جهنڊي]] ۾ شامل ڪيو ويو آهي.]] اشوڪي ٿنڀن جا مٿيان حصا انتهائي حقيقت پسندانه انداز ۾ تراشيل هئا ۽ انهن تي مخصوص [[موريا پالش]] ڪئي ويندي هئي، جنهن سبب پٿر جي سطح تي چمڪدار ۽ هموار ڏيک پيدا ٿيندو هو.<ref name="Irwin 1973 706–720">{{Cite journal |last=Irwin |first=John |date=1973 |title='Aśokan' Pillars: A Reassessment of the Evidence |url=https://www.jstor.org/stable/877526 |journal=The Burlington Magazine |volume=115 |issue=848 |pages=706–720 |jstor=877526 }}</ref> [[اشوڪ جو چئن شينھن وارو ٿنڀي جو مٿو]] (Lion Capital of Ashoka)، جيڪو اشوڪ جي قائم ڪيل هڪ ٿنڀي جي چوٽيءَ تي نصب هو، ان ۾ ڦيٿي جهڙي هڪ علامت تراشيل آهي، جنهن کي [[اشوڪ چڪر]] چيو وڃي ٿو. هي ڦيٿو ان "ڌرم چڪر" جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن کي [[گوتم ٻڌ]] هلندڙ بڻايو هو. اڄ اهو ئي اشوڪ چڪر جديد ڀارت جي قومي جهنڊي جو اهم حصو آهي. ان ٿنڀي جي مٿي واري حصي تي چڪري سميت چئن شينھن جا مجسما پڻ موجود آهن، جيڪي اڄ جي [[ڀارت جي سرڪاري مُهر]] (State Emblem of India) ۾ پڻ استعمال ٿين ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} == جديد علمي تحقيق == === ٻيهر دريافت === اشوڪ تقريباً مڪمل طور وساريو ويو هو، جيستائين اوڻيهين صديءَ ۾ [[جيمس پرنسپ]] تاريخي ماخذن کي ظاهر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا نه ڪيو. [[برهمي لِپي]] کي پڙهڻ ۽ سمجهڻ کان پوءِ، پرنسپ شروعاتي طور تي ڪتبن ۾ ذڪر ڪيل "[[پريادسي]]" کي [[انوراداپورا بادشاهت]] جي بادشاهه [[ديوانمپيه تِسا]] سان منسوب ڪيو. پر 1837ع ۾ [[جارج ٽرنور]] هڪ اهم سري لنڪائي مخطوطو ([[ديپاونسا]]، يعني "ٻيٽ جو تواريخ") دريافت ڪيو، جنهن ۾ پريادسي کي اشوڪ سان سڌي طرح ڳنڍيو ويو: {{blockquote|ٻڌ جي نروان کان ٻه سئو ارڙهن سال پوءِ پريادسي جي تاجپوشي ٿي... جيڪو چندرگپت جو پوٽو، بندوسار جو پٽ، ۽ ان وقت [[اجييني|اجيائني]] جو نائب حڪمران هو.|[[ديپاونسا]]{{sfn|Allen|2012|p=168}}}} [[File:Rock_edict-_closer_look.JPG|thumb|[[ماسڪي]] جو [[ننڍو پٿريلو فرمان]]، جنهن ۾ ليکڪ جو نالو "ديوانمپريه اشوڪ" ڏنل آهي. هي ڪتبو ٻنهي نالن کي هڪ شخص سان ڳنڍي ٿو ۽ ثابت ڪري ٿو ته مشهور [[اشوڪ جا فرمان]] اشوڪ طرفان جاري ڪيا ويا هئا.]] ان کان پوءِ "ديوانمپريه پريادرسن" ۽ اشوڪ جي هڪ ئي شخص هجڻ جي تصديق مختلف ڪتبن ذريعي ٿي. خاص طور تي [[ماسڪي]] مان مليل [[ننڍو پٿريلو فرمان]] هن سڃاڻپ کي قطعي طور ثابت ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ اشوڪ جو نالو سندس شاهي لقب "ديوانمپريه" (يعني "ديوتائن جو پيارو") سان گڏ لکيل آهي.<ref name=CSH>{{cite book |title=The Cambridge Shorter History of India |publisher=CUP Archive |page=42 |url=https://books.google.com/books?id=9_48AAAAIAAJ&pg=PA42 |language=en |access-date=13 July 2018 |archive-date=25 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191225190721/https://books.google.com/books?id=9_48AAAAIAAJ&pg=PA42 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Gupta |first1=Subhadra Sen |title=Ashoka |date=2009 |publisher=Penguin UK |isbn=9788184758078 |page=13 |url=https://books.google.com/books?id=L5ru08et_ZAC&pg=PT13 |language=en |access-date=13 July 2018 |archive-date=31 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191231152002/https://books.google.com/books?id=L5ru08et_ZAC&pg=PT13 |url-status=live }}</ref> {{poemquote| [هي اعلان] ديوانمپريه اشوڪ جو آهي. مون کي ٻڌ جي [[شاکيه]] پيروڪار بڻجندي اڍائي سال کان وڌيڪ وقت گذري چڪو آهي. هڪ سال کان وڌيڪ عرصو ٿيو آهي جو مون [[سنگهه]] جو دورو ڪيو ۽ وڏي جوش سان ان سان وابستگي اختيار ڪئي. اهي ديوتا، جيڪي اڳ [[جمبوديپ]] ۾ انسانن سان نه مليا هئا، هاڻي انهن سان ملي ويا آهن. اهو مقصد هڪ معمولي شخص به حاصل ڪري سگهي ٿو، جيڪڏهن هو اخلاقي اصولن جو پابند هجي. ڪنهن کي به ائين نه سوچڻ گهرجي ته صرف وڏو يا اعليٰ شخص ئي اهو مقصد حاصل ڪري سگهي ٿو. بلڪه معمولي ۽ اعليٰ ٻنهي ماڻهن کي ٻڌايو وڃي ته: "جيڪڏهن اوهين اهڙيءَ طرح عمل ڪندا ته هي ڪم ڊگهي عرصي تائين ڪامياب رهندو ۽ وڌيڪ ترقي ڪندو."{{sfn|Hultzsch|1925|p=[https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353 174–175]}} |[[ماسڪي]] جو [[ننڍو پٿريلو فرمان]] }} اشوڪ جي مطالعي ۾ هڪ ٻيو اهم نالو برطانوي [[آثار قديمه]] جي ماهر [[جان هيوبرٽ مارشل]] جو آهي، جيڪو [[ڀارت جي آثار قديمه سروي]] جو ڊائريڪٽر جنرل رهيو. سندس خاص دلچسپي [[سانچي]]، [[سارناتھ]]، [[هڙپا]] ۽ [[موهن جو دڙو]] سان لاڳاپيل هئي. برطانوي آثار قديمه ماهر ۽ فوجي انجنيئر [[اليگزينڊر ڪننگهم]]، جنهن کي اڪثر "ڀارت جي آثار قديمه سروي جو باني" چيو ويندو آهي، [[ڀارهوت اسٽوپا]]، سارناتھ، سانچي ۽ [[مهابودهي مندر]] جهڙن تاريخي ماڳن کي عالمي سطح تي متعارف ڪرايو.{{full cn|date=April 2026}} برطانوي آثار قديمه ماهر [[مارٽيمر ويلر]] پڻ اشوڪ سان لاڳاپيل تاريخي ماخذن، خاص طور [[تڪششيلا]] بابت اهم کوجنا ڪئي.{{citation needed|date=June 2016}} === تصور ۽ تاريخ نويسي === اشوڪ جي زندگيءَ جي تعمير نو ۾ ٻڌ ڌرمي ماخذن جي استعمال، اشوڪ بابت جديد تصور تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. روايتي روايتن تي ڀاڙيندڙ ابتدائي عالمن اشوڪ کي بنيادي طور هڪ ٻڌ ڌرمي بادشاهه طور پيش ڪيو، جيڪو ويدڪ مذهب مان ٻڌ ڌرم ڏانهن تبديل ٿيو ۽ ٻڌ خانقاهن جو سرگرم سرپرست رهيو. تنهن هوندي به، ڪيترن جديد عالمن هن روايتي تصوير تي سوال اٿاريا آهن. [[روميلا ٿاپر]] لکي ٿي: {{blockquote|اسان کي اشوڪ کي هڪ اهڙي حڪمران طور به ڏسڻ گهرجي، جيڪو هڪ مخصوص تاريخي دور ۾ سلطنت کي ورثي طور حاصل ڪري ان کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو، ۽ ساڳئي وقت هڪ اهڙو شخص پڻ، جيڪو سماج کي اخلاقي اصولن جي تبليغ ذريعي تبديل ڪرڻ لاءِ پرعزم هو.}} اشوڪ بابت اهڙو واحد سڌو ماخذ، جيڪو ٻڌ ڌرمي روايتن مان نه آيو آهي، سندس فرمان آهن. اهي فرمان واضح لفظن ۾ ڪٿي به نٿا چون ته اشوڪ ٻڌ ڌرمي هو. انهن فرمانن ۾ اشوڪ پنهنجي دور جي اهم مذهبن، يعني: [[ٻڌ ڌرم]]، [[برهمڻ ڌرم]]، [[جين ڌرم]] ۽ [[آجيواڪ مذهب]] سان رواداري ۽ احترام جو اظهار ڪري ٿو. سندس گهڻا فرمان عام رعيت لاءِ آهن ۽ اهڙن اخلاقي اصولن تي زور ڏين ٿا، جن کي مختلف مذهبن جا ماڻهو قبول ڪري سگهن. اقتصادي مفڪر [[امرتيه سين]] لکي ٿو: {{blockquote|ٽئين صدي ق م ۾ ڀارتي شهنشاهه اشوڪ ڪيترائي سياسي فرمان جاري ڪيا، جن ۾ رواداري ۽ فردي آزاديءَ جي حمايت ڪئي وئي، نه رڳو رياستي پاليسي طور پر ماڻهن جي پاڻ ۾ لاڳاپن جي حوالي سان پڻ.}}<ref>{{cite journal|last1=Sen|first1=Amartya|title=Universal Truths and the Westernizing Illusion|journal=Harvard International Review|date=Summer 1998|volume=20|issue=3|pages=40–43}}</ref> بهرحال، فرمانن مان مضبوط اشارا ملن ٿا ته اشوڪ ٻڌ ڌرم سان گهري وابستگي رکندڙ هو. هڪ فرمان ۾ هو رسمن جي اهميت گهٽائي ڏيکاري ٿو، جڏهن ته ويدڪ جانورن جي قربانين تي پابندي لڳائي ٿو. هي حقيقت ظاهر ڪري ٿي ته هو اخلاقي هدايت لاءِ ويدڪ روايت تي ڀاڙڻ نٿو چاهي. ان کان علاوه: هڪ فرمان ۾ پاڻ کي [[اپاسڪ]] (ٻڌ ڌرم جو غير راهب پيروڪار) سڏي ٿو؛ ڪيترن فرمانن ۾ ٻڌ ڌرمي متنن سان گهري واقفيت ظاهر ڪري ٿو؛ ٻڌ ڌرم جي مقدس ماڳن تي پٿريلا ستون نصب ڪرايا؛ ۽ ٻين مذهبن جي مقدس ماڳن بابت اهڙو عمل نظر نٿو اچي. هو لفظ "ڌمّه" (Dhamma) به استعمال ڪري ٿو، جيڪو اخلاقي عملن جي بنيادي روحاني قدرن ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيتوڻيڪ هن اهو لفظ سخت مذهبي ضابطي جي معنيٰ ۾ استعمال نه ڪيو، پر اخلاقي زندگيءَ جي روح طور استعمال ڪيو. روميلا ٿاپر مطابق: {{blockquote|اشوڪ جو ڌمّه ڪنهن خدائي وحي مان پيدا نه ٿيو هو، جيتوڻيڪ ان تي عمل ڪرڻ سان جنت جي اميد ڏياري ويندي هئي. اهو وڌيڪ اهڙي اخلاقي نظام سان لاڳاپيل هو، جيڪو مختلف حالتن جي منطقي ضرورتن موجب ترتيب ڏنل هو.}} هو انهن اخلاقي قدرن جي به تبليغ ڪري ٿو، جيڪي ٻڌ جي تدريجي تعليم جي پهرين ٽن مرحلن سان مشابهت رکن ٿا.<ref>Richard Robinson, Willard Johnson, and Thanissaro Bhikkhu, ''Buddhist Religions'', fifth ed., Wadsworth 2005, page 59.</ref> اشوڪ بابت اسان جي گهڻي ڄاڻ انهن ڪتبن مان ملي ٿي، جيڪي هن پنهنجي سلطنت جي مختلف علائقن ۾ پٿرن ۽ ستنن تي اُڪرايا. انهن سڀني ڪتبن ۾ هو پاڻ کي رحم دل، شفقت ڪندڙ ۽ عوام جي خيرخواهه حڪمران طور پيش ڪري ٿو. ڪلنگا وارن فرمانن ۾ هو پنهنجي رعيت کي "پنهنجا ٻار" سڏي ٿو ۽ لکي ٿو ته جيئن هڪ پيءُ پنهنجي اولاد جي ڀلائي چاهي ٿو، تيئن هو به پنهنجي رعيت جي خوشحالي چاهي ٿو.<ref name="VenSDhammika_1993">[https://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html The Edicts of King Ashoka] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328144411/http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html |date=28 March 2014 }}, English translation (1993) by Ven. S. Dhammika. {{ISBN|955-24-0104-6}}. Retrieved 21 February 2009</ref> ==== ڪتبن جي شاهديءَ جي متبادل تشريح ==== {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 450 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | header = فرمان ۽ انهن جا بيان ڪيل مصنف | image1 = Major Rock Edicts and Major Pillar Edicts by Devanampiya Piyadasi.jpg | caption1 = [[پريادسي]] يا ''[[ديوانمپريه]]'' پريادسي ("ديوتائن جو پيارو ۽ مهربان") جي نالي سان فرمان:<br />[[File:Brown pog.svg|8px]]: وڏا پٿريلا فرمان<br />[[File:Brown 5C3317.svg|3px]]: وڏا ستوني فرمان | image2 = Minor Rock Edicts and Minor Pillar Edicts of Ashoka.jpg | caption2 = اشوڪ يا فقط ''[[ديوانمپريه]]'' جي نالي سان فرمان:<br />[[File:Orange ff8040 pog.svg|8px]]: ننڍا پٿريلا فرمان<br />[[File:Orange F79A18.svg|3px]]: ننڍا ستوني فرمان | footer = ٻنهي قسمن جي ڪتبن جي جاگرافيائي ورڇ ۽ ٻڌ ڌرم بابت مختلف مواد، ڪجهه عالمن مطابق، شايد مختلف حڪمرانن ڏانهن اشارو ڪن ٿا.<ref name="CIB226"/> | footer_align = center }} [[ڪرسٽوفر آءِ. بيڪوِٿ]] هڪ اهڙو نظريو پيش ڪيو آهي، جنهن کي مکيه علمي حلقن قبول نه ڪيو آهي. هن جي مطابق "اشوڪ"، جنهن جو نالو صرف [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍن پٿريلن فرمانن]] ۾ اچي ٿو، اهو ساڳيو شخص نه هو جنهن کي "[[پريادسي]]" يا "[[ديوانمپريه]] پريادسي" چيو ويو آهي، جيڪو وڏن پٿريلن ۽ ستوني فرمانن جو مصنف آهي.<ref name="CIB226">{{cite book |last1=Beckwith |first1=Christopher I. |title=Greek Buddha: Pyrrho's Encounter with Early Buddhism in Central Asia |date=2017 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-17632-1 |pages=226–250 |url=https://books.google.com/books?id=53GYDwAAQBAJ&pg=PA234 |language=en |access-date=31 January 2020 |archive-date=14 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514211528/https://books.google.com/books?id=53GYDwAAQBAJ&pg=PA234 |url-status=live }}</ref> ==== ڪتبن جي شاهديءَ جي متبادل تشريح (جاري) ==== [[ڪرسٽوفر آءِ. بيڪوِٿ]] جي نظرئي مطابق، پريادسي ٽئين صدي ق م جو هڪ حڪمران هو، جيڪو شايد [[چندرگپت موريا]] جو پٽ هو ۽ يوناني ماخذن ۾ [[اميٽروڪيٽس]] (Amitrochates) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.<ref name="CIB226"/> بيڪوِٿ جي خيال موجب: * پريادسي پنهنجي وڏن پٿريلن ۽ ستوني فرمانن ۾ صرف تقويٰ ۽ ''ڌرم'' جي تبليغ ڪري ٿو. * هو ڪٿي به [[ٻڌ ڌرم]]، [[ٻڌ]] يا [[سنگهه]] جو واضح ذڪر نٿو ڪري. * صرف وڏي ستوني فرمان نمبر 7 ۾ سنگهه جو ذڪر ملي ٿو، پر بيڪوِٿ ان کي بعد ۾ شامل ڪيل جعلي متن سمجهي ٿو.<ref name="CIB226"/> بيڪوِٿ اهو به دليل ڏئي ٿو ته پريادسي جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ ڏيکاري ٿي ته سندس سلطنت اولهه ۾ [[سيلوڪي سلطنت]] تائين پکڙيل هئي ۽ هڪ وڏي متحد سلطنت تي مشتمل هئي.<ref name="CIB226"/> ان جي ابتڙ، بيڪوِٿ جي مطابق اشوڪ هڪ گهڻو پوءِ جو حڪمران هو، جيڪو شايد پهرين يا ٻي صدي عيسويءَ ۾ حڪومت ڪندو هو. سندس نالو صرف: [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍن پٿريلن فرمانن]]؛ ۽ اشارتي طور [[ننڍا ستوني فرمان|ننڍن ستوني فرمانن]] ۾ ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="CIB226"/> بيڪوِٿ مطابق: هي بعد وارو اشوڪ ٻڌ ۽ سنگهه جو واضح ذڪر ڪري ٿو؛ ٻڌ ڌرم جي سڌي تبليغ ڪري ٿو؛ ۽ سندس فرمانن جو دائرو گهڻو محدود آهي ۽ بنيادي طور وچ ڀارت تائين محدود رهي ٿو.<ref name="CIB226"/> هو اهو به چوي ٿو ته [[گجررا]] ۽ [[بيراٽ]] وارن ننڍن فرمانن ۾ "پريادرسي" جو نالو ملي ٿو، پر اهي به سندس خيال ۾ بعد ۾ تيار ڪيل جعلسازي آهن.<ref name="CIB226"/> بيڪوِٿ جي راءِ موجب: ننڍا فرمان اهڙي "معياري ٻڌ ڌرم" (Normative Buddhism) جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪو پهرين هزارين جي موڙ واري دور ۾ مشهور هو؛ اهڙي ٻڌ ڌرم جا ثبوت [[گنڌاري]] مخطوطن ۽ ٻين ڪتبن مان پڻ ملن ٿا؛ انهن فرمانن جي لکت ۽ فني معيار به اڳوڻن پريادسي فرمانن جي ڀيٽ ۾ گهٽ درجي جا آهن.<ref name="CIB226"/>؛ بهرحال، بيڪوِٿ جي هن نظرئي کي ڪيترن مشهور عالمن سخت تنقيد جو نشانو بڻايو آهي. مثال طور: [[يوهانس برونڪهورسٽ]] ۽ [[اوسمُنڊ بوپئراچي]]. هن جي طريقه ڪار، آثار قديمه جي تشريح ۽ ابتدائي ٻڌ ڌرم بابت نتيجن کي ناقابلِ قبول قرار ڏنو آهي.<ref>{{cite journal|last=Bopearachchi|first=Osmund|title=Review of C.I. Beckwith, ''Greek Buddha''|year=2016|url=https://www.academia.edu/30812686|journal=Ancient West & East|volume=15|page=341-342|access-date=4 September 2019|archive-date=26 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326031701/https://www.academia.edu/30812686|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last=Bronkhorst|first=Johannes|title=How the Brahmins Won|year=2016|publisher=Brill|pages=483–489|doi=10.1163/9789004315518_016 |url=https://www.academia.edu/25308643|access-date=4 September 2019|archive-date=24 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220424162155/https://www.academia.edu/25308643|url-status=live}}</ref> [[پيٽرڪ اوليويل]] جي لفظن ۾: {{blockquote|بيڪوِٿ جو نظريو هڪ غير معمولي (Outlier) نظريو آهي ۽ اشوڪ بابت مکيه ڌارا جو ڪو به عالم هن راءِ سان اتفاق نٿو ڪري.}}<ref>{{cite book | last=Olivelle | first=Patrick | title=Ashoka: Portrait of a Philosopher King | publisher=Yale University Press | date=2024 | page=xxviii | isbn=978-0-300-27000-6 | url = https://books.google.com/books?id=TE3gEAAAQBAJ}}</ref> === امن پسنديءَ جو اثر === اشوڪ جي وفات کان پوءِ [[موريا خاندان]] تيزيءَ سان زوال پذير ٿيڻ لڳو. مختلف [[پراڻا]] اشوڪ جي جانشينن بابت مختلف تفصيل ڏين ٿا، پر سڀئي ان ڳالهه تي متفق آهن ته: اشوڪ کان پوءِ حڪمرانن جون حڪومتون مختصر رهيون؛ سلطنت آهستي آهستي ڪمزور ٿي وئي؛ سياسي اتحاد ٽٽي پيو؛ مختلف علائقا الڳ ٿيڻ لڳا؛ آخرڪار سلطنت کي [[باختري يوناني بادشاهت]] جي حملي کي به منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Singh|2008|p=333}} ڪجهه مورخ، جهڙوڪ [[ايڇ. سي. رائچوڌري]]، دليل ڏين ٿا ته اشوڪ جي امن پسندي (Pacifism) موريا سلطنت جي فوجي طاقت کي ڪمزور ڪري ڇڏيو. انهن جي مطابق: اشوڪ جنگين کان پاسو ڪرڻ لڳو؛ فوجي توسيع بند ٿي وئي؛ فوجي روايتن کي گهٽ اهميت ڏني وئي؛ ۽ نتيجي ۾ سلطنت جو دفاعي ڍانچو ڪمزور ٿي ويو. پر ٻين عالمن، خاص طور [[روميلا ٿاپر]]، هن راءِ سان اختلاف ڪيو آهي. ٿاپر جو چوڻ آهي ته اشوڪ جي امن پسنديءَ جي اثر کي گهڻو وڌائي پيش ڪيو ويو آهي. هن جي مطابق: اشوڪ مڪمل طور فوج ختم نه ڪئي هئي؛ سلطنت جو انتظامي نظام برقرار رهيو؛ سرحدي علائقن ۾ حڪومتي ڪنٽرول قائم رهيو؛ موريا سلطنت جي زوال جا سبب گهڻ رخا هئا ۽ انهن کي صرف اشوڪ جي امن پسندي سان منسوب نٿو ڪري سگهجي. تنهن ڪري ڪيترن جديد عالمن جي نظر ۾ موريا سلطنت جي زوال کي اشوڪ جي عدم تشدد واري پاليسي جو سڌو نتيجو قرار ڏيڻ تاريخي حقيقتن جي حد کان وڌيڪ سادگي پسند تشريح آهي.{{sfn|Singh|2012|p=131, 143}} == فن، فلمن ۽ ادب ۾ == [[File:Asoka's Queen.jpg|thumb|تقريباً {{Circa|1910}}ع جي هڪ تصوير، جيڪا [[ابنندرناٿ ٽئگور]] (1871–1951ع) ٺاهي هئي، جنهن ۾ اشوڪ جي راڻي کي [[سانچي]] ([[رائيسن ضلعو]]، [[مدهيه پرديش]]) ۾ ٻڌ يادگار جي ريلنگن سامهون بيٺل ڏيکاريو ويو آهي.]] * ''[[اشوڪ اعظم (ڪتاب)|اشوڪ دي گريٽ]]'' شهنشاهه اشوڪ جي هڪ افسانوي سوانح عمري آهي، جيڪا اصل ۾ [[وائٽزي ڪيوننگ]] طرفان 1937ع کان 1947ع جي وچ ۾ ڊچ ٻوليءَ ۾ ٽن جلدن جي صورت ۾ لکي وئي. * [[جي شنڪر پرساد]] نظم ''اشوڪ ڪي چنتا'' (''اشوڪ جي پريشاني'') تصنيف ڪئي، جنهن ۾ ڪلنگ جنگ دوران اشوڪ جي نفسياتي ۽ جذباتي ڪيفيتن کي پيش ڪيو ويو آهي. * ''اشوڪ''، 1922ع جي هڪ ڀارتي خاموش تاريخي فلم، جيڪا شهنشاهه اشوڪ بابت هئي ۽ [[مدن ٿيئٽرز]] طرفان تيار ڪئي وئي هئي.<ref name="silent">{{cite book|author=R. K. Verma|title=Filmography: Silent Cinema, 1913-1934|url=https://books.google.com/books?id=suFkAAAAMAAJ|year=2000|publisher=M. Verma|isbn=978-81-7525-224-0|page=150|access-date=5 February 2021|archive-date=2 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211002175530/https://books.google.com/books?id=suFkAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> * ''[[نائين ان نون (افسانو)|نائين ان نون]]''، 1923ع جو ناول، [[ٽالبوٽ منڊي]] جو لکيل آهي، جنهن ۾ اشوڪ طرفان قائم ڪيل خفيه تنظيم "نون نامعلوم ماڻھو" بابت افسانوي ڪهاڻي بيان ڪئي وئي آهي. * ''سمراٽ اشوڪ''، 1928ع جي هڪ ڀارتي خاموش فلم، جنهن جي هدايت [[ڀگوتي پرساد مشرا]] ڪئي.<ref name="silent"/> * ''[[اشوڪ ڪمار (تامل فلم)|اشوڪ ڪمار]]'' (1941ع) هڪ ڀارتي تامل ٻوليءَ جي فلم آهي، جنهن جي هدايت [[راجا چندرشيڪر]] ڪئي. هن فلم ۾ [[وي. ناگيا]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو. * ''سمراٽ اشوڪ'' 1947ع جي هڪ هندي ٻوليءَ جي فلم آهي، جيڪا [[ڪي. بي. لال]] ٺاهي هئي.<ref name="encyc">{{cite book|author1=Ashish Rajadhyaksha|author2=Paul Willemen|title=Encyclopedia of Indian Cinema|url=https://books.google.com/books?id=rF8ABAAAQBAJ&pg=RA43-PA1993|date=10 July 2014|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-94325-7|page=43|access-date=10 February 2021|archive-date=10 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220310215628/https://books.google.com/books?id=rF8ABAAAQBAJ&pg=RA43-PA1993|url-status=live}}</ref> * ''اتر پريادرشي'' (''آخري سعادت'') شاعر [[اگييه]] جو لکيل منظوم ڊرامو آهي، جنهن ۾ اشوڪ جي نجات ۽ تبديليءَ جي ڪهاڻي بيان ڪئي وئي آهي. هن کي 1996ع ۾ مشهور ڊراما هدايتڪار [[رتن ٿيام]] اسٽيج تي پيش ڪيو ۽ پوءِ دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Jefferson |first=Margo |date=27 October 2000 |title=Next Wave Festival Review; In Stirring Ritual Steps, Past and Present Unfold |url=https://www.nytimes.com/2000/10/27/movies/next-wave-festival-review-in-stirring-ritual-steps-past-and-present-unfold.html |newspaper=The New York Times |access-date=16 November 2018 |archive-date=31 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220731043128/https://www.nytimes.com/section/theater?res=990ce6dc1131f934a15753c1a9669c8b63 |url-status=live }}</ref><ref name=ba>{{cite magazine |last=Renouf |first=Renee |date=December 2000 |title=Review: Uttarpriyadarshi |url=http://www.ballet.co.uk/magazines/yr_00/dec00/rr_rev_crt_1000.htm |magazine=Balletco |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205221756/http://www.ballet.co.uk/magazines/yr_00/dec00/rr_rev_crt_1000.htm |archive-date=5 February 2012 |url-status=dead}}</ref> * 1973ع ۾ [[امر چتر ڪٿا]] اشوڪ جي زندگيءَ تي ٻڌل هڪ تصويري ناول (گرافڪ ناول) شايع ڪيو. * [[پيئرس اينٿني]] جي خلائي رزميه ناولن جي سلسلي ۾ مرڪزي ڪردار اشوڪ جو ذڪر اهڙي منتظم جي نموني طور ڪري ٿو، جنهن جي پيروي حڪمرانن کي ڪرڻ گهرجي. * ''[[سمراٽ اشوڪا (تيلگو فلم)|سمراٽ اشوڪ]]'' 1992ع جي هڪ تيلگو ٻوليءَ جي فلم آهي، جيڪا [[اين. ٽي. راما رائو]] ٺاهي ۽ جنهن ۾ هن پاڻ اشوڪ جو مرڪزي ڪردار ادا ڪيو.<ref name="encyc"/> * ''[[اشوڪا (2001 فلم)|اشوڪا]]'' 2001ع جي هڪ وڏي پيماني واري ڀارتي تاريخي ڊراما فلم آهي، جنهن جي هدايت ۽ گڏيل تحرير [[سنتوش سيون]] ڪئي. فلم ۾ [[شاهه رخ خان]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو. * 2002ع ۾ [[ميسن جيننگز]] پنهنجي [[لوِنگ اِن دي مومينٽ (ميسن جيننگز)|لوِنگ اِن دي مومينٽ]] اي پي ۾ "ايمپرر اشوڪا" نالي گيت جاري ڪيو، جيڪو اشوڪ جي زندگيءَ کان متاثر هو. * 2013ع ۾ [[ڪرسٽوفر سي. ڊائل]] پنهنجو پهريون ناول ''[[مھاڀارتا سيڪريٽ (ناول)|دي مهاڀارتا سيڪريٽ]]'' شايع ڪيو، جنهن ۾ اشوڪ کي هندستان جي ڀلائي خاطر هڪ خطرناڪ راز لڪائيندڙ شخص طور پيش ڪيو ويو. * 2014ع ۾ [[ستيارٿ نايڪ]] جو افسانوي اسراري ۽ سنسني خيز ناول ''[[شھنشاھ جون ڳجهارتون (انگريزي ناول)|دي ايمپررز رڊلز]]'' شايع ٿيو، جيڪو اشوڪ ۽ "نون نامعلوم ماڻهو" واري ڏند ڪٿا جي ارتقا کي بيان ڪري ٿو. * 2015ع ۾ [[اشوڪ بينڪر]] جي تخليق ڪيل ٽيليويزن سلسلو ''[[چڪرورتن اشوڪ سمراٽ]]'' [[ڪلرس ٽي وي]] تي نشر ٿيڻ شروع ٿيو، جنهن ۾ [[سڌارٿ نگم]] ۽ [[موهت رائنا]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو. * [[ڀارت ورش (ٽي وي سيريز)|''ڀارت ورش'']] هڪ ڀارتي تاريخي دستاويزي ٽيليويزن سلسلو آهي، جنهن جي ميزباني اداڪار ۽ هدايتڪار [[انوپم کير]] ڪئي. هن سلسلي ۾ [[اهم شرما]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite news | date=19 August 2016 | title='Bharatvarsh' – ABP News brings a captivating saga of legendary Indians with Anupam Kher | url=https://news.abplive.com/news/india/bharatvarsh-abp-news-brings-a-captivating-saga-of-legendary-indians-with-anupam-kher-401258 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20160826010058/http://www.abplive.in/india-news/bharatvarsh-abp-news-brings-a-captivating-saga-of-legendary-indians-with-anupam-kher-401258 | archive-date=26 August 2016 | df=dmy-all }}</ref> * 2024ع ۾ [[ايڪتا ڪپور]] جو تيار ڪيل ٽيليويزن سلسلو ''[[پرچنڊ اشوڪ]]'' نشر ٿيڻ شروع ٿيو، جيڪو اشوڪ جي عشقيه زندگيءَ تي ٻڌل آهي. هن ۾ [[عدنان خان]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Ashok">[https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/adnan-khan-and-mallika-singh-starrer-new-historical-show-pracchand-ashok-is-all-set-to-launch-soon-watch-promo/articleshow/106484016.cms Adnan Khan and Mallika Singh to play Samrat Ashok & Kaurawkee in Ekta Kapoor's new historical drama series 'Pracchand Ashok']</ref> * ''[[سِوِلائيزيشن (سيريز)|سِوِلائيزيشن]]'' وڊيو راندين جي سلسلي ۾ اشوڪ هندستان جي قابلِ چونڊ اڳواڻ طور شامل آهي، جڏهن ته بعد وارن نسخن ۾ سندس جاءِ [[گانڌي]] والاري.<ref>{{cite web|url=https://www.polygon.com/gamescom/443918/civilization-7-hands-on-preview|title=Civilization 7 is making bold changes to a familiar formula|date=August 26, 2024|access-date=August 27, 2024|last=Oloman|first=Jordan|publisher=Polygon}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[عظيم سڏجندڙ ماڻهن جي فهرست]] == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == {{refbegin|30em}} * {{cite book |last=Bentley |first=Jerry |author-link=Jerry H. Bentley |title=Old World Encounters: Cross-Cultural Contacts and Exchanges in Pre-Modern Times |url=https://archive.org/details/oldworldencounte00jerr |url-access=registration |location=New York |publisher=[[Oxford University Press]] |year=1993 |isbn=978-0-19-507640-0 |ref=none}} * {{cite book |first=Harry |last=Falk |title=Aśokan Sites and Artefacts: A Source-book with Bibliography |year=2006 |publisher=Von Zabern |isbn=978-3-8053-3712-0 |ref=none}} * {{cite book |first=James Merry |last=MacPhail |title=Asoka |url=https://archive.org/details/asokaheritage00macpiala |url-access=registration |year=1918 |publisher=Oxford University Press |location=London |ref=none}} * {{cite book |last1=Nikam |first1=N. A. |first2=Richard |last2=McKeon |title=The Edicts of Aśoka |year=1959 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |url=https://archive.org/details/TheEdictsOfAsokaNikamMcKeon |url-access=registration |ref=none}} * {{Cite book |last=Olivelle |first=Patrick |date=2024 |title=Ashoka: Portrait of a Philosopher King. |location=New Haven |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-27490-5 |ref=none}} * {{cite book |first1=Patrick |last1=Olivelle |first2=Janice |last2=Leoshko |first3=Himanshu Prabha |last3=Ray |title=Reimagining Asoka: Memory and History |year=2012 |publisher=Oxford University Press India |isbn=978-0-19-807800-5 |ref=none}} * {{Cite book |last=Sen |first=Colleen Taylor |date=2022 |title=Ashoka and the Mauraya Dynasty: the history and legacy of ancient India's greatest empire |location=London |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-78914-596-0 |series=Dynasties |ref=none}} * {{cite book |last=Rongxi |first=Li |title=The Biographical Scripture of King Aśoka: Translated from the Chinese of Saṃghapāla |year=1993 |publisher=Numata Center for Buddhist Translation and Research |isbn=978-0-9625618-4-9 |ref=none}} * {{cite book |last=Thapar |first=Romila |author-link=Romila Thapar |year=2015 |orig-date=1961 |title=Aśoka and the Decline of the Mauryas |edition=3rd |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-807724-4 |oclc=964509329 |ref=none}} {{refend}} == نوٽس ۽ حوالا == {{Reflist|group=note}} {{Reflist|23em}} <references group="note"/> === استعمال ڪيل ماخذ === {{refbegin|30em}} * {{cite book |last=Allen |first=Charles |author-link=Charles Allen (writer) |title=Ashoka: The Search for India's Lost Emperor |url=https://archive.org/details/ashokasearchfori0000alle/page/1/mode/1up |url-access=registration |publisher=[[The Overlook Press]] |year=2012 |isbn=978-1-4683-0071-0}} * {{cite book|author1=Annette Wilke|author2=Oliver Moebus|title=Sound and Communication: An Aesthetic Cultural History of Sanskrit Hinduism|date=2011|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-024003-0}} * {{cite book |editor-last=Fitzgerald |editor-first=James L. |editor-link=James L. Fitzgerald |title=The Mahabharata |url=https://books.google.com/books?id=p9SzCuLIlQ0C |publisher=[[The University of Chicago Press]] |year=2004 |volume=7 |isbn=0-226-25250-7}} * {{cite book |last=Gombrich |first=Richard |author-link=Richard Gombrich |chapter=Aśoka – The Great Upāsaka |title=King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies |editor=Anuradha Seneviratna |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0065-0 |url=https://books.google.com/books?id=iE5uAAAAMAAJ |year=1995}} * {{cite book |last=Guruge |first=Ananda W. P. |author-link=Ananda W. P. Guruge |title=Aśoka, the Righteous: A Definitive Biography |url=https://books.google.com/books?id=dwjjAAAAMAAJ |year=1993 |publisher=Central Cultural Fund |isbn=978-955-9226-00-0}} * {{cite book |last=Guruge |first=Ananda W. P. |chapter=Emperor Aśoka and Buddhism: Unresolved Discrepancies between Buddhist Tradition & Aśokan Inscriptions |title=King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies |editor=Anuradha Seneviratna |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0065-0 |url=https://books.google.com/books?id=iE5uAAAAMAAJ |year=1995 }} * {{cite book |last=Guruge |first=Ananda W. P. |chapter=Emperor Aśoka's Place in History: A Review of Prevalent Opinions |title=King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies |editor=Anuradha Seneviratna |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0065-0 |url=https://books.google.com/books?id=iE5uAAAAMAAJ |year=1995b }} * {{Cite book |last=Hultzsch |first=E. |title=Inscriptions of Asoka: New Edition |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch |publisher=Government of India |year=1925}} * {{cite book |last=Kosmin |first=Paul J. |author-link=Paul J. Kosmin |title=The Land of the Elephant Kings: Space, Territory, and Ideology in Seleucid Empire |url=https://books.google.com/books?id=9UWdAwAAQBAJ |publisher=[[Harvard University Press]] |year=2014 |isbn=978-0-674-72882-0}} * {{cite book |last=Lahiri |first=Nayanjot |author-link=Nayanjot Lahiri |title=Ashoka in Ancient India |year=2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0674057777 |url=https://books.google.com/books?id=bJ_XCgAAQBAJ}} * {{cite book |last=Mookerji |first=Radhakumud |author-link=Radha Kumud Mukherjee |title=Aśoka |edition=3rd revised |url=https://books.google.com/books?id=uXyftdtE1ygC |year=1995 |orig-year=First published 1928; 3rd revised edition published in 1962 |publisher=Motilal Banarsidass |location=Delhi |isbn=978-81-208-0582-8}} * {{cite book|last=Salomon|first=Richard|title=Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the other Indo-Aryan Languages|url=https://books.google.com/books?id=XYrG07qQDxkC|date=1998|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-535666-3}} * {{cite book |last=Singh |first=Upinder |author-link=Upinder Singh |title=A history of ancient and early medieval India : from the Stone Age to the 12th century |year=2008 |publisher=[[Pearson Education]] |location=New Delhi |isbn=978-81-317-1120-0 |url=https://books.google.com/books?id=GW5Gx0HSXKUC}} * {{cite journal |last=Singh |first=Upinder |title=Governing the State and the Self: Political Philosophy and Practice in the Edicts of Aśoka |journal=South Asian Studies |year=2012 |publisher=University of Delhi |volume=28 |issue=2 |pages=131–145 |doi=10.1080/02666030.2012.725581|s2cid=143362618 }} * {{cite book |last=Singh |first=Upinder |title=Political Violence in Ancient India |url=https://books.google.com/books?id=t6A4DwAAQBAJ&pg=PA162 |year=2017 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-97527-9 }} * {{cite book |last=Strong |first=John S. |author-link=John S. Strong |title=The Legend of King Aśoka: A Study and Translation of the Aśokāvadāna |url=https://books.google.com/books?id=Kp9uaQTQ8h8C&pg=PA232 |year=1989 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-0616-0}} * {{cite book |last=Strong |first=John S. |chapter=Images of Aśoka: Some Indian and Sri Lankan Legends and their Development |title=King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies |editor=Anuradha Seneviratna |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0065-0 |url=https://books.google.com/books?id=iE5uAAAAMAAJ |year=1995}} * {{cite book |last=Thapar |first=Romila |author-link=Romila Thapar |title=Aśoka and the Decline of the Mauryas |year=1961 |publisher=Oxford University Press |url=https://books.google.com/books?id=pwJuAAAAMAAJ |oclc=736554 }} * {{cite book |last=Thapar |first=Romila |chapter=Aśoka and Buddhism as Reflected in the Aśokan Edicts |title=King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies |editor=Anuradha Seneviratna |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0065-0 |url=https://books.google.com/books?id=iE5uAAAAMAAJ |year=1995 }} {{refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{wikiquote}} * {{Commons category-inline|Ashoka}} * بي بي سي ريڊيو 4: سنيل کِلناڻي، ''[https://www.bbc.co.uk/programmes/b05tpy82 Incarnations: Ashoka.]'' * بي بي سي ريڊيو 4: ميلون براگ، رچرڊ گومبرچ ۽ ٻين سان، ''[https://www.bbc.co.uk/programmes/b0511tm1 In Our Time, Ashoka the Great]''. {{Clear}} {{Portal bar|India|Buddhism|History}} {{Buddhism topics}} {| class="wikitable" style="margin:0 auto; font-size:88%; text-align:center;" |- ! colspan=6 style="background:#ccf; font-size:130%;"| [[اشوڪ جا فرمان]]<br /><small>{{nobold|(حڪومت 269–232 ق.م)}}</small> |- ! style="background-color:#cdcdcd;" | اشوڪ جي حڪومتي سال ! colspan=4 style="background-color:#cdcdcd;" | فرمان جو قسم<br />(۽ ڪتبن جو هنڌ) ! style="background-color:#cdcdcd;" | جاگرافيائي هنڌ |- | سال 8 | colspan=4 | ''[[ڪلنگ جنگ]] جو خاتمو ۽ "[[ڌرم]]" ڏانهن رخ'' | rowspan=10 | {{Map of the Edicts of Ashoka}} |- | rowspan=3 | سال 10 | align=left style="background-color:#cdcdcd;" | '''[[ننڍا پٿريلا فرمان]]''' | colspan=3 rowspan=4 | '''لاڳاپيل واقعا:'''<br />[[بودهي وڻ]] جي [[بودھ گيا]] ۾ زيارت<br />[[مهابودهي مندر]] ۽ [[هيرن وارو تخت]] جي تعمير، بودھ گيا ۾<br />سڄي ڀارت ۾ تبليغ<br />[[سنگهه]] ۾ اختلاف<br />[[ٽيون ٻڌ ڪائونسل]]<br />ڀارتي ٻوليءَ ۾: [[سوهاگورا ٽامي جي تختي وارو ڪتبو|سوهاگورا ڪتبو]]<br />[[اشوڪ جا ستون]] قائم ڪرڻ |- | style="background-color:#dcdcdc;" | [[قنڌار ٻه-لساني پٿريلو ڪتبو]]<br /><small>([[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ [[ارامي ٻولي|ارامي]] ۾، [[قنڌار]])</small> |- | style="background-color:#dcdcdc;" | [[ارامي ٻولي|ارامي]] ۾ ننڍا پٿريلا فرمان:<br />[[لغمان جو ارامي ڪتبو]]، [[ٽيڪسلا جو ارامي ڪتبو]] |- | سال 11 ۽ پوءِ | style="background-color:#dcdcdc;" | [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍا پٿريلا فرمان (نمبر 1، نمبر 2 ۽ نمبر 3)]]<br /><small>([[سارو مارو|پنگوراريا]]، [[:Commons:Category:Ashoka Rock Edict, Maski|ماسڪي]]، [[پالڪيگنڊو ۽ گاويمٿ، ڪوپل|پالڪيگنڊو ۽ گاويمٿ]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Bahapur, Delhi|بهاپور/سرينواسپوري]]، [[بيراٽ مندر|بيراٽ]]، [[اهرورا]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Gujarra|گجررا]]، [[ساسارام]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edicts, Rajula Mandagiri|راجولا منڊگيري]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Yerragudi|ييراگڊي]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Udegolam|اوديگولم]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Nittur|نتتور]]، [[Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Brahmagiri|برهمگري]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Siddapur|سداپور]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Jatinga Rameshwara|جاٽنگا-راميشورا]])</small> |- | rowspan=3 | سال 12 ۽ پوءِ | style="background-color:#dcdcdc;" | '''[[بارابر غارون|بارابر غارن جا ڪتبا]]''' | colspan=3 style="background-color:#cdcdcd;" width="40%" | '''[[اشوڪ جا وڏا پٿريلا فرمان|وڏا پٿريلا فرمان]]''' |- | style="background-color:#cdcdcd;" | '''[[ننڍا ستوني فرمان]]''' | colspan=3 rowspan=2 style="background-color:#dcdcdc;" | يوناني ٻوليءَ ۾ وڏا پٿريلا فرمان: [[اشوڪ جو قنڌار يوناني فرمان|فرمان نمبر 12–13]] ([[قنڌار]])<br /><br />ڀارتي ٻوليءَ ۾ وڏا پٿريلا فرمان:<br />[[وڏا پٿريلا فرمان|فرمان نمبر 1 کان نمبر 14]]<br /><small>([[خروشٺي لِپي]] ۾: [[شاهباز ڳڙهي]]، [[مانسهره پٿريلا فرمان|مانسهره فرمان]])</small><br /><small>([[برهمي لِپي]] ۾: [[ڪالسي ڪتبو|ڪالسي]]، [[گرنار]]، [[سوپارا]]، [[سنّتي]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Yerragudi|ييراگڊي]]، [[دهلي ۾ اشوڪي فرمان|دهلي فرمان]])</small><br />وڏا پٿريلا فرمان 1–10، 14، [[وڏا پٿريلا فرمان|جدا فرمان 1 ۽ 2]]:<br /><small>([[ڌولي]]، [[جوگڙا]])</small> |- | style="background-color:#dcdcdc;" | [[:Commons:Category:Schism Edict of Ashoka|فرقيواريت بابت فرمان]]، [[:File:Ashoka Inscriptions Queen's edict.jpg|راڻيءَ جو فرمان]]<br /><small>([[سارناتھ]]، [[سانچي]]، [[الله آباد ستون]])</small><br />[[لمبني ستون ڪتبو|لمبني ڪتبو]]، [[نگالي ساگر|نگالي ساگر ڪتبو]] |- | rowspan=2 | سال 26، 27<br />۽ پوءِ | colspan=2 style="background-color:#cdcdcd;" | '''[[وڏا ستوني فرمان]]''' |- | colspan=2 style="background-color:#dcdcdc;" | ڀارتي ٻوليءَ ۾:<br />[[وڏا ستوني فرمان|وڏا ستوني فرمان نمبر 1 کان نمبر 7]]<br /><small>([[الله آباد ستون]]، [[دهلي ۾ اشوڪي فرمان|دهلي-ميرٺ]]، [[دهلي-ٽوپرا ستون]]، [[رامپوروا]]، [[لوريا نندنگڙهه]]، [[لوريا ارراج]]، [[:File:Amaravati Major Pillar Edict inscription.jpg|امراوتي]])</small><br /> [[ارامي ٻولي|ارامي]] ۾ نڪتل ڪتبا، پٿر تي:<br /> [[قنڌار ارامي ڪتبو|قنڌار، فرمان نمبر 7]] ۽ [[پل درونته ارامي ڪتبو|پل درونته، فرمان نمبر 5 يا نمبر 7]] |- | colspan=6 | |} {{Authority control}} [[Category:اشوڪ| ]] [[Category:مگڌ جا شهنشاهه]] [[Category:موريا خاندان]] [[Category:ٽين صدي ق.م جون وفاتون]] [[Category:ٽين صدي ق.م جا هندستاني بادشاهه]] [[Category:ٽين صدي ق.م جو ٻڌ ڌرم]] [[Category:افغانستان جي قديم تاريخ]] [[Category:پاڪستان جي قديم تاريخ]] [[Category:ٻڌ ڌرمي امن پسند]] [[Category:هندستاني ٻڌ ڌرمي بادشاهه]] [[Category:هندستاني امن پسند]] [[Category:پاٽنا جا ماڻهو]] [[Category:قديم ڀارت]] [[Category:هندستاني بادشاهه]] [[Category:هندستاني سورما]] [[Category:ڀارت ۾ ٻڌ ڌرم جي تاريخ]] [[Category:هندستاني ٻڌ ڌرمي مبلغ]] [[Category:هندستاني ٻڌ ڌرمي]] [[Category:ٻڌ ڌرم قبول ڪندڙ]] [[Category:ٽين صدي ق.م جا ٻڌ ڌرمي]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] 31sg74z5pt8qu0ot9uhvr6gr0vbn1nt 388269 388268 2026-06-24T00:27:24Z Intisar Ali 8681 388269 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == وڌيڪ تعارف== اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اشوڪا</ref> ==پيدائش== اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]]، [[اينٽيگونس ٻيون گوناتاس]]، [[مئگاس آف سائرين]]، ۽ سڪندر (يا ته [[ايپائرس جو سڪندر ٻيون|ايپائرس]] وارو يا [[ڪرنتھ جو سڪندر]])۔{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي ({{circa|304 BCE}})۔{{sfn|Lahiri|2015|p=24}} هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} == نسب == اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Lahiri|2015|p=26}} ٻين ماخذن، جهڙوڪ [[پراڻ]] ۽ ''[[مهاونس]]'' موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه [[بندوسار]] هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[چندرگپت موريا]] هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه [[بمبسار]] سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: [[اجاتشتر]] → [[اُدايين]] → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → [[پرسينجت]] → [[نندا سلطنت|نندا]]۔{{sfn|Strong|1989|p=204}} سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو [[تاراناٿ]]، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Thapar|1961|p=9}} اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[اشوڪ جي ماءُ]] چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.{{sfn|Strong|1989|pp=204–205}} ''اشوڪاوادان'' ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،{{sfn|Lahiri|2015|p=323|ps=:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."}} پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.{{sfn|Lahiri|2015|p=31}} مثال طور: * ''اشوڪاوادان مالا'' ۾ سندس نالو '''سُڀدرانگي''' ڏنو ويو آهي۔{{sfn|Guruge|1993|p=19}}{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''وامسٿاپڪاسني'' يا ''مهاونس ٽيڪا''، جيڪا ''مهاونس'' تي هڪ شرح آهي، کيس '''ڌرم''' (پالي ۾ ''ڌمّ'') سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا [[ڪشتريه]] خاندان سان واسطو رکندي هئي۔{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''[[ديوياوادان]]'' جي هڪ روايت ۾ کيس '''جنپد ڪلياني''' سڏيو ويو آهي۔{{sfn|Singh|2008|p=332}} عالم [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]] موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.{{sfn|Guruge|1993|p=19}} ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[ايپين]] موجب، [[چندرگپت موريا]] يوناني حڪمران [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=20}} == شهزادي جي حيثيت ۾ == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 500 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Mauryan ruins of pillared hall at Kumrahar site of Pataliputra ASIEC 1912-13.jpg | caption1 = [[پاٽلي پتر]] جي ڪمراهار ماڳ تي ستونن واري هال جا آثار | image2 = Pataliputra_capital_(volume).jpg | caption2 = [[پاٽلي پتر]] جو ستون-سِر، چوٿين–ٽين صدي ق.م | footer = امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] شهر ۾ ڄائو هو. ان دور جي شهر جا آثار جديد [[پاٽنا]] جي مرڪزي علائقن ۾ کوٽائين ذريعي مليا آهن. | footer_align = center }} اشوڪ جون پنهنجون لکتون سندس ابتدائي زندگي بابت ڪا معلومات فراهم نٿيون ڪن، ۽ هن موضوع بابت گهڻي ڄاڻ انهن روايتن مان ملي ٿي جيڪي سندس وفات کان سوين سال پوءِ لکيون ويون.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}} جيتوڻيڪ انهن روايتن ۾ اشوڪ جي اڳين جنمن جهڙيون ظاهر طور افسانوي ڳالهيون شامل آهن، پر انهن ۾ اشوڪ جي دور بابت ڪجهه اهڙي معلومات پڻ موجود آهي جيڪا تاريخي طور ممڪن نظر اچي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}}{{sfn|Singh|2008|p=332}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، جڏهن اشوڪ نوجوان هو ته سندس پيءُ بندوسار سندس کُردري ۽ غير دلڪش صورت سبب کيس پسند نه ڪندو هو. هڪ ڏينهن بندوسار تپسوي پنگل واتساجيو کي چيو ته هو طئي ڪري ته سندس پٽن مان ڪير سندس جانشين ٿيڻ جي لائق آهي. تپسوي جي صلاح تي سڀني شهزادن کي "سونهري محل جي باغ" ۾ گڏ ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو. اشوڪ وڃڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خبر هئي ته سندس پيءُ کيس پسند نٿو ڪري، پر سندس ماءُ کيس وڃڻ تي آماده ڪيو. جڏهن وزير [[رادھاگپت]] ڏٺو ته اشوڪ گاديءَ واري شهر مان باغ ڏانهن روانو ٿي رهيو آهي، تڏهن هن شهزادي کي سفر لاءِ شاهي هاٿي مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Strong|1989|p=206}} باغ ۾ پنگل واتساجيو شهزادن جو جائزو ورتو ۽ سمجهي ويو ته ايندڙ شهنشاهه اشوڪ هوندو. پر بندوسار کي ناراض ڪرڻ کان بچڻ لاءِ هن جانشين جو نالو ظاهر نه ڪيو. ان جي بدران هن چيو ته جنهن وٽ بهترين سواري، بهترين ويهڻ جي جاءِ، بهترين پيئڻ، بهترين ٿانوَ ۽ بهترين کاڌو هوندو، اهو ئي ايندڙ بادشاهه ٿيندو. هر ڀيري اشوڪ دعويٰ ڪئي ته اهي شرطون هن وٽ موجود آهن. بعد ۾ تپسوي اشوڪ جي ماءُ کي ٻڌايو ته سندس پٽ ايندڙ شهنشاهه ٿيندو، ۽ سندس صلاح تي بندوسار جي غضب کان بچڻ لاءِ سلطنت ڇڏي هليو ويو.{{sfn|Strong|1989|p=207}} جيتوڻيڪ روايتون ٻڌائين ٿيون ته بندوسار اشوڪ جي ظاهر سبب کيس پسند نه ڪندو هو، پر اهي ساڳيون روايتون اهو به ٻڌائين ٿيون ته هن اشوڪ کي اهم ذميواريون ڏنيون، جهڙوڪ [[تڪششيلا]] جي بغاوت کي ختم ڪرڻ (اتر هندستاني روايت موجب) ۽ [[اجين]] جي حڪومت هلائڻ (سري لنڪائي روايت موجب).{{sfn|Thapar|1961|p=21}} اهو ظاهر ڪري ٿو ته بندوسار شهزادي جي ٻين صلاحيتن کان متاثر هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته هن اشوڪ کي گاديءَ واري شهر کان پري علائقن ۾ ان ڪري موڪليو ته جيئن هو شاهي درٻار کان پري رهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=65}} === تڪششيلا ۾ بغاوت === [[File:Aramaic_inscription_at_Taxila_Museum.jpg|thumb|upright=0.6|[[ٽيڪسلا جي آرامي لکت]]، جنهن ۾ ممڪن طور اشوڪ جو ذڪر موجود آهي.]] ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار شهزادي اشوڪ کي [[تڪششيلا]] شهر ۾ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ موڪليو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} (موجوده [[پاڪستان]] ۾ [[ڀير ماڙو]]).{{sfn|Lahiri|2015|p=66}} هي واقعو سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهي؛ ان جي بدران اتي بيان آهي ته بندوسار اشوڪ کي [[اجين]] جو گورنر مقرر ڪيو. ٻن ٻين ٻڌ ڌرمي متنن، ''اشوڪ سوتر'' ۽ ''ڪنال سوتر''، مطابق بندوسار اشوڪ کي [[گنڌارا]] جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو هو، جتي تڪششيلا واقع هئي، نه اجين.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} ''اشوڪاوادان'' موجب بندوسار اشوڪ کي چار حصن تي مشتمل لشڪر (گهوڙيسوار، [[جنگي هاٿي]]، [[رتھ]] ۽ پيادل فوج) ڏنو، پر هٿيار مهيا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اشوڪ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي شهنشاهه ٿيڻ جي لائق آهي ته هٿيار پاڻ ظاهر ٿي ويندا. پوءِ ديوتائون زمين مان نڪري آيون ۽ فوج کي هٿيار فراهم ڪيا.{{sfn|Strong|1989|p=208}} جڏهن اشوڪ تڪششيلا پهتو ته شهرين سندس آجيان ڪئي ۽ ٻڌايو ته سندن بغاوت فقط ظالم وزيرن خلاف هئي، بادشاهه خلاف نه. ڪجهه عرصي بعد [[خاصا]] علائقي ۾ به سندس آجيان ڪئي وئي، ۽ ديوتائن اعلان ڪيو ته هو سڄي ڌرتيءَ تي حڪومت ڪندو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} تڪششيلا هڪ مالدار ۽ سياسي لحاظ کان اهم شهر هو. تاريخي ثبوت ڏيکارين ٿا ته اشوڪ جي دور تائين اهو ''[[اترپٿ]]'' واپاري رستي وسيلي [[پاٽلي پتر]] سان ڳنڍيل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=70}} بهرحال، موجود همعصر ماخذن مان ڪو به تڪششيلا جي بغاوت جو ذڪر نٿو ڪري، ۽ اشوڪ جي ڪنهن به لکت مان اهو ظاهر نٿو ٿئي ته هن ڪڏهن شهر جو دورو ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=66-67}} تنهن هوندي به، اشوڪ جي تڪششيلا سان لاڳاپي جي روايت کي [[سرڪپ]] مان مليل هڪ آرامي لکت جزوي طور تقويت ڏئي ٿي. ان لکت ۾ هڪ نالو "prydr" اکرن سان شروع ٿئي ٿو، جنهن کي گهڻا عالم "پريادرشي" طور بحال ڪن ٿا، جيڪو اشوڪ جو لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} تڪششيلا ڀرسان موجود [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] جو نالو به اشوڪ سان لاڳاپي جو هڪ ممڪن ثبوت سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ "ڌرماراجا" مان مراد اشوڪ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=68}} ديوتائن طرفان هٿيار مهيا ڪرڻ وارو قصو شايد اشوڪ کي نيم الاهي حيثيت ڏيڻ لاءِ بيان ڪيو ويو هجي، يا اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته بندوسار، جيڪو اشوڪ کي پسند نه ڪندو هو، سندس ناڪامي چاهيندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=67}} === اجين جو نائب بادشاهه === ''[[مهاونس]]'' موجب، بندوسار اشوڪ کي [[اونتيراستر]] (موجوده [[اجين ضلعو]]) جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هي علائقو مرڪزي هندستان جو هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري صوبو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=89–90}} هي روايت مرڪزي هندستان مان دريافت ٿيل [[سارو مارو]] لکت سان پڻ تقويت حاصل ڪري ٿي، جنهن ۾ بيان آهي ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ انهيءَ هنڌ جو دورو ڪيو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=350–351}} اشوڪ جي پنهنجي [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان#پهريون جدا اهم پٿريلو فرمان|پٿريلي فرمان]] مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ اجين ۾ هڪ شهزادو نائب بادشاهه موجود هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} اهو به هن روايت جي حمايت ڪري ٿو ته اشوڪ پاڻ اجين جو نائب بادشاهه رهيو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=98}} {{multiple image | perrow=2 | total_width=400 | caption_align=center | align=right | direction=horizontal | image1=Saru_Maru_stupa.jpg | image2=Panguraria Top View Closeup detail.jpg | footer=[[سارو مارو]] يادگاري لکت مان لڳي ٿو ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ اجين واري علائقي ۾ موجود هو: "''پريادسي'' خوشگوار سير لاءِ هن هنڌ آيو جڏهن هو اڃا شهزادو هو..." }} اشوڪ جي دور ۾ [[پاٽلي پتر]] ۽ [[اجين]] ڪيترن ئي رستن ذريعي ڳنڍيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته اجين ڏانهن ويندي سندس قافلو روپناٿ ۾ ترسيو هجي، جتي بعد ۾ سندس لکت ملي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=94–95}} سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ اجين ويندي [[وديشا]] پهتو، جتي هو هڪ خوبصورت عورت جي عشق ۾ مبتلا ٿيو. ''ديپاونس'' ۽ ''مهاونس'' موجب اها عورت [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] هئي، جيڪا هڪ واپاري جي ڌيءَ هئي. ''مهابودهي ونس'' مطابق هوءَ "وديشا مها ديوي" هئي ۽ [[شاڪيه]] خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان [[گوتم ٻڌ]] پڻ هو. ممڪن آهي ته ٻڌ ڌرمي تاريخ نويسن اشوڪ جي خاندان کي ٻڌ سان ڳنڍڻ لاءِ هي شاڪيه تعلق بيان ڪيو هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} ٻڌ ڌرمي متنن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ديوي بعد ۾ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو، پر انهن ۾ سندس قبولِ اسلام... (يعني قبولِ ٻڌ ڌرم) جو ڪو تفصيلي بيان موجود ناهي. انهيءَ ڪري ممڪن آهي ته جڏهن هن اشوڪ سان ملاقات ڪئي، تڏهن به هوءَ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ''مهاونس'' موجب، اجين ۾ ديوي اشوڪ جي پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] کي جنم ڏنو، ۽ ٻن سالن بعد هڪ ڌيءَ [[سنگهمتا]] پيدا ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=97}} ''مهاونس'' موجب مهندا کي اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، ڀڪشو بڻايو ويو. انهيءَ حساب سان مهندا اشوڪ جي تخت نشيني وقت چوڏهن ورهين جو هو. جيڪڏهن مهندا ان وقت ڄائو جڏهن اشوڪ فقط ويهن ورهين جو هو، ته پوءِ اشوڪ تقريباً 34 ورهين جي عمر ۾ تخت تي ويٺو هوندو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ڪيترائي سال نائب بادشاهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون.{{sfn|Thapar|1961|pp=24–25}} == تخت نشيني == روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اشوڪ [[يووراج|ولي عهد]] نه هو، ۽ سندس تخت نشيني تڪراري هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=25}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار جي وڏي پٽ [[سوسيما]] هڪ ڏينهن مذاق ۾ هڪ گنجي وزير جي مٿي تي چماٽ هنئي. وزير کي خوف ٿيو ته جيڪڏهن سوسيما بادشاهه بڻيو ته شايد هڪ ڏينهن تلوار سان به ساڻس اهڙي ئي مذاق ڪري. تنهن ڪري هن پنج سئو وزيرن کي اشوڪ جي حمايت لاءِ آماده ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته اشوڪ هڪ ''[[چڪروَرتي]]'' (ساري دنيا تي حڪومت ڪندڙ حڪمران) بڻجندو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ڪجهه عرصي بعد [[تڪششيلا]] ۾ ٻيهر بغاوت ٿي. بندوسار سوسيما کي بغاوت دٻائڻ لاءِ موڪليو. ٿوري ئي وقت کان پوءِ بندوسار سخت بيمار ٿي پيو ۽ سندس موت جو امڪان پيدا ٿيو. ان وقت سوسيما اڃا تڪششيلا ۾ هو ۽ بغاوت مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو هو. بندوسار کيس گاديءَ واري شهر واپس گهرائي ورتو ۽ اشوڪ کي حڪم ڏنو ته هو تڪششيلا ڏانهن روانو ٿئي.{{sfn|Strong|1989|p=209}} پر وزيرن بندوسار کي ٻڌايو ته اشوڪ بيمار آهي ۽ صلاح ڏني ته سوسيما جي واپسي تائين اشوڪ کي عارضي طور تخت تي ويهاريو وڃي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} جڏهن بندوسار انڪار ڪيو، تڏهن اشوڪ اعلان ڪيو ته جيڪڏهن تخت واقعي سندس قسمت ۾ آهي ته ديوتائون کيس ايندڙ شهنشاهه طور تاج پارائينديون. ساڳئي لمحي ديوتائن ائين ڪيو، بندوسار وفات ڪري ويو، ۽ اشوڪ جي حڪمراني سڄي دنيا تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ زمين جي مٿان موجود [[يڪشا]]ن جو علائقو ۽ زمين جي هيٺان موجود [[ناگ]]ن جو علائقو پڻ شامل هو.{{sfn|Strong|1989|p=209}} جڏهن سوسيما گاديءَ واري شهر واپس آيو ته اشوڪ جي نئين وزيراعظم [[راڌاگپت]] کيس ڪوئلن سان ڀريل هڪ کڏ ۾ ڦاسائي ڇڏيو. سوسيما دردناڪ موت مري ويو، جڏهن ته سندس سپهه سالار ڀدرايڌ بُدھ ڌرم جو ڀڪشو بڻجي ويو.{{sfn|Strong|1989|p=210}} [[File:Sarnath_Ashoka_Lions_with_Dharma_Wheel.jpg|thumb|[[سارناتھ]] ۾ [[اشوڪ جو شينھن وارو-ٿنبو]]، جنهن ۾ چار [[ايشيائي شينھن]] هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن. اهي [[ٻڌ ڌرم]] جي [[چار عظيم سچايون|چار عظيم سچائين]] ۽ اخلاقي قانون جي ڦيٿي ([[ڌرم چڪر]]) جي علامت آهن.{{sfn|Allen|2012|p=331}}]] ''[[مهاونس]]'' موجب، جڏهن بندوسار بيمار ٿيو ته اشوڪ [[اجين]] مان [[پاٽلي پتر]] واپس آيو ۽ گاديءَ واري شهر تي قبضو ڪري ورتو. پيءُ جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي وڏي ڀاءُ کي قتل ڪيو ۽ تخت تي ويٺو.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ساڳئي متن موجب، اشوڪ پنهنجي سوتيلي ڀائرن مان نويَنوي (99) ڄڻن کي قتل ڪيو، جن ۾ سُمانا پڻ شامل هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} ''[[ديپاونس]]'' موجب، هن هڪ سئو ڀائرن کي قتل ڪيو ۽ چار سال بعد تاجپوشي ڪرائي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ''ونسٿاپڪاسني'' وڌيڪ ٻڌائي ٿو ته هڪ [[آجيَوڪ]] تپسوي اشوڪ جي ماءُ جي خواب جي تعبير ڪندي اڳواٽ هن خونريزي جي پيشنگوئي ڪئي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} انهن روايتن موجب اشوڪ جو سڳو ڀاءُ [[تِسا]] ئي بچي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} ٻين ذريعن ۾ بچيل ڀاءُ جا نالا [[ويتاشوڪ]]، وگتاشوڪ، سودت (''So-ta-to'') يا سوگتر (''Siu-ka-tu-lu'') بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} 99 ۽ 100 جهڙا انگ واضح طور مبالغو آهن ۽ شايد صرف اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن ته اشوڪ پنهنجي ڪيترن ئي ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} [[تاراناٿ]] موجب اشوڪ پنهنجي اڳوڻي حڪمران جو ناجائز پٽ هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڇهه جائز شهزادن کي قتل ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ممڪن آهي ته اشوڪ اصل جانشين نه هجي ۽ هن تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ ڀائر قتل ڪيا هجن. بهرحال، ٻڌ ڌرمي ماخذن شايد هن واقعي کي وڌائي پيش ڪيو ته جيئن ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ اشوڪ کي ظالم ۽ بي رحم حڪمران طور ڏيکاري سگهجي. اشوڪ جي پنجين پٿريلي فرمان ۾ انهن عملدارن جو ذڪر آهي جن جي ذميواري سندس ڀائرن، ڀينرن ۽ ٻين مائٽن جي خاندانن جي ڀلائي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تخت نشيني کان پوءِ به سندس هڪ کان وڌيڪ ڀائر زندهه هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} تنهن هوندي به ڪجهه مؤرخ هن راءِ سان متفق ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فرمان ۾ صرف ڀائرن جي ''خاندانن'' جو ذڪر آهي، خود ڀائرن جو نه.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} === تخت نشيني جي تاريخ === سري لنڪائي متنن ''[[مهاونس]]'' ۽ ''[[ديپاونس]]'' موجب اشوڪ [[گوتم ٻڌ]] جي وفات کان 218 سال پوءِ تخت تي ويٺو ۽ 37 سال حڪومت ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|pp=13–14}} ٻڌ جي وفات جي صحيح تاريخ پاڻ به تڪراري آهي،{{sfn|Thapar|1961|p=14}} جڏهن⁠تہ اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ ٻڌ جي وفات کان صرف هڪ سئو سال پوءِ حڪومت ڪئي، جنهن ڪري تاريخ بابت وڌيڪ اختلاف پيدا ٿيا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست مڃجي ۽ ٻڌ جي وفات 483 ق.م ۾ ٿي هجي، جيئن ڪيترن ئي عالمن تجويز ڪيو آهي، ته اشوڪ جي تخت نشيني 265 ق.م ۾ ٿيڻ گهرجي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} [[پراڻ]]ن موجب اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] 25 سال حڪومت ڪئي، جڏهن⁠تہ سري لنڪائي روايت 28 سال ٻڌائي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} جيڪڏهن پراڻن جو بيان صحيح هجي ته اشوڪ جي تخت نشيني کي ٽي سال اڳ، يعني 268 ق.م تي تاريخ بندي ڪري سگهجي ٿي. ٻئي طرف، جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست هجي پر ٻڌ جي وفات 486 ق.م مڃجي، جيڪا ''ڪينٽونيز ڊاٽڊ رڪارڊ'' سان حمايت حاصل ڪري ٿي، ته پوءِ به اشوڪ جي تخت نشيني 268 ق.م جي لڳ ڀڳ بيهندي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} ''مهاونس'' بيان ڪري ٿو ته اشوڪ بادشاهه ٿيڻ کان چار سال پوءِ رسمي تاجپوشي ڪرائي. هن وچ واري عرصي کي ائين سمجهي سگهجي ٿو ته انهن چئن سالن دوران هن بندوسار جي ٻين پٽن خلاف جانشيني جي جنگ وڙهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ هڪ قصو موجود آهي جنهن موجب اشوڪ جو وزير [[يشس]] پنهنجي هٿ سان سج کي لڪائي ڇڏيو. پروفيسر پي. ايڇ. ايل. ايگرمونٽ جو خيال هو ته هي قصو 4 مئي 249 ق.م تي اتر هندستان ۾ نظر آيل جزوي سج گرهڻ ڏانهن اشارو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=12–13}} ''اشوڪاوادان'' موجب، هن سج گرهڻ کان ڪجهه عرصي بعد اشوڪ مختلف ٻڌ ڌرمي مقدس ماڳن جي ياترا تي نڪتو. اشوڪ جي [[لومبني]] واري ستوني فرمان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي 21هين سال ۾ لومبني جو دورو ڪيو. جيڪڏهن اهو دورو ساڳئي ياترا جو حصو هجي، ۽ لومبني جو دورو سج گرهڻ کان هڪ يا ٻن سالن اندر ٿيو هجي، ته پوءِ 268–269 ق.م واري تخت نشيني جي تاريخ وڌيڪ امڪاني لڳي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}}{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} بهرحال، هي نظريو سڀني عالمن پاران قبول ٿيل ناهي. مثال طور [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي خيال ۾ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ڪيل واقعو تاريخي وقت بندي سان لاڳاپيل ئي ناهي، ۽ ايگرمونٽ جي تشريح ان روايت جي ادبي ۽ مذهبي پس منظر کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان اڳ واري حڪومت == سري لنڪائي ۽ اتر هندستاني ٻنهي روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ سخت ۽ پرتشدد شخص هو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} [[تاراناٿ]] پڻ لکي ٿو ته شروعات ۾ اشوڪ کي ''ڪاماشوڪ'' سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪيترائي سال عيش ۽ عشرت ۽ دنياوي خواهشن (''[[ڪاما]]'') ۾ گذاريا. ان کان پوءِ کيس ''چنڊاشوڪ'' (يعني ”ظالم اشوڪ“) چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪجهه سال برن ڪمن ۾ صرف ڪيا. آخرڪار ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ هو ''ڌرماشوڪ'' (يعني ”نيڪ اشوڪ“) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ کيس ''چنڊاشوڪ'' سڏي ٿو ۽ سندس ڪيترن ئي ظالماڻن عملن جو ذڪر ڪري ٿو:{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * جيڪي وزير سندس تخت نشيني ۾ مددگار ثابت ٿيا هئا، سي حڪومت سنڀالڻ کان پوءِ ساڻس بي ادبي سان پيش اچڻ لڳا. سندن وفاداري آزمائڻ لاءِ اشوڪ کين هڪ غيرمعمولي حڪم ڏنو ته سڀ گلن ۽ ميون وارا وڻ ڪٽي ڇڏين. جڏهن وزيرن اهو حڪم نه مڃيو ته اشوڪ ذاتي طور پنج سئو وزيرن جا سر قلم ڪرائي ڇڏيا.{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * هڪ ڏينهن باغ ۾ سير دوران اشوڪ ۽ سندس حرم جون عورتون هڪ سهڻي [[اشوڪ وڻ]] وٽان گذريون. ان منظر اشوڪ ۾ محبت جا جذبا جاڳايا، پر عورتون سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي سبب ساڻس قربت اختيار ڪرڻ ۾ دلچسپي نه رکيون. ڪجهه وقت پوءِ جڏهن اشوڪ سمهي پيو ته ناراض عورتن سندس نالي واري اشوڪ وڻ جا گل ۽ ٽاريون ڪٽي ڇڏيون. جاڳڻ کان پوءِ اشوڪ سزا طور پنهنجي پنج سئو حرم وارين عورتن کي جيئرو ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * اهڙين قتل عام وارين ڪاررواين سبب وزيراعظم [[رادھاگپت]] پريشان ٿي ويو. هن صلاح ڏني ته مستقبل جي اجتماعي قتلن لاءِ هڪ جلاد مقرر ڪيو وڃي ته جيئن بادشاهه پاڻ اهڙن ڪمن ۾ سڌو سنئون ملوث نه رهي. ان مقصد لاءِ مگڌ جي هڪ ڳوٺ جو نوجوان [[گريڪا]] مقرر ڪيو ويو، جيڪو فخر سان چوندو هو ته هو سڄي [[جمبوديپ]] جي ماڻهن کي قتل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * گريڪا بعد ۾ ''چنڊاگريڪا'' (”ظالم گريڪا“) جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس خواهش تي اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ قيد خانو تعمير ڪرايو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} هي قيد خانو ''اشوڪ جو دوزخ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ٻاهران ڏسڻ ۾ اهو خوشنما ۽ دلڪش هو، پر اندر چنڊاگريڪا قيدين تي انتهائي بي رحماڻا تشدد ڪندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=106–107}} پنجين صديءَ جي چيني سياح [[فا شيان]] لکي ٿو ته اشوڪ ذاتي طور دوزخ جو دورو ڪيو ته جيئن اتي استعمال ٿيندڙ تشدد جا طريقا سکڻ بعد انهن جهڙا طريقا ايجاد ڪري سگهي. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوان زانگ]] دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اهڙو ستون ڏٺو هو جيڪو اشوڪ جي ”دوزخ“ واري هنڌ جي نشاندهي ڪندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[مهاونس]]'' پڻ مختصر طور اشوڪ جي سخت مزاجي جو ذڪر ڪري ٿو. ان موجب، اشوڪ کي شروعاتي دور ۾ سندس برن ڪمن سبب ''چنڊاشوڪ'' چيو ويندو هو، پر ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نيڪ عملن جي ڪري کيس ''ڌرماشوڪ'' سڏيو ويو.{{sfn|Lahiri|2015|p=107}} بهرحال، اتر هندستاني روايت جي ابتڙ، سري لنڪائي متن اشوڪ جي مخصوص ظالماڻن عملن جو ذڪر نٿا ڪن، سواءِ ان دعويٰ جي ته هن پنهنجي 99 ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ ظالم ۽ خونخوار شخص طور پيش ڪرڻ واريون اهڙيون تصويرون غالباً ٻڌ ڌرمي مصنفن جي تخليق آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} انهن جو مقصد اهو ڏيکارڻ هو ته ٻڌ ڌرم اشوڪ جي زندگيءَ ۾ هڪ معجزاتي تبديلي آندي.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} هن تبديلي کي وڌيڪ ڊرامائي ۽ اثرائتو بنائڻ لاءِ اهڙين روايتن ۾ اشوڪ جي اڳوڻي ظلم ۽ بعد واري مذهبي نيڪي ٻنهي کي مبالغي سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Charles1962">{{cite book | author=Charles Drekmeier | title=Kingship and Community in Early India | url=https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek | url-access=registration | access-date=30 October 2012 | year=1962 | publisher=Stanford University Press | lccn=62-9565 | pages=[https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek/page/173 173] }}</ref> == ڪلنگا جي جنگ ۽ ٻڌ ڌرم ۾ تبديلي == {{Main|ڪلنگا جي جنگ}} [[File:Kanaganahalli inscribed panel portraying Asoka (perspective).jpg|thumb|[[ڪناگن هلي]] مان مليل نقش ٿيل پينل، جنهن ۾ اشوڪ ۽ سندس راڻيون ڏيکاريل آهن. [[برهمي لپي]] ۾ "راجا اشوڪ" لکيل آهي، پهرين کان ٽئين صدي عيسوي.<ref>{{cite book |title=Indian Archaeology 1997–98 |publisher=ASI |page=Plate 72 |url=http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |access-date=22 January 2020 |archive-date=22 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122082556/http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |url-status=live }}</ref>]] اشوڪ جي لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي اٺين سال [[ڪلنگا]] واري علائقي کي فتح ڪيو. جنگ دوران ٿيل وڏي تباهي ۽ خونريزي سبب هن کي تشدد تي پڇتاءُ ٿيو، ۽ ايندڙ سالن ۾ هو آهستي آهستي ٻڌ ڌرم ڏانهن مائل ٿيو.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} [[اشوڪ جي فرمانن]] مان پٿريلي فرمان نمبر 13 بادشاهه جي گهري افسوس جو اظهار ڪري ٿو: {{Blockquote |text=ڪلنگا جي فتح کان پوءِ، سندس مقدس عظمت واري بادشاهه ۾ ڌرم جي حفاظت، ڌرم سان محبت ۽ ڌرم جي تبليغ جو وڏو جذبو پيدا ٿيو. ڪلنگا جي فتح تي سندس دل ۾ گهرو افسوس پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن اڳ ۾ آزاد ملڪ جي فتح دوران ماڻهن جو قتل، موت ۽ قيد ٿيڻ لازمي هوندو آهي. اها ڳالهه سندس مقدس عظمت لاءِ وڏي ڏک ۽ پشيماني جو سبب بڻجي. |source=<ref name="Wikisource Smith">{{cite Wikisource |wslink=Asoka - the Buddhist Emperor of India/Chapter 4 |title=Asoka: The Buddhist Emperor of India |last=Smith |first=Vincent |author-link=Vincent Arthur Smith |year=1920 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=185}}</ref> }} ٻئي طرف، سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي اٺين سال تائين اڳ ئي هڪ پڪو ٻڌ ڌرمي هو. ان روايت مطابق هو چوٿين سال ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيو ۽ پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ 84,000 وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائون ڪلنگا جي مهم جو ذڪر ئي نٿيون ڪن.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} سري لنڪائي روايت جي بنياد تي ڪجهه محقق، جهڙوڪ ايگرمونٽ، سمجهن ٿا ته اشوڪ ڪلنگا جي جنگ کان ''اڳ'' ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} هن نظريي جي مخالفت ڪندڙ چون ٿا ته جيڪڏهن اشوڪ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هو ته پوءِ هن اهڙي خونريز جنگ ڇو وڙهي؟ ايگرمونٽ ان جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته اشوڪ شايد "[[وچولي واٽ]]" جي پنهنجي تشريح رکندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=33}} پراڻن ليکڪن مان ڪجهه جو خيال هو ته اشوڪ جنگ کان پوءِ اوچتو ۽ ڊرامائي انداز ۾ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب ڪلنگا جي الحاق کان پوءِ هو ڌرم ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿيو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن اشوڪ جنگ کان پوءِ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو، تڏهن به لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اها تبديلي اوچتو نه پر تدريجي عمل هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} پنهنجي حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل هڪ ننڍڙي پٿريلي فرمان ۾ اشوڪ لکي ٿو ته هو ٻن اڍائي سالن کان وڌيڪ عرصي کان ''[[اُپاسڪ]]'' (عام ٻڌ ڌرمي پيروڪار) هو، پر شروعاتي عرصي ۾ گهڻي اڳڀرائي نه ڪري سگهيو. آخري هڪ سال دوران هو سنگهه جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ ٻڌ ڌرم جو وڌيڪ سرگرم پيروڪار بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} === ڪلنگا جي جنگ === اشوڪ جي وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب، هن تخت نشيني کان اٺ سال پوءِ ڪلنگا فتح ڪيو. فرمان موجب: * جنگ دوران 100,000 ماڻهو ۽ جانور مارجي ويا. * ان کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. * 150,000 ماڻهو ۽ جانور قيدي بڻائي کڻي ويا ويا. اشوڪ لکي ٿو ته انهن مصيبتن تي پڇتاءُ ئي کيس ڌرم جي عمل ۽ تبليغ ڏانهن وٺي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هو اعلان ڪري ٿو ته هاڻي ڪنهن ملڪ جي فتح دوران ٿيندڙ قتل، موت ۽ جلاوطني کيس انتهائي دردناڪ ۽ افسوسناڪ لڳي ٿي. خاص طور تي مذهبي ماڻهن ۽ گهريلو زندگي گذاريندڙ ماڻهن جي تڪليف کيس وڌيڪ ڏکوئيندڙ محسوس ٿئي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هي فرمان [[ايراگوڊي]]، [[گرنار]]، [[ڪالسي]]، [[مانسهره]]، [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[قنڌار]] سميت ڪيترن هنڌن تي مليو آهي.{{sfn|Guruge|1995|p=37}} پر حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته ڪلنگا واري علائقي ۾ موجود اشوڪ جي لکتن مان فرمان 13 ۽ 14 غائب آهن. انهن جي جاءِ تي ٻه الڳ فرمان آهن، جن ۾ اشوڪ جي پشيماني جو ڪو ذڪر ناهي. ممڪن آهي ته اشوڪ ڪلنگا جي ماڻهن آڏو اهڙي اعتراف کي سياسي طور مناسب نه سمجهيو هجي.{{sfn|Thapar|1995|pp=30–31}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ بيان ڪيل جنگ جا انگ اکر ۽ نتيجا ڪنهن حد تائين مبالغو هجن، ته جيئن پري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن تي اثر پوي، جيڪي انهن دعوائن جي تصديق نٿي ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=56}} قديم ذريعا اشوڪ جي ڪنهن ٻي وڏي فوجي مهم جو ذڪر نٿا ڪن، جيتوڻيڪ سورهين صديءَ جي عالم [[تاراناٿ]] دعويٰ ڪري ٿو ته اشوڪ سڄي [[جمبوديپ]] کي فتح ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} === ٻڌ ڌرم سان پهريون رابطو === {{multiple image |perrow=1 |total_width=300 |caption_align=center |align=right |direction=horizontal |image1=Vajrasana, early 20th century.jpg |caption1='''[[وجراسڻ، بودھ گيا|وجراسڻ]]''' يا "ٻڌ جي روشن خياليءَ جو تخت"، [[مهابودھي مندر]]، [[بودھ گيا]]. اشوڪ اهو تخت ٻڌ جي روشن خياليءَ واري هنڌ جي يادگار طور تعمير ڪرايو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=300–302}}<ref>"Ashoka did build the Diamond Throne at Bodh Gaya to stand in for the Buddha and to mark the place of his enlightenment" in {{cite book |last1=Ching |first1=Francis D. K. |last2=Jarzombek |first2=Mark M. |last3=Prakash |first3=Vikramaditya |title=A Global History of Architecture |date=23 March 2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-98160-3 |page=570 |url=https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |language=en |access-date=7 March 2021 |archive-date=23 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523153935/https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |url-status=live }}</ref> |image2=Vajrasana with side panels (3rd century BCE). Bodh Gaya.jpg |caption2=وجراسڻ جا نقش نگاري وارا حصا، ٽين صدي ق.م. }} اشوڪ جي ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيڻ بابت مختلف ذريعا مختلف روايتون پيش ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} سري لنڪائي روايت موجب، اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] [[برهمڻ ڌرم]] جو پوئلڳ هو، جڏهن⁠تہ سندس ماءُ ڌرما [[آجيواڪ]] فرقو اختيار ڪيو هو.{{sfn|Guruge|1995|p=42}} ''[[سمنت پاساديڪا]]'' موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي شروعاتي ٽن سالن دوران غير ٻڌ ڌرمي فرقن جو پيروڪار رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=43}} سري لنڪائي متنن مطابق اشوڪ روزانو دان وٺندڙ برهمڻن جي روش کان مطمئن نه هو. سندس درٻارين آجيواڪ ۽ [[جيني ڌرم|نگنٿ]] استادن کي به پيش ڪيو، پر اهي به کيس متاثر نه ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} ''[[ديپاونس]]'' مطابق اشوڪ ڪيترن غير ٻڌ ڌرمي مذهبي اڳواڻن کي محل ۾ گهرايو ۽ وڏا انعام ڏنا، اميد ڪندي ته اهي سندس هڪ سوال جو جواب ڏيندا. پر ڪو به مطمئن ڪندڙ جواب نه ڏئي سگهيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هڪ ڏينهن اشوڪ [[پاٽلي پتر]] جي رستي تي هڪ نوجوان ٻڌ ڌرمي راهب [[نگروڌ]] (نياگروڌ) کي ڏٺو، جيڪو ڀڪشا لاءِ نڪتل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} نگروڌ دراصل اشوڪ جو ڀائيٽو هو، جيتوڻيڪ اشوڪ پاڻ ان حقيقت کان اڻواقف هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} هو اشوڪ جي وڏي ڀاءُ [[سُمانا]] جو وفات کان پوءِ ڄاول پٽ هو، جنهن کي اشوڪ تخت جي جنگ دوران قتل ڪرائي ڇڏيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=34}} اشوڪ نگروڌ جي پُرسڪون، بيخوف ۽ سنجيده شخصيت کان متاثر ٿيو ۽ کيس پنهنجي ڌرم بابت ٻڌائڻ لاءِ چيو. جواب ۾ نگروڌ کيس ''اپّماد'' (هوشياري، سجاڳي ۽ سنجيدگي) بابت وعظ ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هي وعظ اشوڪ تي ايترو اثرانداز ٿيو جو هن نگروڌ کي 400,000 چاندي جا سڪا ۽ روزانو اٺ حصا چانور ڏيڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ان کان پوءِ اشوڪ هڪ ٻڌ ڌرمي ''[[اُپاسڪ]]'' بڻجي ويو ۽ [[ڪڪُٽارام]] وهار وڃڻ لڳو. اتي هن جي ملاقات مشهور ٻڌ راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] سان ٿي، جنهن کان پوءِ هو ٻڌ ڌرم سان وڌيڪ وابسته ٿي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} هن ڪهاڻي جي تاريخي صداقت يقيني ناهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ممڪن آهي ته اشوڪ جي هڪ قابل استاد جي ڳولا واري هيءَ روايت ان ڳالهه جي وضاحت لاءِ بيان ڪئي وئي هجي ته هن [[جيني ڌرم]] اختيار ڇو نه ڪيو، جيڪو پڻ عدم تشدد ۽ همدردي جو درس ڏيندو هو. اها روايت ظاهر ڪري ٿي ته اشوڪ صرف ڪنهن مخصوص عقيدي جي ڳولا ۾ نه هو، بلڪه هڪ اهڙي روحاني استاد جي تلاش ۾ هو، جيڪو کيس مطمئن ڪري سگهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=108}} سري لنڪائي روايت وڌيڪ ٻڌائي ٿي ته اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ٻڌ راهب بڻيو ۽ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] ٻڌ راهبه بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''[[ديوياوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت اشوڪ جي تبديليءَ کي ٻڌ راهب [[سمُدرا]] سان منسوب ڪري ٿي، جيڪو اڳ ۾ شراوستي جو واپاري هو. هن روايت موجب سمُدرا کي اشوڪ جي مشهور "دوزخ" ۾ قيد ڪيو ويو، پر هن پنهنجي غيرمعمولي روحاني قوتن (''[[اِدّهي]]'') جي مدد سان پاڻ کي بچائي ورتو. جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هو سمُدرا وٽ پهتو ۽ سندس ڪيترن ئي معجزن کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ هن ٻڌ ڌرم قبول ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت آهي، جنهن مطابق سمُدرا واپاري جو پٽ هو ۽ جڏهن اشوڪ سان مليو تڏهن فقط 12 سالن جو هو. اهو بيان غالباً نگروڌ واري ڪهاڻي کان متاثر آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} ''آ-يو-وانگ-چوان'' مطابق هڪ ستن سالن جي ٻڌ ٻار اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ڏانهن آندو. هڪ ٻي ڪهاڻي موجب 500 [[برهمڻ]] اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ۾ دلچسپي وٺڻ سبب تنگ ڪندا هئا. پوءِ اهي معجزاتي طور [[ڀِڪشو]] بڻجي [[ڪڪُٽارام]] وهار ۾ رهڻ لڳا، جتي اشوڪ سندن ملاقات لاءِ ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} اشوڪ جي تخت نشينيءَ وقت هندستان جي مختلف علائقن ۾ ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي مرڪز اڳ ئي موجود هئا. اهو واضح ناهي ته ٻڌ سنگهه جي ڪهڙي شاخ اشوڪ تي سڀ کان وڌيڪ اثرانداز ٿي، پر سندس گاديءَ واري شهر [[پاٽلي پتر]] جي ٻڌ برادري هڪ مضبوط اميدوار سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} هڪ ٻيو اهم مرڪز [[مهابودھي مندر]] هو. وڏي پٿريلي فرمان نمبر 8 مان معلوم ٿئي ٿو ته اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي. ان کان علاوه، حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل ننڍڙي پٿريلي فرمان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ ٻڌ ڌرم جو سرگرم پوئلڳ بڻجي چڪو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}}{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان پوءِ جي حڪومت == === اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير === [[File:Sanchi2.jpg|thumb|[[سانچي]] جو اسٽوپ. مرڪزي اسٽوپ موريا دور ۾ تعمير ٿيو، بعد ۾ [[شونگ خاندان]] جي دور ۾ وڌايو ويو، جڏهن⁠ته سينگاريل دروازا [[ساتواهن خاندان]] جي دور سان تعلق رکن ٿا.]] ''[[مهاونسا]]'' ۽ ''[[اشوڪاوادان]]'' ٻنهي موجب اشوڪ 84,000 اسٽوپا يا وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Strong|1995|pp=154–155}} ''مهاونسا'' مطابق اها تعميري سرگرمي سندس حڪومت جي پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ گوتم ٻڌ جي اٺن مقدس تبرڪن مان ست گڏ ڪيا ۽ انهن کي سون، چاندي، [[ڪرائيسوبيرل|ٻليءَ جي اک]] ۽ بلور جي 84,000 صندوقن ۾ محفوظ ڪرايو. هن حڪم ڏنو ته زمين تي انهن سڀني شهرن ۾، جتي آبادي هڪ لک يا ان کان وڌيڪ هجي، 84,000 اسٽوپا تعمير ڪيا وڃن. [[ڪڪُٽارام]] وهار جي بزرگ راهب يَشس کي هن ٻڌايو ته سندس خواهش آهي ته سڀئي اسٽوپا هڪ ئي ڏينهن ۾ مڪمل ٿين. يَشس چيو ته هو سج کي پنهنجي هٿ سان ڍڪي مڪمل ٿيڻ جو اشارو ڏيندو. جڏهن هن ائين ڪيو ته سڀئي 84,000 اسٽوپا هڪ ئي وقت تي مڪمل ٿي ويا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} ''مهاونسا'' موجب اشوڪ 84,000 ''وهار'' (خانقاهون) تعمير ڪرايون ته جيئن ٻڌ جا تبرڪ انهن ۾ رکيا وڃن.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''اشوڪاوادان'' وانگر ''مهاونسا'' پڻ ٻڌ جي تبرڪن جي گڏ ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿي، پر ان کي تعميراتي سرگرمين سان نٿي جوڙي.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''مهاونسا'' ٻڌائي ٿي ته اشوڪ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ جو فيصلو تڏهن ڪيو جڏهن [[موگگلي پُت تِسّا]] کيس ٻڌايو ته ٻڌ جي ڌرم جا 84,000 حصا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=159}} اشوڪ پاڻ [[اشوڪارام]] وهار جي تعمير شروع ڪرائي ۽ ماتحت بادشاهن کي ٻين وهارن جي تعمير جو حڪم ڏنو. ٿيرا اندگُتّا جي معجزاتي قوتن جي مدد سان اشوڪارام مڪمل ٿيو، ۽ ساڳئي ڏينهن مختلف شهرن مان 84,000 وهارن جي مڪمل ٿيڻ جون خبرون پهتيون.{{sfn|Strong|1995|p=155}} هيٺين اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير روايتي طور اشوڪ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي:{{citation needed|date=November 2019}} * [[سانچي]]، [[مڌيه پرديش]]، [[ڀارت]] * [[ڌاميڪ اسٽوپا]]، [[سارناٿ]]، [[اتر پرديش]]، ڀارت * [[مھاٻوڌي مندر]]، [[بھار]]، ڀارت * [[بارابار غارون]]، [[بھار]]، [[ڀارت]] * [[نالندا مھاويھار]] (ڪجهه حصا جهڙوڪ ساريپُتّا اسٽوپا)، [[بھار]]، ڀارت * [[تڪششيلا]] يونيورسٽي (ڪجهه حصا جهڙوڪ [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] ۽ ڪنالا اسٽوپا)، [[تڪششيلا]]، [[پاڪستان]] * [[ڀير ٽِلو]] (ٻيهر تعمير ٿيل)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀرهُت]] اسٽوپا، [[مڌيه پرديش]]، ڀارت * [[ديور ڪوٺار]] اسٽوپا، [[مڌيه پرديش]]، ڀارت * [[بُٽڪارا اسٽوپا]]، [[سوات]]، پاڪستان * [[سناٽي]] اسٽوپا، [[ڪرناٽڪ]]، ڀارت * [[مير رڪن اسٽوپا]]، [[نواب شاهه]]، پاڪستان {| class="wikitable" style="margin:0 auto; text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | سانچي ۾ اشوڪي اسٽوپا |- ! style="background:#EAF4FC;" | ابتدائي شڪل ! style="background:#EAF4FC;" | موجوده آثار |- | [[File:Sanchi Great Stupa Mauryan configuration.jpg|250px]]<br /> موريا سلطنت جي دور (تقريباً 260 ق.م) ۾ عظيم اسٽوپ ۽ [[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪي ٿنڀي]] جي اندازي مطابق بحالي. | <gallery mode="packed" heights="180px"> File:Ashokan Pillar - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4361.JPG|ڏاکڻي دروازي ڀرسان چمڪدار پٿر مان ٺهيل [[اشوڪي ٿنڀو]] جا باقيات. File:Minor Pillar Edict of Ashoka at Sanchi.jpg|سانچي ۾ اشوڪ جو [[ننڍو ٿنڀي وارو فرمان]]. File:Ashoka pillar remains near Southern Gateway Stupa 1 Sanchi.jpg|ڏاکڻي دروازي ڀرسان اشوڪي ٿنڀي جي باقي بچيل ڏنڊي جا آثار. File:Sanchi capital right side view.jpg|ٿنڀي جي چوٽيءَ جو پاسائتو منظر. [[سانچي آثار قديمه ميوزيم]].<ref name="p.25-28 Ashoka pillar">Described in Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 pp. 25-28 Ashoka pillar].</ref> </gallery> |} === اشوڪ جا ٿنڀا === [[اشوڪ جا ٿنڀا]] (''Pillars of Ashoka'') هڪ ئي پٿر مان ٺهيل وڏن ٿنڀن جو سلسلو آهي، جيڪي سڄي [[برصغير]] ۾ پکڙيل آهن. اهي ٿنڀا ٽين صدي ق.م ۾ [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ اعظم]] (تقريباً 268–232 ق.م) تعمير ڪرايا يا انهن تي [[اشوڪ جا فرمان]] نقش ڪرايا ويا.{{refn|name=HR|{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |journal=History of Religions |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256}}}} اشوڪ پنهنجي انهن ٿنڀن لاءِ ''ڌمّ ٿمڀا'' (''Dhaṃma Thaṃbhā'') جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي معنيٰ آهي "ڌرم جا ٿنڀا".<ref name="archive.org">{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |page=132 |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch}}</ref><ref>{{cite book |last=Skilling |first=Peter |title=Mahasutras |date=1998 |publisher=Pali Text Society |isbn=9780860133209 |page=453}}</ref> هي ٿنڀا [[ڀارت جي تعميراتي فن]] جا اهم يادگار آهن، جن مان گهڻن تي موريا دور جي مشهور چمڪدار پالش (''مورين پالش'') موجود آهي. اشوڪ جا لڳ ڀڳ ويهه ٿنڀا اڄ تائين باقي آهن، جن مان ڪيترن تي سندس فرمان نقش ٿيل آهن. جانورن واريون چوٽيون (''مٿا'') رکندڙ ٿنڀن مان فقط چند مڪمل نمونا بچيا آهن، جن جو تعداد ست سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="auto">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=l3s9BAAAQBAJ&pg=PA123|title=The Return of the Buddha: Ancient Symbols for a New Nation|page=123|publisher=Routledge|author=Himanshu Prabha Ray|isbn=9781317560067|date=7 August 2014}}</ref> ٻه ٿنڀا [[فيروز شاهه تغلق]] طرفان [[دهلي سلطنت]] جي دور ۾ دهلي منتقل ڪيا ويا.<ref>India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200, Burjor Avari Routledge, 2016, p. 139.</ref> بعد ۾ ڪجهه ٻيا ٿنڀا [[مغل سلطنت]] جي حڪمرانن پڻ منتقل ڪرايا، جڏهن⁠ته انهن مان ڪيترين جانورن واريون ٿنڀن جون چوٽيون الڳ ڪيون ويون.{{sfn|Krishnaswamy|pp=697–698}} هي ٿنڀا عام طور تي 12 کان 15 ميٽر اوچا هوندا هئا ۽ سندن وزن 50 ٽن تائين پهچندو هو. انهن کي ڪڏهن ڪڏهن سوين ميل پري کان ڇڪي انهن هنڌن تائين آندو ويندو هو جتي کين نصب ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html|title=KING ASHOKA: His Edicts and His Times|website=www.cs.colostate.edu|access-date=29 October 2017}}</ref> انهن ٿنڀن جي چوٽيءَ تي نفيس سنگتراشي سان سينگاريل جانورن جون مورتيون لڳل هونديون هيون، جن مان ڪيترائي نمونا اڄ تائين محفوظ آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | اشوڪي ٿنڀن جون مشهور چوٽيون |- | <gallery mode="packed" heights="200"> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India 2007-01-29.jpg|[[ويسالي]] جو شينھن File:Elephant capital Sankasya.jpg|[[سنڪسا]] جو هاٿي File:Rampurva bull in Presidential Palace high closeup.jpg|[[رامپوروا]] جو ڏاند (اصل نمونو) File:Lauria Nandangarh lion.jpg|[[لوريا نندنگڙهه]] جو شينھن File:Lion Capital - Chunar Sandstone - Circa 3rd Century BCE - Rampurva - ACCN 6298-6299 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4432.JPG|[[رامپوروا]] جو شير File:Sanchi capital right side view.jpg|[[سانچي]] جون چار شينھن واريون چوٽيون، جن جي مٿان شايد ڌرم چڪر هوندو File:Sarnath capital.jpg|[[اشوڪ جو شينھن وارو نشان]]، [[سارناٿ]] </gallery> |} اشوڪي ٿنڀن مان سڀ کان مشهور [[اشوڪ جو شينھن وارو نشان]] آهي، جيڪو [[سارناٿ]] مان مليو. ان ۾ چار شينھن هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن ۽ هي اڄ [[ڀارت]] جو سرڪاري قومي نشان پڻ آهي. هي ٿنڀا صرف حڪومتي فرمانن جا ذريعو نه هئا، پر اشوڪ جي ''ڌمّ'' واري پاليسي، اخلاقي تعليم، مذهبي رواداري ۽ سلطنت جي وحدت جا علامتي نشان پڻ هئا. === ڌرم جي تبليغ === اشوڪ جي پٿريلي فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنهنجي حڪومت جي اٺين ۽ نائين سال دوران هن [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، ''ڌرم'' جي تبليغ شروع ڪئي ۽ سماجي ڀلائيءَ جا ڪيترائي ڪم سرانجام ڏنا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} انهن فلاحي قدمن ۾ انسانن ۽ جانورن لاءِ علاج جون سهولتون قائم ڪرڻ، دوائن وارا ٻوٽا پوکرائڻ، رستن جي ڪنارن تي کوهه کوٽائڻ ۽ وڻ لڳائڻ شامل هئا. اهي ڪم پاڙيسري رياستن جهڙوڪ [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ستيہ پتر]]، [[تامراپرني]] ۽ يوناني بادشاهه [[انطيوڪس]] جي سلطنت تائين به ڪيا ويا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} فرمانن موجب پنهنجي حڪومت جي ڏهين ۽ يارهين سال دوران اشوڪ [[ٻڌ سنگهه]] جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ سڄي سلطنت جو هڪ ڊگهو دورو ڪيو، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ 256 ڏينهن جاري رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي ٻارهين سال تائين اشوڪ ''ڌرم'' جي تبليغ لاءِ فرمان نقش ڪرائڻ شروع ڪيا. هن پنهنجن عملدارن (''راجوڪ'' ۽ ''پرديشڪ'') کي حڪم ڏنو ته هو هر پنجن سالن بعد پنهنجي علائقن جو دورو ڪري ماڻهن کي ''ڌرم'' بابت تعليم ڏين ۽ انتظامي جاچ به ڪن.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} اڳئين سال هن ''ڌرم مها ماتر'' نالي نئون عهدو قائم ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي چوڏهين سال ۾ اشوڪ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي توسيع جو حڪم ڏنو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} === ٽين ٻڌ ڪائونسل === {{Main|ٻڌن واري ٽين ڪائونسل}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ ٻڌ برادريءَ ۾ تمام اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} هن روايت مطابق اشوڪ وڏي پيماني تي ڀڪشوئن جي سار سنڀال شروع ڪئي. سندس سخاوت سبب ڪيترائي غير حقيقي ۽ بدعقيده ماڻهو به سنگهه ۾ شامل ٿي ويا. نتيجي ۾ حقيقي ٻڌ ڀڪشو انهن سان گڏ مذهبي رسم ''اوپوسٿ'' ادا ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ لڳا، جنهن سبب ستن سالن تائين اها رسم نه ٿي سگهي.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} اشوڪ انهن جعلي ڀڪشوئن کي هٽائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هڪ حد کان وڌيڪ جوشيلن وزيرن ڪجهه حقيقي ڀڪشو به قتل ڪري ڇڏيا. پوءِ اشوڪ بزرگ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]] کي دعوت ڏني ته جيئن هو غير ٻڌ ماڻهن کي [[پاٽلي پتر]] جي خانقاهه مان خارج ڪري.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} انهيءَ عمل دوران 60,000 ڀڪشو بدعقيديءَ جي الزام هيٺ سنگهه مان خارج ڪيا ويا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان کان پوءِ ''اوپوسٿ'' ٻيهر منعقد ٿيو ۽ موگلي پُت تِسّا اشوڪ جي حڪومت جي سترهين سال ۾ [[ٽيون ٻڌ ڪائونسل]] منعقد ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} هن ڪائونسل دوران ''[[ڪٿاوتٿو]]'' نالي ڪتاب مرتب ڪيو ويو، جنهن ۾ ٿيراوادي عقيدي جي ڪيترن نقطن جي وضاحت ۽ توثيق ڪئي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر موجود نه آهي، جنهن سبب ڪيترن مؤرخن ٽئين ٻڌ ڪائونسل جي تاريخي حيثيت تي سوال اٿاريا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} [[File:Nava Jetavana Temple - Shravasti - 014 King Asoka at the Third Council (9241725897).jpg|thumb|اشوڪ ۽ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]]، [[ٽئين ٻڌ ڪائونسل]] دوران. نوا جيتاون، [[شراوستي]].]] مؤرخ [[رچرڊ گومبرچ]] جو خيال آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ هن واقعي جو ذڪر نه هئڻ ان کي مڪمل طور غير تاريخي ثابت نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جا ڪيترائي فرمان وقت سان گڏ گم ٿي چڪا آهن.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} گومبرچ وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته اشوڪ جا فرمان واضح ڪن ٿا ته هو سنگهه جي "اتحاد ۽ پاڪيزگي" برقرار رکڻ ۾ گهري دلچسپي رکندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|pp=8–9}} مثال طور، سندس ''ننڍي پٿريلي فرمان نمبر 3'' ۾ سنگهه جي ميمبرن کي ڪجهه مخصوص مذهبي متن پڙهڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي. ساڳئي طرح [[سانچي]]، [[سارناتھ]] ۽ [[ڪوسامبي]] مان مليل فرمانن ۾ اشوڪ اختلاف پيدا ڪندڙ ڀڪشوئن کي سنگهه مان خارج ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو ۽ سنگهه جي اتحاد ۽ ترقي جي خواهش ظاهر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}}{{sfn|Guruge|1995|p=45}} اٺين صديءَ جي ٻڌ ياتري [[ئي جِنگ]] به اشوڪ بابت هڪ ٻي روايت بيان ڪري ٿو. هن مطابق [[بمبسار]] بادشاهه، جيڪو گوتم ٻڌ جو همعصر هو، خواب ۾ ڪپڙي جا 18 ٽڪرا ۽ هڪ لٺ ڏٺا. ٻڌ ان خواب جي تشريح ڪندي ٻڌايو ته سندس وفات کان پوءِ سندس تعليم 18 مختلف مڪتبن ۾ ورهائجي ويندي ۽ هڪ بادشاهه اشوڪ انهن کي ٻيهر متحد ڪندو.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} === ٻڌ مذهب جي تبليغ === سري لنڪا جي روايت مطابق [[موگلي پُت تِسّا]] تقريباً 250 ق.م ۾ ٻڌ ڌرم جي تبليغ لاءِ نَوَ مشنون سرحدي علائقن ڏانهن موڪليون.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} هن روايت موجب اهي مشنون سڌو سنئون اشوڪ نه پر موگلي پُت تِسّا موڪليون، جيتوڻيڪ اشوڪ انهن جو سرپرست هو. هر مشن ۾ پنج ڀڪشو شامل هئا ۽ انهن جي اڳواڻي هڪ بزرگ ڀڪشو ڪندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} سري لنڪا ڏانهن اشوڪ پنهنجو پٽ [[مهندا]] موڪليو، جنهن سان گڏ اٿّيا، اُتّيا، سمبلا ۽ ڀدراسالا پڻ شامل هئا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} موگلي پُت تِسّا جي مدد سان اشوڪ ٻڌ مبلغن کي [[ڪشمير]]، [[گنڌارا]]، [[هماليه]]، يوناني علائقن، [[مهاراشٽر]]، [[سُوورن ڀومي]] ۽ [[سري لنڪا]] ڏانهن موڪليو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7;" | اشوڪ جي دور جون مشهور ٻڌ مذھب واريون تبليغي سرگرميون ! مبلغ ! منزل |- | [[مهندا]] | [[سري لنڪا]] |- | مجهنتيڪ | [[ڪشمير]] ۽ [[گنڌارا]] |- | مهاديو | مهيسا منڊل (شايد موجوده [[ميسور]]) |- | رڪّھتا | وناواسا |- | ڌمّ رڪّھتا (يوناني) | اپرانتڪ (اولهه هندستان) |- | مها ڌمّ رڪّھتا | [[مهاراشٽر]] |- | مها رڪّھتا | يوناني ملڪ |- | مجهم | [[هماليه]] |- | سونا ۽ اُتّرا | [[سُوورن ڀومي]] |} روايت موجب اشوڪ جي حڪومت جي اوڻيهين سال ۾ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] سري لنڪا وئي، جتي هن ٻڌ راهبن جي عورتن واري جماعت قائم ڪئي ۽ ساڻس گڏ مقدس [[بودهي وڻ]] جي هڪ شاخ پڻ کڻي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Strong|1995|p=144}} اشوڪ جي پنهنجن فرمانن ۾ به انهن مشنن جو سڌو سنئون بيان موجود ناهي. البت سندس حڪومت جي اوڻيهين سال بابت فقط ايترو ذڪر ملي ٿو ته هن [[خالاتيڪا غار]] تپسوين کي برساتي موسم ۾ رهائش لاءِ عطا ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} سندس ٿنڀن وارن فرمانن مان معلوم ٿئي ٿو ته ايندڙ سال هن [[لمبني]] (گوتم ٻڌ جي جنم ڀومي) ۽ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي زيارت ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''پٿريلي فرمان نمبر 13'' ۾ اشوڪ دعويٰ ڪري ٿو ته هن پنج بادشاهن ۽ ٻين ڪيترن ملڪن ڏانهن پيغام موڪلي ''ڌرم جي فتح'' حاصل ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته ڇا اهي سفارتون ئي اهي ٻڌ مشنون هيون جن جو ذڪر ٻڌ تاريخن ۾ ملي ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} ڪجهه ماهر، جهڙوڪ [[ايتين لاموٽ]]، سمجهن ٿا ته فرمانن ۾ ذڪر ٿيل ''ڌرم'' جا مبلغ لازمي طور ٻڌ ڀڪشو نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جو ''ڌرم'' ۽ ''ٻڌ مت'' مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا.{{sfn|Gombrich|1995|pp=10–11}} ٻيا ماهر، جهڙوڪ [[ايرخ فرائووالنر]] ۽ [[رچرڊ گومبرچ]]، انهن مشنن کي تاريخي حقيقت سمجهن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=11}} آثار قديمه مان به ڪجهه ثبوت ملن ٿا. ''وِنَي نِدان'' ۾ ذڪر ٿيل پنجن ڀڪشوئن مان ٽن جا نالا [[ڀلسا]] (ويجهو [[وديشا]]) مان مليل تبرڪن جي صندوقن تي لکيل مليا آهن، جيڪي ٻي صدي ق.م جي شروعاتي دور سان تعلق رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} ڪيترن مؤرخن جو خيال آهي ته ٻڌ مت جي وڏي مذهب طور اڀرڻ ۾ اشوڪ جي سرپرستي اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Thapar|1995|p=32}} بهرحال، آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اتر اولهه هندستان ۽ ڏکڻ هندستان ۾ ٻڌ مت جي واڌ ويجهه جو وڏو سبب واپاري، زميندار، ڪاريگر ۽ واپاري جماعتون هيون، جن ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي ادارن جي مالي مدد ڪئي.{{sfn|Thapar|1995|p=36}} === ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ تشدد === پنجين صدي عيسويءَ جي ٻڌ روايت ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، اشوڪ ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ به ڪجهه موقعن تي تشدد جو سهارو ورتو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن "دوزخ واري قيدخاني" ۾ [[چنداگيريڪا]] کي آهستي آهستي اذيتون ڏئي مارائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هڪ شخص جي ڏوهه جي بدلي ۾ هن 18,000 "بدعقيدن" جي قتل جو حڪم ڏنو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن جين ڌرم وارن خلاف مهم هلائي ۽ هر "بدعقيد" جو سر آڻڻ تي انعام مقرر ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سندس پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] جو به سر قلم ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[پنڊروردهن]] ۾ هڪ غير ٻڌ شخص اهڙي تصوير ٺاهي جنهن ۾ [[گوتم ٻڌ]] کي [[جناتپتر]] (يعني [[مهاوير]]) جي پيرن تي جهڪيل ڏيکاريو ويو هو. اصطلاح ''نرگرنٿ'' ("بندشن کان آزاد") اصل ۾ جين ڌرم کان اڳ جي هڪ تپسوي جماعت لاءِ استعمال ٿيندو هو، پر بعد ۾ جين راهبن لاءِ رائج ٿي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} روايت موجب هڪ ٻڌ عقيدتمند جي شڪايت تي اشوڪ پهرين انهيءَ مصور کي گرفتار ڪرڻ جو حڪم ڏنو، پوءِ [[پنڊروردهن]] ۾ موجود سڀني [[آجيڪ]] (Ajivika) پوئلڳن کي قتل ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010">{{cite book | author=Beni Madhab Barua | title=The Ajivikas | url=https://archive.org/details/ajivikas00barurich | access-date=30 October 2012 | date=5 May 2010 | publisher=General Books | isbn=978-1-152-74433-2 | pages=[https://archive.org/details/ajivikas00barurich/page/68 68]–69}}</ref> چيو وڃي ٿو ته ان حڪم جي نتيجي ۾ لڳ ڀڳ 18,000 آجيڪ ماريا ويا.{{sfn|Strong|1989|p=232}} ڪجهه وقت پوءِ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ ٻئي نرگرنٿ پوئلڳ اهڙي ئي تصوير ٺاهي. اشوڪ کيس ۽ سندس سموري خاندان کي سندن گهر ۾ زندهه ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010"/> هن وڌيڪ اعلان ڪيو ته جيڪو به ڪنهن نرگرنٿ بدعقيد جو سر کڻي ايندو، تنهن کي هڪ ''دينار'' انعام طور ڏنو ويندو. روايت موجب هڪ ڳوٺاڻي ڌنار اشوڪ جي پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] کي بدعقيد سمجهي قتل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}} جڏهن اشوڪ کي پنهنجي غلطيءَ جو احساس ٿيو ته هن اهو حڪم واپس وٺي ڇڏيو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} === تاريخي جائزو === اشوڪ طرفان مخالف مذهبي فرقن تي اهڙن ظلمن جون روايتون گهڻن مؤرخن جي نظر ۾ فرقيواراڻي تبليغ جو نتيجو آهن ۽ انهن کي تاريخي حقيقت طور قبول نٿو ڪيو وڃي.{{sfn|Strong|1995|p=149}}<ref name="Beni2010" /><ref name="Steven2010">{{cite book | author=Steven L. Danver | author-link=Steven L. Danver | title=Popular Controversies in World History: Investigating History's Intriguing Questions: Investigating History's Intriguing Questions | url=https://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | access-date=23 May 2013 | date=22 December 2010 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-59884-078-0 | page=99 | archive-date=3 January 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140103043618/http://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | url-status=live }}</ref><ref name="LePhuoc2010">{{cite book | author=Le Phuoc | title=Buddhist Architecture | url=https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | access-date=23 May 2013 | date=March 2010 | publisher=Grafikol | isbn=978-0-9844043-0-8 | page=32 | archive-date=31 December 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131231233840/http://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | url-status=live }}</ref> ان کان علاوه، اهڙيون ڪهاڻيون جين متنن جهڙوڪ ''[[پريشِشٽ پروان]]'' ۽ ''[[ٿيراولي]]'' ۾ موجود ناهن، جيتوڻيڪ اهي اشوڪ جو ذڪر ڪن ٿا.{{cite book | title=Parishtaparvan | url=https://archive.org/details/jtfs_sthaviravalicaritaorparisishtaparva-of-hemchandra-hermanjacobi-1932-bibliotheca-/page/LXXXI/mode/2up}}</ref><ref>{{cite book | title=Journal Of Indian Asiatic Society | date=1872 | url=https://books.google.com/books?id=yajAG0tbZ9cC&q=As%E2%80%99oka | page=154 }}</ref> انهيءَ ڪري جديد محققن جو وڏو حصو انهن واقعن کي مذهبي مقابلي جي نتيجي ۾ بعد ۾ شامل ڪيل افسانوي روايتون سمجهي ٿو، نه ڪي اشوڪ جي دور جا تصديق ٿيل تاريخي واقعا. == خاندان == [[File:Sanchi King Ashoka with his Queens, South Gate, Stupa no. 1.jpg|thumb|هڪ شهنشاهه ــ گهڻو امڪان آهي ته اشوڪ ــ پنهنجي ٻن راڻين [[اسندهيمترا]] ۽ [[ڪاروواڪي]] سان گڏ، ۽ ٽن خادمن سميت، [[سانچي]] جي هڪ اُڀريل نقش ۾ ڏيکاريل آهي.{{sfn|Singh|2017|p=162}} هن شخصيت جي اشوڪ طور سڃاڻپ [[ڪناگنهلي]] جي هڪ ساڳئي نقش مان ٿئي ٿي، جنهن تي سندس نالو پڻ لکيل آهي.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Kanaganahalli Asoka with inscription.jpg|thumb|upright|اشوڪ پنهنجي راڻي [[تشيارڪشيتا]] سان گڏ، [[ڪناگنهلي]] ويجهو [[سنّتي]] ۾، 1هين–3هين صدي عيسوي. هن اُڀريل نقش تي [[برهمي لپي]] ۾ "𑀭𑀸𑀬 𑀅𑀲𑁄𑀓𑁄" (''رايا اشوڪو''، "بادشاهه اشوڪ") لکيل آهي. تصوير ۾ اشوڪ، سندس راڻي، ٻه چمرا جهُلڻ وارا خادم ۽ هڪ ڇانوَ کڻندڙ خادم ڏيکاريل آهن.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Emperor Ashoka and his Queen at the Deer Park.jpg|upright|thumb|شهنشاهه اشوڪ ۽ سندس راڻي [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (شاکيه ڪُماري)، [[سارناتھ]] جي هرڻن واري باغ ۾. [[سانچي]] جو اُڀريل نقش.{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === زالون === مختلف ذريعن موجب اشوڪ جون پنج مشهور زالون هيون: [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (يا ويديسا مهاديوي شاکيه ڪُماري)، [[اسندهيمترا]]، [[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]]، [[ڪاروواڪي]] ۽ [[تشيارڪشيتا]].{{sfn|Mookerji|1995|p=9}} ڪاروواڪي اشوڪ جي واحد راڻي آهي جنهن جو ذڪر اشوڪ جي پنهنجي فرمانن ۾ ملي ٿو. سندس نالو [[الله آباد]] جي هڪ ٿنڀي تي لکيل فرمان ۾ اچي ٿو. ان فرمان ۾ کيس شهزادي [[تيورا]] جي ماءُ قرار ڏنو ويو آهي، ۽ شاهي عملدارن (''مها ماترن'') کي حڪم ڏنو ويو آهي ته سندس مذهبي ۽ خيراتي عطين جو رڪارڊ رکيو وڃي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} هڪ نظريي مطابق [[تشيارڪشيتا]] دراصل ڪاروواڪي جو ئي شاهي لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[مهاونسا]]'' مطابق اشوڪ جي وڏي راڻي [[اسندهيمترا]] هئي، جيڪا اشوڪ جي وفات کان چار سال اڳ فوت ٿي وئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} روايت موجب پنهنجي پوئين جنم ۾ هن هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] کي ماکي وڪڻندڙ واپاري ڏانهن رستو ڏيکاريو هو، ۽ اهو واپاري بعد ۾ اشوڪ جي روپ ۾ پيدا ٿيو، تنهنڪري هوءَ اشوڪ جي راڻي بڻجي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد جي ڪجهه متنن ۾ اچي ٿو ته اسندهيمترا ان پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجو تيار ڪيل ڪپڙو پڻ ڏنو هو.{{sfn|Strong|1995|p=166}} انهن متنن ۾ ''دساوتٿوپڪرن''، ڪمبوڊيا وارو وڌايل ''مهاونسا'' ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} هڪ ٻي ڪهاڻي موجب اشوڪ هڪ ڏينهن اسندهيمترا تي طنز ڪندي چيو ته هوءَ مٺو ڪمند کائي رهي آهي، حالانڪه هن اهو پنهنجي ''ڪرما'' سان حاصل نه ڪيو آهي. اسندهيمترا جواب ڏنو ته سندس سڀ نعمتون سندس نيڪ عملن جو نتيجو آهن. اشوڪ کيس اهو ثابت ڪرڻ لاءِ چيو ته هوءَ 60,000 راهبن لاءِ پوشاڪون فراهم ڪري.{{sfn|Strong|1995|p=166}} رات جو محافظ ديوتائن کيس سندس پراڻي نيڪ عمل جي ياد ڏياريو، ۽ ٻئي ڏينهن هوءَ معجزاتي طور 60,000 پوشاڪون مهيا ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.{{sfn|Strong|1995|p=166}} اشوڪ ايترو متاثر ٿيو جو هن کيس پنهنجي پسنديده راڻي بڻايو ۽ کيس سلطنت جي حڪمراني به آڇي، پر هن انڪار ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=167}} ''ترائي ڀومي ڪٿا'' موجب اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ ۽ 84,000 اسٽوپا ۽ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ لاءِ به اسندهيمترا ئي همٿايو هو.{{sfn|Strong|1995|pp=167–168}} ''مهاونسا'' مطابق اسندهيمترا جي وفات کان پوءِ [[تسّراڪها]] (تشيارڪشيتا) وڏي راڻي بڻجي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ اسندهيمترا جو ذڪر ڪونهي، پر تشيارڪشيتا جو ذڪر ملي ٿو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} ''ديوياوادان'' ۾ [[پدماوتي]] نالي هڪ ٻي راڻي جو ذڪر آهي، جيڪا ولي عهد [[ڪُڻال]] جي ماءُ هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جڏهن شهزادو هو ته [[وديشا]] ۾ [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] سان محبت ۾ گرفتار ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} سلطنت سنڀالڻ کان پوءِ ديوي [[پاٽلي پتر]] وڃڻ بدران [[وديشا]] ۾ ئي رهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''مهاونسا'' واضح ڪري ٿو ته اشوڪ جي وڏي راڻي اسندهيمترا هئي، ديوي نه؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي شخصيت سمجهڻ مشڪل آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''ديپاونسا'' مطابق اشوڪ ۽ ديوي جا ٻه ٻار هئا: [[مهندا]] ۽ [[سنگهمتّا]].{{sfn|Thapar|1961|p=22}} === پٽ === [[تيورا]]، جيڪو اشوڪ ۽ ڪاروواڪي جو چوٿون پٽ هو، اشوڪ جي فرمانن ۾ نالي سان ذڪر ٿيل واحد پٽ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ جو هڪ ٻيو پٽ [[ڪُڻال]] هو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ڪُڻال جو هڪ پٽ [[سمپراتي]] هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت [[مهندا]] جو ذڪر ڪري ٿي، جنهن کي ٻڌ مبلغ طور سري لنڪا موڪليو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} چيني سياح [[شُوان زانگ]] جو چوڻ آهي ته مهندا اشوڪ جو پٽ نه، پر سندس ننڍو ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] (يا وگتاشوڪ) هو.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} ''ديوياوادان'' ۾ ولي عهد [[ڪُڻال]] (ڌرموِوَردهن) جو ذڪر آهي، جيڪو اشوڪ ۽ پدماوتي جو پٽ هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} [[فا شيان]] موجب ڌرموِوَردهن کي [[گنڌارا]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ [[جالوڪ]] کي اشوڪ جو ٽيون پٽ ڄاڻايو ويو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڌيئر === سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جي هڪ ڌيءَ [[سنگهمتّا]] هئي، جيڪا بعد ۾ [[ڀڪشُڻي]] بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ڪجهه مؤرخ، جهڙوڪ [[روميلا ٿاپر]]، سنگهمتّا جي تاريخي حيثيت بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} انهن جي دليلن مان ڪجهه هي آهن: * "سنگهمتّا" نالو، جنهن جي معنيٰ "سنگهه جي دوست" آهي، غيرمعمولي لڳي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} * ''مهاونسا'' موجب هن اشوڪ جي ڀائيٽي [[اگني برهما]] سان شادي ڪئي، جيڪا ان دور جي سماجي قانونن سان ٺهڪندڙ نه هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} * هوءَ 18 ورهين جي عمر ۾ ڀڪشُڻي بڻجي وئي، جڏهن ته روايت موجب ان وقت سندس ننڍڙو ٻار به هو.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} هڪ ٻي روايت ۾ اشوڪ جي ڌيءَ [[چارومتي]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن [[ديوپال]] نالي هڪ [[ڪشتري]] سان شادي ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڀائر === ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جو هڪ وڏو سڳو نه پر اڌ ڀاءُ [[سوسيما]] هو.{{sfn|Strong|1989|p=204}} * سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جو هڪ ڀاءُ [[تِسّا]] هو، جيڪو شروع ۾ عيش عشرت واري زندگي گذاريندو هو. اشوڪ کيس سبق سيکارڻ لاءِ ڪجهه ڏينهن لاءِ تخت تي ويهاريو، پوءِ کيس غاصب قرار ڏئي ستن ڏينهن کان پوءِ قتل جو حڪم ڏنو. انهن ستن ڏينهن ۾ تِسّا زندگي جي ناپائيداري سمجهي ورتي ۽ پوءِ راهب بڻجي ''ارهت'' جو درجو حاصل ڪيائين.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} * ''ٿيراگاتا'' جي شرح موجب هن ڀاءُ جو نالو [[ويتاشوڪ]] هو. هڪ ڏينهن هن پنهنجي مٿي ۾ اڇو وار ڏٺو ۽ دنياوي زندگي ڇڏي خانقاهه ۾ داخل ٿي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * [[فا شيان]] هن ڀاءُ کي [[مهيندر]] سڏي ٿو. سندس بيان موجب اشوڪ هن کي سندس غير اخلاقي روين سبب شرمسار ڪيو، جنهن کان پوءِ هو هڪ غار ۾ وڃي رهيو ۽ عبادت ڪندي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جي هڪ ڀاءُ کي جين سمجهي قتل ڪيو ويو، جڏهن اشوڪ جينن خلاف مهم هلائي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} == سلطنت جي حد == اشوڪ جي اڳوڻن حڪمرانن جي قبضي هيٺ آيل علائقن جي صحيح حدن بابت پڪ سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي، پر امڪان آهي ته سندس ڏاڏي [[چندر گپت موريا]] جي سلطنت اتر هندستان جي اولهه واري سامونڊي ڪناري ([[عرب سمنڊ]]) کان اوڀر واري ڪناري ([[بنگال جي نار]]) تائين پکڙيل هئي، ۽ ڀارتي برصغير جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين حصن تي مشتمل هئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} [[بندوسار]] ۽ اشوڪ غالباً سلطنت کي ڏکڻ طرف وڌيڪ وڌايو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس سلطنت تقريباً سڄي ڀارتي برصغير تي پکڙيل هئي، سواءِ انتهائي ڏاکڻن علائقن جي. [[اشوڪ جا فرمان|پٿريلا فرمان]] نمبر 2 ۽ 13 مان معلوم ٿئي ٿو ته اهي ڏاکڻا علائقا [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ڪيرلپتر]] ۽ [[ساتياپتر]] حڪمرانن جي قبضي ۾ هئا. اتر اولهه ۾ اشوڪ جي سلطنت [[افغانستان]] تائين پکڙيل هئي، جتي ان جون سرحدون [[سيلوڪي سلطنت]] سان لڳنديون هيون، جنهن تي [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيوس]] حڪومت ڪندو هو.{{sfn|Singh|2017|p=162}} اشوڪ جي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ [[پاٽلي پتر]] هو، جيڪو [[مگڌ]] واري علائقي ۾ واقع هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == مذهب ۽ فلسفو == === ٻڌ ڌرم سان تعلق === [[File:Upasaka.jpg|thumb|لفظ ''[[اپاسڪ]]'' (𑀉𑀧𑀸𑀲𑀓، "ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ")، جيڪو اشوڪ پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ ٻڌ ڌرم سان پنهنجي وابستگي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو (تقريباً 258 ق.م.)]] ٻڌ روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو هو،{{sfn|Strong|1989|p=15}} جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن هن معاملي تي اختلاف ظاهر ڪيو آهي.{{sfn|Strong|1995|p=142}} بهرحال [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان]] نمبر 1 واضح ثبوت فراهم ڪري ٿو ته اشوڪ ٻڌ ڌرم جو پوئلڳ هو. هن فرمان ۾ هو پاڻ کي ''[[اپاسڪ]]'' (يعني ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ) ۽ ''ساکيه'' (يعني گوتم ٻڌ جي لقب ''شاکيه مُني'' جي نسبت سان ٻڌ ڌرمي) سڏي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=134}} هي فرمان ۽ ٻيا ڪيترائي فرمان سندس ٻڌ ڌرم سان وابستگي جا ثبوت پيش ڪن ٿا:{{sfn|Guruge|1995|pp=43–44}} * پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ اشوڪ لکي ٿو ته ''اپاسڪ'' ٿيڻ کان پوءِ هڪ سال تائين هن گهڻي ترقي نه ڪئي، پر پوءِ هو ''سنگهه'' جي ويجهو ويو ۽ وڌيڪ اڳتي وڌيو. ''سنگهه ڏانهن وڃڻ'' جي صحيح معنيٰ واضح نه آهي. ٻڌ روايت موجب هو ڪجهه وقت راهبن سان گڏ رهيو، پر اهو شايد وڌاءُ هجي. البت اها ڳالهه يقيني آهي ته اشوڪ ٻڌ ڌرم ڏانهن وڌيڪ مائل ٿيو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 3 ۾ هو پاڻ کي ''اپاسڪ'' سڏي ٿو ۽ [[ٻڌ]] ۽ [[سنگهه]] تي پنهنجي ايمان جو اظهار ڪري ٿو.{{sfn|Thapar|1995|pp=19–20}}{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[وڏا پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان]] نمبر 8 ۾ هو پنهنجي تاجپوشي کان ڏهه سال پوءِ [[سمبودهي]] (يعني [[بودھ گيا]] ۾ مقدس [[بودهي وڻ]]) جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[لمبني]] واري ٿنڀي جي لکت ۾ هو [[گوتم ٻڌ]] جي جنم ڀومي جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ ٻڌ ۽ سنگهه لاءِ پنهنجي عقيدت جو اعلان ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1989|p=13}} * [[نگالي ساگر]] واري لکت ۾ هو اڳوڻي هڪ ٻڌ جي نالي سان منسوب اسٽوپا کي ٻيڻو وڏو ڪرڻ ۽ ان جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * سندس ڪجهه لکتون ٻڌ سنگهه جي اتحاد ۽ نظم برقرار رکڻ ۾ سندس دلچسپي ظاهر ڪن ٿيون.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * [[سارو مارو]] واري لکت موجب اشوڪ ''منيما ديش'' ۾ واقع ''اپونيت وهار'' ڏانهن سفر دوران پنهنجو پيغام موڪليو. جيتوڻيڪ هن هنڌ جي صحيح سڃاڻپ يقيني نه آهي، پر واضح آهي ته اهو هڪ ٻڌ وهار (''وهار'') هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=157}} === ڌرم === {{مکيه|اشوڪ جي ڌرم واري پاليسي}} [[File:Lomas Rishi relief.jpg|thumb|اشوڪ کي [[لوماس رشي غار]] جي سجايل دروازي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو ''[[چيتيه]] محراب'' جو "سڀ کان پراڻو معلوم مثال" سمجھيو وڃي ٿو.<ref name="Harle1994p24">{{cite book|author=James C. Harle|title=The Art and Architecture of the Indian Subcontinent|url=https://archive.org/details/artarchitectureo00harl|url-access=registration|year=1994|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-06217-5|pages=[https://archive.org/details/artarchitectureo00harl/page/24 24]–25}}</ref>]] اشوڪ جي مختلف لکتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن پاڻ کي "ڌرم" (پالي: ''ڌمّ'') جي واڌاري لاءِ وقف ڪري ڇڏيو هو. ٻڌ حلقن ۾ هي اصطلاح [[گوتم ٻڌ]] جي تعليمات لاءِ استعمال ٿيندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} بهرحال، اشوڪ جي پنهنجي لکتن ۾ ٻڌ ڌرم جي بنيادي عقيدن، جهڙوڪ [[چار اَريا سچ]] يا [[نروان]] جو ڪو ذڪر موجود ناهي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} لفظ "ڌرم" ڀارتي مذهبن ۾ مختلف معنائن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ عام طور تي ان جو مطلب "قانون"، "فرض"، "نيڪي" يا "راستي تي هلڻ" ورتو ويندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي [[قنڌار]] وارين لکتن ۾ "ڌرم" جو ترجمو يوناني ٻوليءَ ۾ ''eusebeia'' ۽ آرامي ٻوليءَ ۾ ''qsyt'' ڪيو ويو آهي، جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته اشوڪ جو "ڌرم" فقط ٻڌ ڌرم تائين محدود نه هو، پر هڪ وڌيڪ وسيع اخلاقي تصور هو.{{sfn|Strong|1995|p=142}} اشوڪ جي لکتن موجب، ڌرم جو مطلب هو: * سماجي ڀلائيءَ لاءِ سرگرم اخلاقي حڪمراني * مذهبي رواداري * ماحولياتي شعور * عام اخلاقي اصولن جي پيروي * جنگ کان پاسو {{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي فرمانن ۾ ڌرم جي عملي صورتن جا مثال هي آهن: * موت جي سزا ختم ڪرڻ ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 4){{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * رستن جي ڪنارن تي وڻن جي پوک، خاص طور تي [[برگد]] ۽ آم جا باغ، گڏوگڏ مسافرن لاءِ آرامگاهون ۽ کوهه تعمير ڪرائڻ. هر اڌ ميل جي فاصلي تي اهڙيون سهولتون قائم ڪيون ويون. ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 7){{sfn|Strong|1989|p=4}} * شاهي باورچي خاني ۾ جانورن جي قتل تي پابنديون لڳائڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 1).{{sfn|Strong|1989|p=4}} روزانو فقط ٻه مور ۽ هڪ هرڻ ذبح ڪرڻ جي اجازت هئي، ۽ پوءِ اهو به بند ڪيو ويو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * انسانن ۽ جانورن ٻنهي لاءِ طبي سهولتون قائم ڪرڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 2).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * والدين جي فرمانبرداري، پجاريَن ۽ تپسوين سان سخاوت، ۽ خرچن ۾ سادگي جي ترغيب ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 3).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * عملدارن کي غريبن ۽ پوڙهن ماڻهن جي ڀلائي ۽ خوشحالي لاءِ ڪم ڪرڻ جو حڪم ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 5).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * سڀني جاندارن جي ڀلائيءَ کي فروغ ڏيڻ ته جيئن هو زنده مخلوق تي پنهنجو قرض ادا ڪري سگهي ۽ هن دنيا ۽ ايندڙ دنيا ۾ انهن جي خوشيءَ جو سبب بڻجي سگهي ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 6).{{sfn|Strong|1989|p=4}} جديد عالمن اشوڪ جي ''ڌرم'' بابت مختلف رايا پيش ڪيا آهن. ڪن ان کي ٻڌ ڌرم جي عام گهرو پوئلڳن جي اخلاقي ضابطن سان تشبيهه ڏني آهي، ڪن ان کي سياسي ۽ اخلاقي اصولن جو مجموعو قرار ڏنو آهي، ڪن ان کي هڪ قسم جو "عالمي مذهب" سمجهيو آهي، جڏهن ته ڪجهه ان کي اشوڪ جي پنهنجي فڪري ايجاد قرار ڏين ٿا. ٻئي طرف، ڪجهه محققن جو خيال آهي ته اهو بنيادي طور هڪ سياسي نظريو هو، جنهن جو مقصد هڪ وڏي ۽ گهڻ قومي سلطنت کي اخلاقي بنيادن تي متحد رکڻ هو.{{sfn|Singh|2012|p=131}} اشوڪ ''ڌرم-مها ماتر'' نالي نئين درجي جا عملدار مقرر ڪيا. انهن جي ذميواري پوڙهن، بيمارن، عورتن، ٻارن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي ڀلائي هئي. اهي عملدار اولهه ايشيا جي يوناني-هلينستي سلطنتن ڏانهن سفارتي مهمن تي به موڪليا ويندا هئا ته جيئن ڌرم جو پيغام پهچائي سگهجي.{{sfn|Thapar|1995|p=31}} تاريخي طور تي، عالمي ٻڌ ڌرمي حلقن ۾ اشوڪ جي جيڪا تصوير مشهور ٿي، اها سندس فرمانن بدران ٻڌ روايتن ۽ ڏند ڪٿائن (جهڙوڪ ''[[اشوڪاوادان]]'') تي ٻڌل هئي. ان جو هڪ وڏو سبب اهو هو ته اشوڪ جا فرمان [[برهمي لپي]] ۾ لکيل هئا، جيڪا وقت سان وسري وئي ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ [[جيمس پرنسپ]] جي تحقيق کان پوءِ ئي ٻيهر پڙهي ويئي.{{sfn|Strong|1989|p=5}} چيني ٻڌ ياترين [[فاشيان]] ۽ [[شوان زانگ]] جي سفرنامن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو اشوڪ جي لکتن کي ٻڌ سان لاڳاپيل مقدس هنڌن جي نشانين طور ڏسندا هئا. انهن فرمانن کي ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل مواد سان منسوب ڪيو، پر جديد عالمن جڏهن برهمي لپي پڙهي، ته معلوم ٿيو ته انهن جي تشريح اصل متن سان مطابقت نٿي رکي. غالب امڪان اهو آهي ته فاشيان مقامي رهنمائن تي ڀاڙيو، جن يا ته پنهنجي طرفان ٻڌ ڌرمي تشريحون ٺاهيون يا زباني روايتن جي بنياد تي غلط ترجما پيش ڪيا. شوان زانگ به اهڙي صورتحال کي منهن ڏنو هوندو، يا شايد هن فاشيان جي لکڻين تي ڀروسو ڪيو هجي.{{sfn|Strong|1989|pp=6–9}} هن راءِ جي تائيد ان ڳالهه مان به ٿئي ٿي ته چوڏهين صديءَ ۾ [[فيروز شاهه تغلق]] جڏهن اشوڪ جي ٿنڀن تي لکيل تحريرن جي معنيٰ پڇي، ته ڪجهه برهمڻ عالمن انهن جون خيالي تشريحون پيش ڪيون. [[شمس سراج عفيف]] جي ''تاريخ فيروز شاهي'' موجب، جڏهن فيروز شاهه [[ٽوپرا]] ۽ [[ميرٺ]] مان اهي ٿنڀ دهلي آندا، ته برهمڻن کيس ٻڌايو ته انهن تي اڳڪٿي لکيل آهي ته فيروز نالي بادشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به انهن ٿنڀن کي نه هٽائي سگهندو. ان وقت مقامي روايتن ۾ انهن ٿنڀن کي افسانوي سورمي [[ڀيم]] سان پڻ منسوب ڪيو ويندو هو.{{sfn|Strong|1989|pp=9–10}} [[رچرڊ گومبرچ]] جهڙن عالمن جو خيال آهي ته اشوڪ جي ڌرم تي ٻڌ ڌرم جو واضح اثر موجود هو. مثال طور، [[ڪالنگا]] بابت جدا فرمان نمبر 1 ۾ موجود خيال، ٻڌ جي ''سگال کي نصيحت'' ۽ ٻين وعظن سان گهڻي مشابهت رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} ==== جانورن جي ڀلائي ==== اشوڪ جي پٿريلي فرمانن ۾ واضح طور چيو ويو آهي ته جاندارن کي تڪليف پهچائڻ مناسب ناهي، ۽ ڪنهن به جانور کي [[يجنا]] يا قرباني لاءِ قتل نه ڪيو وڃي.{{sfn|Fitzgerald|2004|p=120}} بهرحال، اشوڪ عام ڍورن جي ذبح يا گوشت کائڻ تي مڪمل پابندي نه لڳائي.{{sfn|Simoons|1994|p=108}} هن اهڙن سڀني چؤپائن جي قتل تي پابندي وڌي جيڪي نه خوراڪ لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ نه ئي ڪنهن عملي فائدي جا هئا. ان کان علاوه ڪيترن پکين، مڇين ۽ ٻين جانورن جي مخصوص نسلن جي قتل تي به پابندي لڳائي وئي.{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ کير پياريندڙ ٻڪريُن، رڍن ۽ سوئرن جي قتل کي به منع ڪيو، ۽ سندن ڇهن مهينن کان گهٽ عمر وارن ٻچن جي قتل تي پڻ پابندي وڌي. هن ڪجهه خاص مذهبي دورن، جهڙوڪ [[چاتُرماس]] ۽ [[اوپوسٿ]] جي ڏينهن ۾: سڀني مڇين جي شڪار; ۽ جانورن جي خصي ڪرڻ تي پابندي لڳائي.{{sfn|Dhammika|1994}}{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ شاهي شڪار کي ختم ڪيو ۽ شاهي محل ۾ خوراڪ لاءِ جانورن جي ذبح کي به محدود ڪري ڇڏيو.{{sfn|Draper|Meyer|McCoubrey|1998|p=44}} ڇاڪاڻ ته هن: شڪار تي پابنديون وڌيون; جانورن لاءِ علاجگاهون قائم ڪيون; ڪيترن مذهبي ڏينهن تي گوشت کائڻ کان روڪيو، انهيءَ ڪري ڪجهه محقق موريا سلطنت کي دنيا جي تاريخ ۾ انهن نادر مثالن مان شمار ڪن ٿا، جتي حڪومت جانورن کي به اهڙو تحفظ ڏنو جهڙو انساني شهرين کي حاصل هوندو آهي.{{sfn|Phelps|2007}} اشوڪ جي فرمانن ۾ جهنگلي جانورن جي قتل ۽ ٻيلن جي تباهي تي به پابنديون ملن ٿيون، تنهن ڪري ڪيترائي جديد ماحولياتي مورخ کيس ماحولياتي شعور ۽ فطرت جي تحفظ جي ابتدائي نمائندن مان هڪ سمجهن ٿا.{{sfn|Elverskog|2020|p=56}}{{sfn|Fisher|2018|p=72}} == پرڏيهي لاڳاپا == [[File:Territories conquered by the Dharma according to Ashoka.jpg|thumb|[[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13]] موجب اهي علائقا جيڪي اشوڪ جي "ڌرم فتح" هيٺ آيا (260–218 ق م).{{sfn|Kosmin|2014|p=57}}<ref name=ME368>Thomas Mc Evilly, ''The shape of ancient thought'', Allworth Press, New York, 2002, p. 368</ref>]] اهو چڱيءَ طرح معلوم آهي ته اشوڪ مختلف ماڻهن ۽ بادشاهن ڏانهن ''دوت'' (سفير يا ايلچي) موڪليندو هو ته جيئن زباني يا لکت واريون هدايتون، يا ٻنهي قسمن جا پيغام، انهن تائين پهچائي سگهجن. سندس ڇهين پٿريلي فرمان (Rock Edict VI) ۾ "زباني حڪمن" جو واضح ذڪر ملي ٿو. بعد ۾ اها ڳالهه به ثابت ٿي ته ان دور ۾ لکت وارين هدايتن سان گڏ زباني پيغام موڪلڻ ڪا غيرمعمولي ڳالهه نه هئي. اشوڪ جي پيغامن جو مقصد سندس ''ڌمّ-وجيه'' (ڌرم ذريعي فتح) کي ڦهلائڻ هو، جنهن کي هو سڀني فتحن کان اعليٰ سمجھندو هو ۽ جنهن کي هو هر هنڌ، بلڪه ڀارت کان ٻاهر به، ڦهلائڻ جو خواهشمند هو. [[خروشٺي لپي]] جي اختيار ٿيڻ مان مختلف ثقافتن جي وچ ۾ رابطن جا واضح ۽ ناقابل ترديد نشان ملن ٿا. اهو به ممڪن آهي ته حڪومتي لکتون نصب ڪرڻ جو تصور به انهيءَ لپيءَ سان گڏ آيو هجي، ڇاڪاڻ ته اشوڪ جي فرمانن ۾ [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] اثر ڪيترن ئي اصطلاحن ۽ تحريري اندازن ۾ نظر اچي ٿو. اهي حقيقتون ظاهر ڪن ٿيون ته اشوڪ ٻين تهذيبن سان رابطي ۾ هو ۽ پنهنجي سلطنت جي حدن کان ٻاهر نون ثقافتي خيالن جي ڏي وٺ ۽ ڦهلاءَ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪري رهيو هو.<ref name="Hinuber2012">{{cite journal | author=Oskar von Hinüber |title=Did Hellenistic Kings Send Letters to Aśoka? | journal=Journal of the American Oriental Society |volume=130 | issue=2 | year=2010 | publisher=Freiburg | pages=262–265}}</ref> === يوناني دنيا === [[File:Sarnath Ashoka Capital Horse motif.jpg|thumb|right|[[سارناٿ]] جي [[اشوڪ جو شيرن وارو تاج|اشوڪي تاج]] تي گھوڙي جو نقش، جنهن کي اڪثر يوناني حقيقت نگاري (ريئلزم) جو مثال سمجھيو ويندو آهي.<ref name="Danielou">A Brief History of India, [[Alain Daniélou]], Inner Traditions / Bear & Co, 2003, p. 89-91 [https://archive.org/details/briefhistoryofin00dani/page/89]</ref>]] اشوڪ پنهنجي پٿريلي فرمانن ۾ بيان ڪري ٿو ته هن اولهه ۾ واقع [[يوناني دور]] جي بادشاهتن ڏانهن ٻڌ ڌرم ۽ ڌرم جي تبليغ لاءِ قدم کنيا. هو اهو پڻ ٻڌائي ٿو ته سندس سلطنت ۾ رهندڙ يوناني ماڻهو ٻڌ ڌرم قبول ڪندڙ هئا ۽ سندس سفيرن جا مخاطب پڻ هئا. {{blockquote |text=هاڻي ديوتائن جي پياري بادشاهه جي نظر ۾ سڀ کان وڏي فتح ڌرم جي فتح آهي. ۽ اها ڌرم فتح هتي به حاصل ڪئي وئي آهي ۽ ڇهه سئو يوجن پري به، جتي يوناني بادشاهه [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]] حڪومت ڪري ٿو، ۽ ان کان به اڳتي جتي چار بادشاهه [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] حڪومت ڪن ٿا. اهڙي طرح ڏکڻ ۾ [[چولا]]، [[پانڊيا]] ۽ [[تامراپرني]] تائين پڻ. هتي بادشاهه جي سلطنت اندر يونانين، ڪمبوجن، نابھڪن، نابھاپمڪتين، ڀوجن، پيتنيڪن، آندرهن ۽ پاليدن جي وچ ۾ به ماڻهو ديوتائن جي پياري بادشاهه جي ڌرم واري هدايتن تي عمل ڪن ٿا. جتي سندس سفير نه به پهتا آهن، اتي به ماڻهن سندس ڌرم جي تعليمات بابت ٻڌي انهن تي عمل ڪرڻ شروع ڪيو آهي ۽ مستقبل ۾ به ڪندا رهندا. |source=[[اشوڪ جا فرمان]]، [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان نمبر 13]] (ايس. ڌمّيڪا جو ترجمو)<ref>[http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html#rock14 The Edicts of King Ashoka: an English rendering by Ven. S. Dhammika] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160510060618/http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html |date=10 May 2016 }}</ref> }} {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | caption_align = center | align = left | direction = horizontal | image1 = Kalsi02.jpg | image2 = Khalsi rock edict of Ashoka.jpg | footer = [[کالسي]] جا پٿريلا فرمان (وڏو پٿريلو فرمان نمبر 13)، جن ۾ اشوڪ يوناني بادشاهن [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] جا نالا سڌيءَ طرح پنهنجي تعليمات جي مخاطبن طور کڻي ٿو. | footer_align = center }} اهو ممڪن آهي، جيتوڻيڪ يقيني نه آهي، ته اشوڪ کي يوناني حڪمرانن کان خط موصول ٿيا هجن ۽ هو يوناني بادشاهن جي حڪومتي فرمانن کان واقف هجي. ساڳي طرح جيئن هو شايد [[هخامنشي سلطنت]] جي بادشاهن جي لکتن کان واقف هو، ڇاڪاڻ ته ان دور ۾ يوناني بادشاهن جا سفير ڀارت ۾ موجود هئا ۽ اشوڪ پاڻ به پنهنجا ''دوت'' ٻاهرين ملڪن ڏانهن موڪليندو هو.<ref name="Hinuber2012"/> [[ڊيو نيسيوس (سفير)|ڊيو نيسيوس]] نالي هڪ يوناني سفير جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]] طرفان اشوڪ جي درٻار ۾ موڪليو ويو هو.<ref>{{cite web |url = http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |title = Pliny the Elder, "The Natural History", 6, 21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728023626/http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |archive-date=28 July 2013 |url-status=dead}}</ref> اهو ساڳيو بطليموس اشوڪ جي فرمانن ۾ به ٻڌ ڌرم جي پيغام حاصل ڪندڙ بادشاهن مان شمار ڪيو ويو آهي. ڪجهه يوناني فلسفي، جهڙوڪ [[هيگيسياس آف سيرين]]، جيڪو غالباً بادشاهه [[ماگاس آف سيرين]] جي دور ۾ رهندو هو، انهن کي به ممڪن طور ٻڌ ڌرم جي تعليمات کان متاثر سمجھيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته ماگاس انهن بادشاهن مان هڪ هو جن ڏانهن اشوڪ جا مذهبي سفير موڪليا ويا هئا.<ref>{{cite book |last=Preus |first=Anthony |year=2015 |title=Historical Dictionary of Ancient Greek Philosophy |url=https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |page=184 |isbn=978-1-4422-4639-3 |access-date=18 June 2017 |archive-date=4 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201104102717/https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |url-status=live }}</ref> ڀارت ۾ رهندڙ يونانين جو ٻڌ ڌرم جي واڌاري ۾ عملي ڪردار به نظر اچي ٿو. مثال طور، اشوڪ جي سفيرن مان هڪ [[ڌمّرڪشيت]] بابت پالي ذريعن ۾ ذڪر آهي ته هو هڪ يوناني (''يونا'') ٻڌ ڀڪشو هو، جنهن ٻڌ ڌرم جي تبليغ ۾ سرگرم حصو ورتو. ''[[مهاونسا]]'' ۾ هن جو ذڪر موجود آهي.<ref name="plgotw">Full text of the ''Mahavamsa'' [http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html Click chapter XII] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060905050433/http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html |date=5 September 2006 }}</ref> ڪجهه يوناني (يَوَن) شايد اشوڪ جي سلطنت ۾ انتظامي عهدن تي پڻ فائز هئا. [[رودر دامن]] جي [[گرناڙ|گِرناڙ]] واري لکت ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ جي دور ۾ [[گجرات]] جي علائقي گِرناڙ ۾ هڪ يَوَن (يوناني) گورنر مقرر هو، جيڪو هڪ آبي ذخيرو تعمير ڪرائڻ جو ذميوار هو.<ref>The Idea of Ancient India: Essays on Religion, Politics, and Archaeology by Upinder Singh [https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 p.18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229135504/https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 |date=29 December 2019 }}</ref> ڪيترن محققن جو خيال آهي ته [[پاٽلي پتر]] ۾ اشوڪ جو شاهي محل [[پرسيپولس]] ۾ موجود هخامنشي شاهي محل جي طرز تي تعمير ڪيو ويو هو.<ref>{{cite book |last1=De la Croix |first1=Horst |last2=Tansey |first2=Richard G. |last3=Kirkpatrick |first3=Diane |title=Gardner's Art Through the Ages |date=1991 |publisher=Thomson/Wadsworth |isbn=0-15-503769-2 |edition=9th |page=[https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 428] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 }}</ref> == اڳين جنمن بابت ڏند ڪٿائون == ٻڌ ڌرم جي روايتن ۽ ڏند ڪٿائن ۾ اشوڪ جي گذريل جنمن بابت به ڪيترائي قصا بيان ڪيا ويا آهن. ''مهاونسا'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ، [[نگروده]] ۽ [[ديوانمپيا تِسا]] هڪ اڳئين جنم ۾ ڀائر هئا. ان وقت هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] (Pratyekabuddha) ٻئي بيمار پرتيڪ ٻڌ جي علاج لاءِ ماکي ڳولي رهيو هو. هڪ عورت کيس هڪ ماکيءَ جي دڪان ڏانهن رهنمائي ڪئي، جيڪو انهن ٽنهي ڀائرن جي ملڪيت هو. اشوڪ وڏي سخاوت سان ان پرتيڪ ٻڌ کي ماکي عطا ڪئي ۽ انهيءَ نيڪيءَ جي عيوض اها خواهش ظاهر ڪئي ته هو مستقبل ۾ جمبودويپ جو خودمختيار حڪمران بڻجي.{{sfn|Strong|1995|p=146}} اها عورت به دعا ڪئي ته هوءَ سندس راڻي بڻجي، ۽ پوءِ ايندڙ جنم ۾ اشوڪ جي زال [[اسندهمتّا]] جي روپ ۾ پيدا ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد وارن پالي متنن موجب اسندهمتّا هڪ ٻي نيڪي پڻ ڪئي هئي: هن پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجي هٿن سان تيار ڪيل ڪپڙي جو هڪ ٽڪرو تحفي طور ڏنو هو. اهي روايتون ''دساوتٿُپّڪرڻ''، نام نهاد ڪمبوڊيائي يا توسيع يافته ''مهاونسا'' (ممڪن طور نائين يا ڏهين صدي) ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' (پندرهين صدي) ۾ محفوظ آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} ''[[اشوڪاوادان]]'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ اڳئين جنم ۾ [[راجگريهه]] جي هڪ معزز خاندان ۾ ''جيا'' نالي ڇوڪري جي صورت ۾ پيدا ٿيو هو. جڏهن هو ننڍڙو ٻار هو، تڏهن هن [[گوتم ٻڌ]] کي مٽيءَ جو هڪ ڍير کاڌي جي خيال سان پيش ڪيو. ٻڌ انهيءَ عطئي کي قبول ڪيو، جنهن تي جيا اعلان ڪيو ته هن نيڪ عمل جي نتيجي ۾ هو مستقبل ۾ بادشاهه بڻجندو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} ساڳئي روايت ۾ اهو پڻ ٻڌايو ويو آهي ته جيا جو ساٿي ''وجيا'' بعد ۾ اشوڪ جي وزير اعظم [[رادھاگپت]] جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} بعد ۾، پنهنجي ايندڙ زندگيءَ ۾، ٻڌ ڀڪشو [[اپگپت]] اشوڪ کي ٻڌائي ٿو ته سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي جو سبب اڳئين جنم ۾ مٽيءَ جو اهو ناپاڪ تحفو هو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ڪيترا پوءِ جا متن هيءَ ڪهاڻي ورجائين ٿا، پر مٽي ڏيڻ جي منفي نتيجن جو ذڪر نٿا ڪن. انهن متنن ۾ [[ڪمارلاتا]] جو ''ڪلپنا-منڊيتڪا''، [[آرياشور]] جو ''جاتڪ مالا'' ۽ ''مها-ڪرما-وڀاگا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=149}} چيني ليکڪ [[پاؤ چينگ]] پنهنجي ڪتاب ''شيه چيا جُو لائي ينگ هوا لو'' ۾ لکي ٿو ته مٽي ڏيڻ جهڙو معمولي عمل ايترو وڏو ثواب نٿو رکي سگهي جو ان جي نتيجي ۾ اشوڪ جهڙو عظيم شهنشاهه پيدا ٿئي. ان جي بدران، هو دعويٰ ڪري ٿو ته ڪنهن ٻئي اڳئين جنم ۾ اشوڪ هڪ بادشاهه جي حيثيت سان ٻڌ جون بيشمار مورتيون ٺهرايون هيون، ۽ انهيءَ عظيم ثواب جي نتيجي ۾ هو ايندڙ جنم ۾ هڪ وڏي شهنشاهه جي صورت ۾ پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=163}} پالي ٻوليءَ جي چوڏهين صديءَ واري داستاني ڪتاب ''دساوتٿُپّڪرڻ'' (ممڪن طور چوڏهين صديءَ جو) ماکيءَ واري واپاري ۽ مٽي ڏيندڙ ٻار ٻنهي ڪهاڻين کي پاڻ ۾ ملائي پيش ڪري ٿو. هي متن ''مهاونسا'' واري قصي جو ٿورو مختلف بيان ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته اهو واقعو [[گوتم ٻڌ]] جي ڄمڻ کان به اڳ ٿيو هو. ان کان پوءِ ڪتاب چوي ٿو ته اهو ماکي عطا ڪندڙ واپاري بعد ۾ انهيءَ ٻار جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو، جنهن ٻڌ کي مٽي پيش ڪئي هئي. پر هن روايت ۾ هڪ اضافي تفصيل به آهي: ٻڌ اها مٽي پنهنجي خادم [[آنند]] کي ڏني ته جيئن ان مان [[پلستر]] تيار ڪيو وڃي. اهو پلستر بعد ۾ وهار جي ڀتين ۾ پيل ڏارن ۽ شگافن جي مرمت لاءِ استعمال ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=163-165}} == آخري سال == === تسّراڪشا راڻي طور === اشوڪ جي آخري تاريخي لکت [[اشوڪ جا وڏا ستوني فرمان|ستوني فرمان نمبر 4]] آهي، جيڪا سندس حڪومت جي 26هين سال سان تعلق رکي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اشوڪ جي زندگيءَ جي آخري دور بابت ڄاڻ جو واحد ذريعو ٻڌ ڌرمي روايتون ۽ ڏند ڪٿائون آهن. سري لنڪائي روايت مطابق اشوڪ جي مهاراڻي [[اسندهمتّا]] سندس حڪومت جي 29هين سال ۾ وفات ڪري وئي، ۽ 32هين سال ۾ سندس ٻي زال [[تشيارڪشا|تسّراڪشا]] کي راڻيءَ جو لقب ڏنو ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ٻنهي ''مهاونسا'' ۽ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ [[بودهي وڻ]] سان خاص عقيدت ۽ محبت رکندو هو. حسد ۾ مبتلا تسّراڪشا "بودهي" کي اشوڪ جي ڪنهن محبوبه عورت جو نالو سمجهي ويٺي. پوءِ هن ڪاري جادو ذريعي وڻ کي سُڪائڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Strong|1995|p=152}} ''اشوڪاوادان'' موجب هن ان مقصد لاءِ هڪ جادوگر عورت کي ڀرتي ڪيو. جڏهن اشوڪ کيس سمجهايو ته "بودهي" دراصل هڪ وڻ جو نالو آهي، تڏهن هن ساڳي جادوگر عورت کان وڻ کي ٻيهر صحتمند ڪرايو.{{sfn|Strong|1995|pp=152–153}} پر ''مهاونسا'' مطابق تسّراڪشا آخرڪار وڻ کي مڪمل طور تباهه ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي،{{sfn|Strong|1995|p=153}} ۽ اهو واقعو اشوڪ جي حڪومت جي 34هين سال ۾ پيش آيو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''اشوڪاوادان'' موجب تسّراڪشا (جنهن کي هتي ''تشيارڪشيتا'' چيو ويو آهي) اشوڪ جي پٽ [[ڪُنالا]] سان عشق ڪرڻ لڳي، پر ڪُنالا سندس خواهش رد ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ اشوڪ کيس ستن ڏينهن لاءِ سلطنت جو مڪمل اختيار ڏئي ڇڏيو. انهيءَ مختصر عرصي دوران هن ڪُنالا تي ظلم ڪيو ۽ سندس اکيون ڪڍرائي کيس انڌو ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هن ڪاوڙ ۾ اچي چيو ته: "مان هن جون اکيون پٽي ڪڍندس، سندس جسم کي لوهي ڪنڊن سان چيريندس، کيس جيئري ڀالي تي چاڙهيندس، سندس نڪ آري سان ڪٽيندس ۽ سندس زبان استري سان وڍيندس." بعد ۾ ڪُنالا معجزاتي نموني ٻيهر بينائي حاصل ڪري ورتي ۽ راڻي لاءِ معافي جي درخواست ڪئي، پر اشوڪ ان جي باوجود تسّراڪشا کي قتل ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=152}} [[ڪشيميندر]] جي ''اوادان-ڪلپا-لتا'' ۾ به هيءَ روايت بيان ٿيل آهي، پر اتي اشوڪ جي شخصيت کي وڌيڪ مثبت ڏيکارڻ لاءِ لکيو ويو آهي ته ڪُنالا جي نظر واپس اچڻ کان پوءِ اشوڪ راڻيءَ کي معاف ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=165}} == وفات == سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي 37هين سال ۾ وفات ڪئي،{{sfn|Guruge|1995|p=51}} جنهن جو مطلب آهي ته سندس وفات لڳ ڀڳ 232 ق م ۾ ٿي.{{sfn|Kosmin|2014|p=36}} ''اشوڪاوادان'' موجب پنهنجي زندگيءَ جي آخري ڏينهن ۾ شهنشاهه سخت بيمار ٿي پيو. هن ٻڌ سنگهه کي عطيا ڏيڻ لاءِ سرڪاري خزاني مان رقم استعمال ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن تي سندس وزيرن کيس رياستي خزاني تائين رسائي کان روڪي ڇڏيو. ان کان پوءِ اشوڪ پنهنجون ذاتي ملڪيتون عطيو ڪرڻ لڳو، پر ان کان به کيس روڪيو ويو. آخرڪار، وفات وقت سندس وٽ صرف هڪ [[املي|آملي]] (Myrobalan) جو اڌ ڦر بچيو هو، جيڪو هن پنهنجي آخري نذراني طور سنگهه کي پيش ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=18}} اهڙيون روايتون ٻڌ سنگهه کي سخاوت سان عطيا ڏيڻ جي اهميت اجاگر ڪن ٿيون ۽ اهو پڻ ڏيکارين ٿيون ته سلطنت ٻڌ ڌرم جي حمايت ۾ ڪهڙو ڪردار ادا ڪندي هئي.{{sfn|Singh|2008|p=332}} هڪ مشهور ڏند ڪٿا مطابق اشوڪ جي جسد کي ساڙڻ وقت سندس چتا مسلسل ست ڏينهن ۽ ست راتيون ٻرندي رهي. <ref>{{cite book |last=Strong |first=John |date=2007 |title=Relics of the Buddha |url=https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |publisher=Motilal Banarsidass Publishers |page=149 |isbn=978-81-208-3139-1 |access-date=15 November 2015 |archive-date=8 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508154548/https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |url-status=live }}</ref> == آثارِ قديمه جا باقيات == === اڏاوت === [[File:Lomas_Rishi_entrance.jpg|thumb|[[لوماس رشي غار]] جو تراشيل دروازو، [[بارابر غارون]]، تعمير لڳ ڀڳ 250 ق م]] اشوڪ سان منسوب مختلف اسٽوپن کان علاوه، [[اشوڪ جا ٿنڀا|سندس تعمير ڪرايل ٿنڀو]] اڄ به برصغير جي مختلف علائقن ۾ موجود آهن. اشوڪ کي عام طور ڀارت ۾ پٿر تي ٻڌل تعميراتي فن جي شروعات جو باني سمجهيو ويندو آهي، جيڪا ٻڌ ڌرم جي خدمت لاءِ وقف هئي. ممڪن آهي ته هي فن [[يوناني-بئڪٽريائي]] ڪاريگرن جي اثر هيٺ ترقي ڪئي هجي، جيڪي [[سڪندر اعظم]] کان پوءِ هن خطي ۾ آيا هئا.<ref name="Stone">[https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 Introduction to Indian Architecture Bindia Thapar, Tuttle Publishing, 2012, p.21] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229200601/https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 |date=29 December 2019 }}</ref> اشوڪ کان اڳ عمارتون گهڻو ڪري غير مستقل مواد جهڙوڪ ڪاٺ، [[بانس]] ۽ ڇپر مان ٺاهيون وينديون هيون.<ref name="Stone"/><ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| title = Gardner's Art through the Ages: Non-Western Perspectives, Fred S. Kleiner, Cengage Learning, 2009, p14| isbn = 9780495573678| last1 = Kleiner| first1 = Fred S.| date = 5 January 2009| publisher = Cengage Learning| access-date = 17 June 2017| archive-date = 26 December 2019| archive-url = https://web.archive.org/web/20191226115443/https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| url-status = live}}</ref> امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ موجود پنهنجي شاهي محل کي ڪاٺ جي بدران پٿر استعمال ڪري ٻيهر تعمير ڪرايو هجي،{{sfn|Mookerji|1995|p=96}} ۽ شايد هن ان مقصد لاءِ پرڏيهي ڪاريگرن جي به مدد ورتي هجي.<ref>"Ashoka was known to be a great builder who may have even imported craftsmen from abroad to build royal monuments." Monuments, Power and Poverty in India: From Ashoka to the Raj, A. S. Bhalla, I.B.Tauris, 2015 p.18 [https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191226160624/https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18|date=26 December 2019}}</ref> اشوڪ هڪ نئين روايت به قائم ڪئي، جنهن ۾ هن پنهنجي [[اشوڪ جا فرمان|فرمانن]] کي پائيدار پٿرن تي اُڪرائڻ شروع ڪيو. ساڳئي طرح سندس ٻڌ ڌرمي نشانين سان سينگاريل ستون به انهيءَ تعميراتي جدت جو اهم مثال آهن. <gallery> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India.jpg|[[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪ جو هڪ ٿنڀو]]، [[ويشالي]] File:Vajrasana, early 20th century.jpg|[[مھاٻوڌي مندر]] ۾ موجود [[وَجر آسن]] (هيرن جهڙو تخت)، جيڪو اشوڪ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو Rampurva bull capital detail.jpg|[[رمپُروا]] جي بيل واري تاج جو تفصيلي منظر، جنهن جي [[ابيڪس (معماري)|ابيڪس]] تي ٻن ''شعلا نما پالميٽن'' جي وچ ۾ ڪنول جو گل ۽ ننڍا گلاب نما گل تراشيل آهن. File:Barabar_caves_Sudama_inside.jpg|[[بارابر غارون]] ۾ واقع ''سداما غار''، جنهن ۾ چمڪندڙ گرينائيٽ سان سينگاريل وڏو محرابي هال ۽ اشوڪ جي نالي وارو ڪتبو موجود آهي. </gallery> === برهمي لِپي === [[File:Ashokan Brahmi script (consonants).png|thumb|left|اشوڪ دور جي برهمي لِپي]] [[برهمي لِپي]] ڀارت ۾ لڳ ڀڳ ٽئين صدي ق م دوران پنهنجي مڪمل ۽ ترقي يافته صورت ۾ ظاهر ٿي. <ref name="PO">{{cite book |last1=Olivelle |first1=Patrick |title=Ashoka: Portrait of a Philosopher King |date=9 January 2024 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-27000-6 |page=61-62 |url=https://www.google.com/books/edition/Ashoka/TE3gEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Ashoka+invented+Brahmi&pg=PA61&printsec=frontcover |language=en}}</ref> ممڪن آهي ته اشوڪ ئي هن نئين لِپي جو موجد هجي، جنهن کي پوءِ هن پنهنجي فرمانن ۽ ڪتبن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو، پر هي سوال اڃا تائين حتمي طور حل نه ٿي سگهيو آهي.<ref name="PO"/> ڪيترن مغربي ۽ ڀارتي عالمن جو خيال آهي ته برهمي لِپي ڪنهن سامي (Semitic) لِپي مان اخذ يا متاثر ٿي هئي، جيئن اتر-اولهه ۾ استعمال ٿيندڙ [[خروشٺي لِپي]] غالباً [[ارامي لِپي]] مان نڪتل هئي. انهن عالمن مطابق برهمي لِپي اشوڪ جي دور ۾ چند سالن اندر تيار ڪئي وئي ۽ پوءِ اشوڪ جي فرمانن ذريعي سڄي سلطنت ۾ ڦهلجي وئي، جنهن سان ڀارت ۾ ڪتبن جي هڪ نئين روايت جو آغاز ٿيو.{{Sfn|Salomon|1998|pp=18–24}} ان جي ابتڙ، ڪيترائي ٻيا عالم پرڏيهي اثر واري نظريي کي رد ڪن ٿا ۽ برهمي لِپي کي مڪمل طور مقامي ارتقا جو نتيجو قرار ڏين ٿا.{{sfn|Salomon|1998|pp=19–21 with footnotes}}{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|p=194 with footnote 421}} ايندڙ هزارين سالن دوران ڏکڻ ايشيا جون اڪثر لِپيون اشوڪي برهمي لِپي مان ئي نڪتيون. <ref name="PO"/> === ڪتبا ۽ پٿريلا فرمان === [[File:AiKhanoumAndIndia.jpg|thumb|اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ ۽ همعصر يوناني شهر [[آئي-خانوم]] جو مقام.<ref>Reference: ''India: The Ancient Past'' p. 113, Burjor Avari, [[Routledge]], {{ISBN|0-415-35615-6}}</ref>]] {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 400 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = AsokaKandahar.jpg | image2 = Kandahar Bilingual Rock Inscription (transcription).png | footer = [[اشوڪ جو قنڌار ڪتبو]]، جيڪو يوناني ۽ [[ارامي لِپي]] ۾ ٻه-لساني ڪتبو آهي، [[قنڌار]] مان دريافت ٿيو ({{small|[[افغانستان قومي عجائب گهر]]}}) | footer_align = center }} اشوڪ جا فرمان (Edicts) 33 ڪتبن جو هڪ مجموعو آهن، جيڪي [[اشوڪ جا ٿنبا|اشوڪي ٿنبو]]، وڏن پٿرن ۽ غارن جي ڀتين تي سندس حڪمراني دوران اُڪيرا ويا هئا.<ref name="Irwin 1973 706–720"/> اهي ڪتبا اڄوڪي پاڪستان ۽ ڀارت جي مختلف علائقن ۾ پکڙيل آهن ۽ ٻڌ ڌرم جي موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا مادي ثبوت سمجهيا وڃن ٿا. انهن فرمانن ۾ ٻڌ ڌرم جي ابتدائي ۽ وسيع ڦهلاءَ جو تفصيلي بيان ملي ٿو، جيڪو ڀارتي تاريخ جي هڪ طاقتور ترين حڪمران جي سرپرستي هيٺ ٿيو. انهن مان اشوڪ جي تبليغي سرگرمين، اخلاقي اصولن، مذهبي خيالن، سماجي ڀلائي ۽ جانورن جي تحفظ بابت قيمتي ڄاڻ ملي ٿي.{{sfn|Singh|2012}} اشوڪ کان اڳ شاهي حڪم ۽ سرڪاري پيغام شايد اهڙي مواد تي لکيا ويندا هئا جيڪو وقت سان ضايع ٿي ويندو هو، جهڙوڪ کجيءَ جا پن، ڀورج وڻ جي ڇال، ڪپهه جو ڪپڙو يا ڪاٺيون تختيون.{{sfn|Lahiri|2015|pp=120–121}} جيتوڻيڪ اشوڪ جي سرڪاري انتظاميا اهڙو مواد استعمال ڪندي رهي، پر اشوڪ پنهنجا اهم پيغام پٿرن تي به اُڪرائڻ شروع ڪرايا.{{sfn|Lahiri|2015|pp=120–121}} امڪان آهي ته هن کي اهڙا ڪتبا نصب ڪرڻ جو خيال پاڙيسري [[ھخامنشي سلطنت]] کان مليو هجي.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} اهو پڻ ممڪن آهي ته اشوڪ جا ڪيترائي پيغام ڪاٺ يا ٻين غير مستقل مواد تي لکي سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليا ويا هجن، پر اهي سڀ دستاويز وقت سان گڏ ختم ٿي ويا.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} عالمن اڄ به اشوڪ جي فرمانن ۾ ظاهر ڪيل ۽ لڪل سياسي نظرين جو تجزيو ڪري رهيا آهن، خاص طور تي سندس شاهي تصور (امپيريل وژن) بابت. اهي اهو سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ته اشوڪ پنهنجي انتهائي وسيع، گهڻ ثقافتي ۽ معاشي طور متنوع ٽئين صدي ق م واري سلطنت کي ڪيئن منظم ڪرڻ چاهيو.{{sfn|Singh|2012|p=132}} بهرحال هڪ ڳالهه واضح آهي ته اشوڪ جا ڪتبا برصغير ۾ شاهي ڪتبن جو سڀ کان پراڻو محفوظ مجموعو آهن، ۽ انهيءَ لحاظ سان اهي حڪومتي روايتن ۾ هڪ وڏي جدت جي حيثيت رکن ٿا.{{sfn|Singh|2012}} اشوڪ جا گهڻا ڪتبا مختلف [[پراڪرت]] ٻولين جي ميلاپ ۾ لکيل آهن ۽ انهن لاءِ [[برهمي لِپي]] استعمال ڪئي وئي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=126}} اشوڪ جي ڪيترن ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي شهرن جي ويجهو، اهم واپاري رستن تي يا مذهبي اهميت وارن هنڌن تي نصب ڪيا ويا هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=6}} انهن مان ڪيترائي ڪتبا ٽڪرين، پٿريلي پناهه گاهن ۽ مقامي طور مقدس سمجهيل جڳهن تي مليا آهن.{{sfn|Lahiri|2015|p=143}} ان بابت مختلف نظرين موجب: * اهي هنڌ شايد قديم ميگالٿڪ ثقافتن جا مرڪز هئا. * يا اشوڪ جي زماني ۾ مقدس جايون سمجهيون وينديون هيون. * يا وري انهن جي فطري عظمت روحاني اقتدار جي علامت طور استعمال ڪئي وئي هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=23}}{{sfn|Lahiri|2015|pp=143–157}} دلچسپ ڳالهه اها آهي ته اشوڪ جا ڪتبا موريا سلطنت جي وڏن شهرن جهڙوڪ [[پاٽلي پتر]]، [[وديشا]]، [[اجييني]] ۽ [[تڪششيلا]] مان نه مليا آهن.{{sfn|Lahiri|2015|p=143}} ممڪن آهي ته انهن شهرن ۾ موجود ڪيترائي ڪتبا وقت سان ضايع ٿي ويا هجن. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوانزانگ]] اهڙن ڪجهه اشوڪي ستنن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي اڃا تائين جديد محققن کي نه مليا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=6}} اهو پڻ لڳي ٿو ته اشوڪ هر حڪم پهرين صوبائي گورنرن ڏانهن موڪليندو هو، جيڪي پوءِ پنهنجي علائقي جي عملدارن تائين اهو پيغام پهچائيندا هئا.{{sfn|Lahiri|2015|p=127}} مثال طور [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان نمبر 1]] مختلف هنڌن تي مختلف نسخن ۾ مليو آهي. سڀني نسخن ۾ لکيل آهي ته اشوڪ 256 ڏينهن جي دوري دوران اهو حڪم جاري ڪيو. هي انگ ظاهر ڪري ٿو ته اهو پيغام هڪ ئي وقت سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليو ويو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=133}} [[ڪرناٽڪ]] جي پاڙيسري هنڌن [[برهمگري]]، [[سدّاپور]] ۽ [[جاٽنگا-راميشور]] مان مليل هڪ ئي پيغام جا ٽي نسخا ڏکڻ صوبي جي گاديءَ [[سورنگري]] مان موڪليا ويا هئا. انهن ٽنهي نسخن ۾ ساڳيو متن آهي، جنهن کان اڳ ''آريه-پتر'' (شايد اشوڪ جو پٽ ۽ صوبائي گورنر) ۽ ''مها ماتر'' (سرڪاري عملدار) طرفان سلام پيش ڪيو ويو آهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=127}} === سِڪا === [[ڪيڊيوسيس]] (Caduceus) جو نشان ٽئين ۽ ٻي صدي ق م دوران [[موريا سلطنت]] جي [[پنچ-مارڪ ٿيل سڪا|پنچ-مارڪ ٿيل سڪن]] تي ظاهر ٿئي ٿو. سڪن جي مطالعي (Numismatics) مان معلوم ٿئي ٿو ته هي نشان شهنشاهه اشوڪ جي ذاتي مُهر يا "[[مدرا]]" طور استعمال ٿيندو هو.<ref>Indian Numismatics, Damodar Dharmanand Kosambi, Orient Blackswan, 1981, p.73 [https://books.google.com/books?id=favxZII9WtwC&pg=PA73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191215201423/https://books.google.com/books?id=favxZII9WtwC&pg=PA73|date=15 December 2019}}</ref> هي نشان موريا دور کان اڳ وارن پنچ-مارڪ ٿيل سڪن تي نظر نٿو اچي، پر رڳو موريا دور جي سڪن تي استعمال ٿيو. ان سان گڏ هيٺيان نشان به ڏسڻ ۾ اچن ٿا: * [[ٽن محرابن واري ٽڪريءَ جو نشان]] * "ٽڪريءَ تي مور" وارو نشان * [[ٽرِسڪيليس]] * [[تڪششيلا]] جو نشان<ref>Malwa Through the Ages, from the Earliest Times to 1305 A.D, Kailash Chand Jain, Motilal Banarsidass Publ., 1972, p.134 [https://books.google.com/books?id=_3O7q7cU7k0C&pg=PA134] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224053358/https://books.google.com/books?id=_3O7q7cU7k0C&pg=PA134|date=24 December 2019}}</ref> <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Caduceus on Mauryan coin.jpg|موريا دور جي [[پنچ-مارڪ ٿيل سڪا|پنچ-مارڪ ٿيل سڪي]] تي ڪيڊيوسيس جو نشان File:India Mauryan emperor Ashoka Punch-marked Coin.jpg|اشوڪ سان منسوب هڪ پنچ-مارڪ ٿيل سڪو<ref>{{cite book |last=Mitchiner |first=Michael |date=1978 |title=Oriental Coins & Their Values: The Ancient and Classical World 600 B.C. - A.D. 650 |publisher=Hawkins Publications |page=544 |isbn=978-0-9041731-6-1}}</ref> File:I15 1karshapana Maurya Ashoka MACW4229 1ar (8486624862).jpg|موريا دور جو هڪ چانديءَ جو [[ڪرشاپڻ]] سڪو، جيڪو شايد اشوڪ جي زماني جو هجي، [[مٿرا]] جي ٽڪسالي مان. '''سامهون وارو پاسو:''' سج ۽ جانور سميت مختلف نشان. '''پٺيون پاسو:''' هڪ علامتي نشان. '''ماپ:''' 13.92 × 11.75 ملي ميٽر. '''وزن:''' 3.4 گرام. </gallery> === شاھي نشان=== [[File:Ashoka_Chakra.svg|thumb|upright=0.5|[[اشوڪ چڪر]]، يعني "ڌرم جو ڦيٿو"، جيڪو جديد [[ڀارت جو قومي جهنڊو|ڀارت جي قومي جهنڊي]] ۾ شامل ڪيو ويو آهي.]] اشوڪي ٿنڀن جا مٿيان حصا انتهائي حقيقت پسندانه انداز ۾ تراشيل هئا ۽ انهن تي مخصوص [[موريا پالش]] ڪئي ويندي هئي، جنهن سبب پٿر جي سطح تي چمڪدار ۽ هموار ڏيک پيدا ٿيندو هو.<ref name="Irwin 1973 706–720">{{Cite journal |last=Irwin |first=John |date=1973 |title='Aśokan' Pillars: A Reassessment of the Evidence |url=https://www.jstor.org/stable/877526 |journal=The Burlington Magazine |volume=115 |issue=848 |pages=706–720 |jstor=877526 }}</ref> [[اشوڪ جو چئن شينھن وارو ٿنڀي جو مٿو]] (Lion Capital of Ashoka)، جيڪو اشوڪ جي قائم ڪيل هڪ ٿنڀي جي چوٽيءَ تي نصب هو، ان ۾ ڦيٿي جهڙي هڪ علامت تراشيل آهي، جنهن کي [[اشوڪ چڪر]] چيو وڃي ٿو. هي ڦيٿو ان "ڌرم چڪر" جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن کي [[گوتم ٻڌ]] هلندڙ بڻايو هو. اڄ اهو ئي اشوڪ چڪر جديد ڀارت جي قومي جهنڊي جو اهم حصو آهي. ان ٿنڀي جي مٿي واري حصي تي چڪري سميت چئن شينھن جا مجسما پڻ موجود آهن، جيڪي اڄ جي [[ڀارت جي سرڪاري مُهر]] (State Emblem of India) ۾ پڻ استعمال ٿين ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} == جديد علمي تحقيق == === ٻيهر دريافت === اشوڪ تقريباً مڪمل طور وساريو ويو هو، جيستائين اوڻيهين صديءَ ۾ [[جيمس پرنسپ]] تاريخي ماخذن کي ظاهر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا نه ڪيو. [[برهمي لِپي]] کي پڙهڻ ۽ سمجهڻ کان پوءِ، پرنسپ شروعاتي طور تي ڪتبن ۾ ذڪر ڪيل "[[پريادسي]]" کي [[انوراداپورا بادشاهت]] جي بادشاهه [[ديوانمپيه تِسا]] سان منسوب ڪيو. پر 1837ع ۾ [[جارج ٽرنور]] هڪ اهم سري لنڪائي مخطوطو ([[ديپاونسا]]، يعني "ٻيٽ جو تواريخ") دريافت ڪيو، جنهن ۾ پريادسي کي اشوڪ سان سڌي طرح ڳنڍيو ويو: {{blockquote|ٻڌ جي نروان کان ٻه سئو ارڙهن سال پوءِ پريادسي جي تاجپوشي ٿي... جيڪو چندرگپت جو پوٽو، بندوسار جو پٽ، ۽ ان وقت [[اجييني|اجيائني]] جو نائب حڪمران هو.|[[ديپاونسا]]{{sfn|Allen|2012|p=168}}}} [[File:Rock_edict-_closer_look.JPG|thumb|[[ماسڪي]] جو [[ننڍو پٿريلو فرمان]]، جنهن ۾ ليکڪ جو نالو "ديوانمپريه اشوڪ" ڏنل آهي. هي ڪتبو ٻنهي نالن کي هڪ شخص سان ڳنڍي ٿو ۽ ثابت ڪري ٿو ته مشهور [[اشوڪ جا فرمان]] اشوڪ طرفان جاري ڪيا ويا هئا.]] ان کان پوءِ "ديوانمپريه پريادرسن" ۽ اشوڪ جي هڪ ئي شخص هجڻ جي تصديق مختلف ڪتبن ذريعي ٿي. خاص طور تي [[ماسڪي]] مان مليل [[ننڍو پٿريلو فرمان]] هن سڃاڻپ کي قطعي طور ثابت ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ اشوڪ جو نالو سندس شاهي لقب "ديوانمپريه" (يعني "ديوتائن جو پيارو") سان گڏ لکيل آهي.<ref name=CSH>{{cite book |title=The Cambridge Shorter History of India |publisher=CUP Archive |page=42 |url=https://books.google.com/books?id=9_48AAAAIAAJ&pg=PA42 |language=en |access-date=13 July 2018 |archive-date=25 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191225190721/https://books.google.com/books?id=9_48AAAAIAAJ&pg=PA42 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Gupta |first1=Subhadra Sen |title=Ashoka |date=2009 |publisher=Penguin UK |isbn=9788184758078 |page=13 |url=https://books.google.com/books?id=L5ru08et_ZAC&pg=PT13 |language=en |access-date=13 July 2018 |archive-date=31 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191231152002/https://books.google.com/books?id=L5ru08et_ZAC&pg=PT13 |url-status=live }}</ref> {{poemquote| [هي اعلان] ديوانمپريه اشوڪ جو آهي. مون کي ٻڌ جي [[شاکيه]] پيروڪار بڻجندي اڍائي سال کان وڌيڪ وقت گذري چڪو آهي. هڪ سال کان وڌيڪ عرصو ٿيو آهي جو مون [[سنگهه]] جو دورو ڪيو ۽ وڏي جوش سان ان سان وابستگي اختيار ڪئي. اهي ديوتا، جيڪي اڳ [[جمبوديپ]] ۾ انسانن سان نه مليا هئا، هاڻي انهن سان ملي ويا آهن. اهو مقصد هڪ معمولي شخص به حاصل ڪري سگهي ٿو، جيڪڏهن هو اخلاقي اصولن جو پابند هجي. ڪنهن کي به ائين نه سوچڻ گهرجي ته صرف وڏو يا اعليٰ شخص ئي اهو مقصد حاصل ڪري سگهي ٿو. بلڪه معمولي ۽ اعليٰ ٻنهي ماڻهن کي ٻڌايو وڃي ته: "جيڪڏهن اوهين اهڙيءَ طرح عمل ڪندا ته هي ڪم ڊگهي عرصي تائين ڪامياب رهندو ۽ وڌيڪ ترقي ڪندو."{{sfn|Hultzsch|1925|p=[https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353 174–175]}} |[[ماسڪي]] جو [[ننڍو پٿريلو فرمان]] }} اشوڪ جي مطالعي ۾ هڪ ٻيو اهم نالو برطانوي [[آثار قديمه]] جي ماهر [[جان هيوبرٽ مارشل]] جو آهي، جيڪو [[ڀارت جي آثار قديمه سروي]] جو ڊائريڪٽر جنرل رهيو. سندس خاص دلچسپي [[سانچي]]، [[سارناتھ]]، [[هڙپا]] ۽ [[موهن جو دڙو]] سان لاڳاپيل هئي. برطانوي آثار قديمه ماهر ۽ فوجي انجنيئر [[اليگزينڊر ڪننگهم]]، جنهن کي اڪثر "ڀارت جي آثار قديمه سروي جو باني" چيو ويندو آهي، [[ڀارهوت اسٽوپا]]، سارناتھ، سانچي ۽ [[مهابودهي مندر]] جهڙن تاريخي ماڳن کي عالمي سطح تي متعارف ڪرايو.{{full cn|date=April 2026}} برطانوي آثار قديمه ماهر [[مارٽيمر ويلر]] پڻ اشوڪ سان لاڳاپيل تاريخي ماخذن، خاص طور [[تڪششيلا]] بابت اهم کوجنا ڪئي.{{citation needed|date=June 2016}} === تصور ۽ تاريخ نويسي === اشوڪ جي زندگيءَ جي تعمير نو ۾ ٻڌ ڌرمي ماخذن جي استعمال، اشوڪ بابت جديد تصور تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. روايتي روايتن تي ڀاڙيندڙ ابتدائي عالمن اشوڪ کي بنيادي طور هڪ ٻڌ ڌرمي بادشاهه طور پيش ڪيو، جيڪو ويدڪ مذهب مان ٻڌ ڌرم ڏانهن تبديل ٿيو ۽ ٻڌ خانقاهن جو سرگرم سرپرست رهيو. تنهن هوندي به، ڪيترن جديد عالمن هن روايتي تصوير تي سوال اٿاريا آهن. [[روميلا ٿاپر]] لکي ٿي: {{blockquote|اسان کي اشوڪ کي هڪ اهڙي حڪمران طور به ڏسڻ گهرجي، جيڪو هڪ مخصوص تاريخي دور ۾ سلطنت کي ورثي طور حاصل ڪري ان کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو، ۽ ساڳئي وقت هڪ اهڙو شخص پڻ، جيڪو سماج کي اخلاقي اصولن جي تبليغ ذريعي تبديل ڪرڻ لاءِ پرعزم هو.}} اشوڪ بابت اهڙو واحد سڌو ماخذ، جيڪو ٻڌ ڌرمي روايتن مان نه آيو آهي، سندس فرمان آهن. اهي فرمان واضح لفظن ۾ ڪٿي به نٿا چون ته اشوڪ ٻڌ ڌرمي هو. انهن فرمانن ۾ اشوڪ پنهنجي دور جي اهم مذهبن، يعني: [[ٻڌ ڌرم]]، [[برهمڻ ڌرم]]، [[جين ڌرم]] ۽ [[آجيواڪ مذهب]] سان رواداري ۽ احترام جو اظهار ڪري ٿو. سندس گهڻا فرمان عام رعيت لاءِ آهن ۽ اهڙن اخلاقي اصولن تي زور ڏين ٿا، جن کي مختلف مذهبن جا ماڻهو قبول ڪري سگهن. اقتصادي مفڪر [[امرتيه سين]] لکي ٿو: {{blockquote|ٽئين صدي ق م ۾ ڀارتي شهنشاهه اشوڪ ڪيترائي سياسي فرمان جاري ڪيا، جن ۾ رواداري ۽ فردي آزاديءَ جي حمايت ڪئي وئي، نه رڳو رياستي پاليسي طور پر ماڻهن جي پاڻ ۾ لاڳاپن جي حوالي سان پڻ.}}<ref>{{cite journal|last1=Sen|first1=Amartya|title=Universal Truths and the Westernizing Illusion|journal=Harvard International Review|date=Summer 1998|volume=20|issue=3|pages=40–43}}</ref> بهرحال، فرمانن مان مضبوط اشارا ملن ٿا ته اشوڪ ٻڌ ڌرم سان گهري وابستگي رکندڙ هو. هڪ فرمان ۾ هو رسمن جي اهميت گهٽائي ڏيکاري ٿو، جڏهن ته ويدڪ جانورن جي قربانين تي پابندي لڳائي ٿو. هي حقيقت ظاهر ڪري ٿي ته هو اخلاقي هدايت لاءِ ويدڪ روايت تي ڀاڙڻ نٿو چاهي. ان کان علاوه: هڪ فرمان ۾ پاڻ کي [[اپاسڪ]] (ٻڌ ڌرم جو غير راهب پيروڪار) سڏي ٿو؛ ڪيترن فرمانن ۾ ٻڌ ڌرمي متنن سان گهري واقفيت ظاهر ڪري ٿو؛ ٻڌ ڌرم جي مقدس ماڳن تي پٿريلا ستون نصب ڪرايا؛ ۽ ٻين مذهبن جي مقدس ماڳن بابت اهڙو عمل نظر نٿو اچي. هو لفظ "ڌمّه" (Dhamma) به استعمال ڪري ٿو، جيڪو اخلاقي عملن جي بنيادي روحاني قدرن ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيتوڻيڪ هن اهو لفظ سخت مذهبي ضابطي جي معنيٰ ۾ استعمال نه ڪيو، پر اخلاقي زندگيءَ جي روح طور استعمال ڪيو. روميلا ٿاپر مطابق: {{blockquote|اشوڪ جو ڌمّه ڪنهن خدائي وحي مان پيدا نه ٿيو هو، جيتوڻيڪ ان تي عمل ڪرڻ سان جنت جي اميد ڏياري ويندي هئي. اهو وڌيڪ اهڙي اخلاقي نظام سان لاڳاپيل هو، جيڪو مختلف حالتن جي منطقي ضرورتن موجب ترتيب ڏنل هو.}} هو انهن اخلاقي قدرن جي به تبليغ ڪري ٿو، جيڪي ٻڌ جي تدريجي تعليم جي پهرين ٽن مرحلن سان مشابهت رکن ٿا.<ref>Richard Robinson, Willard Johnson, and Thanissaro Bhikkhu, ''Buddhist Religions'', fifth ed., Wadsworth 2005, page 59.</ref> اشوڪ بابت اسان جي گهڻي ڄاڻ انهن ڪتبن مان ملي ٿي، جيڪي هن پنهنجي سلطنت جي مختلف علائقن ۾ پٿرن ۽ ستنن تي اُڪرايا. انهن سڀني ڪتبن ۾ هو پاڻ کي رحم دل، شفقت ڪندڙ ۽ عوام جي خيرخواهه حڪمران طور پيش ڪري ٿو. ڪلنگا وارن فرمانن ۾ هو پنهنجي رعيت کي "پنهنجا ٻار" سڏي ٿو ۽ لکي ٿو ته جيئن هڪ پيءُ پنهنجي اولاد جي ڀلائي چاهي ٿو، تيئن هو به پنهنجي رعيت جي خوشحالي چاهي ٿو.<ref name="VenSDhammika_1993">[https://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html The Edicts of King Ashoka] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328144411/http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html |date=28 March 2014 }}, English translation (1993) by Ven. S. Dhammika. {{ISBN|955-24-0104-6}}. Retrieved 21 February 2009</ref> ==== ڪتبن جي شاهديءَ جي متبادل تشريح ==== {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 450 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | header = فرمان ۽ انهن جا بيان ڪيل مصنف | image1 = Major Rock Edicts and Major Pillar Edicts by Devanampiya Piyadasi.jpg | caption1 = [[پريادسي]] يا ''[[ديوانمپريه]]'' پريادسي ("ديوتائن جو پيارو ۽ مهربان") جي نالي سان فرمان:<br />[[File:Brown pog.svg|8px]]: وڏا پٿريلا فرمان<br />[[File:Brown 5C3317.svg|3px]]: وڏا ستوني فرمان | image2 = Minor Rock Edicts and Minor Pillar Edicts of Ashoka.jpg | caption2 = اشوڪ يا فقط ''[[ديوانمپريه]]'' جي نالي سان فرمان:<br />[[File:Orange ff8040 pog.svg|8px]]: ننڍا پٿريلا فرمان<br />[[File:Orange F79A18.svg|3px]]: ننڍا ستوني فرمان | footer = ٻنهي قسمن جي ڪتبن جي جاگرافيائي ورڇ ۽ ٻڌ ڌرم بابت مختلف مواد، ڪجهه عالمن مطابق، شايد مختلف حڪمرانن ڏانهن اشارو ڪن ٿا.<ref name="CIB226"/> | footer_align = center }} [[ڪرسٽوفر آءِ. بيڪوِٿ]] هڪ اهڙو نظريو پيش ڪيو آهي، جنهن کي مکيه علمي حلقن قبول نه ڪيو آهي. هن جي مطابق "اشوڪ"، جنهن جو نالو صرف [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍن پٿريلن فرمانن]] ۾ اچي ٿو، اهو ساڳيو شخص نه هو جنهن کي "[[پريادسي]]" يا "[[ديوانمپريه]] پريادسي" چيو ويو آهي، جيڪو وڏن پٿريلن ۽ ستوني فرمانن جو مصنف آهي.<ref name="CIB226">{{cite book |last1=Beckwith |first1=Christopher I. |title=Greek Buddha: Pyrrho's Encounter with Early Buddhism in Central Asia |date=2017 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-17632-1 |pages=226–250 |url=https://books.google.com/books?id=53GYDwAAQBAJ&pg=PA234 |language=en |access-date=31 January 2020 |archive-date=14 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514211528/https://books.google.com/books?id=53GYDwAAQBAJ&pg=PA234 |url-status=live }}</ref> ==== ڪتبن جي شاهديءَ جي متبادل تشريح (جاري) ==== [[ڪرسٽوفر آءِ. بيڪوِٿ]] جي نظرئي مطابق، پريادسي ٽئين صدي ق م جو هڪ حڪمران هو، جيڪو شايد [[چندرگپت موريا]] جو پٽ هو ۽ يوناني ماخذن ۾ [[اميٽروڪيٽس]] (Amitrochates) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.<ref name="CIB226"/> بيڪوِٿ جي خيال موجب: پريادسي پنهنجي وڏن پٿريلن ۽ ستوني فرمانن ۾ صرف تقويٰ ۽ ''ڌرم'' جي تبليغ ڪري ٿو؛ هو ڪٿي به [[ٻڌ ڌرم]]، [[ٻڌ]] يا [[سنگهه]] جو واضح ذڪر نٿو ڪري؛ ۽ صرف وڏي ستوني فرمان نمبر 7 ۾ سنگهه جو ذڪر ملي ٿو، پر بيڪوِٿ ان کي بعد ۾ شامل ڪيل جعلي متن سمجهي ٿو.<ref name="CIB226"/> بيڪوِٿ اهو به دليل ڏئي ٿو ته پريادسي جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ ڏيکاري ٿي ته سندس سلطنت اولهه ۾ [[سيلوڪي سلطنت]] تائين پکڙيل هئي ۽ هڪ وڏي متحد سلطنت تي مشتمل هئي.<ref name="CIB226"/> ان جي ابتڙ، بيڪوِٿ جي مطابق اشوڪ هڪ گهڻو پوءِ جو حڪمران هو، جيڪو شايد پهرين يا ٻي صدي عيسويءَ ۾ حڪومت ڪندو هو. سندس نالو صرف: [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍن پٿريلن فرمانن]]؛ ۽ اشارتي طور [[ننڍا ستوني فرمان|ننڍن ستوني فرمانن]] ۾ ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="CIB226"/> بيڪوِٿ مطابق: هي بعد وارو اشوڪ ٻڌ ۽ سنگهه جو واضح ذڪر ڪري ٿو؛ ٻڌ ڌرم جي سڌي تبليغ ڪري ٿو؛ ۽ سندس فرمانن جو دائرو گهڻو محدود آهي ۽ بنيادي طور وچ ڀارت تائين محدود رهي ٿو.<ref name="CIB226"/> هو اهو به چوي ٿو ته [[گجررا]] ۽ [[بيراٽ]] وارن ننڍن فرمانن ۾ "پريادرسي" جو نالو ملي ٿو، پر اهي به سندس خيال ۾ بعد ۾ تيار ڪيل جعلسازي آهن.<ref name="CIB226"/> بيڪوِٿ جي راءِ موجب: ننڍا فرمان اهڙي "معياري ٻڌ ڌرم" (Normative Buddhism) جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪو پهرين هزارين جي موڙ واري دور ۾ مشهور هو؛ اهڙي ٻڌ ڌرم جا ثبوت [[گنڌاري]] مخطوطن ۽ ٻين ڪتبن مان پڻ ملن ٿا؛ انهن فرمانن جي لکت ۽ فني معيار به اڳوڻن پريادسي فرمانن جي ڀيٽ ۾ گهٽ درجي جا آهن.<ref name="CIB226"/>؛ بهرحال، بيڪوِٿ جي هن نظرئي کي ڪيترن مشهور عالمن سخت تنقيد جو نشانو بڻايو آهي. مثال طور: [[يوهانس برونڪهورسٽ]] ۽ [[اوسمُنڊ بوپئراچي]]. هن جي طريقه ڪار، آثار قديمه جي تشريح ۽ ابتدائي ٻڌ ڌرم بابت نتيجن کي ناقابلِ قبول قرار ڏنو آهي.<ref>{{cite journal|last=Bopearachchi|first=Osmund|title=Review of C.I. Beckwith, ''Greek Buddha''|year=2016|url=https://www.academia.edu/30812686|journal=Ancient West & East|volume=15|page=341-342|access-date=4 September 2019|archive-date=26 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326031701/https://www.academia.edu/30812686|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last=Bronkhorst|first=Johannes|title=How the Brahmins Won|year=2016|publisher=Brill|pages=483–489|doi=10.1163/9789004315518_016 |url=https://www.academia.edu/25308643|access-date=4 September 2019|archive-date=24 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220424162155/https://www.academia.edu/25308643|url-status=live}}</ref> [[پيٽرڪ اوليويل]] جي لفظن ۾: {{blockquote|بيڪوِٿ جو نظريو هڪ غير معمولي (Outlier) نظريو آهي ۽ اشوڪ بابت مکيه ڌارا جو ڪو به عالم هن راءِ سان اتفاق نٿو ڪري.}}<ref>{{cite book | last=Olivelle | first=Patrick | title=Ashoka: Portrait of a Philosopher King | publisher=Yale University Press | date=2024 | page=xxviii | isbn=978-0-300-27000-6 | url = https://books.google.com/books?id=TE3gEAAAQBAJ}}</ref> === امن پسنديءَ جو اثر === اشوڪ جي وفات کان پوءِ [[موريا خاندان]] تيزيءَ سان زوال پذير ٿيڻ لڳو. مختلف [[پراڻا]] اشوڪ جي جانشينن بابت مختلف تفصيل ڏين ٿا، پر سڀئي ان ڳالهه تي متفق آهن ته: اشوڪ کان پوءِ حڪمرانن جون حڪومتون مختصر رهيون؛ سلطنت آهستي آهستي ڪمزور ٿي وئي؛ سياسي اتحاد ٽٽي پيو؛ مختلف علائقا الڳ ٿيڻ لڳا؛ آخرڪار سلطنت کي [[باختري يوناني بادشاهت]] جي حملي کي به منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Singh|2008|p=333}} ڪجهه مورخ، جهڙوڪ [[ايڇ. سي. رائچوڌري]]، دليل ڏين ٿا ته اشوڪ جي امن پسندي (Pacifism) موريا سلطنت جي فوجي طاقت کي ڪمزور ڪري ڇڏيو. انهن جي مطابق: اشوڪ جنگين کان پاسو ڪرڻ لڳو؛ فوجي توسيع بند ٿي وئي؛ فوجي روايتن کي گهٽ اهميت ڏني وئي؛ ۽ نتيجي ۾ سلطنت جو دفاعي ڍانچو ڪمزور ٿي ويو. پر ٻين عالمن، خاص طور [[روميلا ٿاپر]]، هن راءِ سان اختلاف ڪيو آهي. ٿاپر جو چوڻ آهي ته اشوڪ جي امن پسنديءَ جي اثر کي گهڻو وڌائي پيش ڪيو ويو آهي. هن جي مطابق: اشوڪ مڪمل طور فوج ختم نه ڪئي هئي؛ سلطنت جو انتظامي نظام برقرار رهيو؛ سرحدي علائقن ۾ حڪومتي ڪنٽرول قائم رهيو؛ موريا سلطنت جي زوال جا سبب گهڻ رخا هئا ۽ انهن کي صرف اشوڪ جي امن پسندي سان منسوب نٿو ڪري سگهجي. تنهن ڪري ڪيترن جديد عالمن جي نظر ۾ موريا سلطنت جي زوال کي اشوڪ جي عدم تشدد واري پاليسي جو سڌو نتيجو قرار ڏيڻ تاريخي حقيقتن جي حد کان وڌيڪ سادگي پسند تشريح آهي.{{sfn|Singh|2012|p=131, 143}} == فن، فلمن ۽ ادب ۾ == [[File:Asoka's Queen.jpg|thumb|تقريباً {{Circa|1910}}ع جي هڪ تصوير، جيڪا [[ابنندرناٿ ٽئگور]] (1871–1951ع) ٺاهي هئي، جنهن ۾ اشوڪ جي راڻي کي [[سانچي]] ([[رائيسن ضلعو]]، [[مدهيه پرديش]]) ۾ ٻڌ يادگار جي ريلنگن سامهون بيٺل ڏيکاريو ويو آهي.]] * ''[[اشوڪ اعظم (ڪتاب)|اشوڪ دي گريٽ]]'' شهنشاهه اشوڪ جي هڪ افسانوي سوانح عمري آهي، جيڪا اصل ۾ [[وائٽزي ڪيوننگ]] طرفان 1937ع کان 1947ع جي وچ ۾ ڊچ ٻوليءَ ۾ ٽن جلدن جي صورت ۾ لکي وئي. * [[جي شنڪر پرساد]] نظم ''اشوڪ ڪي چنتا'' (''اشوڪ جي پريشاني'') تصنيف ڪئي، جنهن ۾ ڪلنگ جنگ دوران اشوڪ جي نفسياتي ۽ جذباتي ڪيفيتن کي پيش ڪيو ويو آهي. * ''اشوڪ''، 1922ع جي هڪ ڀارتي خاموش تاريخي فلم، جيڪا شهنشاهه اشوڪ بابت هئي ۽ [[مدن ٿيئٽرز]] طرفان تيار ڪئي وئي هئي.<ref name="silent">{{cite book|author=R. K. Verma|title=Filmography: Silent Cinema, 1913-1934|url=https://books.google.com/books?id=suFkAAAAMAAJ|year=2000|publisher=M. Verma|isbn=978-81-7525-224-0|page=150|access-date=5 February 2021|archive-date=2 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211002175530/https://books.google.com/books?id=suFkAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> * ''[[نائين ان نون (افسانو)|نائين ان نون]]''، 1923ع جو ناول، [[ٽالبوٽ منڊي]] جو لکيل آهي، جنهن ۾ اشوڪ طرفان قائم ڪيل خفيه تنظيم "نون نامعلوم ماڻھو" بابت افسانوي ڪهاڻي بيان ڪئي وئي آهي. * ''سمراٽ اشوڪ''، 1928ع جي هڪ ڀارتي خاموش فلم، جنهن جي هدايت [[ڀگوتي پرساد مشرا]] ڪئي.<ref name="silent"/> * ''[[اشوڪ ڪمار (تامل فلم)|اشوڪ ڪمار]]'' (1941ع) هڪ ڀارتي تامل ٻوليءَ جي فلم آهي، جنهن جي هدايت [[راجا چندرشيڪر]] ڪئي. هن فلم ۾ [[وي. ناگيا]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو. * ''سمراٽ اشوڪ'' 1947ع جي هڪ هندي ٻوليءَ جي فلم آهي، جيڪا [[ڪي. بي. لال]] ٺاهي هئي.<ref name="encyc">{{cite book|author1=Ashish Rajadhyaksha|author2=Paul Willemen|title=Encyclopedia of Indian Cinema|url=https://books.google.com/books?id=rF8ABAAAQBAJ&pg=RA43-PA1993|date=10 July 2014|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-94325-7|page=43|access-date=10 February 2021|archive-date=10 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220310215628/https://books.google.com/books?id=rF8ABAAAQBAJ&pg=RA43-PA1993|url-status=live}}</ref> * ''اتر پريادرشي'' (''آخري سعادت'') شاعر [[اگييه]] جو لکيل منظوم ڊرامو آهي، جنهن ۾ اشوڪ جي نجات ۽ تبديليءَ جي ڪهاڻي بيان ڪئي وئي آهي. هن کي 1996ع ۾ مشهور ڊراما هدايتڪار [[رتن ٿيام]] اسٽيج تي پيش ڪيو ۽ پوءِ دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Jefferson |first=Margo |date=27 October 2000 |title=Next Wave Festival Review; In Stirring Ritual Steps, Past and Present Unfold |url=https://www.nytimes.com/2000/10/27/movies/next-wave-festival-review-in-stirring-ritual-steps-past-and-present-unfold.html |newspaper=The New York Times |access-date=16 November 2018 |archive-date=31 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220731043128/https://www.nytimes.com/section/theater?res=990ce6dc1131f934a15753c1a9669c8b63 |url-status=live }}</ref><ref name=ba>{{cite magazine |last=Renouf |first=Renee |date=December 2000 |title=Review: Uttarpriyadarshi |url=http://www.ballet.co.uk/magazines/yr_00/dec00/rr_rev_crt_1000.htm |magazine=Balletco |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205221756/http://www.ballet.co.uk/magazines/yr_00/dec00/rr_rev_crt_1000.htm |archive-date=5 February 2012 |url-status=dead}}</ref> * 1973ع ۾ [[امر چتر ڪٿا]] اشوڪ جي زندگيءَ تي ٻڌل هڪ تصويري ناول (گرافڪ ناول) شايع ڪيو. * [[پيئرس اينٿني]] جي خلائي رزميه ناولن جي سلسلي ۾ مرڪزي ڪردار اشوڪ جو ذڪر اهڙي منتظم جي نموني طور ڪري ٿو، جنهن جي پيروي حڪمرانن کي ڪرڻ گهرجي. * ''[[سمراٽ اشوڪا (تيلگو فلم)|سمراٽ اشوڪ]]'' 1992ع جي هڪ تيلگو ٻوليءَ جي فلم آهي، جيڪا [[اين. ٽي. راما رائو]] ٺاهي ۽ جنهن ۾ هن پاڻ اشوڪ جو مرڪزي ڪردار ادا ڪيو.<ref name="encyc"/> * ''[[اشوڪا (2001 فلم)|اشوڪا]]'' 2001ع جي هڪ وڏي پيماني واري ڀارتي تاريخي ڊراما فلم آهي، جنهن جي هدايت ۽ گڏيل تحرير [[سنتوش سيون]] ڪئي. فلم ۾ [[شاهه رخ خان]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو. * 2002ع ۾ [[ميسن جيننگز]] پنهنجي [[لوِنگ اِن دي مومينٽ (ميسن جيننگز)|لوِنگ اِن دي مومينٽ]] اي پي ۾ "ايمپرر اشوڪا" نالي گيت جاري ڪيو، جيڪو اشوڪ جي زندگيءَ کان متاثر هو. * 2013ع ۾ [[ڪرسٽوفر سي. ڊائل]] پنهنجو پهريون ناول ''[[مھاڀارتا سيڪريٽ (ناول)|دي مهاڀارتا سيڪريٽ]]'' شايع ڪيو، جنهن ۾ اشوڪ کي هندستان جي ڀلائي خاطر هڪ خطرناڪ راز لڪائيندڙ شخص طور پيش ڪيو ويو. * 2014ع ۾ [[ستيارٿ نايڪ]] جو افسانوي اسراري ۽ سنسني خيز ناول ''[[شھنشاھ جون ڳجهارتون (انگريزي ناول)|دي ايمپررز رڊلز]]'' شايع ٿيو، جيڪو اشوڪ ۽ "نون نامعلوم ماڻهو" واري ڏند ڪٿا جي ارتقا کي بيان ڪري ٿو. * 2015ع ۾ [[اشوڪ بينڪر]] جي تخليق ڪيل ٽيليويزن سلسلو ''[[چڪرورتن اشوڪ سمراٽ]]'' [[ڪلرس ٽي وي]] تي نشر ٿيڻ شروع ٿيو، جنهن ۾ [[سڌارٿ نگم]] ۽ [[موهت رائنا]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو. * [[ڀارت ورش (ٽي وي سيريز)|''ڀارت ورش'']] هڪ ڀارتي تاريخي دستاويزي ٽيليويزن سلسلو آهي، جنهن جي ميزباني اداڪار ۽ هدايتڪار [[انوپم کير]] ڪئي. هن سلسلي ۾ [[اهم شرما]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite news | date=19 August 2016 | title='Bharatvarsh' – ABP News brings a captivating saga of legendary Indians with Anupam Kher | url=https://news.abplive.com/news/india/bharatvarsh-abp-news-brings-a-captivating-saga-of-legendary-indians-with-anupam-kher-401258 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20160826010058/http://www.abplive.in/india-news/bharatvarsh-abp-news-brings-a-captivating-saga-of-legendary-indians-with-anupam-kher-401258 | archive-date=26 August 2016 | df=dmy-all }}</ref> * 2024ع ۾ [[ايڪتا ڪپور]] جو تيار ڪيل ٽيليويزن سلسلو ''[[پرچنڊ اشوڪ]]'' نشر ٿيڻ شروع ٿيو، جيڪو اشوڪ جي عشقيه زندگيءَ تي ٻڌل آهي. هن ۾ [[عدنان خان]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Ashok">[https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/adnan-khan-and-mallika-singh-starrer-new-historical-show-pracchand-ashok-is-all-set-to-launch-soon-watch-promo/articleshow/106484016.cms Adnan Khan and Mallika Singh to play Samrat Ashok & Kaurawkee in Ekta Kapoor's new historical drama series 'Pracchand Ashok']</ref> * ''[[سِوِلائيزيشن (سيريز)|سِوِلائيزيشن]]'' وڊيو راندين جي سلسلي ۾ اشوڪ هندستان جي قابلِ چونڊ اڳواڻ طور شامل آهي، جڏهن ته بعد وارن نسخن ۾ سندس جاءِ [[گانڌي]] والاري.<ref>{{cite web|url=https://www.polygon.com/gamescom/443918/civilization-7-hands-on-preview|title=Civilization 7 is making bold changes to a familiar formula|date=August 26, 2024|access-date=August 27, 2024|last=Oloman|first=Jordan|publisher=Polygon}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[عظيم سڏجندڙ ماڻهن جي فهرست]] == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == {{refbegin|30em}} * {{cite book |last=Bentley |first=Jerry |author-link=Jerry H. Bentley |title=Old World Encounters: Cross-Cultural Contacts and Exchanges in Pre-Modern Times |url=https://archive.org/details/oldworldencounte00jerr |url-access=registration |location=New York |publisher=[[Oxford University Press]] |year=1993 |isbn=978-0-19-507640-0 |ref=none}} * {{cite book |first=Harry |last=Falk |title=Aśokan Sites and Artefacts: A Source-book with Bibliography |year=2006 |publisher=Von Zabern |isbn=978-3-8053-3712-0 |ref=none}} * {{cite book |first=James Merry |last=MacPhail |title=Asoka |url=https://archive.org/details/asokaheritage00macpiala |url-access=registration |year=1918 |publisher=Oxford University Press |location=London |ref=none}} * {{cite book |last1=Nikam |first1=N. A. |first2=Richard |last2=McKeon |title=The Edicts of Aśoka |year=1959 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |url=https://archive.org/details/TheEdictsOfAsokaNikamMcKeon |url-access=registration |ref=none}} * {{Cite book |last=Olivelle |first=Patrick |date=2024 |title=Ashoka: Portrait of a Philosopher King. |location=New Haven |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-27490-5 |ref=none}} * {{cite book |first1=Patrick |last1=Olivelle |first2=Janice |last2=Leoshko |first3=Himanshu Prabha |last3=Ray |title=Reimagining Asoka: Memory and History |year=2012 |publisher=Oxford University Press India |isbn=978-0-19-807800-5 |ref=none}} * {{Cite book |last=Sen |first=Colleen Taylor |date=2022 |title=Ashoka and the Mauraya Dynasty: the history and legacy of ancient India's greatest empire |location=London |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-78914-596-0 |series=Dynasties |ref=none}} * {{cite book |last=Rongxi |first=Li |title=The Biographical Scripture of King Aśoka: Translated from the Chinese of Saṃghapāla |year=1993 |publisher=Numata Center for Buddhist Translation and Research |isbn=978-0-9625618-4-9 |ref=none}} * {{cite book |last=Thapar |first=Romila |author-link=Romila Thapar |year=2015 |orig-date=1961 |title=Aśoka and the Decline of the Mauryas |edition=3rd |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-807724-4 |oclc=964509329 |ref=none}} {{refend}} == نوٽس ۽ حوالا == {{Reflist|group=note}} {{Reflist|23em}} <references group="note"/> === استعمال ڪيل ماخذ === {{refbegin|30em}} * {{cite book |last=Allen |first=Charles |author-link=Charles Allen (writer) |title=Ashoka: The Search for India's Lost Emperor |url=https://archive.org/details/ashokasearchfori0000alle/page/1/mode/1up |url-access=registration |publisher=[[The Overlook Press]] |year=2012 |isbn=978-1-4683-0071-0}} * {{cite book|author1=Annette Wilke|author2=Oliver Moebus|title=Sound and Communication: An Aesthetic Cultural History of Sanskrit Hinduism|date=2011|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-024003-0}} * {{cite book |editor-last=Fitzgerald |editor-first=James L. |editor-link=James L. Fitzgerald |title=The Mahabharata |url=https://books.google.com/books?id=p9SzCuLIlQ0C |publisher=[[The University of Chicago Press]] |year=2004 |volume=7 |isbn=0-226-25250-7}} * {{cite book |last=Gombrich |first=Richard |author-link=Richard Gombrich |chapter=Aśoka – The Great Upāsaka |title=King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies |editor=Anuradha Seneviratna |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0065-0 |url=https://books.google.com/books?id=iE5uAAAAMAAJ |year=1995}} * {{cite book |last=Guruge |first=Ananda W. P. |author-link=Ananda W. P. Guruge |title=Aśoka, the Righteous: A Definitive Biography |url=https://books.google.com/books?id=dwjjAAAAMAAJ |year=1993 |publisher=Central Cultural Fund |isbn=978-955-9226-00-0}} * {{cite book |last=Guruge |first=Ananda W. P. |chapter=Emperor Aśoka and Buddhism: Unresolved Discrepancies between Buddhist Tradition & Aśokan Inscriptions |title=King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies |editor=Anuradha Seneviratna |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0065-0 |url=https://books.google.com/books?id=iE5uAAAAMAAJ |year=1995 }} * {{cite book |last=Guruge |first=Ananda W. P. |chapter=Emperor Aśoka's Place in History: A Review of Prevalent Opinions |title=King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies |editor=Anuradha Seneviratna |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0065-0 |url=https://books.google.com/books?id=iE5uAAAAMAAJ |year=1995b }} * {{Cite book |last=Hultzsch |first=E. |title=Inscriptions of Asoka: New Edition |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch |publisher=Government of India |year=1925}} * {{cite book |last=Kosmin |first=Paul J. |author-link=Paul J. Kosmin |title=The Land of the Elephant Kings: Space, Territory, and Ideology in Seleucid Empire |url=https://books.google.com/books?id=9UWdAwAAQBAJ |publisher=[[Harvard University Press]] |year=2014 |isbn=978-0-674-72882-0}} * {{cite book |last=Lahiri |first=Nayanjot |author-link=Nayanjot Lahiri |title=Ashoka in Ancient India |year=2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0674057777 |url=https://books.google.com/books?id=bJ_XCgAAQBAJ}} * {{cite book |last=Mookerji |first=Radhakumud |author-link=Radha Kumud Mukherjee |title=Aśoka |edition=3rd revised |url=https://books.google.com/books?id=uXyftdtE1ygC |year=1995 |orig-year=First published 1928; 3rd revised edition published in 1962 |publisher=Motilal Banarsidass |location=Delhi |isbn=978-81-208-0582-8}} * {{cite book|last=Salomon|first=Richard|title=Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the other Indo-Aryan Languages|url=https://books.google.com/books?id=XYrG07qQDxkC|date=1998|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-535666-3}} * {{cite book |last=Singh |first=Upinder |author-link=Upinder Singh |title=A history of ancient and early medieval India : from the Stone Age to the 12th century |year=2008 |publisher=[[Pearson Education]] |location=New Delhi |isbn=978-81-317-1120-0 |url=https://books.google.com/books?id=GW5Gx0HSXKUC}} * {{cite journal |last=Singh |first=Upinder |title=Governing the State and the Self: Political Philosophy and Practice in the Edicts of Aśoka |journal=South Asian Studies |year=2012 |publisher=University of Delhi |volume=28 |issue=2 |pages=131–145 |doi=10.1080/02666030.2012.725581|s2cid=143362618 }} * {{cite book |last=Singh |first=Upinder |title=Political Violence in Ancient India |url=https://books.google.com/books?id=t6A4DwAAQBAJ&pg=PA162 |year=2017 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-97527-9 }} * {{cite book |last=Strong |first=John S. |author-link=John S. Strong |title=The Legend of King Aśoka: A Study and Translation of the Aśokāvadāna |url=https://books.google.com/books?id=Kp9uaQTQ8h8C&pg=PA232 |year=1989 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-0616-0}} * {{cite book |last=Strong |first=John S. |chapter=Images of Aśoka: Some Indian and Sri Lankan Legends and their Development |title=King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies |editor=Anuradha Seneviratna |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0065-0 |url=https://books.google.com/books?id=iE5uAAAAMAAJ |year=1995}} * {{cite book |last=Thapar |first=Romila |author-link=Romila Thapar |title=Aśoka and the Decline of the Mauryas |year=1961 |publisher=Oxford University Press |url=https://books.google.com/books?id=pwJuAAAAMAAJ |oclc=736554 }} * {{cite book |last=Thapar |first=Romila |chapter=Aśoka and Buddhism as Reflected in the Aśokan Edicts |title=King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies |editor=Anuradha Seneviratna |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0065-0 |url=https://books.google.com/books?id=iE5uAAAAMAAJ |year=1995 }} {{refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{wikiquote}} * {{Commons category-inline|Ashoka}} * بي بي سي ريڊيو 4: سنيل کِلناڻي، ''[https://www.bbc.co.uk/programmes/b05tpy82 Incarnations: Ashoka.]'' * بي بي سي ريڊيو 4: ميلون براگ، رچرڊ گومبرچ ۽ ٻين سان، ''[https://www.bbc.co.uk/programmes/b0511tm1 In Our Time, Ashoka the Great]''. {{Clear}} {{Portal bar|India|Buddhism|History}} {{Buddhism topics}} {| class="wikitable" style="margin:0 auto; font-size:88%; text-align:center;" |- ! colspan=6 style="background:#ccf; font-size:130%;"| [[اشوڪ جا فرمان]]<br /><small>{{nobold|(حڪومت 269–232 ق.م)}}</small> |- ! style="background-color:#cdcdcd;" | اشوڪ جي حڪومتي سال ! colspan=4 style="background-color:#cdcdcd;" | فرمان جو قسم<br />(۽ ڪتبن جو هنڌ) ! style="background-color:#cdcdcd;" | جاگرافيائي هنڌ |- | سال 8 | colspan=4 | ''[[ڪلنگ جنگ]] جو خاتمو ۽ "[[ڌرم]]" ڏانهن رخ'' | rowspan=10 | {{Map of the Edicts of Ashoka}} |- | rowspan=3 | سال 10 | align=left style="background-color:#cdcdcd;" | '''[[ننڍا پٿريلا فرمان]]''' | colspan=3 rowspan=4 | '''لاڳاپيل واقعا:'''<br />[[بودهي وڻ]] جي [[بودھ گيا]] ۾ زيارت<br />[[مهابودهي مندر]] ۽ [[هيرن وارو تخت]] جي تعمير، بودھ گيا ۾<br />سڄي ڀارت ۾ تبليغ<br />[[سنگهه]] ۾ اختلاف<br />[[ٽيون ٻڌ ڪائونسل]]<br />ڀارتي ٻوليءَ ۾: [[سوهاگورا ٽامي جي تختي وارو ڪتبو|سوهاگورا ڪتبو]]<br />[[اشوڪ جا ستون]] قائم ڪرڻ |- | style="background-color:#dcdcdc;" | [[قنڌار ٻه-لساني پٿريلو ڪتبو]]<br /><small>([[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ [[ارامي ٻولي|ارامي]] ۾، [[قنڌار]])</small> |- | style="background-color:#dcdcdc;" | [[ارامي ٻولي|ارامي]] ۾ ننڍا پٿريلا فرمان:<br />[[لغمان جو ارامي ڪتبو]]، [[ٽيڪسلا جو ارامي ڪتبو]] |- | سال 11 ۽ پوءِ | style="background-color:#dcdcdc;" | [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍا پٿريلا فرمان (نمبر 1، نمبر 2 ۽ نمبر 3)]]<br /><small>([[سارو مارو|پنگوراريا]]، [[:Commons:Category:Ashoka Rock Edict, Maski|ماسڪي]]، [[پالڪيگنڊو ۽ گاويمٿ، ڪوپل|پالڪيگنڊو ۽ گاويمٿ]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Bahapur, Delhi|بهاپور/سرينواسپوري]]، [[بيراٽ مندر|بيراٽ]]، [[اهرورا]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Gujarra|گجررا]]، [[ساسارام]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edicts, Rajula Mandagiri|راجولا منڊگيري]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Yerragudi|ييراگڊي]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Udegolam|اوديگولم]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Nittur|نتتور]]، [[Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Brahmagiri|برهمگري]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Siddapur|سداپور]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Jatinga Rameshwara|جاٽنگا-راميشورا]])</small> |- | rowspan=3 | سال 12 ۽ پوءِ | style="background-color:#dcdcdc;" | '''[[بارابر غارون|بارابر غارن جا ڪتبا]]''' | colspan=3 style="background-color:#cdcdcd;" width="40%" | '''[[اشوڪ جا وڏا پٿريلا فرمان|وڏا پٿريلا فرمان]]''' |- | style="background-color:#cdcdcd;" | '''[[ننڍا ستوني فرمان]]''' | colspan=3 rowspan=2 style="background-color:#dcdcdc;" | يوناني ٻوليءَ ۾ وڏا پٿريلا فرمان: [[اشوڪ جو قنڌار يوناني فرمان|فرمان نمبر 12–13]] ([[قنڌار]])<br /><br />ڀارتي ٻوليءَ ۾ وڏا پٿريلا فرمان:<br />[[وڏا پٿريلا فرمان|فرمان نمبر 1 کان نمبر 14]]<br /><small>([[خروشٺي لِپي]] ۾: [[شاهباز ڳڙهي]]، [[مانسهره پٿريلا فرمان|مانسهره فرمان]])</small><br /><small>([[برهمي لِپي]] ۾: [[ڪالسي ڪتبو|ڪالسي]]، [[گرنار]]، [[سوپارا]]، [[سنّتي]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Yerragudi|ييراگڊي]]، [[دهلي ۾ اشوڪي فرمان|دهلي فرمان]])</small><br />وڏا پٿريلا فرمان 1–10، 14، [[وڏا پٿريلا فرمان|جدا فرمان 1 ۽ 2]]:<br /><small>([[ڌولي]]، [[جوگڙا]])</small> |- | style="background-color:#dcdcdc;" | [[:Commons:Category:Schism Edict of Ashoka|فرقيواريت بابت فرمان]]، [[:File:Ashoka Inscriptions Queen's edict.jpg|راڻيءَ جو فرمان]]<br /><small>([[سارناتھ]]، [[سانچي]]، [[الله آباد ستون]])</small><br />[[لمبني ستون ڪتبو|لمبني ڪتبو]]، [[نگالي ساگر|نگالي ساگر ڪتبو]] |- | rowspan=2 | سال 26، 27<br />۽ پوءِ | colspan=2 style="background-color:#cdcdcd;" | '''[[وڏا ستوني فرمان]]''' |- | colspan=2 style="background-color:#dcdcdc;" | ڀارتي ٻوليءَ ۾:<br />[[وڏا ستوني فرمان|وڏا ستوني فرمان نمبر 1 کان نمبر 7]]<br /><small>([[الله آباد ستون]]، [[دهلي ۾ اشوڪي فرمان|دهلي-ميرٺ]]، [[دهلي-ٽوپرا ستون]]، [[رامپوروا]]، [[لوريا نندنگڙهه]]، [[لوريا ارراج]]، [[:File:Amaravati Major Pillar Edict inscription.jpg|امراوتي]])</small><br /> [[ارامي ٻولي|ارامي]] ۾ نڪتل ڪتبا، پٿر تي:<br /> [[قنڌار ارامي ڪتبو|قنڌار، فرمان نمبر 7]] ۽ [[پل درونته ارامي ڪتبو|پل درونته، فرمان نمبر 5 يا نمبر 7]] |- | colspan=6 | |} {{Authority control}} [[Category:اشوڪ| ]] [[Category:مگڌ جا شهنشاهه]] [[Category:موريا خاندان]] [[Category:ٽين صدي ق.م جون وفاتون]] [[Category:ٽين صدي ق.م جا هندستاني بادشاهه]] [[Category:ٽين صدي ق.م جو ٻڌ ڌرم]] [[Category:افغانستان جي قديم تاريخ]] [[Category:پاڪستان جي قديم تاريخ]] [[Category:ٻڌ ڌرمي امن پسند]] [[Category:هندستاني ٻڌ ڌرمي بادشاهه]] [[Category:هندستاني امن پسند]] [[Category:پاٽنا جا ماڻهو]] [[Category:قديم ڀارت]] [[Category:هندستاني بادشاهه]] [[Category:هندستاني سورما]] [[Category:ڀارت ۾ ٻڌ ڌرم جي تاريخ]] [[Category:هندستاني ٻڌ ڌرمي مبلغ]] [[Category:هندستاني ٻڌ ڌرمي]] [[Category:ٻڌ ڌرم قبول ڪندڙ]] [[Category:ٽين صدي ق.م جا ٻڌ ڌرمي]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] 52eua4xdpjhpa0hzw0qo1161bgx35uz 14 35952 388086 309785 2026-06-23T12:49:00Z Ibne maryam 17680 /* */ 388086 wikitext text/x-wiki [[زمرو:تصوف]] [[زمرو:ايشيا ۾ تصوف]] [[زمرو:پاڪستان ۾ اسلام]] os974lgwl3s6m5ohzodkxo97xshji1l 0 37581 388170 280157 2026-06-23T19:59:30Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 388170 wikitext text/x-wiki {{مبسس4}}Бог любить нас '''معرفت''' (Maarfat) يا روحاني جو درجو (Stage of Spiritualism) صوفين جي چوٿين ۽ آخري منزل آهي، جتي طالب کي حق (خدا، سچ ۽ فطرت) جو عرفان حاصل ٿئي ٿو. هن منزل ۾ سالڪ، رب کي سڃاڻي وڃي ٿو، جنهن ڪري کيس هر شئي ۾ حق جو جلوو ۽ جمال نظر اچي ٿو. [[شاهہ عبداللطيف ڀٽائي|شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ]] صوفين جي چئن منزلن جو ذڪر پنهنجي شاعريءَ ۾ هن طرح ڪيو آهي: <poem><center> <font color="#0000E0"> ساري سک سبق، شريعت سندو سوهڻي، طريقتا تکو وهي، حقيقت جو حق، معرفت مَرڪ، اصل عاشقن کي. </font> </poem></center><ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/معرفت.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:تصوف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] aa9fe3npj3hqw9rull536a3681oq1qs 0 39261 388087 167969 2026-06-23T12:54:10Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 388087 wikitext text/x-wiki '''چشتي سلسلو'''، چشت خراسان جي هڪ مشهور شهر جو نالو آهي.اتي جي ڪن بزرگن، ماڻهن جي روحاني اصلاح جو ڪم هٿ ۾ کنيو، انهي ڪري اهو چشتي سلسلو سڏجڻ ۾ آيو. حضرت خواجه ابو اسحاق شامي (وفات 940ع) پهريون بزرگ آهي جنهن جي نالي سان گڏ تذڪرن ۾ چشتي لفظ ملي ٿو. هو اصل شام جو رهاڪوهو.اتان بغداد ۾ آيو، ۽حضرت خواجه مشاد علي دينوري (وفات 910) کان روحاني فيض حاصل ڪيائين. ان جي ارشاد موجب ”چشت“ ۾ آيو، جتي هڪ روحاني تحريڪ جو بنياد رکيائين. هي سلسلو به طريقت جي لحاظ کان حضرت علي ڪرم الله وجه تائين هن طرح ملي ٿو: #حضرت علي بن ابي طالب ڪرم الله وجہ. #حضرت خواجه حسن بصري. #حضرت خواجه ابي الفضل عبدالواحد ابن زيد. #حضرت خواجه ابي الفيض فضيل ابن عياض. #حضرت خوجه ابراهيم ادهم البلخي. #حضرت خواجه سديد الدين حذيففته المرعشي. #حضرت خواجه امين الدين ابي هيبره البصري. #حضرت خواجه مشاد علي دينوري. #حضرت خواجه ابي اسحاق شامي. #حضرت خواجه ابي اگھحند ڀب فرسنافته الچشتي. #حضرت خواجه محمد ابن احمد چسشتي. #حضرت خِواجه ابي يوسف چشتي. #حضرت خواجه مودود چشتي. #حضرت خواجه شريف زنداني. #حضرت خواجه عثمان هاروني #حضرت خواجه معين الدين چشتي. برصغير پاڪ و هند ۾ حضرت خواجه معين الدين چشتي هن سلسلي کي ڦهلايو، اسلام جي تبليغ ڪئي، ۽ ماڻهن جي روحاني اصلاح ڪئي.<ref>چشتي سلسلو: ميمڻ عبدالمجيد سنڌي مھراڻ رسالو؛ جلد 35؛ 1986؛ [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو </ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:چشتي سلسلو]] [[زمرو:روحاني سلسلا]] [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:ڀارت ۾ تصوف]] [[زمرو:پاڪستان ۾ تصوف]] [[زمرو:افغانستان ۾ تصوف]] [[زمرو:سني روحاني سلسلا]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا ۾ اسلام]] 4blozeysnotaxkrf2tykwoydk8dcp20 388091 388087 2026-06-23T12:59:39Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 388091 wikitext text/x-wiki '''چشتي سلسلو'''، چشت خراسان جي هڪ مشهور شهر جو نالو آهي.اتي جي ڪن بزرگن، ماڻهن جي روحاني اصلاح جو ڪم هٿ ۾ کنيو، انهي ڪري اهو چشتي سلسلو سڏجڻ ۾ آيو. حضرت خواجه ابو اسحاق شامي (وفات 940ع) پهريون بزرگ آهي جنهن جي نالي سان گڏ تذڪرن ۾ چشتي لفظ ملي ٿو. هو اصل شام جو رهاڪوهو.اتان بغداد ۾ آيو، ۽حضرت خواجه مشاد علي دينوري (وفات 910) کان روحاني فيض حاصل ڪيائين. ان جي ارشاد موجب ”چشت“ ۾ آيو، جتي هڪ روحاني تحريڪ جو بنياد رکيائين. هي سلسلو به طريقت جي لحاظ کان حضرت علي ڪرم الله وجه تائين هن طرح ملي ٿو: #حضرت علي بن ابي طالب ڪرم الله وجہ. #حضرت خواجه حسن بصري. #حضرت خواجه ابي الفضل عبدالواحد ابن زيد. #حضرت خواجه ابي الفيض فضيل ابن عياض. #حضرت خوجه ابراهيم ادهم البلخي. #حضرت خواجه سديد الدين حذيففته المرعشي. #حضرت خواجه امين الدين ابي هيبره البصري. #حضرت خواجه مشاد علي دينوري. #حضرت خواجه ابي اسحاق شامي. #حضرت خواجه ابي اگھحند ڀب فرسنافته الچشتي. #حضرت خواجه محمد ابن احمد چسشتي. #حضرت خِواجه ابي يوسف چشتي. #حضرت خواجه مودود چشتي. #حضرت خواجه شريف زنداني. #حضرت خواجه عثمان هاروني #حضرت خواجه معين الدين چشتي. برصغير پاڪ و هند ۾ حضرت خواجه معين الدين چشتي هن سلسلي کي ڦهلايو، اسلام جي تبليغ ڪئي، ۽ ماڻهن جي روحاني اصلاح ڪئي.<ref>چشتي سلسلو: ميمڻ عبدالمجيد سنڌي مھراڻ رسالو؛ جلد 35؛ 1986؛ [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو </ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:چشتي سلسلو]] [[زمرو:روحاني سلسلا]] [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:ايشيا ۾ تصوف]] [[زمرو:ڀارت ۾ تصوف]] [[زمرو:پاڪستان ۾ تصوف]] [[زمرو:افغانستان ۾ تصوف]] [[زمرو:سني روحاني سلسلا]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا ۾ تصوف]] mbfhqwv53a93vmpju831gr2q0ckg0ls 388192 388091 2026-06-23T20:20:29Z Ibne maryam 17680 /* */ 388192 wikitext text/x-wiki '''چشتي سلسلو'''، چشت خراسان جي هڪ مشهور شهر جو نالو آهي.اتي جي ڪن بزرگن، ماڻهن جي روحاني اصلاح جو ڪم هٿ ۾ کنيو، انهي ڪري اهو چشتي سلسلو سڏجڻ ۾ آيو. حضرت خواجه ابو اسحاق شامي (وفات 940ع) پهريون بزرگ آهي جنهن جي نالي سان گڏ تذڪرن ۾ چشتي لفظ ملي ٿو. هو اصل شام جو رهاڪوهو.اتان بغداد ۾ آيو، ۽حضرت خواجه مشاد علي دينوري (وفات 910) کان روحاني فيض حاصل ڪيائين. ان جي ارشاد موجب ”چشت“ ۾ آيو، جتي هڪ روحاني تحريڪ جو بنياد رکيائين. هي سلسلو به طريقت جي لحاظ کان حضرت علي ڪرم الله وجه تائين هن طرح ملي ٿو: #حضرت علي بن ابي طالب ڪرم الله وجہ. #حضرت خواجه حسن بصري. #حضرت خواجه ابي الفضل عبدالواحد ابن زيد. #حضرت خواجه ابي الفيض فضيل ابن عياض. #حضرت خوجه ابراهيم ادهم البلخي. #حضرت خواجه سديد الدين حذيففته المرعشي. #حضرت خواجه امين الدين ابي هيبره البصري. #حضرت خواجه مشاد علي دينوري. #حضرت خواجه ابي اسحاق شامي. #حضرت خواجه ابي اگھحند ڀب فرسنافته الچشتي. #حضرت خواجه محمد ابن احمد چسشتي. #حضرت خِواجه ابي يوسف چشتي. #حضرت خواجه مودود چشتي. #حضرت خواجه شريف زنداني. #حضرت خواجه عثمان هاروني #حضرت خواجه معين الدين چشتي. برصغير پاڪ و هند ۾ حضرت خواجه معين الدين چشتي هن سلسلي کي ڦهلايو، اسلام جي تبليغ ڪئي، ۽ ماڻهن جي روحاني اصلاح ڪئي.<ref>چشتي سلسلو: ميمڻ عبدالمجيد سنڌي مھراڻ رسالو؛ جلد 35؛ 1986؛ [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو </ref> ==تفصيل== {{Short description|Sufi mystic order in Sunni Islam}} {{Redirect|Chishti|people with the surname|Chishti (surname)}} {{Use dmy dates|date=February 2023}} {{Infobox religion | name = Chishti order | native_name = {{lang|ar|{{Script|Arab|الطريقة التشيتشي}}}}<br/>{{transliteration|ar|al-Ṭarīqa al-Chīshtīyya}} | native_name_lang = ar | image = Talisman Louvre MAO905.jpg | caption = Seal emblem of the Chishti order | abbreviation = Chīshtīyya | type = [[Sufi order]] | main_classification = [[Sunni Islam]] | leader_title = Key people | leader_name = [[Mu'in al-Din Chishti]] | area = [[South Asia]] | founder = [[Abu Ishaq Shami]] | founded_date = {{Circa|930 CE}} | founded_place = }} {{Sufism|Orders}} <!-- Commented out: [[File:Suhrawardiyya Symbol.jpg|thumb|Genealogy of the Suhrawardiyya Order from the prophet [[Muhammad SAW]] and [[Ali]] to [[Moinuddin Chishti]].]] --> The '''Chishti order''' ({{langx|fa|چشتیه|translit=Čištiya}}) is a [[Sufi]] [[Tariqa|order]] of [[Sunni Islam]] named after the town of [[Chishti Sharif District|Chisht]], Afghanistan where it was initiated by [[Abu Ishaq Shami]]. The order was brought to Herat and later spread across [[South Asia]] by [[Mu'in al-Din Chishti]] in the city of [[Ajmer]]. The Chishti order is known for its emphasis on love, tolerance, and openness.<ref>Ernst, Carl W. and Lawrence, Bruce B. (2002) ''Sufi Martyrs of Love: The Chishti Order in South Asia and Beyond'' Palgrave Macmillan, New Yorks 1234567 4039-6026-7</ref> The Chishti order is primarily followed in Afghanistan and the [[Indian subcontinent]]. The Chishti order was the first of the four main Sufi orders that became well-established in [[South Asia]], which are the [[Qadiriyya|Qadiri]], Chishti, [[Naqshbandi]] and [[Suhrawardiyya|Suhrawardi]] Sufi orders.<ref name=":1">{{Cite book |title=South Asian Sufis: Devotion, Deviation, and Destiny |date=2012 |publisher=Continuum International Pub |isbn=978-1-4411-8474-0 |editor-last=Bennett |editor-first=Clinton |location=London |editor-last2=Ramsey |editor-first2=Charles M.}}</ref> [[Moinuddin Chishti|Khwaja Muinuddin Chishti]] introduced the Chishti Order in [[Ajmer]] ([[Rajasthan]], India) sometime in the middle of the 12th century. He was eighth in the line of succession from the founder of the Chishti Order, [[Abu Ishaq Shami]]. There are now several branches of the order, which has been the most prominent South Asian Sufi brotherhood since the 12th century.<ref>Rozehnal, Robert. ''Islamic Sufism Unbound: Politics and Piety in Twenty-First Century Pakistan''. Palgrave MacMillan, 2007. Print.</ref> [[File:Ajmer dargah.png|thumb|[[Ajmer Sharif Dargah|Tomb of Khwaja Moinuddin Chishti]], renowned saint of Chishti order]] In the 20th century, the order has spread outside Afghanistan and the Indian subcontinent. Chishti teachers have established centers in the [[United Kingdom]], [[United States]], [[Canada]], [[Australia]], Eastern and Southern Africa. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:چشتي سلسلو]] [[زمرو:روحاني سلسلا]] [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:ايشيا ۾ تصوف]] [[زمرو:ڀارت ۾ تصوف]] [[زمرو:پاڪستان ۾ تصوف]] [[زمرو:افغانستان ۾ تصوف]] [[زمرو:سني روحاني سلسلا]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا ۾ تصوف]] 3y6b1h540uy4bbvsf03alm8qn8nq24t 388202 388192 2026-06-23T20:49:12Z Ibne maryam 17680 /* تفصيل */ 388202 wikitext text/x-wiki '''چشتي سلسلو'''، چشت خراسان جي هڪ مشهور شهر جو نالو آهي.اتي جي ڪن بزرگن، ماڻهن جي روحاني اصلاح جو ڪم هٿ ۾ کنيو، انهي ڪري اهو چشتي سلسلو سڏجڻ ۾ آيو. حضرت خواجه ابو اسحاق شامي (وفات 940ع) پهريون بزرگ آهي جنهن جي نالي سان گڏ تذڪرن ۾ چشتي لفظ ملي ٿو. هو اصل شام جو رهاڪوهو.اتان بغداد ۾ آيو، ۽حضرت خواجه مشاد علي دينوري (وفات 910) کان روحاني فيض حاصل ڪيائين. ان جي ارشاد موجب ”چشت“ ۾ آيو، جتي هڪ روحاني تحريڪ جو بنياد رکيائين. هي سلسلو به طريقت جي لحاظ کان حضرت علي ڪرم الله وجه تائين هن طرح ملي ٿو: #حضرت علي بن ابي طالب ڪرم الله وجہ. #حضرت خواجه حسن بصري. #حضرت خواجه ابي الفضل عبدالواحد ابن زيد. #حضرت خواجه ابي الفيض فضيل ابن عياض. #حضرت خوجه ابراهيم ادهم البلخي. #حضرت خواجه سديد الدين حذيففته المرعشي. #حضرت خواجه امين الدين ابي هيبره البصري. #حضرت خواجه مشاد علي دينوري. #حضرت خواجه ابي اسحاق شامي. #حضرت خواجه ابي اگھحند ڀب فرسنافته الچشتي. #حضرت خواجه محمد ابن احمد چسشتي. #حضرت خِواجه ابي يوسف چشتي. #حضرت خواجه مودود چشتي. #حضرت خواجه شريف زنداني. #حضرت خواجه عثمان هاروني #حضرت خواجه معين الدين چشتي. برصغير پاڪ و هند ۾ حضرت خواجه معين الدين چشتي هن سلسلي کي ڦهلايو، اسلام جي تبليغ ڪئي، ۽ ماڻهن جي روحاني اصلاح ڪئي.<ref>چشتي سلسلو: ميمڻ عبدالمجيد سنڌي مھراڻ رسالو؛ جلد 35؛ 1986؛ [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو </ref> ==تفصيل== {{Short description|Sufi mystic order in Sunni Islam}} {{Redirect|چشتي|جڳھ|چشت}} {{Infobox religion | name = چشتي سلسلو | native_name = الطريقة التشيتشي | native_name_lang = ar | image = Talisman Louvre MAO905.jpg | caption = چشتي سلسلي جو نشان | abbreviation = چشتيه | type = [[تصوف|روحاني سلسلو]] | main_classification = [[سني اسلام]] | leader_title = مکيه ماڻهو | leader_name = [[معين الدين چشتي|خواجه معين الدين چشتي اجميري رحمت الله عليه]] | area = [[ڏکڻ ايشيا]] | founder = خواجه ابو اسحاق شامي رحمت الله عليه | founded_date = لڳ ڀڳ 930 عيسوي | founded_place = چشت، [[هرات]]، [[افغانستان]] }} '''چشتي سلسلو''' ([[فارسي ٻولي|فارسي]]: چشتيه) [[سني اسلام]] جو هڪ روحاني سلسلو آهي، جنهن جو نالو [[افغانستان]] جي شهر چشت جي نالي تي رکيو ويو آهي، جتي ان جي شروعات ابو اسحاق شامي ڪئي هئي. اهو سلسلو هرات آندو ويو ۽ پوء اجمير شهر ۾ [[معين الدين چشتي|حضرت خواجه معين الدين چشتي اجميري رحمت الله عليه]] پاران [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ پکڙجي ويو. چشتي سلسلو محبت، رواداري ۽ کليل تي زور ڏيڻ لاءِ مشهور آهي. <ref>Ernst, Carl W. and Lawrence, Bruce B. (2002) ''Sufi Martyrs of Love: The Chishti Order in South Asia and Beyond'' Palgrave Macmillan, New Yorks 1234567 4039-6026-7</ref> چشتي سلسلو بنيادي طور تي افغانستان ۽ [[ننڍو کنڊ|هندستاني]] [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​۾ پيروي ڪيو ويندو آهي. چشتي سلسلو چئن مکيه صوفي سلسلن ([[قادري سلسلو|قادري]]، چشتي، [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]] ۽ [[سهروردي سلسلو]]) مان پهريون هو، جيڪو ڏکڻ ايشيا ۾ چڱي طرح قائم ٿيو. <ref name=":1">{{Cite book |title=South Asian Sufis: Devotion, Deviation, and Destiny |date=2012 |publisher=Continuum International Pub |isbn=978-1-4411-8474-0 |editor-last=Bennett |editor-first=Clinton |location=London |editor-last2=Ramsey |editor-first2=Charles M.}}</ref> خواجه معين الدين چشتي 12هين صدي جي وچ ۾ اجمير شريف، [[راجستان|راجسٿان]]، [[ڀارت|هندستان]]) ۾ چشتي سلسلو متعارف ڪرايو. هو چشتي سلسلي جي باني ابو اسحاق شامي کان جانشيني جي قطار ۾ اٺون هو. هاڻي هن سلسلي جون ڪيتريون ئي شاخون آهن ۽ 12هين صدي کان وٺي اها ڏکڻ ايشيائي صوفي برادري جو سڀ کان وڏو سلسلو رهيو آهي.<ref>Rozehnal, Robert. ''Islamic Sufism Unbound: Politics and Piety in Twenty-First Century Pakistan''. Palgrave MacMillan, 2007. Print.</ref> [[File:Ajmer dargah.png|thumb|[[Ajmer Sharif Dargah|Tomb of Khwaja Moinuddin Chishti]], renowned saint of Chishti order]] In the 20th century, the order has spread outside Afghanistan and the Indian subcontinent. Chishti teachers have established centers in the [[United Kingdom]], [[United States]], [[Canada]], [[Australia]], Eastern and Southern Africa. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:چشتي سلسلو]] [[زمرو:روحاني سلسلا]] [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:ايشيا ۾ تصوف]] [[زمرو:ڀارت ۾ تصوف]] [[زمرو:پاڪستان ۾ تصوف]] [[زمرو:افغانستان ۾ تصوف]] [[زمرو:سني روحاني سلسلا]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا ۾ تصوف]] sshcqsz6sqnu9og46ezdv0wla1139x4 388203 388202 2026-06-23T20:49:58Z Ibne maryam 17680 /* */ 388203 wikitext text/x-wiki ==تفصيل== {{Short description|Sufi mystic order in Sunni Islam}} {{Redirect|چشتي|جڳھ|چشت}} {{Infobox religion | name = چشتي سلسلو | native_name = الطريقة التشيتشي | native_name_lang = ar | image = Talisman Louvre MAO905.jpg | caption = چشتي سلسلي جو نشان | abbreviation = چشتيه | type = [[تصوف|روحاني سلسلو]] | main_classification = [[سني اسلام]] | leader_title = مکيه ماڻهو | leader_name = [[معين الدين چشتي|خواجه معين الدين چشتي اجميري رحمت الله عليه]] | area = [[ڏکڻ ايشيا]] | founder = خواجه ابو اسحاق شامي رحمت الله عليه | founded_date = لڳ ڀڳ 930 عيسوي | founded_place = چشت، [[هرات]]، [[افغانستان]] }} '''چشتي سلسلو''' ([[فارسي ٻولي|فارسي]]: چشتيه) [[سني اسلام]] جو هڪ روحاني سلسلو آهي، جنهن جو نالو [[افغانستان]] جي شهر چشت جي نالي تي رکيو ويو آهي، جتي ان جي شروعات ابو اسحاق شامي ڪئي هئي. اهو سلسلو هرات آندو ويو ۽ پوء اجمير شهر ۾ [[معين الدين چشتي|حضرت خواجه معين الدين چشتي اجميري رحمت الله عليه]] پاران [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ پکڙجي ويو. چشتي سلسلو محبت، رواداري ۽ کليل تي زور ڏيڻ لاءِ مشهور آهي. <ref>Ernst, Carl W. and Lawrence, Bruce B. (2002) ''Sufi Martyrs of Love: The Chishti Order in South Asia and Beyond'' Palgrave Macmillan, New Yorks 1234567 4039-6026-7</ref> چشتي سلسلو بنيادي طور تي افغانستان ۽ [[ننڍو کنڊ|هندستاني]] [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​۾ پيروي ڪيو ويندو آهي. چشتي سلسلو چئن مکيه صوفي سلسلن ([[قادري سلسلو|قادري]]، چشتي، [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]] ۽ [[سهروردي سلسلو]]) مان پهريون هو، جيڪو ڏکڻ ايشيا ۾ چڱي طرح قائم ٿيو. <ref name=":1">{{Cite book |title=South Asian Sufis: Devotion, Deviation, and Destiny |date=2012 |publisher=Continuum International Pub |isbn=978-1-4411-8474-0 |editor-last=Bennett |editor-first=Clinton |location=London |editor-last2=Ramsey |editor-first2=Charles M.}}</ref> خواجه معين الدين چشتي 12هين صدي جي وچ ۾ اجمير شريف، [[راجستان|راجسٿان]]، [[ڀارت|هندستان]]) ۾ چشتي سلسلو متعارف ڪرايو. هو چشتي سلسلي جي باني ابو اسحاق شامي کان جانشيني جي قطار ۾ اٺون هو. هاڻي هن سلسلي جون ڪيتريون ئي شاخون آهن ۽ 12هين صدي کان وٺي اها ڏکڻ ايشيائي صوفي برادري جو سڀ کان وڏو سلسلو رهيو آهي.<ref>Rozehnal, Robert. ''Islamic Sufism Unbound: Politics and Piety in Twenty-First Century Pakistan''. Palgrave MacMillan, 2007. Print.</ref> [[File:Ajmer dargah.png|thumb|[[Ajmer Sharif Dargah|Tomb of Khwaja Moinuddin Chishti]], renowned saint of Chishti order]] In the 20th century, the order has spread outside Afghanistan and the Indian subcontinent. Chishti teachers have established centers in the [[United Kingdom]], [[United States]], [[Canada]], [[Australia]], Eastern and Southern Africa. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:چشتي سلسلو]] [[زمرو:روحاني سلسلا]] [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:ايشيا ۾ تصوف]] [[زمرو:ڀارت ۾ تصوف]] [[زمرو:پاڪستان ۾ تصوف]] [[زمرو:افغانستان ۾ تصوف]] [[زمرو:سني روحاني سلسلا]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا ۾ تصوف]] cuaxf69q9ufg03p6xnf6phbxlrtabjv 388205 388203 2026-06-23T20:59:48Z Ibne maryam 17680 388205 wikitext text/x-wiki {{Short description|Sufi mystic order in Sunni Islam}} {{Redirect|چشتي|جڳھ|چشت}} {{Infobox religion | name = چشتي سلسلو | native_name = الطريقة التشيتشي | native_name_lang = ar | image = Talisman Louvre MAO905.jpg | caption = چشتي سلسلي جو نشان | abbreviation = چشتيه | type = [[تصوف|روحاني سلسلو]] | main_classification = [[سني اسلام]] | leader_title = مکيه ماڻهو | leader_name = [[معين الدين چشتي|خواجه معين الدين چشتي اجميري رحمت الله عليه]] | area = [[ڏکڻ ايشيا]] | founder = خواجه ابو اسحاق شامي رحمت الله عليه | founded_date = لڳ ڀڳ 930 عيسوي | founded_place = چشت، [[هرات]]، [[افغانستان]] }} '''چشتي سلسلو''' ([[فارسي ٻولي|فارسي]]: چشتيه) [[سني اسلام]] جو هڪ روحاني سلسلو آهي، جنهن جو نالو [[افغانستان]] جي شهر چشت جي نالي تي رکيو ويو آهي، جتي ان جي شروعات ابو اسحاق شامي ڪئي هئي. اهو سلسلو هرات آندو ويو ۽ پوء اجمير شهر ۾ [[معين الدين چشتي|حضرت خواجه معين الدين چشتي اجميري رحمت الله عليه]] پاران [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ پکڙجي ويو. چشتي سلسلو محبت، رواداري ۽ کليل تي زور ڏيڻ لاءِ مشهور آهي. <ref>Ernst, Carl W. and Lawrence, Bruce B. (2002) ''Sufi Martyrs of Love: The Chishti Order in South Asia and Beyond'' Palgrave Macmillan, New Yorks 1234567 4039-6026-7</ref> چشتي سلسلو بنيادي طور تي افغانستان ۽ [[ننڍو کنڊ|هندستاني]] [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​۾ پيروي ڪيو ويندو آهي. چشتي سلسلو چئن مکيه صوفي سلسلن ([[قادري سلسلو|قادري]]، چشتي، [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]] ۽ [[سهروردي سلسلو]]) مان پهريون هو، جيڪو ڏکڻ ايشيا ۾ چڱي طرح قائم ٿيو. <ref name=":1">{{Cite book |title=South Asian Sufis: Devotion, Deviation, and Destiny |date=2012 |publisher=Continuum International Pub |isbn=978-1-4411-8474-0 |editor-last=Bennett |editor-first=Clinton |location=London |editor-last2=Ramsey |editor-first2=Charles M.}}</ref> خواجه معين الدين چشتي 12هين صدي جي وچ ۾ اجمير شريف، [[راجستان|راجسٿان]]، [[ڀارت|هندستان]]) ۾ چشتي سلسلو متعارف ڪرايو. هو چشتي سلسلي جي باني ابو اسحاق شامي کان جانشيني جي قطار ۾ اٺون هو. هاڻي هن سلسلي جون ڪيتريون ئي شاخون آهن ۽ 12هين صدي کان وٺي اها ڏکڻ ايشيائي صوفي برادري جو سڀ کان وڏو سلسلو رهيو آهي.<ref>Rozehnal, Robert. ''Islamic Sufism Unbound: Politics and Piety in Twenty-First Century Pakistan''. Palgrave MacMillan, 2007. Print.</ref> [[File:Ajmer dargah.png|thumb|[[Ajmer Sharif Dargah|Tomb of Khwaja Moinuddin Chishti]], renowned saint of Chishti order]] In the 20th century, the order has spread outside Afghanistan and the Indian subcontinent. Chishti teachers have established centers in the [[United Kingdom]], [[United States]], [[Canada]], [[Australia]], Eastern and Southern Africa. ==تاريخ== '''چشتي سلسلو'''، چشت خراسان جي هڪ مشهور شهر جو نالو آهي.اتي جي ڪن بزرگن، ماڻهن جي روحاني اصلاح جو ڪم هٿ ۾ کنيو، انهي ڪري اهو چشتي سلسلو سڏجڻ ۾ آيو. حضرت خواجه ابو اسحاق شامي (وفات 940ع) پهريون بزرگ آهي جنهن جي نالي سان گڏ تذڪرن ۾ چشتي لفظ ملي ٿو. هو اصل شام جو رهاڪوهو.اتان بغداد ۾ آيو، ۽حضرت خواجه مشاد علي دينوري (وفات 910) کان روحاني فيض حاصل ڪيائين. ان جي ارشاد موجب ”چشت“ ۾ آيو، جتي هڪ روحاني تحريڪ جو بنياد رکيائين. هي سلسلو به طريقت جي لحاظ کان حضرت علي ڪرم الله وجه تائين ملي ٿو. ==قابل ذڪر شخصيتون== # حضرت خواجه ابي اسحاق شامي # حضرت خواجه ابي الھند فرسنافته الچشتي # حضرت خواجه محمد ابن احمد چشتي # حضرت خِواجه ابي يوسف چشتي # حضرت خواجه قطب الدين مودود چشتي # حضرت خواجه شريف زنداني # حضرت خواجه عثمان هاروني # حضرت خواجه معين الدين چشتي ==پڻ ڏسو== # [[علي ابن ابي طالب|حضرت علي بن ابي طالب ڪرم الله وجه]] # [[حسن بصري|حضرت خواجه حسن بصري رحمت الله عليه]] # حضرت خواجه ابي الفضل عبدالواحد ابن زيد رحمت الله عليه # [[فضيل ابن عياض|حضرت خواجه ابي الفيض فضيل ابن عياض رحمت الله عليه]] # [[ابراهيم ادهم البلخي|حضرت خواجه ابراهيم ادهم البلخي رحمت الله عليه]] # حضرت خواجه سديد الدين حذيفه المرعشي رحمت الله عليه # حضرت خواجه امين الدين ابي هيبره البصري رحمت الله عليه # حضرت خواجه ممشاد علي دينوري رحمت الله عليه برصغير پاڪ و هند ۾ حضرت خواجه معين الدين چشتي هن سلسلي کي ڦهلايو، اسلام جي تبليغ ڪئي، ۽ ماڻهن جي روحاني اصلاح ڪئي.<ref>چشتي سلسلو: ميمڻ عبدالمجيد سنڌي مھراڻ رسالو؛ جلد 35؛ 1986؛ [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو </ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:چشتي سلسلو]] [[زمرو:روحاني سلسلا]] [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:ايشيا ۾ تصوف]] [[زمرو:ڀارت ۾ تصوف]] [[زمرو:پاڪستان ۾ تصوف]] [[زمرو:افغانستان ۾ تصوف]] [[زمرو:سني روحاني سلسلا]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا ۾ تصوف]] fyp77j2o7rv2uqbg7ldkiv26yg6vm02 388206 388205 2026-06-23T21:07:19Z Ibne maryam 17680 /* */ 388206 wikitext text/x-wiki {{Short description|Sufi mystic order in Sunni Islam}} {{Redirect|چشتي|جڳھ|چشت}} {{Infobox religion | name = چشتي سلسلو | native_name = الطريقة التشيتشي | native_name_lang = ar | image = Talisman Louvre MAO905.jpg | caption = چشتي سلسلي جو نشان | abbreviation = چشتيه | type = [[تصوف|روحاني سلسلو]] | main_classification = [[سني اسلام]] | leader_title = مکيه ماڻهو | leader_name = [[معين الدين چشتي|خواجه معين الدين چشتي اجميري رحمت الله عليه]] | area = [[ڏکڻ ايشيا]] | founder = خواجه ابو اسحاق شامي رحمت الله عليه | founded_date = لڳ ڀڳ 930 عيسوي | founded_place = چشت، [[هرات]]، [[افغانستان]] }} '''چشتي سلسلو''' ([[فارسي ٻولي|فارسي]]: چشتيه) [[سني اسلام]] جو هڪ روحاني سلسلو آهي، جنهن جو نالو [[افغانستان]] جي شهر چشت جي نالي تي رکيو ويو آهي، جتي ان جي شروعات ابو اسحاق شامي ڪئي هئي. اهو سلسلو هرات آندو ويو ۽ پوء اجمير شهر ۾ [[معين الدين چشتي|حضرت خواجه معين الدين چشتي اجميري رحمت الله عليه]] پاران [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ پکڙجي ويو. چشتي سلسلو محبت، رواداري ۽ کليل تي زور ڏيڻ لاءِ مشهور آهي. <ref>Ernst, Carl W. and Lawrence, Bruce B. (2002) ''Sufi Martyrs of Love: The Chishti Order in South Asia and Beyond'' Palgrave Macmillan, New Yorks 1234567 4039-6026-7</ref> چشتي سلسلو بنيادي طور تي افغانستان ۽ [[ننڍو کنڊ|هندستاني]] [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​۾ پيروي ڪيو ويندو آهي. چشتي سلسلو چئن مکيه صوفي سلسلن ([[قادري سلسلو|قادري]]، چشتي، [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]] ۽ [[سهروردي سلسلو]]) مان پهريون هو، جيڪو ڏکڻ ايشيا ۾ چڱي طرح قائم ٿيو. <ref name=":1">{{Cite book |title=South Asian Sufis: Devotion, Deviation, and Destiny |date=2012 |publisher=Continuum International Pub |isbn=978-1-4411-8474-0 |editor-last=Bennett |editor-first=Clinton |location=London |editor-last2=Ramsey |editor-first2=Charles M.}}</ref> خواجه معين الدين چشتي 12هين صدي جي وچ ۾ اجمير شريف، [[راجستان|راجسٿان]]، [[ڀارت|هندستان]]) ۾ چشتي سلسلو متعارف ڪرايو. هو چشتي سلسلي جي باني ابو اسحاق شامي کان جانشيني جي قطار ۾ اٺون هو. هاڻي هن سلسلي جون ڪيتريون ئي شاخون آهن ۽ 12هين صدي کان وٺي اها ڏکڻ ايشيائي صوفي برادري جو سڀ کان وڏو سلسلو رهيو آهي.<ref>Rozehnal, Robert. ''Islamic Sufism Unbound: Politics and Piety in Twenty-First Century Pakistan''. Palgrave MacMillan, 2007. Print.</ref> [[File:Ajmer dargah.png|thumb|اجمير شريف، [[راجستان]]، [[ڀارت|هندستان]] ۾ [[معين الدين چشتي|خواجه معين الدين چشتي]] جو مقبرو]] 20هين صدي ۾، هي سلسلو افغانستان ۽ هندستاني ننڍي کنڊ ​​کان ٻاهر پکڙجي ويو آهي. سلسلي جا اڳواڻ ۽ مريد برطانيه (گڏيل بادشاھت)، آمريڪا، ڪينيڊا، آسٽريليا، اوڀر ۽ ڏکڻ آفريڪا ۾ مرڪز قائم ڪيا آهن. ==تاريخ== '''چشتي سلسلو'''، چشت خراسان جي هڪ مشهور شهر جو نالو آهي.اتي جي ڪن بزرگن، ماڻهن جي روحاني اصلاح جو ڪم هٿ ۾ کنيو، انهي ڪري اهو چشتي سلسلو سڏجڻ ۾ آيو. حضرت خواجه ابو اسحاق شامي (وفات 940ع) پهريون بزرگ آهي جنهن جي نالي سان گڏ تذڪرن ۾ چشتي لفظ ملي ٿو. هو اصل شام جو رهاڪوهو.اتان بغداد ۾ آيو، ۽حضرت خواجه مشاد علي دينوري (وفات 910) کان روحاني فيض حاصل ڪيائين. ان جي ارشاد موجب ”چشت“ ۾ آيو، جتي هڪ روحاني تحريڪ جو بنياد رکيائين. هي سلسلو به طريقت جي لحاظ کان حضرت علي ڪرم الله وجه تائين ملي ٿو. ==قابل ذڪر شخصيتون== # حضرت خواجه ابي اسحاق شامي # حضرت خواجه ابي الھند فرسنافته الچشتي # حضرت خواجه محمد ابن احمد چشتي # حضرت خِواجه ابي يوسف چشتي # حضرت خواجه قطب الدين مودود چشتي # حضرت خواجه شريف زنداني # حضرت خواجه عثمان هاروني # حضرت خواجه معين الدين چشتي ==پڻ ڏسو== # [[علي ابن ابي طالب|حضرت علي بن ابي طالب ڪرم الله وجه]] # [[حسن بصري|حضرت خواجه حسن بصري رحمت الله عليه]] # حضرت خواجه ابي الفضل عبدالواحد ابن زيد رحمت الله عليه # [[فضيل ابن عياض|حضرت خواجه ابي الفيض فضيل ابن عياض رحمت الله عليه]] # [[ابراهيم ادهم البلخي|حضرت خواجه ابراهيم ادهم البلخي رحمت الله عليه]] # حضرت خواجه سديد الدين حذيفه المرعشي رحمت الله عليه # حضرت خواجه امين الدين ابي هيبره البصري رحمت الله عليه # حضرت خواجه ممشاد علي دينوري رحمت الله عليه برصغير پاڪ و هند ۾ حضرت خواجه معين الدين چشتي هن سلسلي کي ڦهلايو، اسلام جي تبليغ ڪئي، ۽ ماڻهن جي روحاني اصلاح ڪئي.<ref>چشتي سلسلو: ميمڻ عبدالمجيد سنڌي مھراڻ رسالو؛ جلد 35؛ 1986؛ [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو </ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:چشتي سلسلو]] [[زمرو:روحاني سلسلا]] [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:ايشيا ۾ تصوف]] [[زمرو:ڀارت ۾ تصوف]] [[زمرو:پاڪستان ۾ تصوف]] [[زمرو:افغانستان ۾ تصوف]] [[زمرو:سني روحاني سلسلا]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا ۾ تصوف]] ns947jtczgrgtxr49n7uzx8qyo04f6t 388208 388206 2026-06-23T21:09:15Z Ibne maryam 17680 /* پڻ ڏسو */ 388208 wikitext text/x-wiki {{Short description|Sufi mystic order in Sunni Islam}} {{Redirect|چشتي|جڳھ|چشت}} {{Infobox religion | name = چشتي سلسلو | native_name = الطريقة التشيتشي | native_name_lang = ar | image = Talisman Louvre MAO905.jpg | caption = چشتي سلسلي جو نشان | abbreviation = چشتيه | type = [[تصوف|روحاني سلسلو]] | main_classification = [[سني اسلام]] | leader_title = مکيه ماڻهو | leader_name = [[معين الدين چشتي|خواجه معين الدين چشتي اجميري رحمت الله عليه]] | area = [[ڏکڻ ايشيا]] | founder = خواجه ابو اسحاق شامي رحمت الله عليه | founded_date = لڳ ڀڳ 930 عيسوي | founded_place = چشت، [[هرات]]، [[افغانستان]] }} '''چشتي سلسلو''' ([[فارسي ٻولي|فارسي]]: چشتيه) [[سني اسلام]] جو هڪ روحاني سلسلو آهي، جنهن جو نالو [[افغانستان]] جي شهر چشت جي نالي تي رکيو ويو آهي، جتي ان جي شروعات ابو اسحاق شامي ڪئي هئي. اهو سلسلو هرات آندو ويو ۽ پوء اجمير شهر ۾ [[معين الدين چشتي|حضرت خواجه معين الدين چشتي اجميري رحمت الله عليه]] پاران [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ پکڙجي ويو. چشتي سلسلو محبت، رواداري ۽ کليل تي زور ڏيڻ لاءِ مشهور آهي. <ref>Ernst, Carl W. and Lawrence, Bruce B. (2002) ''Sufi Martyrs of Love: The Chishti Order in South Asia and Beyond'' Palgrave Macmillan, New Yorks 1234567 4039-6026-7</ref> چشتي سلسلو بنيادي طور تي افغانستان ۽ [[ننڍو کنڊ|هندستاني]] [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​۾ پيروي ڪيو ويندو آهي. چشتي سلسلو چئن مکيه صوفي سلسلن ([[قادري سلسلو|قادري]]، چشتي، [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]] ۽ [[سهروردي سلسلو]]) مان پهريون هو، جيڪو ڏکڻ ايشيا ۾ چڱي طرح قائم ٿيو. <ref name=":1">{{Cite book |title=South Asian Sufis: Devotion, Deviation, and Destiny |date=2012 |publisher=Continuum International Pub |isbn=978-1-4411-8474-0 |editor-last=Bennett |editor-first=Clinton |location=London |editor-last2=Ramsey |editor-first2=Charles M.}}</ref> خواجه معين الدين چشتي 12هين صدي جي وچ ۾ اجمير شريف، [[راجستان|راجسٿان]]، [[ڀارت|هندستان]]) ۾ چشتي سلسلو متعارف ڪرايو. هو چشتي سلسلي جي باني ابو اسحاق شامي کان جانشيني جي قطار ۾ اٺون هو. هاڻي هن سلسلي جون ڪيتريون ئي شاخون آهن ۽ 12هين صدي کان وٺي اها ڏکڻ ايشيائي صوفي برادري جو سڀ کان وڏو سلسلو رهيو آهي.<ref>Rozehnal, Robert. ''Islamic Sufism Unbound: Politics and Piety in Twenty-First Century Pakistan''. Palgrave MacMillan, 2007. Print.</ref> [[File:Ajmer dargah.png|thumb|اجمير شريف، [[راجستان]]، [[ڀارت|هندستان]] ۾ [[معين الدين چشتي|خواجه معين الدين چشتي]] جو مقبرو]] 20هين صدي ۾، هي سلسلو افغانستان ۽ هندستاني ننڍي کنڊ ​​کان ٻاهر پکڙجي ويو آهي. سلسلي جا اڳواڻ ۽ مريد برطانيه (گڏيل بادشاھت)، آمريڪا، ڪينيڊا، آسٽريليا، اوڀر ۽ ڏکڻ آفريڪا ۾ مرڪز قائم ڪيا آهن. ==تاريخ== '''چشتي سلسلو'''، چشت خراسان جي هڪ مشهور شهر جو نالو آهي.اتي جي ڪن بزرگن، ماڻهن جي روحاني اصلاح جو ڪم هٿ ۾ کنيو، انهي ڪري اهو چشتي سلسلو سڏجڻ ۾ آيو. حضرت خواجه ابو اسحاق شامي (وفات 940ع) پهريون بزرگ آهي جنهن جي نالي سان گڏ تذڪرن ۾ چشتي لفظ ملي ٿو. هو اصل شام جو رهاڪوهو.اتان بغداد ۾ آيو، ۽حضرت خواجه مشاد علي دينوري (وفات 910) کان روحاني فيض حاصل ڪيائين. ان جي ارشاد موجب ”چشت“ ۾ آيو، جتي هڪ روحاني تحريڪ جو بنياد رکيائين. هي سلسلو به طريقت جي لحاظ کان حضرت علي ڪرم الله وجه تائين ملي ٿو. ==قابل ذڪر شخصيتون== # حضرت خواجه ابي اسحاق شامي # حضرت خواجه ابي الھند فرسنافته الچشتي # حضرت خواجه محمد ابن احمد چشتي # حضرت خِواجه ابي يوسف چشتي # حضرت خواجه قطب الدين مودود چشتي # حضرت خواجه شريف زنداني # حضرت خواجه عثمان هاروني # حضرت خواجه معين الدين چشتي ==پڻ ڏسو== # <small>[[علي بن ابی طالب|حضرت علي بن ابي طالب ڪرم الله وجه]]</small> # <small>[[خواجه حسن بصري|حضرت خواجه حسن بصري رحمت الله عليه]]</small> # <small>حضرت خواجه ابي الفضل عبدالواحد ابن زيد رحمت الله عليه</small> # [[فضيل ابن عياض|<small>حضرت خواجه ابي الفيض فضيل ابن عياض رحمت الله عليه</small>]] # [[ابراهيم ادهم البلخي|<small>حضرت خواجه ابراهيم ادهم البلخي رحمت الله عليه</small>]] # <small>حضرت خواجه سديد الدين حذيفه المرعشي رحمت الله عليه</small> # <small>حضرت خواجه امين الدين ابي هيبره البصري رحمت الله عليه</small> # <small>حضرت خواجه ممشاد علي دينوري رحمت الله عليه</small> برصغير پاڪ و هند ۾ حضرت خواجه معين الدين چشتي هن سلسلي کي ڦهلايو، اسلام جي تبليغ ڪئي، ۽ ماڻهن جي روحاني اصلاح ڪئي.<ref>چشتي سلسلو: ميمڻ عبدالمجيد سنڌي مھراڻ رسالو؛ جلد 35؛ 1986؛ [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو </ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:چشتي سلسلو]] [[زمرو:روحاني سلسلا]] [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:ايشيا ۾ تصوف]] [[زمرو:ڀارت ۾ تصوف]] [[زمرو:پاڪستان ۾ تصوف]] [[زمرو:افغانستان ۾ تصوف]] [[زمرو:سني روحاني سلسلا]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا ۾ تصوف]] 1xeg16m0yu8j3n09di61m9amluhxb8i 388209 388208 2026-06-23T21:15:25Z Ibne maryam 17680 /* پڻ ڏسو */ 388209 wikitext text/x-wiki {{Short description|Sufi mystic order in Sunni Islam}} {{Redirect|چشتي|جڳھ|چشت}} {{Infobox religion | name = چشتي سلسلو | native_name = الطريقة التشيتشي | native_name_lang = ar | image = Talisman Louvre MAO905.jpg | caption = چشتي سلسلي جو نشان | abbreviation = چشتيه | type = [[تصوف|روحاني سلسلو]] | main_classification = [[سني اسلام]] | leader_title = مکيه ماڻهو | leader_name = [[معين الدين چشتي|خواجه معين الدين چشتي اجميري رحمت الله عليه]] | area = [[ڏکڻ ايشيا]] | founder = خواجه ابو اسحاق شامي رحمت الله عليه | founded_date = لڳ ڀڳ 930 عيسوي | founded_place = چشت، [[هرات]]، [[افغانستان]] }} '''چشتي سلسلو''' ([[فارسي ٻولي|فارسي]]: چشتيه) [[سني اسلام]] جو هڪ روحاني سلسلو آهي، جنهن جو نالو [[افغانستان]] جي شهر چشت جي نالي تي رکيو ويو آهي، جتي ان جي شروعات ابو اسحاق شامي ڪئي هئي. اهو سلسلو هرات آندو ويو ۽ پوء اجمير شهر ۾ [[معين الدين چشتي|حضرت خواجه معين الدين چشتي اجميري رحمت الله عليه]] پاران [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ پکڙجي ويو. چشتي سلسلو محبت، رواداري ۽ کليل تي زور ڏيڻ لاءِ مشهور آهي. <ref>Ernst, Carl W. and Lawrence, Bruce B. (2002) ''Sufi Martyrs of Love: The Chishti Order in South Asia and Beyond'' Palgrave Macmillan, New Yorks 1234567 4039-6026-7</ref> چشتي سلسلو بنيادي طور تي افغانستان ۽ [[ننڍو کنڊ|هندستاني]] [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​۾ پيروي ڪيو ويندو آهي. چشتي سلسلو چئن مکيه صوفي سلسلن ([[قادري سلسلو|قادري]]، چشتي، [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]] ۽ [[سهروردي سلسلو]]) مان پهريون هو، جيڪو ڏکڻ ايشيا ۾ چڱي طرح قائم ٿيو. <ref name=":1">{{Cite book |title=South Asian Sufis: Devotion, Deviation, and Destiny |date=2012 |publisher=Continuum International Pub |isbn=978-1-4411-8474-0 |editor-last=Bennett |editor-first=Clinton |location=London |editor-last2=Ramsey |editor-first2=Charles M.}}</ref> خواجه معين الدين چشتي 12هين صدي جي وچ ۾ اجمير شريف، [[راجستان|راجسٿان]]، [[ڀارت|هندستان]]) ۾ چشتي سلسلو متعارف ڪرايو. هو چشتي سلسلي جي باني ابو اسحاق شامي کان جانشيني جي قطار ۾ اٺون هو. هاڻي هن سلسلي جون ڪيتريون ئي شاخون آهن ۽ 12هين صدي کان وٺي اها ڏکڻ ايشيائي صوفي برادري جو سڀ کان وڏو سلسلو رهيو آهي.<ref>Rozehnal, Robert. ''Islamic Sufism Unbound: Politics and Piety in Twenty-First Century Pakistan''. Palgrave MacMillan, 2007. Print.</ref> [[File:Ajmer dargah.png|thumb|اجمير شريف، [[راجستان]]، [[ڀارت|هندستان]] ۾ [[معين الدين چشتي|خواجه معين الدين چشتي]] جو مقبرو]] 20هين صدي ۾، هي سلسلو افغانستان ۽ هندستاني ننڍي کنڊ ​​کان ٻاهر پکڙجي ويو آهي. سلسلي جا اڳواڻ ۽ مريد برطانيه (گڏيل بادشاھت)، آمريڪا، ڪينيڊا، آسٽريليا، اوڀر ۽ ڏکڻ آفريڪا ۾ مرڪز قائم ڪيا آهن. ==تاريخ== '''چشتي سلسلو'''، چشت خراسان جي هڪ مشهور شهر جو نالو آهي.اتي جي ڪن بزرگن، ماڻهن جي روحاني اصلاح جو ڪم هٿ ۾ کنيو، انهي ڪري اهو چشتي سلسلو سڏجڻ ۾ آيو. حضرت خواجه ابو اسحاق شامي (وفات 940ع) پهريون بزرگ آهي جنهن جي نالي سان گڏ تذڪرن ۾ چشتي لفظ ملي ٿو. هو اصل شام جو رهاڪوهو.اتان بغداد ۾ آيو، ۽حضرت خواجه مشاد علي دينوري (وفات 910) کان روحاني فيض حاصل ڪيائين. ان جي ارشاد موجب ”چشت“ ۾ آيو، جتي هڪ روحاني تحريڪ جو بنياد رکيائين. هي سلسلو به طريقت جي لحاظ کان حضرت علي ڪرم الله وجه تائين ملي ٿو. ==قابل ذڪر شخصيتون== # حضرت خواجه ابي اسحاق شامي # حضرت خواجه ابي الھند فرسنافته الچشتي # حضرت خواجه محمد ابن احمد چشتي # حضرت خِواجه ابي يوسف چشتي # حضرت خواجه قطب الدين مودود چشتي # حضرت خواجه شريف زنداني # حضرت خواجه عثمان هاروني # حضرت خواجه معين الدين چشتي ==پڻ ڏسو== # <small>[[علي بن ابی طالب|حضرت علي بن ابي طالب ڪرم الله وجه]]</small> # <small>[[خواجه حسن بصري|حضرت خواجه حسن بصري رحمت الله عليه]]</small> # <small>[[اويس قرني|خواجه اويس قرني رضي الله تعالي عنه]]</small> # [[قادري سلسلو]] # [[نقشبندي سلسلو]] # [[شاذلي سلسلو]] # [[عبدالقادر جيلاني|<small>شاهه عبدالقادر جيلاني رحمت الله عليه</small>]] # [[فضيل ابن عياض|<small>حضرت خواجه ابي الفيض فضيل ابن عياض رحمت الله عليه</small>]] # [[ابراهيم ادهم البلخي|<small>حضرت خواجه ابراهيم ادهم البلخي رحمت الله عليه</small>]] # <small>حضرت خواجه غلام فريد رحمت الله عليه</small> # <small>حضرت خواجه امين الدين ابي هيبره البصري رحمت الله عليه</small> # <small>حضرت خواجه ممشاد علي دينوري رحمت الله عليه</small> برصغير پاڪ و هند ۾ حضرت خواجه معين الدين چشتي هن سلسلي کي ڦهلايو، اسلام جي تبليغ ڪئي، ۽ ماڻهن جي روحاني اصلاح ڪئي.<ref>چشتي سلسلو: ميمڻ عبدالمجيد سنڌي مھراڻ رسالو؛ جلد 35؛ 1986؛ [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو </ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:چشتي سلسلو]] [[زمرو:روحاني سلسلا]] [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:ايشيا ۾ تصوف]] [[زمرو:ڀارت ۾ تصوف]] [[زمرو:پاڪستان ۾ تصوف]] [[زمرو:افغانستان ۾ تصوف]] [[زمرو:سني روحاني سلسلا]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا ۾ تصوف]] 2q7vz83jvl4ox8tbap9ixa6qbeurd1d 388220 388209 2026-06-23T21:49:38Z Ibne maryam 17680 /* قابل ذڪر شخصيتون */ 388220 wikitext text/x-wiki {{Short description|Sufi mystic order in Sunni Islam}} {{Redirect|چشتي|جڳھ|چشت}} {{Infobox religion | name = چشتي سلسلو | native_name = الطريقة التشيتشي | native_name_lang = ar | image = Talisman Louvre MAO905.jpg | caption = چشتي سلسلي جو نشان | abbreviation = چشتيه | type = [[تصوف|روحاني سلسلو]] | main_classification = [[سني اسلام]] | leader_title = مکيه ماڻهو | leader_name = [[معين الدين چشتي|خواجه معين الدين چشتي اجميري رحمت الله عليه]] | area = [[ڏکڻ ايشيا]] | founder = خواجه ابو اسحاق شامي رحمت الله عليه | founded_date = لڳ ڀڳ 930 عيسوي | founded_place = چشت، [[هرات]]، [[افغانستان]] }} '''چشتي سلسلو''' ([[فارسي ٻولي|فارسي]]: چشتيه) [[سني اسلام]] جو هڪ روحاني سلسلو آهي، جنهن جو نالو [[افغانستان]] جي شهر چشت جي نالي تي رکيو ويو آهي، جتي ان جي شروعات ابو اسحاق شامي ڪئي هئي. اهو سلسلو هرات آندو ويو ۽ پوء اجمير شهر ۾ [[معين الدين چشتي|حضرت خواجه معين الدين چشتي اجميري رحمت الله عليه]] پاران [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ پکڙجي ويو. چشتي سلسلو محبت، رواداري ۽ کليل تي زور ڏيڻ لاءِ مشهور آهي. <ref>Ernst, Carl W. and Lawrence, Bruce B. (2002) ''Sufi Martyrs of Love: The Chishti Order in South Asia and Beyond'' Palgrave Macmillan, New Yorks 1234567 4039-6026-7</ref> چشتي سلسلو بنيادي طور تي افغانستان ۽ [[ننڍو کنڊ|هندستاني]] [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​۾ پيروي ڪيو ويندو آهي. چشتي سلسلو چئن مکيه صوفي سلسلن ([[قادري سلسلو|قادري]]، چشتي، [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]] ۽ [[سهروردي سلسلو]]) مان پهريون هو، جيڪو ڏکڻ ايشيا ۾ چڱي طرح قائم ٿيو. <ref name=":1">{{Cite book |title=South Asian Sufis: Devotion, Deviation, and Destiny |date=2012 |publisher=Continuum International Pub |isbn=978-1-4411-8474-0 |editor-last=Bennett |editor-first=Clinton |location=London |editor-last2=Ramsey |editor-first2=Charles M.}}</ref> خواجه معين الدين چشتي 12هين صدي جي وچ ۾ اجمير شريف، [[راجستان|راجسٿان]]، [[ڀارت|هندستان]]) ۾ چشتي سلسلو متعارف ڪرايو. هو چشتي سلسلي جي باني ابو اسحاق شامي کان جانشيني جي قطار ۾ اٺون هو. هاڻي هن سلسلي جون ڪيتريون ئي شاخون آهن ۽ 12هين صدي کان وٺي اها ڏکڻ ايشيائي صوفي برادري جو سڀ کان وڏو سلسلو رهيو آهي.<ref>Rozehnal, Robert. ''Islamic Sufism Unbound: Politics and Piety in Twenty-First Century Pakistan''. Palgrave MacMillan, 2007. Print.</ref> [[File:Ajmer dargah.png|thumb|اجمير شريف، [[راجستان]]، [[ڀارت|هندستان]] ۾ [[معين الدين چشتي|خواجه معين الدين چشتي]] جو مقبرو]] 20هين صدي ۾، هي سلسلو افغانستان ۽ هندستاني ننڍي کنڊ ​​کان ٻاهر پکڙجي ويو آهي. سلسلي جا اڳواڻ ۽ مريد برطانيه (گڏيل بادشاھت)، آمريڪا، ڪينيڊا، آسٽريليا، اوڀر ۽ ڏکڻ آفريڪا ۾ مرڪز قائم ڪيا آهن. ==تاريخ== '''چشتي سلسلو'''، چشت خراسان جي هڪ مشهور شهر جو نالو آهي.اتي جي ڪن بزرگن، ماڻهن جي روحاني اصلاح جو ڪم هٿ ۾ کنيو، انهي ڪري اهو چشتي سلسلو سڏجڻ ۾ آيو. حضرت خواجه ابو اسحاق شامي (وفات 940ع) پهريون بزرگ آهي جنهن جي نالي سان گڏ تذڪرن ۾ چشتي لفظ ملي ٿو. هو اصل شام جو رهاڪوهو.اتان بغداد ۾ آيو، ۽حضرت خواجه مشاد علي دينوري (وفات 910) کان روحاني فيض حاصل ڪيائين. ان جي ارشاد موجب ”چشت“ ۾ آيو، جتي هڪ روحاني تحريڪ جو بنياد رکيائين. هي سلسلو به طريقت جي لحاظ کان حضرت علي ڪرم الله وجه تائين ملي ٿو. ==قابل ذڪر شخصيتون== # <small>حضرت خواجه ابي اسحاق شامي رحمت الله عليه (چشت، هرات)</small> # <small>قطب الدين مودود چشتي رحمت الله عليه 527 هجري</small> # <small>حاجي شريف زنداني رحمت الله عليه 612 هجري</small> # <small>عثمان هاروني رحمت الله عليه 617 هجري</small> # <small>حضرت خواجه محمد ابن احمد چشتي رحمت الله عليه</small> # <small>حضرت خِواجه ابي يوسف چشتي رحمت الله عليه</small> # <small>پير مهر علي شاهه رحمت الله عليه (گولڙه شريف، پاڪستان)</small> # <small>حاجي امداد الله مهاجر مڪي رحمت الله عليه (مظفر نگر، ڀارت/[[مڪه مڪرمه|مڪه المڪرمه]]، سعودي عرب)</small> # <small>حضرت خواجه قطب الدين مودود چشتي رحمت الله عليه</small> # <small>حضرت خواجه شريف زنداني رحمت الله عليه</small> # <small>حضرت خواجه عثمان هاروني رحمت الله عليه</small> # <small>حضرت خواجه معين الدين چشتي رحمت الله عليه</small> # <small>حضرت خواجه معين الدين چشتي اجميري رحمت الله عليه</small> # <small>قطب الاقطاب [[قطب الدين بختيار ڪاڪي]] 635</small> <small>هجري (دهلي، ڀارت)</small> # <small>[[بابا فريد الدين گنج شڪر|فريد الدين مسعود گنج شکر]] 668</small> <small>هجري ([[پاڪپتن]] شريف، پاڪستان)</small> # <small>نصير الدين محمود چراغ دهلوي 757</small> <small>هجري ([[دهلي]]، ڀارت)</small> # <small>تاج الدين چشتي ([[چشتيان|چشتيان شريف]]، پاڪستان)</small> # <small>[[امير خسرو]] (دهلي، ڀارت)</small> # <small>اکي سراج آ</small><small>ئينه هند (ضلع مالدا، [[اولهه بنگال]]، انڊيا)</small> # <small>علا</small><small>ء الحق پانڊوي (ضلعو مالدا، اولهه بنگال، انڊيا)</small> # <small>نور قطب عالم (ضلع</small><small>و مالدا، ويسٽ بنگال، انڊيا)</small> # <small>اشرف جهانگير سمناڻي (ڪ</small><small>ڇوڇه شريف، [[اتر پرديش]]، [[ڀارت]])</small> # <small>برهان الدين غريب ([[مهاراشٽر]]، ڀارت)</small> # <small>خواجه غريب نواز</small><small>، بنده نواز (گلبرگه، انڊيا)</small> # <small>شهزادو سليم چشتي (فتح پور سيڪري، انڊيا)</small> # <small>نور محمد مه</small><small>اروي 1205هجري (مهار شريف، پاڪستان)</small> # <small>محمد سليمان تونسوي 1267</small> <small>هجري ([[تونسه شريف]]، [[پاڪستان]])</small> # <small>عطا حسين فاني چشتي ([[بِھار|بهار]]، ڀارت)</small> # <small>[[خواجا غلام فريد|خواجه غلام فريد]] (مٺڻ ڪوٽ، پاڪستان)</small> # <small>محمد شمس الدين سيالوي 1300ه</small><small>جري (سيال شريف، پاڪستان)</small> # <small>احمد محي الدين نورشا</small><small>هه جيلاني (نوري مسڪن، حيدرآباد)</small> # <small>سيد مير جان (نقشبنديه جو اعليٰ بزرگ، جيڪو پڻ چشتي روايت تي عمل ڪندو هو)</small> # <small>عنايت خان رحمت الله عليه (ودودرا، [[گجرات]])</small> # <small>حضرت خواجه ابي الھند فرسنافته الچشتي</small> ==پڻ ڏسو== # <small>[[علي بن ابی طالب|حضرت علي بن ابي طالب ڪرم الله وجه]]</small> # <small>[[خواجه حسن بصري|حضرت خواجه حسن بصري رحمت الله عليه]]</small> # <small>[[اويس قرني|خواجه اويس قرني رضي الله تعالي عنه]]</small> # [[قادري سلسلو]] # [[نقشبندي سلسلو]] # [[شاذلي سلسلو]] # [[عبدالقادر جيلاني|<small>شاهه عبدالقادر جيلاني رحمت الله عليه</small>]] # [[فضيل ابن عياض|<small>حضرت خواجه ابي الفيض فضيل ابن عياض رحمت الله عليه</small>]] # [[ابراهيم ادهم البلخي|<small>حضرت خواجه ابراهيم ادهم البلخي رحمت الله عليه</small>]] # <small>حضرت خواجه غلام فريد رحمت الله عليه</small> # <small>حضرت خواجه امين الدين ابي هيبره البصري رحمت الله عليه</small> # <small>حضرت خواجه ممشاد علي دينوري رحمت الله عليه</small> برصغير پاڪ و هند ۾ حضرت خواجه معين الدين چشتي هن سلسلي کي ڦهلايو، اسلام جي تبليغ ڪئي، ۽ ماڻهن جي روحاني اصلاح ڪئي.<ref>چشتي سلسلو: ميمڻ عبدالمجيد سنڌي مھراڻ رسالو؛ جلد 35؛ 1986؛ [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو </ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:چشتي سلسلو]] [[زمرو:روحاني سلسلا]] [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:ايشيا ۾ تصوف]] [[زمرو:ڀارت ۾ تصوف]] [[زمرو:پاڪستان ۾ تصوف]] [[زمرو:افغانستان ۾ تصوف]] [[زمرو:سني روحاني سلسلا]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا ۾ تصوف]] 4gg378bec4p7il4gv19fml0uqpsfq2s 388225 388220 2026-06-23T22:02:11Z Ibne maryam 17680 /* قابل ذڪر شخصيتون */ 388225 wikitext text/x-wiki {{Short description|Sufi mystic order in Sunni Islam}} {{Redirect|چشتي|جڳھ|چشت}} {{Infobox religion | name = چشتي سلسلو | native_name = الطريقة التشيتشي | native_name_lang = ar | image = Talisman Louvre MAO905.jpg | caption = چشتي سلسلي جو نشان | abbreviation = چشتيه | type = [[تصوف|روحاني سلسلو]] | main_classification = [[سني اسلام]] | leader_title = مکيه ماڻهو | leader_name = [[معين الدين چشتي|خواجه معين الدين چشتي اجميري رحمت الله عليه]] | area = [[ڏکڻ ايشيا]] | founder = خواجه ابو اسحاق شامي رحمت الله عليه | founded_date = لڳ ڀڳ 930 عيسوي | founded_place = چشت، [[هرات]]، [[افغانستان]] }} '''چشتي سلسلو''' ([[فارسي ٻولي|فارسي]]: چشتيه) [[سني اسلام]] جو هڪ روحاني سلسلو آهي، جنهن جو نالو [[افغانستان]] جي شهر چشت جي نالي تي رکيو ويو آهي، جتي ان جي شروعات ابو اسحاق شامي ڪئي هئي. اهو سلسلو هرات آندو ويو ۽ پوء اجمير شهر ۾ [[معين الدين چشتي|حضرت خواجه معين الدين چشتي اجميري رحمت الله عليه]] پاران [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ پکڙجي ويو. چشتي سلسلو محبت، رواداري ۽ کليل تي زور ڏيڻ لاءِ مشهور آهي. <ref>Ernst, Carl W. and Lawrence, Bruce B. (2002) ''Sufi Martyrs of Love: The Chishti Order in South Asia and Beyond'' Palgrave Macmillan, New Yorks 1234567 4039-6026-7</ref> چشتي سلسلو بنيادي طور تي افغانستان ۽ [[ننڍو کنڊ|هندستاني]] [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​۾ پيروي ڪيو ويندو آهي. چشتي سلسلو چئن مکيه صوفي سلسلن ([[قادري سلسلو|قادري]]، چشتي، [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]] ۽ [[سهروردي سلسلو]]) مان پهريون هو، جيڪو ڏکڻ ايشيا ۾ چڱي طرح قائم ٿيو. <ref name=":1">{{Cite book |title=South Asian Sufis: Devotion, Deviation, and Destiny |date=2012 |publisher=Continuum International Pub |isbn=978-1-4411-8474-0 |editor-last=Bennett |editor-first=Clinton |location=London |editor-last2=Ramsey |editor-first2=Charles M.}}</ref> خواجه معين الدين چشتي 12هين صدي جي وچ ۾ اجمير شريف، [[راجستان|راجسٿان]]، [[ڀارت|هندستان]]) ۾ چشتي سلسلو متعارف ڪرايو. هو چشتي سلسلي جي باني ابو اسحاق شامي کان جانشيني جي قطار ۾ اٺون هو. هاڻي هن سلسلي جون ڪيتريون ئي شاخون آهن ۽ 12هين صدي کان وٺي اها ڏکڻ ايشيائي صوفي برادري جو سڀ کان وڏو سلسلو رهيو آهي.<ref>Rozehnal, Robert. ''Islamic Sufism Unbound: Politics and Piety in Twenty-First Century Pakistan''. Palgrave MacMillan, 2007. Print.</ref> [[File:Ajmer dargah.png|thumb|اجمير شريف، [[راجستان]]، [[ڀارت|هندستان]] ۾ [[معين الدين چشتي|خواجه معين الدين چشتي]] جو مقبرو]] 20هين صدي ۾، هي سلسلو افغانستان ۽ هندستاني ننڍي کنڊ ​​کان ٻاهر پکڙجي ويو آهي. سلسلي جا اڳواڻ ۽ مريد برطانيه (گڏيل بادشاھت)، آمريڪا، ڪينيڊا، آسٽريليا، اوڀر ۽ ڏکڻ آفريڪا ۾ مرڪز قائم ڪيا آهن. ==تاريخ== '''چشتي سلسلو'''، چشت خراسان جي هڪ مشهور شهر جو نالو آهي.اتي جي ڪن بزرگن، ماڻهن جي روحاني اصلاح جو ڪم هٿ ۾ کنيو، انهي ڪري اهو چشتي سلسلو سڏجڻ ۾ آيو. حضرت خواجه ابو اسحاق شامي (وفات 940ع) پهريون بزرگ آهي جنهن جي نالي سان گڏ تذڪرن ۾ چشتي لفظ ملي ٿو. هو اصل شام جو رهاڪوهو.اتان بغداد ۾ آيو، ۽حضرت خواجه مشاد علي دينوري (وفات 910) کان روحاني فيض حاصل ڪيائين. ان جي ارشاد موجب ”چشت“ ۾ آيو، جتي هڪ روحاني تحريڪ جو بنياد رکيائين. هي سلسلو به طريقت جي لحاظ کان حضرت علي ڪرم الله وجه تائين ملي ٿو. ==قابل ذڪر شخصيتون== # <small>حضرت خواجه ابي اسحاق شامي رحمت الله عليه (هرات)</small> # <small>خواجه قطب الدين مودود چشتي رحمت الله عليه 527 هجري</small> # <small>حاجي شريف زنداني رحمت الله عليه 612 هجري</small> # <small>شيخ عثمان هاروني رحمت الله عليه 617 هجري</small> # <small>خواجه محمد ابن احمد چشتي رحمت الله عليه</small> # <small>خِواجه ابي يوسف چشتي رحمت الله عليه</small> # <small>حضرت خواجه معين الدين چشتي اجميري رحمت الله عليه</small> # <small>قطب الاقطاب [[قطب الدين بختيار ڪاڪي]] 635</small> <small>هجري (دهلي، ڀارت)</small> # <small>[[بابا فريد الدين گنج شڪر|فريد الدين مسعود گنج شکر]] 668</small> <small>هجري ([[پاڪپتن]] شريف، پاڪستان)</small> # <small>نصير الدين محمود چراغ دهلوي 757</small> <small>هجري ([[دهلي]]، ڀارت)</small> # <small>تاج الدين چشتي ([[چشتيان|چشتيان شريف]]، پاڪستان)</small> # <small>[[امين شاھ چشتي|شاهه امين شاهه چشتي]] رحمت الله عليه ([[شڪارپور]]، [[سنڌ]])</small> # <small>پير مهر علي شاهه رحمت الله عليه (گولڙه شريف، پاڪستان)</small> # <small>حاجي امداد الله مهاجر مڪي رحمت الله عليه (مظفر نگر، ڀارت/[[مڪه مڪرمه|مڪه المڪرمه]]، سعودي عرب)</small> # <small>[[امير خسرو]] (دهلي، ڀارت)</small> # <small>اکي سراج آ</small><small>ئينه هند (ضلع مالدا، [[اولهه بنگال]]، انڊيا)</small> # <small>علا</small><small>ء الحق پانڊوي (ضلعو مالدا، اولهه بنگال، انڊيا)</small> # <small>نور قطب عالم (ضلع</small><small>و مالدا، ويسٽ بنگال، انڊيا)</small> # <small>اشرف جهانگير سمناڻي (ڪ</small><small>ڇوڇه شريف، [[اتر پرديش]]، [[ڀارت]])</small> # <small>برهان الدين غريب ([[مهاراشٽر]]، ڀارت)</small> # <small>خواجه غريب نواز</small><small>، بنده نواز (گلبرگه، انڊيا)</small> # <small>شهزادو سليم چشتي (فتح پور سيڪري، انڊيا)</small> # <small>نور محمد مه</small><small>اروي 1205هجري (مهار شريف، پاڪستان)</small> # <small>محمد سليمان تونسوي 1267</small> <small>هجري ([[تونسه شريف]]، [[پاڪستان]])</small> # <small>عطا حسين فاني چشتي ([[بِھار|بهار]]، ڀارت)</small> # <small>[[خواجا غلام فريد|خواجه غلام فريد]] (مٺڻ ڪوٽ، پاڪستان)</small> # <small>محمد شمس الدين سيالوي 1300ه</small><small>جري (سيال شريف، پاڪستان)</small> # <small>احمد محي الدين نورشا</small><small>هه جيلاني (نوري مسڪن، حيدرآباد)</small> # <small>سيد مير جان (نقشبنديه جو اعليٰ بزرگ، جيڪو پڻ چشتي روايت تي عمل ڪندو هو)</small> # <small>عنايت خان رحمت الله عليه (ودودرا، [[گجرات]])</small> # <small>حضرت خواجه ابي الھند فرسنافته الچشتي</small> ==پڻ ڏسو== # <small>[[علي بن ابی طالب|حضرت علي بن ابي طالب ڪرم الله وجه]]</small> # <small>[[خواجه حسن بصري|حضرت خواجه حسن بصري رحمت الله عليه]]</small> # <small>[[اويس قرني|خواجه اويس قرني رضي الله تعالي عنه]]</small> # [[قادري سلسلو]] # [[نقشبندي سلسلو]] # [[شاذلي سلسلو]] # [[عبدالقادر جيلاني|<small>شاهه عبدالقادر جيلاني رحمت الله عليه</small>]] # [[فضيل ابن عياض|<small>حضرت خواجه ابي الفيض فضيل ابن عياض رحمت الله عليه</small>]] # [[ابراهيم ادهم البلخي|<small>حضرت خواجه ابراهيم ادهم البلخي رحمت الله عليه</small>]] # <small>حضرت خواجه غلام فريد رحمت الله عليه</small> # <small>حضرت خواجه امين الدين ابي هيبره البصري رحمت الله عليه</small> # <small>حضرت خواجه ممشاد علي دينوري رحمت الله عليه</small> برصغير پاڪ و هند ۾ حضرت خواجه معين الدين چشتي هن سلسلي کي ڦهلايو، اسلام جي تبليغ ڪئي، ۽ ماڻهن جي روحاني اصلاح ڪئي.<ref>چشتي سلسلو: ميمڻ عبدالمجيد سنڌي مھراڻ رسالو؛ جلد 35؛ 1986؛ [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو </ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:چشتي سلسلو]] [[زمرو:روحاني سلسلا]] [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:ايشيا ۾ تصوف]] [[زمرو:ڀارت ۾ تصوف]] [[زمرو:پاڪستان ۾ تصوف]] [[زمرو:افغانستان ۾ تصوف]] [[زمرو:سني روحاني سلسلا]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا ۾ تصوف]] a3ufo3rk9lpvcjlus3265v30yotixf5 0 39262 388174 340412 2026-06-23T20:05:49Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 388174 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name =معين الدين چشتي | image = Medieval image of Muinuddin Chishti.tif | alt = Mu'in al-Din Chishti | caption =مغلن جي دؤر جي ٺھيل معين الدين چشتي جي پينٽنگ | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني]]<ref name="Katherine Butler Schofield 2015 p. 463">Francesca Orsini and Katherine Butler Schofield, ''Telling and Texts: Music, Literature, and Performance in North India'' (Open Book Publishers, 2015), p. 463</ref><ref name=AryaHanafi>Arya, Gholam-Ali and Negahban, Farzin, “Chishtiyya”, in: ''Encyclopaedia Islamica'', Editors-in-Chief: Wilferd Madelung and, Farhad Daftary: "The followers of the Chishtiyya Order, which has the largest following among Sufi orders in the Indian subcontinent, are Ḥanafī Sunni Muslims." </ref> | school = [[حنفي]], [[مترودي ]] | order = [[چشتي سلسلو ]] | flourished = اسلامي سونھري دؤر | birth_name = | birth_date = AH 536/1142 CE | birth_place = [[ھرات]] , [[افغانستان ]] <ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.iecrcna.org/publications/books/Khwaja_Ghareeb_Nawaz_rahmatullah_alayh_SP.pdf |accessdate=2018-10-13 |archive-date=2017-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517040349/http://www.iecrcna.org/publications/books/Khwaja_Ghareeb_Nawaz_rahmatullah_alayh_SP.pdf |dead-url=yes }}</ref> | death_date = AH 633/1236 CE | death_place = [[اجمير ]], [[راجھستان ]], [[انڊيا]] | resting_place =درگاھ [[اجمير شريف ]] | resting_place_coordinates = <!-- {{coord|latitude|longitude|type:landmark|display=inline,title}} --> | spouse = | children = | parents = | teacher = [[خواجہ عبدالله انصاري]],<ref name="eoi_surur">Ḥamīd al-Dīn Nāgawrī, ''Surūr al-ṣudūr''; cited in Auer, Blain, “Chishtī Muʿīn al-Dīn Ḥasan”, in: ''Encyclopaedia of Islam, THREE'', Edited by: Kate Fleet, Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas, Everett Rowson.</ref> نجيب الدين نقشابي <ref name="eoi_surur" /> | students = محمد مبارڪ العلوي الڪرماني <ref name="eoi_chishti">Blain Auer, “Chishtī Muʿīn al-Dīn Ḥasan”, in: ''Encyclopaedia of Islam, THREE'', Edited by: Kate Fleet, Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas, Everett Rowson.</ref> حامد فضل الله جمالي <ref name="eoi_chishti" /> عبدالحق محدث دهلوي <ref name="eoi_chishti" />حامد الدين صوفي ناگواري <ref name=Arya>{{cite encyclopedia |last1=Arya |first1=Gholam-Ali |last2=Negahban |first2=Farzin |title=Chishtiyya |encyclopedia=Encyclopaedia Islamica |editor-first1=Wilferd |editor-last1=Madelung |editor-first2=Farhad |editor-last2=Daftary}}</ref> فخرالدين چشتي ,<ref name=Arya/> ۽ کوڙ ٻيا چشتي سلسلي وارا | initiated = | works = <!-- or | literary_works = --> | profession = }} '''خواجه معين الدين چشتي''' [[ايران]] جي علائقي، [[سجستان]] ۾ ڄائيا هئا ۽ [[خراسان]] ۾ تربيت حاصل ڪيائين. سندس والد بزرگوار خواجه غياث الدين حسن نيڪ طبيعت ۽ پرهيزگار شخص هئا. خواجه صاحب پئي جي وفات بعد اسباب وڪڻي، پيسا فقيرن ۾ ورهائي، سير و سفر تي نڪري پيا. ڪجهه وقت [[سمرقند]] ۽ [[بخارا]] ۾ رهي تعليم حاصل ڪيائين. ان کانپوءِ عراق عرب ڏانهن رخ ڪيائن ۽ نيشاپور جي پسگردائيءَ ۾ ”هرون“ نالي ڳوٺ ۾ پهچي ٻه اڍائي سال حضرت عثمان هروني (وفات 617 ھجري) جي خدمت ۾ رهيا. ان کان روحاني فيض پرائي، خلافت جو خرقو ڍڪيائين. اتان [[بغداد]] طرف روانا ٿيا. ”سنجار“ نالي ڳوٺ ۾ پهچي شيخ نجم الدين ڪبريٰ (شهادت 610 ھجري) جي صحبت ۾ اٽڪل ٻه مهينا رهيا. اتان جيلان ۾ آيا ۽ حضرت سيد [[عبدالقادر جيلاني]] سان مليا. ان جي صحبت ۾ رهي، بغداد آيا ۽ حضرت شيخ ضياءُ الدين جي صحبت ۾ ڪجهه وقت رهيا. بغداد ۾ شيخ اوحدالدين ڪرماني، حضرت خواجه صاحب کان روحاني فيض حاصل ڪيو. انهيءَ ئي زماني ۾ حضرت شيخ شهاب الدين سهروردي به کانئس روحاني فيض پرايو. سير و سفر ڪندا حضرت خواجه صاحب بغداد کان همدان آيا ۽ اتان تبريز پهتا. اتان ٿي خرقان آيا. ان کانپوءِ ”سبز وار“ آيا. اهڙيءَ طرح سير و سفر ڪندي، بزرگن سان ملاقاتون ڪندي، [[لاهور]] آيا ۽ [[داتا گنج بخش|حضرت خواجه علي هجويري]] جي مزار جي زيارت ڪيائين. مورخن جو اندازو آهي، ته حضرت خواجه صاحب سنه 587 کان 588 ھجري ۾ لاهور ۾ آيا. لاهور کان [[دهلي]] آيا ۽ اتي ٿورو وقت رهي، اجمير طرف روانا ٿيا. اجمير ۾ پنهنجي خانقاهه قائم ڪيائين. سندس تبليغ سبب ڪيترائي غير مسلم، ايمان جي روشني سان منور ٿيا. اهڙي طرح برصغير پاڪ و هند جي سرزمين ۾ اسلامي تبليغ ۽ روحاني فيض جو سرچشمو قائم ڪري، سال 632 يا 633 هجري ۾ وفات ڪيائين. اجمير شريف ۾ انهن جو روضو مشهور زيارت گاهه آهي. حضرت خواجه صاحب جي خليفن ۾ ٻه بزرگ خاص طرح سان قابل ذڪر آهن: شيخ قطب الدين بختيار ڪاڪي دهلي ۾ چشتي سلسلي جو مرڪز قائم ڪيو، ۽ ڪيترن ماڻهن کي روحاني فيض سان مالا مال ڪري، 41 ربيع الاول، 633 ھجري (1235ع) تي وصال فرمايو. سندس خليفن مان حضرت بابا فريد الدين گنج شڪر جو تعلق [[سنڌ]] سان آهي.<ref name ="چشتي" >چشتي سلسلو: ميمڻ عبدالمجيد سنڌي ؛مھراڻ رسالو؛ جلد 35؛ 1986؛ [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:تصوف]] [[زمرو:صوفي شاعر]] [[زمرو:تصوف سان لاڳاپيل شخصيتون]] ppi0gfjj9ahqh76myx5dekwdpkgfzoz 388179 388174 2026-06-23T20:11:14Z Ibne maryam 17680 388179 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name =معين الدين چشتي | image = Medieval image of Muinuddin Chishti.tif | alt = Mu'in al-Din Chishti | caption =مغلن جي دؤر جي ٺھيل معين الدين چشتي جي پينٽنگ | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني]]<ref name="Katherine Butler Schofield 2015 p. 463">Francesca Orsini and Katherine Butler Schofield, ''Telling and Texts: Music, Literature, and Performance in North India'' (Open Book Publishers, 2015), p. 463</ref><ref name=AryaHanafi>Arya, Gholam-Ali and Negahban, Farzin, “Chishtiyya”, in: ''Encyclopaedia Islamica'', Editors-in-Chief: Wilferd Madelung and, Farhad Daftary: "The followers of the Chishtiyya Order, which has the largest following among Sufi orders in the Indian subcontinent, are Ḥanafī Sunni Muslims." </ref> | school = [[حنفي]], [[مترودي ]] | order = [[چشتي سلسلو ]] | flourished = اسلامي سونھري دؤر | birth_name = | birth_date = AH 536/1142 CE | birth_place = [[ھرات]] , [[افغانستان ]] <ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.iecrcna.org/publications/books/Khwaja_Ghareeb_Nawaz_rahmatullah_alayh_SP.pdf |accessdate=2018-10-13 |archive-date=2017-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517040349/http://www.iecrcna.org/publications/books/Khwaja_Ghareeb_Nawaz_rahmatullah_alayh_SP.pdf |dead-url=yes }}</ref> | death_date = AH 633/1236 CE | death_place = [[اجمير ]], [[راجھستان ]], [[انڊيا]] | resting_place =درگاھ [[اجمير شريف ]] | resting_place_coordinates = <!-- {{coord|latitude|longitude|type:landmark|display=inline,title}} --> | spouse = | children = | parents = | teacher = [[خواجہ عبدالله انصاري]],<ref name="eoi_surur">Ḥamīd al-Dīn Nāgawrī, ''Surūr al-ṣudūr''; cited in Auer, Blain, “Chishtī Muʿīn al-Dīn Ḥasan”, in: ''Encyclopaedia of Islam, THREE'', Edited by: Kate Fleet, Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas, Everett Rowson.</ref> نجيب الدين نقشابي <ref name="eoi_surur" /> | students = محمد مبارڪ العلوي الڪرماني <ref name="eoi_chishti">Blain Auer, “Chishtī Muʿīn al-Dīn Ḥasan”, in: ''Encyclopaedia of Islam, THREE'', Edited by: Kate Fleet, Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas, Everett Rowson.</ref> حامد فضل الله جمالي <ref name="eoi_chishti" /> عبدالحق محدث دهلوي <ref name="eoi_chishti" />حامد الدين صوفي ناگواري <ref name=Arya>{{cite encyclopedia |last1=Arya |first1=Gholam-Ali |last2=Negahban |first2=Farzin |title=Chishtiyya |encyclopedia=Encyclopaedia Islamica |editor-first1=Wilferd |editor-last1=Madelung |editor-first2=Farhad |editor-last2=Daftary}}</ref> فخرالدين چشتي ,<ref name=Arya/> ۽ کوڙ ٻيا چشتي سلسلي وارا | initiated = | works = <!-- or | literary_works = --> | profession = }} '''خواجه معين الدين چشتي''' [[ايران]] جي علائقي، [[سجستان]] ۾ ڄائيا هئا ۽ [[خراسان]] ۾ تربيت حاصل ڪيائين. سندس والد بزرگوار خواجه غياث الدين حسن نيڪ طبيعت ۽ پرهيزگار شخص هئا. خواجه صاحب پئي جي وفات بعد اسباب وڪڻي، پيسا فقيرن ۾ ورهائي، سير و سفر تي نڪري پيا. ڪجهه وقت [[سمرقند]] ۽ [[بخارا]] ۾ رهي تعليم حاصل ڪيائين. ان کانپوءِ عراق عرب ڏانهن رخ ڪيائن ۽ نيشاپور جي پسگردائيءَ ۾ ”هرون“ نالي ڳوٺ ۾ پهچي ٻه اڍائي سال حضرت عثمان هروني (وفات 617 ھجري) جي خدمت ۾ رهيا. ان کان روحاني فيض پرائي، خلافت جو خرقو ڍڪيائين. اتان [[بغداد]] طرف روانا ٿيا. ”سنجار“ نالي ڳوٺ ۾ پهچي شيخ نجم الدين ڪبريٰ (شهادت 610 ھجري) جي صحبت ۾ اٽڪل ٻه مهينا رهيا. اتان جيلان ۾ آيا ۽ حضرت سيد [[عبدالقادر جيلاني]] سان مليا. ان جي صحبت ۾ رهي، بغداد آيا ۽ حضرت شيخ ضياءُ الدين جي صحبت ۾ ڪجهه وقت رهيا. بغداد ۾ شيخ اوحدالدين ڪرماني، حضرت خواجه صاحب کان روحاني فيض حاصل ڪيو. انهيءَ ئي زماني ۾ حضرت شيخ شهاب الدين سهروردي به کانئس روحاني فيض پرايو. سير و سفر ڪندا حضرت خواجه صاحب بغداد کان همدان آيا ۽ اتان تبريز پهتا. اتان ٿي خرقان آيا. ان کانپوءِ ”سبز وار“ آيا. اهڙيءَ طرح سير و سفر ڪندي، بزرگن سان ملاقاتون ڪندي، [[لاهور]] آيا ۽ [[داتا گنج بخش|حضرت خواجه علي هجويري]] جي مزار جي زيارت ڪيائين. مورخن جو اندازو آهي، ته حضرت خواجه صاحب سنه 587 کان 588 ھجري ۾ لاهور ۾ آيا. لاهور کان [[دهلي]] آيا ۽ اتي ٿورو وقت رهي، اجمير طرف روانا ٿيا. اجمير ۾ پنهنجي خانقاهه قائم ڪيائين. سندس تبليغ سبب ڪيترائي غير مسلم، ايمان جي روشني سان منور ٿيا. اهڙي طرح برصغير پاڪ و هند جي سرزمين ۾ اسلامي تبليغ ۽ روحاني فيض جو سرچشمو قائم ڪري، سال 632 يا 633 هجري ۾ وفات ڪيائين. اجمير شريف ۾ انهن جو روضو مشهور زيارت گاهه آهي. حضرت خواجه صاحب جي خليفن ۾ ٻه بزرگ خاص طرح سان قابل ذڪر آهن: شيخ قطب الدين بختيار ڪاڪي دهلي ۾ چشتي سلسلي جو مرڪز قائم ڪيو، ۽ ڪيترن ماڻهن کي روحاني فيض سان مالا مال ڪري، 41 ربيع الاول، 633 ھجري (1235ع) تي وصال فرمايو. سندس خليفن مان حضرت بابا فريد الدين گنج شڪر جو تعلق [[سنڌ]] سان آهي.<ref name ="چشتي" >چشتي سلسلو: ميمڻ عبدالمجيد سنڌي ؛مھراڻ رسالو؛ جلد 35؛ 1986؛ [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:معين الدين چشتي]] [[زمرو:صوفي شاعر]] [[زمرو:تصوف سان لاڳاپيل شخصيتون]] 0c06kh450x8vcw1mk522ty1o8wrxp8j 388182 388179 2026-06-23T20:13:42Z Ibne maryam 17680 388182 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name =معين الدين چشتي | image = Medieval image of Muinuddin Chishti.tif | alt = Mu'in al-Din Chishti | caption =مغلن جي دؤر جي ٺھيل معين الدين چشتي جي پينٽنگ | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني]]<ref name="Katherine Butler Schofield 2015 p. 463">Francesca Orsini and Katherine Butler Schofield, ''Telling and Texts: Music, Literature, and Performance in North India'' (Open Book Publishers, 2015), p. 463</ref><ref name=AryaHanafi>Arya, Gholam-Ali and Negahban, Farzin, “Chishtiyya”, in: ''Encyclopaedia Islamica'', Editors-in-Chief: Wilferd Madelung and, Farhad Daftary: "The followers of the Chishtiyya Order, which has the largest following among Sufi orders in the Indian subcontinent, are Ḥanafī Sunni Muslims." </ref> | school = [[حنفي]], [[مترودي ]] | order = [[چشتي سلسلو ]] | flourished = اسلامي سونھري دؤر | birth_name = | birth_date = AH 536/1142 CE | birth_place = [[ھرات]] , [[افغانستان ]] <ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.iecrcna.org/publications/books/Khwaja_Ghareeb_Nawaz_rahmatullah_alayh_SP.pdf |accessdate=2018-10-13 |archive-date=2017-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517040349/http://www.iecrcna.org/publications/books/Khwaja_Ghareeb_Nawaz_rahmatullah_alayh_SP.pdf |dead-url=yes }}</ref> | death_date = AH 633/1236 CE | death_place = [[اجمير ]], [[راجھستان ]], [[انڊيا]] | resting_place =درگاھ [[اجمير شريف ]] | resting_place_coordinates = <!-- {{coord|latitude|longitude|type:landmark|display=inline,title}} --> | spouse = | children = | parents = | teacher = [[خواجہ عبدالله انصاري]],<ref name="eoi_surur">Ḥamīd al-Dīn Nāgawrī, ''Surūr al-ṣudūr''; cited in Auer, Blain, “Chishtī Muʿīn al-Dīn Ḥasan”, in: ''Encyclopaedia of Islam, THREE'', Edited by: Kate Fleet, Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas, Everett Rowson.</ref> نجيب الدين نقشابي <ref name="eoi_surur" /> | students = محمد مبارڪ العلوي الڪرماني <ref name="eoi_chishti">Blain Auer, “Chishtī Muʿīn al-Dīn Ḥasan”, in: ''Encyclopaedia of Islam, THREE'', Edited by: Kate Fleet, Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas, Everett Rowson.</ref> حامد فضل الله جمالي <ref name="eoi_chishti" /> عبدالحق محدث دهلوي <ref name="eoi_chishti" />حامد الدين صوفي ناگواري <ref name=Arya>{{cite encyclopedia |last1=Arya |first1=Gholam-Ali |last2=Negahban |first2=Farzin |title=Chishtiyya |encyclopedia=Encyclopaedia Islamica |editor-first1=Wilferd |editor-last1=Madelung |editor-first2=Farhad |editor-last2=Daftary}}</ref> فخرالدين چشتي ,<ref name=Arya/> ۽ کوڙ ٻيا چشتي سلسلي وارا | initiated = | works = <!-- or | literary_works = --> | profession = }} '''خواجه معين الدين چشتي''' [[ايران]] جي علائقي، [[سجستان]] ۾ ڄائيا هئا ۽ [[خراسان]] ۾ تربيت حاصل ڪيائين. سندس والد بزرگوار خواجه غياث الدين حسن نيڪ طبيعت ۽ پرهيزگار شخص هئا. خواجه صاحب پئي جي وفات بعد اسباب وڪڻي، پيسا فقيرن ۾ ورهائي، سير و سفر تي نڪري پيا. ڪجهه وقت [[سمرقند]] ۽ [[بخارا]] ۾ رهي تعليم حاصل ڪيائين. ان کانپوءِ عراق عرب ڏانهن رخ ڪيائن ۽ نيشاپور جي پسگردائيءَ ۾ ”هرون“ نالي ڳوٺ ۾ پهچي ٻه اڍائي سال حضرت عثمان هروني (وفات 617 ھجري) جي خدمت ۾ رهيا. ان کان روحاني فيض پرائي، خلافت جو خرقو ڍڪيائين. اتان [[بغداد]] طرف روانا ٿيا. ”سنجار“ نالي ڳوٺ ۾ پهچي شيخ نجم الدين ڪبريٰ (شهادت 610 ھجري) جي صحبت ۾ اٽڪل ٻه مهينا رهيا. اتان جيلان ۾ آيا ۽ حضرت سيد [[عبدالقادر جيلاني]] سان مليا. ان جي صحبت ۾ رهي، بغداد آيا ۽ حضرت شيخ ضياءُ الدين جي صحبت ۾ ڪجهه وقت رهيا. بغداد ۾ شيخ اوحدالدين ڪرماني، حضرت خواجه صاحب کان روحاني فيض حاصل ڪيو. انهيءَ ئي زماني ۾ حضرت شيخ شهاب الدين سهروردي به کانئس روحاني فيض پرايو. سير و سفر ڪندا حضرت خواجه صاحب بغداد کان همدان آيا ۽ اتان تبريز پهتا. اتان ٿي خرقان آيا. ان کانپوءِ ”سبز وار“ آيا. اهڙيءَ طرح سير و سفر ڪندي، بزرگن سان ملاقاتون ڪندي، [[لاهور]] آيا ۽ [[داتا گنج بخش|حضرت خواجه علي هجويري]] جي مزار جي زيارت ڪيائين. مورخن جو اندازو آهي، ته حضرت خواجه صاحب سنه 587 کان 588 ھجري ۾ لاهور ۾ آيا. لاهور کان [[دهلي]] آيا ۽ اتي ٿورو وقت رهي، اجمير طرف روانا ٿيا. اجمير ۾ پنهنجي خانقاهه قائم ڪيائين. سندس تبليغ سبب ڪيترائي غير مسلم، ايمان جي روشني سان منور ٿيا. اهڙي طرح برصغير پاڪ و هند جي سرزمين ۾ اسلامي تبليغ ۽ روحاني فيض جو سرچشمو قائم ڪري، سال 632 يا 633 هجري ۾ وفات ڪيائين. اجمير شريف ۾ انهن جو روضو مشهور زيارت گاهه آهي. حضرت خواجه صاحب جي خليفن ۾ ٻه بزرگ خاص طرح سان قابل ذڪر آهن: شيخ قطب الدين بختيار ڪاڪي دهلي ۾ چشتي سلسلي جو مرڪز قائم ڪيو، ۽ ڪيترن ماڻهن کي روحاني فيض سان مالا مال ڪري، 41 ربيع الاول، 633 ھجري (1235ع) تي وصال فرمايو. سندس خليفن مان حضرت بابا فريد الدين گنج شڪر جو تعلق [[سنڌ]] سان آهي.<ref name ="چشتي" >چشتي سلسلو: ميمڻ عبدالمجيد سنڌي ؛مھراڻ رسالو؛ جلد 35؛ 1986؛ [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:معين الدين چشتي]] [[زمرو:صوفي شاعر]] [[زمرو:چشتي سلسلو]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا ۾ تصوف]] [[زمرو:تصوف سان لاڳاپيل شخصيتون]] 0bp9ft9nwgeuqifc6ife8uf43r2qewp 388189 388182 2026-06-23T20:17:08Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 388189 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name =معين الدين چشتي | image = Medieval image of Muinuddin Chishti.tif | alt = Mu'in al-Din Chishti | caption =مغلن جي دؤر جي ٺھيل معين الدين چشتي جي پينٽنگ | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني]]<ref name="Katherine Butler Schofield 2015 p. 463">Francesca Orsini and Katherine Butler Schofield, ''Telling and Texts: Music, Literature, and Performance in North India'' (Open Book Publishers, 2015), p. 463</ref><ref name=AryaHanafi>Arya, Gholam-Ali and Negahban, Farzin, “Chishtiyya”, in: ''Encyclopaedia Islamica'', Editors-in-Chief: Wilferd Madelung and, Farhad Daftary: "The followers of the Chishtiyya Order, which has the largest following among Sufi orders in the Indian subcontinent, are Ḥanafī Sunni Muslims." </ref> | school = [[حنفي]], [[مترودي ]] | order = [[چشتي سلسلو ]] | flourished = اسلامي سونھري دؤر | birth_name = | birth_date = AH 536/1142 CE | birth_place = [[ھرات]] , [[افغانستان ]] <ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.iecrcna.org/publications/books/Khwaja_Ghareeb_Nawaz_rahmatullah_alayh_SP.pdf |accessdate=2018-10-13 |archive-date=2017-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517040349/http://www.iecrcna.org/publications/books/Khwaja_Ghareeb_Nawaz_rahmatullah_alayh_SP.pdf |dead-url=yes }}</ref> | death_date = AH 633/1236 CE | death_place = [[اجمير ]], [[راجھستان ]], [[انڊيا]] | resting_place =درگاھ [[اجمير شريف ]] | resting_place_coordinates = <!-- {{coord|latitude|longitude|type:landmark|display=inline,title}} --> | spouse = | children = | parents = | teacher = [[خواجہ عبدالله انصاري]],<ref name="eoi_surur">Ḥamīd al-Dīn Nāgawrī, ''Surūr al-ṣudūr''; cited in Auer, Blain, “Chishtī Muʿīn al-Dīn Ḥasan”, in: ''Encyclopaedia of Islam, THREE'', Edited by: Kate Fleet, Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas, Everett Rowson.</ref> نجيب الدين نقشابي <ref name="eoi_surur" /> | students = محمد مبارڪ العلوي الڪرماني <ref name="eoi_chishti">Blain Auer, “Chishtī Muʿīn al-Dīn Ḥasan”, in: ''Encyclopaedia of Islam, THREE'', Edited by: Kate Fleet, Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas, Everett Rowson.</ref> حامد فضل الله جمالي <ref name="eoi_chishti" /> عبدالحق محدث دهلوي <ref name="eoi_chishti" />حامد الدين صوفي ناگواري <ref name=Arya>{{cite encyclopedia |last1=Arya |first1=Gholam-Ali |last2=Negahban |first2=Farzin |title=Chishtiyya |encyclopedia=Encyclopaedia Islamica |editor-first1=Wilferd |editor-last1=Madelung |editor-first2=Farhad |editor-last2=Daftary}}</ref> فخرالدين چشتي ,<ref name=Arya/> ۽ کوڙ ٻيا چشتي سلسلي وارا | initiated = | works = <!-- or | literary_works = --> | profession = }} '''خواجه معين الدين چشتي''' [[ايران]] جي علائقي، [[سجستان]] ۾ ڄائيا هئا ۽ [[خراسان]] ۾ تربيت حاصل ڪيائين. سندس والد بزرگوار خواجه غياث الدين حسن نيڪ طبيعت ۽ پرهيزگار شخص هئا. خواجه صاحب پئي جي وفات بعد اسباب وڪڻي، پيسا فقيرن ۾ ورهائي، سير و سفر تي نڪري پيا. ڪجهه وقت [[سمرقند]] ۽ [[بخارا]] ۾ رهي تعليم حاصل ڪيائين. ان کانپوءِ عراق عرب ڏانهن رخ ڪيائن ۽ نيشاپور جي پسگردائيءَ ۾ ”هرون“ نالي ڳوٺ ۾ پهچي ٻه اڍائي سال حضرت عثمان هروني (وفات 617 ھجري) جي خدمت ۾ رهيا. ان کان روحاني فيض پرائي، خلافت جو خرقو ڍڪيائين. اتان [[بغداد]] طرف روانا ٿيا. ”سنجار“ نالي ڳوٺ ۾ پهچي شيخ نجم الدين ڪبريٰ (شهادت 610 ھجري) جي صحبت ۾ اٽڪل ٻه مهينا رهيا. اتان جيلان ۾ آيا ۽ حضرت سيد [[عبدالقادر جيلاني]] سان مليا. ان جي صحبت ۾ رهي، بغداد آيا ۽ حضرت شيخ ضياءُ الدين جي صحبت ۾ ڪجهه وقت رهيا. بغداد ۾ شيخ اوحدالدين ڪرماني، حضرت خواجه صاحب کان روحاني فيض حاصل ڪيو. انهيءَ ئي زماني ۾ حضرت شيخ شهاب الدين سهروردي به کانئس روحاني فيض پرايو. سير و سفر ڪندا حضرت خواجه صاحب بغداد کان همدان آيا ۽ اتان تبريز پهتا. اتان ٿي خرقان آيا. ان کانپوءِ ”سبز وار“ آيا. اهڙيءَ طرح سير و سفر ڪندي، بزرگن سان ملاقاتون ڪندي، [[لاهور]] آيا ۽ [[داتا گنج بخش|حضرت خواجه علي هجويري]] جي مزار جي زيارت ڪيائين. مورخن جو اندازو آهي، ته حضرت خواجه صاحب سنه 587 کان 588 ھجري ۾ لاهور ۾ آيا. لاهور کان [[دهلي]] آيا ۽ اتي ٿورو وقت رهي، اجمير طرف روانا ٿيا. اجمير ۾ پنهنجي خانقاهه قائم ڪيائين. سندس تبليغ سبب ڪيترائي غير مسلم، ايمان جي روشني سان منور ٿيا. اهڙي طرح برصغير پاڪ و هند جي سرزمين ۾ اسلامي تبليغ ۽ روحاني فيض جو سرچشمو قائم ڪري، سال 632 يا 633 هجري ۾ وفات ڪيائين. اجمير شريف ۾ انهن جو روضو مشهور زيارت گاهه آهي. حضرت خواجه صاحب جي خليفن ۾ ٻه بزرگ خاص طرح سان قابل ذڪر آهن: شيخ قطب الدين بختيار ڪاڪي دهلي ۾ چشتي سلسلي جو مرڪز قائم ڪيو، ۽ ڪيترن ماڻهن کي روحاني فيض سان مالا مال ڪري، 41 ربيع الاول، 633 ھجري (1235ع) تي وصال فرمايو. سندس خليفن مان حضرت بابا فريد الدين گنج شڪر جو تعلق [[سنڌ]] سان آهي.<ref name ="چشتي" >چشتي سلسلو: ميمڻ عبدالمجيد سنڌي ؛مھراڻ رسالو؛ جلد 35؛ 1986؛ [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:معين الدين چشتي]] [[زمرو:صوفي شاعر]] [[زمرو:چشتي سلسلو]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا ۾ تصوف]] [[زمرو:تصوف سان لاڳاپيل شخصيتون]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا ۾ تصوف سان لاڳاپيل شخصيتون]] h3te3oxrzcrszygn6d53vqtqtf94w2x 0 40594 388094 265149 2026-06-23T13:06:31Z Ibne maryam 17680 388094 wikitext text/x-wiki '''طريقت''' (Tareeqat) [[تصوف|صوفي]]ءَ جي هڪ منزل. هن منزل تي سالڪ کي پنهنجي دل جي صفائي ڪرڻي آهي، يعني دل کي آئيني وانگر صاف ۽ پاڪ بنائڻو آهي ۽ هن ۾ پنھنجي نفساني خواهشن کي ترڪ ڪرڻو آهي ۽ پاڻ کي خدا تعاليٰ جو خادم سمجهي، سندس مخلوق جي خدمت ڪرڻ ۾ وقت صرف ڪرڻو آهي. دراصل طريقت جو مطلب ئي آهي خدا جي پيدا ڪيل مخلوق جي خدمت ڪرڻ. <ref>ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] 174eo0er4gj8ro37grrkbo0yi0afi4d 388095 388094 2026-06-23T13:09:09Z Ibne maryam 17680 /* */ 388095 wikitext text/x-wiki '''طريقت''' (Tareeqat) [[تصوف|صوفي]]ءَ جي هڪ منزل. هن منزل تي سالڪ کي پنهنجي دل جي صفائي ڪرڻي آهي، يعني دل کي آئيني وانگر صاف ۽ پاڪ بنائڻو آهي ۽ هن ۾ پنھنجي نفساني خواهشن کي ترڪ ڪرڻو آهي ۽ پاڻ کي خدا تعاليٰ جو خادم سمجهي، سندس مخلوق جي خدمت ڪرڻ ۾ وقت صرف ڪرڻو آهي. دراصل طريقت جو مطلب ئي آهي خدا جي پيدا ڪيل مخلوق جي خدمت ڪرڻ. <ref>ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> # قادري طريقو # شاذلي طريقو # نقشبندي طريقو # چشتي طريقو # سهروردي طريقو [[زمرو:شاذلي سلسلو]] [[زمرو:روحاني سلسلا]] [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:آفريڪا ۾ تصوف]] [[زمرو:المغرب ۾ اسلام]] [[زمرو:سني روحاني سلسلا]] [[زمرو:المشرق ۾ روحاني سلسلا]] [[زمرو:المغرب ۾ روحاني سلسلا]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] e7kwgcnfm36yf715hozl93x0xhlkbjt 388096 388095 2026-06-23T13:11:50Z Ibne maryam 17680 /* */ 388096 wikitext text/x-wiki '''طريقت''' (Tareeqat) [[تصوف|صوفي]]ءَ جي هڪ منزل. هن منزل تي سالڪ کي پنهنجي دل جي صفائي ڪرڻي آهي، يعني دل کي آئيني وانگر صاف ۽ پاڪ بنائڻو آهي ۽ هن ۾ پنھنجي نفساني خواهشن کي ترڪ ڪرڻو آهي ۽ پاڻ کي خدا تعاليٰ جو خادم سمجهي، سندس مخلوق جي خدمت ڪرڻ ۾ وقت صرف ڪرڻو آهي. دراصل طريقت جو مطلب ئي آهي خدا جي پيدا ڪيل مخلوق جي خدمت ڪرڻ. <ref>ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> # [[قادري سلسلو|قادري طريقو]] # [[شاذليه سلسلو|شاذلي طريقو]] # [[نقشبندي|نقشبندي طريقو]] # [[چشتي سلسلو|چشتي طريقو]] # [[سھروردي|سهروردي طريقو]] [[زمرو:شاذلي سلسلو]] [[زمرو:روحاني سلسلا]] [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:آفريڪا ۾ تصوف]] [[زمرو:المغرب ۾ اسلام]] [[زمرو:سني روحاني سلسلا]] [[زمرو:المشرق ۾ روحاني سلسلا]] [[زمرو:المغرب ۾ روحاني سلسلا]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] 8trjikltt5jy6si5ygo4jkr6rvbd8wy 388097 388096 2026-06-23T13:12:30Z Ibne maryam 17680 /* */ 388097 wikitext text/x-wiki '''طريقت''' (Tareeqat) [[تصوف|صوفي]]ءَ جي هڪ منزل. هن منزل تي سالڪ کي پنهنجي دل جي صفائي ڪرڻي آهي، يعني دل کي آئيني وانگر صاف ۽ پاڪ بنائڻو آهي ۽ هن ۾ پنھنجي نفساني خواهشن کي ترڪ ڪرڻو آهي ۽ پاڻ کي خدا تعاليٰ جو خادم سمجهي، سندس مخلوق جي خدمت ڪرڻ ۾ وقت صرف ڪرڻو آهي. دراصل طريقت جو مطلب ئي آهي خدا جي پيدا ڪيل مخلوق جي خدمت ڪرڻ. <ref>ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.</ref> # [[قادري سلسلو|قادري طريقو]] # [[شاذليه سلسلو|شاذلي طريقو]] # [[نقشبندي|نقشبندي طريقو]] # [[چشتي سلسلو|چشتي طريقو]] # [[سھروردي|سهروردي طريقو]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] 12kkjzboysisyss1z590qxw0bhzqla9 10 43364 388162 382086 2026-06-23T19:42:04Z Intisar Ali 8681 /* */ 388162 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{main other|{{#invoke:Settlement short description|main}}|}}{{Infobox | child = {{yesno|{{{embed|}}}}} | bodyclass = geography vcard | bodystyle = width:23em | headerstyle = text-align:left | abovestyle = font-size:1.25em; white-space:nowrap | {{#ifeq:{{yesno|{{{embed|}}}}}|yes|title|above}} = {{#ifeq:{{yesno|{{{embed|}}}}}|yes| |<div style="display:inline" class="fn org">{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div> }}{{#if:{{{native_name|}}}|<br /><div class="nickname" style="font-weight:normal;display:inline;" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div>}}{{#if:{{{other_name|}}}|<br /><div class="nickname" style="font-size:78%;display:inline;">{{{other_name}}}</div>}} <!--** names, type, and transliterations ** --> | subheaderstyle = background-color:#cddeff; font-weight:bold; | subheader = {{#if:{{both|{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}{{#ifeq:{{yesno|{{{embed|}}}}}|yes|1}}|{{{settlement_type|{{{type|}}}}}}}}|<div class="category">{{{settlement_type|{{{type}}}}}}</div>}} | rowclass1 = mergedtoprow | rowcellstyle1 = font-weight:bold; | data1 = {{#if:{{{name|}}}|{{{official_name|}}}}} <!-- ***Transliteration language 1*** --> | rowclass2 = mergedtoprow | header2 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{{translit_lang1}}} transcription(s)}} | rowclass3 = {{#if:{{{translit_lang1_type1|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label3 = • {{{translit_lang1_type}}} | data3 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type|}}}|{{{translit_lang1_info|}}}}}}} | rowclass4 = {{#if:{{{translit_lang1_type2|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label4 = • {{{translit_lang1_type1}}} | data4 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type1|}}}|{{{translit_lang1_info1|}}}}}}} | rowclass5 = {{#if:{{{translit_lang1_type3|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label5 = • {{{translit_lang1_type2}}} | data5 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type2|}}}|{{{translit_lang1_info2|}}}}}}} | rowclass6 = {{#if:{{{translit_lang1_type4|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label6 = • {{{translit_lang1_type3}}} | data6 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type3|}}}|{{{translit_lang1_info3|}}}}}}} | rowclass7 = {{#if:{{{translit_lang1_type5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label7 = • {{{translit_lang1_type4}}} | data7 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type4|}}}|{{{translit_lang1_info4|}}}}}}} | rowclass8 = {{#if:{{{translit_lang1_type6|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label8 = • {{{translit_lang1_type5}}} | data8 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type5|}}}|{{{translit_lang1_info5|}}}}}}} | rowclass9 = mergedbottomrow | label9 = • {{{translit_lang1_type6}}} | data9 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type6|}}}|{{{translit_lang1_info6|}}}}}}} <!-- ***Transliteration language 2*** --> | rowclass10 = mergedtoprow | header10 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{{translit_lang2}}} transcription(s)}} | rowclass11 = {{#if:{{{translit_lang2_type1|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label11 = • {{{translit_lang2_type}}} | data11 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type|}}}|{{{translit_lang2_info|}}}}}}} | rowclass12 = {{#if:{{{translit_lang2_type2|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label12 = • {{{translit_lang2_type1}}} | data12 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type1|}}}|{{{translit_lang2_info1|}}}}}}} | rowclass13 = {{#if:{{{translit_lang2_type3|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label13 = • {{{translit_lang2_type2}}} | data13 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type2|}}}|{{{translit_lang2_info2|}}}}}}} | rowclass14 = {{#if:{{{translit_lang2_type4|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label14 = • {{{translit_lang2_type3}}} | data14 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type3|}}}|{{{translit_lang2_info3|}}}}}}} | rowclass15 = {{#if:{{{translit_lang2_type5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label15 = • {{{translit_lang2_type4}}} | data15 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type4|}}}|{{{translit_lang2_info4|}}}}}}} | rowclass16 = {{#if:{{{translit_lang2_type6|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label16 = • {{{translit_lang2_type5}}} | data16 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type5|}}}|{{{translit_lang2_info5|}}}}}}} | rowclass17 = mergedbottomrow | label17 = • {{{translit_lang2_type6}}} | data17 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type6|}}}|{{{translit_lang2_info6|}}}}}}} <!-- end ** names, type, and transliterations ** --> <!-- ***Skyline Image*** --> | rowclass18 = mergedtoprow <!--| rowcellstyle18 = padding:0.7em 0.8em--> | data18 = {{#if:{{{image_skyline|}}}|<!-- -->{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage<!-- -->|image={{{image_skyline|}}}<!-- -->|size={{if empty|{{{image_size|}}}|{{{imagesize|}}}}}|sizedefault=250px<!-- -->|alt={{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}<!-- -->|title={{if empty|{{{image_caption|}}}|{{{caption|}}}|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{image_caption|}}}{{{caption|}}}|<div style="display:inline" style="padding:0.4em 0 0 0;">{{if empty|{{{image_caption|}}}|{{{caption|}}}}}</div>}} }} <!-- ***Flag, Seal, Shield and Coat of arms*** --> | rowclass19 = mergedtoprow | class19 = maptable | data19 = {{#if:{{{image_flag|}}}{{{image_seal|}}}{{{image_shield|}}}{{{image_blank_emblem|}}}{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}} |{{Infobox settlement/columns | 1 = {{#if:{{{image_flag|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_flag}}}|size={{{flag_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|border={{yesno |{{{flag_border|}}}|yes=yes|blank=yes}}|alt={{{flag_alt|}}}|title=Banner of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}<div style="padding:0.2em 0 0.2em 0;">{{Infobox settlement/link|type=Banner|link={{{flag_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</div>}} | 2 = {{#if:{{{image_seal|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_seal|}}}|size={{{seal_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|alt={{{seal_alt|}}}|title=Official seal of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}<div style="padding:0.2em 0 0.2em 0;">{{Infobox settlement/link|type={{#if:{{{seal_type|}}}|{{{seal_type}}}|Seal}}|link={{{seal_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</div>}} | 3 = {{#if:{{{image_shield|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_shield|}}}||size={{{shield_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|alt={{{shield_alt|}}}|title=Coat of arms of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}<div style="padding:0.2em 0 0.2em 0;">{{Infobox settlement/link|type=Coat of arms|link={{{shield_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</div>}} | 4 = {{#if:{{{image_blank_emblem|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_blank_emblem|}}}|size={{{blank_emblem_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|alt={{{blank_emblem_alt|}}}|title=Official logo of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}<div style="padding:0.2em 0 0.2em 0;">{{Infobox settlement/link|type={{#if:{{{blank_emblem_type|}}}|{{{blank_emblem_type}}}}}|link={{{blank_emblem_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</div>}} | 5 = {{#if:{{{image_map|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map}}}|size={{{mapsize|}}}|sizedefault=100px|alt={{{map_alt|}}}|title={{{map_caption|Location of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption|}}}|<div style="padding:0.2em 0 0.2em 0;">{{{map_caption}}}</div>}}}} | 0 = {{#if:{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{#if:{{both| {{{pushpin_map|}}} | {{{coordinates|}}} }}| {{location map|{{{pushpin_map|}}} |border = infobox |alt = {{{pushpin_map_alt|}}} |caption ={{#if:{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{#if:{{{pushpin_map_caption|}}}|{{{pushpin_map_caption}}}|{{#if:{{{map_caption|}}}|{{{map_caption}}}}}}}}} |float = center |width = {{#if:{{{pushpin_mapsize|}}}|{{{pushpin_mapsize}}}|150}} |default_width = 250 |relief= {{{pushpin_relief|}}} |AlternativeMap = {{{pushpin_image|}}} |overlay_image = {{{pushpin_overlay|}}} |coordinates = {{{coordinates|}}} |label = {{#ifeq: {{lc: {{{pushpin_label_position|}}} }} | none | | {{#if:{{{pushpin_label|}}}|{{{pushpin_label}}}|{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name|}}}}}}} }} |marksize =6 |outside = {{{pushpin_outside|}}}<!-- pin is outside the map --> |position = {{{pushpin_label_position|}}} }} }} }} }} }} <!-- ***Etymology*** --> | rowclass20 = mergedtoprow | data20 = {{#if:{{{etymology|}}}|اشتاق: {{{etymology}}} }} <!-- ***Nickname*** --> | rowclass21 = {{#if:{{{etymology|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | data21 = {{#if:{{{nickname|}}}|{{#if:{{{nickname_link|}}}|[[{{{nickname_link|}}}|Nickname(s):]]|Nickname(s):}}|{{#if:{{{nicknames|}}}|{{#if:{{{nickname_link|}}}|[[{{{nickname_link|}}}|Nickname(s):]]|Nickname(s):}}}}}}{{#if:{{{nickname|}}}{{{nicknames|}}}| <div style="display:inline" class="nickname">{{if empty|{{{nickname|}}}|{{{nicknames|}}}}}</div>}}{{#if:{{detect singular|{{{nickname|}}}}}||{{Main other|[[Category:Pages using infobox settlement with possible nickname list]]}}}} <!-- ***Motto*** --> | rowclass22 = {{#if:{{{etymology|}}}{{{nickname|}}}{{{nicknames|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | data22 = {{#if:{{{motto|}}}|{{#if:{{{motto_link|}}}|[[{{{motto_link|}}}|Motto(s):]]|Motto(s):}}|{{#if:{{{mottoes|}}}|{{#if:{{{motto_link|}}}|[[{{{motto_link|}}}|Mottoes:]]|Mottoes:}}}}}}{{#if:{{{motto|}}}{{{mottoes|}}}| <div style="display:inline" class="nickname">{{if empty|{{{motto|}}}|{{{mottoes|}}}}}</div>}}{{#if:{{detect singular|{{{motto|}}}}}||{{Main other|[[Category:Pages using infobox settlement with possible motto list]]}}}} <!-- ***Anthem*** --> | rowclass23 = {{#if:{{{etymology|}}}{{{nickname|}}}{{{nicknames|}}}{{{motto|}}}{{{mottoes|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | data23 = {{#if:{{{anthem|}}}|{{#if:{{{anthem_link|}}}|[[{{{anthem_link|}}}|ترانو:]]|ترانو:}} {{{anthem}}}}} <!-- ***Map*** --> | rowclass24 = mergedtoprow | data24 = {{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}||{{#if:{{{image_map|}}} |{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map}}}|size={{{mapsize|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt|}}}|title={{{map_caption|Location of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption|}}}|<div style="padding:0.3em 0 0 0;">{{{map_caption}}}</div>}} }}}} | rowclass25 = mergedrow | data25 = {{#if:{{{image_map1|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map1}}}|size={{{mapsize1|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt1|}}}|title={{{map_caption1|Location of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption1|}}}|<div style="padding:0.3em 0 0 0;">{{{map_caption1}}}</div>}} }} <!-- ***Pushpin Map*** --> | rowclass26 = mergedtoprow | data26 = {{#if:{{{pushpin_map_narrow|}}}||{{#if:{{both| {{{pushpin_map|}}} | {{{coordinates|}}} }}| {{location map|{{{pushpin_map|}}} |border = infobox |alt = {{{pushpin_map_alt|}}} |caption ={{#if:{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{#if:{{{pushpin_map_caption|}}}|{{{pushpin_map_caption}}}|{{#if:{{{map_caption|}}}|{{{map_caption}}}}}}}}} |float = center |width = {{{pushpin_mapsize|}}} |default_width = 250 |relief= {{{pushpin_relief|}}} |AlternativeMap = {{{pushpin_image|}}} |overlay_image = {{{pushpin_overlay|}}} |coordinates = {{{coordinates|}}} |label = {{#ifeq: {{lc: {{{pushpin_label_position|}}} }} | none | | {{#if:{{{pushpin_label|}}}|{{{pushpin_label}}}|{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name|}}}}}}} }} |marksize =6 |outside = {{{pushpin_outside|}}}<!-- pin is outside the map --> |position = {{{pushpin_label_position|}}} }} }} }} <!-- ***Coordinates*** --> | rowclass27 = {{#if:{{{image_map|}}}{{{image_map1|}}}{{{pushpin_map|}}}|{{#if:{{{grid_position|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}}} | data27 = {{#if:{{{coordinates|}}} |Coordinates{{#if:{{{coor_pinpoint|{{{coor_type|}}}}}}| ({{{coor_pinpoint|{{{coor_type|}}}}}})}}: {{#invoke:ISO 3166|geocoordinsert|nocat=true|1={{{coordinates|}}}|country={{{subdivision_name|}}}|subdivision1={{{subdivision_name1|}}}|subdivision2={{{subdivision_name2|}}}|subdivision3={{{subdivision_name3|}}}|type=city{{#if:{{{population_total|}}}|{{#iferror:{{#expr:{{formatnum:{{{population_total}}}|R}}+1}}||({{formatnum:{{replace|{{{population_total}}}|,|}}|R}})}}}} }}{{{coordinates_footnotes|}}} }} | rowclass28 = {{#if:{{{image_map|}}}{{{image_map1|}}}{{{pushpin_map|}}}|mergedbottomrow|mergedrow}} | label28 = {{if empty|{{{grid_name|}}}|Grid position}} | data28 = {{{grid_position|}}} <!-- ***Subdivisions*** --> | rowclass29 = mergedtoprow | label29 = {{{subdivision_type}}} | data29 = {{#if:{{{subdivision_type|}}}|{{{subdivision_name|}}} }} | rowclass30 = mergedrow | label30 = {{{subdivision_type1}}} | data30 = {{#if:{{{subdivision_type1|}}}|{{{subdivision_name1|}}} }} | rowclass31 = mergedrow | label31 = {{{subdivision_type2}}} | data31 = {{#if:{{{subdivision_type2|}}}|{{{subdivision_name2|}}} }} | rowclass32 = mergedrow | label32 = {{{subdivision_type3}}} | data32 = {{#if:{{{subdivision_type3|}}}|{{{subdivision_name3|}}} }} | rowclass33 = mergedrow | label33 = {{{subdivision_type4}}} | data33 = {{#if:{{{subdivision_type4|}}}|{{{subdivision_name4|}}} }} | rowclass34 = mergedrow | label34 = {{{subdivision_type5}}} | data34 = {{#if:{{{subdivision_type5|}}}|{{{subdivision_name5|}}} }} | rowclass35 = mergedrow | label35 = {{{subdivision_type6}}} | data35 = {{#if:{{{subdivision_type6|}}}|{{{subdivision_name6|}}} }} <!--***Established*** --> | rowclass36 = mergedtoprow | label36 = {{{established_title}}} | data36 = {{#if:{{{established_title|}}}|{{{established_date|}}} }} | rowclass37 = mergedrow | label37 = {{{established_title1}}} | data37 = {{#if:{{{established_title1|}}}|{{{established_date1|}}} }} | rowclass38 = mergedrow | label38 = {{{established_title2}}} | data38 = {{#if:{{{established_title2|}}}|{{{established_date2|}}} }} | rowclass39 = mergedrow | label39 = {{{established_title3}}} | data39 = {{#if:{{{established_title3|}}}|{{{established_date3|}}} }} | rowclass40 = mergedrow | label40 = {{{established_title4}}} | data40 = {{#if:{{{established_title4|}}}|{{{established_date4|}}} }} | rowclass41 = mergedrow | label41 = {{{established_title5}}} | data41 = {{#if:{{{established_title5|}}}|{{{established_date5|}}} }} | rowclass42 = mergedrow | label42 = {{{established_title6}}} | data42 = {{#if:{{{established_title6|}}}|{{{established_date6|}}} }} | rowclass43 = mergedrow | label43 = {{{established_title7}}} | data43 = {{#if:{{{established_title7|}}}|{{{established_date7|}}} }} | rowclass44 = mergedrow | label44 = {{{extinct_title}}} | data44 = {{#if:{{{extinct_title|}}}|{{{extinct_date|}}} }} | rowclass45 = mergedrow | label45 = بنياد رکندڙ | data45 = {{{founder|}}} | rowclass46 = mergedrow | label46 = [[نالو مليو|سڃاڻپ]] | data46 = {{{named_for|}}} <!-- ***Seat of government and subdivisions within the settlement*** --> | rowclass47 = mergedtoprow | label47 = {{#if:{{{seat_type|}}}|{{{seat_type}}}|مرڪز}} | data47 = {{{seat|}}} | rowclass48 = mergedrow | label48 = {{#if:{{{seat1_type|}}}|{{{seat1_type}}}|اڳوڻو مرڪز}} | data48 = {{{seat1|}}} | rowclass49 = mergedrow | label49 = {{#if:{{{seat2_type|}}}|{{{seat2_type}}}|اڳوڻي جاء}} | data49 = {{{seat2|}}} | rowclass51 = {{#if:{{{seat|}}}{{{seat1|}}}{{{seat2|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label51 = {{#if:{{{parts_type|}}}|{{{parts_type}}}|بورو}} | data51 = {{#if:{{{parts|}}}{{{p1|}}} |{{#ifeq:{{{parts_style|}}}|para |<b>{{{parts|}}}{{#if:{{both|{{{parts|}}}|{{{p1|}}}}}|: |}}</b>{{comma separated entries|{{{p1|}}}|{{{p2|}}}|{{{p3|}}}|{{{p4|}}}|{{{p5|}}}|{{{p6|}}}|{{{p7|}}}|{{{p8|}}}|{{{p9|}}}|{{{p10|}}}|{{{p11|}}}|{{{p12|}}}|{{{p13|}}}|{{{p14|}}}|{{{p15|}}}|{{{p16|}}}|{{{p17|}}}|{{{p18|}}}|{{{p19|}}}|{{{p20|}}}|{{{p21|}}}|{{{p22|}}}|{{{p23|}}}|{{{p24|}}}|{{{p25|}}}|{{{p26|}}}|{{{p27|}}}|{{{p28|}}}|{{{p29|}}}|{{{p30|}}}|{{{p31|}}}|{{{p32|}}}|{{{p33|}}}|{{{p34|}}}|{{{p35|}}}|{{{p36|}}}|{{{p37|}}}|{{{p38|}}}|{{{p39|}}}|{{{p40|}}}|{{{p41|}}}|{{{p42|}}}|{{{p43|}}}|{{{p44|}}}|{{{p45|}}}|{{{p46|}}}|{{{p47|}}}|{{{p48|}}}|{{{p49|}}}|{{{p50|}}}}} |{{#if:{{{p1|}}}|{{Collapsible list|title={{{parts|}}}|expand={{#switch:{{{parts_style|}}}|coll=|list=y|{{#if:{{{p6|}}}||y}}}}|1={{{p1|}}}|2={{{p2|}}}|3={{{p3|}}}|4={{{p4|}}}|5={{{p5|}}}|6={{{p6|}}}|7={{{p7|}}}|8={{{p8|}}}|9={{{p9|}}}|10={{{p10|}}}|11={{{p11|}}}|12={{{p12|}}}|13={{{p13|}}}|14={{{p14|}}}|15={{{p15|}}}|16={{{p16|}}}|17={{{p17|}}}|18={{{p18|}}}|19={{{p19|}}}|20={{{p20|}}}|21={{{p21|}}}|22={{{p22|}}}|23={{{p23|}}}|24={{{p24|}}}|25={{{p25|}}}|26={{{p26|}}}|27={{{p27|}}}|28={{{p28|}}}|29={{{p29|}}}|30={{{p30|}}}|31={{{p31|}}}|32={{{p32|}}}|33={{{p33|}}}|34={{{p34|}}}|35={{{p35|}}}|36={{{p36|}}}|37={{{p37|}}}|38={{{p38|}}}|39={{{p39|}}}|40={{{p40|}}}|41={{{p41|}}}|42={{{p42|}}}|43={{{p43|}}}|44={{{p44|}}}|45={{{p45|}}}|46={{{p46|}}}|47={{{p47|}}}|48={{{p48|}}}|49={{{p49|}}}|50={{{p50|}}}}} |{{{parts}}} }} }} }} <!-- ***Government type and Leader*** --> | rowclass52 = mergedtoprow | header52 = {{#if:{{{government_type|}}}{{{governing_body|}}}{{{leader_name|}}}{{{leader_name1|}}}{{{leader_name2|}}}{{{leader_name3|}}}{{{leader_name4|}}}|حڪومت<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{government_footnotes|}}}</div>}} <!-- ***Government*** --> | rowclass53 = mergedrow | label53 = • طرز | data53 = {{{government_type|}}} | rowclass54 = mergedrow | label54 = • باڊي | class54 = agent | data54 = {{{governing_body|}}} | rowclass55 = mergedrow | label55 = • {{{leader_title}}} | data55 = {{#if:{{{leader_title|}}}|{{{leader_name|}}} {{#if:{{{leader_party|}}}|({{Polparty|{{{subdivision_name}}}|{{{leader_party}}}}})}}}} | rowclass56 = mergedrow | label56 = • {{{leader_title1}}} | data56 = {{#if:{{{leader_title1|}}}|{{{leader_name1|}}}}} | rowclass57 = mergedrow | label57 = • {{{leader_title2}}} | data57 = {{#if:{{{leader_title2|}}}|{{{leader_name2|}}}}} | rowclass58 = mergedrow | label58 = • {{{leader_title3}}} | data58 = {{#if:{{{leader_title3|}}}|{{{leader_name3|}}}}} | rowclass59 = mergedrow | label59 = • {{{leader_title4}}} | data59 = {{#if:{{{leader_title4|}}}|{{{leader_name4|}}}}} | rowclass60 = mergedrow | label60 = {{{government_blank1_title}}} | data60 = {{#if:{{{government_blank1|}}}|{{{government_blank1|}}}}} | rowclass61 = mergedrow | label61 = {{{government_blank2_title}}} | data61 = {{#if:{{{government_blank2|}}}|{{{government_blank2|}}}}} | rowclass62 = mergedrow | label62 = {{{government_blank3_title}}} | data62 = {{#if:{{{government_blank3|}}}|{{{government_blank3|}}}}} | rowclass63 = mergedrow | label63 = {{{government_blank4_title}}} | data63 = {{#if:{{{government_blank4|}}}|{{{government_blank4|}}}}} | rowclass64 = mergedrow | label64 = {{{government_blank5_title}}} | data64 = {{#if:{{{government_blank5|}}}|{{{government_blank5|}}}}} | rowclass65 = mergedrow | label65 = {{{government_blank6_title}}} | data65 = {{#if:{{{government_blank6|}}}|{{{government_blank6|}}}}} <!-- ***جاگرافيائي خاصيتون*** --> <!-- ***ايراضي*** --> | rowclass66 = mergedtoprow | header66 = {{#if:{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_ha|}}}{{{area_urban_acre|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}{{{area_rural_ha|}}}{{{area_rural_acre|}}}{{{area_rural_km2|}}}{{{area_metro_km2|}}}{{{area_metro_ha|}}}{{{area_metro_acre|}}}{{{area_blank1_km2|}}}{{{area_blank1_ha|}}}{{{area_blank1_acre|}}}{{{area_metro_sq_mi|}}}{{{area_blank1_sq_mi|}}} |{{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}| |1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}}} | |ايراضي<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{area_footnotes|}}}</div> }} }} | rowclass67 = {{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}| |1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}}}|mergedtoprow|mergedrow}} | label67 = {{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}| |1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}}} |ايراضي<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{area_footnotes|}}}</div> | • {{#if:{{{total_type|}}}|{{{total_type}}}|{{#if:{{{area_metro_km2|}}}{{{area_metro_sq_mi|}}}{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_rural_km2|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}{{{population_metro|}}}{{{population_urban|}}}{{{population_rural|}}}|{{#if:{{{settlement_type|{{{type|}}}}}}|{{{settlement_type|{{{type}}}}}}|شھر}}|ڪل}}}} }} | data67 = {{#if:{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_total_km2|}}} |ha ={{{area_total_ha|}}} |acre ={{{area_total_acre|}}} |sqmi ={{{area_total_sq_mi|}}} |dunam={{{area_total_dunam|}}} |link ={{#switch:{{{dunam_link|}}}||on|total=on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} |mag ={{{area_magnitude|}}} }}}} | rowclass68 = mergedrow | label68 = • زمين | data68 = {{#if:{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_land_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_land_km2|}}} |ha ={{{area_land_ha|}}} |acre ={{{area_land_acre|}}} |sqmi ={{{area_land_sq_mi|}}} |dunam={{{area_land_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|land|on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass69 = mergedrow | label69 = • پاڻي | data69 = {{#if:{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_water_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_water_km2|}}} |ha ={{{area_water_ha|}}} |acre ={{{area_water_acre|}}} |sqmi ={{{area_water_sq_mi|}}} |dunam={{{area_water_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|water|on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }} {{#if:{{{area_water_percent|}}}| {{{area_water_percent}}}%}}}} | rowclass70 = mergedrow | label70 = • شھري<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{area_urban_footnotes|}}}</div> | data70 = {{#if:{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_ha|}}}{{{area_urban_acre|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_urban_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_urban_km2|}}} |ha ={{{area_urban_ha|}}} |acre ={{{area_urban_acre|}}} |sqmi ={{{area_urban_sq_mi|}}} |dunam={{{area_urban_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|urban|on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass71 = mergedrow | label71 = • ٻھراڙي<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{area_rural_footnotes|}}}</div> | data71 = {{#if:{{{area_rural_km2|}}}{{{area_rural_ha|}}}{{{area_rural_acre|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}{{{area_rural_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_rural_km2|}}} |ha ={{{area_rural_ha|}}} |acre ={{{area_rural_acre|}}} |sqmi ={{{area_rural_sq_mi|}}} |dunam={{{area_rural_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|rural|on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass72 = mergedrow | label72 = • ميٽرو<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{area_metro_footnotes|}}}</div> <!-- ***ايراضي درجو*** --> | rowclass73 = mergedrow | label73 = ايراضي درجو | data73 = {{{area_rank|}}} <!-- ***ماپون*** --> | rowclass77 = mergedtoprow | header77 = {{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}}{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}}|ماپون<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{dimensions_footnotes|}}}</div>}} | rowclass78 = mergedrow | label78 = • ڊگھائي | rowclass79 = mergedrow | label79 = • ويڪر <!-- ***اوچائي*** --> | rowclass80 = mergedtoprow | label80 = {{#if:{{{elevation_link|}}}|[[{{{elevation_link|}}}|اوچائي]]|اوچائي}}<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{elevation_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_point|}}}| ({{{elevation_point}}})}}</div> | rowclass81 = {{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label81 = سڀ کان وڌيڪ اوچائي<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{elevation_max_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_max_point|}}}| ({{{elevation_max_point}}})}}</div> | rowclass82 = mergedrow | label82 = • درجو | rowclass83 = {{#if:{{{elevation_min_rank|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label83 = سڀ کان گھٽ اوچائي<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{elevation_min_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_min_point|}}}| ({{{elevation_min_point}}})}}</div> | rowclass84 = mergedrow | label84 = • درجو <!-- ***آبادي*** --> | rowclass85 = mergedtoprow | header85 = {{#if:{{{population_total|}}}{{{population_est|}}}{{{population_urban|}}}{{{population_rural|}}}{{{population_density_km2|}}}|آبادي<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{#if:{{{population_as_of|}}}|{{nbsp}}({{{population_as_of}}})}}{{{population_footnotes|}}}</div>}} | rowclass86 = mergedrow | label86 = • ڪل | data86 = {{{population_total|}}} | rowclass87 = mergedrow | label87 = • اندازو <div style="font-weight:normal;display:inline;">{{#if:{{{pop_est_as_of|}}}|({{{pop_est_as_of}}})}}{{{pop_est_footnotes|}}}</div> | data87 = {{{population_est|}}} | rowclass88 = mergedrow | label88 = • درجو | data88 = {{{population_rank|}}} | rowclass89 = mergedrow | label89 = • ڪثافت | data89 = {{#if:{{{population_density_km2|}}}|{{{population_density_km2}}} في چورس ڪلوميٽر}} | rowclass90 = mergedrow | label90 = • ڪثافتي درجو | data90 = {{{population_density_rank|}}} | rowclass91 = mergedrow | label91 = • [[شهري علائقو|شهري]]<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{population_urban_footnotes|}}}</div> | data91 = {{{population_urban|}}} | rowclass92 = mergedrow | label92 = • شهري ڪثافت | data92 = {{{population_density_urban_km2|}}} | rowclass93 = mergedrow | label93 = • [[ٻهراڙي علائقو|ٻهراڙي]]<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{population_rural_footnotes|}}}</div> | data93 = {{{population_rural|}}} | rowclass94 = mergedrow | label94 = • ٻهراڙي ڪثافت | data94 = {{{population_density_rural_km2|}}} | rowclass95 = mergedrow | label95 = • [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽرو]]<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{population_metro_footnotes|}}}</div> | data95 = {{{population_metro|}}} | rowclass96 = mergedrow | label96 = • ميٽرو ڪثافت | data96 = {{{population_density_metro_km2|}}} | rowclass97 = mergedrow | label97 = {{#if:{{{population_demonym|}}}|رهاڪو نالو|{{#if:{{{population_demonyms|}}}|رهاڪو نالا}}}} | data97 = {{if empty|{{{population_demonym|}}}|{{{population_demonyms|}}}}} <!-- ***ڊيموگرافڪس 1*** --> | rowclass104 = mergedtoprow | header104 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{{demographics_type1}}}<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{demographics1_footnotes|}}}</div>}} | rowclass105 = mergedrow | label105 = • {{{demographics1_title1}}} | rowclass106 = mergedrow | label106 = • {{{demographics1_title2}}} | rowclass107 = mergedrow | label107 = • {{{demographics1_title3}}} | rowclass108 = mergedrow | label108 = • {{{demographics1_title4}}} | rowclass109 = mergedrow | label109 = • {{{demographics1_title5}}} | rowclass110 = mergedrow | label110 = • {{{demographics1_title6}}} | rowclass111 = mergedrow | label111 = • {{{demographics1_title7}}} | rowclass112 = mergedrow | label112 = • {{{demographics1_title8}}} | rowclass113 = mergedrow | label113 = • {{{demographics1_title9}}} | rowclass114 = mergedrow | label114 = • {{{demographics1_title10}}} <!-- ***ڊيموگرافڪس 2*** --> | rowclass115 = mergedtoprow | header115 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{{demographics_type2}}}<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{demographics2_footnotes|}}}</div>}} | rowclass116 = mergedrow | label116 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title1}}} | data116 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title1|}}}|{{{demographics2_info1|}}}}}}} | rowclass117 = mergedrow | label117 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title2}}} | data117 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title2|}}}|{{{demographics2_info2|}}}}}}} | rowclass118 = mergedrow | label118 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title3}}} | data118 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title3|}}}|{{{demographics2_info3|}}}}}}} | rowclass119 = mergedrow | label119 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title4}}} | data119 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title4|}}}|{{{demographics2_info4|}}}}}}} | rowclass120 = mergedrow | label120 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title5}}} | data120 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title5|}}}|{{{demographics2_info5|}}}}}}} | rowclass121 = mergedrow | label121 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title6}}} | data121 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title6|}}}|{{{demographics2_info6|}}}}}}} | rowclass122 = mergedrow | label122 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title7}}} | data122 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title7|}}}|{{{demographics2_info7|}}}}}}} | rowclass123 = mergedrow | label123 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title8}}} | data123 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title8|}}}|{{{demographics2_info8|}}}}}}} | rowclass124 = mergedrow | label124 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title9}}} | data124 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title9|}}}|{{{demographics2_info9|}}}}}}} | rowclass125 = mergedrow | label125 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title10}}} | data125 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title10|}}}|{{{demographics2_info10|}}}}}}} <!-- ***وقتي علائقا*** --> | rowclass126 = mergedtoprow | header126 = {{#if:{{{timezone1_location|}}}|{{#if:{{{timezone2|}}}|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|وقتي علائقو}}|وقتي علائقا]]|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|وقتي علائقو}}|وقتي علائقو]]}}|}} | rowclass127 = {{#if:{{{timezone1_location|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label127 = {{#if:{{{timezone1_location|}}}|{{{timezone1_location}}}|{{#if:{{{timezone2_location|}}}|{{{timezone2_location}}}|{{#if:{{{timezone2|}}}|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|وقتي علائقو}}|وقتي علائقا]]|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|وقتي علائقو}}|وقتي علائقو]]}}}}}} | data127 = {{#if:{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}} }}} |[[UTC{{{utc_offset1|{{{utc_offset}}}}}}]] {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}|({{{timezone1|{{{timezone}}}}}})}} |{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}} }} | rowclass128 = mergedrow | label128 = <span style="white-space:nowrap">&nbsp;•&nbsp;اونهارو ([[روشني بچت وقت|ر.ب.و]])</span> | data128 = {{#if:{{{utc_offset1_DST|{{{utc_offset_DST|}}}}}} |[[UTC{{{utc_offset1_DST|{{{utc_offset_DST|}}}}}}]] {{#if:{{{timezone1_DST|{{{timezone_DST|}}}}}}|({{{timezone1_DST|{{{timezone_DST}}}}}})}} |{{{timezone1_DST|{{{timezone_DST|}}}}}} }} | rowclass129 = mergedrow | label129 = {{#if:{{{timezone2_location|}}}| {{{timezone2_location|}}}|<nowiki />}} | data129 = {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}}}}} |{{#if:{{{utc_offset2|{{{utc_offset2|}}} }}} |[[UTC{{{utc_offset2|{{{utc_offset2}}}}}}]] {{#if:{{{timezone2|}}}|({{{timezone2}}})}} |{{{timezone2|}}} }} }} | rowclass130 = mergedrow | label130 = <span style="white-space:nowrap">&nbsp;•&nbsp;اونهارو ([[روشني بچت وقت|ر.ب.و]])</span> | data130 = {{#if:{{{utc_offset2_DST|}}}|[[UTC{{{utc_offset2_DST|}}}]] {{#if:{{{timezone2_DST|}}}|({{{timezone2_DST|}}})}} |{{{timezone2_DST|}}} }} | rowclass131 = mergedrow | label131 = {{#if:{{{timezone3_location|}}}| {{{timezone3_location|}}}|<nowiki />}} | data131 = {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}}}}} |{{#if:{{{utc_offset3|{{{utc_offset3|}}} }}} |[[UTC{{{utc_offset3|{{{utc_offset3}}}}}}]] {{#if:{{{timezone3|}}}|({{{timezone3}}})}} |{{{timezone3|}}} }} }} | rowclass132 = mergedrow | label132 = <span style="white-space:nowrap">&nbsp;•&nbsp;اونهارو ([[روشني بچت وقت|ر.ب.و]])</span> | data132 = {{#if:{{{utc_offset3_DST|}}}|[[UTC{{{utc_offset3_DST|}}}]] {{#if:{{{timezone3_DST|}}}|({{{timezone3_DST|}}})}} |{{{timezone3_DST|}}} }} | rowclass133 = mergedrow | label133 = {{#if:{{{timezone4_location|}}}| {{{timezone4_location|}}}|<nowiki />}} | data133 = {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}}}}} |{{#if:{{{utc_offset4|{{{utc_offset4|}}} }}} |[[UTC{{{utc_offset4|{{{utc_offset4}}}}}}]] {{#if:{{{timezone4|}}}|({{{timezone4}}})}} |{{{timezone4|}}} }} }} | rowclass134 = mergedrow | label134 = <span style="white-space:nowrap">&nbsp;•&nbsp;اونهارو ([[روشني بچت وقت|ر.ب.و]])</span> | data134 = {{#if:{{{utc_offset4_DST|}}}|[[UTC{{{utc_offset4_DST|}}}]] {{#if:{{{timezone4_DST|}}}|({{{timezone4_DST|}}})}} |{{{timezone4_DST|}}} }} | rowclass135 = mergedrow | label135 = {{#if:{{{timezone5_location|}}}| {{{timezone5_location|}}}|<nowiki />}} | data135 = {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}}}}} |{{#if:{{{utc_offset5|{{{utc_offset5|}}} }}} |[[UTC{{{utc_offset5|{{{utc_offset5}}}}}}]] {{#if:{{{timezone5|}}}|({{{timezone5}}})}} |{{{timezone5|}}} }} }} | rowclass136 = mergedrow | label136 = <span style="white-space:nowrap">&nbsp;•&nbsp;اونهارو ([[روشني بچت وقت|تي.ب.و]])</span> | data136 = {{#if:{{{utc_offset5_DST|}}}|[[UTC{{{utc_offset5_DST|}}}]] {{#if:{{{timezone5_DST|}}}|({{{timezone5_DST|}}})}} |{{{timezone5_DST|}}} }} <!-- ***ٽپال ڪوڊ*** --> | rowclass137 = mergedtoprow | label137 = {{{postal_code_type}}} | class137 = adr | data137 = {{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|<div class="postal-code">{{{postal_code}}}</div>}}}} | rowclass138 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}|mergedbottomrow|mergedtoprow}} | label138 = {{{postal2_code_type}}} | class138 = adr | data138 = {{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|<div class="postal-code">{{{postal2_code}}}</div>}} }} }} <!-- ***علائقائي ڪوڊ*** --> | rowclass139 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label139 = {{#if:{{{area_code_type|}}}|{{{area_code_type}}}|{{#if:{{{area_code|}}}|[[ٽيليفون نمبر پلان|علائقائي ڪوڊ]]|{{#if:{{{area_codes|}}}|[[ٽيليفون نمبر پلان|علائقائي ڪوڊ]]}}}}}} | data139 = {{if empty|{{{area_code|}}}|{{{area_codes|}}}}}{{#if:{{{area_code_type|}}}||{{#if:{{detect singular|{{{area_code|}}}}}||{{Main other|[[زمرو:Infobox settlement استعمال ڪندڙ صفحا جن ۾ ممڪن علائقائي ڪوڊ فهرست آھي]]}}}}}} <!-- جيوڪوڊ --> | rowclass140 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}{{{area_code|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label140 = [[جيوڪوڊ]] | class140 = nickname | data140 = {{{geocode|}}} <!-- ISO ڪوڊ --> | rowclass141 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label141 = [[ISO 3166|ISO 3166 ڪوڊ]] | class141 = nickname | data141 = {{{iso_code|}}} <!-- گاڏي رجسٽريشن پليٽ --> | rowclass142 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}{{{iso_code|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label142 = {{#if:{{{registration_plate_type|}}}|{{{registration_plate_type}}}|[[گاڏي رجسٽريشن پليٽ|گاڏي رجسٽريشن]]}} | data142 = {{{registration_plate|}}} <!-- ٻيا ڪوڊ --> | rowclass143 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}{{{iso_code|}}}|{{{registration_plate|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label143 = {{{code1_name|}}} | class143 = nickname | data143 = {{#if:{{{code1_name|}}}|{{{code1_info|}}}}} | rowclass144 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}{{{iso_code|}}}|{{{registration_plate|}}}|{{{code1_name|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label144 = {{{code2_name|}}} | class144 = nickname | data144 = {{#if:{{{code2_name|}}}|{{{code2_info|}}}}} <!-- ***خالي خانا ٻه حصا*** --> | rowclass145 = mergedtoprow | label145 = {{{blank_name_sec1|{{{blank_name|}}}}}} | data145 = {{#if:{{{blank_name_sec1|{{{blank_name|}}}}}}|{{{blank_info_sec1|{{{blank_info|}}}}}}}} | rowclass146 = mergedrow | label146 = {{{blank1_name_sec1|{{{blank1_name|}}}}}} | data146 = {{#if:{{{blank1_name_sec1|{{{blank1_name|}}}}}}|{{{blank1_info_sec1|{{{blank1_info|}}}}}}}} | rowclass147 = mergedrow | label147 = {{{blank2_name_sec1|{{{blank2_name|}}}}}} | data147 = {{#if:{{{blank2_name_sec1|{{{blank2_name|}}}}}}|{{{blank2_info_sec1|{{{blank2_info|}}}}}}}} | rowclass148 = mergedrow | label148 = {{{blank3_name_sec1|{{{blank3_name|}}}}}} | data148 = {{#if:{{{blank3_name_sec1|{{{blank3_name|}}}}}}|{{{blank3_info_sec1|{{{blank3_info|}}}}}}}} | rowclass149 = mergedrow | label149 = {{{blank4_name_sec1|{{{blank4_name|}}}}}} | data149 = {{#if:{{{blank4_name_sec1|{{{blank4_name|}}}}}}|{{{blank4_info_sec1|{{{blank4_info|}}}}}}}} | rowclass150 = mergedrow | label150 = {{{blank5_name_sec1|{{{blank5_name|}}}}}} | data150 = {{#if:{{{blank5_name_sec1|{{{blank5_name|}}}}}}|{{{blank5_info_sec1|{{{blank5_info|}}}}}}}} | rowclass151 = mergedrow | label151 = {{{blank6_name_sec1|{{{blank6_name|}}}}}} | data151 = {{#if:{{{blank6_name_sec1|{{{blank6_name|}}}}}}|{{{blank6_info_sec1|{{{blank6_info|}}}}}}}} | rowclass152 = mergedrow | label152 = {{{blank7_name_sec1|{{{blank7_name|}}}}}} | data152 = {{#if:{{{blank7_name_sec1|{{{blank7_name|}}}}}}|{{{blank7_info_sec1|{{{blank7_info|}}}}}}}} | rowclass153 = mergedtoprow | label153 = {{{blank_name_sec2}}} | data153 = {{#if:{{{blank_name_sec2|}}}|{{{blank_info_sec2|}}}}} | rowclass154 = mergedrow | label154 = {{{blank1_name_sec2}}} | data154 = {{#if:{{{blank1_name_sec2|}}}|{{{blank1_info_sec2|}}}}} | rowclass155 = mergedrow | label155 = {{{blank2_name_sec2}}} | data155 = {{#if:{{{blank2_name_sec2|}}}|{{{blank2_info_sec2|}}}}} | rowclass156 = mergedrow | label156 = {{{blank3_name_sec2}}} | data156 = {{#if:{{{blank3_name_sec2|}}}|{{{blank3_info_sec2|}}}}} | rowclass157 = mergedrow | label157 = {{{blank4_name_sec2}}} | data157 = {{#if:{{{blank4_name_sec2|}}}|{{{blank4_info_sec2|}}}}} | rowclass158 = mergedrow | label158 = {{{blank5_name_sec2}}} | data158 = {{#if:{{{blank5_name_sec2|}}}|{{{blank5_info_sec2|}}}}} | rowclass159 = mergedrow | label159 = {{{blank6_name_sec2}}} | data159 = {{#if:{{{blank6_name_sec2|}}}|{{{blank6_info_sec2|}}}}} | rowclass160 = mergedrow | label160 = {{{blank7_name_sec2}}} | data160 = {{#if:{{{blank7_name_sec2|}}}|{{{blank7_info_sec2|}}}}} <!-- ***ويب سائيٽ*** --> | rowclass161 = mergedtoprow | label161 = ويب سائيٽ | data161 = {{#if:{{{website|}}}|{{{website}}}}} | class162 = maptable | data162 = {{#if:{{{module|}}}|<table style="padding:0;border:none;margin:-3px;width:auto;min-width:100%;font-size:100%;clear:none;float:none;background-color:transparent"><tr><td colspan="2" style="text-align:center">{{{module}}}</td></tr></table> }} <!-- ***Footnotes*** --> | belowstyle = text-align:left; | belowrowclass = mergedtoprow | below = {{{footnotes|}}} }}<!-- Check for unknowns -->{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox settlement with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox settlement]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y | alt | anthem | anthem_link | area_blank1_acre | area_blank1_dunam | area_blank1_ha | area_blank1_km2 | area_blank1_sq_mi | area_blank1_title | area_blank2_acre | area_blank2_dunam | area_blank2_ha | area_blank2_km2 | area_blank2_sq_mi | area_blank2_title | area_code | area_code_type | area_codes | area_footnotes | area_land_acre | area_land_dunam | area_land_ha | area_land_km2 | area_land_sq_mi | area_magnitude | area_metro_acre | area_metro_dunam | area_metro_footnotes | area_metro_ha | area_metro_km2 | area_metro_sq_mi | area_note | area_rank | area_rural_acre | area_rural_dunam | area_rural_footnotes | area_rural_ha | area_rural_km2 | area_rural_sq_mi | area_total_acre | area_total_dunam | area_total_ha | area_total_km2 | area_total_sq_mi | area_urban_acre | area_urban_dunam | area_urban_footnotes | area_urban_ha | area_urban_km2 | area_urban_sq_mi | area_water_acre | area_water_dunam | area_water_ha | area_water_km2 | area_water_percent | area_water_sq_mi | blank_emblem_alt | blank_emblem_link | blank_emblem_size | blank_emblem_type | blank_info | blank_info_sec1 | blank_info_sec2 | blank_name | blank_name_sec1 | blank_name_sec2 | blank1_info | blank1_info_sec1 | blank1_info_sec2 | blank1_name | blank1_name_sec1 | blank1_name_sec2 | blank2_info | blank2_info_sec1 | blank2_info_sec2 | blank2_name | blank2_name_sec1 | blank2_name_sec2 | blank3_info | blank3_info_sec1 | blank3_info_sec2 | blank3_name | blank3_name_sec1 | blank3_name_sec2 | blank4_info | blank4_info_sec1 | blank4_info_sec2 | blank4_name | blank4_name_sec1 | blank4_name_sec2 | blank5_info | blank5_info_sec1 | blank5_info_sec2 | blank5_name | blank5_name_sec1 | blank5_name_sec2 | blank6_info | blank6_info_sec1 | blank6_info_sec2 | blank6_name | blank6_name_sec1 | blank6_name_sec2 | blank7_info | blank7_info_sec1 | blank7_info_sec2 | blank7_name | blank7_name_sec1 | blank7_name_sec2 | caption | code1_info | code1_name | code2_info | code2_name | coor_pinpoint | coor_type | coordinates | coordinates_footnotes | demographics_type1 | demographics_type2 | demographics1_footnotes | demographics1_info1 | demographics1_info10 | demographics1_info2 | demographics1_info3 | demographics1_info4 | demographics1_info5 | demographics1_info6 | demographics1_info7 | demographics1_info8 | demographics1_info9 | demographics1_title1 | demographics1_title10 | demographics1_title2 | demographics1_title3 | demographics1_title4 | demographics1_title5 | demographics1_title6 | demographics1_title7 | demographics1_title8 | demographics1_title9 | demographics2_footnotes | demographics2_info1 | demographics2_info10 | demographics2_info2 | demographics2_info3 | demographics2_info4 | demographics2_info5 | demographics2_info6 | demographics2_info7 | demographics2_info8 | demographics2_info9 | demographics2_title1 | demographics2_title10 | demographics2_title2 | demographics2_title3 | demographics2_title4 | demographics2_title5 | demographics2_title6 | demographics2_title7 | demographics2_title8 | demographics2_title9 | dimensions_footnotes | dunam_link | elevation_footnotes | elevation_ft | elevation_link | elevation_m | elevation_max_footnotes | elevation_max_ft | elevation_max_m | elevation_max_point | elevation_max_rank | elevation_min_footnotes | elevation_min_ft | elevation_min_m | elevation_min_point | elevation_min_rank | elevation_point | embed | established_date | established_date1 | established_date2 | established_date3 | established_date4 | established_date5 | established_date6 | established_date7 | established_title | established_title1 | established_title2 | established_title3 | established_title4 | established_title5 | established_title6 | established_title7 | etymology | extinct_date | extinct_title | flag_alt | flag_border | flag_link | flag_size | footnotes | founder | geocode | governing_body | government_footnotes | government_type | government_blank1_title | government_blank1 | government_blank2_title | government_blank2 | government_blank2_title | government_blank3 | government_blank3_title | government_blank3 | government_blank4_title | government_blank4 | government_blank5_title | government_blank5 | government_blank6_title | government_blank6 | grid_name | grid_position | image_alt | image_blank_emblem | image_caption | image_flag | image_map | image_map1 | image_seal | image_shield | image_size | image_skyline | imagesize | iso_code | leader_name | leader_name1 | leader_name2 | leader_name3 | leader_name4 | leader_party | leader_title | leader_title1 | leader_title2 | leader_title3 | leader_title4 | length_km | length_mi | map_alt | map_alt1 | map_caption | map_caption1 | mapsize | mapsize1 | module | motto | motto_link | mottoes | name | named_for | native_name | native_name_lang | nickname | nickname_link | nicknames | official_name | other_name | p1 | p10 | p11 | p12 | p13 | p14 | p15 | p16 | p17 | p18 | p19 | p2 | p20 | p21 | p22 | p23 | p24 | p25 | p26 | p27 | p28 | p29 | p3 | p30 | p31 | p32 | p33 | p34 | p35 | p36 | p37 | p38 | p39 | p4 | p40 | p41 | p42 | p43 | p44 | p45 | p46 | p47 | p48 | p49 | p5 | p50 | p6 | p7 | p8 | p9 | parts | parts_style | parts_type | pop_est_as_of | pop_est_footnotes | population | population_as_of | population_blank1 | population_blank1_footnotes | population_blank1_title | population_blank2 | population_blank2_footnotes | population_blank2_title | population_demonym | population_demonyms | population_density_blank1_km2 | population_density_blank1_sq_mi | population_density_blank2_km2 | population_density_blank2_sq_mi | population_density_km2 | population_density_metro_km2 | population_density_metro_sq_mi | population_density_rank | population_density_rural_km2 | population_density_rural_sq_mi | population_density_sq_mi | population_density_urban_km2 | population_density_urban_sq_mi | population_est | population_footnotes | population_metro | population_metro_footnotes | population_note | population_rank | population_rural | population_rural_footnotes | population_total | population_urban | population_urban_footnotes | postal_code | postal_code_type | postal2_code | postal2_code_type | pushpin_image | pushpin_label | pushpin_label_position | pushpin_map | pushpin_map_alt | pushpin_map_caption | pushpin_map_caption_notsmall | pushpin_map_narrow | pushpin_mapsize | pushpin_outside | pushpin_overlay | pushpin_relief | registration_plate | registration_plate_type | seal_alt | seal_link | seal_size | seal_type | seat | seat_type | seat1 | seat1_type | seat2 | seat2_type | settlement_type | shield_alt | shield_link | shield_size | short_description | subdivision_name | subdivision_name1 | subdivision_name2 | subdivision_name3 | subdivision_name4 | subdivision_name5 | subdivision_name6 | subdivision_type | subdivision_type1 | subdivision_type2 | subdivision_type3 | subdivision_type4 | subdivision_type5 | subdivision_type6 | timezone | timezone_DST | timezone_link | timezone1 | timezone1_DST | timezone1_location | timezone2 | timezone2_DST | timezone2_location | timezone3 | timezone3_DST | timezone3_location | timezone4 | timezone4_DST | timezone4_location | timezone5 | timezone5_DST | timezone5_location | total_type | translit_lang1 | translit_lang1_info | translit_lang1_info1 | translit_lang1_info2 | translit_lang1_info3 | translit_lang1_info4 | translit_lang1_info5 | translit_lang1_info6 | translit_lang1_type | translit_lang1_type1 | translit_lang1_type2 | translit_lang1_type3 | translit_lang1_type4 | translit_lang1_type5 | translit_lang1_type6 | translit_lang2 | translit_lang2_info | translit_lang2_info1 | translit_lang2_info2 | translit_lang2_info3 | translit_lang2_info4 | translit_lang2_info5 | translit_lang2_info6 | translit_lang2_type | translit_lang2_type1 | translit_lang2_type2 | translit_lang2_type3 | translit_lang2_type4 | translit_lang2_type5 | translit_lang2_type6 | type | unit_pref | utc_offset | utc_offset_DST | utc_offset1 | utc_offset1_DST | utc_offset2 | utc_offset2_DST | utc_offset3 | utc_offset3_DST | utc_offset4 | utc_offset4_DST | utc_offset5 | utc_offset5_DST | website | width_km | width_mi }}<!-- Wikidata -->{{#if:{{{coordinates_wikidata|}}}{{{wikidata|}}} |[[Category:Pages using infobox settlement with the wikidata parameter]] }}<!-- Missing country -->{{#if:{{{subdivision_name|}}}||{{namespace detect|main=[[Category:Pages using infobox settlement with missing country]]}}}}<!-- No map -->{{#if:{{{pushpin_map|}}}{{{image_map|}}}{{{image_map1|}}}||{{namespace detect|main=[[Category:Pages using infobox settlement with no map]]}}}}<!-- Image_map1 without image_map -->{{#if:{{{image_map1|}}}|{{#if:{{{image_map|}}}||{{namespace detect|main=[[Category:Pages using infobox settlement with image_map1 but no image_map]]}}}}}}<!-- No coordinates -->{{#if:{{{coordinates|}}}||{{namespace detect|main=[[Category:Pages using infobox settlement with no coordinates]]}}}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} <!--Please add this template's categories to the /doc subpage, not here - thanks!--> </noinclude> svzn3vkqnd2mgq6q18uqd7jl0d8w4rg 0 45549 388098 251908 2026-06-23T13:14:57Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 388098 wikitext text/x-wiki '''قادري سلسلو'''{{ٻيا نالا|انگريزي=Qadri Order}} ھي سلسلو پير عبدالقادر جيلاني يا گيلاني (1077–1166) سان منصوب آھي جنھن جو تعلق ايران جي صوبي [[گيلان]] سان ھيو. ھن سلسلي جو تعلق سني اسلام جي بنيادي رڪنن سان آهي. ھن سلسلي جا بزرگ دنيا جي مختلف ملڪن م ڦھليا جن ۾ ترڪي، پاڪستان، ايران، بنگلاديش، انڊيا، افغانستان، روس ، فلسطين،. اسرائيل، بلقان وارا ملڪ ۽ چين شامل آهن ,<ref name=tombs48>[[Dru C. Gladney|Gladney, Dru]]. [http://www2.hawaii.edu/~dru/articles/tombs.pdf "Muslim Tombs and Ethnic Folklore: Charters for Hui Identity"]{{dead link|date=July 2016 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''Journal of Asian Studies'', August 1987, Vol. 46 (3): 495-532; pp. 48-49 in the PDF file.</ref>ان کانسواءِ اوڀر ۽ اولھ آفريڪا ، مراڪش، اسپين، ايٿوپيا، صوماليا ۽ مالي ۾ به.<ref>Abun-Nasr, Jamil M. "The Special Sufi Paths (Taqiras)". Muslim Communities of Grace: The Sufi Brotherhoods in Islamic Religious Life. New York: Columbia UP, 2007. 86–96.</ref> عثمان ترڪ خليفي سليمان عبدالقادر جيلاني جي قبر مٿان گنبذ ٺھرايو ۽ قادري سلسلي وارن جون ھمدرديون حاصل ڪيون .سنڌ وارن کي چشتي طريقي سان ڪو به چاهه نه رهيو. باقي قادري طريقو، سو گهڻو اڳ هتي سهروردي طريقي سان گڏوگڏ هلندو رهيو. حضرت سيد عبدالقادر جيلانيؒ جو اولاد سنڌ ۾ اڳ ئي پهچي چڪو هو. ساڳيءَ ريت اُچ وارن قادري بزرگن جو سنڌ سان لاڳاپو هو. درازن وارا فاروقي بزرگ به قادري هئا.روضي ڌڻي حضرت پير محمد راشدؒ، ڪنگريءَ مان سوئي (ضلع سکر) سيراب ٿي. سوئي مان ڀرچونڊي.حافظ محمد صديق ڀرچونڊي واري بابت مولانا عبيدالله سنڌي رحه فرمائيندو هو ته، ”منهنجي اکين جنيدِ وقت حضرت حافظ محمد صديق ڀرچونڊي وارن جهڙو اهل الله نه ڏٺو.“ هن جي وڏن خليفن مان ٻه شخص 1- ابوالسراج مولانا حافظ غلام محمد دين پوري رحه 2- مولانا تاج محمود امروٽيؒ شامل آهن.<ref name ="قادري" > مضمون:قادري طريقو؛ ڪتاب جو نالو ؛ مهراڻ 1987ع ايڊيٽر؛ نفيس احمد ناشاد جلد؛ 36 نمبر 1- 1987ع ڇپيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:قادري سلسلو]] [[زمرو:روحاني سلسلا]] [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:ايشيا ۾ تصوف]] [[زمرو:آفريڪا ۾ تصوف]] [[زمرو:المشرق ۾ اسلام]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:آفريڪا ۾ اسلام]] [[زمرو:سني روحاني سلسلا]] [[زمرو:المشرق ۾ روحاني سلسلا]] [[زمرو:المغرب ۾ روحاني سلسلا]] kijcimf0on7t38ptxypds0zxwk4cbao 0 63981 388109 254913 2026-06-23T13:37:44Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 388109 wikitext text/x-wiki '''سھروردي سلسلو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Suhrawardiyya order'''}} صوفين جي سني فرقي جي شافعي مذھب جي ھڪ سلسلي جو نالو آهي جنھن جو باني ديال الدين [[ابوانجيب عبدالقادر سھروردي]] (پ: 1097ع ۽ و: 1168ع) ھيو. ھن سلسلي وارا پنھنجي روحاني نسبت حضرت علي ڪرم الله وجهه سان جنيد بغدادي ۽ امام غزالي جي ڀاءُ احمد غزالي ذريعي رکن ٿا. ==شروعات== ھن سلسلي جي شروعات موجوده ايران جي شھر [[سھرورد]] مان ٿي جتان پوري اسلامي دنيا ۾ ڦھلجي ويو. سهرورد“ جي نالي سان عراق عجم ۾ ”همدان“ ۽ ”زنجان“ جي وچ ۾ علم ۽ عرفان جو هڪڙو ڳوٺ آهي، جتي حضرت شهاب الدين ابو حفص عمر جو پيرُ، شيخ ضياءُ الدين ابونجيب ۽ سندس مرشد شيخ وجيه الدين رهندا هئا. انهيءَ نسبت سان سندن سلسلي کي ”سهروردي“ سڏجي ٿو<ref name=" شيدائي "> [مولائي شيدائي: ”تاريخ تمدن سنڌ“، سنڌ يونيورسٽي، حيدرآباد سنڌ، 1959ع ، ص 251 ] </ref>. ==ڏکڻ ايشيا ۾ ڦھلاء== [[File:Splendid Shrine of Hazrat Baha-ud-din Zakariya.jpg|thumb|ملتان ۾ واقع غوث بهاءُ الدين ذڪريا جي مزار]] شيخ عمر غوث بهاءُ الدين ذڪريا کي ملتان موڪليو جتي ھن ديني ڪم جي شروعات ڪئي. جلال الدين سرخ پوش بخاري کي اچ شريف کي پنھنجو مرڪز بڻايو جنھن کي التمش ملتان جو شيخ الاسلام مقرر ڪيو. ان کي مخدوم جھانيان جھان گشت پڻ سڏيندا آهن. غوث بهاءُ الدين ذڪريا جي پوٽي رڪن الدين جي وفات کان پوءِ ھن سلسلي جو ملتان ۾ اثر گھٽجي ويو پر ساڳئي وقت اھو سلسلو اچ، پنجاب واري گجرات، ڪشمير، دھلي ۽ بينگال ۾ مشھور ٿيو. ==روحاني نسبت == سھروردي سلسلي جي لڙھ ھيٺين ريت آھي: #[[حضرت محمد صلي الله عليه وسلم]] #[[علي|علي ابن ابو طالب]] #[[حسن بصري]] (وفات: 728ع) #[[ حبيب عجمي]] (وفات:738ع) #[[دائود طائي]] #[[معروف ڪرکي]] # [[سري سقطي]] #[[جنيد بغدادي]] #[[خواجه ممشاد علوالدينوري]] #[[شيخ احمد اسود دينوري]]، سمرقند، ازبڪستان #[[شيخ ابو محمد امويه]] #[[سيد يار محمد]] بغدادي #[[ابو النجيب سھروردي]] #[[شھاب الدين عمر السھروردي]] #[[بھاء الدين ذڪريا]] ملتاني #[[شيخ صدرالدين]] ملتاني #[[رڪن عالم]] ملتاني ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سهروردي سلسلو]] [[زمرو:روحاني سلسلا]] [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:ايشيا ۾ تصوف]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:سني روحاني سلسلا]] [[زمرو:ايشيا ۾ روحاني سلسلا]] 0omgmw517uhmgd0pa0eqojaudbh5eur 388111 388109 2026-06-23T13:38:58Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[سھروردي]] کي [[سھرورديه]] ڏانھن چوريو 388109 wikitext text/x-wiki '''سھروردي سلسلو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Suhrawardiyya order'''}} صوفين جي سني فرقي جي شافعي مذھب جي ھڪ سلسلي جو نالو آهي جنھن جو باني ديال الدين [[ابوانجيب عبدالقادر سھروردي]] (پ: 1097ع ۽ و: 1168ع) ھيو. ھن سلسلي وارا پنھنجي روحاني نسبت حضرت علي ڪرم الله وجهه سان جنيد بغدادي ۽ امام غزالي جي ڀاءُ احمد غزالي ذريعي رکن ٿا. ==شروعات== ھن سلسلي جي شروعات موجوده ايران جي شھر [[سھرورد]] مان ٿي جتان پوري اسلامي دنيا ۾ ڦھلجي ويو. سهرورد“ جي نالي سان عراق عجم ۾ ”همدان“ ۽ ”زنجان“ جي وچ ۾ علم ۽ عرفان جو هڪڙو ڳوٺ آهي، جتي حضرت شهاب الدين ابو حفص عمر جو پيرُ، شيخ ضياءُ الدين ابونجيب ۽ سندس مرشد شيخ وجيه الدين رهندا هئا. انهيءَ نسبت سان سندن سلسلي کي ”سهروردي“ سڏجي ٿو<ref name=" شيدائي "> [مولائي شيدائي: ”تاريخ تمدن سنڌ“، سنڌ يونيورسٽي، حيدرآباد سنڌ، 1959ع ، ص 251 ] </ref>. ==ڏکڻ ايشيا ۾ ڦھلاء== [[File:Splendid Shrine of Hazrat Baha-ud-din Zakariya.jpg|thumb|ملتان ۾ واقع غوث بهاءُ الدين ذڪريا جي مزار]] شيخ عمر غوث بهاءُ الدين ذڪريا کي ملتان موڪليو جتي ھن ديني ڪم جي شروعات ڪئي. جلال الدين سرخ پوش بخاري کي اچ شريف کي پنھنجو مرڪز بڻايو جنھن کي التمش ملتان جو شيخ الاسلام مقرر ڪيو. ان کي مخدوم جھانيان جھان گشت پڻ سڏيندا آهن. غوث بهاءُ الدين ذڪريا جي پوٽي رڪن الدين جي وفات کان پوءِ ھن سلسلي جو ملتان ۾ اثر گھٽجي ويو پر ساڳئي وقت اھو سلسلو اچ، پنجاب واري گجرات، ڪشمير، دھلي ۽ بينگال ۾ مشھور ٿيو. ==روحاني نسبت == سھروردي سلسلي جي لڙھ ھيٺين ريت آھي: #[[حضرت محمد صلي الله عليه وسلم]] #[[علي|علي ابن ابو طالب]] #[[حسن بصري]] (وفات: 728ع) #[[ حبيب عجمي]] (وفات:738ع) #[[دائود طائي]] #[[معروف ڪرکي]] # [[سري سقطي]] #[[جنيد بغدادي]] #[[خواجه ممشاد علوالدينوري]] #[[شيخ احمد اسود دينوري]]، سمرقند، ازبڪستان #[[شيخ ابو محمد امويه]] #[[سيد يار محمد]] بغدادي #[[ابو النجيب سھروردي]] #[[شھاب الدين عمر السھروردي]] #[[بھاء الدين ذڪريا]] ملتاني #[[شيخ صدرالدين]] ملتاني #[[رڪن عالم]] ملتاني ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سهروردي سلسلو]] [[زمرو:روحاني سلسلا]] [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:ايشيا ۾ تصوف]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:سني روحاني سلسلا]] [[زمرو:ايشيا ۾ روحاني سلسلا]] 0omgmw517uhmgd0pa0eqojaudbh5eur 388113 388111 2026-06-23T13:39:41Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[سھرورديه]] کي [[سهروردي سلسلو]] ڏانھن چوريو 388109 wikitext text/x-wiki '''سھروردي سلسلو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Suhrawardiyya order'''}} صوفين جي سني فرقي جي شافعي مذھب جي ھڪ سلسلي جو نالو آهي جنھن جو باني ديال الدين [[ابوانجيب عبدالقادر سھروردي]] (پ: 1097ع ۽ و: 1168ع) ھيو. ھن سلسلي وارا پنھنجي روحاني نسبت حضرت علي ڪرم الله وجهه سان جنيد بغدادي ۽ امام غزالي جي ڀاءُ احمد غزالي ذريعي رکن ٿا. ==شروعات== ھن سلسلي جي شروعات موجوده ايران جي شھر [[سھرورد]] مان ٿي جتان پوري اسلامي دنيا ۾ ڦھلجي ويو. سهرورد“ جي نالي سان عراق عجم ۾ ”همدان“ ۽ ”زنجان“ جي وچ ۾ علم ۽ عرفان جو هڪڙو ڳوٺ آهي، جتي حضرت شهاب الدين ابو حفص عمر جو پيرُ، شيخ ضياءُ الدين ابونجيب ۽ سندس مرشد شيخ وجيه الدين رهندا هئا. انهيءَ نسبت سان سندن سلسلي کي ”سهروردي“ سڏجي ٿو<ref name=" شيدائي "> [مولائي شيدائي: ”تاريخ تمدن سنڌ“، سنڌ يونيورسٽي، حيدرآباد سنڌ، 1959ع ، ص 251 ] </ref>. ==ڏکڻ ايشيا ۾ ڦھلاء== [[File:Splendid Shrine of Hazrat Baha-ud-din Zakariya.jpg|thumb|ملتان ۾ واقع غوث بهاءُ الدين ذڪريا جي مزار]] شيخ عمر غوث بهاءُ الدين ذڪريا کي ملتان موڪليو جتي ھن ديني ڪم جي شروعات ڪئي. جلال الدين سرخ پوش بخاري کي اچ شريف کي پنھنجو مرڪز بڻايو جنھن کي التمش ملتان جو شيخ الاسلام مقرر ڪيو. ان کي مخدوم جھانيان جھان گشت پڻ سڏيندا آهن. غوث بهاءُ الدين ذڪريا جي پوٽي رڪن الدين جي وفات کان پوءِ ھن سلسلي جو ملتان ۾ اثر گھٽجي ويو پر ساڳئي وقت اھو سلسلو اچ، پنجاب واري گجرات، ڪشمير، دھلي ۽ بينگال ۾ مشھور ٿيو. ==روحاني نسبت == سھروردي سلسلي جي لڙھ ھيٺين ريت آھي: #[[حضرت محمد صلي الله عليه وسلم]] #[[علي|علي ابن ابو طالب]] #[[حسن بصري]] (وفات: 728ع) #[[ حبيب عجمي]] (وفات:738ع) #[[دائود طائي]] #[[معروف ڪرکي]] # [[سري سقطي]] #[[جنيد بغدادي]] #[[خواجه ممشاد علوالدينوري]] #[[شيخ احمد اسود دينوري]]، سمرقند، ازبڪستان #[[شيخ ابو محمد امويه]] #[[سيد يار محمد]] بغدادي #[[ابو النجيب سھروردي]] #[[شھاب الدين عمر السھروردي]] #[[بھاء الدين ذڪريا]] ملتاني #[[شيخ صدرالدين]] ملتاني #[[رڪن عالم]] ملتاني ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سهروردي سلسلو]] [[زمرو:روحاني سلسلا]] [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:ايشيا ۾ تصوف]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:سني روحاني سلسلا]] [[زمرو:ايشيا ۾ روحاني سلسلا]] 0omgmw517uhmgd0pa0eqojaudbh5eur 14 75147 388176 261258 2026-06-23T20:07:52Z Ibne maryam 17680 /* */ 388176 wikitext text/x-wiki [[زمرو:شاعر]] [[زمرو:تصوف سان لاڳاپيل شخصيتون]] rbvq0q789vjayhbs5kx9xg79l9ptioo 14 76690 388173 306117 2026-06-23T20:03:09Z Ibne maryam 17680 /* */ 388173 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:تصوف سان لاڳاپيل شخصيتون]] 8r34ml3tkehnkuv2dhiwddyhbocrtry 3 87035 388276 342060 2026-06-24T08:55:12Z Cabayi 4463 Cabayi [[واپرائيندڙ بحث:Geoffroi]] صفحي کي [[واپرائيندڙ بحث:Renamed user edeebb2149abc345d18fda9d92e2afcc]] ڏانھن چوريو سواءِ ڪو ريڊائريڪٽ ڇڏيندي: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Geoffroi|Geoffroi]]" to "[[Special:CentralAuth/Renamed user edeebb2149abc345d18fda9d92e2afcc|Renamed user edeebb2149abc345d18fda9d92e2afcc]]" 342060 wikitext text/x-wiki {{سانچو:سماجي ڳنڍڻن تي سنڌي وڪيپيڊيا}} <div style="padding:5px;font-size:medium"><center style="word-spacing:1ex">[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخاني جي صفحي تي پنھنجون سفارشون ڏيو]] </center></div> {| bgcolor="#ADDFAD" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border-top:2px dashed #3eb2c9;border-bottom:2px dashed #3eb2c9;padding: 5px 20px 25px;" |<span style="font-family:MB Lateefi;float:left">'''[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخانو]]'''</span> <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> [[عڪس:Wikipedia laurier wp.png|left|200px]] <center><big>'''بزمِ سنڌي وڪيپيڊيا ۾ ڀلي ڪري آيا''' ''{{PAGENAME}}'''</big></center>'' '''السلام عليڪم! اسان اميد ڪريون ٿا تہ توھان سنڌي وڪيپيڊيا جي لاء بھترين اضافو ثابت ٿيندئو'''.<br> * وڪيپيڊيا ھڪ کليل ڄاڻ چيڪلو آھي جنھن کي اسان سڀ ملي ڪري لکندا ۽ سنواريندا آھيون. وڪيپيڊيا منصوبي جي شروعات جنوري 2001ع ۾ ٿي، جڏھن تہ سنڌي وڪيپيڊيا فيبروري 2006ع ۾ عمل آئي. في الحال ھن وڪيپيڊيا ۾ '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' [[Special:Allpages|مضمون]] موجود آھن.<br /> * ھن چيڪلي (انسائيڪلوپيڊيا) ۾ توھان مضمون نويسي، سنوار ۽ تصحيح کان پھريان ھيٺين صفحن تي ضرور نظر وجھو.''' * صفحن جي ظاھريت جي تبديلي ۽ طریقيڪار جي لاءِ ڏسو '''[[خاص:ترجيحات|ترجيحون]]'''. <Font - size=4> '''اصول ۽ قاعدا''' </Font - size> <Font - size=3> '''توھان جو واپرائيندڙ ۽ بحث صفحو''' </Font - size><br> ھتي توھانجو [[خاص:Mypage|'''مخصوص واپرائيندڙ صفحو بہ ھوندو''']] جتي توھان [[:زمرو:يوزر سانچا|پنھنجو تعارف لکي سگھو ٿا]]، ۽ توهانجي [[خاص:Mytalk|واپرائيندڙ بحث]] تي ٻيا رڪنَ توھان سان رابطو ڪري سگھن ٿا ۽ توھان ڏي پيغام موڪلي سگھن ٿا. * '''ڪنھن ٻئي رڪن کي پيغام موڪلڻ وقت ھنن امرن جو خاص خيال رکو''': ** '''جيڪڏھن ضرورت هجي تہ پيغام کي عنوان ضرور ڏيو'''. ** '''پيغام جي آخر ۾ پنهنجي صحيح ضرور وجھو، ان جي لاءِ هي علامت درج ڪريو'''--&#126;&#126;&#126;&#126;''' يا ھن ([[عڪس:Insert-signature.png|link=]]) بٽڻ تي ٽڙڪ ڪريو'''. ** '''[[Wikipedia:اصول بحث|اظھار بحث جي آدابن]] جو خصوصي خيال رکو'''. <Font - size=3> '''تعاون''' </Font - size> * '''وڪيپيڊيا جي ڪنھن بہ صفحي جي سڄي پاسي ڳوليو جو خانو نظر ايندو آھي. جنھن موضوع تي مضمون ٺاھڻ چاھيو تہ ڳوليو جي خاني ۾ لکو، ۽ ڳوليو تي ٽڙڪ ڪريو'''. <inputbox>type=search</inputbox> * '''توھان جي موضوع سان ملندڙ جلندڙ صفحا نظر ايندا. اھو اطمينان ڪرڻ کان پوء تہ توھان جي گهربل موضوع تي پھريان کان مضمون موجود ناھي، توھان نئون صفحو ٺاھي سگھو ٿا واضع هجي تہ ھڪ موضوع تي ھڪ کان وڌيڪ مضمون ٺاھڻ جي اجازت ناھي. توھان ھيٺ ڏنل خانو بہ استعمال ڪري سگھو ٿا'''. <inputbox>type=create</inputbox> * '''لکڻ کان پهرئين ھن ڳالھ جو يقين ڪريو تہ جنھن عنوان تي توھان لکي رھيا آھيو ان تي يا ان سان ملندڙ عنوانن تي وڪي ۾ ڪوئي مضمون نہ ھجي. ان جي لاء توھان ڳوليو جي خاني ۾ عنوان ۽ ان جا هم معنيٰ لفظ (اهڙا لفظ جن جي معني هڪ هجي) لکي ڳولا ڪريو'''.</center> |} -- توھان جي مدد جي لاء ھر وقت حاضر، اوهان جو خادم --[[واپرائيندڙ:KaleemBot|KaleemBot]] ([[واپرائيندڙ بحث:KaleemBot|ڳالھ]]) 16:41, 7 ڊسمبر 2025 ( يو.ٽي.سي) bpm72y7rhv8g8m8hu7xokopgpj5p760 4 90818 388271 357784 2026-06-24T02:09:47Z ~2026-36376-65 22432 388271 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|انگريزي وڪيپيڊيا تي مختصر وضاحتون}} {{نيم تحفظ غيرمدت|small=yes}} {{For|وڪي منصوبي لاءِ|وڪيپيڊيا:وڪي منصوبي مختصر وضاحتون}} {{معلوماتي صفحو|WP:SDESC|WP:SHORTDES|WP:SHORTDESC}} {{خلاصو |مضمون جي مختصر وضاحت هڪ ننڍڙو جملو هوندو آهي، جنهن جو هڪ مخصوص [[#Formatting|فارميٽ]] هوندو آهي، ۽ جيڪو عنوان سان گڏجي مضمون جي دائري کي ظاهر ڪندو آهي. |هر اهو مضمون [[#"none" as a short description|جنهن جو عنوان پاڻ ۾ مڪمل وضاحت نه هجي]]، ان وٽ مختصر وضاحت هجڻ گهرجي. |مختصر وضاحت ڳولا نتيجن جهڙين فهرستن ۾ عنوان سان گڏ ظاهر ٿيندي آهي، جنهن سان پڙهندڙ کي صحيح مضمون سڃاڻڻ ۾ مدد ملي ٿي. |مختصر وضاحت تعريف جي طور تي استعمال ڪرڻ لاءِ نه آهي. }} [[File:Abe lincoln on app.jpg|thumb|alt= اسڪرين شاٽ جنهن ۾ موبائل ايپ تي وڪيپيڊيا صفحو ڏيکاريل آهي، جتي مختصر وضاحت مکيه عنوان هيٺ ظاهر ٿئي ٿي|موبائل ايپ ۾، وضاحتون مضمون جي عنوان هيٺ ظاهر ٿينديون آهن.]] '''مختصر وضاحت''' وڪيپيڊيا جي صفحي جو هڪ ننڍڙو جملو آهي، جيڪو {{em|عنوان کي مڪمل ۽ واضح ڪرڻ}} لاءِ رکيو ويندو آهي، خاص طور تي اهڙين حالتن ۾ جتي عنوان پاڻ صفحي کان الڳ نظر اچي. عنوان ۽ مختصر وضاحت گڏجي صفحي جي موضوع کي اختصار سان بيان ڪن ٿا—مثال طور، ڳولا نتيجن جي فهرست ۾ پڙهندڙ کي گهربل مضمون سڃاڻڻ ۾ مدد ڏيڻ لاءِ. مختصر وضاحتون وڪيپيڊيا جي موبائل ڳولا نتيجن ۽ ڪجهه ڊيسڪٽاپ ڳولائن ۾ ظاهر ٿينديون آهن،<ref group=note>هن ۾ [[وڪيپيڊيا:ويڪٽر 2022|ويڪٽر 2022]] جلد شامل آهي، جيڪو فيبروري 2025 تائين ڊيسڪٽاپ جو اڳواڻ ڏيک آهي.</ref> ۽ ڪجهه موبائل [[وڪيپيڊيا جي موبائل ايپس جي فهرست|ايپس]] ۾ پڻ عنوان جي بلڪل هيٺ ڏيکاريون وينديون آهن. ڊيسڪٽاپ جو اڳواڻ ڏيک مختصر وضاحت پاڻمرادو ظاهر نٿو ڪري، پر لاگ ان ٿيل استعمال ڪندڙ پنهنجي [[خاص:ترجيحات#mw-prefsection-gadgets|گيجيٽس]] واري حصي ۾ [[وڪيپيڊيا:مختصر وضاحت مددگار|مختصر وضاحت مددگار]] کي فعال ڪري سگهن ٿا. پوءِ مختصر وضاحت ظاهر ٿيندي ۽ سڌي طرح ترميم لائق هوندي. ==مقصد== {{Anchor|SDPURPOSE}}{{shortcut|WP:SDPURPOSE}} مختصر وضاحت هي سهولتون فراهم ڪري ٿي: * عنوان لاءِ مختصر وضاحتي نوٽ * عنوان سان گڏ، ميدان يا موضوع جي تمام مختصر سڃاڻپ * ڳولا ۾ هڪ قسم جي [[ابهام ختم ڪرڻ]]، خاص طور تي هڪجهڙن عنوانن وارن مختلف موضوعن ۾ فرق ڪرڻ لاءِ مختصر وضاحتون لنڪن جي فهرستن ۾ پڻ [[حاشيو]] طور استعمال ٿينديون آهن، جيئن "[[وڪيپيڊيا:وڌيڪ ڏسو|وڌيڪ ڏسو]]" حصن ۽ [[وڪيپيڊيا:اشاري فهرست|اشاري فهرست]] مضمونن ۾، جتي مقامي وضاحت موجود نه هجي ته اتي لنڪ لاءِ ٿورو پس منظر مهيا ڪن ٿيون. هن مقصد لاءِ {{tl|Annotated link}} سانچو موجود آهي. {{Gallery | title = مختصر وضاحتن جي استعمال جا مثال | align = center | height = 250 | width = 250 | File:Top read sep 17 2017.png | jon= موبائل فون تي مضمونن جي فهرست جو اسڪرين شاٽ، جنهن ۾ هر عنوان هيٺ مختصر وضاحت آهي | موبائل پليٽفارم تي تجويز ڪيل مضمونن جي فهرست | Presentation of short descriptions in Vector skin.png | alt2= ڊيسڪٽاپ اسڪرين شاٽ، جتي ڳولا خاني هيٺ تجويز ڪيل مضمونن جي فهرست ڏيکاريل آهي ۽ هر عنوان هيٺ مختصر وضاحت موجود آهي | ويڪٽر 2022 جلد سان تجويز ڪيل مضمونن جي فهرست | File:Presentation of short descriptions within Visual Editor.png | alt3= ڊيسڪٽاپ اسڪرين شاٽ، جتي بصري سنواريندڙ ۾ لنڪ شامل ڪرڻ دوران تجويز ڪيل مضمونن جي فهرست ڏيکاريل آهي | ڊيسڪٽاپ [[وڪيپيڊيا:بصري سنواريندڙ|بصري سنواريندڙ]] ۾ وڪي لنڪ ٺاهڻ |File:Screenshot of a list of annotaed links in an index article on Wikipedia (cropped).png | alt4= اشاري فهرست ۾ مختصر وضاحتن سان لنڪن جي فهرست جو اسڪرين شاٽ | اشاري فهرست مضمون ۾ حاشيو لڳل لنڪون |File:Screenshot of part of a Wikipedia Index article showing optional warning messages about missing short descriptions (cropped).png |alt5= اشاري فهرست مضمون ۾ مختصر وضاحت نه هئڻ بابت خبرداري پيغام جو اسڪرين شاٽ | وڪيپيڊيا جي [[وڪيپيڊيا:اشاري فهرست|اشاري فهرست]] جو حصو |File:Screenshot of a Wikipedia category, annotated using short descriptions (cropped).png |alt6= زمري واري صفحي تي مختصر وضاحتن سان تشريح ٿيل لنڪون | وڪيپيڊيا جو زمرو، مختصر وضاحتن سان |File:Screenshot of Wikipedia category page with colour coded annotations (cropped).png | زمري واري صفحي تي رنگن سان فرق ڪيل وضاحتون: ڪارو صفحي جي مختصر وضاحت، گلابي وڪي ڊيٽا مان ورتل، ۽ ڳاڙهو جتي ڪا وضاحت موجود نه هجي }} ==اهي صفحا جن وٽ مختصر وضاحت هجڻ گهرجي== مرڪزي نيم اسپيس جا سڀئي مضمون مختصر وضاحت رکڻ گهرجن (انهن سميت جن وٽ مختصر وضاحت طور "none" هجي؛ هيٺ ڏسو). ريڊائريڪٽ ۽ مرڪزي نيم اسپيس کان ٻاهر گهڻا صفحا عام طور وضاحت جي ضرورت نٿا رکن، البت ناياب حالتن ۾ جيڪڏهن فائدي مند هجي ته شامل ڪري سگهجي ٿي. {{Anchor|SDAUTO}}{{Shortcut|WP:SDAUTO}} مختصر وضاحت صفحي جي وڪي ڪوڊ ۾ سڌي طرح {{tl|Short description}} سانچي وسيلي شامل ٿي سگهي ٿي، يا پاڻمرادو ڪنهن اهڙي سانچي مان {{Help:Transclusion|منتقل}} ٿي سگهي ٿي جيڪو مختصر وضاحت ٺاهي (جهڙوڪ انفوبڪس). ابهام ختم ڪندڙ صفحا اڪثر منتقل ٿيل وضاحت استعمال ڪن ٿا، تنهن ڪري انهن کي عام طور هٿ سان سنوارڻ جي ضرورت ناهي. ==مواد== {{Anchor|Content}} {{shortcut|WP:SDCONTENT|WP:HOWTOSD}} '''مختصر وضاحت مضمون جي مواد جو حصو آهي، ۽ عام مواد وارن ضابطن جي تابع آهي''', جن ۾ [[وڪيپيڊيا:غيرجانبدار نقطهٔ نظر|غيرجانبدار نقطهٔ نظر]] ۽ [[وڪيپيڊيا:زنده ماڻهن جون سوانح عمريون|زنده ماڻهن جون سوانح عمريون]] شامل آهن. عام سنوارڻ وارا ضابطا جهڙوڪ [[وڪيپيڊيا:اتفاق راءِ|اتفاق راءِ]] ۽ [[وڪيپيڊيا:سنوارڻ پاليسي|سنوارڻ پاليسي]] پڻ لاڳو ٿين ٿا. جيئن هيٺ وڌيڪ وضاحت ٿيل آهي، مقصد نه ته موضوع جي تعريف مهيا ڪرڻ آهي، نه ئي ليڊ جو خلاصو ڏيڻ. ان جي بدران [[#مقصد|مقصد]] تي ڌيان ڏيو: عنوان کي اهڙي مفيد اضافي ڄاڻ سان مڪمل ڪرڻ، جو پڙهندڙ ٻنهي کي گڏ ڏسي آسانيءَ سان سمجهي سگهي ته مضمون ڇا بابت آهي ۽ ان کي ساڳئي نالي وارن ٻين مضمونن کان ڌار ڪري سگهي. اهو ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته عنوان پاڻ ڪيترو پاڻ ۾ واضح آهي؛ تنهن ڪري هر مضمون لاءِ جدا مختصر وضاحت تيار ڪئي وڃي. هر سنواريندڙ جي ذميواري آهي ته مختصر وضاحت مناسب، درست ۽ پاليسين سان هم آهنگ هجي—خاص ڪري زنده ماڻهن جي سوانح عمري ۽ طبي مضمونن ۾. جيتوڻيڪ [[وڪيپيڊيا:مختصر وضاحت مددگار|مختصر وضاحت مددگار اوزار]] وڪي ڊيٽا مان متن درآمد ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو، پر احتياط ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ وڪي ڊيٽا جون وضاحتون هميشه وڪيپيڊيا جي پاليسين مطابق ناهن. ===متن جو مواد=== {{Anchor|SDNOTDEF|SDJARGON|SDDUPLICATE|SDAVOID}}{{shortcut|WP:SDNOTDEF|WP:SDJARGON|WP:SDDUPLICATE|WP:SDAVOID}} ڊيسڪٽاپ يا موبائل تي ظاهر ٿيڻ وقت مختصر وضاحت عنوان کان فوراً پوءِ ايندي آهي، ۽ ٻنهي کي گڏ پڙهڻ تي سمجهه ۾ اچڻ گهرجي. '''مختصر وضاحت تعريف نه آهي'''، ۽ سنواريندڙن کي موضوع جي مڪمل تعريف يا ليڊ جو خلاصو ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. جيڪڏهن مناسب هجي ته ڪا وضاحت تعريف وانگر به ڪم ڪري سگهي ٿي، ان تي اعتراض ناهي. ممڪن حد تائين هي ڪم ڪرڻ گهرجي: * مٿي بيان ڪيل [[#مقصد|مقصد]] تي ڌيان ڏيڻ * اهم ترين ڄاڻ سان شروعات ڪرڻ (ڊگهي وضاحت موبائل تي ڪٽي سگهجي ٿي) * اهڙن عام قبول ڪيل حقيقتن جو استعمال جيڪي تڪڙو تبديل نه ٿين * فني اصطلاحن کان پاسو، سادا ۽ آسانيءَ سان سمجهڻ جهڙا لفظ استعمال ڪرڻ * عنوان ۾ اڳ ئي موجود ڄاڻ جي تڪرار کان پاسو ڪرڻ، جن ۾ قوسين واري ڄاڻ به شامل آهي * وقت سان ڳنڍيل صفتن جهڙوڪ "اڳوڻو"، "رٽائرڊ"، "مرحوم"، "هاڻوڪو" وغيره کان پاسو * ذاتي يا موضوعي صفتن جهڙوڪ "ننڍو"، "مشهور"، "مقبول" کان پاسو ===فارميٽ=== {{anchor|Formatting|SDFORMAT|WP:SDLENGTH|SDLENGTH|SDSHORT|SD40}} {{shortcut|WP:SDFORMAT|WP:SDLENGTH|WP:SDSHORT|WP:SDPUNCT|WP:SD40}} هر مختصر وضاحت: * سادي متن ۾ هجي — بغير ڪنهن نشان لڳائڻ يا تصويري عنصر جي * وڏن اکر سان شروع ٿئي * شروع ۾ بيجا حرف تعريف (جهڙوڪ "هڪ") کان پاسو ڪري * آخر ۾ مڪمل جملو بڻائيندڙ نقطي کان پاسو ڪري * '''مختصر''' هجي — جيترو ضروري هجي اوترو ئي ** 83٪ مختصر وضاحتون 40 اکرن يا گهٽ هونديون آهن (اسپيس سميت) ** 2٪ کان گهٽ 60 اکرن کان ڊگهيون هونديون آهن ** 100 اکرن کان وڌيڪ وضاحتن تي خبرداري ڏني ويندي ** 40 اکرن کان وڌيڪ وضاحت ڪٿي ڪٿي ڪٽي سگهجي ٿي ===مثال=== {{Anchor|SDEXAMPLES}} {{shortcut|WP:SDEXAMPLES}} مختصر وضاحت لکڻ لاءِ هي طريقو مفيد آهي: {{quote article content|'''[مضمون جو موضوع]''' آهي/هو هڪ ...}} انهن لفظن کي مختصر وضاحت طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. مثال طور جيڪڏهن [[Stève Nzigamasabo]] لاءِ لکڻو هجي، جملو ٿيندو: "Stève Nzigamasabo آهي هڪ ''برونڊيائي فٽبالر''"، تنهن ڪري مختصر وضاحت ٿيندي: ''برونڊيائي فٽبالر''. (جدول جا مثال ساڳي نموني ترجمو ڪري سگهجن ٿا؛ هر حالت ۾ ڪوشش ڪريو ته وضاحت مختصر ۽ مفيد هجي.) ===تاريخن جي شموليت=== {{Anchor|SDDATES}} {{Shortcut|WP:SDDATES}} جڏهن تاريخ وضاحت کي وڌيڪ مفيد بڻائي يا ابهام گهٽائي، تڏهن شامل ڪرڻ سٺو آهي. فوت ٿيل ماڻهن جي سوانح عمري، مخصوص اشاعتن يا تاريخي واقعن ۾ تاريخ فائدي مند هوندي آهي، پر وضاحت مختصر رکڻ ضروري آهي. مثال: * انگريزي موسيقار (1668–1735) * آمريڪي فلم 1964 * طاعون جي وبا 1665–1666 ==="none" بطور مختصر وضاحت=== {{Anchor|SDNONE}} {{Shortcut|WP:SDNONE}} هر مضمون وٽ مختصر وضاحت هجڻ گهرجي، پر ڪي عنوان پاڻ ۾ ايترا واضح هوندا آهن جو اضافي وضاحت جي ضرورت نه هوندي. اهڙن مضمونن لاءِ مختصر وضاحت طور "none" استعمال ڪري سگهجي ٿي. "none" رڳو تڏهن استعمال ڪيو وڃي جڏهن عنوان پاڻ دنيا ڀر جي انگريزي ڳالهائيندڙ پڙهندڙن لاءِ مڪمل طور واضح هجي. پنهنجي مقامي ڄاڻ تي ڀروسو نه ڪريو؛ ممڪن آهي ٻيا پڙهندڙ اصطلاح نه ڄاڻن. استعمال لاءِ صفحي جي مٿي هي شامل ڪيو: <code><nowiki>{{</nowiki>[[Template:Short description|Short description]]|none}}</nowiki></code> جيڪڏهن ڪنهن سانچي وسيلي اڳ ئي "none" منتقل ٿيل هجي، عام طور ان کي تبديل ڪرڻ جي ضرورت ناهي، پر ضروري هجي ته مخصوص وضاحت شامل ڪري سگهجي ٿي. ==="فهرستِ x"، "تاريخِ x"، "x ۾ [ملڪ]" جهڙا عنوان=== {{Anchor|SDLIST|SDOFIN}} {{Shortcut|WP:SDLIST|WP:SDOFIN}} اهڙن عنوانن وارن مضمونن کي رڳو ان ڪري "none" نه ڏيو جو اهي فهرست يا مخصوص ڍانچي وارا آهن. ان جي بدران x بابت ڪا مفيد ڄاڻ مهيا ڪندڙ مختصر وضاحت لکو. مثال طور: [[List of Friends episodes]] لاءِ مناسب وضاحت ٿي سگهي ٿي: "آمريڪي ٽيليويزن مزاحيه سلسلي جا قسطون" نه ته "none"، ڇاڪاڻ⁠تہ "Friends" هر پڙهندڙ لاءِ واضح نه هجي. جڏهن جاءِ گهٽ هجي، صرف x بابت وضاحت ڏيو؛ "فهرستِ" جهڙا لفظ ورجائڻ ضروري ناهي. ==ڪيئن سنواريو== ===واحد صفحو=== ڊيسڪٽاپ تي مختصر وضاحت ٺاهڻ ۽ سنوارڻ جو سڀ کان آسان طريقو [[وڪيپيڊيا:مختصر وضاحت مددگار|مختصر وضاحت مددگار]] اوزار استعمال ڪرڻ آهي. هي اوزار [[خاص:ترجيحات#mw-prefsection-gadgets|ترجيحات جي اوزارن واري ٽيب]] ۾ "سنوارڻ" سيڪشن هيٺ فعال ڪري سگهجي ٿو. ٻئي صورت ۾، توهان ماخذ سنواريندڙ ۾ {{tl|Short description}} سانچي کي هٿ سان تبديل ڪري سگهو ٿا. بصري سنواريندڙ ذريعي مختصر وضاحت شامل نٿي ڪري سگهجي. جيڪڏهن توهان ڊيسڪٽاپ تي هٿ سان سنواريو پيا ۽ مختصر وضاحت مددگار فعال ناهي، ته رڳو ان ڪري سانچو شامل نه ڪريو جو اهو وڪي ڪوڊ ۾ نظر نٿو اچي. ڪڏهن ڪڏهن وضاحت ڪنهن ٻئي سانچي (جهڙوڪ انفوبڪس) وسيلي طئي ٿيل هوندي آهي. وڌيڪ ڄاڻ لاءِ ڏسو {{section link||مان ڪا به مختصر وضاحت ڇو نٿو ڏسي سگهان؟}}. جيڪڏهن هٿ سان شامل ڪريو ٿا ته سانچي جي شروعات ۾ خالي جڳهه نه ڏيو — {{tnull|&nbsp;Short description...}} — ڇو⁠تہ اهو ٻين سانچن کي متاثر ڪري سگهي ٿو جيڪي {{tnull|Short description...}} ڳولين ٿا. هميشه اصل {{tl|Short description}} سانچو استعمال ڪريو، ڪنهن ريڊائريڪٽ کي نه. وڌيڪ لاءِ ڏسو [[WP:SDNOALIASES]] سانچي جي دستاويز ۾. ===جاءِ مقرر ڪرڻ=== {{Anchor|SDPLACE}} {{Shortcut|WP:SDPLACE}} [[MOS:ORDER]] ۽ [[MOS:LEADORDER]] موجب، سانچو صفحي جو بلڪل پهريون عنصر هجڻ گهرجي. صرف هڪ استثنا آهي: ريڊائريڪٽ. جيڪڏهن (غيرمعمولي طور) ريڊائريڪٽ ۾ مختصر وضاحت شامل ڪرڻي هجي، ته {{tnull|Short description}} کي <code><nowiki>#REDIRECT</nowiki></code> کان {{em|هيٺ}} شامل ڪيو وڃي. وڌيڪ لاءِ ڏسو {{section link||ريڊائريڪٽ صفحن تي مختصر وضاحت}}. جيڪڏهن مختصر وضاحت مددگار استعمال ڪيو پيو وڃي ته جاءِ پاڻمرادو سنڀالي ويندي. ===ڪيترن صفحن ۾ منتقلي ذريعي=== جتي هڪ ئي مختصر وضاحت (يا ان ٺاهڻ جو قاعدو) ڪيترن ئي مضمونن لاءِ مناسب هجي ۽ سڀ هڪجهڙو سانچو/انفوبڪس استعمال ڪن، اتي وضاحت هر صفحي ۾ الڳ شامل ڪرڻ بدران سانچي مان منتقل ڪري سگهجي ٿي. اهڙي صورت ۾ {{tnull|Short description}} صفحي جي وڪي ڪوڊ ۾ ظاهر نه ٿيندو. اهڙيون منتقليون عام طور سانچو سنواريندڙن جي مقامي اتفاق راءِ کان پوءِ ڪيون وينديون آهن. {{tl|Template short description}} عمل کي آسان بڻائڻ لاءِ موجود آهي، ۽ اها يقيني بڻائي ٿي ته نتيجي واري وضاحت سفارش ڪيل ڊگهه کان وڌي نه وڃي، ڀلي ڪو سنواريندڙ انفوبڪس ۾ ڊگهو متن شامل ڪري. سڀئي اهڙا سانچا جيڪي پاڻمرادو وضاحت پيدا ڪن ٿا، انهن ۾ <code><nowiki>|2=noreplace</nowiki></code> پيرا ميٽر شامل هئڻ گهرجي ته جيئن مٿان هٿ سان شامل ڪيل مثال ان کي رد ڪري سگهي (فني ڄاڻ لاءِ ڏسو {{phab|T193857}}). {{tl2|Auto short description}} پڻ دستاويزي صفحي ۾ شامل ڪيو وڃي ته جيئن سانچو [[:زمرو:Templates that generate short descriptions]] ۾ شامل ٿئي. ==مان ڪا به مختصر وضاحت ڇو نٿو ڏسي سگهان؟== ڊيفالٽ طور، ڊيسڪٽاپ ڏيک ۾ مضمون ڏسڻ وقت مختصر وضاحت ظاهر نٿي ٿئي. ان کي ظاهر ڪرڻ ۽ آسانيءَ سان سنوارڻ لاءِ [[وڪيپيڊيا:مختصر وضاحت مددگار|مختصر وضاحت مددگار]] کي پنهنجي [[خاص:ترجيحات#mw-prefsection-gadgets|ترجيحات]] ۾ فعال ڪريو. ڊيسڪٽاپ پليٽفارم تي، ڳولا جي نتيجن ۾ مختصر وضاحت تڏهن ظاهر ٿيندي جڏهن توهان [[wp:Vector 2022|ويڪٽر 2022]] ڏيک استعمال ڪريو (جيڪو هاڻوڪو ڊيفالٽ آهي). ترجيحات ۾ [[خاص:ترجيحات#mw-prefsection-rendering|ظاهر]] سيڪشن ۾ يقيني بڻايو ته "Vector 2022" چونڊيو ويو آهي. توهان هميشه ڏسي سگهو ٿا ته صفحي وٽ هٿ سان شامل ڪيل مختصر وضاحت آهي يا نه، ان کي ماخذ سنوارڻ لاءِ کولڻ سان (بصري سنوارڻ نه). مٿان {{tnull|Short description}} هجڻ گهرجي. البت، ان جي غيرموجودگي لازمي طور اهو مطلب نٿي ڏئي ته وضاحت ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ڪنهن سانچي جهڙوڪ انفوبڪس مان منتقل ٿيل ٿي سگهي ٿي. اهو سڌو صفحي جي ڪوڊ مان ظاهر نٿو ٿئي؛ تنهن ڪري مختصر وضاحت مددگار فعال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي. جيئن مٿي ذڪر ٿيو، صرف ان بنياد تي نئين مختصر وضاحت شامل نه ڪريو جو {{tnull|Short description}} وڪي ڪوڊ ۾ نظر نٿو اچي. ==وڪي ڊيٽا جون وضاحتون سڌيءَ طرح ٻيهر ڇو نه استعمال ڪيون وڃن؟== {{Shortcut|WP:SD-VS-WIKIDATA}} وڪيپيڊيا جون مختصر وضاحتون ۽ [[:Wikidata:Help:Description|وڪي ڊيٽا جون شئي وضاحتون]] الڳ مقصدن لاءِ تيار ڪيون وينديون آهن، ۽ گهڻو ڪري انهن جو لفظي انداز به مختلف هوندو آهي: * مختصر وضاحت وڪيپيڊيا لاءِ مخصوص هوندي آهي ۽ هتي موجود هڪ الڳ انسائيڪلوپيڊيا مضمون سان لاڳاپيل هوندي آهي. اها ڪنهن وڪي ڊيٽا شئي لاءِ نه، پر هتي موجود مضمون لاءِ مختصر سڃاڻپ، نوٽ ۽ ڳولا ۾ ابهام ختم ڪرڻ لاءِ هوندي آهي. * ان جي ابتڙ، وڪي ڊيٽا شئي وضاحت ساڳئي يا ملندڙ نالن وارن شين ۾ فرق ڪرڻ لاءِ تيار ڪئي ويندي آهي، ۽ اها وڪي ڊيٽا شئي جي خاصيت بيان ڪري ٿي، ڀلي ان بابت ڪو وڪيپيڊيا مضمون موجود هجي يا نه. وڪي ڊيٽا جون وضاحتون وڪيپيڊيا جي پاليسين يا سفارشَن جي تابع ناهن، ۽ عملي طور اڪثر وڪيپيڊيا جي مختصر وضاحت طور استعمال لاءِ تمام ڊگهيون يا پيچيده هونديون آهن (ڏسو [[WP:SDSHORT]]). فني فرق به آهن: مثال طور، مختصر وضاحت عام طور وڏي اکر سان شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ وڪي ڊيٽا وضاحت گهڻو ڪري ننڍي اکر سان لکيل هوندي آهي. ==ريڊائريڪٽ صفحن تي مختصر وضاحت== {{Shortcut|WP:SDREDIR}} گهڻا ريڊائريڪٽ مختصر وضاحت جي ضرورت نٿا رکن. البت ڪڏهن ڪڏهن شامل ڪرڻ فائديمند ٿي سگهي ٿو: # نرم ريڊائريڪٽ تي، جتي وضاحتي نوٽ صفحو وڌيڪ واضح بڻائي # جڏهن ريڊائريڪٽ جو هدف واضح مترادف نه هجي ۽ ان جي وضاحت پاڻمرادو ورثي ۾ وٺڻ مناسب نه هجي # جڏهن ريڊائريڪٽ ڪنهن مخصوص حصي ڏانهن هجي ۽ وڌيڪ خاص وضاحت گهربل هجي # اهڙي اشاري طور ته موضوع پاڻ ۾ جائز مضمون بڻجي سگهي ٿو (ممڪن ريڊائريڪٽ) {{tl|Short description}} عام جاءِ تي رکڻ سان [[WP:MAGICWORD|#REDIRECT]] سان ٽڪراءُ پيدا ٿئي ٿو. اهڙن صفحن ۾ ئي سانچو <nowiki>#REDIRECT</nowiki> جي فوراً هيٺ رکيو وڃي. [[Wikipedia:Redirect to section|حصي ڏانهن ريڊائريڪٽ]] جي مختصر وضاحت ان حصي جي مواد بابت هجڻ گهرجي، ۽ عام طور پوري مضمون جهڙي نه هجڻ گهرجي. ==وضاحتي ڳنڍڻيون== {{txl|Annotated link}} سانچو ڪنهن ڳنڍڻي سان ان جي لاڳاپيل مختصر وضاحت ڏيکارڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. اهو خاص ڪري تڏهن ڪارآمد آهي جڏهن ڪيترن مضمونن جون ڳنڍڻيون فهرست جي صورت ۾ پيش ڪيون وڃن، مثال طور "ڏسو پڻ" سيڪشن ۾. ان سان پڙهندڙن کي اصطلاحن کان ناواقف هجڻ جي صورت ۾ به مضمون جو مواد سمجهڻ ۾ مدد ملي ٿي. {{txl|Annotated link}} ريڊائريڪٽ جي پيروي نٿو ڪري. جيڪڏهن ڳنڍڻي ريڊائريڪٽ ڏانهن وڃي ٿي ته شايد مناسب هجي ته ريڊائريڪٽ صفحي تي مختصر وضاحت شامل ڪئي وڃي، خاص ڪري جيڪڏهن اهو ممڪن ريڊائريڪٽ هجي. ٻين حالتن ۾ سڌي ڳنڍڻي يا پائپ ٿيل نالو استعمال ڪرڻ بهتر ٿي سگهي ٿو. هي سانچو ابهام ختم ڪندڙ صفحن تي استعمال نه ڪيو وڃي، جيئن سانچي جي دستاويز ۾ بيان ٿيل آهي. {{txl|AnnotatedListOfLinks}} سانچو ڪيترين ڳنڍڻين تي هڪ ئي وقت {{txl|Annotated link}} لاڳو ڪرڻ ۾ مددگار ٿي سگهي ٿو. هن وقت {{txl|Annotated link}} اهڙين مختصر وضاحتن کي نٿو ڏيکاري سگهي جيڪي انفوبڪس مان منتقل ٿيل هجن. ==تاريخ== {{Collapse top|title=تاريخي اهميت وارو مواد}} مختصر وضاحتون شروعاتي طور 2017 ۾ [[Wikimedia Foundation|وڪي ميڊيا فائونڊيشن]] جي ترقي ڪندڙن طرفان ڳولا ۾ ابهام ختم ڪرڻ لاءِ لاڳو ڪيون ويون، ۽ ان وقت [[Wikidata]] مان وضاحتون استعمال ٿينديون هيون. بعد ۾ درستگي، موزونيت ۽ وڪي ڊيٽا تي لڪل تخريبڪاري جي امڪان بابت خدشن سبب، هڪ نئون جادوئي لفظ SHORTDESC ٺاهيو ويو، جنهن سان سنواريندڙن کي سڌي طرح وڪيپيڊيا تي متن تبديل ڪرڻ جو اختيار مليو. (هيٺ ڏنل بحث ۽ فني ٽڪيٽون ان عمل سان لاڳاپيل آهن) جادوئي لفظ وارو طريقو هاڻي مڪمل طور {{txl|Short description}} سانچي سان تبديل ٿي چڪو آهي. ابتدائي مرحلي ۾، موبائل اوزار وڪيپيڊيا جي مخصوص مختصر وضاحت ڏيکاريندا هئا، پر جتي اها موجود نه هجي اتي وڪي ڊيٽا متن ڏيکاريندا هئا. 2020 ۾ وڪي ڊيٽا متن جو استعمال بند ڪيو ويو ({{phab|T248457}}). هاڻي موبائل اوزار رڳو وڪيپيڊيا واري مختصر وضاحت ڏيکارين ٿا، ۽ جيڪڏهن اها موجود نه هجي ته ڪا وضاحت ظاهر نٿي ٿئي. {{Collapse bottom}} ==نگهداري وارا زمرا== * {{clc|خالي مختصر وضاحت وارا صفحا}} * {{clc|ننڍن اکرن سان شروع ٿيندڙ مختصر وضاحت وارا صفحا}} ==نگراني وارا زمرا== * [[:زمرو:مختصر وضاحت وارا صفحا]] * [[:زمرو:مختصر وضاحت جيڪا وڪي ڊيٽا کان مختلف آهي]] * [[:زمرو:مختصر وضاحت جيڪا وڪي ڊيٽا سان ملي ٿي]] * [[:زمرو:مختصر وضاحت جنهن جي وڪي ڊيٽا وضاحت خالي آهي]] ==ڏسو پڻ== * {{Annotated link|وڪيپيڊيا:مختصر وضاحت منصوبو}} * [[سانچو:مختصر وضاحت]] * [[وڪي ڊيٽا:مدد:وضاحت]] * [[مدد:وڪي ڊيٽا]] ==حوالا== {{reflist|group=note}} <references group="note"/> 1ycoti935w6n7r5xr80o9jih7ar41t5 388272 388271 2026-06-24T03:23:26Z Mtarch11 12611 [[Special:Contributions/~2026-36376-65|~2026-36376-65]] ([[User talk:~2026-36376-65|بحث]]) پاران ڪيل سنوار [[User:Intisar Ali|Intisar Ali]] جي ڪيل آخري ورجاءَ ڏانھن ورائي/ورايون 357784 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|انگريزي وڪيپيڊيا تي مختصر وضاحتون}} {{نيم تحفظ غيرمدت|small=yes}} {{For|وڪي منصوبي لاءِ|وڪيپيڊيا:وڪي منصوبي مختصر وضاحتون}} {{معلوماتي صفحو|WP:SDESC|WP:SHORTDES|WP:SHORTDESC}} {{خلاصو |مضمون جي مختصر وضاحت هڪ ننڍڙو جملو هوندو آهي، جنهن جو هڪ مخصوص [[#Formatting|فارميٽ]] هوندو آهي، ۽ جيڪو عنوان سان گڏجي مضمون جي دائري کي ظاهر ڪندو آهي. |هر اهو مضمون [[#"none" as a short description|جنهن جو عنوان پاڻ ۾ مڪمل وضاحت نه هجي]]، ان وٽ مختصر وضاحت هجڻ گهرجي. |مختصر وضاحت ڳولا نتيجن جهڙين فهرستن ۾ عنوان سان گڏ ظاهر ٿيندي آهي، جنهن سان پڙهندڙ کي صحيح مضمون سڃاڻڻ ۾ مدد ملي ٿي. |مختصر وضاحت تعريف جي طور تي استعمال ڪرڻ لاءِ نه آهي. }} [[File:Abe lincoln on app.jpg|thumb|alt= اسڪرين شاٽ جنهن ۾ موبائل ايپ تي وڪيپيڊيا صفحو ڏيکاريل آهي، جتي مختصر وضاحت مکيه عنوان هيٺ ظاهر ٿئي ٿي|موبائل ايپ ۾، وضاحتون مضمون جي عنوان هيٺ ظاهر ٿينديون آهن.]] '''مختصر وضاحت''' وڪيپيڊيا جي صفحي جو هڪ ننڍڙو جملو آهي، جيڪو {{em|عنوان کي مڪمل ۽ واضح ڪرڻ}} لاءِ رکيو ويندو آهي، خاص طور تي اهڙين حالتن ۾ جتي عنوان پاڻ صفحي کان الڳ نظر اچي. عنوان ۽ مختصر وضاحت گڏجي صفحي جي موضوع کي اختصار سان بيان ڪن ٿا—مثال طور، ڳولا نتيجن جي فهرست ۾ پڙهندڙ کي گهربل مضمون سڃاڻڻ ۾ مدد ڏيڻ لاءِ. مختصر وضاحتون وڪيپيڊيا جي موبائل ڳولا نتيجن ۽ ڪجهه ڊيسڪٽاپ ڳولائن ۾ ظاهر ٿينديون آهن،<ref group=note>هن ۾ [[وڪيپيڊيا:ويڪٽر 2022|ويڪٽر 2022]] جلد شامل آهي، جيڪو فيبروري 2025 تائين ڊيسڪٽاپ جو اڳواڻ ڏيک آهي.</ref> ۽ ڪجهه موبائل [[وڪيپيڊيا جي موبائل ايپس جي فهرست|ايپس]] ۾ پڻ عنوان جي بلڪل هيٺ ڏيکاريون وينديون آهن. ڊيسڪٽاپ جو اڳواڻ ڏيک مختصر وضاحت پاڻمرادو ظاهر نٿو ڪري، پر لاگ ان ٿيل استعمال ڪندڙ پنهنجي [[خاص:ترجيحات#mw-prefsection-gadgets|گيجيٽس]] واري حصي ۾ [[وڪيپيڊيا:مختصر وضاحت مددگار|مختصر وضاحت مددگار]] کي فعال ڪري سگهن ٿا. پوءِ مختصر وضاحت ظاهر ٿيندي ۽ سڌي طرح ترميم لائق هوندي. ==مقصد== {{Anchor|SDPURPOSE}}{{shortcut|WP:SDPURPOSE}} مختصر وضاحت هي سهولتون فراهم ڪري ٿي: * عنوان لاءِ مختصر وضاحتي نوٽ * عنوان سان گڏ، ميدان يا موضوع جي تمام مختصر سڃاڻپ * ڳولا ۾ هڪ قسم جي [[ابهام ختم ڪرڻ]]، خاص طور تي هڪجهڙن عنوانن وارن مختلف موضوعن ۾ فرق ڪرڻ لاءِ مختصر وضاحتون لنڪن جي فهرستن ۾ پڻ [[حاشيو]] طور استعمال ٿينديون آهن، جيئن "[[وڪيپيڊيا:وڌيڪ ڏسو|وڌيڪ ڏسو]]" حصن ۽ [[وڪيپيڊيا:اشاري فهرست|اشاري فهرست]] مضمونن ۾، جتي مقامي وضاحت موجود نه هجي ته اتي لنڪ لاءِ ٿورو پس منظر مهيا ڪن ٿيون. هن مقصد لاءِ {{tl|Annotated link}} سانچو موجود آهي. {{Gallery | title = مختصر وضاحتن جي استعمال جا مثال | align = center | height = 250 | width = 250 | File:Top read sep 17 2017.png | alt1= موبائل فون تي مضمونن جي فهرست جو اسڪرين شاٽ، جنهن ۾ هر عنوان هيٺ مختصر وضاحت آهي | موبائل پليٽفارم تي تجويز ڪيل مضمونن جي فهرست | Presentation of short descriptions in Vector skin.png | alt2= ڊيسڪٽاپ اسڪرين شاٽ، جتي ڳولا خاني هيٺ تجويز ڪيل مضمونن جي فهرست ڏيکاريل آهي ۽ هر عنوان هيٺ مختصر وضاحت موجود آهي | ويڪٽر 2022 جلد سان تجويز ڪيل مضمونن جي فهرست | File:Presentation of short descriptions within Visual Editor.png | alt3= ڊيسڪٽاپ اسڪرين شاٽ، جتي بصري سنواريندڙ ۾ لنڪ شامل ڪرڻ دوران تجويز ڪيل مضمونن جي فهرست ڏيکاريل آهي | ڊيسڪٽاپ [[وڪيپيڊيا:بصري سنواريندڙ|بصري سنواريندڙ]] ۾ وڪي لنڪ ٺاهڻ |File:Screenshot of a list of annotaed links in an index article on Wikipedia (cropped).png | alt4= اشاري فهرست ۾ مختصر وضاحتن سان لنڪن جي فهرست جو اسڪرين شاٽ | اشاري فهرست مضمون ۾ حاشيو لڳل لنڪون |File:Screenshot of part of a Wikipedia Index article showing optional warning messages about missing short descriptions (cropped).png |alt5= اشاري فهرست مضمون ۾ مختصر وضاحت نه هئڻ بابت خبرداري پيغام جو اسڪرين شاٽ | وڪيپيڊيا جي [[وڪيپيڊيا:اشاري فهرست|اشاري فهرست]] جو حصو |File:Screenshot of a Wikipedia category, annotated using short descriptions (cropped).png |alt6= زمري واري صفحي تي مختصر وضاحتن سان تشريح ٿيل لنڪون | وڪيپيڊيا جو زمرو، مختصر وضاحتن سان |File:Screenshot of Wikipedia category page with colour coded annotations (cropped).png | زمري واري صفحي تي رنگن سان فرق ڪيل وضاحتون: ڪارو صفحي جي مختصر وضاحت، گلابي وڪي ڊيٽا مان ورتل، ۽ ڳاڙهو جتي ڪا وضاحت موجود نه هجي }} ==اهي صفحا جن وٽ مختصر وضاحت هجڻ گهرجي== مرڪزي نيم اسپيس جا سڀئي مضمون مختصر وضاحت رکڻ گهرجن (انهن سميت جن وٽ مختصر وضاحت طور "none" هجي؛ هيٺ ڏسو). ريڊائريڪٽ ۽ مرڪزي نيم اسپيس کان ٻاهر گهڻا صفحا عام طور وضاحت جي ضرورت نٿا رکن، البت ناياب حالتن ۾ جيڪڏهن فائدي مند هجي ته شامل ڪري سگهجي ٿي. {{Anchor|SDAUTO}}{{Shortcut|WP:SDAUTO}} مختصر وضاحت صفحي جي وڪي ڪوڊ ۾ سڌي طرح {{tl|Short description}} سانچي وسيلي شامل ٿي سگهي ٿي، يا پاڻمرادو ڪنهن اهڙي سانچي مان {{Help:Transclusion|منتقل}} ٿي سگهي ٿي جيڪو مختصر وضاحت ٺاهي (جهڙوڪ انفوبڪس). ابهام ختم ڪندڙ صفحا اڪثر منتقل ٿيل وضاحت استعمال ڪن ٿا، تنهن ڪري انهن کي عام طور هٿ سان سنوارڻ جي ضرورت ناهي. ==مواد== {{Anchor|Content}} {{shortcut|WP:SDCONTENT|WP:HOWTOSD}} '''مختصر وضاحت مضمون جي مواد جو حصو آهي، ۽ عام مواد وارن ضابطن جي تابع آهي''', جن ۾ [[وڪيپيڊيا:غيرجانبدار نقطهٔ نظر|غيرجانبدار نقطهٔ نظر]] ۽ [[وڪيپيڊيا:زنده ماڻهن جون سوانح عمريون|زنده ماڻهن جون سوانح عمريون]] شامل آهن. عام سنوارڻ وارا ضابطا جهڙوڪ [[وڪيپيڊيا:اتفاق راءِ|اتفاق راءِ]] ۽ [[وڪيپيڊيا:سنوارڻ پاليسي|سنوارڻ پاليسي]] پڻ لاڳو ٿين ٿا. جيئن هيٺ وڌيڪ وضاحت ٿيل آهي، مقصد نه ته موضوع جي تعريف مهيا ڪرڻ آهي، نه ئي ليڊ جو خلاصو ڏيڻ. ان جي بدران [[#مقصد|مقصد]] تي ڌيان ڏيو: عنوان کي اهڙي مفيد اضافي ڄاڻ سان مڪمل ڪرڻ، جو پڙهندڙ ٻنهي کي گڏ ڏسي آسانيءَ سان سمجهي سگهي ته مضمون ڇا بابت آهي ۽ ان کي ساڳئي نالي وارن ٻين مضمونن کان ڌار ڪري سگهي. اهو ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته عنوان پاڻ ڪيترو پاڻ ۾ واضح آهي؛ تنهن ڪري هر مضمون لاءِ جدا مختصر وضاحت تيار ڪئي وڃي. هر سنواريندڙ جي ذميواري آهي ته مختصر وضاحت مناسب، درست ۽ پاليسين سان هم آهنگ هجي—خاص ڪري زنده ماڻهن جي سوانح عمري ۽ طبي مضمونن ۾. جيتوڻيڪ [[وڪيپيڊيا:مختصر وضاحت مددگار|مختصر وضاحت مددگار اوزار]] وڪي ڊيٽا مان متن درآمد ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو، پر احتياط ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ وڪي ڊيٽا جون وضاحتون هميشه وڪيپيڊيا جي پاليسين مطابق ناهن. ===متن جو مواد=== {{Anchor|SDNOTDEF|SDJARGON|SDDUPLICATE|SDAVOID}}{{shortcut|WP:SDNOTDEF|WP:SDJARGON|WP:SDDUPLICATE|WP:SDAVOID}} ڊيسڪٽاپ يا موبائل تي ظاهر ٿيڻ وقت مختصر وضاحت عنوان کان فوراً پوءِ ايندي آهي، ۽ ٻنهي کي گڏ پڙهڻ تي سمجهه ۾ اچڻ گهرجي. '''مختصر وضاحت تعريف نه آهي'''، ۽ سنواريندڙن کي موضوع جي مڪمل تعريف يا ليڊ جو خلاصو ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. جيڪڏهن مناسب هجي ته ڪا وضاحت تعريف وانگر به ڪم ڪري سگهي ٿي، ان تي اعتراض ناهي. ممڪن حد تائين هي ڪم ڪرڻ گهرجي: * مٿي بيان ڪيل [[#مقصد|مقصد]] تي ڌيان ڏيڻ * اهم ترين ڄاڻ سان شروعات ڪرڻ (ڊگهي وضاحت موبائل تي ڪٽي سگهجي ٿي) * اهڙن عام قبول ڪيل حقيقتن جو استعمال جيڪي تڪڙو تبديل نه ٿين * فني اصطلاحن کان پاسو، سادا ۽ آسانيءَ سان سمجهڻ جهڙا لفظ استعمال ڪرڻ * عنوان ۾ اڳ ئي موجود ڄاڻ جي تڪرار کان پاسو ڪرڻ، جن ۾ قوسين واري ڄاڻ به شامل آهي * وقت سان ڳنڍيل صفتن جهڙوڪ "اڳوڻو"، "رٽائرڊ"، "مرحوم"، "هاڻوڪو" وغيره کان پاسو * ذاتي يا موضوعي صفتن جهڙوڪ "ننڍو"، "مشهور"، "مقبول" کان پاسو ===فارميٽ=== {{anchor|Formatting|SDFORMAT|WP:SDLENGTH|SDLENGTH|SDSHORT|SD40}} {{shortcut|WP:SDFORMAT|WP:SDLENGTH|WP:SDSHORT|WP:SDPUNCT|WP:SD40}} هر مختصر وضاحت: * سادي متن ۾ هجي — بغير ڪنهن نشان لڳائڻ يا تصويري عنصر جي * وڏن اکر سان شروع ٿئي * شروع ۾ بيجا حرف تعريف (جهڙوڪ "هڪ") کان پاسو ڪري * آخر ۾ مڪمل جملو بڻائيندڙ نقطي کان پاسو ڪري * '''مختصر''' هجي — جيترو ضروري هجي اوترو ئي ** 83٪ مختصر وضاحتون 40 اکرن يا گهٽ هونديون آهن (اسپيس سميت) ** 2٪ کان گهٽ 60 اکرن کان ڊگهيون هونديون آهن ** 100 اکرن کان وڌيڪ وضاحتن تي خبرداري ڏني ويندي ** 40 اکرن کان وڌيڪ وضاحت ڪٿي ڪٿي ڪٽي سگهجي ٿي ===مثال=== {{Anchor|SDEXAMPLES}} {{shortcut|WP:SDEXAMPLES}} مختصر وضاحت لکڻ لاءِ هي طريقو مفيد آهي: {{quote article content|'''[مضمون جو موضوع]''' آهي/هو هڪ ...}} انهن لفظن کي مختصر وضاحت طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. مثال طور جيڪڏهن [[Stève Nzigamasabo]] لاءِ لکڻو هجي، جملو ٿيندو: "Stève Nzigamasabo آهي هڪ ''برونڊيائي فٽبالر''"، تنهن ڪري مختصر وضاحت ٿيندي: ''برونڊيائي فٽبالر''. (جدول جا مثال ساڳي نموني ترجمو ڪري سگهجن ٿا؛ هر حالت ۾ ڪوشش ڪريو ته وضاحت مختصر ۽ مفيد هجي.) ===تاريخن جي شموليت=== {{Anchor|SDDATES}} {{Shortcut|WP:SDDATES}} جڏهن تاريخ وضاحت کي وڌيڪ مفيد بڻائي يا ابهام گهٽائي، تڏهن شامل ڪرڻ سٺو آهي. فوت ٿيل ماڻهن جي سوانح عمري، مخصوص اشاعتن يا تاريخي واقعن ۾ تاريخ فائدي مند هوندي آهي، پر وضاحت مختصر رکڻ ضروري آهي. مثال: * انگريزي موسيقار (1668–1735) * آمريڪي فلم 1964 * طاعون جي وبا 1665–1666 ==="none" بطور مختصر وضاحت=== {{Anchor|SDNONE}} {{Shortcut|WP:SDNONE}} هر مضمون وٽ مختصر وضاحت هجڻ گهرجي، پر ڪي عنوان پاڻ ۾ ايترا واضح هوندا آهن جو اضافي وضاحت جي ضرورت نه هوندي. اهڙن مضمونن لاءِ مختصر وضاحت طور "none" استعمال ڪري سگهجي ٿي. "none" رڳو تڏهن استعمال ڪيو وڃي جڏهن عنوان پاڻ دنيا ڀر جي انگريزي ڳالهائيندڙ پڙهندڙن لاءِ مڪمل طور واضح هجي. پنهنجي مقامي ڄاڻ تي ڀروسو نه ڪريو؛ ممڪن آهي ٻيا پڙهندڙ اصطلاح نه ڄاڻن. استعمال لاءِ صفحي جي مٿي هي شامل ڪيو: <code><nowiki>{{</nowiki>[[Template:Short description|Short description]]|none}}</nowiki></code> جيڪڏهن ڪنهن سانچي وسيلي اڳ ئي "none" منتقل ٿيل هجي، عام طور ان کي تبديل ڪرڻ جي ضرورت ناهي، پر ضروري هجي ته مخصوص وضاحت شامل ڪري سگهجي ٿي. ==="فهرستِ x"، "تاريخِ x"، "x ۾ [ملڪ]" جهڙا عنوان=== {{Anchor|SDLIST|SDOFIN}} {{Shortcut|WP:SDLIST|WP:SDOFIN}} اهڙن عنوانن وارن مضمونن کي رڳو ان ڪري "none" نه ڏيو جو اهي فهرست يا مخصوص ڍانچي وارا آهن. ان جي بدران x بابت ڪا مفيد ڄاڻ مهيا ڪندڙ مختصر وضاحت لکو. مثال طور: [[List of Friends episodes]] لاءِ مناسب وضاحت ٿي سگهي ٿي: "آمريڪي ٽيليويزن مزاحيه سلسلي جا قسطون" نه ته "none"، ڇاڪاڻ⁠تہ "Friends" هر پڙهندڙ لاءِ واضح نه هجي. جڏهن جاءِ گهٽ هجي، صرف x بابت وضاحت ڏيو؛ "فهرستِ" جهڙا لفظ ورجائڻ ضروري ناهي. ==ڪيئن سنواريو== ===واحد صفحو=== ڊيسڪٽاپ تي مختصر وضاحت ٺاهڻ ۽ سنوارڻ جو سڀ کان آسان طريقو [[وڪيپيڊيا:مختصر وضاحت مددگار|مختصر وضاحت مددگار]] اوزار استعمال ڪرڻ آهي. هي اوزار [[خاص:ترجيحات#mw-prefsection-gadgets|ترجيحات جي اوزارن واري ٽيب]] ۾ "سنوارڻ" سيڪشن هيٺ فعال ڪري سگهجي ٿو. ٻئي صورت ۾، توهان ماخذ سنواريندڙ ۾ {{tl|Short description}} سانچي کي هٿ سان تبديل ڪري سگهو ٿا. بصري سنواريندڙ ذريعي مختصر وضاحت شامل نٿي ڪري سگهجي. جيڪڏهن توهان ڊيسڪٽاپ تي هٿ سان سنواريو پيا ۽ مختصر وضاحت مددگار فعال ناهي، ته رڳو ان ڪري سانچو شامل نه ڪريو جو اهو وڪي ڪوڊ ۾ نظر نٿو اچي. ڪڏهن ڪڏهن وضاحت ڪنهن ٻئي سانچي (جهڙوڪ انفوبڪس) وسيلي طئي ٿيل هوندي آهي. وڌيڪ ڄاڻ لاءِ ڏسو {{section link||مان ڪا به مختصر وضاحت ڇو نٿو ڏسي سگهان؟}}. جيڪڏهن هٿ سان شامل ڪريو ٿا ته سانچي جي شروعات ۾ خالي جڳهه نه ڏيو — {{tnull|&nbsp;Short description...}} — ڇو⁠تہ اهو ٻين سانچن کي متاثر ڪري سگهي ٿو جيڪي {{tnull|Short description...}} ڳولين ٿا. هميشه اصل {{tl|Short description}} سانچو استعمال ڪريو، ڪنهن ريڊائريڪٽ کي نه. وڌيڪ لاءِ ڏسو [[WP:SDNOALIASES]] سانچي جي دستاويز ۾. ===جاءِ مقرر ڪرڻ=== {{Anchor|SDPLACE}} {{Shortcut|WP:SDPLACE}} [[MOS:ORDER]] ۽ [[MOS:LEADORDER]] موجب، سانچو صفحي جو بلڪل پهريون عنصر هجڻ گهرجي. صرف هڪ استثنا آهي: ريڊائريڪٽ. جيڪڏهن (غيرمعمولي طور) ريڊائريڪٽ ۾ مختصر وضاحت شامل ڪرڻي هجي، ته {{tnull|Short description}} کي <code><nowiki>#REDIRECT</nowiki></code> کان {{em|هيٺ}} شامل ڪيو وڃي. وڌيڪ لاءِ ڏسو {{section link||ريڊائريڪٽ صفحن تي مختصر وضاحت}}. جيڪڏهن مختصر وضاحت مددگار استعمال ڪيو پيو وڃي ته جاءِ پاڻمرادو سنڀالي ويندي. ===ڪيترن صفحن ۾ منتقلي ذريعي=== جتي هڪ ئي مختصر وضاحت (يا ان ٺاهڻ جو قاعدو) ڪيترن ئي مضمونن لاءِ مناسب هجي ۽ سڀ هڪجهڙو سانچو/انفوبڪس استعمال ڪن، اتي وضاحت هر صفحي ۾ الڳ شامل ڪرڻ بدران سانچي مان منتقل ڪري سگهجي ٿي. اهڙي صورت ۾ {{tnull|Short description}} صفحي جي وڪي ڪوڊ ۾ ظاهر نه ٿيندو. اهڙيون منتقليون عام طور سانچو سنواريندڙن جي مقامي اتفاق راءِ کان پوءِ ڪيون وينديون آهن. {{tl|Template short description}} عمل کي آسان بڻائڻ لاءِ موجود آهي، ۽ اها يقيني بڻائي ٿي ته نتيجي واري وضاحت سفارش ڪيل ڊگهه کان وڌي نه وڃي، ڀلي ڪو سنواريندڙ انفوبڪس ۾ ڊگهو متن شامل ڪري. سڀئي اهڙا سانچا جيڪي پاڻمرادو وضاحت پيدا ڪن ٿا، انهن ۾ <code><nowiki>|2=noreplace</nowiki></code> پيرا ميٽر شامل هئڻ گهرجي ته جيئن مٿان هٿ سان شامل ڪيل مثال ان کي رد ڪري سگهي (فني ڄاڻ لاءِ ڏسو {{phab|T193857}}). {{tl2|Auto short description}} پڻ دستاويزي صفحي ۾ شامل ڪيو وڃي ته جيئن سانچو [[:زمرو:Templates that generate short descriptions]] ۾ شامل ٿئي. ==مان ڪا به مختصر وضاحت ڇو نٿو ڏسي سگهان؟== ڊيفالٽ طور، ڊيسڪٽاپ ڏيک ۾ مضمون ڏسڻ وقت مختصر وضاحت ظاهر نٿي ٿئي. ان کي ظاهر ڪرڻ ۽ آسانيءَ سان سنوارڻ لاءِ [[وڪيپيڊيا:مختصر وضاحت مددگار|مختصر وضاحت مددگار]] کي پنهنجي [[خاص:ترجيحات#mw-prefsection-gadgets|ترجيحات]] ۾ فعال ڪريو. ڊيسڪٽاپ پليٽفارم تي، ڳولا جي نتيجن ۾ مختصر وضاحت تڏهن ظاهر ٿيندي جڏهن توهان [[wp:Vector 2022|ويڪٽر 2022]] ڏيک استعمال ڪريو (جيڪو هاڻوڪو ڊيفالٽ آهي). ترجيحات ۾ [[خاص:ترجيحات#mw-prefsection-rendering|ظاهر]] سيڪشن ۾ يقيني بڻايو ته "Vector 2022" چونڊيو ويو آهي. توهان هميشه ڏسي سگهو ٿا ته صفحي وٽ هٿ سان شامل ڪيل مختصر وضاحت آهي يا نه، ان کي ماخذ سنوارڻ لاءِ کولڻ سان (بصري سنوارڻ نه). مٿان {{tnull|Short description}} هجڻ گهرجي. البت، ان جي غيرموجودگي لازمي طور اهو مطلب نٿي ڏئي ته وضاحت ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ڪنهن سانچي جهڙوڪ انفوبڪس مان منتقل ٿيل ٿي سگهي ٿي. اهو سڌو صفحي جي ڪوڊ مان ظاهر نٿو ٿئي؛ تنهن ڪري مختصر وضاحت مددگار فعال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي. جيئن مٿي ذڪر ٿيو، صرف ان بنياد تي نئين مختصر وضاحت شامل نه ڪريو جو {{tnull|Short description}} وڪي ڪوڊ ۾ نظر نٿو اچي. ==وڪي ڊيٽا جون وضاحتون سڌيءَ طرح ٻيهر ڇو نه استعمال ڪيون وڃن؟== {{Shortcut|WP:SD-VS-WIKIDATA}} وڪيپيڊيا جون مختصر وضاحتون ۽ [[:Wikidata:Help:Description|وڪي ڊيٽا جون شئي وضاحتون]] الڳ مقصدن لاءِ تيار ڪيون وينديون آهن، ۽ گهڻو ڪري انهن جو لفظي انداز به مختلف هوندو آهي: * مختصر وضاحت وڪيپيڊيا لاءِ مخصوص هوندي آهي ۽ هتي موجود هڪ الڳ انسائيڪلوپيڊيا مضمون سان لاڳاپيل هوندي آهي. اها ڪنهن وڪي ڊيٽا شئي لاءِ نه، پر هتي موجود مضمون لاءِ مختصر سڃاڻپ، نوٽ ۽ ڳولا ۾ ابهام ختم ڪرڻ لاءِ هوندي آهي. * ان جي ابتڙ، وڪي ڊيٽا شئي وضاحت ساڳئي يا ملندڙ نالن وارن شين ۾ فرق ڪرڻ لاءِ تيار ڪئي ويندي آهي، ۽ اها وڪي ڊيٽا شئي جي خاصيت بيان ڪري ٿي، ڀلي ان بابت ڪو وڪيپيڊيا مضمون موجود هجي يا نه. وڪي ڊيٽا جون وضاحتون وڪيپيڊيا جي پاليسين يا سفارشَن جي تابع ناهن، ۽ عملي طور اڪثر وڪيپيڊيا جي مختصر وضاحت طور استعمال لاءِ تمام ڊگهيون يا پيچيده هونديون آهن (ڏسو [[WP:SDSHORT]]). فني فرق به آهن: مثال طور، مختصر وضاحت عام طور وڏي اکر سان شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ وڪي ڊيٽا وضاحت گهڻو ڪري ننڍي اکر سان لکيل هوندي آهي. ==ريڊائريڪٽ صفحن تي مختصر وضاحت== {{Shortcut|WP:SDREDIR}} گهڻا ريڊائريڪٽ مختصر وضاحت جي ضرورت نٿا رکن. البت ڪڏهن ڪڏهن شامل ڪرڻ فائديمند ٿي سگهي ٿو: # نرم ريڊائريڪٽ تي، جتي وضاحتي نوٽ صفحو وڌيڪ واضح بڻائي # جڏهن ريڊائريڪٽ جو هدف واضح مترادف نه هجي ۽ ان جي وضاحت پاڻمرادو ورثي ۾ وٺڻ مناسب نه هجي # جڏهن ريڊائريڪٽ ڪنهن مخصوص حصي ڏانهن هجي ۽ وڌيڪ خاص وضاحت گهربل هجي # اهڙي اشاري طور ته موضوع پاڻ ۾ جائز مضمون بڻجي سگهي ٿو (ممڪن ريڊائريڪٽ) {{tl|Short description}} عام جاءِ تي رکڻ سان [[WP:MAGICWORD|#REDIRECT]] سان ٽڪراءُ پيدا ٿئي ٿو. اهڙن صفحن ۾ ئي سانچو <nowiki>#REDIRECT</nowiki> جي فوراً هيٺ رکيو وڃي. [[Wikipedia:Redirect to section|حصي ڏانهن ريڊائريڪٽ]] جي مختصر وضاحت ان حصي جي مواد بابت هجڻ گهرجي، ۽ عام طور پوري مضمون جهڙي نه هجڻ گهرجي. ==وضاحتي ڳنڍڻيون== {{txl|Annotated link}} سانچو ڪنهن ڳنڍڻي سان ان جي لاڳاپيل مختصر وضاحت ڏيکارڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. اهو خاص ڪري تڏهن ڪارآمد آهي جڏهن ڪيترن مضمونن جون ڳنڍڻيون فهرست جي صورت ۾ پيش ڪيون وڃن، مثال طور "ڏسو پڻ" سيڪشن ۾. ان سان پڙهندڙن کي اصطلاحن کان ناواقف هجڻ جي صورت ۾ به مضمون جو مواد سمجهڻ ۾ مدد ملي ٿي. {{txl|Annotated link}} ريڊائريڪٽ جي پيروي نٿو ڪري. جيڪڏهن ڳنڍڻي ريڊائريڪٽ ڏانهن وڃي ٿي ته شايد مناسب هجي ته ريڊائريڪٽ صفحي تي مختصر وضاحت شامل ڪئي وڃي، خاص ڪري جيڪڏهن اهو ممڪن ريڊائريڪٽ هجي. ٻين حالتن ۾ سڌي ڳنڍڻي يا پائپ ٿيل نالو استعمال ڪرڻ بهتر ٿي سگهي ٿو. هي سانچو ابهام ختم ڪندڙ صفحن تي استعمال نه ڪيو وڃي، جيئن سانچي جي دستاويز ۾ بيان ٿيل آهي. {{txl|AnnotatedListOfLinks}} سانچو ڪيترين ڳنڍڻين تي هڪ ئي وقت {{txl|Annotated link}} لاڳو ڪرڻ ۾ مددگار ٿي سگهي ٿو. هن وقت {{txl|Annotated link}} اهڙين مختصر وضاحتن کي نٿو ڏيکاري سگهي جيڪي انفوبڪس مان منتقل ٿيل هجن. ==تاريخ== {{Collapse top|title=تاريخي اهميت وارو مواد}} مختصر وضاحتون شروعاتي طور 2017 ۾ [[Wikimedia Foundation|وڪي ميڊيا فائونڊيشن]] جي ترقي ڪندڙن طرفان ڳولا ۾ ابهام ختم ڪرڻ لاءِ لاڳو ڪيون ويون، ۽ ان وقت [[Wikidata]] مان وضاحتون استعمال ٿينديون هيون. بعد ۾ درستگي، موزونيت ۽ وڪي ڊيٽا تي لڪل تخريبڪاري جي امڪان بابت خدشن سبب، هڪ نئون جادوئي لفظ SHORTDESC ٺاهيو ويو، جنهن سان سنواريندڙن کي سڌي طرح وڪيپيڊيا تي متن تبديل ڪرڻ جو اختيار مليو. (هيٺ ڏنل بحث ۽ فني ٽڪيٽون ان عمل سان لاڳاپيل آهن) جادوئي لفظ وارو طريقو هاڻي مڪمل طور {{txl|Short description}} سانچي سان تبديل ٿي چڪو آهي. ابتدائي مرحلي ۾، موبائل اوزار وڪيپيڊيا جي مخصوص مختصر وضاحت ڏيکاريندا هئا، پر جتي اها موجود نه هجي اتي وڪي ڊيٽا متن ڏيکاريندا هئا. 2020 ۾ وڪي ڊيٽا متن جو استعمال بند ڪيو ويو ({{phab|T248457}}). هاڻي موبائل اوزار رڳو وڪيپيڊيا واري مختصر وضاحت ڏيکارين ٿا، ۽ جيڪڏهن اها موجود نه هجي ته ڪا وضاحت ظاهر نٿي ٿئي. {{Collapse bottom}} ==نگهداري وارا زمرا== * {{clc|خالي مختصر وضاحت وارا صفحا}} * {{clc|ننڍن اکرن سان شروع ٿيندڙ مختصر وضاحت وارا صفحا}} ==نگراني وارا زمرا== * [[:زمرو:مختصر وضاحت وارا صفحا]] * [[:زمرو:مختصر وضاحت جيڪا وڪي ڊيٽا کان مختلف آهي]] * [[:زمرو:مختصر وضاحت جيڪا وڪي ڊيٽا سان ملي ٿي]] * [[:زمرو:مختصر وضاحت جنهن جي وڪي ڊيٽا وضاحت خالي آهي]] ==ڏسو پڻ== * {{Annotated link|وڪيپيڊيا:مختصر وضاحت منصوبو}} * [[سانچو:مختصر وضاحت]] * [[وڪي ڊيٽا:مدد:وضاحت]] * [[مدد:وڪي ڊيٽا]] ==حوالا== {{reflist|group=note}} <references group="note"/> cbl0aqrkqhaany3mjznev5ytnn32ugp 828 94268 388160 368254 2026-06-23T19:18:19Z Grufo 22405 Upstream updates 388160 Scribunto text/plain require[[strict]] --- --- --- LOCAL ENVIRONMENT --- --- ________________________________ --- --- --- --[[ Abstract utilities ]]-- ---------------------------- -- Helper function for `string.gsub()` (for managing zero-padded numbers) local function zero_padded (str) return ('%03d%s'):format(#str, str) end -- Helper function for `table.sort()` (for natural sorting) local function natural_sort (var1, var2) return var1:gsub('%d+', zero_padded) < var2:gsub('%d+', zero_padded) end -- Parse a parameter name string and return it as a string or a number local function get_parameter_name (par_str) local ret = par_str:match'^%s*(.-)%s*$' if ret ~= '0' and ret:find'^%-?[1-9]%d*$' == nil then return ret end return tonumber(ret) end -- Return a copy or a reference to a table local function copy_or_ref_table (src, refonly) if refonly then return src end local newtab = {} for key, val in pairs(src) do newtab[key] = val end return newtab end -- Remove some numeric elements from a table, shifting everything to the left local function remove_numeric_keys (tbl, idx, len) local cache, tmp = {}, idx + len - 1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key >= idx then if key > tmp then cache[key - len] = val end tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end -- Make a reduced copy of a table (shifting in both directions if necessary) local function copy_table_reduced (tbl, idx, len) local ret, tmp = {}, idx + len - 1 if idx > 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key < idx then ret[key] = val elseif key > tmp then ret[key - len] = val end end elseif tmp > 0 then local nshift = 1 - idx for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val elseif key > tmp then ret[key - tmp] = val elseif key < idx then ret[key + nshift] = val end end else for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key > tmp then ret[key] = val elseif key < idx then ret[key + len] = val end end end return ret end -- Make an expanded copy of a table (shifting in both directions if necessary) local function copy_table_expanded (tbl, idx, len) local ret, tmp = {}, idx + len - 1 if idx > 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key < idx then ret[key] = val else ret[key + len] = val end end elseif tmp > 0 then local nshift = idx - 1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val elseif key > 0 then ret[key + tmp] = val elseif key < 1 then ret[key + nshift] = val end end else for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key > tmp then ret[key] = val else ret[key - len] = val end end end return ret end -- Move a key from a table to another, but only if under a different name and -- always parsing numeric strings as numbers local function steal_if_renamed (val, src, skey, dest, dkey) local realkey = get_parameter_name(dkey) if skey ~= realkey then dest[realkey] = val src[skey] = nil end end -- Given a table, create two new tables containing the sorted list of keys local function get_key_list_sorted (tbl, sort_fn) local nums, words, nn, nw = {}, {}, 0, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then nn = nn + 1 nums[nn] = key else nw = nw + 1 words[nw] = key end end table.sort(nums) table.sort(words, sort_fn) return nums, words, nn, nw end --[[ Public strings ]]-- ------------------------ -- Special match keywords (functions and modifiers MUST avoid these names) local mkeywords = { ['or'] = 0, pattern = 1, plain = 2, strict = 3 } -- Sort functions (functions and modifiers MUST avoid these names) local sortfunctions = { alphabetically = false, naturally = natural_sort } -- Callback styles for the `mapping_*` and `renaming_*` class of modifiers -- (functions and modifiers MUST avoid these names) --[[ Meanings of the columns: col[1] = Loop type (0-3) col[2] = Number of module arguments that the style requires (1-3) col[3] = Minimum number of sequential parameters passed to the callback col[4] = Name of the callback parameter where to place each parameter name col[5] = Name of the callback parameter where to place each parameter value col[6] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[4]` col[7] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[5]` A value of `-1` indicates that no meaningful value is stored (i.e. `nil`) ]]-- local mapping_styles = { names_and_values = { 3, 2, 2, 1, 2, -1, -1 }, values_and_names = { 3, 2, 2, 2, 1, -1, -1 }, values_only = { 1, 2, 1, -1, 1, -1, -1 }, names_only = { 2, 2, 1, 1, -1, -1, -1 }, names_and_values_as = { 3, 4, 0, -1, -1, 2, 3 }, names_only_as = { 2, 3, 0, -1, -1, 2, -1 }, values_only_as = { 1, 3, 0, -1, -1, -1, 2 }, blindly = { 0, 2, 0, -1, -1, -1, -1 } } -- Memory slots (functions and modifiers MUST avoid these names) local memoryslots = { h = 'header', f = 'footer', i = 'itersep', l = 'lastsep', n = 'ifngiven', p = 'pairsep', s = 'oxfordsep' } -- Possible trimming modes for the `parsing` modifier local trim_parse_opts = { trim_none = { false, false }, trim_positional = { false, true }, trim_named = { true, false }, trim_all = { true, true } } -- Possible string modes for the iteration separator in the `parsing` and -- `reinterpreting` modifiers local isep_parse_opts = { splitter_pattern = false, splitter_string = true } -- Possible string modes for the key-value separator in the `parsing` and -- `reinterpreting` modifiers local psep_parse_opts = { setter_pattern = false, setter_string = true } -- Possible position references for the `splicing` modifier local position_references = { add_nothing = 0, add_smallest_number = 1, add_last_of_sequence = 2, add_largest_number = 3 } -- Functions and modifiers MUST avoid these names too: `let` --[[ Module's private environment ]]-- -------------------------------------- -- Hard-coded name of the module (to avoid going through `frame:getTitle()`) local modulename = 'Module:Params' -- The functions listed here declare that they don't need the `frame.args` -- metatable to be copied into a regular table; if they are modifiers they also -- guarantee that they will make their own (modified) copy available local refpipe = { call_for_each_group = true, --coins = true, count = true, evaluating = true, for_each = true, list = true, list_values = true, list_maybe_with_names = true, value_of = true } -- The functions listed here declare that they don't need the -- `frame:getParent().args` metatable to be copied into a regular table; if -- they are modifiers they also guarantee that they will make their own -- (modified) copy available local refparams = { call_for_each_group = true, combining = true, combining_by_calling = true, combining_values = true, concat_and_call = true, concat_and_invoke = true, concat_and_magic = true, count = true, grouping_by_calling = true, mixing_names_and_values = true, renaming_by_mixing = true, renaming_to_sequence = true, renaming_to_uppercase = true, renaming_to_lowercase = true, --renaming_to_values = true, shifting = true, splicing = true, --swapping_names_and_values = true, value_of = true, with_name_matching = true } -- Maximum number of numeric parameters that can be filled, if missing (we -- chose an arbitrary number for this constant; you can discuss about its -- optimal value at Module talk:Params) local maxfill = 1024 -- The private table of functions local library = {} -- Functions and modifiers that can only be invoked in first position local static_iface = {} -- Create a new context local function context_new (child_frame) local ctx = {} ctx.frame = child_frame:getParent() ctx.opipe = child_frame.args ctx.oparams = ctx.frame.args ctx.firstposonly = static_iface ctx.iterfunc = pairs ctx.sorttype = 0 ctx.n_parents = 0 ctx.n_children = 0 ctx.n_available = maxfill return ctx end -- Move to the next action within the user-given list local function context_iterate (ctx, n_forward) local nextfn if ctx.pipe[n_forward] ~= nil then nextfn = ctx.pipe[n_forward]:match'^%s*(.*%S)' end if nextfn == nil then error(modulename .. ': You must specify a function to call', 0) end if library[nextfn] == nil then if ctx.firstposonly[nextfn] == nil then error(modulename .. ': The function ‘' .. nextfn .. '’ does not exist', 0) else error(modulename .. ': The ‘' .. nextfn .. '’ directive can only appear in first position', 0) end end remove_numeric_keys(ctx.pipe, 1, n_forward) return library[nextfn] end -- Main loop local function main_loop (ctx, start_with) local fn = start_with repeat fn = fn(ctx) until not fn if ctx.n_parents > 0 then error(modulename .. ': One or more ‘merging_substack’ directives are missing', 0) end if ctx.n_children > 0 then error(modulename .. ', For some of the snapshots either the ‘flushing’ directive is missing or a group has not been properly closed with ‘merging_substack’', 0) end end -- Load a `setting`-like directive string into the `dest` table local function set_strings (dest, opts, start_from) local cmd if opts[start_from] == nil then return start_from - 1 end cmd = opts[start_from]:gsub('%s+', ''):gsub('/+', '/') :match'^/*(.*[^/])' if cmd == nil then return start_from end local amap, sep, argc = {}, string.byte('/'), start_from + 1 local vname local chr for idx = 1, #cmd do chr = cmd:byte(idx) if chr == sep then for key, val in ipairs(amap) do dest[val] = opts[argc] amap[key] = nil end argc = argc + 1 else vname = memoryslots[string.char(chr)] if vname == nil then error(modulename .. ', ‘setting’: Unknown slot ‘' .. string.char(chr) .. '’', 0) end table.insert(amap, vname) end end for key, val in ipairs(amap) do dest[val] = opts[argc] end return argc end -- Add a new stack of parameters to `ctx.children` local function push_cloned_stack (ctx, tbl) local newparams = {} local currsnap = ctx.n_children + 1 if ctx.children == nil then ctx.children = { newparams } else ctx.children[currsnap] = newparams end for key, val in pairs(tbl) do newparams[key] = val end ctx.n_children = currsnap end -- Parse a raw argument containing a `sortfunctions` directive, or -- `'without_sorting'`, or `nil` local function load_sort_opt (raw_arg) if raw_arg == nil then return nil, 1, false end local tmp = raw_arg:match'^%s*(.-)%s*$' if tmp == 'without_sorting' then return nil, 2, false end tmp = sortfunctions[tmp] if tmp == nil then return nil, 1, false end return tmp or nil, 2, true end -- Parse optional user arguments of type `...|[let]|[...][number of additional -- parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]` local function load_child_opts (src, start_from, append_after) local tbl, pin = {}, start_from local names if src[pin] ~= nil and src[pin]:match'^%s*let%s*$' and src[pin + 1] ~= nil and src[pin + 2] ~= nil then names = {} repeat names[get_parameter_name(src[pin + 1])] = src[pin + 2] pin = pin + 3 until src[pin] == nil or not src[pin]:match'^%s*let%s*$' or src[pin + 1] == nil or src[pin + 2] == nil end local tmp = tonumber(src[pin]) if tmp ~= nil and math.floor(tmp) == tmp then if tmp < 0 then tmp = -1 end local shf = append_after - pin for idx = pin + 1, pin + tmp do tbl[idx + shf] = src[idx] end pin = pin + tmp + 1 end if names ~= nil then for key, val in pairs(names) do tbl[key] = val end end return tbl, pin end -- Load the optional arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*` -- class of modifiers local function load_callback_opts (src, n_skip, default_style) local style local shf local tmp = src[n_skip + 1] if tmp ~= nil then style = mapping_styles[tmp:match'^%s*(.-)%s*$'] end if style == nil then style, shf = default_style, n_skip - 1 else shf = n_skip end local n_exist, karg, varg = style[3], style[4], style[5] tmp = style[6] if tmp > -1 then karg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$' if karg == '0' or karg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then karg = tonumber(karg) n_exist = math.max(n_exist, karg) end end tmp = style[7] if tmp > -1 then varg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$' if varg == '0' or varg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then varg = tonumber(varg) n_exist = math.max(n_exist, varg) end end local dest, nargs = load_child_opts(src, style[2] + shf, n_exist) tmp = style[1] if (tmp == 3 or tmp == 2) and dest[karg] ~= nil then tmp = tmp - 2 end if (tmp == 3 or tmp == 1) and dest[varg] ~= nil then tmp = tmp - 1 end return dest, nargs, tmp, karg, varg end -- Parse the arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*` class of -- modifiers local function load_replace_args (opts, whoami) if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No pattern string was given', 0) end if opts[2] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No replacement string was given', 0) end local ptn, repl, nmax, argc = opts[1], opts[2], tonumber(opts[3]), 3 if nmax ~= nil or (opts[3] or ''):match'^%s*$' ~= nil then argc = 4 end local flg = opts[argc] if flg ~= nil then flg = mkeywords[flg:match'^%s*(.-)%s*$'] end if flg == 0 then flg = nil elseif flg ~= nil then argc = argc + 1 end return ptn, repl, nmax, flg, argc, (nmax ~= nil and nmax < 1) or (flg == 3 and ptn == repl) end -- Parse the arguments of the `with_*_matching` class of modifiers local function load_pattern_args (opts, whoami) local ptns, state, nptns, cnt = {}, 0, 0, 1 local keyw for _, val in ipairs(opts) do if state == 0 then nptns, state = nptns + 1, -1 ptns[nptns] = { val, false, false } else keyw = val:match'^%s*(.*%S)' if keyw == nil or mkeywords[keyw] == nil or ( state > 0 and mkeywords[keyw] > 0 ) then break else state = mkeywords[keyw] if state > 1 then ptns[nptns][2] = true end if state == 3 then ptns[nptns][3] = true end end end cnt = cnt + 1 end if state == 0 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No pattern was given', 0) end return ptns, nptns, cnt end -- Load the optional arguments of the `parsing` and `reinterpreting` modifiers local function load_parse_opts (opts, start_from, isp, psp) local tmp local optslots, noptslots, argc = { true, true, true }, 3, start_from local trimn, trimu, iplain, pplain = true, false, true, true repeat noptslots, tmp = noptslots - 1, opts[argc] if tmp == nil then break end tmp = tmp:match'^%s*(.-)%s*$' if optslots[1] ~= nil and trim_parse_opts[tmp] ~= nil then tmp = trim_parse_opts[tmp] trimn, trimu = tmp[1], tmp[2] optslots[1] = nil elseif optslots[2] ~= nil and isep_parse_opts[tmp] ~= nil then argc = argc + 1 iplain, isp = isep_parse_opts[tmp], opts[argc] optslots[2] = nil elseif optslots[3] ~= nil and psep_parse_opts[tmp] ~= nil then argc = argc + 1 pplain, psp = psep_parse_opts[tmp], opts[argc] optslots[3] = nil else break end argc = argc + 1 until noptslots < 1 return isp, iplain, psp, pplain, trimn, trimu, argc end -- Map parameters' values using a custom callback and a referenced table local value_maps = { [0] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key in pairs(tbl) do tbl[key] = fn() end end, [1] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do margs[varg] = val tbl[key] = fn() end end, [2] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key in pairs(tbl) do margs[karg] = key tbl[key] = fn() end end, [3] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do margs[karg] = key margs[varg] = val tbl[key] = fn() end end } -- Private table for `map_names()` local name_thieves = { [0] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [1] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[varg] = val steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [2] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[karg] = key steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [3] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[karg] = key rargs[varg] = val steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end } -- Map parameters' names using a custom callback and a referenced table local function map_names (tbl, rargs, karg, varg, looptype, fn) local cache = {} name_thieves[looptype](cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end -- Return a new table that contains `src` regrouped according to the numeric -- suffixes in its keys local function make_groups (src) -- NOTE: `src` might be the original metatable! local prefix local gid local groups = {} for key, val in pairs(src) do -- `key` must only be a string or a number... if type(key) == 'string' then prefix, gid = key:match'^%s*(.-)%s*(%-?%d*)%s*$' gid = tonumber(gid) or '' else prefix = '' gid = key end if groups[gid] == nil then groups[gid] = {} end if prefix == '0' or prefix:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then prefix = tonumber(prefix) if prefix < 1 then prefix = prefix - 1 end end groups[gid][prefix] = val end return groups end -- Split into parts a string containing the `$#` and `$@` placeholders and -- return the information as a skeleton table, a canvas table and a length local function parse_placeholder_string (target) local skel = {} local canvas = {} local idx = 1 local s_pos = 1 local e_pos = string.find(target, '%$[@#]', 1, false) while e_pos ~= nil do canvas[idx] = target:sub(s_pos, e_pos - 1) skel[idx + 1] = target:sub(e_pos, e_pos + 1) == '$@' idx = idx + 2 s_pos = e_pos + 2 e_pos = string.find(target, '%$[@#]', s_pos, false) end if (s_pos > target:len()) then idx = idx - 1 else canvas[idx] = target:sub(s_pos) end return skel, canvas, idx end -- Populate a table by parsing a parameter string local function parse_parameter_string (tbl, str, isp, ipl, psp, ppl, trn, tru) local key local val local spos1 local spos2 local pos1 local pos2 local pos3 = 0 local idx = 1 local lenplone = #str + 1 if isp == nil or isp == '' then if psp == nil or psp == '' then if tru then tbl[idx] = str:match'^%s*(.-)%s*$' else tbl[idx] = str end return idx end spos1, spos2 = str:find(psp, 1, ppl) if spos1 == nil then key = idx if tru then val = str:match'^%s*(.-)%s*$' else val = str end idx = idx + 1 else key = get_parameter_name(str:sub(1, spos1 - 1)) val = str:sub(spos2 + 1) if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end end tbl[key] = val return idx end if psp == nil or psp == '' then repeat pos1 = pos3 + 1 pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl) val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1) if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end tbl[idx] = val idx = idx + 1 until pos2 == nil return idx end repeat pos1 = pos3 + 1 pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl) val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1) spos1, spos2 = val:find(psp, 1, ppl) if spos1 == nil then key = idx if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end idx = idx + 1 else key = get_parameter_name(val:sub(1, spos1 - 1)) val = val:sub(spos2 + 1) if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end end tbl[key] = val until pos2 == nil return idx end -- Heavy lifting for `combining` and `combining_values` local function combine_parameters (ctx, keyval_fn, whoami) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! This function -- MUST create a copy of it before returning local opts = ctx.pipe if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No parameter name was provided', 0) end local tbl = ctx.params local vars = {} local sortfn, tmp, do_sort = load_sort_opt(opts[2]) local argc = set_strings(vars, opts, tmp + 1) if argc < tmp then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No setting directive was given', 0) end if next(tbl) == nil then if vars.ifngiven ~= nil then ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = vars.ifngiven } elseif tbl == ctx.oparams then ctx.params = {} end return argc end local cache local len if do_sort then local words cache, words, len, tmp = get_key_list_sorted(tbl, sortfn) for idx = 1, tmp do cache[len + idx] = words[idx] end len = len + tmp else cache = {} len = 0 for key in pairs(tbl) do len = len + 1 cache[len] = key end end local pmap, nss, kvs, pps = {}, 0, vars.pairsep or '', vars.itersep or '' for idx = 1, len do tmp = cache[idx] pmap[nss + 1] = pps pmap[nss + 2] = keyval_fn(tmp, tbl[tmp], kvs) nss = nss + 2 end tmp = vars.oxfordsep or vars.lastsep if tmp ~= nil and nss > 4 then pmap[nss - 1] = tmp elseif nss > 2 and vars.lastsep ~= nil then pmap[nss - 1] = vars.lastsep end pmap[1] = vars.header or '' if vars.footer ~= nil then pmap[nss + 1] = vars.footer end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = table.concat(pmap) } return argc end -- Concatenate the numeric keys from the table of parameters to the numeric -- keys from the table of options; non-numeric keys from the table of options -- will prevail over colliding non-numeric keys from the table of parameters local function concat_params (ctx) local retval, tbl, nmax = {}, ctx.params, table.maxn(ctx.pipe) if ctx.subset == 1 then -- We need only the sequence for key, val in ipairs(tbl) do retval[key + nmax] = val end else if ctx.subset == -1 then for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key > 0 then retval[key + nmax] = val else retval[key] = val end end end for key, val in pairs(ctx.pipe) do retval[key] = val end return retval end -- Flush the parameters by calling a custom function for each value (after this -- function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable) local function flush_params (ctx, fn) local tbl = ctx.params if ctx.subset == 1 then for key, val in ipairs(tbl) do fn(key, val) end return end if ctx.subset == -1 then for key, val in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end end if ctx.sorttype > 0 then local nums, words, nn, nw = get_key_list_sorted(tbl, natural_sort) if ctx.sorttype == 2 then for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end return end for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end return end if ctx.subset ~= -1 then for key, val in ipairs(tbl) do fn(key, val) tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do fn(key, val) end end -- Flush the parameters by calling one of two custom functions for each value -- (after this function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable) local function mixed_flush_params (ctx, fn_seq, fn_oth) if ctx.subset == 1 then for key, val in ipairs(ctx.params) do fn_seq(key, val) end return end if ctx.subset == -1 then flush_params(ctx, fn_oth) return end local tbl = ctx.params if ctx.sorttype > 0 then local nums, words, nn, nw = get_key_list_sorted(tbl, natural_sort) local sequence = {} for key, val in ipairs(tbl) do sequence[key] = val end if ctx.sorttype == 2 then for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end end for idx = 1, nn do if sequence[nums[idx]] then fn_seq(nums[idx], sequence[nums[idx]]) else fn_oth(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end end if ctx.sorttype ~= 2 then for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end end return end for key, val in ipairs(tbl) do fn_seq(key, val) tbl[key] = nil end for key, val in pairs(tbl) do fn_oth(key, val) end end -- Finalize and return a concatenated list local function finalize_and_return_concatenated_list (ctx, lst, len, modsize) if len > 0 then local tmp = ctx.oxfordsep or ctx.lastsep if tmp ~= nil and len > modsize * 2 then lst[len - modsize + 1] = tmp elseif len > modsize and ctx.lastsep ~= nil then lst[len - modsize + 1] = ctx.lastsep end lst[1] = ctx.header or '' if ctx.footer ~= nil then lst[len + 1] = ctx.footer end ctx.text = table.concat(lst) else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end end --[[ Modifiers ]]-- ----------------------------- -- Syntax: #invoke:params|sequential|pipe to library.sequential = function (ctx) if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘sequential’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == -1 then error(modulename .. ': The two directives ‘non-sequential’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end if ctx.sorttype > 0 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ and ‘reassorted’ directives are redundant when followed by ‘sequential’', 0) end ctx.iterfunc = ipairs ctx.subset = 1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|non-sequential|pipe to library['non-sequential'] = function (ctx) if ctx.subset == -1 then error(modulename .. ': The ‘non-sequential’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The two directives ‘sequential’ and ‘non-sequential’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.iterfunc = pairs ctx.subset = -1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|all_sorted|pipe to library.all_sorted = function (ctx) if ctx.sorttype == 1 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end if ctx.sorttype == 2 then error(modulename .. ': The two directives ‘reassorted’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.sorttype = 1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|reassorted|pipe to library.reassorted = function (ctx) if ctx.sorttype == 2 then error(modulename .. ': The ‘reassorted’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘reassorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end if ctx.sorttype == 1 then error(modulename .. ': The two directives ‘sequential’ and ‘reassorted’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.sorttype = 2 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|setting|directives|...|pipe to library.setting = function (ctx) local argc = set_strings(ctx, ctx.pipe, 1) if argc < 2 then error(modulename .. ', ‘setting’: No directive was given', 0) end return context_iterate(ctx, argc + 1) end -- Syntax: #invoke:params|scoring|new parameter name|pipe to library.scoring = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘scoring’: No parameter name was provided', 0) end local retval = 0 for _ in pairs(ctx.params) do retval = retval + 1 end ctx.params[get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = tostring(retval) return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|squeezing|pipe to library.squeezing = function (ctx) local store, indices, tbl, newlen = {}, {}, ctx.params, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then newlen = newlen + 1 indices[newlen] = key store[key] = val tbl[key] = nil end end table.sort(indices) for idx = 1, newlen do tbl[idx] = store[indices[idx]] end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|filling_the_gaps|pipe to library.filling_the_gaps = function (ctx) local tbl, tmp, nmin, nmax, nnums = ctx.params, {}, 1, nil, -1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if nmax == nil then if key < nmin then nmin = key end nmax = key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end nnums = nnums + 1 tmp[key] = val end end if nmax ~= nil and nmax - nmin > nnums then ctx.n_available = ctx.n_available + nmin + nnums - nmax if ctx.n_available < 0 then error(modulename .. ', ‘filling_the_gaps’: It is possible to fill at most ' .. tostring(maxfill) .. ' parameters', 0) end for idx = nmin, nmax, 1 do tbl[idx] = '' end for key, val in pairs(tmp) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|clearing|pipe to library.clearing = function (ctx) local tbl = ctx.params local numerics = {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key] = val tbl[key] = nil end end for key, val in ipairs(numerics) do tbl[key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|cutting|left cut|right cut|pipe to library.cutting = function (ctx) local lcut = tonumber(ctx.pipe[1]) if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename .. ', ‘cutting’: Left cut must be an integer number', 0) end local rcut = tonumber(ctx.pipe[2]) if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename .. ', ‘cutting’: Right cut must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params local len = #tbl if lcut < 0 then lcut = len + lcut end if rcut < 0 then rcut = len + rcut end local tot = lcut + rcut if tot > 0 then local cache = {} if tot >= len then for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end tot = len else for idx = len - rcut + 1, len, 1 do tbl[idx] = nil end for idx = 1, lcut, 1 do tbl[idx] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key > 0 then if key > len then cache[key - tot] = val else cache[key - lcut] = val end tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|cropping|left crop|right crop|pipe to library.cropping = function (ctx) local lcut = tonumber(ctx.pipe[1]) if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename .. ', ‘cropping’: Left crop must be an integer number', 0) end local rcut = tonumber(ctx.pipe[2]) if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename .. ', ‘cropping’: Right crop must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params local nmin local nmax for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if nmin == nil then nmin, nmax = key, key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end end end if nmin ~= nil then local len = nmax - nmin + 1 if lcut < 0 then lcut = len + lcut end if rcut < 0 then rcut = len + rcut end if lcut + rcut - len > -1 then for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then tbl[key] = nil end end elseif lcut + rcut > 0 then for idx = nmax - rcut + 1, nmax do tbl[idx] = nil end for idx = nmin, nmin + lcut - 1 do tbl[idx] = nil end local lshift = nmin + lcut - 1 if lshift > 0 then for idx = lshift + 1, nmax, 1 do tbl[idx - lshift] = tbl[idx] tbl[idx] = nil end end end end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|purging|start offset|length|pipe to library.purging = function (ctx) local idx = tonumber(ctx.pipe[1]) if idx == nil or math.floor(idx) ~= idx then error(modulename .. ', ‘purging’: Start offset must be an integer number', 0) end local len = tonumber(ctx.pipe[2]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘purging’: Length must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params if len < 1 then len = len + table.maxn(tbl) if idx > len then return context_iterate(ctx, 3) end len = len - idx + 1 end ctx.params = copy_table_reduced(tbl, idx, len) return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|backpurging|start offset|length|pipe to library.backpurging = function (ctx) local last = tonumber(ctx.pipe[1]) if last == nil or math.floor(last) ~= last then error(modulename .. ', ‘backpurging’: Start offset must be an integer number', 0) end local len = tonumber(ctx.pipe[2]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘backpurging’: Length must be an integer number', 0) end local idx local tbl = ctx.params if len > 0 then idx = last - len + 1 else for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and (idx == nil or key < idx) then idx = key end end if idx == nil then return context_iterate(ctx, 3) end idx = idx - len if last < idx then return context_iterate(ctx, 3) end len = last - idx + 1 end ctx.params = copy_table_reduced(ctx.params, idx, len) return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|shifting|addend|pipe to library.shifting = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local nshift = tonumber(ctx.pipe[1]) if nshift == nil or nshift == 0 or math.floor(nshift) ~= nshift then error(modulename .. ', ‘shifting’: A non-zero integer number must be provided', 0) end local tbl = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'number' then tbl[key + nshift] = val else tbl[key] = val end end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|reversing_numeric_names|pipe to library.reversing_numeric_names = function (ctx) local tbl, numerics, nmax = ctx.params, {}, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key] = val tbl[key] = nil if key > nmax then nmax = key end end end for key, val in pairs(numerics) do tbl[nmax - key + 1] = val end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|pivoting_numeric_names|pipe to --[[ library.pivoting_numeric_names = function (ctx) local tbl = ctx.params local shift = #tbl + 1 if shift < 2 then return library.reversing_numeric_names(ctx) end local numerics = {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key] = val tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(numerics) do tbl[shift - key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|mirroring_numeric_names|pipe to --[[ library.mirroring_numeric_names = function (ctx) local tbl, numerics = ctx.params, {} local nmax local nmin for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key] = val tbl[key] = nil if nmax == nil then nmin, nmax = key, key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end end end for key, val in pairs(numerics) do tbl[nmax + nmin - key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|swapping_numeric_names|pipe to --[[ library.swapping_numeric_names = function (ctx) local tbl, cache, nsize = ctx.params, {}, 0 local tmp for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then nsize = nsize + 1 cache[nsize] = key end end table.sort(cache) for idx = math.floor(nsize / 2), 1, -1 do tmp = tbl[cache[idx] ] tbl[cache[idx] ] = tbl[cache[nsize - idx + 1] ] tbl[cache[nsize - idx + 1] ] = tmp end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|sorting_sequential_values|[criterion]|pipe to library.sorting_sequential_values = function (ctx) local sortfn if ctx.pipe[1] ~= nil then sortfn = sortfunctions[ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$'] end if sortfn then table.sort(ctx.params, sortfn) else table.sort(ctx.params) end -- i.e. either `false` or `nil` if sortfn == nil then return context_iterate(ctx, 1) end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|splicing|[add to position]|position|increment| -- [number of elements to write]|...|pipe to library.splicing = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params local tmp1 = opts[1] local tmp2 local argc local pos local refp if tmp1 ~= nil then tmp2 = tonumber(tmp1) if tmp2 == nil or math.floor(tmp2) ~= tmp2 then pos, argc, tmp2 = tonumber(opts[2]), 4, tmp1:match'^%s*(.*%S)' if tmp2 ~= nil then refp = position_references[tmp2] if refp == nil then error(modulename .. ', ‘splicing’: ‘' .. tostring(tmp2) .. '’ is not a valid first argument', 0) end else refp = 0 end else pos, argc, refp = tmp2, 3, 0 end else pos, argc, refp = tonumber(opts[2]), 4, 0 end if pos == nil or math.floor(pos) ~= pos then error(modulename .. ', ‘splicing’: The position must be an integer number', 0) end local len = tonumber(opts[argc - 1]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘splicing’: The increment must be an integer number', 0) end if refp == 2 then for _ in ipairs(tbl) do pos = pos + 1 end refp = 0 end tmp1, tmp2 = nil, nil if refp ~= 0 or len ~= 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if tmp1 == nil then tmp1, tmp2 = key, key elseif key < tmp1 then tmp1 = key elseif key > tmp2 then tmp2 = key end end end end if tmp2 == nil then len = 0 elseif refp == 3 then pos = pos + tmp2 elseif refp == 1 then pos = pos + tmp1 end if len > 0 and pos + len > tmp1 and pos <= tmp2 then tbl = copy_table_expanded(tbl, pos, len) elseif len < 0 and pos - len > tmp1 and pos <= tmp2 then tbl = copy_table_reduced(tbl, pos, -len) else tbl = copy_or_ref_table(tbl, tbl ~= ctx.oparams) end ctx.params = tbl tmp1 = tonumber(opts[argc]) if len == 0 and (tmp1 == nil or tmp1 < 1) then error(modulename .. ', ‘splicing’: When the increment is zero the number of elements to add cannot be zero', 0) end if tmp1 == nil or tmp1 < 0 or math.floor(tmp1) ~= tmp1 then return context_iterate(ctx, argc) end tmp2 = argc - pos + 1 for key = pos, pos + tmp1 - 1 do tbl[key] = opts[key + tmp2] end return context_iterate(ctx, argc + tmp1 + 1) end -- Syntax: #invoke:params|imposing|name|value|pipe to library.imposing = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘imposing’: Missing parameter name to impose', 0) end ctx.params[get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = ctx.pipe[2] return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|providing|name|value|pipe to library.providing = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘providing’: Missing parameter name to provide', 0) end local key = get_parameter_name(ctx.pipe[1]) if ctx.params[key] == nil then ctx.params[key] = ctx.pipe[2] end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|discarding|name|[how many]|pipe to library.discarding = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘discarding’: Missing parameter name to discard', 0) end local len = tonumber(ctx.pipe[2]) if len == nil then ctx.params[get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = nil return context_iterate(ctx, 2) end local key = tonumber(ctx.pipe[1]) if key == nil or math.floor(key) ~= key then error(modulename .. ', ‘discarding’: A range was provided, but the initial parameter name is not an integer number', 0) end if len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘discarding’: A range can only be an integer number greater than zero', 0) end for idx = key, key + len - 1 do ctx.params[idx] = nil end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|excluding_non-numeric_names|pipe to library['excluding_non-numeric_names'] = function (ctx) local tmp = ctx.params for key, val in pairs(tmp) do if type(key) ~= 'number' then tmp[key] = nil end end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|excluding_numeric_names|pipe to library.excluding_numeric_names = function (ctx) local tmp = ctx.params for key, val in pairs(tmp) do if type(key) == 'number' then tmp[key] = nil end end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|with_name_matching|target 1|[plain flag 1]|[or] -- |[target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag -- N]|pipe to library.with_name_matching = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_name_matching') local tmp local ptn local tbl = ctx.params local newparams = {} for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then tmp = ptn[1] if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then tmp = tonumber(tmp) end newparams[tmp] = tbl[tmp] else for key, val in pairs(tbl) do if tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then newparams[key] = val end end end end ctx.params = newparams return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|with_name_not_matching|target 1|[plain flag 1] -- |[and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain -- flag N]|pipe to library.with_name_not_matching = function (ctx) local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_name_not_matching') local tbl = ctx.params if nptns == 1 and targets[1][3] then local tmp = targets[1][1] if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then tbl[tonumber(tmp)] = nil else tbl[tmp] = nil end return context_iterate(ctx, argc) end local yesmatch local ptn for key in pairs(tbl) do yesmatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if tostring(key) ~= ptn[1] then yesmatch = false break end elseif not tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then yesmatch = false break end end if yesmatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|with_value_matching|target 1|[plain flag 1]|[or] -- |[target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag -- N]|pipe to library.with_value_matching = function (ctx) local tbl = ctx.params local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_value_matching') local nomatch local ptn for key, val in pairs(tbl) do nomatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if val == ptn[1] then nomatch = false break end elseif val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then nomatch = false break end end if nomatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|with_value_not_matching|target 1|[plain flag 1] -- |[and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain -- flag N]|pipe to library.with_value_not_matching = function (ctx) local tbl = ctx.params local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_value_not_matching') local yesmatch local ptn for key, val in pairs(tbl) do yesmatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if val ~= ptn[1] then yesmatch = false break end elseif not val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then yesmatch = false break end end if yesmatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|trimming_values|pipe to library.trimming_values = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:match'^%s*(.-)%s*$' end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_lowercase|pipe to library.mapping_to_lowercase = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:lower() end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_uppercase|pipe to library.mapping_to_uppercase = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:upper() end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_calling|template name|[call -- style]|[let]|[...][number of additional parameters]|[parameter -- 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to library.mapping_by_calling = function (ctx) local opts = ctx.pipe local tname if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_calling’: No template name was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.values_only) local model = { title = tname, args = margs } value_maps[looptype](ctx.params, margs, karg, varg, function () return ctx.frame:expandTemplate(model) end) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_invoking|module name|function -- name|[call style]|[let]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.mapping_by_invoking = function (ctx) local opts = ctx.pipe local mname local fname if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: No function name was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 2, mapping_styles.values_only) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = margs } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end value_maps[looptype](ctx.params, margs, karg, varg, function () return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) end) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_magic|parser function|[call -- style]|[let]|[...][number of additional arguments]|[argument -- 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.mapping_by_magic = function (ctx) local opts = ctx.pipe local magic if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_magic’: No parser function was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.values_only) value_maps[looptype](ctx.params, margs, karg, varg, function () return ctx.frame:callParserFunction(magic, margs) end) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_replacing|target|replace|[count]|[plain -- flag]|pipe to library.mapping_by_replacing = function (ctx) local ptn, repl, nmax, flg, argc, die = load_replace_args(ctx.pipe, 'mapping_by_replacing') if die then return context_iterate(ctx, argc) end local tbl = ctx.params if flg == 3 then for key, val in pairs(tbl) do if val == ptn then tbl[key] = repl end end else if flg == 2 then -- Copied from Module:String's `str._escapePattern()` ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0') end for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:gsub(ptn, repl, nmax) end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_mixing|mixing string|pipe to library.mapping_by_mixing = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end local mix = ctx.pipe[1] local tbl = ctx.params if mix == '$#' then for key in pairs(tbl) do tbl[key] = tostring(key) end return context_iterate(ctx, 2) end local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(mix) for key, val in pairs(tbl) do for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then cnv[idx] = val else cnv[idx] = tostring(key) end end tbl[key] = table.concat(cnv) end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_names|pipe to --[[ library.mapping_to_names = function (ctx) local tbl = ctx.params for key in pairs(tbl) do tbl[key] = tostring(key) end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_lowercase|pipe to library.renaming_to_lowercase = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'string' then cache[key:lower()] = val else cache[key] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_uppercase|pipe to library.renaming_to_uppercase = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'string' then cache[key:upper()] = val else cache[key] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_sequence|[sort order]|pipe to library.renaming_to_sequence = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tbl = ctx.params local sortfn, argc, do_sort = load_sort_opt(ctx.pipe[1]) local cache local len if do_sort then local words local wl cache, words, len, wl = get_key_list_sorted(tbl, sortfn) for idx = 1, len do cache[idx] = tbl[cache[idx]] end for idx = 1, wl do cache[len + idx] = tbl[words[idx]] end else cache = {} len = 0 for _, val in pairs(tbl) do len = len + 1 cache[len] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_calling|template name|[call -- style]|[let]|[...][number of additional parameters]|[parameter -- 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to library.renaming_by_calling = function (ctx) local opts = ctx.pipe local tname if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_calling’: No template name was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.names_only) local model = { title = tname, args = rargs } map_names(ctx.params, rargs, karg, varg, looptype, function () return ctx.frame:expandTemplate(model) end) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_invoking|module name|function -- name|[call style]|[let]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.renaming_by_invoking = function (ctx) local opts = ctx.pipe local mname local fname if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: No function name was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 2, mapping_styles.names_only) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = rargs } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end map_names(ctx.params, rargs, karg, varg, looptype, function () return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) end) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_magic|parser function|[call -- style]|[let]|[...][number of additional arguments]|[argument -- 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.renaming_by_magic = function (ctx) local opts = ctx.pipe local magic if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_magic’: No parser function was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.names_only) map_names(ctx.params, rargs, karg, varg, looptype, function () return ctx.frame:callParserFunction(magic, rargs) end) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_replacing|target|replace|[count]|[plain -- flag]|pipe to library.renaming_by_replacing = function (ctx) local ptn, repl, nmax, flg, argc, die = load_replace_args(ctx.pipe, 'renaming_by_replacing') if die then return context_iterate(ctx, argc) end local tbl = ctx.params if flg == 3 then ptn = get_parameter_name(ptn) local val = tbl[ptn] if val ~= nil then tbl[ptn] = nil tbl[get_parameter_name(repl)] = val end else if flg == 2 then -- Copied from Module:String's `str._escapePattern()` ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0') end local cache = {} for key, val in pairs(tbl) do steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, tostring(key):gsub(ptn, repl, nmax)) end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_mixing|mixing string|pipe to library.renaming_by_mixing = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end local mix = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$' local cache = {} if mix == '$@' then for _, val in pairs(ctx.params) do cache[get_parameter_name(val)] = val end else local skel, canvas, n_parts = parse_placeholder_string(mix) for key, val in pairs(ctx.params) do for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then canvas[idx] = val else canvas[idx] = tostring(key) end end cache[get_parameter_name(table.concat(canvas))] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_values|pipe to --[[ library.renaming_to_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for _, val in pairs(ctx.params) do cache[val] = val end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|grouping_by_calling|template -- name|[let]|[...]|[number of additional arguments]|[argument -- 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.grouping_by_calling = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts = ctx.pipe local tmp if opts[1] ~= nil then tmp = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tmp == nil then error(modulename .. ', ‘grouping_by_calling’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tmp } local argc tmp, argc = load_child_opts(opts, 2, 0) local gargs = {} for key, val in pairs(tmp) do if type(key) == 'number' and key < 1 then gargs[key - 1] = val else gargs[key] = val end end local groups = make_groups(ctx.params) for gid, group in pairs(groups) do for key, val in pairs(gargs) do group[key] = val end group[0] = gid model.args = group groups[gid] = ctx.frame:expandTemplate(model) end ctx.params = groups return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|parsing|string to parse|[trim flag]|[iteration -- delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to library.parsing = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘parsing’: No string to parse was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc = load_parse_opts(opts, 2, '|', '=') parse_parameter_string(ctx.params, opts[1], isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|reinterpreting|parameter to reinterpret|[trim -- flag]|[iteration delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter -- setter]|[...]|pipe to library.reinterpreting = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘reinterpreting’: No parameter to reinterpret was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc = load_parse_opts(opts, 2, '|', '=') local tbl, tmp = ctx.params, get_parameter_name(opts[1]) local str = tbl[tmp] if str ~= nil then tbl[tmp] = nil parse_parameter_string(tbl, str, isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|evaluating|string to parse|[trim flag]|[iteration -- delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to library.evaluating = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘evaluating’: No string to parse was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc = load_parse_opts(opts, 2, '!', ':') if opts[1]:match'^%s*(.*%S)' == nil then ctx.pipe = copy_or_ref_table(opts, opts ~= ctx.opipe) return context_iterate(ctx, argc) end local new_opts, cache = {}, {} local shift = parse_parameter_string(cache, opts[1], isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) - argc for key, val in pairs(opts) do if type(key) ~= 'number' or key < 1 then new_opts[key] = val elseif key >= argc then new_opts[key + shift] = val end end for key, val in pairs(cache) do new_opts[key] = val end ctx.pipe = new_opts return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mixing_names_and_values|mixing string|pipe to library.mixing_names_and_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter names', 0) end if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename .. ', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter values', 0) end local cache = {} local mix_k, mix_v = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$', ctx.pipe[2] local tmp if mix_k == '$@' and mix_v == '$@' then for _, val in pairs(ctx.params) do cache[get_parameter_name(val)] = val end elseif mix_k == '$@' and mix_v == '$#' then for key, val in pairs(ctx.params) do cache[get_parameter_name(val)] = tostring(key) end elseif mix_k == '$#' and mix_v == '$#' then for key in pairs(ctx.params) do cache[key] = tostring(key) end else local skel_k, cnv_k, n_parts_k = parse_placeholder_string(mix_k) local skel_v, cnv_v, n_parts_v = parse_placeholder_string(mix_v) for key, val in pairs(ctx.params) do tmp = tostring(key) for idx = 2, n_parts_k, 2 do if skel_k[idx] then cnv_k[idx] = val else cnv_k[idx] = tmp end end for idx = 2, n_parts_v, 2 do if skel_v[idx] then cnv_v[idx] = val else cnv_v[idx] = tmp end end cache[get_parameter_name(table.concat(cnv_k))] = table.concat(cnv_v) end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|swapping_names_and_values|pipe to --[[ library.swapping_names_and_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do cache[val] = key end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|combining|new parameter name|[sort order]|setting -- directives|...|pipe to library.combining = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning return context_iterate(ctx, combine_parameters( ctx, function (key, val, kvs) return key .. kvs .. val end, 'combining' ) + 1) end -- Syntax: #invoke:params|combining_values|new parameter name|[sort -- order]|setting directives|...|pipe to library.combining_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning return context_iterate(ctx, combine_parameters( ctx, function (key, val, kvs) return val end, 'combining_values' ) + 1) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_calling|template name|new parameter -- name|pipe to library.combining_by_calling = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tname = ctx.pipe[1] if tname ~= nil then tname = tname:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_calling’: No template name was provided', 0) end if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_calling’: No parameter name was provided', 0) end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[2])] = ctx.frame:expandTemplate{ title = tname, args = ctx.params } } return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_invoking|module name|function name|new -- parameter name|pipe to library.combining_by_invoking = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local mname = ctx.pipe[1] if mname ~= nil then mname = mname:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No module name was provided', 0) end local fname = ctx.pipe[2] if fname ~= nil then fname = fname:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No function name was provided', 0) end if ctx.pipe[3] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No parameter name was provided', 0) end local model = { title = 'Module:' .. mname, args = ctx.params } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[3])] = tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) } return context_iterate(ctx, 4) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_magic|parser function|new parameter -- name|pipe to library.combining_by_magic = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local magic = ctx.pipe[1] if magic ~= nil then magic = magic:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_magic’: No parser function was provided', 0) end if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_magic’: No parameter name was provided', 0) end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[2])] = ctx.frame:callParserFunction(magic, ctx.params) } return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|snapshotting|pipe to library.snapshotting = function (ctx) push_cloned_stack(ctx, ctx.params) return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|remembering|pipe to library.remembering = function (ctx) push_cloned_stack(ctx, ctx.oparams) return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|entering_substack|[new]|pipe to library.entering_substack = function (ctx) local tbl = ctx.params local ncurrparent = ctx.n_parents + 1 if ctx.parents == nil then ctx.parents = { tbl } else ctx.parents[ncurrparent] = tbl end ctx.n_parents = ncurrparent if ctx.pipe[1] ~= nil and ctx.pipe[1]:match'^%s*new%s*$' then ctx.params = {} return context_iterate(ctx, 2) end local currsnap = ctx.n_children if currsnap > 0 then ctx.params = ctx.children[currsnap] ctx.children[currsnap] = nil ctx.n_children = currsnap - 1 else local newparams = {} for key, val in pairs(tbl) do newparams[key] = val end ctx.params = newparams end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|pulling|parameter name|pipe to library.pulling = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘pulling’: No parameter to pull was provided', 0) end local parent local tmp = ctx.n_parents if tmp < 1 then parent = ctx.oparams else parent = ctx.parents[tmp] end tmp = get_parameter_name(opts[1]) if parent[tmp] ~= nil then ctx.params[tmp] = parent[tmp] end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|detaching_substack|pipe to library.detaching_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘detaching_substack’: No substack has been created', 0) end local parent = ctx.parents[ncurrparent] for key in pairs(ctx.params) do parent[key] = nil end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|dropping_substack|pipe to library.dropping_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘dropping_substack’: No substack has been created', 0) end ctx.params = ctx.parents[ncurrparent] ctx.parents[ncurrparent] = nil ctx.n_parents = ncurrparent - 1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|leaving_substack|pipe to library.leaving_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘leaving_substack’: No substack has been created', 0) end local currsnap = ctx.n_children + 1 if ctx.children == nil then ctx.children = { ctx.params } else ctx.children[currsnap] = ctx.params end ctx.params = ctx.parents[ncurrparent] ctx.parents[ncurrparent] = nil ctx.n_parents = ncurrparent - 1 ctx.n_children = currsnap return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|merging_substack|pipe to library.merging_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘merging_substack’: No substack has been created', 0) end local parent = ctx.parents[ncurrparent] local child = ctx.params ctx.params = parent ctx.parents[ncurrparent] = nil ctx.n_parents = ncurrparent - 1 for key, val in pairs(child) do parent[key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|flushing|pipe to library.flushing = function (ctx) if ctx.n_children < 1 then error(modulename .. ', ‘flushing’: There are no substacks to flush', 0) end local parent = ctx.params local currsnap = ctx.n_children for key, val in pairs(ctx.children[currsnap]) do parent[key] = val end ctx.children[currsnap] = nil ctx.n_children = currsnap - 1 return context_iterate(ctx, 1) end --[[ Functions ]]-- ----------------------------- -- Syntax: #invoke:params|count library.count = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables! local retval = 0 for _ in ctx.iterfunc(ctx.params) do retval = retval + 1 end if ctx.subset == -1 then retval = retval - #ctx.params end ctx.text = retval return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_call|template name|[prepend 1]|[prepend 2] -- |[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n=value -- n]|[...] library.concat_and_call = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local opts = ctx.pipe local tname if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_call’: No template name was provided', 0) end remove_numeric_keys(opts, 1, 1) ctx.text = ctx.frame:expandTemplate{ title = tname, args = concat_params(ctx) } return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_invoke|module name|function name|[prepend -- 1]|[prepend 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named -- item n=value n]|[...] library.concat_and_invoke = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local opts = ctx.pipe local mname local fname if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: No function name was provided', 0) end remove_numeric_keys(opts, 1, 2) local mfunc = require('Module:' .. mname)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end ctx.text = mfunc(ctx.frame:newChild{ title = 'Module:' .. mname, args = concat_params(ctx) }) return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_magic|parser function|[prepend 1]|[prepend -- 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n= -- value n]|[...] library.concat_and_magic = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local opts = ctx.pipe local magic if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_magic’: No parser function was provided', 0) end remove_numeric_keys(opts, 1, 1) ctx.text = ctx.frame:callParserFunction(magic, concat_params(ctx)) return false end -- Syntax: #invoke:params|value_of|parameter name library.value_of = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables! local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘value_of’: No parameter name was provided', 0) end local val local key = opts[1]:match'^%s*(.-)%s*$' if key == '0' or key:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then key = tonumber(key) val = ctx.params[key] -- No worries: #ctx.params is unused when the modifier is in -- first position (and therefore `ctx.params` is a metatable) if val ~= nil and ( ctx.subset ~= -1 or key > #ctx.params or key < 1 ) and ( ctx.subset ~= 1 or (key <= #ctx.params and key > 0) ) then ctx.text = (ctx.header or '') .. val .. (ctx.footer or '') else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end else val = ctx.params[key] if ctx.subset ~= 1 and val ~= nil then ctx.text = (ctx.header or '') .. val .. (ctx.footer or '') else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end end return false end -- Syntax: #invoke:params|list library.list = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or '' flush_params( ctx, function (key, val) ret[nss + 1] = pps ret[nss + 2] = key ret[nss + 3] = kvs ret[nss + 4] = val nss = nss + 4 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4) return false end -- Syntax: #invoke:params|list_values library.list_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! -- NOTE: `library.coins()` and `library.unique_coins()` rely on us local ret, nss, pps = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params( ctx, function (key, val) ret[nss + 1] = pps ret[nss + 2] = val nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|list_maybe_with_names library.list_maybe_with_names = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or '' mixed_flush_params( ctx, function (key, val) ret[nss + 1] = pps ret[nss + 2] = '' ret[nss + 3] = '' ret[nss + 4] = val nss = nss + 4 end, function (key, val) ret[nss + 1] = pps ret[nss + 2] = key ret[nss + 3] = kvs ret[nss + 4] = val nss = nss + 4 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4) return false end -- Syntax: #invoke:params|coins|[first coin = value 1]|[second coin = value -- 2]|[...]|[last coin = value N] --[[ library.coins = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = opts[get_parameter_name(val)] end return library.list_values(ctx) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|unique_coins|[first coin = value 1]|[second coin = -- value 2]|[...]|[last coin = value N] library.unique_coins = function (ctx) local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params local tmp for key, val in pairs(tbl) do tmp = get_parameter_name(val) tbl[key] = opts[tmp] opts[tmp] = nil end return library.list_values(ctx) end -- Syntax: #invoke:params|for_each|wikitext library.for_each = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local ret, nss, pps, txt = {}, 0, ctx.itersep or '', ctx.pipe[1] or '' local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(txt) flush_params( ctx, function (key, val) for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then cnv[idx] = val else cnv[idx] = tostring(key) end end ret[nss + 1] = pps ret[nss + 2] = table.concat(cnv) nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each|template name|[append 1]|[append 2] -- |[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each = function (ctx) local opts = ctx.pipe local tname if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tname, args = opts } local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' table.insert(opts, 1, true) flush_params( ctx, function (key, val) opts[1] = key opts[2] = val ret[nss + 1] = ccs ret[nss + 2] = ctx.frame:expandTemplate(model) nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|invoke_for_each|module name|module function|[append -- 1]|[append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...] -- |[named param n=value n]|[...] library.invoke_for_each = function (ctx) local opts = ctx.pipe local mname local fname if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each’: No function name was provided', 0) end local model = { title = 'Module:' .. mname, args = opts } local mfunc = require(model.title)[fname] local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params( ctx, function (key, val) opts[1] = key opts[2] = val ret[nss + 1] = ccs ret[nss + 2] = mfunc(ctx.frame:newChild(model)) nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|magic_for_each|parser function|[append 1]|[append 2] -- |[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.magic_for_each = function (ctx) local opts = ctx.pipe local magic if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘magic_for_each’: No parser function was provided', 0) end local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' table.insert(opts, 1, true) flush_params( ctx, function (key, val) opts[1] = key opts[2] = val ret[nss + 1] = ccs ret[nss + 2] = ctx.frame:callParserFunction(magic, opts) nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each_value|template name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each_value = function (ctx) local opts = ctx.pipe local tname if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each_value’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tname, args = opts } local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params( ctx, function (key, val) opts[1] = val ret[nss + 1] = ccs ret[nss + 2] = ctx.frame:expandTemplate(model) nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|invoke_for_each_value|module name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.invoke_for_each_value = function (ctx) local opts = ctx.pipe local mname local fname if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each_value’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each_value’: No function name was provided', 0) end local model = { title = 'Module:' .. mname, args = opts } local mfunc = require(model.title)[fname] local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' remove_numeric_keys(opts, 1, 1) flush_params( ctx, function (key, val) opts[1] = val ret[nss + 1] = ccs ret[nss + 2] = mfunc(ctx.frame:newChild(model)) nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|magic_for_each_value|parser function|[append 1] -- |[append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named -- param n=value n]|[...] library.magic_for_each_value = function (ctx) local opts = ctx.pipe local magic if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘magic_for_each_value’: No parser function was provided', 0) end local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params( ctx, function (key, val) opts[1] = val ret[nss + 1] = ccs ret[nss + 2] = ctx.frame:callParserFunction(magic, opts) nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each_group|template name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each_group = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables! local tmp if ctx.pipe[1] ~= nil then tmp = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tmp == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each_group’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tmp } local opts, ret, nss, ccs = {}, {}, 0, ctx.itersep or '' for key, val in pairs(ctx.pipe) do if type(key) == 'number' then opts[key - 1] = val else opts[key] = val end end ctx.pipe = opts ctx.params = make_groups(ctx.params) flush_params( ctx, function (gid, group) for key, val in pairs(opts) do group[key] = val end group[0] = gid model.args = group ret[nss + 1] = ccs ret[nss + 2] = ctx.frame:expandTemplate(model) nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end --- --- --- PUBLIC ENVIRONMENT --- --- ________________________________ --- --- --- --[[ First-position-only modifiers ]]-- --------------------------------------- -- Syntax: #invoke:params|new|pipe to static_iface.new = function (child_frame) local ctx = context_new(child_frame) ctx.pipe = copy_or_ref_table(ctx.opipe, false) ctx.params = {} main_loop(ctx, context_iterate(ctx, 1)) return ctx.text end --[[ First-position-only functions ]]-- --------------------------------------- -- Syntax: #invoke:params|self static_iface.self = function (frame) return frame:getParent():getTitle() end --[[ Public metatable of functions ]]-- --------------------------------------- return setmetatable({}, { __index = function (_, query) local fname = query:match'^%s*(.*%S)' if fname == nil then error(modulename .. ': You must specify a function to call', 0) end local func = static_iface[fname] if func ~= nil then return func end func = library[fname] if func == nil then error(modulename .. ': The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end return function (child_frame) local ctx = context_new(child_frame) ctx.pipe = copy_or_ref_table(ctx.opipe, refpipe[fname]) ctx.params = copy_or_ref_table(ctx.oparams, refparams[fname]) main_loop(ctx, func) return ctx.text end end }) fdgmy2j5zj2k25i8s1rqr5wi8hre2zs 0 99227 388122 387389 2026-06-23T13:52:45Z KaleemBot 10779 خودڪار: [[زمرو:1968ع جون پيدائشون]] جو اضافو + ترتيب 388122 wikitext text/x-wiki {{For|پيراگوئي جي اولمپڪ ايٿليٽ|نتاليا ٽوليڊو (ايٿليٽ)}} '''نتاليا ٽوليڊو پاز''' (پيدائش 1968ع) ميڪسيڪو جي هڪ شاعره آهي جيڪي [[اسپيني ٻولي|اسپيني]] ۽ زپوٽيڪ بولين ۾ لکندي آهي. سندس ڪم زپوٽيڪ ٻولي ۾ دلچسپي کي بحال ڪرڻ ۾ مدد ڪيو آهي.<ref name=":1">{{Cite journal|url=http://www.letralia.com/118/1112nezahualcoyotl.htm|title=Entregan premio Nezahualcóyotl a la poeta Natalia Toledo Paz|date=22 November 2004|journal=Letralia: Teirra de Letras|access-date=15 December 2015|issue=118|issn=1856-7983|language=es}}</ref> آئيڊا ڪوزلوسڪا-ڊي چوي ٿي ته نتاليا ٽوليڊو "ميڪسيڪو جي مادري ٻولين ۾ سڀ کان وڌيڪ تسليم ٿيل همعصر شاعرن مان هڪ آهي." <ref name=":2">{{Cite book |last=Kozlowska-Day |first=Ida |title=Global Issues in Contemporary Hispanic Women's Writing: Shaping Gender, the Environment, and Politics |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=9780415626941 |editor-last=Lopez |editor-first=Francisca |location=New York |pages=140–142 |chapter=The Ecological Dimension of Natalia Toledo Paz's Poetry |chapter-url=https://books.google.com/books?id=I1RWyk2PwEgC&dq=%22natalia%20toledo%20paz%22&pg=PA141}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شاعرائون]] [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي شاعرائون]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي شخصيتون]] [[زمرو:نتاليا ٽوليڊو]] [[زمرو:1968ع جون پيدائشون]] mqq0oka894fbjnny37zb17jt0dtqsjv 0 99436 388123 388062 2026-06-23T14:13:36Z Memon2025 21315 /* */ 388123 wikitext text/x-wiki [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي مسجد]] [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذليه|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. == حوالا == [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[زمرو:شام]] 0oxr2cblq25ext848z156mmnmxuekry 388124 388123 2026-06-23T14:14:50Z Memon2025 21315 /* */ 388124 wikitext text/x-wiki [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي مسجد]] [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. == حوالا == [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[زمرو:شام]] 5rz36khft6grou1hygpibpsx1c72kgd 388125 388124 2026-06-23T14:42:58Z Memon2025 21315 388125 wikitext text/x-wiki [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي مسجد]] [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ, شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت, بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب, جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي, خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن, جزيه جي ادائيگي سان, پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي, جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا, پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== ==سني اسلام== ==شيعه اسلام== ==علوي== ==اسماعيلي== ==نصيري== ==قرآنيه== ==ٻيا== ===دروز=== ===احمديه=== ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام}} * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام * اسلام جو ڦهلاءُ * ليونٽ جون مسلمان فتحون * شام ۾ مسجدن جي فهرست * وچ اوڀر ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== ==ٻاهرين لنڪس== [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] q9js6vzm247amxxum79788zorx8cyhg 388126 388125 2026-06-23T14:43:50Z Memon2025 21315 /* پڻ ڏسو */ 388126 wikitext text/x-wiki [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي مسجد]] [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ, شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت, بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب, جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي, خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن, جزيه جي ادائيگي سان, پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي, جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا, پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== ==سني اسلام== ==شيعه اسلام== ==علوي== ==اسماعيلي== ==نصيري== ==قرآنيه== ==ٻيا== ===دروز=== ===احمديه=== ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام * اسلام جو ڦهلاءُ * ليونٽ جون مسلمان فتحون * شام ۾ مسجدن جي فهرست * وچ اوڀر ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== ==ٻاهرين لنڪس== [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] pxnf72d2di1vrd43193tmss9jgt4x2p 388127 388126 2026-06-23T14:46:23Z Memon2025 21315 /* ٻاهرين لنڪس */ 388127 wikitext text/x-wiki [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي مسجد]] [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ, شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت, بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب, جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي, خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن, جزيه جي ادائيگي سان, پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي, جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا, پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== ==سني اسلام== ==شيعه اسلام== ==علوي== ==اسماعيلي== ==نصيري== ==قرآنيه== ==ٻيا== ===دروز=== ===احمديه=== ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام * اسلام جو ڦهلاءُ * ليونٽ جون مسلمان فتحون * شام ۾ مسجدن جي فهرست * وچ اوڀر ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] 91x05te9bajcyl41xn4cgvfry8pqhcc 388128 388127 2026-06-23T14:47:37Z Memon2025 21315 388128 wikitext text/x-wiki [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي مسجد]] [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ, شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت, بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب, جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي, خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن, جزيه جي ادائيگي سان, پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي, جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا, پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== ==سني اسلام== ==شيعه اسلام== ==علوي== ==اسماعيلي== ==نصيري== ==قرآنيه== ==ٻيا== ===دروز=== ===احمديه=== ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام * اسلام جو ڦهلاءُ * ليونٽ جون مسلمان فتحون * شام ۾ مسجدن جي فهرست * وچ اوڀر ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] kx3ias8b79tgb8ke8q3lhib3907sgf6 388129 388128 2026-06-23T14:50:52Z Memon2025 21315 /* سرڪاري مردم شماري */ 388129 wikitext text/x-wiki [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي مسجد]] [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ, شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت, بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب, جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي, خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن, جزيه جي ادائيگي سان, پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي, جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا, پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== ===Sects=== [[Albert Hourani]] published statistics from a general census of Syria in 1943 giving details of religious groups of the population and the rate of growth of each (citizens were not allowed to declare their ethnicity or mother tongue): {| class="wikitable sortable" ! !1943 census<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name=Hourani>{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 census<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> !Growth<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> |- | [[Sunnis]] || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | [[Shias]] (Twelvers)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | [[Alawites]] || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | [[Ismailis]] || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | [[Druze]] || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | [[Quranist]] || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | Total Muslims || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} ==سني اسلام== ==شيعه اسلام== ==علوي== ==اسماعيلي== ==نصيري== ==قرآنيه== ==ٻيا== ===دروز=== ===احمديه=== ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام * اسلام جو ڦهلاءُ * ليونٽ جون مسلمان فتحون * شام ۾ مسجدن جي فهرست * وچ اوڀر ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] n234zl94yl4pi53kh8yd26yzmr7li8t 388130 388129 2026-06-23T16:23:39Z Memon2025 21315 /* Sects */ 388130 wikitext text/x-wiki [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي مسجد]] [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ, شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت, بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب, جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي, خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن, جزيه جي ادائيگي سان, پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي, جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا, پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): statistics from a general census of Syria in 1943 giving details of religious groups of the population and the rate of growth of each (citizens were not allowed to declare their ethnicity or mother tongue): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | || 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | [[Alawites]] || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | [[Ismailis]] || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | [[Druze]] || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | [[Quranist]] || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | . . علوي. اسماعيلي. دروز. قرآن پرست. ڪل مسلمان. || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} ==سني اسلام== ==شيعه اسلام== ==علوي== ==اسماعيلي== ==نصيري== ==قرآنيه== ==ٻيا== ===دروز=== ===احمديه=== ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام * اسلام جو ڦهلاءُ * ليونٽ جون مسلمان فتحون * شام ۾ مسجدن جي فهرست * وچ اوڀر ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] l4grnx2afdkqjiqy28xdnz3705bmiwn 388131 388130 2026-06-23T16:25:43Z Memon2025 21315 /* فرقا */ 388131 wikitext text/x-wiki [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي مسجد]] [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ, شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت, بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب, جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي, خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن, جزيه جي ادائيگي سان, پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي, جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا, پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | علوي || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} ==سني اسلام== ==شيعه اسلام== ==علوي== ==اسماعيلي== ==نصيري== ==قرآنيه== ==ٻيا== ===دروز=== ===احمديه=== ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام * اسلام جو ڦهلاءُ * ليونٽ جون مسلمان فتحون * شام ۾ مسجدن جي فهرست * وچ اوڀر ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] 08auqz3sr1pulznxhfi5djnkurh7hfb 388132 388131 2026-06-23T16:27:55Z Memon2025 21315 388132 wikitext text/x-wiki [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي مسجد]] [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ, شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت, بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب, جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي, خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن, جزيه جي ادائيگي سان, پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي, جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا, پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | علوي || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|The [[Great Mosque of Aleppo]] was built by the [[Umayyad Caliphate|Umayyads]].]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|The [[Great Mosque of Maarrat al-Numan]] is a 12th-century [[Ayyubid]]-era mosque.]] The largest religious group in Syria is the [[Sunni Muslims]]. The majority are formed of indigenous [[Syrian]] but there is also a significant number of Sunni [[Kurds in Syria|Kurds]], [[Syrian Turkmen|Turkmen/Turkoman]], and [[Circassians in Syria|Circassians]], as well as refugees who have arrived in the country, such as [[Iraqis]] and [[Palestinians]]. Sunnis follow nearly all occupations, belong to all social groups and nearly every political party, and live in all parts of the country. All the largest cities and thirteen out of the fourteen governorates’ capitals of the country had a Sunni majority, except for the governorate and city of [[Suwayda]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> ===Arabs=== The [[Arabs]] form the largest Sunni Muslim community in the country.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that approximately 60% of the country was formed of [[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslims.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991>{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> More recently, Dr. Pierre Beckouche also said that the Arab Sunni Muslims formed 60% of the population, including 500,000 Palestinian refugees.<ref name=Pierre>{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> Some Muslim minorities in Syria have been [[Arabized]] to some degree, particularly the smaller ethnic groups (such as the [[Albanians in Syria|Albanians]], [[Bosnians]], [[Cretan Muslims]], [[Pashtuns]], [[Iranians in Syria|Persians]], etc.), but also some members of the larger minorities, such as the Kurds and Turkmen.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> ===Kurds=== {{main|Kurds in Syria}} The [[Kurds in Syria]] are the second largest ethnic group in the country (forming around 10.6% of the population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> The majority live in the northeast, bordering on [[Iraq]] and [[Turkey]]. There are also smaller Kurdish communities in central Syria, followed by [[Kobanî]] and [[Afrin, Syria|Afrin]]. In the capital of Damascus they are [[Arabized]] and do not speak [[Kurdish language|Kurdish]] very well.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Kurds formed 8.3% of the population.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> By 1979 Dr. [[Nikolaos van Dam]] claimed that the Syrian Kurds (forming 8.5% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam>{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Kurds formed 9% of the population in 1988,<ref name=Munson>{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> whilst Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that they formed 8.5% in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Kurds have increased. For example, Dr. Pierre Beckouche has said that before 2011 the Sunni Muslim Kurds formed 9-10% of the country's population.<ref name=Pierre/> ===Turkmen=== {{main|Syrian Turkmen}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|The [[Nabi Habeel Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] The [[Turkish language|Turkish]]-speaking [[Syrian Turkmen|Turkmen]] are the third largest ethnic group in the country (approximately 4% to 5% of the country's population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> They mainly live in the urban centres and countryside of the following six governorates: the [[Aleppo Governorate]], the [[Damascus Governorate]], the [[Homs Governorate]], the [[Hama Governorate]], the [[Latakia Governorate]] and the [[Quneitra Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The [[Al-Adiliyah Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population.<ref name="Ma'oz"/> According to Dr. [[Nikolaos van Dam]] the Syrian Turkmen/Turkoman (forming 3% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam/> Similarly, Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population in 1988,<ref name=Munson/> as did Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Turkmen has increased. For example, Dr. Pierre Beckouche said that before 2011 the Sunni Muslim Turkmen/Turkoman formed 4% of the country's population.<ref name=Pierre/> However, the Sunni Turkmen population is believed to be considerably higher if [[Arabized]] Turkmen are also taken into consideration (i.e. [[Arabic language|Arabic]]-speaking Turkmen who no longer speak their mother tongue), and some estimates indicate that the total Turkmen population (who are mostly Sunni) might be the second biggest group in the country, outnumbering the Kurds.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ===Circassians=== {{main|Circassians in Syria}} Most [[Circassians in Syria]] are Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> They form the fifth largest ethnic group in the country but the fourth largest Sunni Muslim community in Syria. They live mostly in three Syrian governorates: [[Hama Governorate|Hama]], [[Homs Governorate|Homs]], and [[Quneitra Governorate|Quneitra]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that less than 1% of the country was formed of Sunni Muslim Circassians.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Circassians has increased. For example, a more recent estimate suggested that Sunni Circassians formed 1.5% of Syria's population.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ==شيعه اسلام== ==علوي== ==اسماعيلي== ==نصيري== ==قرآنيه== ==ٻيا== ===دروز=== ===احمديه=== ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام * اسلام جو ڦهلاءُ * ليونٽ جون مسلمان فتحون * شام ۾ مسجدن جي فهرست * وچ اوڀر ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] df2di8bvp2i2ptl4y07mtw38sznhj5k 388133 388132 2026-06-23T16:29:33Z Memon2025 21315 /* شيعه اسلام */ 388133 wikitext text/x-wiki [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي مسجد]] [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ, شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت, بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب, جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي, خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن, جزيه جي ادائيگي سان, پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي, جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا, پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | علوي || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|The [[Great Mosque of Aleppo]] was built by the [[Umayyad Caliphate|Umayyads]].]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|The [[Great Mosque of Maarrat al-Numan]] is a 12th-century [[Ayyubid]]-era mosque.]] The largest religious group in Syria is the [[Sunni Muslims]]. The majority are formed of indigenous [[Syrian]] but there is also a significant number of Sunni [[Kurds in Syria|Kurds]], [[Syrian Turkmen|Turkmen/Turkoman]], and [[Circassians in Syria|Circassians]], as well as refugees who have arrived in the country, such as [[Iraqis]] and [[Palestinians]]. Sunnis follow nearly all occupations, belong to all social groups and nearly every political party, and live in all parts of the country. All the largest cities and thirteen out of the fourteen governorates’ capitals of the country had a Sunni majority, except for the governorate and city of [[Suwayda]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> ===Arabs=== The [[Arabs]] form the largest Sunni Muslim community in the country.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that approximately 60% of the country was formed of [[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslims.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991>{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> More recently, Dr. Pierre Beckouche also said that the Arab Sunni Muslims formed 60% of the population, including 500,000 Palestinian refugees.<ref name=Pierre>{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> Some Muslim minorities in Syria have been [[Arabized]] to some degree, particularly the smaller ethnic groups (such as the [[Albanians in Syria|Albanians]], [[Bosnians]], [[Cretan Muslims]], [[Pashtuns]], [[Iranians in Syria|Persians]], etc.), but also some members of the larger minorities, such as the Kurds and Turkmen.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> ===Kurds=== {{main|Kurds in Syria}} The [[Kurds in Syria]] are the second largest ethnic group in the country (forming around 10.6% of the population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> The majority live in the northeast, bordering on [[Iraq]] and [[Turkey]]. There are also smaller Kurdish communities in central Syria, followed by [[Kobanî]] and [[Afrin, Syria|Afrin]]. In the capital of Damascus they are [[Arabized]] and do not speak [[Kurdish language|Kurdish]] very well.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Kurds formed 8.3% of the population.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> By 1979 Dr. [[Nikolaos van Dam]] claimed that the Syrian Kurds (forming 8.5% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam>{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Kurds formed 9% of the population in 1988,<ref name=Munson>{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> whilst Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that they formed 8.5% in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Kurds have increased. For example, Dr. Pierre Beckouche has said that before 2011 the Sunni Muslim Kurds formed 9-10% of the country's population.<ref name=Pierre/> ===Turkmen=== {{main|Syrian Turkmen}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|The [[Nabi Habeel Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] The [[Turkish language|Turkish]]-speaking [[Syrian Turkmen|Turkmen]] are the third largest ethnic group in the country (approximately 4% to 5% of the country's population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> They mainly live in the urban centres and countryside of the following six governorates: the [[Aleppo Governorate]], the [[Damascus Governorate]], the [[Homs Governorate]], the [[Hama Governorate]], the [[Latakia Governorate]] and the [[Quneitra Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The [[Al-Adiliyah Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population.<ref name="Ma'oz"/> According to Dr. [[Nikolaos van Dam]] the Syrian Turkmen/Turkoman (forming 3% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam/> Similarly, Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population in 1988,<ref name=Munson/> as did Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Turkmen has increased. For example, Dr. Pierre Beckouche said that before 2011 the Sunni Muslim Turkmen/Turkoman formed 4% of the country's population.<ref name=Pierre/> However, the Sunni Turkmen population is believed to be considerably higher if [[Arabized]] Turkmen are also taken into consideration (i.e. [[Arabic language|Arabic]]-speaking Turkmen who no longer speak their mother tongue), and some estimates indicate that the total Turkmen population (who are mostly Sunni) might be the second biggest group in the country, outnumbering the Kurds.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ===Circassians=== {{main|Circassians in Syria}} Most [[Circassians in Syria]] are Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> They form the fifth largest ethnic group in the country but the fourth largest Sunni Muslim community in Syria. They live mostly in three Syrian governorates: [[Hama Governorate|Hama]], [[Homs Governorate|Homs]], and [[Quneitra Governorate|Quneitra]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that less than 1% of the country was formed of Sunni Muslim Circassians.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Circassians has increased. For example, a more recent estimate suggested that Sunni Circassians formed 1.5% of Syria's population.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|The [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|Sayyidah Zaynab Mosque]] is believed to contain the grave of [[Zaynab bint Ali|Zaynab]] and is a pilgrimage site for Shia Muslims.]] The first largest sect of Islam practiced in the country is the [[Shia]] branch; this includes Ismailis and Twelvers. Before 2011, they formed a sizeable minority.<ref name=Pierre/> These Muslim sects also include diverse ethnic groups, which included: the Arabs, Kurds, Turkmen, and other smaller communities. === Ismailis === {{main|Ismaili}} The Shia [[Isma'ilism|Ismailis]] form the largest branch of [[Shia Islam]] in Syria, forming 3% of Syria's population. The split from the greater branch occurred over the recognition of the Seventh Imam. Shia Ismailis believe that [[Ja'far al-Sadiq]], the Sixth Imam, appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]] to be the Seventh Imam, a line that continues unbroken to the present day, the office currently sitting with His Highness the [[Aga Khan]]. The Shia [[Ithna Asharia]], however, believe that Jafar appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]]'s brother [[Musa al Kadhim]] to be the Seventh Imam, a line of Imamat that ended with the 12th Imam of the Ithna Asharia. Little is known of the early history of the sect, but it was firmly established by the end of the ninth century. From 969 to 1171, an Ismaili dynasty, the [[Fatimid Caliphate|Fatimids]], ruled as caliphs in Egypt. The Ismaili power in Syria was stamped out by the [[Mamluk Sultanate (Cairo)|Mamluk dynasty]] of Egypt, after the former offered the Crusaders their allegiance and conversion to Christianity – which were rejected by the [[Knights Templar]].<ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> Ismailis are divided into two major groups: the [[Mustali]] and the [[Nizari]]. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|The [[Sayyidah Ruqayya Mosque]] was built in 1985 and exhibits a modern version of Iranian architecture.]] According to Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch the Ismailis formed 1.5% of the country's population in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> They mainly in live in two governorates: in the [[Hama Governorate]] the Ismailis mainly live in the city of [[Salamiyah]], which is considered to be the "Ismaili capital". They also live in the city of [[Masyaf]] and in the surrounding countryside, as well as a small minority living in the city of [[Hama]]. In addition, Ismailis also live in the [[Tartus Governorate]], particularly in the town of [[Qadmus]] and its surrounding countryside and in the district and villages of [[Khawabi|Nahr al-Khawabi]].<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> === Twelver === {{main|Twelvers}} Forming the smallest of the Islamic sects in Syria at 2%, the [[Twelver]] [[Shia]] play only a minor role in Syrian politics. In religious affairs, they look to Shia centers in [[Iraq]], especially [[Karbala]] and [[Najaf]], and to [[Iran]]. However, [[Iranian Revolution|Iran's 1979 Islamic Revolution]] and Syria's alliance with Iran in its war with Iraq, have elevated the prestige of Syria's Shia minority. As hundreds of Iranian tourists began to visit Damascus each week, the Shia shrine of the [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|tomb of Sayyida Zaynab]], granddaughter of Muhammad, located in Al-Ghutah outside Damascus, became a major pilgrimage destination, replacing those areas no longer accessible in Iraq. Moreover, the Syrian Shia Twelvers have close links to the [[Lebanese Shia Muslims|Shia Twelvers in Lebanon]].<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ==علوي== ==اسماعيلي== ==نصيري== ==قرآنيه== ==ٻيا== ===دروز=== ===احمديه=== ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام * اسلام جو ڦهلاءُ * ليونٽ جون مسلمان فتحون * شام ۾ مسجدن جي فهرست * وچ اوڀر ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] js9wc8wek1x4v0cxpuiazjuj4cjkcwl 388134 388133 2026-06-23T16:31:33Z Memon2025 21315 /* Alawites */ 388134 wikitext text/x-wiki [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي مسجد]] [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ, شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت, بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب, جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي, خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن, جزيه جي ادائيگي سان, پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي, جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا, پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | علوي || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|The [[Great Mosque of Aleppo]] was built by the [[Umayyad Caliphate|Umayyads]].]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|The [[Great Mosque of Maarrat al-Numan]] is a 12th-century [[Ayyubid]]-era mosque.]] The largest religious group in Syria is the [[Sunni Muslims]]. The majority are formed of indigenous [[Syrian]] but there is also a significant number of Sunni [[Kurds in Syria|Kurds]], [[Syrian Turkmen|Turkmen/Turkoman]], and [[Circassians in Syria|Circassians]], as well as refugees who have arrived in the country, such as [[Iraqis]] and [[Palestinians]]. Sunnis follow nearly all occupations, belong to all social groups and nearly every political party, and live in all parts of the country. All the largest cities and thirteen out of the fourteen governorates’ capitals of the country had a Sunni majority, except for the governorate and city of [[Suwayda]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> ===Arabs=== The [[Arabs]] form the largest Sunni Muslim community in the country.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that approximately 60% of the country was formed of [[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslims.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991>{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> More recently, Dr. Pierre Beckouche also said that the Arab Sunni Muslims formed 60% of the population, including 500,000 Palestinian refugees.<ref name=Pierre>{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> Some Muslim minorities in Syria have been [[Arabized]] to some degree, particularly the smaller ethnic groups (such as the [[Albanians in Syria|Albanians]], [[Bosnians]], [[Cretan Muslims]], [[Pashtuns]], [[Iranians in Syria|Persians]], etc.), but also some members of the larger minorities, such as the Kurds and Turkmen.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> ===Kurds=== {{main|Kurds in Syria}} The [[Kurds in Syria]] are the second largest ethnic group in the country (forming around 10.6% of the population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> The majority live in the northeast, bordering on [[Iraq]] and [[Turkey]]. There are also smaller Kurdish communities in central Syria, followed by [[Kobanî]] and [[Afrin, Syria|Afrin]]. In the capital of Damascus they are [[Arabized]] and do not speak [[Kurdish language|Kurdish]] very well.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Kurds formed 8.3% of the population.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> By 1979 Dr. [[Nikolaos van Dam]] claimed that the Syrian Kurds (forming 8.5% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam>{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Kurds formed 9% of the population in 1988,<ref name=Munson>{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> whilst Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that they formed 8.5% in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Kurds have increased. For example, Dr. Pierre Beckouche has said that before 2011 the Sunni Muslim Kurds formed 9-10% of the country's population.<ref name=Pierre/> ===Turkmen=== {{main|Syrian Turkmen}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|The [[Nabi Habeel Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] The [[Turkish language|Turkish]]-speaking [[Syrian Turkmen|Turkmen]] are the third largest ethnic group in the country (approximately 4% to 5% of the country's population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> They mainly live in the urban centres and countryside of the following six governorates: the [[Aleppo Governorate]], the [[Damascus Governorate]], the [[Homs Governorate]], the [[Hama Governorate]], the [[Latakia Governorate]] and the [[Quneitra Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The [[Al-Adiliyah Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population.<ref name="Ma'oz"/> According to Dr. [[Nikolaos van Dam]] the Syrian Turkmen/Turkoman (forming 3% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam/> Similarly, Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population in 1988,<ref name=Munson/> as did Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Turkmen has increased. For example, Dr. Pierre Beckouche said that before 2011 the Sunni Muslim Turkmen/Turkoman formed 4% of the country's population.<ref name=Pierre/> However, the Sunni Turkmen population is believed to be considerably higher if [[Arabized]] Turkmen are also taken into consideration (i.e. [[Arabic language|Arabic]]-speaking Turkmen who no longer speak their mother tongue), and some estimates indicate that the total Turkmen population (who are mostly Sunni) might be the second biggest group in the country, outnumbering the Kurds.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ===Circassians=== {{main|Circassians in Syria}} Most [[Circassians in Syria]] are Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> They form the fifth largest ethnic group in the country but the fourth largest Sunni Muslim community in Syria. They live mostly in three Syrian governorates: [[Hama Governorate|Hama]], [[Homs Governorate|Homs]], and [[Quneitra Governorate|Quneitra]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that less than 1% of the country was formed of Sunni Muslim Circassians.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Circassians has increased. For example, a more recent estimate suggested that Sunni Circassians formed 1.5% of Syria's population.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|The [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|Sayyidah Zaynab Mosque]] is believed to contain the grave of [[Zaynab bint Ali|Zaynab]] and is a pilgrimage site for Shia Muslims.]] The first largest sect of Islam practiced in the country is the [[Shia]] branch; this includes Ismailis and Twelvers. Before 2011, they formed a sizeable minority.<ref name=Pierre/> These Muslim sects also include diverse ethnic groups, which included: the Arabs, Kurds, Turkmen, and other smaller communities. === Ismailis === {{main|Ismaili}} The Shia [[Isma'ilism|Ismailis]] form the largest branch of [[Shia Islam]] in Syria, forming 3% of Syria's population. The split from the greater branch occurred over the recognition of the Seventh Imam. Shia Ismailis believe that [[Ja'far al-Sadiq]], the Sixth Imam, appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]] to be the Seventh Imam, a line that continues unbroken to the present day, the office currently sitting with His Highness the [[Aga Khan]]. The Shia [[Ithna Asharia]], however, believe that Jafar appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]]'s brother [[Musa al Kadhim]] to be the Seventh Imam, a line of Imamat that ended with the 12th Imam of the Ithna Asharia. Little is known of the early history of the sect, but it was firmly established by the end of the ninth century. From 969 to 1171, an Ismaili dynasty, the [[Fatimid Caliphate|Fatimids]], ruled as caliphs in Egypt. The Ismaili power in Syria was stamped out by the [[Mamluk Sultanate (Cairo)|Mamluk dynasty]] of Egypt, after the former offered the Crusaders their allegiance and conversion to Christianity – which were rejected by the [[Knights Templar]].<ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> Ismailis are divided into two major groups: the [[Mustali]] and the [[Nizari]]. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|The [[Sayyidah Ruqayya Mosque]] was built in 1985 and exhibits a modern version of Iranian architecture.]] According to Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch the Ismailis formed 1.5% of the country's population in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> They mainly in live in two governorates: in the [[Hama Governorate]] the Ismailis mainly live in the city of [[Salamiyah]], which is considered to be the "Ismaili capital". They also live in the city of [[Masyaf]] and in the surrounding countryside, as well as a small minority living in the city of [[Hama]]. In addition, Ismailis also live in the [[Tartus Governorate]], particularly in the town of [[Qadmus]] and its surrounding countryside and in the district and villages of [[Khawabi|Nahr al-Khawabi]].<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> === Twelver === {{main|Twelvers}} Forming the smallest of the Islamic sects in Syria at 2%, the [[Twelver]] [[Shia]] play only a minor role in Syrian politics. In religious affairs, they look to Shia centers in [[Iraq]], especially [[Karbala]] and [[Najaf]], and to [[Iran]]. However, [[Iranian Revolution|Iran's 1979 Islamic Revolution]] and Syria's alliance with Iran in its war with Iraq, have elevated the prestige of Syria's Shia minority. As hundreds of Iranian tourists began to visit Damascus each week, the Shia shrine of the [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|tomb of Sayyida Zaynab]], granddaughter of Muhammad, located in Al-Ghutah outside Damascus, became a major pilgrimage destination, replacing those areas no longer accessible in Iraq. Moreover, the Syrian Shia Twelvers have close links to the [[Lebanese Shia Muslims|Shia Twelvers in Lebanon]].<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ==Alawites== ==علوي== ==اسماعيلي== ==نصيري== ==قرآنيه== ==ٻيا== ===دروز=== ===احمديه=== ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام * اسلام جو ڦهلاءُ * ليونٽ جون مسلمان فتحون * شام ۾ مسجدن جي فهرست * وچ اوڀر ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] j0c5tjtorcm28nzdiq17vi4v4r2rj8c 388135 388134 2026-06-23T16:33:52Z Memon2025 21315 /* علوي */ 388135 wikitext text/x-wiki [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي مسجد]] [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ, شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت, بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب, جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي, خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن, جزيه جي ادائيگي سان, پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي, جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا, پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | علوي || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|The [[Great Mosque of Aleppo]] was built by the [[Umayyad Caliphate|Umayyads]].]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|The [[Great Mosque of Maarrat al-Numan]] is a 12th-century [[Ayyubid]]-era mosque.]] The largest religious group in Syria is the [[Sunni Muslims]]. The majority are formed of indigenous [[Syrian]] but there is also a significant number of Sunni [[Kurds in Syria|Kurds]], [[Syrian Turkmen|Turkmen/Turkoman]], and [[Circassians in Syria|Circassians]], as well as refugees who have arrived in the country, such as [[Iraqis]] and [[Palestinians]]. Sunnis follow nearly all occupations, belong to all social groups and nearly every political party, and live in all parts of the country. All the largest cities and thirteen out of the fourteen governorates’ capitals of the country had a Sunni majority, except for the governorate and city of [[Suwayda]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> ===Arabs=== The [[Arabs]] form the largest Sunni Muslim community in the country.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that approximately 60% of the country was formed of [[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslims.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991>{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> More recently, Dr. Pierre Beckouche also said that the Arab Sunni Muslims formed 60% of the population, including 500,000 Palestinian refugees.<ref name=Pierre>{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> Some Muslim minorities in Syria have been [[Arabized]] to some degree, particularly the smaller ethnic groups (such as the [[Albanians in Syria|Albanians]], [[Bosnians]], [[Cretan Muslims]], [[Pashtuns]], [[Iranians in Syria|Persians]], etc.), but also some members of the larger minorities, such as the Kurds and Turkmen.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> ===Kurds=== {{main|Kurds in Syria}} The [[Kurds in Syria]] are the second largest ethnic group in the country (forming around 10.6% of the population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> The majority live in the northeast, bordering on [[Iraq]] and [[Turkey]]. There are also smaller Kurdish communities in central Syria, followed by [[Kobanî]] and [[Afrin, Syria|Afrin]]. In the capital of Damascus they are [[Arabized]] and do not speak [[Kurdish language|Kurdish]] very well.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Kurds formed 8.3% of the population.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> By 1979 Dr. [[Nikolaos van Dam]] claimed that the Syrian Kurds (forming 8.5% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam>{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Kurds formed 9% of the population in 1988,<ref name=Munson>{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> whilst Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that they formed 8.5% in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Kurds have increased. For example, Dr. Pierre Beckouche has said that before 2011 the Sunni Muslim Kurds formed 9-10% of the country's population.<ref name=Pierre/> ===Turkmen=== {{main|Syrian Turkmen}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|The [[Nabi Habeel Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] The [[Turkish language|Turkish]]-speaking [[Syrian Turkmen|Turkmen]] are the third largest ethnic group in the country (approximately 4% to 5% of the country's population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> They mainly live in the urban centres and countryside of the following six governorates: the [[Aleppo Governorate]], the [[Damascus Governorate]], the [[Homs Governorate]], the [[Hama Governorate]], the [[Latakia Governorate]] and the [[Quneitra Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The [[Al-Adiliyah Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population.<ref name="Ma'oz"/> According to Dr. [[Nikolaos van Dam]] the Syrian Turkmen/Turkoman (forming 3% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam/> Similarly, Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population in 1988,<ref name=Munson/> as did Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Turkmen has increased. For example, Dr. Pierre Beckouche said that before 2011 the Sunni Muslim Turkmen/Turkoman formed 4% of the country's population.<ref name=Pierre/> However, the Sunni Turkmen population is believed to be considerably higher if [[Arabized]] Turkmen are also taken into consideration (i.e. [[Arabic language|Arabic]]-speaking Turkmen who no longer speak their mother tongue), and some estimates indicate that the total Turkmen population (who are mostly Sunni) might be the second biggest group in the country, outnumbering the Kurds.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ===Circassians=== {{main|Circassians in Syria}} Most [[Circassians in Syria]] are Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> They form the fifth largest ethnic group in the country but the fourth largest Sunni Muslim community in Syria. They live mostly in three Syrian governorates: [[Hama Governorate|Hama]], [[Homs Governorate|Homs]], and [[Quneitra Governorate|Quneitra]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that less than 1% of the country was formed of Sunni Muslim Circassians.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Circassians has increased. For example, a more recent estimate suggested that Sunni Circassians formed 1.5% of Syria's population.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|The [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|Sayyidah Zaynab Mosque]] is believed to contain the grave of [[Zaynab bint Ali|Zaynab]] and is a pilgrimage site for Shia Muslims.]] The first largest sect of Islam practiced in the country is the [[Shia]] branch; this includes Ismailis and Twelvers. Before 2011, they formed a sizeable minority.<ref name=Pierre/> These Muslim sects also include diverse ethnic groups, which included: the Arabs, Kurds, Turkmen, and other smaller communities. === Ismailis === {{main|Ismaili}} The Shia [[Isma'ilism|Ismailis]] form the largest branch of [[Shia Islam]] in Syria, forming 3% of Syria's population. The split from the greater branch occurred over the recognition of the Seventh Imam. Shia Ismailis believe that [[Ja'far al-Sadiq]], the Sixth Imam, appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]] to be the Seventh Imam, a line that continues unbroken to the present day, the office currently sitting with His Highness the [[Aga Khan]]. The Shia [[Ithna Asharia]], however, believe that Jafar appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]]'s brother [[Musa al Kadhim]] to be the Seventh Imam, a line of Imamat that ended with the 12th Imam of the Ithna Asharia. Little is known of the early history of the sect, but it was firmly established by the end of the ninth century. From 969 to 1171, an Ismaili dynasty, the [[Fatimid Caliphate|Fatimids]], ruled as caliphs in Egypt. The Ismaili power in Syria was stamped out by the [[Mamluk Sultanate (Cairo)|Mamluk dynasty]] of Egypt, after the former offered the Crusaders their allegiance and conversion to Christianity – which were rejected by the [[Knights Templar]].<ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> Ismailis are divided into two major groups: the [[Mustali]] and the [[Nizari]]. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|The [[Sayyidah Ruqayya Mosque]] was built in 1985 and exhibits a modern version of Iranian architecture.]] According to Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch the Ismailis formed 1.5% of the country's population in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> They mainly in live in two governorates: in the [[Hama Governorate]] the Ismailis mainly live in the city of [[Salamiyah]], which is considered to be the "Ismaili capital". They also live in the city of [[Masyaf]] and in the surrounding countryside, as well as a small minority living in the city of [[Hama]]. In addition, Ismailis also live in the [[Tartus Governorate]], particularly in the town of [[Qadmus]] and its surrounding countryside and in the district and villages of [[Khawabi|Nahr al-Khawabi]].<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> === Twelver === {{main|Twelvers}} Forming the smallest of the Islamic sects in Syria at 2%, the [[Twelver]] [[Shia]] play only a minor role in Syrian politics. In religious affairs, they look to Shia centers in [[Iraq]], especially [[Karbala]] and [[Najaf]], and to [[Iran]]. However, [[Iranian Revolution|Iran's 1979 Islamic Revolution]] and Syria's alliance with Iran in its war with Iraq, have elevated the prestige of Syria's Shia minority. As hundreds of Iranian tourists began to visit Damascus each week, the Shia shrine of the [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|tomb of Sayyida Zaynab]], granddaughter of Muhammad, located in Al-Ghutah outside Damascus, became a major pilgrimage destination, replacing those areas no longer accessible in Iraq. Moreover, the Syrian Shia Twelvers have close links to the [[Lebanese Shia Muslims|Shia Twelvers in Lebanon]].<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ==Alawites== ==علوي== {{main|Alevi}} In northern Syria there are some Kurdish and Turkmen [[Alevism|Alevi]]. The town of [[Maabatli]] in [[Afrin District|Afrin district]] is majority inhabited by Kurdish Alevis.<ref name="mobil.derstandard.at">{{Cite web |title=Angriff auf Afrin: Vertreibung vom "Berg der Kurden" |url=https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |access-date=2023-01-22 |website=DER STANDARD |language=de-AT |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917111642/https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |url-status=live }}</ref> In 2014 [[Hêvî Îbrahîm]], an Alevi, became the Prime Minister of the Kurdish-controlled [[Afrin Canton]]. Thousands of Turkmen Alevis are living in Aleppo, though many of them fled to Turkey.<ref>{{Cite web |last=odatv4.com |title=Tek suçları Alevi olmak... |url=https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |access-date=2023-01-22 |website=www.odatv4.com |language=en |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128123021/https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |url-status=dead }}</ref> ==اسماعيلي== ==نصيري== ==قرآنيه== ==ٻيا== ===دروز=== ===احمديه=== ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام * اسلام جو ڦهلاءُ * ليونٽ جون مسلمان فتحون * شام ۾ مسجدن جي فهرست * وچ اوڀر ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] hc0a7v40ym9gmum8912bshkqckw3zcn 388136 388135 2026-06-23T16:34:23Z Memon2025 21315 /* نصيري */ 388136 wikitext text/x-wiki [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي مسجد]] [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ, شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت, بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب, جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي, خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن, جزيه جي ادائيگي سان, پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي, جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا, پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | علوي || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|The [[Great Mosque of Aleppo]] was built by the [[Umayyad Caliphate|Umayyads]].]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|The [[Great Mosque of Maarrat al-Numan]] is a 12th-century [[Ayyubid]]-era mosque.]] The largest religious group in Syria is the [[Sunni Muslims]]. The majority are formed of indigenous [[Syrian]] but there is also a significant number of Sunni [[Kurds in Syria|Kurds]], [[Syrian Turkmen|Turkmen/Turkoman]], and [[Circassians in Syria|Circassians]], as well as refugees who have arrived in the country, such as [[Iraqis]] and [[Palestinians]]. Sunnis follow nearly all occupations, belong to all social groups and nearly every political party, and live in all parts of the country. All the largest cities and thirteen out of the fourteen governorates’ capitals of the country had a Sunni majority, except for the governorate and city of [[Suwayda]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> ===Arabs=== The [[Arabs]] form the largest Sunni Muslim community in the country.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that approximately 60% of the country was formed of [[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslims.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991>{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> More recently, Dr. Pierre Beckouche also said that the Arab Sunni Muslims formed 60% of the population, including 500,000 Palestinian refugees.<ref name=Pierre>{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> Some Muslim minorities in Syria have been [[Arabized]] to some degree, particularly the smaller ethnic groups (such as the [[Albanians in Syria|Albanians]], [[Bosnians]], [[Cretan Muslims]], [[Pashtuns]], [[Iranians in Syria|Persians]], etc.), but also some members of the larger minorities, such as the Kurds and Turkmen.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> ===Kurds=== {{main|Kurds in Syria}} The [[Kurds in Syria]] are the second largest ethnic group in the country (forming around 10.6% of the population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> The majority live in the northeast, bordering on [[Iraq]] and [[Turkey]]. There are also smaller Kurdish communities in central Syria, followed by [[Kobanî]] and [[Afrin, Syria|Afrin]]. In the capital of Damascus they are [[Arabized]] and do not speak [[Kurdish language|Kurdish]] very well.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Kurds formed 8.3% of the population.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> By 1979 Dr. [[Nikolaos van Dam]] claimed that the Syrian Kurds (forming 8.5% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam>{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Kurds formed 9% of the population in 1988,<ref name=Munson>{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> whilst Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that they formed 8.5% in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Kurds have increased. For example, Dr. Pierre Beckouche has said that before 2011 the Sunni Muslim Kurds formed 9-10% of the country's population.<ref name=Pierre/> ===Turkmen=== {{main|Syrian Turkmen}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|The [[Nabi Habeel Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] The [[Turkish language|Turkish]]-speaking [[Syrian Turkmen|Turkmen]] are the third largest ethnic group in the country (approximately 4% to 5% of the country's population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> They mainly live in the urban centres and countryside of the following six governorates: the [[Aleppo Governorate]], the [[Damascus Governorate]], the [[Homs Governorate]], the [[Hama Governorate]], the [[Latakia Governorate]] and the [[Quneitra Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The [[Al-Adiliyah Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population.<ref name="Ma'oz"/> According to Dr. [[Nikolaos van Dam]] the Syrian Turkmen/Turkoman (forming 3% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam/> Similarly, Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population in 1988,<ref name=Munson/> as did Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Turkmen has increased. For example, Dr. Pierre Beckouche said that before 2011 the Sunni Muslim Turkmen/Turkoman formed 4% of the country's population.<ref name=Pierre/> However, the Sunni Turkmen population is believed to be considerably higher if [[Arabized]] Turkmen are also taken into consideration (i.e. [[Arabic language|Arabic]]-speaking Turkmen who no longer speak their mother tongue), and some estimates indicate that the total Turkmen population (who are mostly Sunni) might be the second biggest group in the country, outnumbering the Kurds.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ===Circassians=== {{main|Circassians in Syria}} Most [[Circassians in Syria]] are Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> They form the fifth largest ethnic group in the country but the fourth largest Sunni Muslim community in Syria. They live mostly in three Syrian governorates: [[Hama Governorate|Hama]], [[Homs Governorate|Homs]], and [[Quneitra Governorate|Quneitra]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that less than 1% of the country was formed of Sunni Muslim Circassians.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Circassians has increased. For example, a more recent estimate suggested that Sunni Circassians formed 1.5% of Syria's population.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|The [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|Sayyidah Zaynab Mosque]] is believed to contain the grave of [[Zaynab bint Ali|Zaynab]] and is a pilgrimage site for Shia Muslims.]] The first largest sect of Islam practiced in the country is the [[Shia]] branch; this includes Ismailis and Twelvers. Before 2011, they formed a sizeable minority.<ref name=Pierre/> These Muslim sects also include diverse ethnic groups, which included: the Arabs, Kurds, Turkmen, and other smaller communities. === Ismailis === {{main|Ismaili}} The Shia [[Isma'ilism|Ismailis]] form the largest branch of [[Shia Islam]] in Syria, forming 3% of Syria's population. The split from the greater branch occurred over the recognition of the Seventh Imam. Shia Ismailis believe that [[Ja'far al-Sadiq]], the Sixth Imam, appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]] to be the Seventh Imam, a line that continues unbroken to the present day, the office currently sitting with His Highness the [[Aga Khan]]. The Shia [[Ithna Asharia]], however, believe that Jafar appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]]'s brother [[Musa al Kadhim]] to be the Seventh Imam, a line of Imamat that ended with the 12th Imam of the Ithna Asharia. Little is known of the early history of the sect, but it was firmly established by the end of the ninth century. From 969 to 1171, an Ismaili dynasty, the [[Fatimid Caliphate|Fatimids]], ruled as caliphs in Egypt. The Ismaili power in Syria was stamped out by the [[Mamluk Sultanate (Cairo)|Mamluk dynasty]] of Egypt, after the former offered the Crusaders their allegiance and conversion to Christianity – which were rejected by the [[Knights Templar]].<ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> Ismailis are divided into two major groups: the [[Mustali]] and the [[Nizari]]. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|The [[Sayyidah Ruqayya Mosque]] was built in 1985 and exhibits a modern version of Iranian architecture.]] According to Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch the Ismailis formed 1.5% of the country's population in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> They mainly in live in two governorates: in the [[Hama Governorate]] the Ismailis mainly live in the city of [[Salamiyah]], which is considered to be the "Ismaili capital". They also live in the city of [[Masyaf]] and in the surrounding countryside, as well as a small minority living in the city of [[Hama]]. In addition, Ismailis also live in the [[Tartus Governorate]], particularly in the town of [[Qadmus]] and its surrounding countryside and in the district and villages of [[Khawabi|Nahr al-Khawabi]].<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> === Twelver === {{main|Twelvers}} Forming the smallest of the Islamic sects in Syria at 2%, the [[Twelver]] [[Shia]] play only a minor role in Syrian politics. In religious affairs, they look to Shia centers in [[Iraq]], especially [[Karbala]] and [[Najaf]], and to [[Iran]]. However, [[Iranian Revolution|Iran's 1979 Islamic Revolution]] and Syria's alliance with Iran in its war with Iraq, have elevated the prestige of Syria's Shia minority. As hundreds of Iranian tourists began to visit Damascus each week, the Shia shrine of the [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|tomb of Sayyida Zaynab]], granddaughter of Muhammad, located in Al-Ghutah outside Damascus, became a major pilgrimage destination, replacing those areas no longer accessible in Iraq. Moreover, the Syrian Shia Twelvers have close links to the [[Lebanese Shia Muslims|Shia Twelvers in Lebanon]].<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ==نصيري== ==علوي== {{main|Alevi}} In northern Syria there are some Kurdish and Turkmen [[Alevism|Alevi]]. The town of [[Maabatli]] in [[Afrin District|Afrin district]] is majority inhabited by Kurdish Alevis.<ref name="mobil.derstandard.at">{{Cite web |title=Angriff auf Afrin: Vertreibung vom "Berg der Kurden" |url=https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |access-date=2023-01-22 |website=DER STANDARD |language=de-AT |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917111642/https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |url-status=live }}</ref> In 2014 [[Hêvî Îbrahîm]], an Alevi, became the Prime Minister of the Kurdish-controlled [[Afrin Canton]]. Thousands of Turkmen Alevis are living in Aleppo, though many of them fled to Turkey.<ref>{{Cite web |last=odatv4.com |title=Tek suçları Alevi olmak... |url=https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |access-date=2023-01-22 |website=www.odatv4.com |language=en |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128123021/https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |url-status=dead }}</ref> ==اسماعيلي== ==نصيري== ==قرآنيه== ==ٻيا== ===دروز=== ===احمديه=== ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام * اسلام جو ڦهلاءُ * ليونٽ جون مسلمان فتحون * شام ۾ مسجدن جي فهرست * وچ اوڀر ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] 8leblnnt0vqfx68l3b9tvctrk4spqpr 388137 388136 2026-06-23T16:35:32Z Memon2025 21315 /* فرقا */ 388137 wikitext text/x-wiki [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي مسجد]] [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ, شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت, بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب, جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي, خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن, جزيه جي ادائيگي سان, پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي, جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا, پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | نصيري || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|The [[Great Mosque of Aleppo]] was built by the [[Umayyad Caliphate|Umayyads]].]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|The [[Great Mosque of Maarrat al-Numan]] is a 12th-century [[Ayyubid]]-era mosque.]] The largest religious group in Syria is the [[Sunni Muslims]]. The majority are formed of indigenous [[Syrian]] but there is also a significant number of Sunni [[Kurds in Syria|Kurds]], [[Syrian Turkmen|Turkmen/Turkoman]], and [[Circassians in Syria|Circassians]], as well as refugees who have arrived in the country, such as [[Iraqis]] and [[Palestinians]]. Sunnis follow nearly all occupations, belong to all social groups and nearly every political party, and live in all parts of the country. All the largest cities and thirteen out of the fourteen governorates’ capitals of the country had a Sunni majority, except for the governorate and city of [[Suwayda]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> ===Arabs=== The [[Arabs]] form the largest Sunni Muslim community in the country.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that approximately 60% of the country was formed of [[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslims.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991>{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> More recently, Dr. Pierre Beckouche also said that the Arab Sunni Muslims formed 60% of the population, including 500,000 Palestinian refugees.<ref name=Pierre>{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> Some Muslim minorities in Syria have been [[Arabized]] to some degree, particularly the smaller ethnic groups (such as the [[Albanians in Syria|Albanians]], [[Bosnians]], [[Cretan Muslims]], [[Pashtuns]], [[Iranians in Syria|Persians]], etc.), but also some members of the larger minorities, such as the Kurds and Turkmen.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> ===Kurds=== {{main|Kurds in Syria}} The [[Kurds in Syria]] are the second largest ethnic group in the country (forming around 10.6% of the population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> The majority live in the northeast, bordering on [[Iraq]] and [[Turkey]]. There are also smaller Kurdish communities in central Syria, followed by [[Kobanî]] and [[Afrin, Syria|Afrin]]. In the capital of Damascus they are [[Arabized]] and do not speak [[Kurdish language|Kurdish]] very well.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Kurds formed 8.3% of the population.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> By 1979 Dr. [[Nikolaos van Dam]] claimed that the Syrian Kurds (forming 8.5% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam>{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Kurds formed 9% of the population in 1988,<ref name=Munson>{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> whilst Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that they formed 8.5% in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Kurds have increased. For example, Dr. Pierre Beckouche has said that before 2011 the Sunni Muslim Kurds formed 9-10% of the country's population.<ref name=Pierre/> ===Turkmen=== {{main|Syrian Turkmen}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|The [[Nabi Habeel Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] The [[Turkish language|Turkish]]-speaking [[Syrian Turkmen|Turkmen]] are the third largest ethnic group in the country (approximately 4% to 5% of the country's population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> They mainly live in the urban centres and countryside of the following six governorates: the [[Aleppo Governorate]], the [[Damascus Governorate]], the [[Homs Governorate]], the [[Hama Governorate]], the [[Latakia Governorate]] and the [[Quneitra Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The [[Al-Adiliyah Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population.<ref name="Ma'oz"/> According to Dr. [[Nikolaos van Dam]] the Syrian Turkmen/Turkoman (forming 3% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam/> Similarly, Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population in 1988,<ref name=Munson/> as did Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Turkmen has increased. For example, Dr. Pierre Beckouche said that before 2011 the Sunni Muslim Turkmen/Turkoman formed 4% of the country's population.<ref name=Pierre/> However, the Sunni Turkmen population is believed to be considerably higher if [[Arabized]] Turkmen are also taken into consideration (i.e. [[Arabic language|Arabic]]-speaking Turkmen who no longer speak their mother tongue), and some estimates indicate that the total Turkmen population (who are mostly Sunni) might be the second biggest group in the country, outnumbering the Kurds.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ===Circassians=== {{main|Circassians in Syria}} Most [[Circassians in Syria]] are Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> They form the fifth largest ethnic group in the country but the fourth largest Sunni Muslim community in Syria. They live mostly in three Syrian governorates: [[Hama Governorate|Hama]], [[Homs Governorate|Homs]], and [[Quneitra Governorate|Quneitra]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that less than 1% of the country was formed of Sunni Muslim Circassians.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Circassians has increased. For example, a more recent estimate suggested that Sunni Circassians formed 1.5% of Syria's population.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|The [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|Sayyidah Zaynab Mosque]] is believed to contain the grave of [[Zaynab bint Ali|Zaynab]] and is a pilgrimage site for Shia Muslims.]] The first largest sect of Islam practiced in the country is the [[Shia]] branch; this includes Ismailis and Twelvers. Before 2011, they formed a sizeable minority.<ref name=Pierre/> These Muslim sects also include diverse ethnic groups, which included: the Arabs, Kurds, Turkmen, and other smaller communities. === Ismailis === {{main|Ismaili}} The Shia [[Isma'ilism|Ismailis]] form the largest branch of [[Shia Islam]] in Syria, forming 3% of Syria's population. The split from the greater branch occurred over the recognition of the Seventh Imam. Shia Ismailis believe that [[Ja'far al-Sadiq]], the Sixth Imam, appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]] to be the Seventh Imam, a line that continues unbroken to the present day, the office currently sitting with His Highness the [[Aga Khan]]. The Shia [[Ithna Asharia]], however, believe that Jafar appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]]'s brother [[Musa al Kadhim]] to be the Seventh Imam, a line of Imamat that ended with the 12th Imam of the Ithna Asharia. Little is known of the early history of the sect, but it was firmly established by the end of the ninth century. From 969 to 1171, an Ismaili dynasty, the [[Fatimid Caliphate|Fatimids]], ruled as caliphs in Egypt. The Ismaili power in Syria was stamped out by the [[Mamluk Sultanate (Cairo)|Mamluk dynasty]] of Egypt, after the former offered the Crusaders their allegiance and conversion to Christianity – which were rejected by the [[Knights Templar]].<ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> Ismailis are divided into two major groups: the [[Mustali]] and the [[Nizari]]. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|The [[Sayyidah Ruqayya Mosque]] was built in 1985 and exhibits a modern version of Iranian architecture.]] According to Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch the Ismailis formed 1.5% of the country's population in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> They mainly in live in two governorates: in the [[Hama Governorate]] the Ismailis mainly live in the city of [[Salamiyah]], which is considered to be the "Ismaili capital". They also live in the city of [[Masyaf]] and in the surrounding countryside, as well as a small minority living in the city of [[Hama]]. In addition, Ismailis also live in the [[Tartus Governorate]], particularly in the town of [[Qadmus]] and its surrounding countryside and in the district and villages of [[Khawabi|Nahr al-Khawabi]].<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> === Twelver === {{main|Twelvers}} Forming the smallest of the Islamic sects in Syria at 2%, the [[Twelver]] [[Shia]] play only a minor role in Syrian politics. In religious affairs, they look to Shia centers in [[Iraq]], especially [[Karbala]] and [[Najaf]], and to [[Iran]]. However, [[Iranian Revolution|Iran's 1979 Islamic Revolution]] and Syria's alliance with Iran in its war with Iraq, have elevated the prestige of Syria's Shia minority. As hundreds of Iranian tourists began to visit Damascus each week, the Shia shrine of the [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|tomb of Sayyida Zaynab]], granddaughter of Muhammad, located in Al-Ghutah outside Damascus, became a major pilgrimage destination, replacing those areas no longer accessible in Iraq. Moreover, the Syrian Shia Twelvers have close links to the [[Lebanese Shia Muslims|Shia Twelvers in Lebanon]].<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ==نصيري== ==علوي== {{main|Alevi}} In northern Syria there are some Kurdish and Turkmen [[Alevism|Alevi]]. The town of [[Maabatli]] in [[Afrin District|Afrin district]] is majority inhabited by Kurdish Alevis.<ref name="mobil.derstandard.at">{{Cite web |title=Angriff auf Afrin: Vertreibung vom "Berg der Kurden" |url=https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |access-date=2023-01-22 |website=DER STANDARD |language=de-AT |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917111642/https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |url-status=live }}</ref> In 2014 [[Hêvî Îbrahîm]], an Alevi, became the Prime Minister of the Kurdish-controlled [[Afrin Canton]]. Thousands of Turkmen Alevis are living in Aleppo, though many of them fled to Turkey.<ref>{{Cite web |last=odatv4.com |title=Tek suçları Alevi olmak... |url=https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |access-date=2023-01-22 |website=www.odatv4.com |language=en |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128123021/https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |url-status=dead }}</ref> ==اسماعيلي== ==نصيري== ==قرآنيه== ==ٻيا== ===دروز=== ===احمديه=== ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام * اسلام جو ڦهلاءُ * ليونٽ جون مسلمان فتحون * شام ۾ مسجدن جي فهرست * وچ اوڀر ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] 8cbl9zbnxcj147p8vccazl7vrlgj097 388138 388137 2026-06-23T16:37:01Z Memon2025 21315 388138 wikitext text/x-wiki [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي مسجد]] [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ, شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت, بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب, جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي, خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن, جزيه جي ادائيگي سان, پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي, جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا, پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | نصيري || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|The [[Great Mosque of Aleppo]] was built by the [[Umayyad Caliphate|Umayyads]].]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|The [[Great Mosque of Maarrat al-Numan]] is a 12th-century [[Ayyubid]]-era mosque.]] The largest religious group in Syria is the [[Sunni Muslims]]. The majority are formed of indigenous [[Syrian]] but there is also a significant number of Sunni [[Kurds in Syria|Kurds]], [[Syrian Turkmen|Turkmen/Turkoman]], and [[Circassians in Syria|Circassians]], as well as refugees who have arrived in the country, such as [[Iraqis]] and [[Palestinians]]. Sunnis follow nearly all occupations, belong to all social groups and nearly every political party, and live in all parts of the country. All the largest cities and thirteen out of the fourteen governorates’ capitals of the country had a Sunni majority, except for the governorate and city of [[Suwayda]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> ===Arabs=== The [[Arabs]] form the largest Sunni Muslim community in the country.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that approximately 60% of the country was formed of [[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslims.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991>{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> More recently, Dr. Pierre Beckouche also said that the Arab Sunni Muslims formed 60% of the population, including 500,000 Palestinian refugees.<ref name=Pierre>{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> Some Muslim minorities in Syria have been [[Arabized]] to some degree, particularly the smaller ethnic groups (such as the [[Albanians in Syria|Albanians]], [[Bosnians]], [[Cretan Muslims]], [[Pashtuns]], [[Iranians in Syria|Persians]], etc.), but also some members of the larger minorities, such as the Kurds and Turkmen.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> ===Kurds=== {{main|Kurds in Syria}} The [[Kurds in Syria]] are the second largest ethnic group in the country (forming around 10.6% of the population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> The majority live in the northeast, bordering on [[Iraq]] and [[Turkey]]. There are also smaller Kurdish communities in central Syria, followed by [[Kobanî]] and [[Afrin, Syria|Afrin]]. In the capital of Damascus they are [[Arabized]] and do not speak [[Kurdish language|Kurdish]] very well.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Kurds formed 8.3% of the population.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> By 1979 Dr. [[Nikolaos van Dam]] claimed that the Syrian Kurds (forming 8.5% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam>{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Kurds formed 9% of the population in 1988,<ref name=Munson>{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> whilst Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that they formed 8.5% in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Kurds have increased. For example, Dr. Pierre Beckouche has said that before 2011 the Sunni Muslim Kurds formed 9-10% of the country's population.<ref name=Pierre/> ===Turkmen=== {{main|Syrian Turkmen}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|The [[Nabi Habeel Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] The [[Turkish language|Turkish]]-speaking [[Syrian Turkmen|Turkmen]] are the third largest ethnic group in the country (approximately 4% to 5% of the country's population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> They mainly live in the urban centres and countryside of the following six governorates: the [[Aleppo Governorate]], the [[Damascus Governorate]], the [[Homs Governorate]], the [[Hama Governorate]], the [[Latakia Governorate]] and the [[Quneitra Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The [[Al-Adiliyah Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population.<ref name="Ma'oz"/> According to Dr. [[Nikolaos van Dam]] the Syrian Turkmen/Turkoman (forming 3% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam/> Similarly, Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population in 1988,<ref name=Munson/> as did Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Turkmen has increased. For example, Dr. Pierre Beckouche said that before 2011 the Sunni Muslim Turkmen/Turkoman formed 4% of the country's population.<ref name=Pierre/> However, the Sunni Turkmen population is believed to be considerably higher if [[Arabized]] Turkmen are also taken into consideration (i.e. [[Arabic language|Arabic]]-speaking Turkmen who no longer speak their mother tongue), and some estimates indicate that the total Turkmen population (who are mostly Sunni) might be the second biggest group in the country, outnumbering the Kurds.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ===Circassians=== {{main|Circassians in Syria}} Most [[Circassians in Syria]] are Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> They form the fifth largest ethnic group in the country but the fourth largest Sunni Muslim community in Syria. They live mostly in three Syrian governorates: [[Hama Governorate|Hama]], [[Homs Governorate|Homs]], and [[Quneitra Governorate|Quneitra]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that less than 1% of the country was formed of Sunni Muslim Circassians.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Circassians has increased. For example, a more recent estimate suggested that Sunni Circassians formed 1.5% of Syria's population.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|The [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|Sayyidah Zaynab Mosque]] is believed to contain the grave of [[Zaynab bint Ali|Zaynab]] and is a pilgrimage site for Shia Muslims.]] The first largest sect of Islam practiced in the country is the [[Shia]] branch; this includes Ismailis and Twelvers. Before 2011, they formed a sizeable minority.<ref name=Pierre/> These Muslim sects also include diverse ethnic groups, which included: the Arabs, Kurds, Turkmen, and other smaller communities. === Ismailis === {{main|Ismaili}} The Shia [[Isma'ilism|Ismailis]] form the largest branch of [[Shia Islam]] in Syria, forming 3% of Syria's population. The split from the greater branch occurred over the recognition of the Seventh Imam. Shia Ismailis believe that [[Ja'far al-Sadiq]], the Sixth Imam, appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]] to be the Seventh Imam, a line that continues unbroken to the present day, the office currently sitting with His Highness the [[Aga Khan]]. The Shia [[Ithna Asharia]], however, believe that Jafar appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]]'s brother [[Musa al Kadhim]] to be the Seventh Imam, a line of Imamat that ended with the 12th Imam of the Ithna Asharia. Little is known of the early history of the sect, but it was firmly established by the end of the ninth century. From 969 to 1171, an Ismaili dynasty, the [[Fatimid Caliphate|Fatimids]], ruled as caliphs in Egypt. The Ismaili power in Syria was stamped out by the [[Mamluk Sultanate (Cairo)|Mamluk dynasty]] of Egypt, after the former offered the Crusaders their allegiance and conversion to Christianity – which were rejected by the [[Knights Templar]].<ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> Ismailis are divided into two major groups: the [[Mustali]] and the [[Nizari]]. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|The [[Sayyidah Ruqayya Mosque]] was built in 1985 and exhibits a modern version of Iranian architecture.]] According to Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch the Ismailis formed 1.5% of the country's population in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> They mainly in live in two governorates: in the [[Hama Governorate]] the Ismailis mainly live in the city of [[Salamiyah]], which is considered to be the "Ismaili capital". They also live in the city of [[Masyaf]] and in the surrounding countryside, as well as a small minority living in the city of [[Hama]]. In addition, Ismailis also live in the [[Tartus Governorate]], particularly in the town of [[Qadmus]] and its surrounding countryside and in the district and villages of [[Khawabi|Nahr al-Khawabi]].<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> === Twelver === {{main|Twelvers}} Forming the smallest of the Islamic sects in Syria at 2%, the [[Twelver]] [[Shia]] play only a minor role in Syrian politics. In religious affairs, they look to Shia centers in [[Iraq]], especially [[Karbala]] and [[Najaf]], and to [[Iran]]. However, [[Iranian Revolution|Iran's 1979 Islamic Revolution]] and Syria's alliance with Iran in its war with Iraq, have elevated the prestige of Syria's Shia minority. As hundreds of Iranian tourists began to visit Damascus each week, the Shia shrine of the [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|tomb of Sayyida Zaynab]], granddaughter of Muhammad, located in Al-Ghutah outside Damascus, became a major pilgrimage destination, replacing those areas no longer accessible in Iraq. Moreover, the Syrian Shia Twelvers have close links to the [[Lebanese Shia Muslims|Shia Twelvers in Lebanon]].<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ==نصيري== {{main|Alawites in Syria}} [[File:Bashar al-Assad (cropped).jpg|thumb|175px|Former Syrian President [[Bashar al-Assad]] is an [[Alawites|Alawite]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/>]] The [[Alawites]] are the second largest religious group in Syria, after the Sunni and Shi'a Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> [[Hafez al-Assad]] and his son, former President [[Bashar al-Assad]], belong to the Alawite sect.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> Alawites are divided into two main groups: traditional Alawites, who form the majority, and the minority [[Salman al-Murshid|Murshid Alawites]] (which rose from a modern schism in the Alawite sect at the beginning of the 20th century).<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that Alawites formed approximately 11.5% of the country's population.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> More recently, Dr. Pierre Beckouche said that 11% of the country's population was Alawite before 2011.<ref name=Pierre/> The CIA has estimated Alawites at 15% of the Syria's population.<ref name=":0" /> The Alawites mainly live in the [[Syrian Coastal Mountain Range]], particularly in the countryside of the [[Latakia Governorate]] and the [[Tartus Governorate]] on the western side of the mountains, and in the countryside of the [[Homs Governorate]] and [[Hama Governorate]] on their eastern side.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> They form a majority (around 60%) in [[Latakia]] and [[Tartus]]. In the [[Homs]] and [[Hama]] areas, they make up around 10% of the population in both the countryside and the cities, living in [[Talkalakh]], [[Al-Mukharram]], [[Al-Qabu, Syria|Al-Qabu]], [[Shin, Syria|Shin]], [[Al-Riqama]], the Houla plain, [[Maryamin, Homs|Maryamin]], [[Qarmas]], Al Muhani, and the areas of [[Al-Zahraa|Zahra]] and Naziha.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> ==علوي== {{main|Alevi}} In northern Syria there are some Kurdish and Turkmen [[Alevism|Alevi]]. The town of [[Maabatli]] in [[Afrin District|Afrin district]] is majority inhabited by Kurdish Alevis.<ref name="mobil.derstandard.at">{{Cite web |title=Angriff auf Afrin: Vertreibung vom "Berg der Kurden" |url=https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |access-date=2023-01-22 |website=DER STANDARD |language=de-AT |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917111642/https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |url-status=live }}</ref> In 2014 [[Hêvî Îbrahîm]], an Alevi, became the Prime Minister of the Kurdish-controlled [[Afrin Canton]]. Thousands of Turkmen Alevis are living in Aleppo, though many of them fled to Turkey.<ref>{{Cite web |last=odatv4.com |title=Tek suçları Alevi olmak... |url=https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |access-date=2023-01-22 |website=www.odatv4.com |language=en |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128123021/https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |url-status=dead }}</ref> ==اسماعيلي== ==نصيري== ==قرآنيه== ==ٻيا== ===دروز=== ===احمديه=== ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام * اسلام جو ڦهلاءُ * ليونٽ جون مسلمان فتحون * شام ۾ مسجدن جي فهرست * وچ اوڀر ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] gllwy2f4omp59nifd51fm1zbmcyg5bj 388139 388138 2026-06-23T16:38:52Z Memon2025 21315 388139 wikitext text/x-wiki [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي مسجد]] [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ, شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت, بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب, جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي, خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن, جزيه جي ادائيگي سان, پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي, جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا, پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | نصيري || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|The [[Great Mosque of Aleppo]] was built by the [[Umayyad Caliphate|Umayyads]].]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|The [[Great Mosque of Maarrat al-Numan]] is a 12th-century [[Ayyubid]]-era mosque.]] The largest religious group in Syria is the [[Sunni Muslims]]. The majority are formed of indigenous [[Syrian]] but there is also a significant number of Sunni [[Kurds in Syria|Kurds]], [[Syrian Turkmen|Turkmen/Turkoman]], and [[Circassians in Syria|Circassians]], as well as refugees who have arrived in the country, such as [[Iraqis]] and [[Palestinians]]. Sunnis follow nearly all occupations, belong to all social groups and nearly every political party, and live in all parts of the country. All the largest cities and thirteen out of the fourteen governorates’ capitals of the country had a Sunni majority, except for the governorate and city of [[Suwayda]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> ===Arabs=== The [[Arabs]] form the largest Sunni Muslim community in the country.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that approximately 60% of the country was formed of [[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslims.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991>{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> More recently, Dr. Pierre Beckouche also said that the Arab Sunni Muslims formed 60% of the population, including 500,000 Palestinian refugees.<ref name=Pierre>{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> Some Muslim minorities in Syria have been [[Arabized]] to some degree, particularly the smaller ethnic groups (such as the [[Albanians in Syria|Albanians]], [[Bosnians]], [[Cretan Muslims]], [[Pashtuns]], [[Iranians in Syria|Persians]], etc.), but also some members of the larger minorities, such as the Kurds and Turkmen.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> ===Kurds=== {{main|Kurds in Syria}} The [[Kurds in Syria]] are the second largest ethnic group in the country (forming around 10.6% of the population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> The majority live in the northeast, bordering on [[Iraq]] and [[Turkey]]. There are also smaller Kurdish communities in central Syria, followed by [[Kobanî]] and [[Afrin, Syria|Afrin]]. In the capital of Damascus they are [[Arabized]] and do not speak [[Kurdish language|Kurdish]] very well.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Kurds formed 8.3% of the population.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> By 1979 Dr. [[Nikolaos van Dam]] claimed that the Syrian Kurds (forming 8.5% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam>{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Kurds formed 9% of the population in 1988,<ref name=Munson>{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> whilst Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that they formed 8.5% in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Kurds have increased. For example, Dr. Pierre Beckouche has said that before 2011 the Sunni Muslim Kurds formed 9-10% of the country's population.<ref name=Pierre/> ===Turkmen=== {{main|Syrian Turkmen}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|The [[Nabi Habeel Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] The [[Turkish language|Turkish]]-speaking [[Syrian Turkmen|Turkmen]] are the third largest ethnic group in the country (approximately 4% to 5% of the country's population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> They mainly live in the urban centres and countryside of the following six governorates: the [[Aleppo Governorate]], the [[Damascus Governorate]], the [[Homs Governorate]], the [[Hama Governorate]], the [[Latakia Governorate]] and the [[Quneitra Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The [[Al-Adiliyah Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population.<ref name="Ma'oz"/> According to Dr. [[Nikolaos van Dam]] the Syrian Turkmen/Turkoman (forming 3% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam/> Similarly, Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population in 1988,<ref name=Munson/> as did Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Turkmen has increased. For example, Dr. Pierre Beckouche said that before 2011 the Sunni Muslim Turkmen/Turkoman formed 4% of the country's population.<ref name=Pierre/> However, the Sunni Turkmen population is believed to be considerably higher if [[Arabized]] Turkmen are also taken into consideration (i.e. [[Arabic language|Arabic]]-speaking Turkmen who no longer speak their mother tongue), and some estimates indicate that the total Turkmen population (who are mostly Sunni) might be the second biggest group in the country, outnumbering the Kurds.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ===Circassians=== {{main|Circassians in Syria}} Most [[Circassians in Syria]] are Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> They form the fifth largest ethnic group in the country but the fourth largest Sunni Muslim community in Syria. They live mostly in three Syrian governorates: [[Hama Governorate|Hama]], [[Homs Governorate|Homs]], and [[Quneitra Governorate|Quneitra]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that less than 1% of the country was formed of Sunni Muslim Circassians.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Circassians has increased. For example, a more recent estimate suggested that Sunni Circassians formed 1.5% of Syria's population.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|The [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|Sayyidah Zaynab Mosque]] is believed to contain the grave of [[Zaynab bint Ali|Zaynab]] and is a pilgrimage site for Shia Muslims.]] The first largest sect of Islam practiced in the country is the [[Shia]] branch; this includes Ismailis and Twelvers. Before 2011, they formed a sizeable minority.<ref name=Pierre/> These Muslim sects also include diverse ethnic groups, which included: the Arabs, Kurds, Turkmen, and other smaller communities. === Ismailis === {{main|Ismaili}} The Shia [[Isma'ilism|Ismailis]] form the largest branch of [[Shia Islam]] in Syria, forming 3% of Syria's population. The split from the greater branch occurred over the recognition of the Seventh Imam. Shia Ismailis believe that [[Ja'far al-Sadiq]], the Sixth Imam, appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]] to be the Seventh Imam, a line that continues unbroken to the present day, the office currently sitting with His Highness the [[Aga Khan]]. The Shia [[Ithna Asharia]], however, believe that Jafar appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]]'s brother [[Musa al Kadhim]] to be the Seventh Imam, a line of Imamat that ended with the 12th Imam of the Ithna Asharia. Little is known of the early history of the sect, but it was firmly established by the end of the ninth century. From 969 to 1171, an Ismaili dynasty, the [[Fatimid Caliphate|Fatimids]], ruled as caliphs in Egypt. The Ismaili power in Syria was stamped out by the [[Mamluk Sultanate (Cairo)|Mamluk dynasty]] of Egypt, after the former offered the Crusaders their allegiance and conversion to Christianity – which were rejected by the [[Knights Templar]].<ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> Ismailis are divided into two major groups: the [[Mustali]] and the [[Nizari]]. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|The [[Sayyidah Ruqayya Mosque]] was built in 1985 and exhibits a modern version of Iranian architecture.]] According to Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch the Ismailis formed 1.5% of the country's population in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> They mainly in live in two governorates: in the [[Hama Governorate]] the Ismailis mainly live in the city of [[Salamiyah]], which is considered to be the "Ismaili capital". They also live in the city of [[Masyaf]] and in the surrounding countryside, as well as a small minority living in the city of [[Hama]]. In addition, Ismailis also live in the [[Tartus Governorate]], particularly in the town of [[Qadmus]] and its surrounding countryside and in the district and villages of [[Khawabi|Nahr al-Khawabi]].<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> === Twelver === {{main|Twelvers}} Forming the smallest of the Islamic sects in Syria at 2%, the [[Twelver]] [[Shia]] play only a minor role in Syrian politics. In religious affairs, they look to Shia centers in [[Iraq]], especially [[Karbala]] and [[Najaf]], and to [[Iran]]. However, [[Iranian Revolution|Iran's 1979 Islamic Revolution]] and Syria's alliance with Iran in its war with Iraq, have elevated the prestige of Syria's Shia minority. As hundreds of Iranian tourists began to visit Damascus each week, the Shia shrine of the [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|tomb of Sayyida Zaynab]], granddaughter of Muhammad, located in Al-Ghutah outside Damascus, became a major pilgrimage destination, replacing those areas no longer accessible in Iraq. Moreover, the Syrian Shia Twelvers have close links to the [[Lebanese Shia Muslims|Shia Twelvers in Lebanon]].<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ==نصيري== {{main|Alawites in Syria}} [[File:Bashar al-Assad (cropped).jpg|thumb|175px|Former Syrian President [[Bashar al-Assad]] is an [[Alawites|Alawite]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/>]] The [[Alawites]] are the second largest religious group in Syria, after the Sunni and Shi'a Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> [[Hafez al-Assad]] and his son, former President [[Bashar al-Assad]], belong to the Alawite sect.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> Alawites are divided into two main groups: traditional Alawites, who form the majority, and the minority [[Salman al-Murshid|Murshid Alawites]] (which rose from a modern schism in the Alawite sect at the beginning of the 20th century).<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that Alawites formed approximately 11.5% of the country's population.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> More recently, Dr. Pierre Beckouche said that 11% of the country's population was Alawite before 2011.<ref name=Pierre/> The CIA has estimated Alawites at 15% of the Syria's population.<ref name=":0" /> The Alawites mainly live in the [[Syrian Coastal Mountain Range]], particularly in the countryside of the [[Latakia Governorate]] and the [[Tartus Governorate]] on the western side of the mountains, and in the countryside of the [[Homs Governorate]] and [[Hama Governorate]] on their eastern side.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> They form a majority (around 60%) in [[Latakia]] and [[Tartus]]. In the [[Homs]] and [[Hama]] areas, they make up around 10% of the population in both the countryside and the cities, living in [[Talkalakh]], [[Al-Mukharram]], [[Al-Qabu, Syria|Al-Qabu]], [[Shin, Syria|Shin]], [[Al-Riqama]], the Houla plain, [[Maryamin, Homs|Maryamin]], [[Qarmas]], Al Muhani, and the areas of [[Al-Zahraa|Zahra]] and Naziha.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> ==علوي== {{main|Alevi}} In northern Syria there are some Kurdish and Turkmen [[Alevism|Alevi]]. The town of [[Maabatli]] in [[Afrin District|Afrin district]] is majority inhabited by Kurdish Alevis.<ref name="mobil.derstandard.at">{{Cite web |title=Angriff auf Afrin: Vertreibung vom "Berg der Kurden" |url=https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |access-date=2023-01-22 |website=DER STANDARD |language=de-AT |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917111642/https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |url-status=live }}</ref> In 2014 [[Hêvî Îbrahîm]], an Alevi, became the Prime Minister of the Kurdish-controlled [[Afrin Canton]]. Thousands of Turkmen Alevis are living in Aleppo, though many of them fled to Turkey.<ref>{{Cite web |last=odatv4.com |title=Tek suçları Alevi olmak... |url=https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |access-date=2023-01-22 |website=www.odatv4.com |language=en |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128123021/https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |url-status=dead }}</ref> ==اسماعيلي== ==نصيري== ==قرآنيه== ==ٻيا== ===دروز=== {{Main|Druze|Druze in Syria}} The [[Syrian Druze]] community constitute the third largest Islamic influenced sect in the country, they are not traditionally considered as Muslims,<ref>{{Cite web |last=Theodorou |first=Angelina E. |title=5 facts about Israeli Druze, a unique religious and ethnic group |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |access-date=2023-01-22 |website=Pew Research Center |date=21 March 2016 |language=en-US |archive-date=2021-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319095844/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |url-status=live }}</ref> forming approximately 4% of the population of Syria. The main centre of the Druze population is in [[As-Suwayda]]; the small towns and villages under its authority is called the [[Jabal al-Druze]] (the "Mountain of the Druze"). The rest of the community mainly live in the [[Quneitra Governorate]], the [[Rif Dimashq Governorate]], and the [[Idlib Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6-7}}.</ref> Even though the faith originally developed out of [[Ismaili Islam]], most [[Druze]] do not identify as [[Muslims]],<ref>{{cite book|title=America & Islam: Soundbites, Suicide Bombs and the Road to Donald Trump|first=Lawrence|last= Pintak|year= 2019| isbn= 9781788315593| page =86|publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref><ref>{{cite book|title=The Templar Spirit: The Esoteric Inspiration, Rituals and Beliefs of the Knights Templar|first=Margaret|last= Jonas|year= 2011| isbn= 9781906999254| page =83|publisher=Temple Lodge Publishing|quote=[Druze] often they are not regarded as being Muslim at all, nor do all the Druze consider themselves as Muslim}}</ref><ref>{{cite web |title=Are the Druze People Arabs or Muslims? Deciphering Who They Are |url=https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |website=Arab America |access-date=13 April 2020 |language=en |date=8 August 2018 |archive-date=20 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020060455/https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives| first=Dona|last= J. Stewart|year=2008| isbn=9781135980795| page = 33|publisher=Routledge|quote= Most Druze do not consider themselves Muslim. Historically they faced much persecution and keep their religious beliefs secrets.}}</ref><ref>{{cite book|title=The Oxford Handbook of American Islam| first=Yvonne |last=Yazbeck Haddad|year=2014| isbn=9780199862634| page = 142|publisher=Oxford University Press|quote=While they appear parallel to those of normative Islam, in the Druze religion they are different in meaning and interpretation. The religion is considered distinct from the Ismaili as well as from other Muslims belief and practice... Most Druze consider themselves fully assimilated in American society and do not necessarily identify as Muslims..}}</ref> and they do not accept the [[Five Pillars of Islam|five pillars of Islam]].<ref>{{cite book|title= The Political Role of Minority Groups in the Middle East|first=Ronald|last= De McLaurin|year= 1979| isbn= 9780030525964| page =114 |publisher=Michigan University Press|quote= Theologically, one would have to conclude that the Druze are not Muslims. They do not accept the five pillars of Islam. In place of these principles the Druze have instituted the seven precepts noted above..}}</ref> There are many Syrian Druze that are also living abroad, particularly in [[Latin America]], who have been living there for over the past hundred years.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7"/> In [[Venezuela]] alone there are approximately half a million Druze of Syrian origin.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7"/> ===احمديه=== ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام * اسلام جو ڦهلاءُ * ليونٽ جون مسلمان فتحون * شام ۾ مسجدن جي فهرست * وچ اوڀر ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] 619c9o8y9bf1sajt5ix6ay4tx6zuvq1 388140 388139 2026-06-23T16:39:52Z Memon2025 21315 /* اسماعيلي */ 388140 wikitext text/x-wiki [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي مسجد]] [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ, شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت, بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب, جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي, خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن, جزيه جي ادائيگي سان, پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي, جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا, پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | نصيري || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|The [[Great Mosque of Aleppo]] was built by the [[Umayyad Caliphate|Umayyads]].]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|The [[Great Mosque of Maarrat al-Numan]] is a 12th-century [[Ayyubid]]-era mosque.]] The largest religious group in Syria is the [[Sunni Muslims]]. The majority are formed of indigenous [[Syrian]] but there is also a significant number of Sunni [[Kurds in Syria|Kurds]], [[Syrian Turkmen|Turkmen/Turkoman]], and [[Circassians in Syria|Circassians]], as well as refugees who have arrived in the country, such as [[Iraqis]] and [[Palestinians]]. Sunnis follow nearly all occupations, belong to all social groups and nearly every political party, and live in all parts of the country. All the largest cities and thirteen out of the fourteen governorates’ capitals of the country had a Sunni majority, except for the governorate and city of [[Suwayda]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> ===Arabs=== The [[Arabs]] form the largest Sunni Muslim community in the country.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that approximately 60% of the country was formed of [[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslims.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991>{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> More recently, Dr. Pierre Beckouche also said that the Arab Sunni Muslims formed 60% of the population, including 500,000 Palestinian refugees.<ref name=Pierre>{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> Some Muslim minorities in Syria have been [[Arabized]] to some degree, particularly the smaller ethnic groups (such as the [[Albanians in Syria|Albanians]], [[Bosnians]], [[Cretan Muslims]], [[Pashtuns]], [[Iranians in Syria|Persians]], etc.), but also some members of the larger minorities, such as the Kurds and Turkmen.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> ===Kurds=== {{main|Kurds in Syria}} The [[Kurds in Syria]] are the second largest ethnic group in the country (forming around 10.6% of the population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> The majority live in the northeast, bordering on [[Iraq]] and [[Turkey]]. There are also smaller Kurdish communities in central Syria, followed by [[Kobanî]] and [[Afrin, Syria|Afrin]]. In the capital of Damascus they are [[Arabized]] and do not speak [[Kurdish language|Kurdish]] very well.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Kurds formed 8.3% of the population.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> By 1979 Dr. [[Nikolaos van Dam]] claimed that the Syrian Kurds (forming 8.5% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam>{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Kurds formed 9% of the population in 1988,<ref name=Munson>{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> whilst Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that they formed 8.5% in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Kurds have increased. For example, Dr. Pierre Beckouche has said that before 2011 the Sunni Muslim Kurds formed 9-10% of the country's population.<ref name=Pierre/> ===Turkmen=== {{main|Syrian Turkmen}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|The [[Nabi Habeel Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] The [[Turkish language|Turkish]]-speaking [[Syrian Turkmen|Turkmen]] are the third largest ethnic group in the country (approximately 4% to 5% of the country's population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> They mainly live in the urban centres and countryside of the following six governorates: the [[Aleppo Governorate]], the [[Damascus Governorate]], the [[Homs Governorate]], the [[Hama Governorate]], the [[Latakia Governorate]] and the [[Quneitra Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The [[Al-Adiliyah Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population.<ref name="Ma'oz"/> According to Dr. [[Nikolaos van Dam]] the Syrian Turkmen/Turkoman (forming 3% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam/> Similarly, Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population in 1988,<ref name=Munson/> as did Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Turkmen has increased. For example, Dr. Pierre Beckouche said that before 2011 the Sunni Muslim Turkmen/Turkoman formed 4% of the country's population.<ref name=Pierre/> However, the Sunni Turkmen population is believed to be considerably higher if [[Arabized]] Turkmen are also taken into consideration (i.e. [[Arabic language|Arabic]]-speaking Turkmen who no longer speak their mother tongue), and some estimates indicate that the total Turkmen population (who are mostly Sunni) might be the second biggest group in the country, outnumbering the Kurds.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ===Circassians=== {{main|Circassians in Syria}} Most [[Circassians in Syria]] are Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> They form the fifth largest ethnic group in the country but the fourth largest Sunni Muslim community in Syria. They live mostly in three Syrian governorates: [[Hama Governorate|Hama]], [[Homs Governorate|Homs]], and [[Quneitra Governorate|Quneitra]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that less than 1% of the country was formed of Sunni Muslim Circassians.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Circassians has increased. For example, a more recent estimate suggested that Sunni Circassians formed 1.5% of Syria's population.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|The [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|Sayyidah Zaynab Mosque]] is believed to contain the grave of [[Zaynab bint Ali|Zaynab]] and is a pilgrimage site for Shia Muslims.]] The first largest sect of Islam practiced in the country is the [[Shia]] branch; this includes Ismailis and Twelvers. Before 2011, they formed a sizeable minority.<ref name=Pierre/> These Muslim sects also include diverse ethnic groups, which included: the Arabs, Kurds, Turkmen, and other smaller communities. ===اسماعيلي=== {{main|اسماعيلي}} The Shia [[Isma'ilism|Ismailis]] form the largest branch of [[Shia Islam]] in Syria, forming 3% of Syria's population. The split from the greater branch occurred over the recognition of the Seventh Imam. Shia Ismailis believe that [[Ja'far al-Sadiq]], the Sixth Imam, appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]] to be the Seventh Imam, a line that continues unbroken to the present day, the office currently sitting with His Highness the [[Aga Khan]]. The Shia [[Ithna Asharia]], however, believe that Jafar appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]]'s brother [[Musa al Kadhim]] to be the Seventh Imam, a line of Imamat that ended with the 12th Imam of the Ithna Asharia. Little is known of the early history of the sect, but it was firmly established by the end of the ninth century. From 969 to 1171, an Ismaili dynasty, the [[Fatimid Caliphate|Fatimids]], ruled as caliphs in Egypt. The Ismaili power in Syria was stamped out by the [[Mamluk Sultanate (Cairo)|Mamluk dynasty]] of Egypt, after the former offered the Crusaders their allegiance and conversion to Christianity – which were rejected by the [[Knights Templar]].<ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> Ismailis are divided into two major groups: the [[Mustali]] and the [[Nizari]]. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|The [[Sayyidah Ruqayya Mosque]] was built in 1985 and exhibits a modern version of Iranian architecture.]] According to Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch the Ismailis formed 1.5% of the country's population in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> They mainly in live in two governorates: in the [[Hama Governorate]] the Ismailis mainly live in the city of [[Salamiyah]], which is considered to be the "Ismaili capital". They also live in the city of [[Masyaf]] and in the surrounding countryside, as well as a small minority living in the city of [[Hama]]. In addition, Ismailis also live in the [[Tartus Governorate]], particularly in the town of [[Qadmus]] and its surrounding countryside and in the district and villages of [[Khawabi|Nahr al-Khawabi]].<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> === Twelver === {{main|Twelvers}} Forming the smallest of the Islamic sects in Syria at 2%, the [[Twelver]] [[Shia]] play only a minor role in Syrian politics. In religious affairs, they look to Shia centers in [[Iraq]], especially [[Karbala]] and [[Najaf]], and to [[Iran]]. However, [[Iranian Revolution|Iran's 1979 Islamic Revolution]] and Syria's alliance with Iran in its war with Iraq, have elevated the prestige of Syria's Shia minority. As hundreds of Iranian tourists began to visit Damascus each week, the Shia shrine of the [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|tomb of Sayyida Zaynab]], granddaughter of Muhammad, located in Al-Ghutah outside Damascus, became a major pilgrimage destination, replacing those areas no longer accessible in Iraq. Moreover, the Syrian Shia Twelvers have close links to the [[Lebanese Shia Muslims|Shia Twelvers in Lebanon]].<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ==نصيري== {{main|Alawites in Syria}} [[File:Bashar al-Assad (cropped).jpg|thumb|175px|Former Syrian President [[Bashar al-Assad]] is an [[Alawites|Alawite]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/>]] The [[Alawites]] are the second largest religious group in Syria, after the Sunni and Shi'a Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> [[Hafez al-Assad]] and his son, former President [[Bashar al-Assad]], belong to the Alawite sect.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> Alawites are divided into two main groups: traditional Alawites, who form the majority, and the minority [[Salman al-Murshid|Murshid Alawites]] (which rose from a modern schism in the Alawite sect at the beginning of the 20th century).<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that Alawites formed approximately 11.5% of the country's population.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> More recently, Dr. Pierre Beckouche said that 11% of the country's population was Alawite before 2011.<ref name=Pierre/> The CIA has estimated Alawites at 15% of the Syria's population.<ref name=":0" /> The Alawites mainly live in the [[Syrian Coastal Mountain Range]], particularly in the countryside of the [[Latakia Governorate]] and the [[Tartus Governorate]] on the western side of the mountains, and in the countryside of the [[Homs Governorate]] and [[Hama Governorate]] on their eastern side.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> They form a majority (around 60%) in [[Latakia]] and [[Tartus]]. In the [[Homs]] and [[Hama]] areas, they make up around 10% of the population in both the countryside and the cities, living in [[Talkalakh]], [[Al-Mukharram]], [[Al-Qabu, Syria|Al-Qabu]], [[Shin, Syria|Shin]], [[Al-Riqama]], the Houla plain, [[Maryamin, Homs|Maryamin]], [[Qarmas]], Al Muhani, and the areas of [[Al-Zahraa|Zahra]] and Naziha.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> ==علوي== {{main|Alevi}} In northern Syria there are some Kurdish and Turkmen [[Alevism|Alevi]]. The town of [[Maabatli]] in [[Afrin District|Afrin district]] is majority inhabited by Kurdish Alevis.<ref name="mobil.derstandard.at">{{Cite web |title=Angriff auf Afrin: Vertreibung vom "Berg der Kurden" |url=https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |access-date=2023-01-22 |website=DER STANDARD |language=de-AT |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917111642/https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |url-status=live }}</ref> In 2014 [[Hêvî Îbrahîm]], an Alevi, became the Prime Minister of the Kurdish-controlled [[Afrin Canton]]. Thousands of Turkmen Alevis are living in Aleppo, though many of them fled to Turkey.<ref>{{Cite web |last=odatv4.com |title=Tek suçları Alevi olmak... |url=https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |access-date=2023-01-22 |website=www.odatv4.com |language=en |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128123021/https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |url-status=dead }}</ref> ==اسماعيلي== ==نصيري== ==قرآنيه== ==ٻيا== ===دروز=== {{Main|Druze|Druze in Syria}} The [[Syrian Druze]] community constitute the third largest Islamic influenced sect in the country, they are not traditionally considered as Muslims,<ref>{{Cite web |last=Theodorou |first=Angelina E. |title=5 facts about Israeli Druze, a unique religious and ethnic group |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |access-date=2023-01-22 |website=Pew Research Center |date=21 March 2016 |language=en-US |archive-date=2021-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319095844/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |url-status=live }}</ref> forming approximately 4% of the population of Syria. The main centre of the Druze population is in [[As-Suwayda]]; the small towns and villages under its authority is called the [[Jabal al-Druze]] (the "Mountain of the Druze"). The rest of the community mainly live in the [[Quneitra Governorate]], the [[Rif Dimashq Governorate]], and the [[Idlib Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6-7}}.</ref> Even though the faith originally developed out of [[Ismaili Islam]], most [[Druze]] do not identify as [[Muslims]],<ref>{{cite book|title=America & Islam: Soundbites, Suicide Bombs and the Road to Donald Trump|first=Lawrence|last= Pintak|year= 2019| isbn= 9781788315593| page =86|publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref><ref>{{cite book|title=The Templar Spirit: The Esoteric Inspiration, Rituals and Beliefs of the Knights Templar|first=Margaret|last= Jonas|year= 2011| isbn= 9781906999254| page =83|publisher=Temple Lodge Publishing|quote=[Druze] often they are not regarded as being Muslim at all, nor do all the Druze consider themselves as Muslim}}</ref><ref>{{cite web |title=Are the Druze People Arabs or Muslims? Deciphering Who They Are |url=https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |website=Arab America |access-date=13 April 2020 |language=en |date=8 August 2018 |archive-date=20 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020060455/https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives| first=Dona|last= J. Stewart|year=2008| isbn=9781135980795| page = 33|publisher=Routledge|quote= Most Druze do not consider themselves Muslim. Historically they faced much persecution and keep their religious beliefs secrets.}}</ref><ref>{{cite book|title=The Oxford Handbook of American Islam| first=Yvonne |last=Yazbeck Haddad|year=2014| isbn=9780199862634| page = 142|publisher=Oxford University Press|quote=While they appear parallel to those of normative Islam, in the Druze religion they are different in meaning and interpretation. The religion is considered distinct from the Ismaili as well as from other Muslims belief and practice... Most Druze consider themselves fully assimilated in American society and do not necessarily identify as Muslims..}}</ref> and they do not accept the [[Five Pillars of Islam|five pillars of Islam]].<ref>{{cite book|title= The Political Role of Minority Groups in the Middle East|first=Ronald|last= De McLaurin|year= 1979| isbn= 9780030525964| page =114 |publisher=Michigan University Press|quote= Theologically, one would have to conclude that the Druze are not Muslims. They do not accept the five pillars of Islam. In place of these principles the Druze have instituted the seven precepts noted above..}}</ref> There are many Syrian Druze that are also living abroad, particularly in [[Latin America]], who have been living there for over the past hundred years.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7"/> In [[Venezuela]] alone there are approximately half a million Druze of Syrian origin.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7"/> ===احمديه=== ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام * اسلام جو ڦهلاءُ * ليونٽ جون مسلمان فتحون * شام ۾ مسجدن جي فهرست * وچ اوڀر ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] 18q79wpo95uo9b5598g48llratl14vb 388141 388140 2026-06-23T16:41:07Z Memon2025 21315 /* اثنا عشري */ 388141 wikitext text/x-wiki [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي مسجد]] [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ, شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت, بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب, جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي, خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن, جزيه جي ادائيگي سان, پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي, جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا, پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | نصيري || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|The [[Great Mosque of Aleppo]] was built by the [[Umayyad Caliphate|Umayyads]].]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|The [[Great Mosque of Maarrat al-Numan]] is a 12th-century [[Ayyubid]]-era mosque.]] The largest religious group in Syria is the [[Sunni Muslims]]. The majority are formed of indigenous [[Syrian]] but there is also a significant number of Sunni [[Kurds in Syria|Kurds]], [[Syrian Turkmen|Turkmen/Turkoman]], and [[Circassians in Syria|Circassians]], as well as refugees who have arrived in the country, such as [[Iraqis]] and [[Palestinians]]. Sunnis follow nearly all occupations, belong to all social groups and nearly every political party, and live in all parts of the country. All the largest cities and thirteen out of the fourteen governorates’ capitals of the country had a Sunni majority, except for the governorate and city of [[Suwayda]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> ===Arabs=== The [[Arabs]] form the largest Sunni Muslim community in the country.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that approximately 60% of the country was formed of [[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslims.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991>{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> More recently, Dr. Pierre Beckouche also said that the Arab Sunni Muslims formed 60% of the population, including 500,000 Palestinian refugees.<ref name=Pierre>{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> Some Muslim minorities in Syria have been [[Arabized]] to some degree, particularly the smaller ethnic groups (such as the [[Albanians in Syria|Albanians]], [[Bosnians]], [[Cretan Muslims]], [[Pashtuns]], [[Iranians in Syria|Persians]], etc.), but also some members of the larger minorities, such as the Kurds and Turkmen.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> ===Kurds=== {{main|Kurds in Syria}} The [[Kurds in Syria]] are the second largest ethnic group in the country (forming around 10.6% of the population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> The majority live in the northeast, bordering on [[Iraq]] and [[Turkey]]. There are also smaller Kurdish communities in central Syria, followed by [[Kobanî]] and [[Afrin, Syria|Afrin]]. In the capital of Damascus they are [[Arabized]] and do not speak [[Kurdish language|Kurdish]] very well.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Kurds formed 8.3% of the population.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> By 1979 Dr. [[Nikolaos van Dam]] claimed that the Syrian Kurds (forming 8.5% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam>{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Kurds formed 9% of the population in 1988,<ref name=Munson>{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> whilst Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that they formed 8.5% in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Kurds have increased. For example, Dr. Pierre Beckouche has said that before 2011 the Sunni Muslim Kurds formed 9-10% of the country's population.<ref name=Pierre/> ===Turkmen=== {{main|Syrian Turkmen}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|The [[Nabi Habeel Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] The [[Turkish language|Turkish]]-speaking [[Syrian Turkmen|Turkmen]] are the third largest ethnic group in the country (approximately 4% to 5% of the country's population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> They mainly live in the urban centres and countryside of the following six governorates: the [[Aleppo Governorate]], the [[Damascus Governorate]], the [[Homs Governorate]], the [[Hama Governorate]], the [[Latakia Governorate]] and the [[Quneitra Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The [[Al-Adiliyah Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population.<ref name="Ma'oz"/> According to Dr. [[Nikolaos van Dam]] the Syrian Turkmen/Turkoman (forming 3% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam/> Similarly, Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population in 1988,<ref name=Munson/> as did Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Turkmen has increased. For example, Dr. Pierre Beckouche said that before 2011 the Sunni Muslim Turkmen/Turkoman formed 4% of the country's population.<ref name=Pierre/> However, the Sunni Turkmen population is believed to be considerably higher if [[Arabized]] Turkmen are also taken into consideration (i.e. [[Arabic language|Arabic]]-speaking Turkmen who no longer speak their mother tongue), and some estimates indicate that the total Turkmen population (who are mostly Sunni) might be the second biggest group in the country, outnumbering the Kurds.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ===Circassians=== {{main|Circassians in Syria}} Most [[Circassians in Syria]] are Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> They form the fifth largest ethnic group in the country but the fourth largest Sunni Muslim community in Syria. They live mostly in three Syrian governorates: [[Hama Governorate|Hama]], [[Homs Governorate|Homs]], and [[Quneitra Governorate|Quneitra]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that less than 1% of the country was formed of Sunni Muslim Circassians.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Circassians has increased. For example, a more recent estimate suggested that Sunni Circassians formed 1.5% of Syria's population.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|The [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|Sayyidah Zaynab Mosque]] is believed to contain the grave of [[Zaynab bint Ali|Zaynab]] and is a pilgrimage site for Shia Muslims.]] The first largest sect of Islam practiced in the country is the [[Shia]] branch; this includes Ismailis and Twelvers. Before 2011, they formed a sizeable minority.<ref name=Pierre/> These Muslim sects also include diverse ethnic groups, which included: the Arabs, Kurds, Turkmen, and other smaller communities. ===اسماعيلي=== {{main|اسماعيلي}} The Shia [[Isma'ilism|Ismailis]] form the largest branch of [[Shia Islam]] in Syria, forming 3% of Syria's population. The split from the greater branch occurred over the recognition of the Seventh Imam. Shia Ismailis believe that [[Ja'far al-Sadiq]], the Sixth Imam, appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]] to be the Seventh Imam, a line that continues unbroken to the present day, the office currently sitting with His Highness the [[Aga Khan]]. The Shia [[Ithna Asharia]], however, believe that Jafar appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]]'s brother [[Musa al Kadhim]] to be the Seventh Imam, a line of Imamat that ended with the 12th Imam of the Ithna Asharia. Little is known of the early history of the sect, but it was firmly established by the end of the ninth century. From 969 to 1171, an Ismaili dynasty, the [[Fatimid Caliphate|Fatimids]], ruled as caliphs in Egypt. The Ismaili power in Syria was stamped out by the [[Mamluk Sultanate (Cairo)|Mamluk dynasty]] of Egypt, after the former offered the Crusaders their allegiance and conversion to Christianity – which were rejected by the [[Knights Templar]].<ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> Ismailis are divided into two major groups: the [[Mustali]] and the [[Nizari]]. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|The [[Sayyidah Ruqayya Mosque]] was built in 1985 and exhibits a modern version of Iranian architecture.]] According to Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch the Ismailis formed 1.5% of the country's population in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> They mainly in live in two governorates: in the [[Hama Governorate]] the Ismailis mainly live in the city of [[Salamiyah]], which is considered to be the "Ismaili capital". They also live in the city of [[Masyaf]] and in the surrounding countryside, as well as a small minority living in the city of [[Hama]]. In addition, Ismailis also live in the [[Tartus Governorate]], particularly in the town of [[Qadmus]] and its surrounding countryside and in the district and villages of [[Khawabi|Nahr al-Khawabi]].<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> ===اثنا عشري=== {{main|اثنا عشري}} Forming the smallest of the Islamic sects in Syria at 2%, the [[Twelver]] [[Shia]] play only a minor role in Syrian politics. In religious affairs, they look to Shia centers in [[Iraq]], especially [[Karbala]] and [[Najaf]], and to [[Iran]]. However, [[Iranian Revolution|Iran's 1979 Islamic Revolution]] and Syria's alliance with Iran in its war with Iraq, have elevated the prestige of Syria's Shia minority. As hundreds of Iranian tourists began to visit Damascus each week, the Shia shrine of the [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|tomb of Sayyida Zaynab]], granddaughter of Muhammad, located in Al-Ghutah outside Damascus, became a major pilgrimage destination, replacing those areas no longer accessible in Iraq. Moreover, the Syrian Shia Twelvers have close links to the [[Lebanese Shia Muslims|Shia Twelvers in Lebanon]].<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ==نصيري== {{main|Alawites in Syria}} [[File:Bashar al-Assad (cropped).jpg|thumb|175px|Former Syrian President [[Bashar al-Assad]] is an [[Alawites|Alawite]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/>]] The [[Alawites]] are the second largest religious group in Syria, after the Sunni and Shi'a Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> [[Hafez al-Assad]] and his son, former President [[Bashar al-Assad]], belong to the Alawite sect.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> Alawites are divided into two main groups: traditional Alawites, who form the majority, and the minority [[Salman al-Murshid|Murshid Alawites]] (which rose from a modern schism in the Alawite sect at the beginning of the 20th century).<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that Alawites formed approximately 11.5% of the country's population.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> More recently, Dr. Pierre Beckouche said that 11% of the country's population was Alawite before 2011.<ref name=Pierre/> The CIA has estimated Alawites at 15% of the Syria's population.<ref name=":0" /> The Alawites mainly live in the [[Syrian Coastal Mountain Range]], particularly in the countryside of the [[Latakia Governorate]] and the [[Tartus Governorate]] on the western side of the mountains, and in the countryside of the [[Homs Governorate]] and [[Hama Governorate]] on their eastern side.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> They form a majority (around 60%) in [[Latakia]] and [[Tartus]]. In the [[Homs]] and [[Hama]] areas, they make up around 10% of the population in both the countryside and the cities, living in [[Talkalakh]], [[Al-Mukharram]], [[Al-Qabu, Syria|Al-Qabu]], [[Shin, Syria|Shin]], [[Al-Riqama]], the Houla plain, [[Maryamin, Homs|Maryamin]], [[Qarmas]], Al Muhani, and the areas of [[Al-Zahraa|Zahra]] and Naziha.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> ==علوي== {{main|Alevi}} In northern Syria there are some Kurdish and Turkmen [[Alevism|Alevi]]. The town of [[Maabatli]] in [[Afrin District|Afrin district]] is majority inhabited by Kurdish Alevis.<ref name="mobil.derstandard.at">{{Cite web |title=Angriff auf Afrin: Vertreibung vom "Berg der Kurden" |url=https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |access-date=2023-01-22 |website=DER STANDARD |language=de-AT |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917111642/https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |url-status=live }}</ref> In 2014 [[Hêvî Îbrahîm]], an Alevi, became the Prime Minister of the Kurdish-controlled [[Afrin Canton]]. Thousands of Turkmen Alevis are living in Aleppo, though many of them fled to Turkey.<ref>{{Cite web |last=odatv4.com |title=Tek suçları Alevi olmak... |url=https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |access-date=2023-01-22 |website=www.odatv4.com |language=en |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128123021/https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |url-status=dead }}</ref> ==اسماعيلي== ==نصيري== ==قرآنيه== ==ٻيا== ===دروز=== {{Main|Druze|Druze in Syria}} The [[Syrian Druze]] community constitute the third largest Islamic influenced sect in the country, they are not traditionally considered as Muslims,<ref>{{Cite web |last=Theodorou |first=Angelina E. |title=5 facts about Israeli Druze, a unique religious and ethnic group |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |access-date=2023-01-22 |website=Pew Research Center |date=21 March 2016 |language=en-US |archive-date=2021-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319095844/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |url-status=live }}</ref> forming approximately 4% of the population of Syria. The main centre of the Druze population is in [[As-Suwayda]]; the small towns and villages under its authority is called the [[Jabal al-Druze]] (the "Mountain of the Druze"). The rest of the community mainly live in the [[Quneitra Governorate]], the [[Rif Dimashq Governorate]], and the [[Idlib Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6-7}}.</ref> Even though the faith originally developed out of [[Ismaili Islam]], most [[Druze]] do not identify as [[Muslims]],<ref>{{cite book|title=America & Islam: Soundbites, Suicide Bombs and the Road to Donald Trump|first=Lawrence|last= Pintak|year= 2019| isbn= 9781788315593| page =86|publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref><ref>{{cite book|title=The Templar Spirit: The Esoteric Inspiration, Rituals and Beliefs of the Knights Templar|first=Margaret|last= Jonas|year= 2011| isbn= 9781906999254| page =83|publisher=Temple Lodge Publishing|quote=[Druze] often they are not regarded as being Muslim at all, nor do all the Druze consider themselves as Muslim}}</ref><ref>{{cite web |title=Are the Druze People Arabs or Muslims? Deciphering Who They Are |url=https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |website=Arab America |access-date=13 April 2020 |language=en |date=8 August 2018 |archive-date=20 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020060455/https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives| first=Dona|last= J. Stewart|year=2008| isbn=9781135980795| page = 33|publisher=Routledge|quote= Most Druze do not consider themselves Muslim. Historically they faced much persecution and keep their religious beliefs secrets.}}</ref><ref>{{cite book|title=The Oxford Handbook of American Islam| first=Yvonne |last=Yazbeck Haddad|year=2014| isbn=9780199862634| page = 142|publisher=Oxford University Press|quote=While they appear parallel to those of normative Islam, in the Druze religion they are different in meaning and interpretation. The religion is considered distinct from the Ismaili as well as from other Muslims belief and practice... Most Druze consider themselves fully assimilated in American society and do not necessarily identify as Muslims..}}</ref> and they do not accept the [[Five Pillars of Islam|five pillars of Islam]].<ref>{{cite book|title= The Political Role of Minority Groups in the Middle East|first=Ronald|last= De McLaurin|year= 1979| isbn= 9780030525964| page =114 |publisher=Michigan University Press|quote= Theologically, one would have to conclude that the Druze are not Muslims. They do not accept the five pillars of Islam. In place of these principles the Druze have instituted the seven precepts noted above..}}</ref> There are many Syrian Druze that are also living abroad, particularly in [[Latin America]], who have been living there for over the past hundred years.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7"/> In [[Venezuela]] alone there are approximately half a million Druze of Syrian origin.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7"/> ===احمديه=== ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام * اسلام جو ڦهلاءُ * ليونٽ جون مسلمان فتحون * شام ۾ مسجدن جي فهرست * وچ اوڀر ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] 4u3uyftk6jizibf7zz5az9w9gomctcc 388142 388141 2026-06-23T16:42:36Z Memon2025 21315 388142 wikitext text/x-wiki [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي مسجد]] [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ, شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت, بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب, جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي, خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن, جزيه جي ادائيگي سان, پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي, جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا, پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | نصيري || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|The [[Great Mosque of Aleppo]] was built by the [[Umayyad Caliphate|Umayyads]].]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|The [[Great Mosque of Maarrat al-Numan]] is a 12th-century [[Ayyubid]]-era mosque.]] The largest religious group in Syria is the [[Sunni Muslims]]. The majority are formed of indigenous [[Syrian]] but there is also a significant number of Sunni [[Kurds in Syria|Kurds]], [[Syrian Turkmen|Turkmen/Turkoman]], and [[Circassians in Syria|Circassians]], as well as refugees who have arrived in the country, such as [[Iraqis]] and [[Palestinians]]. Sunnis follow nearly all occupations, belong to all social groups and nearly every political party, and live in all parts of the country. All the largest cities and thirteen out of the fourteen governorates’ capitals of the country had a Sunni majority, except for the governorate and city of [[Suwayda]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> ===Arabs=== The [[Arabs]] form the largest Sunni Muslim community in the country.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that approximately 60% of the country was formed of [[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslims.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991>{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> More recently, Dr. Pierre Beckouche also said that the Arab Sunni Muslims formed 60% of the population, including 500,000 Palestinian refugees.<ref name=Pierre>{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> Some Muslim minorities in Syria have been [[Arabized]] to some degree, particularly the smaller ethnic groups (such as the [[Albanians in Syria|Albanians]], [[Bosnians]], [[Cretan Muslims]], [[Pashtuns]], [[Iranians in Syria|Persians]], etc.), but also some members of the larger minorities, such as the Kurds and Turkmen.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> ===Kurds=== {{main|Kurds in Syria}} The [[Kurds in Syria]] are the second largest ethnic group in the country (forming around 10.6% of the population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> The majority live in the northeast, bordering on [[Iraq]] and [[Turkey]]. There are also smaller Kurdish communities in central Syria, followed by [[Kobanî]] and [[Afrin, Syria|Afrin]]. In the capital of Damascus they are [[Arabized]] and do not speak [[Kurdish language|Kurdish]] very well.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Kurds formed 8.3% of the population.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> By 1979 Dr. [[Nikolaos van Dam]] claimed that the Syrian Kurds (forming 8.5% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam>{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Kurds formed 9% of the population in 1988,<ref name=Munson>{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> whilst Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that they formed 8.5% in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Kurds have increased. For example, Dr. Pierre Beckouche has said that before 2011 the Sunni Muslim Kurds formed 9-10% of the country's population.<ref name=Pierre/> ===Turkmen=== {{main|Syrian Turkmen}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|The [[Nabi Habeel Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] The [[Turkish language|Turkish]]-speaking [[Syrian Turkmen|Turkmen]] are the third largest ethnic group in the country (approximately 4% to 5% of the country's population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> They mainly live in the urban centres and countryside of the following six governorates: the [[Aleppo Governorate]], the [[Damascus Governorate]], the [[Homs Governorate]], the [[Hama Governorate]], the [[Latakia Governorate]] and the [[Quneitra Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The [[Al-Adiliyah Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population.<ref name="Ma'oz"/> According to Dr. [[Nikolaos van Dam]] the Syrian Turkmen/Turkoman (forming 3% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam/> Similarly, Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population in 1988,<ref name=Munson/> as did Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Turkmen has increased. For example, Dr. Pierre Beckouche said that before 2011 the Sunni Muslim Turkmen/Turkoman formed 4% of the country's population.<ref name=Pierre/> However, the Sunni Turkmen population is believed to be considerably higher if [[Arabized]] Turkmen are also taken into consideration (i.e. [[Arabic language|Arabic]]-speaking Turkmen who no longer speak their mother tongue), and some estimates indicate that the total Turkmen population (who are mostly Sunni) might be the second biggest group in the country, outnumbering the Kurds.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ===Circassians=== {{main|Circassians in Syria}} Most [[Circassians in Syria]] are Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> They form the fifth largest ethnic group in the country but the fourth largest Sunni Muslim community in Syria. They live mostly in three Syrian governorates: [[Hama Governorate|Hama]], [[Homs Governorate|Homs]], and [[Quneitra Governorate|Quneitra]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that less than 1% of the country was formed of Sunni Muslim Circassians.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Circassians has increased. For example, a more recent estimate suggested that Sunni Circassians formed 1.5% of Syria's population.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|The [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|Sayyidah Zaynab Mosque]] is believed to contain the grave of [[Zaynab bint Ali|Zaynab]] and is a pilgrimage site for Shia Muslims.]] The first largest sect of Islam practiced in the country is the [[Shia]] branch; this includes Ismailis and Twelvers. Before 2011, they formed a sizeable minority.<ref name=Pierre/> These Muslim sects also include diverse ethnic groups, which included: the Arabs, Kurds, Turkmen, and other smaller communities. ===اسماعيلي=== {{main|اسماعيلي}} The Shia [[Isma'ilism|Ismailis]] form the largest branch of [[Shia Islam]] in Syria, forming 3% of Syria's population. The split from the greater branch occurred over the recognition of the Seventh Imam. Shia Ismailis believe that [[Ja'far al-Sadiq]], the Sixth Imam, appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]] to be the Seventh Imam, a line that continues unbroken to the present day, the office currently sitting with His Highness the [[Aga Khan]]. The Shia [[Ithna Asharia]], however, believe that Jafar appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]]'s brother [[Musa al Kadhim]] to be the Seventh Imam, a line of Imamat that ended with the 12th Imam of the Ithna Asharia. Little is known of the early history of the sect, but it was firmly established by the end of the ninth century. From 969 to 1171, an Ismaili dynasty, the [[Fatimid Caliphate|Fatimids]], ruled as caliphs in Egypt. The Ismaili power in Syria was stamped out by the [[Mamluk Sultanate (Cairo)|Mamluk dynasty]] of Egypt, after the former offered the Crusaders their allegiance and conversion to Christianity – which were rejected by the [[Knights Templar]].<ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> Ismailis are divided into two major groups: the [[Mustali]] and the [[Nizari]]. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|The [[Sayyidah Ruqayya Mosque]] was built in 1985 and exhibits a modern version of Iranian architecture.]] According to Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch the Ismailis formed 1.5% of the country's population in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> They mainly in live in two governorates: in the [[Hama Governorate]] the Ismailis mainly live in the city of [[Salamiyah]], which is considered to be the "Ismaili capital". They also live in the city of [[Masyaf]] and in the surrounding countryside, as well as a small minority living in the city of [[Hama]]. In addition, Ismailis also live in the [[Tartus Governorate]], particularly in the town of [[Qadmus]] and its surrounding countryside and in the district and villages of [[Khawabi|Nahr al-Khawabi]].<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> ===اثنا عشري=== {{main|اثنا عشري}} Forming the smallest of the Islamic sects in Syria at 2%, the [[Twelver]] [[Shia]] play only a minor role in Syrian politics. In religious affairs, they look to Shia centers in [[Iraq]], especially [[Karbala]] and [[Najaf]], and to [[Iran]]. However, [[Iranian Revolution|Iran's 1979 Islamic Revolution]] and Syria's alliance with Iran in its war with Iraq, have elevated the prestige of Syria's Shia minority. As hundreds of Iranian tourists began to visit Damascus each week, the Shia shrine of the [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|tomb of Sayyida Zaynab]], granddaughter of Muhammad, located in Al-Ghutah outside Damascus, became a major pilgrimage destination, replacing those areas no longer accessible in Iraq. Moreover, the Syrian Shia Twelvers have close links to the [[Lebanese Shia Muslims|Shia Twelvers in Lebanon]].<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ==نصيري== {{main|Alawites in Syria}} [[File:Bashar al-Assad (cropped).jpg|thumb|175px|Former Syrian President [[Bashar al-Assad]] is an [[Alawites|Alawite]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/>]] The [[Alawites]] are the second largest religious group in Syria, after the Sunni and Shi'a Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> [[Hafez al-Assad]] and his son, former President [[Bashar al-Assad]], belong to the Alawite sect.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> Alawites are divided into two main groups: traditional Alawites, who form the majority, and the minority [[Salman al-Murshid|Murshid Alawites]] (which rose from a modern schism in the Alawite sect at the beginning of the 20th century).<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that Alawites formed approximately 11.5% of the country's population.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> More recently, Dr. Pierre Beckouche said that 11% of the country's population was Alawite before 2011.<ref name=Pierre/> The CIA has estimated Alawites at 15% of the Syria's population.<ref name=":0" /> The Alawites mainly live in the [[Syrian Coastal Mountain Range]], particularly in the countryside of the [[Latakia Governorate]] and the [[Tartus Governorate]] on the western side of the mountains, and in the countryside of the [[Homs Governorate]] and [[Hama Governorate]] on their eastern side.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> They form a majority (around 60%) in [[Latakia]] and [[Tartus]]. In the [[Homs]] and [[Hama]] areas, they make up around 10% of the population in both the countryside and the cities, living in [[Talkalakh]], [[Al-Mukharram]], [[Al-Qabu, Syria|Al-Qabu]], [[Shin, Syria|Shin]], [[Al-Riqama]], the Houla plain, [[Maryamin, Homs|Maryamin]], [[Qarmas]], Al Muhani, and the areas of [[Al-Zahraa|Zahra]] and Naziha.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> ==علوي== {{main|Alevi}} In northern Syria there are some Kurdish and Turkmen [[Alevism|Alevi]]. The town of [[Maabatli]] in [[Afrin District|Afrin district]] is majority inhabited by Kurdish Alevis.<ref name="mobil.derstandard.at">{{Cite web |title=Angriff auf Afrin: Vertreibung vom "Berg der Kurden" |url=https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |access-date=2023-01-22 |website=DER STANDARD |language=de-AT |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917111642/https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |url-status=live }}</ref> In 2014 [[Hêvî Îbrahîm]], an Alevi, became the Prime Minister of the Kurdish-controlled [[Afrin Canton]]. Thousands of Turkmen Alevis are living in Aleppo, though many of them fled to Turkey.<ref>{{Cite web |last=odatv4.com |title=Tek suçları Alevi olmak... |url=https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |access-date=2023-01-22 |website=www.odatv4.com |language=en |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128123021/https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |url-status=dead }}</ref> ==اسماعيلي== ==نصيري== ==قرآنيه== There is also a [[Quraniyoon|Quraniya]] or [[Quranist]] community within [[Syria]], whose early documentation began forming in the 19th century and followed the teachings set forth by the Indian theologian Seyyid Ahmed Khan Hindi and then spread to Syria soon afterwards via intermediary pilgrims. However, [[Quranism|Ahl al-Qur'an]] adherents precede these 19th century developments in the form of Mu'tazilites such as [[Ibrahim al-Nazzam]], who lived for some period in these environs. Contemporary adherents of the Quranist point of view in Syria include [[Muhammad Shahrur]].<ref name="jafarli">Jafarli, D. "The rise of the quranist movement in [[Egypt]] (19th to 20th ctnturies): a historical approach." Гілея: науковий вісник 126 (2017): 181-185.</ref> ==ٻيا== ===دروز=== {{Main|Druze|Druze in Syria}} The [[Syrian Druze]] community constitute the third largest Islamic influenced sect in the country, they are not traditionally considered as Muslims,<ref>{{Cite web |last=Theodorou |first=Angelina E. |title=5 facts about Israeli Druze, a unique religious and ethnic group |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |access-date=2023-01-22 |website=Pew Research Center |date=21 March 2016 |language=en-US |archive-date=2021-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319095844/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |url-status=live }}</ref> forming approximately 4% of the population of Syria. The main centre of the Druze population is in [[As-Suwayda]]; the small towns and villages under its authority is called the [[Jabal al-Druze]] (the "Mountain of the Druze"). The rest of the community mainly live in the [[Quneitra Governorate]], the [[Rif Dimashq Governorate]], and the [[Idlib Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6-7}}.</ref> Even though the faith originally developed out of [[Ismaili Islam]], most [[Druze]] do not identify as [[Muslims]],<ref>{{cite book|title=America & Islam: Soundbites, Suicide Bombs and the Road to Donald Trump|first=Lawrence|last= Pintak|year= 2019| isbn= 9781788315593| page =86|publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref><ref>{{cite book|title=The Templar Spirit: The Esoteric Inspiration, Rituals and Beliefs of the Knights Templar|first=Margaret|last= Jonas|year= 2011| isbn= 9781906999254| page =83|publisher=Temple Lodge Publishing|quote=[Druze] often they are not regarded as being Muslim at all, nor do all the Druze consider themselves as Muslim}}</ref><ref>{{cite web |title=Are the Druze People Arabs or Muslims? Deciphering Who They Are |url=https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |website=Arab America |access-date=13 April 2020 |language=en |date=8 August 2018 |archive-date=20 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020060455/https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives| first=Dona|last= J. Stewart|year=2008| isbn=9781135980795| page = 33|publisher=Routledge|quote= Most Druze do not consider themselves Muslim. Historically they faced much persecution and keep their religious beliefs secrets.}}</ref><ref>{{cite book|title=The Oxford Handbook of American Islam| first=Yvonne |last=Yazbeck Haddad|year=2014| isbn=9780199862634| page = 142|publisher=Oxford University Press|quote=While they appear parallel to those of normative Islam, in the Druze religion they are different in meaning and interpretation. The religion is considered distinct from the Ismaili as well as from other Muslims belief and practice... Most Druze consider themselves fully assimilated in American society and do not necessarily identify as Muslims..}}</ref> and they do not accept the [[Five Pillars of Islam|five pillars of Islam]].<ref>{{cite book|title= The Political Role of Minority Groups in the Middle East|first=Ronald|last= De McLaurin|year= 1979| isbn= 9780030525964| page =114 |publisher=Michigan University Press|quote= Theologically, one would have to conclude that the Druze are not Muslims. They do not accept the five pillars of Islam. In place of these principles the Druze have instituted the seven precepts noted above..}}</ref> There are many Syrian Druze that are also living abroad, particularly in [[Latin America]], who have been living there for over the past hundred years.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7"/> In [[Venezuela]] alone there are approximately half a million Druze of Syrian origin.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7"/> ===احمديه=== ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام * اسلام جو ڦهلاءُ * ليونٽ جون مسلمان فتحون * شام ۾ مسجدن جي فهرست * وچ اوڀر ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] cfs9ectt6z52gzmuoebn522ejqb9hth 388143 388142 2026-06-23T16:42:55Z Memon2025 21315 388143 wikitext text/x-wiki [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي مسجد]] [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ, شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت, بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب, جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي, خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن, جزيه جي ادائيگي سان, پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي, جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا, پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | نصيري || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|The [[Great Mosque of Aleppo]] was built by the [[Umayyad Caliphate|Umayyads]].]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|The [[Great Mosque of Maarrat al-Numan]] is a 12th-century [[Ayyubid]]-era mosque.]] The largest religious group in Syria is the [[Sunni Muslims]]. The majority are formed of indigenous [[Syrian]] but there is also a significant number of Sunni [[Kurds in Syria|Kurds]], [[Syrian Turkmen|Turkmen/Turkoman]], and [[Circassians in Syria|Circassians]], as well as refugees who have arrived in the country, such as [[Iraqis]] and [[Palestinians]]. Sunnis follow nearly all occupations, belong to all social groups and nearly every political party, and live in all parts of the country. All the largest cities and thirteen out of the fourteen governorates’ capitals of the country had a Sunni majority, except for the governorate and city of [[Suwayda]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> ===Arabs=== The [[Arabs]] form the largest Sunni Muslim community in the country.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that approximately 60% of the country was formed of [[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslims.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991>{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> More recently, Dr. Pierre Beckouche also said that the Arab Sunni Muslims formed 60% of the population, including 500,000 Palestinian refugees.<ref name=Pierre>{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> Some Muslim minorities in Syria have been [[Arabized]] to some degree, particularly the smaller ethnic groups (such as the [[Albanians in Syria|Albanians]], [[Bosnians]], [[Cretan Muslims]], [[Pashtuns]], [[Iranians in Syria|Persians]], etc.), but also some members of the larger minorities, such as the Kurds and Turkmen.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> ===Kurds=== {{main|Kurds in Syria}} The [[Kurds in Syria]] are the second largest ethnic group in the country (forming around 10.6% of the population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> The majority live in the northeast, bordering on [[Iraq]] and [[Turkey]]. There are also smaller Kurdish communities in central Syria, followed by [[Kobanî]] and [[Afrin, Syria|Afrin]]. In the capital of Damascus they are [[Arabized]] and do not speak [[Kurdish language|Kurdish]] very well.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Kurds formed 8.3% of the population.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> By 1979 Dr. [[Nikolaos van Dam]] claimed that the Syrian Kurds (forming 8.5% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam>{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Kurds formed 9% of the population in 1988,<ref name=Munson>{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> whilst Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that they formed 8.5% in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Kurds have increased. For example, Dr. Pierre Beckouche has said that before 2011 the Sunni Muslim Kurds formed 9-10% of the country's population.<ref name=Pierre/> ===Turkmen=== {{main|Syrian Turkmen}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|The [[Nabi Habeel Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] The [[Turkish language|Turkish]]-speaking [[Syrian Turkmen|Turkmen]] are the third largest ethnic group in the country (approximately 4% to 5% of the country's population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> They mainly live in the urban centres and countryside of the following six governorates: the [[Aleppo Governorate]], the [[Damascus Governorate]], the [[Homs Governorate]], the [[Hama Governorate]], the [[Latakia Governorate]] and the [[Quneitra Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The [[Al-Adiliyah Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population.<ref name="Ma'oz"/> According to Dr. [[Nikolaos van Dam]] the Syrian Turkmen/Turkoman (forming 3% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam/> Similarly, Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population in 1988,<ref name=Munson/> as did Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Turkmen has increased. For example, Dr. Pierre Beckouche said that before 2011 the Sunni Muslim Turkmen/Turkoman formed 4% of the country's population.<ref name=Pierre/> However, the Sunni Turkmen population is believed to be considerably higher if [[Arabized]] Turkmen are also taken into consideration (i.e. [[Arabic language|Arabic]]-speaking Turkmen who no longer speak their mother tongue), and some estimates indicate that the total Turkmen population (who are mostly Sunni) might be the second biggest group in the country, outnumbering the Kurds.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ===Circassians=== {{main|Circassians in Syria}} Most [[Circassians in Syria]] are Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> They form the fifth largest ethnic group in the country but the fourth largest Sunni Muslim community in Syria. They live mostly in three Syrian governorates: [[Hama Governorate|Hama]], [[Homs Governorate|Homs]], and [[Quneitra Governorate|Quneitra]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that less than 1% of the country was formed of Sunni Muslim Circassians.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Circassians has increased. For example, a more recent estimate suggested that Sunni Circassians formed 1.5% of Syria's population.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|The [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|Sayyidah Zaynab Mosque]] is believed to contain the grave of [[Zaynab bint Ali|Zaynab]] and is a pilgrimage site for Shia Muslims.]] The first largest sect of Islam practiced in the country is the [[Shia]] branch; this includes Ismailis and Twelvers. Before 2011, they formed a sizeable minority.<ref name=Pierre/> These Muslim sects also include diverse ethnic groups, which included: the Arabs, Kurds, Turkmen, and other smaller communities. ===اسماعيلي=== {{main|اسماعيلي}} The Shia [[Isma'ilism|Ismailis]] form the largest branch of [[Shia Islam]] in Syria, forming 3% of Syria's population. The split from the greater branch occurred over the recognition of the Seventh Imam. Shia Ismailis believe that [[Ja'far al-Sadiq]], the Sixth Imam, appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]] to be the Seventh Imam, a line that continues unbroken to the present day, the office currently sitting with His Highness the [[Aga Khan]]. The Shia [[Ithna Asharia]], however, believe that Jafar appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]]'s brother [[Musa al Kadhim]] to be the Seventh Imam, a line of Imamat that ended with the 12th Imam of the Ithna Asharia. Little is known of the early history of the sect, but it was firmly established by the end of the ninth century. From 969 to 1171, an Ismaili dynasty, the [[Fatimid Caliphate|Fatimids]], ruled as caliphs in Egypt. The Ismaili power in Syria was stamped out by the [[Mamluk Sultanate (Cairo)|Mamluk dynasty]] of Egypt, after the former offered the Crusaders their allegiance and conversion to Christianity – which were rejected by the [[Knights Templar]].<ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> Ismailis are divided into two major groups: the [[Mustali]] and the [[Nizari]]. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|The [[Sayyidah Ruqayya Mosque]] was built in 1985 and exhibits a modern version of Iranian architecture.]] According to Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch the Ismailis formed 1.5% of the country's population in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> They mainly in live in two governorates: in the [[Hama Governorate]] the Ismailis mainly live in the city of [[Salamiyah]], which is considered to be the "Ismaili capital". They also live in the city of [[Masyaf]] and in the surrounding countryside, as well as a small minority living in the city of [[Hama]]. In addition, Ismailis also live in the [[Tartus Governorate]], particularly in the town of [[Qadmus]] and its surrounding countryside and in the district and villages of [[Khawabi|Nahr al-Khawabi]].<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> ===اثنا عشري=== {{main|اثنا عشري}} Forming the smallest of the Islamic sects in Syria at 2%, the [[Twelver]] [[Shia]] play only a minor role in Syrian politics. In religious affairs, they look to Shia centers in [[Iraq]], especially [[Karbala]] and [[Najaf]], and to [[Iran]]. However, [[Iranian Revolution|Iran's 1979 Islamic Revolution]] and Syria's alliance with Iran in its war with Iraq, have elevated the prestige of Syria's Shia minority. As hundreds of Iranian tourists began to visit Damascus each week, the Shia shrine of the [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|tomb of Sayyida Zaynab]], granddaughter of Muhammad, located in Al-Ghutah outside Damascus, became a major pilgrimage destination, replacing those areas no longer accessible in Iraq. Moreover, the Syrian Shia Twelvers have close links to the [[Lebanese Shia Muslims|Shia Twelvers in Lebanon]].<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ==نصيري== {{main|Alawites in Syria}} [[File:Bashar al-Assad (cropped).jpg|thumb|175px|Former Syrian President [[Bashar al-Assad]] is an [[Alawites|Alawite]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/>]] The [[Alawites]] are the second largest religious group in Syria, after the Sunni and Shi'a Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> [[Hafez al-Assad]] and his son, former President [[Bashar al-Assad]], belong to the Alawite sect.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> Alawites are divided into two main groups: traditional Alawites, who form the majority, and the minority [[Salman al-Murshid|Murshid Alawites]] (which rose from a modern schism in the Alawite sect at the beginning of the 20th century).<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that Alawites formed approximately 11.5% of the country's population.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> More recently, Dr. Pierre Beckouche said that 11% of the country's population was Alawite before 2011.<ref name=Pierre/> The CIA has estimated Alawites at 15% of the Syria's population.<ref name=":0" /> The Alawites mainly live in the [[Syrian Coastal Mountain Range]], particularly in the countryside of the [[Latakia Governorate]] and the [[Tartus Governorate]] on the western side of the mountains, and in the countryside of the [[Homs Governorate]] and [[Hama Governorate]] on their eastern side.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> They form a majority (around 60%) in [[Latakia]] and [[Tartus]]. In the [[Homs]] and [[Hama]] areas, they make up around 10% of the population in both the countryside and the cities, living in [[Talkalakh]], [[Al-Mukharram]], [[Al-Qabu, Syria|Al-Qabu]], [[Shin, Syria|Shin]], [[Al-Riqama]], the Houla plain, [[Maryamin, Homs|Maryamin]], [[Qarmas]], Al Muhani, and the areas of [[Al-Zahraa|Zahra]] and Naziha.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> ==علوي== {{main|Alevi}} In northern Syria there are some Kurdish and Turkmen [[Alevism|Alevi]]. The town of [[Maabatli]] in [[Afrin District|Afrin district]] is majority inhabited by Kurdish Alevis.<ref name="mobil.derstandard.at">{{Cite web |title=Angriff auf Afrin: Vertreibung vom "Berg der Kurden" |url=https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |access-date=2023-01-22 |website=DER STANDARD |language=de-AT |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917111642/https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |url-status=live }}</ref> In 2014 [[Hêvî Îbrahîm]], an Alevi, became the Prime Minister of the Kurdish-controlled [[Afrin Canton]]. Thousands of Turkmen Alevis are living in Aleppo, though many of them fled to Turkey.<ref>{{Cite web |last=odatv4.com |title=Tek suçları Alevi olmak... |url=https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |access-date=2023-01-22 |website=www.odatv4.com |language=en |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128123021/https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |url-status=dead }}</ref> ==نصيري== ==قرآنيه== There is also a [[Quraniyoon|Quraniya]] or [[Quranist]] community within [[Syria]], whose early documentation began forming in the 19th century and followed the teachings set forth by the Indian theologian Seyyid Ahmed Khan Hindi and then spread to Syria soon afterwards via intermediary pilgrims. However, [[Quranism|Ahl al-Qur'an]] adherents precede these 19th century developments in the form of Mu'tazilites such as [[Ibrahim al-Nazzam]], who lived for some period in these environs. Contemporary adherents of the Quranist point of view in Syria include [[Muhammad Shahrur]].<ref name="jafarli">Jafarli, D. "The rise of the quranist movement in [[Egypt]] (19th to 20th ctnturies): a historical approach." Гілея: науковий вісник 126 (2017): 181-185.</ref> ==ٻيا== ===دروز=== {{Main|Druze|Druze in Syria}} The [[Syrian Druze]] community constitute the third largest Islamic influenced sect in the country, they are not traditionally considered as Muslims,<ref>{{Cite web |last=Theodorou |first=Angelina E. |title=5 facts about Israeli Druze, a unique religious and ethnic group |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |access-date=2023-01-22 |website=Pew Research Center |date=21 March 2016 |language=en-US |archive-date=2021-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319095844/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |url-status=live }}</ref> forming approximately 4% of the population of Syria. The main centre of the Druze population is in [[As-Suwayda]]; the small towns and villages under its authority is called the [[Jabal al-Druze]] (the "Mountain of the Druze"). The rest of the community mainly live in the [[Quneitra Governorate]], the [[Rif Dimashq Governorate]], and the [[Idlib Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6-7}}.</ref> Even though the faith originally developed out of [[Ismaili Islam]], most [[Druze]] do not identify as [[Muslims]],<ref>{{cite book|title=America & Islam: Soundbites, Suicide Bombs and the Road to Donald Trump|first=Lawrence|last= Pintak|year= 2019| isbn= 9781788315593| page =86|publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref><ref>{{cite book|title=The Templar Spirit: The Esoteric Inspiration, Rituals and Beliefs of the Knights Templar|first=Margaret|last= Jonas|year= 2011| isbn= 9781906999254| page =83|publisher=Temple Lodge Publishing|quote=[Druze] often they are not regarded as being Muslim at all, nor do all the Druze consider themselves as Muslim}}</ref><ref>{{cite web |title=Are the Druze People Arabs or Muslims? Deciphering Who They Are |url=https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |website=Arab America |access-date=13 April 2020 |language=en |date=8 August 2018 |archive-date=20 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020060455/https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives| first=Dona|last= J. Stewart|year=2008| isbn=9781135980795| page = 33|publisher=Routledge|quote= Most Druze do not consider themselves Muslim. Historically they faced much persecution and keep their religious beliefs secrets.}}</ref><ref>{{cite book|title=The Oxford Handbook of American Islam| first=Yvonne |last=Yazbeck Haddad|year=2014| isbn=9780199862634| page = 142|publisher=Oxford University Press|quote=While they appear parallel to those of normative Islam, in the Druze religion they are different in meaning and interpretation. The religion is considered distinct from the Ismaili as well as from other Muslims belief and practice... Most Druze consider themselves fully assimilated in American society and do not necessarily identify as Muslims..}}</ref> and they do not accept the [[Five Pillars of Islam|five pillars of Islam]].<ref>{{cite book|title= The Political Role of Minority Groups in the Middle East|first=Ronald|last= De McLaurin|year= 1979| isbn= 9780030525964| page =114 |publisher=Michigan University Press|quote= Theologically, one would have to conclude that the Druze are not Muslims. They do not accept the five pillars of Islam. In place of these principles the Druze have instituted the seven precepts noted above..}}</ref> There are many Syrian Druze that are also living abroad, particularly in [[Latin America]], who have been living there for over the past hundred years.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7"/> In [[Venezuela]] alone there are approximately half a million Druze of Syrian origin.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7"/> ===احمديه=== ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام * اسلام جو ڦهلاءُ * ليونٽ جون مسلمان فتحون * شام ۾ مسجدن جي فهرست * وچ اوڀر ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] p7rek8yg4gjuvouqahaqr44k9cymipd 388144 388143 2026-06-23T16:43:20Z Memon2025 21315 388144 wikitext text/x-wiki [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي مسجد]] [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ, شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت, بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب, جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي, خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن, جزيه جي ادائيگي سان, پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي, جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا, پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | نصيري || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|The [[Great Mosque of Aleppo]] was built by the [[Umayyad Caliphate|Umayyads]].]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|The [[Great Mosque of Maarrat al-Numan]] is a 12th-century [[Ayyubid]]-era mosque.]] The largest religious group in Syria is the [[Sunni Muslims]]. The majority are formed of indigenous [[Syrian]] but there is also a significant number of Sunni [[Kurds in Syria|Kurds]], [[Syrian Turkmen|Turkmen/Turkoman]], and [[Circassians in Syria|Circassians]], as well as refugees who have arrived in the country, such as [[Iraqis]] and [[Palestinians]]. Sunnis follow nearly all occupations, belong to all social groups and nearly every political party, and live in all parts of the country. All the largest cities and thirteen out of the fourteen governorates’ capitals of the country had a Sunni majority, except for the governorate and city of [[Suwayda]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> ===Arabs=== The [[Arabs]] form the largest Sunni Muslim community in the country.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that approximately 60% of the country was formed of [[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslims.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991>{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> More recently, Dr. Pierre Beckouche also said that the Arab Sunni Muslims formed 60% of the population, including 500,000 Palestinian refugees.<ref name=Pierre>{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> Some Muslim minorities in Syria have been [[Arabized]] to some degree, particularly the smaller ethnic groups (such as the [[Albanians in Syria|Albanians]], [[Bosnians]], [[Cretan Muslims]], [[Pashtuns]], [[Iranians in Syria|Persians]], etc.), but also some members of the larger minorities, such as the Kurds and Turkmen.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> ===Kurds=== {{main|Kurds in Syria}} The [[Kurds in Syria]] are the second largest ethnic group in the country (forming around 10.6% of the population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> The majority live in the northeast, bordering on [[Iraq]] and [[Turkey]]. There are also smaller Kurdish communities in central Syria, followed by [[Kobanî]] and [[Afrin, Syria|Afrin]]. In the capital of Damascus they are [[Arabized]] and do not speak [[Kurdish language|Kurdish]] very well.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Kurds formed 8.3% of the population.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> By 1979 Dr. [[Nikolaos van Dam]] claimed that the Syrian Kurds (forming 8.5% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam>{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Kurds formed 9% of the population in 1988,<ref name=Munson>{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> whilst Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that they formed 8.5% in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Kurds have increased. For example, Dr. Pierre Beckouche has said that before 2011 the Sunni Muslim Kurds formed 9-10% of the country's population.<ref name=Pierre/> ===Turkmen=== {{main|Syrian Turkmen}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|The [[Nabi Habeel Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] The [[Turkish language|Turkish]]-speaking [[Syrian Turkmen|Turkmen]] are the third largest ethnic group in the country (approximately 4% to 5% of the country's population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> They mainly live in the urban centres and countryside of the following six governorates: the [[Aleppo Governorate]], the [[Damascus Governorate]], the [[Homs Governorate]], the [[Hama Governorate]], the [[Latakia Governorate]] and the [[Quneitra Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The [[Al-Adiliyah Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population.<ref name="Ma'oz"/> According to Dr. [[Nikolaos van Dam]] the Syrian Turkmen/Turkoman (forming 3% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam/> Similarly, Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population in 1988,<ref name=Munson/> as did Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Turkmen has increased. For example, Dr. Pierre Beckouche said that before 2011 the Sunni Muslim Turkmen/Turkoman formed 4% of the country's population.<ref name=Pierre/> However, the Sunni Turkmen population is believed to be considerably higher if [[Arabized]] Turkmen are also taken into consideration (i.e. [[Arabic language|Arabic]]-speaking Turkmen who no longer speak their mother tongue), and some estimates indicate that the total Turkmen population (who are mostly Sunni) might be the second biggest group in the country, outnumbering the Kurds.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ===Circassians=== {{main|Circassians in Syria}} Most [[Circassians in Syria]] are Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> They form the fifth largest ethnic group in the country but the fourth largest Sunni Muslim community in Syria. They live mostly in three Syrian governorates: [[Hama Governorate|Hama]], [[Homs Governorate|Homs]], and [[Quneitra Governorate|Quneitra]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that less than 1% of the country was formed of Sunni Muslim Circassians.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Circassians has increased. For example, a more recent estimate suggested that Sunni Circassians formed 1.5% of Syria's population.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|The [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|Sayyidah Zaynab Mosque]] is believed to contain the grave of [[Zaynab bint Ali|Zaynab]] and is a pilgrimage site for Shia Muslims.]] The first largest sect of Islam practiced in the country is the [[Shia]] branch; this includes Ismailis and Twelvers. Before 2011, they formed a sizeable minority.<ref name=Pierre/> These Muslim sects also include diverse ethnic groups, which included: the Arabs, Kurds, Turkmen, and other smaller communities. ===اسماعيلي=== {{main|اسماعيلي}} The Shia [[Isma'ilism|Ismailis]] form the largest branch of [[Shia Islam]] in Syria, forming 3% of Syria's population. The split from the greater branch occurred over the recognition of the Seventh Imam. Shia Ismailis believe that [[Ja'far al-Sadiq]], the Sixth Imam, appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]] to be the Seventh Imam, a line that continues unbroken to the present day, the office currently sitting with His Highness the [[Aga Khan]]. The Shia [[Ithna Asharia]], however, believe that Jafar appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]]'s brother [[Musa al Kadhim]] to be the Seventh Imam, a line of Imamat that ended with the 12th Imam of the Ithna Asharia. Little is known of the early history of the sect, but it was firmly established by the end of the ninth century. From 969 to 1171, an Ismaili dynasty, the [[Fatimid Caliphate|Fatimids]], ruled as caliphs in Egypt. The Ismaili power in Syria was stamped out by the [[Mamluk Sultanate (Cairo)|Mamluk dynasty]] of Egypt, after the former offered the Crusaders their allegiance and conversion to Christianity – which were rejected by the [[Knights Templar]].<ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> Ismailis are divided into two major groups: the [[Mustali]] and the [[Nizari]]. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|The [[Sayyidah Ruqayya Mosque]] was built in 1985 and exhibits a modern version of Iranian architecture.]] According to Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch the Ismailis formed 1.5% of the country's population in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> They mainly in live in two governorates: in the [[Hama Governorate]] the Ismailis mainly live in the city of [[Salamiyah]], which is considered to be the "Ismaili capital". They also live in the city of [[Masyaf]] and in the surrounding countryside, as well as a small minority living in the city of [[Hama]]. In addition, Ismailis also live in the [[Tartus Governorate]], particularly in the town of [[Qadmus]] and its surrounding countryside and in the district and villages of [[Khawabi|Nahr al-Khawabi]].<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> ===اثنا عشري=== {{main|اثنا عشري}} Forming the smallest of the Islamic sects in Syria at 2%, the [[Twelver]] [[Shia]] play only a minor role in Syrian politics. In religious affairs, they look to Shia centers in [[Iraq]], especially [[Karbala]] and [[Najaf]], and to [[Iran]]. However, [[Iranian Revolution|Iran's 1979 Islamic Revolution]] and Syria's alliance with Iran in its war with Iraq, have elevated the prestige of Syria's Shia minority. As hundreds of Iranian tourists began to visit Damascus each week, the Shia shrine of the [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|tomb of Sayyida Zaynab]], granddaughter of Muhammad, located in Al-Ghutah outside Damascus, became a major pilgrimage destination, replacing those areas no longer accessible in Iraq. Moreover, the Syrian Shia Twelvers have close links to the [[Lebanese Shia Muslims|Shia Twelvers in Lebanon]].<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ==نصيري== {{main|Alawites in Syria}} [[File:Bashar al-Assad (cropped).jpg|thumb|175px|Former Syrian President [[Bashar al-Assad]] is an [[Alawites|Alawite]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/>]] The [[Alawites]] are the second largest religious group in Syria, after the Sunni and Shi'a Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> [[Hafez al-Assad]] and his son, former President [[Bashar al-Assad]], belong to the Alawite sect.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> Alawites are divided into two main groups: traditional Alawites, who form the majority, and the minority [[Salman al-Murshid|Murshid Alawites]] (which rose from a modern schism in the Alawite sect at the beginning of the 20th century).<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that Alawites formed approximately 11.5% of the country's population.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> More recently, Dr. Pierre Beckouche said that 11% of the country's population was Alawite before 2011.<ref name=Pierre/> The CIA has estimated Alawites at 15% of the Syria's population.<ref name=":0" /> The Alawites mainly live in the [[Syrian Coastal Mountain Range]], particularly in the countryside of the [[Latakia Governorate]] and the [[Tartus Governorate]] on the western side of the mountains, and in the countryside of the [[Homs Governorate]] and [[Hama Governorate]] on their eastern side.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> They form a majority (around 60%) in [[Latakia]] and [[Tartus]]. In the [[Homs]] and [[Hama]] areas, they make up around 10% of the population in both the countryside and the cities, living in [[Talkalakh]], [[Al-Mukharram]], [[Al-Qabu, Syria|Al-Qabu]], [[Shin, Syria|Shin]], [[Al-Riqama]], the Houla plain, [[Maryamin, Homs|Maryamin]], [[Qarmas]], Al Muhani, and the areas of [[Al-Zahraa|Zahra]] and Naziha.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> ==علوي== {{main|Alevi}} In northern Syria there are some Kurdish and Turkmen [[Alevism|Alevi]]. The town of [[Maabatli]] in [[Afrin District|Afrin district]] is majority inhabited by Kurdish Alevis.<ref name="mobil.derstandard.at">{{Cite web |title=Angriff auf Afrin: Vertreibung vom "Berg der Kurden" |url=https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |access-date=2023-01-22 |website=DER STANDARD |language=de-AT |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917111642/https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |url-status=live }}</ref> In 2014 [[Hêvî Îbrahîm]], an Alevi, became the Prime Minister of the Kurdish-controlled [[Afrin Canton]]. Thousands of Turkmen Alevis are living in Aleppo, though many of them fled to Turkey.<ref>{{Cite web |last=odatv4.com |title=Tek suçları Alevi olmak... |url=https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |access-date=2023-01-22 |website=www.odatv4.com |language=en |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128123021/https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |url-status=dead }}</ref> ==قرآنيه== There is also a [[Quraniyoon|Quraniya]] or [[Quranist]] community within [[Syria]], whose early documentation began forming in the 19th century and followed the teachings set forth by the Indian theologian Seyyid Ahmed Khan Hindi and then spread to Syria soon afterwards via intermediary pilgrims. However, [[Quranism|Ahl al-Qur'an]] adherents precede these 19th century developments in the form of Mu'tazilites such as [[Ibrahim al-Nazzam]], who lived for some period in these environs. Contemporary adherents of the Quranist point of view in Syria include [[Muhammad Shahrur]].<ref name="jafarli">Jafarli, D. "The rise of the quranist movement in [[Egypt]] (19th to 20th ctnturies): a historical approach." Гілея: науковий вісник 126 (2017): 181-185.</ref> ==ٻيا== ===دروز=== {{Main|Druze|Druze in Syria}} The [[Syrian Druze]] community constitute the third largest Islamic influenced sect in the country, they are not traditionally considered as Muslims,<ref>{{Cite web |last=Theodorou |first=Angelina E. |title=5 facts about Israeli Druze, a unique religious and ethnic group |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |access-date=2023-01-22 |website=Pew Research Center |date=21 March 2016 |language=en-US |archive-date=2021-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319095844/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |url-status=live }}</ref> forming approximately 4% of the population of Syria. The main centre of the Druze population is in [[As-Suwayda]]; the small towns and villages under its authority is called the [[Jabal al-Druze]] (the "Mountain of the Druze"). The rest of the community mainly live in the [[Quneitra Governorate]], the [[Rif Dimashq Governorate]], and the [[Idlib Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6-7}}.</ref> Even though the faith originally developed out of [[Ismaili Islam]], most [[Druze]] do not identify as [[Muslims]],<ref>{{cite book|title=America & Islam: Soundbites, Suicide Bombs and the Road to Donald Trump|first=Lawrence|last= Pintak|year= 2019| isbn= 9781788315593| page =86|publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref><ref>{{cite book|title=The Templar Spirit: The Esoteric Inspiration, Rituals and Beliefs of the Knights Templar|first=Margaret|last= Jonas|year= 2011| isbn= 9781906999254| page =83|publisher=Temple Lodge Publishing|quote=[Druze] often they are not regarded as being Muslim at all, nor do all the Druze consider themselves as Muslim}}</ref><ref>{{cite web |title=Are the Druze People Arabs or Muslims? Deciphering Who They Are |url=https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |website=Arab America |access-date=13 April 2020 |language=en |date=8 August 2018 |archive-date=20 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020060455/https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives| first=Dona|last= J. Stewart|year=2008| isbn=9781135980795| page = 33|publisher=Routledge|quote= Most Druze do not consider themselves Muslim. Historically they faced much persecution and keep their religious beliefs secrets.}}</ref><ref>{{cite book|title=The Oxford Handbook of American Islam| first=Yvonne |last=Yazbeck Haddad|year=2014| isbn=9780199862634| page = 142|publisher=Oxford University Press|quote=While they appear parallel to those of normative Islam, in the Druze religion they are different in meaning and interpretation. The religion is considered distinct from the Ismaili as well as from other Muslims belief and practice... Most Druze consider themselves fully assimilated in American society and do not necessarily identify as Muslims..}}</ref> and they do not accept the [[Five Pillars of Islam|five pillars of Islam]].<ref>{{cite book|title= The Political Role of Minority Groups in the Middle East|first=Ronald|last= De McLaurin|year= 1979| isbn= 9780030525964| page =114 |publisher=Michigan University Press|quote= Theologically, one would have to conclude that the Druze are not Muslims. They do not accept the five pillars of Islam. In place of these principles the Druze have instituted the seven precepts noted above..}}</ref> There are many Syrian Druze that are also living abroad, particularly in [[Latin America]], who have been living there for over the past hundred years.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7"/> In [[Venezuela]] alone there are approximately half a million Druze of Syrian origin.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7"/> ===احمديه=== ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام * اسلام جو ڦهلاءُ * ليونٽ جون مسلمان فتحون * شام ۾ مسجدن جي فهرست * وچ اوڀر ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] k99p3maug0n45v3bpsgbc8o3lv94w53 388145 388144 2026-06-23T16:44:59Z Memon2025 21315 /* احمديه */ 388145 wikitext text/x-wiki [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي مسجد]] [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ, شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت, بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب, جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي, خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن, جزيه جي ادائيگي سان, پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي, جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا, پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | نصيري || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|The [[Great Mosque of Aleppo]] was built by the [[Umayyad Caliphate|Umayyads]].]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|The [[Great Mosque of Maarrat al-Numan]] is a 12th-century [[Ayyubid]]-era mosque.]] The largest religious group in Syria is the [[Sunni Muslims]]. The majority are formed of indigenous [[Syrian]] but there is also a significant number of Sunni [[Kurds in Syria|Kurds]], [[Syrian Turkmen|Turkmen/Turkoman]], and [[Circassians in Syria|Circassians]], as well as refugees who have arrived in the country, such as [[Iraqis]] and [[Palestinians]]. Sunnis follow nearly all occupations, belong to all social groups and nearly every political party, and live in all parts of the country. All the largest cities and thirteen out of the fourteen governorates’ capitals of the country had a Sunni majority, except for the governorate and city of [[Suwayda]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> ===Arabs=== The [[Arabs]] form the largest Sunni Muslim community in the country.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that approximately 60% of the country was formed of [[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslims.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991>{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> More recently, Dr. Pierre Beckouche also said that the Arab Sunni Muslims formed 60% of the population, including 500,000 Palestinian refugees.<ref name=Pierre>{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> Some Muslim minorities in Syria have been [[Arabized]] to some degree, particularly the smaller ethnic groups (such as the [[Albanians in Syria|Albanians]], [[Bosnians]], [[Cretan Muslims]], [[Pashtuns]], [[Iranians in Syria|Persians]], etc.), but also some members of the larger minorities, such as the Kurds and Turkmen.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> ===Kurds=== {{main|Kurds in Syria}} The [[Kurds in Syria]] are the second largest ethnic group in the country (forming around 10.6% of the population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> The majority live in the northeast, bordering on [[Iraq]] and [[Turkey]]. There are also smaller Kurdish communities in central Syria, followed by [[Kobanî]] and [[Afrin, Syria|Afrin]]. In the capital of Damascus they are [[Arabized]] and do not speak [[Kurdish language|Kurdish]] very well.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Kurds formed 8.3% of the population.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> By 1979 Dr. [[Nikolaos van Dam]] claimed that the Syrian Kurds (forming 8.5% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam>{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Kurds formed 9% of the population in 1988,<ref name=Munson>{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> whilst Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that they formed 8.5% in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Kurds have increased. For example, Dr. Pierre Beckouche has said that before 2011 the Sunni Muslim Kurds formed 9-10% of the country's population.<ref name=Pierre/> ===Turkmen=== {{main|Syrian Turkmen}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|The [[Nabi Habeel Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] The [[Turkish language|Turkish]]-speaking [[Syrian Turkmen|Turkmen]] are the third largest ethnic group in the country (approximately 4% to 5% of the country's population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> They mainly live in the urban centres and countryside of the following six governorates: the [[Aleppo Governorate]], the [[Damascus Governorate]], the [[Homs Governorate]], the [[Hama Governorate]], the [[Latakia Governorate]] and the [[Quneitra Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The [[Al-Adiliyah Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population.<ref name="Ma'oz"/> According to Dr. [[Nikolaos van Dam]] the Syrian Turkmen/Turkoman (forming 3% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam/> Similarly, Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population in 1988,<ref name=Munson/> as did Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Turkmen has increased. For example, Dr. Pierre Beckouche said that before 2011 the Sunni Muslim Turkmen/Turkoman formed 4% of the country's population.<ref name=Pierre/> However, the Sunni Turkmen population is believed to be considerably higher if [[Arabized]] Turkmen are also taken into consideration (i.e. [[Arabic language|Arabic]]-speaking Turkmen who no longer speak their mother tongue), and some estimates indicate that the total Turkmen population (who are mostly Sunni) might be the second biggest group in the country, outnumbering the Kurds.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ===Circassians=== {{main|Circassians in Syria}} Most [[Circassians in Syria]] are Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> They form the fifth largest ethnic group in the country but the fourth largest Sunni Muslim community in Syria. They live mostly in three Syrian governorates: [[Hama Governorate|Hama]], [[Homs Governorate|Homs]], and [[Quneitra Governorate|Quneitra]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that less than 1% of the country was formed of Sunni Muslim Circassians.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Circassians has increased. For example, a more recent estimate suggested that Sunni Circassians formed 1.5% of Syria's population.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|The [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|Sayyidah Zaynab Mosque]] is believed to contain the grave of [[Zaynab bint Ali|Zaynab]] and is a pilgrimage site for Shia Muslims.]] The first largest sect of Islam practiced in the country is the [[Shia]] branch; this includes Ismailis and Twelvers. Before 2011, they formed a sizeable minority.<ref name=Pierre/> These Muslim sects also include diverse ethnic groups, which included: the Arabs, Kurds, Turkmen, and other smaller communities. ===اسماعيلي=== {{main|اسماعيلي}} The Shia [[Isma'ilism|Ismailis]] form the largest branch of [[Shia Islam]] in Syria, forming 3% of Syria's population. The split from the greater branch occurred over the recognition of the Seventh Imam. Shia Ismailis believe that [[Ja'far al-Sadiq]], the Sixth Imam, appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]] to be the Seventh Imam, a line that continues unbroken to the present day, the office currently sitting with His Highness the [[Aga Khan]]. The Shia [[Ithna Asharia]], however, believe that Jafar appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]]'s brother [[Musa al Kadhim]] to be the Seventh Imam, a line of Imamat that ended with the 12th Imam of the Ithna Asharia. Little is known of the early history of the sect, but it was firmly established by the end of the ninth century. From 969 to 1171, an Ismaili dynasty, the [[Fatimid Caliphate|Fatimids]], ruled as caliphs in Egypt. The Ismaili power in Syria was stamped out by the [[Mamluk Sultanate (Cairo)|Mamluk dynasty]] of Egypt, after the former offered the Crusaders their allegiance and conversion to Christianity – which were rejected by the [[Knights Templar]].<ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> Ismailis are divided into two major groups: the [[Mustali]] and the [[Nizari]]. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|The [[Sayyidah Ruqayya Mosque]] was built in 1985 and exhibits a modern version of Iranian architecture.]] According to Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch the Ismailis formed 1.5% of the country's population in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> They mainly in live in two governorates: in the [[Hama Governorate]] the Ismailis mainly live in the city of [[Salamiyah]], which is considered to be the "Ismaili capital". They also live in the city of [[Masyaf]] and in the surrounding countryside, as well as a small minority living in the city of [[Hama]]. In addition, Ismailis also live in the [[Tartus Governorate]], particularly in the town of [[Qadmus]] and its surrounding countryside and in the district and villages of [[Khawabi|Nahr al-Khawabi]].<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> ===اثنا عشري=== {{main|اثنا عشري}} Forming the smallest of the Islamic sects in Syria at 2%, the [[Twelver]] [[Shia]] play only a minor role in Syrian politics. In religious affairs, they look to Shia centers in [[Iraq]], especially [[Karbala]] and [[Najaf]], and to [[Iran]]. However, [[Iranian Revolution|Iran's 1979 Islamic Revolution]] and Syria's alliance with Iran in its war with Iraq, have elevated the prestige of Syria's Shia minority. As hundreds of Iranian tourists began to visit Damascus each week, the Shia shrine of the [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|tomb of Sayyida Zaynab]], granddaughter of Muhammad, located in Al-Ghutah outside Damascus, became a major pilgrimage destination, replacing those areas no longer accessible in Iraq. Moreover, the Syrian Shia Twelvers have close links to the [[Lebanese Shia Muslims|Shia Twelvers in Lebanon]].<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ==نصيري== {{main|Alawites in Syria}} [[File:Bashar al-Assad (cropped).jpg|thumb|175px|Former Syrian President [[Bashar al-Assad]] is an [[Alawites|Alawite]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/>]] The [[Alawites]] are the second largest religious group in Syria, after the Sunni and Shi'a Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> [[Hafez al-Assad]] and his son, former President [[Bashar al-Assad]], belong to the Alawite sect.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> Alawites are divided into two main groups: traditional Alawites, who form the majority, and the minority [[Salman al-Murshid|Murshid Alawites]] (which rose from a modern schism in the Alawite sect at the beginning of the 20th century).<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that Alawites formed approximately 11.5% of the country's population.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> More recently, Dr. Pierre Beckouche said that 11% of the country's population was Alawite before 2011.<ref name=Pierre/> The CIA has estimated Alawites at 15% of the Syria's population.<ref name=":0" /> The Alawites mainly live in the [[Syrian Coastal Mountain Range]], particularly in the countryside of the [[Latakia Governorate]] and the [[Tartus Governorate]] on the western side of the mountains, and in the countryside of the [[Homs Governorate]] and [[Hama Governorate]] on their eastern side.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> They form a majority (around 60%) in [[Latakia]] and [[Tartus]]. In the [[Homs]] and [[Hama]] areas, they make up around 10% of the population in both the countryside and the cities, living in [[Talkalakh]], [[Al-Mukharram]], [[Al-Qabu, Syria|Al-Qabu]], [[Shin, Syria|Shin]], [[Al-Riqama]], the Houla plain, [[Maryamin, Homs|Maryamin]], [[Qarmas]], Al Muhani, and the areas of [[Al-Zahraa|Zahra]] and Naziha.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> ==علوي== {{main|Alevi}} In northern Syria there are some Kurdish and Turkmen [[Alevism|Alevi]]. The town of [[Maabatli]] in [[Afrin District|Afrin district]] is majority inhabited by Kurdish Alevis.<ref name="mobil.derstandard.at">{{Cite web |title=Angriff auf Afrin: Vertreibung vom "Berg der Kurden" |url=https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |access-date=2023-01-22 |website=DER STANDARD |language=de-AT |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917111642/https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |url-status=live }}</ref> In 2014 [[Hêvî Îbrahîm]], an Alevi, became the Prime Minister of the Kurdish-controlled [[Afrin Canton]]. Thousands of Turkmen Alevis are living in Aleppo, though many of them fled to Turkey.<ref>{{Cite web |last=odatv4.com |title=Tek suçları Alevi olmak... |url=https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |access-date=2023-01-22 |website=www.odatv4.com |language=en |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128123021/https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |url-status=dead }}</ref> ==قرآنيه== There is also a [[Quraniyoon|Quraniya]] or [[Quranist]] community within [[Syria]], whose early documentation began forming in the 19th century and followed the teachings set forth by the Indian theologian Seyyid Ahmed Khan Hindi and then spread to Syria soon afterwards via intermediary pilgrims. However, [[Quranism|Ahl al-Qur'an]] adherents precede these 19th century developments in the form of Mu'tazilites such as [[Ibrahim al-Nazzam]], who lived for some period in these environs. Contemporary adherents of the Quranist point of view in Syria include [[Muhammad Shahrur]].<ref name="jafarli">Jafarli, D. "The rise of the quranist movement in [[Egypt]] (19th to 20th ctnturies): a historical approach." Гілея: науковий вісник 126 (2017): 181-185.</ref> ==ٻيا== ===دروز=== {{Main|Druze|Druze in Syria}} The [[Syrian Druze]] community constitute the third largest Islamic influenced sect in the country, they are not traditionally considered as Muslims,<ref>{{Cite web |last=Theodorou |first=Angelina E. |title=5 facts about Israeli Druze, a unique religious and ethnic group |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |access-date=2023-01-22 |website=Pew Research Center |date=21 March 2016 |language=en-US |archive-date=2021-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319095844/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |url-status=live }}</ref> forming approximately 4% of the population of Syria. The main centre of the Druze population is in [[As-Suwayda]]; the small towns and villages under its authority is called the [[Jabal al-Druze]] (the "Mountain of the Druze"). The rest of the community mainly live in the [[Quneitra Governorate]], the [[Rif Dimashq Governorate]], and the [[Idlib Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6-7}}.</ref> Even though the faith originally developed out of [[Ismaili Islam]], most [[Druze]] do not identify as [[Muslims]],<ref>{{cite book|title=America & Islam: Soundbites, Suicide Bombs and the Road to Donald Trump|first=Lawrence|last= Pintak|year= 2019| isbn= 9781788315593| page =86|publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref><ref>{{cite book|title=The Templar Spirit: The Esoteric Inspiration, Rituals and Beliefs of the Knights Templar|first=Margaret|last= Jonas|year= 2011| isbn= 9781906999254| page =83|publisher=Temple Lodge Publishing|quote=[Druze] often they are not regarded as being Muslim at all, nor do all the Druze consider themselves as Muslim}}</ref><ref>{{cite web |title=Are the Druze People Arabs or Muslims? Deciphering Who They Are |url=https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |website=Arab America |access-date=13 April 2020 |language=en |date=8 August 2018 |archive-date=20 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020060455/https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives| first=Dona|last= J. Stewart|year=2008| isbn=9781135980795| page = 33|publisher=Routledge|quote= Most Druze do not consider themselves Muslim. Historically they faced much persecution and keep their religious beliefs secrets.}}</ref><ref>{{cite book|title=The Oxford Handbook of American Islam| first=Yvonne |last=Yazbeck Haddad|year=2014| isbn=9780199862634| page = 142|publisher=Oxford University Press|quote=While they appear parallel to those of normative Islam, in the Druze religion they are different in meaning and interpretation. The religion is considered distinct from the Ismaili as well as from other Muslims belief and practice... Most Druze consider themselves fully assimilated in American society and do not necessarily identify as Muslims..}}</ref> and they do not accept the [[Five Pillars of Islam|five pillars of Islam]].<ref>{{cite book|title= The Political Role of Minority Groups in the Middle East|first=Ronald|last= De McLaurin|year= 1979| isbn= 9780030525964| page =114 |publisher=Michigan University Press|quote= Theologically, one would have to conclude that the Druze are not Muslims. They do not accept the five pillars of Islam. In place of these principles the Druze have instituted the seven precepts noted above..}}</ref> There are many Syrian Druze that are also living abroad, particularly in [[Latin America]], who have been living there for over the past hundred years.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7"/> In [[Venezuela]] alone there are approximately half a million Druze of Syrian origin.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7"/> ===احمديه=== {{main|Ahmadiyya in Syria}} The history of the movement in Syria begins in the 1920s, when the second caliph of the Community, [[Mirza Basheer-ud-Din Mahmood Ahmad]] visited Damascus, as part of his tour of [[Europe]] and the Middle East. The caliph appointed Sayyid Zayn al'Abidin Waliullah Shah and Jalal al-Din Shams to be sent for missionary work in Damascus. Along with Maulvi Abu'l-'Ata Jalandhari, who arrived for a mission in Jerusalem, the three missionaries spent their time spreading Ahmadi teachings in major towns and cities across the Middle East, including [[Haifa]], [[Beirut]] and [[Cairo]].<ref name="Khan134">{{cite book|last=Khan|first=Adil Hussain|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|url=https://books.google.com/books?id=C2DxBwAAQBAJ&pg=PA134|year=2015|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-01529-7|page=134}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام * اسلام جو ڦهلاءُ * ليونٽ جون مسلمان فتحون * شام ۾ مسجدن جي فهرست * وچ اوڀر ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] 4zu3ndoz7fa4seiiqh4zdvrpbmbe2nj 388146 388145 2026-06-23T16:45:25Z Memon2025 21315 388146 wikitext text/x-wiki [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي مسجد]] [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ, شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت, بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب, جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي, خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن, جزيه جي ادائيگي سان, پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي, جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا, پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | نصيري || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|The [[Great Mosque of Aleppo]] was built by the [[Umayyad Caliphate|Umayyads]].]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|The [[Great Mosque of Maarrat al-Numan]] is a 12th-century [[Ayyubid]]-era mosque.]] The largest religious group in Syria is the [[Sunni Muslims]]. The majority are formed of indigenous [[Syrian]] but there is also a significant number of Sunni [[Kurds in Syria|Kurds]], [[Syrian Turkmen|Turkmen/Turkoman]], and [[Circassians in Syria|Circassians]], as well as refugees who have arrived in the country, such as [[Iraqis]] and [[Palestinians]]. Sunnis follow nearly all occupations, belong to all social groups and nearly every political party, and live in all parts of the country. All the largest cities and thirteen out of the fourteen governorates’ capitals of the country had a Sunni majority, except for the governorate and city of [[Suwayda]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> ===Arabs=== The [[Arabs]] form the largest Sunni Muslim community in the country.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that approximately 60% of the country was formed of [[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslims.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991>{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> More recently, Dr. Pierre Beckouche also said that the Arab Sunni Muslims formed 60% of the population, including 500,000 Palestinian refugees.<ref name=Pierre>{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> Some Muslim minorities in Syria have been [[Arabized]] to some degree, particularly the smaller ethnic groups (such as the [[Albanians in Syria|Albanians]], [[Bosnians]], [[Cretan Muslims]], [[Pashtuns]], [[Iranians in Syria|Persians]], etc.), but also some members of the larger minorities, such as the Kurds and Turkmen.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> ===Kurds=== {{main|Kurds in Syria}} The [[Kurds in Syria]] are the second largest ethnic group in the country (forming around 10.6% of the population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> The majority live in the northeast, bordering on [[Iraq]] and [[Turkey]]. There are also smaller Kurdish communities in central Syria, followed by [[Kobanî]] and [[Afrin, Syria|Afrin]]. In the capital of Damascus they are [[Arabized]] and do not speak [[Kurdish language|Kurdish]] very well.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Kurds formed 8.3% of the population.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> By 1979 Dr. [[Nikolaos van Dam]] claimed that the Syrian Kurds (forming 8.5% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam>{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Kurds formed 9% of the population in 1988,<ref name=Munson>{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> whilst Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that they formed 8.5% in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Kurds have increased. For example, Dr. Pierre Beckouche has said that before 2011 the Sunni Muslim Kurds formed 9-10% of the country's population.<ref name=Pierre/> ===Turkmen=== {{main|Syrian Turkmen}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|The [[Nabi Habeel Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] The [[Turkish language|Turkish]]-speaking [[Syrian Turkmen|Turkmen]] are the third largest ethnic group in the country (approximately 4% to 5% of the country's population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> They mainly live in the urban centres and countryside of the following six governorates: the [[Aleppo Governorate]], the [[Damascus Governorate]], the [[Homs Governorate]], the [[Hama Governorate]], the [[Latakia Governorate]] and the [[Quneitra Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The [[Al-Adiliyah Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population.<ref name="Ma'oz"/> According to Dr. [[Nikolaos van Dam]] the Syrian Turkmen/Turkoman (forming 3% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam/> Similarly, Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population in 1988,<ref name=Munson/> as did Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Turkmen has increased. For example, Dr. Pierre Beckouche said that before 2011 the Sunni Muslim Turkmen/Turkoman formed 4% of the country's population.<ref name=Pierre/> However, the Sunni Turkmen population is believed to be considerably higher if [[Arabized]] Turkmen are also taken into consideration (i.e. [[Arabic language|Arabic]]-speaking Turkmen who no longer speak their mother tongue), and some estimates indicate that the total Turkmen population (who are mostly Sunni) might be the second biggest group in the country, outnumbering the Kurds.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ===Circassians=== {{main|Circassians in Syria}} Most [[Circassians in Syria]] are Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> They form the fifth largest ethnic group in the country but the fourth largest Sunni Muslim community in Syria. They live mostly in three Syrian governorates: [[Hama Governorate|Hama]], [[Homs Governorate|Homs]], and [[Quneitra Governorate|Quneitra]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that less than 1% of the country was formed of Sunni Muslim Circassians.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Circassians has increased. For example, a more recent estimate suggested that Sunni Circassians formed 1.5% of Syria's population.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|The [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|Sayyidah Zaynab Mosque]] is believed to contain the grave of [[Zaynab bint Ali|Zaynab]] and is a pilgrimage site for Shia Muslims.]] The first largest sect of Islam practiced in the country is the [[Shia]] branch; this includes Ismailis and Twelvers. Before 2011, they formed a sizeable minority.<ref name=Pierre/> These Muslim sects also include diverse ethnic groups, which included: the Arabs, Kurds, Turkmen, and other smaller communities. ===اسماعيلي=== {{main|اسماعيلي}} The Shia [[Isma'ilism|Ismailis]] form the largest branch of [[Shia Islam]] in Syria, forming 3% of Syria's population. The split from the greater branch occurred over the recognition of the Seventh Imam. Shia Ismailis believe that [[Ja'far al-Sadiq]], the Sixth Imam, appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]] to be the Seventh Imam, a line that continues unbroken to the present day, the office currently sitting with His Highness the [[Aga Khan]]. The Shia [[Ithna Asharia]], however, believe that Jafar appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]]'s brother [[Musa al Kadhim]] to be the Seventh Imam, a line of Imamat that ended with the 12th Imam of the Ithna Asharia. Little is known of the early history of the sect, but it was firmly established by the end of the ninth century. From 969 to 1171, an Ismaili dynasty, the [[Fatimid Caliphate|Fatimids]], ruled as caliphs in Egypt. The Ismaili power in Syria was stamped out by the [[Mamluk Sultanate (Cairo)|Mamluk dynasty]] of Egypt, after the former offered the Crusaders their allegiance and conversion to Christianity – which were rejected by the [[Knights Templar]].<ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> Ismailis are divided into two major groups: the [[Mustali]] and the [[Nizari]]. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|The [[Sayyidah Ruqayya Mosque]] was built in 1985 and exhibits a modern version of Iranian architecture.]] According to Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch the Ismailis formed 1.5% of the country's population in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> They mainly in live in two governorates: in the [[Hama Governorate]] the Ismailis mainly live in the city of [[Salamiyah]], which is considered to be the "Ismaili capital". They also live in the city of [[Masyaf]] and in the surrounding countryside, as well as a small minority living in the city of [[Hama]]. In addition, Ismailis also live in the [[Tartus Governorate]], particularly in the town of [[Qadmus]] and its surrounding countryside and in the district and villages of [[Khawabi|Nahr al-Khawabi]].<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> ===اثنا عشري=== {{main|اثنا عشري}} Forming the smallest of the Islamic sects in Syria at 2%, the [[Twelver]] [[Shia]] play only a minor role in Syrian politics. In religious affairs, they look to Shia centers in [[Iraq]], especially [[Karbala]] and [[Najaf]], and to [[Iran]]. However, [[Iranian Revolution|Iran's 1979 Islamic Revolution]] and Syria's alliance with Iran in its war with Iraq, have elevated the prestige of Syria's Shia minority. As hundreds of Iranian tourists began to visit Damascus each week, the Shia shrine of the [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|tomb of Sayyida Zaynab]], granddaughter of Muhammad, located in Al-Ghutah outside Damascus, became a major pilgrimage destination, replacing those areas no longer accessible in Iraq. Moreover, the Syrian Shia Twelvers have close links to the [[Lebanese Shia Muslims|Shia Twelvers in Lebanon]].<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ==علوي== {{main|Alevi}} In northern Syria there are some Kurdish and Turkmen [[Alevism|Alevi]]. The town of [[Maabatli]] in [[Afrin District|Afrin district]] is majority inhabited by Kurdish Alevis.<ref name="mobil.derstandard.at">{{Cite web |title=Angriff auf Afrin: Vertreibung vom "Berg der Kurden" |url=https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |access-date=2023-01-22 |website=DER STANDARD |language=de-AT |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917111642/https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |url-status=live }}</ref> In 2014 [[Hêvî Îbrahîm]], an Alevi, became the Prime Minister of the Kurdish-controlled [[Afrin Canton]]. Thousands of Turkmen Alevis are living in Aleppo, though many of them fled to Turkey.<ref>{{Cite web |last=odatv4.com |title=Tek suçları Alevi olmak... |url=https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |access-date=2023-01-22 |website=www.odatv4.com |language=en |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128123021/https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |url-status=dead }}</ref> ==قرآنيه== There is also a [[Quraniyoon|Quraniya]] or [[Quranist]] community within [[Syria]], whose early documentation began forming in the 19th century and followed the teachings set forth by the Indian theologian Seyyid Ahmed Khan Hindi and then spread to Syria soon afterwards via intermediary pilgrims. However, [[Quranism|Ahl al-Qur'an]] adherents precede these 19th century developments in the form of Mu'tazilites such as [[Ibrahim al-Nazzam]], who lived for some period in these environs. Contemporary adherents of the Quranist point of view in Syria include [[Muhammad Shahrur]].<ref name="jafarli">Jafarli, D. "The rise of the quranist movement in [[Egypt]] (19th to 20th ctnturies): a historical approach." Гілея: науковий вісник 126 (2017): 181-185.</ref> ==ٻيا== ===دروز=== {{Main|Druze|Druze in Syria}} The [[Syrian Druze]] community constitute the third largest Islamic influenced sect in the country, they are not traditionally considered as Muslims,<ref>{{Cite web |last=Theodorou |first=Angelina E. |title=5 facts about Israeli Druze, a unique religious and ethnic group |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |access-date=2023-01-22 |website=Pew Research Center |date=21 March 2016 |language=en-US |archive-date=2021-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319095844/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |url-status=live }}</ref> forming approximately 4% of the population of Syria. The main centre of the Druze population is in [[As-Suwayda]]; the small towns and villages under its authority is called the [[Jabal al-Druze]] (the "Mountain of the Druze"). The rest of the community mainly live in the [[Quneitra Governorate]], the [[Rif Dimashq Governorate]], and the [[Idlib Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6-7}}.</ref> Even though the faith originally developed out of [[Ismaili Islam]], most [[Druze]] do not identify as [[Muslims]],<ref>{{cite book|title=America & Islam: Soundbites, Suicide Bombs and the Road to Donald Trump|first=Lawrence|last= Pintak|year= 2019| isbn= 9781788315593| page =86|publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref><ref>{{cite book|title=The Templar Spirit: The Esoteric Inspiration, Rituals and Beliefs of the Knights Templar|first=Margaret|last= Jonas|year= 2011| isbn= 9781906999254| page =83|publisher=Temple Lodge Publishing|quote=[Druze] often they are not regarded as being Muslim at all, nor do all the Druze consider themselves as Muslim}}</ref><ref>{{cite web |title=Are the Druze People Arabs or Muslims? Deciphering Who They Are |url=https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |website=Arab America |access-date=13 April 2020 |language=en |date=8 August 2018 |archive-date=20 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020060455/https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives| first=Dona|last= J. Stewart|year=2008| isbn=9781135980795| page = 33|publisher=Routledge|quote= Most Druze do not consider themselves Muslim. Historically they faced much persecution and keep their religious beliefs secrets.}}</ref><ref>{{cite book|title=The Oxford Handbook of American Islam| first=Yvonne |last=Yazbeck Haddad|year=2014| isbn=9780199862634| page = 142|publisher=Oxford University Press|quote=While they appear parallel to those of normative Islam, in the Druze religion they are different in meaning and interpretation. The religion is considered distinct from the Ismaili as well as from other Muslims belief and practice... Most Druze consider themselves fully assimilated in American society and do not necessarily identify as Muslims..}}</ref> and they do not accept the [[Five Pillars of Islam|five pillars of Islam]].<ref>{{cite book|title= The Political Role of Minority Groups in the Middle East|first=Ronald|last= De McLaurin|year= 1979| isbn= 9780030525964| page =114 |publisher=Michigan University Press|quote= Theologically, one would have to conclude that the Druze are not Muslims. They do not accept the five pillars of Islam. In place of these principles the Druze have instituted the seven precepts noted above..}}</ref> There are many Syrian Druze that are also living abroad, particularly in [[Latin America]], who have been living there for over the past hundred years.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7"/> In [[Venezuela]] alone there are approximately half a million Druze of Syrian origin.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7"/> ===احمديه=== {{main|Ahmadiyya in Syria}} The history of the movement in Syria begins in the 1920s, when the second caliph of the Community, [[Mirza Basheer-ud-Din Mahmood Ahmad]] visited Damascus, as part of his tour of [[Europe]] and the Middle East. The caliph appointed Sayyid Zayn al'Abidin Waliullah Shah and Jalal al-Din Shams to be sent for missionary work in Damascus. Along with Maulvi Abu'l-'Ata Jalandhari, who arrived for a mission in Jerusalem, the three missionaries spent their time spreading Ahmadi teachings in major towns and cities across the Middle East, including [[Haifa]], [[Beirut]] and [[Cairo]].<ref name="Khan134">{{cite book|last=Khan|first=Adil Hussain|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|url=https://books.google.com/books?id=C2DxBwAAQBAJ&pg=PA134|year=2015|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-01529-7|page=134}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام * اسلام جو ڦهلاءُ * ليونٽ جون مسلمان فتحون * شام ۾ مسجدن جي فهرست * وچ اوڀر ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] 9ijigeddily7hljfvqbahsxekfse3go 388147 388146 2026-06-23T16:45:55Z Memon2025 21315 388147 wikitext text/x-wiki [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي مسجد]] [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ, شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت, بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب, جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي, خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن, جزيه جي ادائيگي سان, پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي, جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا, پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | نصيري || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|The [[Great Mosque of Aleppo]] was built by the [[Umayyad Caliphate|Umayyads]].]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|The [[Great Mosque of Maarrat al-Numan]] is a 12th-century [[Ayyubid]]-era mosque.]] The largest religious group in Syria is the [[Sunni Muslims]]. The majority are formed of indigenous [[Syrian]] but there is also a significant number of Sunni [[Kurds in Syria|Kurds]], [[Syrian Turkmen|Turkmen/Turkoman]], and [[Circassians in Syria|Circassians]], as well as refugees who have arrived in the country, such as [[Iraqis]] and [[Palestinians]]. Sunnis follow nearly all occupations, belong to all social groups and nearly every political party, and live in all parts of the country. All the largest cities and thirteen out of the fourteen governorates’ capitals of the country had a Sunni majority, except for the governorate and city of [[Suwayda]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> ===Arabs=== The [[Arabs]] form the largest Sunni Muslim community in the country.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that approximately 60% of the country was formed of [[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslims.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991>{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> More recently, Dr. Pierre Beckouche also said that the Arab Sunni Muslims formed 60% of the population, including 500,000 Palestinian refugees.<ref name=Pierre>{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> Some Muslim minorities in Syria have been [[Arabized]] to some degree, particularly the smaller ethnic groups (such as the [[Albanians in Syria|Albanians]], [[Bosnians]], [[Cretan Muslims]], [[Pashtuns]], [[Iranians in Syria|Persians]], etc.), but also some members of the larger minorities, such as the Kurds and Turkmen.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> ===Kurds=== {{main|Kurds in Syria}} The [[Kurds in Syria]] are the second largest ethnic group in the country (forming around 10.6% of the population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> The majority live in the northeast, bordering on [[Iraq]] and [[Turkey]]. There are also smaller Kurdish communities in central Syria, followed by [[Kobanî]] and [[Afrin, Syria|Afrin]]. In the capital of Damascus they are [[Arabized]] and do not speak [[Kurdish language|Kurdish]] very well.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Kurds formed 8.3% of the population.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> By 1979 Dr. [[Nikolaos van Dam]] claimed that the Syrian Kurds (forming 8.5% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam>{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Kurds formed 9% of the population in 1988,<ref name=Munson>{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> whilst Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that they formed 8.5% in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Kurds have increased. For example, Dr. Pierre Beckouche has said that before 2011 the Sunni Muslim Kurds formed 9-10% of the country's population.<ref name=Pierre/> ===Turkmen=== {{main|Syrian Turkmen}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|The [[Nabi Habeel Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] The [[Turkish language|Turkish]]-speaking [[Syrian Turkmen|Turkmen]] are the third largest ethnic group in the country (approximately 4% to 5% of the country's population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> They mainly live in the urban centres and countryside of the following six governorates: the [[Aleppo Governorate]], the [[Damascus Governorate]], the [[Homs Governorate]], the [[Hama Governorate]], the [[Latakia Governorate]] and the [[Quneitra Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The [[Al-Adiliyah Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population.<ref name="Ma'oz"/> According to Dr. [[Nikolaos van Dam]] the Syrian Turkmen/Turkoman (forming 3% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam/> Similarly, Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population in 1988,<ref name=Munson/> as did Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Turkmen has increased. For example, Dr. Pierre Beckouche said that before 2011 the Sunni Muslim Turkmen/Turkoman formed 4% of the country's population.<ref name=Pierre/> However, the Sunni Turkmen population is believed to be considerably higher if [[Arabized]] Turkmen are also taken into consideration (i.e. [[Arabic language|Arabic]]-speaking Turkmen who no longer speak their mother tongue), and some estimates indicate that the total Turkmen population (who are mostly Sunni) might be the second biggest group in the country, outnumbering the Kurds.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ===Circassians=== {{main|Circassians in Syria}} Most [[Circassians in Syria]] are Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> They form the fifth largest ethnic group in the country but the fourth largest Sunni Muslim community in Syria. They live mostly in three Syrian governorates: [[Hama Governorate|Hama]], [[Homs Governorate|Homs]], and [[Quneitra Governorate|Quneitra]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that less than 1% of the country was formed of Sunni Muslim Circassians.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Circassians has increased. For example, a more recent estimate suggested that Sunni Circassians formed 1.5% of Syria's population.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|The [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|Sayyidah Zaynab Mosque]] is believed to contain the grave of [[Zaynab bint Ali|Zaynab]] and is a pilgrimage site for Shia Muslims.]] The first largest sect of Islam practiced in the country is the [[Shia]] branch; this includes Ismailis and Twelvers. Before 2011, they formed a sizeable minority.<ref name=Pierre/> These Muslim sects also include diverse ethnic groups, which included: the Arabs, Kurds, Turkmen, and other smaller communities. ===اسماعيلي=== {{main|اسماعيلي}} The Shia [[Isma'ilism|Ismailis]] form the largest branch of [[Shia Islam]] in Syria, forming 3% of Syria's population. The split from the greater branch occurred over the recognition of the Seventh Imam. Shia Ismailis believe that [[Ja'far al-Sadiq]], the Sixth Imam, appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]] to be the Seventh Imam, a line that continues unbroken to the present day, the office currently sitting with His Highness the [[Aga Khan]]. The Shia [[Ithna Asharia]], however, believe that Jafar appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]]'s brother [[Musa al Kadhim]] to be the Seventh Imam, a line of Imamat that ended with the 12th Imam of the Ithna Asharia. Little is known of the early history of the sect, but it was firmly established by the end of the ninth century. From 969 to 1171, an Ismaili dynasty, the [[Fatimid Caliphate|Fatimids]], ruled as caliphs in Egypt. The Ismaili power in Syria was stamped out by the [[Mamluk Sultanate (Cairo)|Mamluk dynasty]] of Egypt, after the former offered the Crusaders their allegiance and conversion to Christianity – which were rejected by the [[Knights Templar]].<ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> Ismailis are divided into two major groups: the [[Mustali]] and the [[Nizari]]. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|The [[Sayyidah Ruqayya Mosque]] was built in 1985 and exhibits a modern version of Iranian architecture.]] According to Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch the Ismailis formed 1.5% of the country's population in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> They mainly in live in two governorates: in the [[Hama Governorate]] the Ismailis mainly live in the city of [[Salamiyah]], which is considered to be the "Ismaili capital". They also live in the city of [[Masyaf]] and in the surrounding countryside, as well as a small minority living in the city of [[Hama]]. In addition, Ismailis also live in the [[Tartus Governorate]], particularly in the town of [[Qadmus]] and its surrounding countryside and in the district and villages of [[Khawabi|Nahr al-Khawabi]].<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> ===اثنا عشري=== {{main|اثنا عشري}} Forming the smallest of the Islamic sects in Syria at 2%, the [[Twelver]] [[Shia]] play only a minor role in Syrian politics. In religious affairs, they look to Shia centers in [[Iraq]], especially [[Karbala]] and [[Najaf]], and to [[Iran]]. However, [[Iranian Revolution|Iran's 1979 Islamic Revolution]] and Syria's alliance with Iran in its war with Iraq, have elevated the prestige of Syria's Shia minority. As hundreds of Iranian tourists began to visit Damascus each week, the Shia shrine of the [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|tomb of Sayyida Zaynab]], granddaughter of Muhammad, located in Al-Ghutah outside Damascus, became a major pilgrimage destination, replacing those areas no longer accessible in Iraq. Moreover, the Syrian Shia Twelvers have close links to the [[Lebanese Shia Muslims|Shia Twelvers in Lebanon]].<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ==علوي== {{main|Alevi}} In northern Syria there are some Kurdish and Turkmen [[Alevism|Alevi]]. The town of [[Maabatli]] in [[Afrin District|Afrin district]] is majority inhabited by Kurdish Alevis.<ref name="mobil.derstandard.at">{{Cite web |title=Angriff auf Afrin: Vertreibung vom "Berg der Kurden" |url=https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |access-date=2023-01-22 |website=DER STANDARD |language=de-AT |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917111642/https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |url-status=live }}</ref> In 2014 [[Hêvî Îbrahîm]], an Alevi, became the Prime Minister of the Kurdish-controlled [[Afrin Canton]]. Thousands of Turkmen Alevis are living in Aleppo, though many of them fled to Turkey.<ref>{{Cite web |last=odatv4.com |title=Tek suçları Alevi olmak... |url=https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |access-date=2023-01-22 |website=www.odatv4.com |language=en |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128123021/https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |url-status=dead }}</ref> ==قرآنيه== There is also a [[Quraniyoon|Quraniya]] or [[Quranist]] community within [[Syria]], whose early documentation began forming in the 19th century and followed the teachings set forth by the Indian theologian Seyyid Ahmed Khan Hindi and then spread to Syria soon afterwards via intermediary pilgrims. However, [[Quranism|Ahl al-Qur'an]] adherents precede these 19th century developments in the form of Mu'tazilites such as [[Ibrahim al-Nazzam]], who lived for some period in these environs. Contemporary adherents of the Quranist point of view in Syria include [[Muhammad Shahrur]].<ref name="jafarli">Jafarli, D. "The rise of the quranist movement in [[Egypt]] (19th to 20th ctnturies): a historical approach." Гілея: науковий вісник 126 (2017): 181-185.</ref> ==ٻيا== ==نصيري== {{main|Alawites in Syria}} [[File:Bashar al-Assad (cropped).jpg|thumb|175px|Former Syrian President [[Bashar al-Assad]] is an [[Alawites|Alawite]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/>]] The [[Alawites]] are the second largest religious group in Syria, after the Sunni and Shi'a Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> [[Hafez al-Assad]] and his son, former President [[Bashar al-Assad]], belong to the Alawite sect.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> Alawites are divided into two main groups: traditional Alawites, who form the majority, and the minority [[Salman al-Murshid|Murshid Alawites]] (which rose from a modern schism in the Alawite sect at the beginning of the 20th century).<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that Alawites formed approximately 11.5% of the country's population.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> More recently, Dr. Pierre Beckouche said that 11% of the country's population was Alawite before 2011.<ref name=Pierre/> The CIA has estimated Alawites at 15% of the Syria's population.<ref name=":0" /> The Alawites mainly live in the [[Syrian Coastal Mountain Range]], particularly in the countryside of the [[Latakia Governorate]] and the [[Tartus Governorate]] on the western side of the mountains, and in the countryside of the [[Homs Governorate]] and [[Hama Governorate]] on their eastern side.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> They form a majority (around 60%) in [[Latakia]] and [[Tartus]]. In the [[Homs]] and [[Hama]] areas, they make up around 10% of the population in both the countryside and the cities, living in [[Talkalakh]], [[Al-Mukharram]], [[Al-Qabu, Syria|Al-Qabu]], [[Shin, Syria|Shin]], [[Al-Riqama]], the Houla plain, [[Maryamin, Homs|Maryamin]], [[Qarmas]], Al Muhani, and the areas of [[Al-Zahraa|Zahra]] and Naziha.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> ===دروز=== {{Main|Druze|Druze in Syria}} The [[Syrian Druze]] community constitute the third largest Islamic influenced sect in the country, they are not traditionally considered as Muslims,<ref>{{Cite web |last=Theodorou |first=Angelina E. |title=5 facts about Israeli Druze, a unique religious and ethnic group |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |access-date=2023-01-22 |website=Pew Research Center |date=21 March 2016 |language=en-US |archive-date=2021-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319095844/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |url-status=live }}</ref> forming approximately 4% of the population of Syria. The main centre of the Druze population is in [[As-Suwayda]]; the small towns and villages under its authority is called the [[Jabal al-Druze]] (the "Mountain of the Druze"). The rest of the community mainly live in the [[Quneitra Governorate]], the [[Rif Dimashq Governorate]], and the [[Idlib Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6-7}}.</ref> Even though the faith originally developed out of [[Ismaili Islam]], most [[Druze]] do not identify as [[Muslims]],<ref>{{cite book|title=America & Islam: Soundbites, Suicide Bombs and the Road to Donald Trump|first=Lawrence|last= Pintak|year= 2019| isbn= 9781788315593| page =86|publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref><ref>{{cite book|title=The Templar Spirit: The Esoteric Inspiration, Rituals and Beliefs of the Knights Templar|first=Margaret|last= Jonas|year= 2011| isbn= 9781906999254| page =83|publisher=Temple Lodge Publishing|quote=[Druze] often they are not regarded as being Muslim at all, nor do all the Druze consider themselves as Muslim}}</ref><ref>{{cite web |title=Are the Druze People Arabs or Muslims? Deciphering Who They Are |url=https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |website=Arab America |access-date=13 April 2020 |language=en |date=8 August 2018 |archive-date=20 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020060455/https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives| first=Dona|last= J. Stewart|year=2008| isbn=9781135980795| page = 33|publisher=Routledge|quote= Most Druze do not consider themselves Muslim. Historically they faced much persecution and keep their religious beliefs secrets.}}</ref><ref>{{cite book|title=The Oxford Handbook of American Islam| first=Yvonne |last=Yazbeck Haddad|year=2014| isbn=9780199862634| page = 142|publisher=Oxford University Press|quote=While they appear parallel to those of normative Islam, in the Druze religion they are different in meaning and interpretation. The religion is considered distinct from the Ismaili as well as from other Muslims belief and practice... Most Druze consider themselves fully assimilated in American society and do not necessarily identify as Muslims..}}</ref> and they do not accept the [[Five Pillars of Islam|five pillars of Islam]].<ref>{{cite book|title= The Political Role of Minority Groups in the Middle East|first=Ronald|last= De McLaurin|year= 1979| isbn= 9780030525964| page =114 |publisher=Michigan University Press|quote= Theologically, one would have to conclude that the Druze are not Muslims. They do not accept the five pillars of Islam. In place of these principles the Druze have instituted the seven precepts noted above..}}</ref> There are many Syrian Druze that are also living abroad, particularly in [[Latin America]], who have been living there for over the past hundred years.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7"/> In [[Venezuela]] alone there are approximately half a million Druze of Syrian origin.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7"/> ===احمديه=== {{main|Ahmadiyya in Syria}} The history of the movement in Syria begins in the 1920s, when the second caliph of the Community, [[Mirza Basheer-ud-Din Mahmood Ahmad]] visited Damascus, as part of his tour of [[Europe]] and the Middle East. The caliph appointed Sayyid Zayn al'Abidin Waliullah Shah and Jalal al-Din Shams to be sent for missionary work in Damascus. Along with Maulvi Abu'l-'Ata Jalandhari, who arrived for a mission in Jerusalem, the three missionaries spent their time spreading Ahmadi teachings in major towns and cities across the Middle East, including [[Haifa]], [[Beirut]] and [[Cairo]].<ref name="Khan134">{{cite book|last=Khan|first=Adil Hussain|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|url=https://books.google.com/books?id=C2DxBwAAQBAJ&pg=PA134|year=2015|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-01529-7|page=134}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام * اسلام جو ڦهلاءُ * ليونٽ جون مسلمان فتحون * شام ۾ مسجدن جي فهرست * وچ اوڀر ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] 2j90jbndwunz1bosfsy89y1x55ea7fl 388148 388147 2026-06-23T16:46:16Z Memon2025 21315 388148 wikitext text/x-wiki [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي مسجد]] [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ, شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت, بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب, جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي, خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن, جزيه جي ادائيگي سان, پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي, جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا, پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | نصيري || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|The [[Great Mosque of Aleppo]] was built by the [[Umayyad Caliphate|Umayyads]].]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|The [[Great Mosque of Maarrat al-Numan]] is a 12th-century [[Ayyubid]]-era mosque.]] The largest religious group in Syria is the [[Sunni Muslims]]. The majority are formed of indigenous [[Syrian]] but there is also a significant number of Sunni [[Kurds in Syria|Kurds]], [[Syrian Turkmen|Turkmen/Turkoman]], and [[Circassians in Syria|Circassians]], as well as refugees who have arrived in the country, such as [[Iraqis]] and [[Palestinians]]. Sunnis follow nearly all occupations, belong to all social groups and nearly every political party, and live in all parts of the country. All the largest cities and thirteen out of the fourteen governorates’ capitals of the country had a Sunni majority, except for the governorate and city of [[Suwayda]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> ===Arabs=== The [[Arabs]] form the largest Sunni Muslim community in the country.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that approximately 60% of the country was formed of [[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslims.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991>{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> More recently, Dr. Pierre Beckouche also said that the Arab Sunni Muslims formed 60% of the population, including 500,000 Palestinian refugees.<ref name=Pierre>{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> Some Muslim minorities in Syria have been [[Arabized]] to some degree, particularly the smaller ethnic groups (such as the [[Albanians in Syria|Albanians]], [[Bosnians]], [[Cretan Muslims]], [[Pashtuns]], [[Iranians in Syria|Persians]], etc.), but also some members of the larger minorities, such as the Kurds and Turkmen.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> ===Kurds=== {{main|Kurds in Syria}} The [[Kurds in Syria]] are the second largest ethnic group in the country (forming around 10.6% of the population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> The majority live in the northeast, bordering on [[Iraq]] and [[Turkey]]. There are also smaller Kurdish communities in central Syria, followed by [[Kobanî]] and [[Afrin, Syria|Afrin]]. In the capital of Damascus they are [[Arabized]] and do not speak [[Kurdish language|Kurdish]] very well.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Kurds formed 8.3% of the population.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> By 1979 Dr. [[Nikolaos van Dam]] claimed that the Syrian Kurds (forming 8.5% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam>{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Kurds formed 9% of the population in 1988,<ref name=Munson>{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> whilst Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that they formed 8.5% in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Kurds have increased. For example, Dr. Pierre Beckouche has said that before 2011 the Sunni Muslim Kurds formed 9-10% of the country's population.<ref name=Pierre/> ===Turkmen=== {{main|Syrian Turkmen}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|The [[Nabi Habeel Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] The [[Turkish language|Turkish]]-speaking [[Syrian Turkmen|Turkmen]] are the third largest ethnic group in the country (approximately 4% to 5% of the country's population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> They mainly live in the urban centres and countryside of the following six governorates: the [[Aleppo Governorate]], the [[Damascus Governorate]], the [[Homs Governorate]], the [[Hama Governorate]], the [[Latakia Governorate]] and the [[Quneitra Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The [[Al-Adiliyah Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population.<ref name="Ma'oz"/> According to Dr. [[Nikolaos van Dam]] the Syrian Turkmen/Turkoman (forming 3% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam/> Similarly, Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population in 1988,<ref name=Munson/> as did Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Turkmen has increased. For example, Dr. Pierre Beckouche said that before 2011 the Sunni Muslim Turkmen/Turkoman formed 4% of the country's population.<ref name=Pierre/> However, the Sunni Turkmen population is believed to be considerably higher if [[Arabized]] Turkmen are also taken into consideration (i.e. [[Arabic language|Arabic]]-speaking Turkmen who no longer speak their mother tongue), and some estimates indicate that the total Turkmen population (who are mostly Sunni) might be the second biggest group in the country, outnumbering the Kurds.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ===Circassians=== {{main|Circassians in Syria}} Most [[Circassians in Syria]] are Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> They form the fifth largest ethnic group in the country but the fourth largest Sunni Muslim community in Syria. They live mostly in three Syrian governorates: [[Hama Governorate|Hama]], [[Homs Governorate|Homs]], and [[Quneitra Governorate|Quneitra]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that less than 1% of the country was formed of Sunni Muslim Circassians.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Circassians has increased. For example, a more recent estimate suggested that Sunni Circassians formed 1.5% of Syria's population.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|The [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|Sayyidah Zaynab Mosque]] is believed to contain the grave of [[Zaynab bint Ali|Zaynab]] and is a pilgrimage site for Shia Muslims.]] The first largest sect of Islam practiced in the country is the [[Shia]] branch; this includes Ismailis and Twelvers. Before 2011, they formed a sizeable minority.<ref name=Pierre/> These Muslim sects also include diverse ethnic groups, which included: the Arabs, Kurds, Turkmen, and other smaller communities. ===اسماعيلي=== {{main|اسماعيلي}} The Shia [[Isma'ilism|Ismailis]] form the largest branch of [[Shia Islam]] in Syria, forming 3% of Syria's population. The split from the greater branch occurred over the recognition of the Seventh Imam. Shia Ismailis believe that [[Ja'far al-Sadiq]], the Sixth Imam, appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]] to be the Seventh Imam, a line that continues unbroken to the present day, the office currently sitting with His Highness the [[Aga Khan]]. The Shia [[Ithna Asharia]], however, believe that Jafar appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]]'s brother [[Musa al Kadhim]] to be the Seventh Imam, a line of Imamat that ended with the 12th Imam of the Ithna Asharia. Little is known of the early history of the sect, but it was firmly established by the end of the ninth century. From 969 to 1171, an Ismaili dynasty, the [[Fatimid Caliphate|Fatimids]], ruled as caliphs in Egypt. The Ismaili power in Syria was stamped out by the [[Mamluk Sultanate (Cairo)|Mamluk dynasty]] of Egypt, after the former offered the Crusaders their allegiance and conversion to Christianity – which were rejected by the [[Knights Templar]].<ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> Ismailis are divided into two major groups: the [[Mustali]] and the [[Nizari]]. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|The [[Sayyidah Ruqayya Mosque]] was built in 1985 and exhibits a modern version of Iranian architecture.]] According to Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch the Ismailis formed 1.5% of the country's population in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> They mainly in live in two governorates: in the [[Hama Governorate]] the Ismailis mainly live in the city of [[Salamiyah]], which is considered to be the "Ismaili capital". They also live in the city of [[Masyaf]] and in the surrounding countryside, as well as a small minority living in the city of [[Hama]]. In addition, Ismailis also live in the [[Tartus Governorate]], particularly in the town of [[Qadmus]] and its surrounding countryside and in the district and villages of [[Khawabi|Nahr al-Khawabi]].<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> ===اثنا عشري=== {{main|اثنا عشري}} Forming the smallest of the Islamic sects in Syria at 2%, the [[Twelver]] [[Shia]] play only a minor role in Syrian politics. In religious affairs, they look to Shia centers in [[Iraq]], especially [[Karbala]] and [[Najaf]], and to [[Iran]]. However, [[Iranian Revolution|Iran's 1979 Islamic Revolution]] and Syria's alliance with Iran in its war with Iraq, have elevated the prestige of Syria's Shia minority. As hundreds of Iranian tourists began to visit Damascus each week, the Shia shrine of the [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|tomb of Sayyida Zaynab]], granddaughter of Muhammad, located in Al-Ghutah outside Damascus, became a major pilgrimage destination, replacing those areas no longer accessible in Iraq. Moreover, the Syrian Shia Twelvers have close links to the [[Lebanese Shia Muslims|Shia Twelvers in Lebanon]].<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ==علوي== {{main|Alevi}} In northern Syria there are some Kurdish and Turkmen [[Alevism|Alevi]]. The town of [[Maabatli]] in [[Afrin District|Afrin district]] is majority inhabited by Kurdish Alevis.<ref name="mobil.derstandard.at">{{Cite web |title=Angriff auf Afrin: Vertreibung vom "Berg der Kurden" |url=https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |access-date=2023-01-22 |website=DER STANDARD |language=de-AT |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917111642/https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |url-status=live }}</ref> In 2014 [[Hêvî Îbrahîm]], an Alevi, became the Prime Minister of the Kurdish-controlled [[Afrin Canton]]. Thousands of Turkmen Alevis are living in Aleppo, though many of them fled to Turkey.<ref>{{Cite web |last=odatv4.com |title=Tek suçları Alevi olmak... |url=https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |access-date=2023-01-22 |website=www.odatv4.com |language=en |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128123021/https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |url-status=dead }}</ref> ==قرآنيه== There is also a [[Quraniyoon|Quraniya]] or [[Quranist]] community within [[Syria]], whose early documentation began forming in the 19th century and followed the teachings set forth by the Indian theologian Seyyid Ahmed Khan Hindi and then spread to Syria soon afterwards via intermediary pilgrims. However, [[Quranism|Ahl al-Qur'an]] adherents precede these 19th century developments in the form of Mu'tazilites such as [[Ibrahim al-Nazzam]], who lived for some period in these environs. Contemporary adherents of the Quranist point of view in Syria include [[Muhammad Shahrur]].<ref name="jafarli">Jafarli, D. "The rise of the quranist movement in [[Egypt]] (19th to 20th ctnturies): a historical approach." Гілея: науковий вісник 126 (2017): 181-185.</ref> ==ٻيا== ===نصيري=== {{main|Alawites in Syria}} [[File:Bashar al-Assad (cropped).jpg|thumb|175px|Former Syrian President [[Bashar al-Assad]] is an [[Alawites|Alawite]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/>]] The [[Alawites]] are the second largest religious group in Syria, after the Sunni and Shi'a Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> [[Hafez al-Assad]] and his son, former President [[Bashar al-Assad]], belong to the Alawite sect.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> Alawites are divided into two main groups: traditional Alawites, who form the majority, and the minority [[Salman al-Murshid|Murshid Alawites]] (which rose from a modern schism in the Alawite sect at the beginning of the 20th century).<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that Alawites formed approximately 11.5% of the country's population.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> More recently, Dr. Pierre Beckouche said that 11% of the country's population was Alawite before 2011.<ref name=Pierre/> The CIA has estimated Alawites at 15% of the Syria's population.<ref name=":0" /> The Alawites mainly live in the [[Syrian Coastal Mountain Range]], particularly in the countryside of the [[Latakia Governorate]] and the [[Tartus Governorate]] on the western side of the mountains, and in the countryside of the [[Homs Governorate]] and [[Hama Governorate]] on their eastern side.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> They form a majority (around 60%) in [[Latakia]] and [[Tartus]]. In the [[Homs]] and [[Hama]] areas, they make up around 10% of the population in both the countryside and the cities, living in [[Talkalakh]], [[Al-Mukharram]], [[Al-Qabu, Syria|Al-Qabu]], [[Shin, Syria|Shin]], [[Al-Riqama]], the Houla plain, [[Maryamin, Homs|Maryamin]], [[Qarmas]], Al Muhani, and the areas of [[Al-Zahraa|Zahra]] and Naziha.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> ===دروز=== {{Main|Druze|Druze in Syria}} The [[Syrian Druze]] community constitute the third largest Islamic influenced sect in the country, they are not traditionally considered as Muslims,<ref>{{Cite web |last=Theodorou |first=Angelina E. |title=5 facts about Israeli Druze, a unique religious and ethnic group |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |access-date=2023-01-22 |website=Pew Research Center |date=21 March 2016 |language=en-US |archive-date=2021-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319095844/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |url-status=live }}</ref> forming approximately 4% of the population of Syria. The main centre of the Druze population is in [[As-Suwayda]]; the small towns and villages under its authority is called the [[Jabal al-Druze]] (the "Mountain of the Druze"). The rest of the community mainly live in the [[Quneitra Governorate]], the [[Rif Dimashq Governorate]], and the [[Idlib Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6-7}}.</ref> Even though the faith originally developed out of [[Ismaili Islam]], most [[Druze]] do not identify as [[Muslims]],<ref>{{cite book|title=America & Islam: Soundbites, Suicide Bombs and the Road to Donald Trump|first=Lawrence|last= Pintak|year= 2019| isbn= 9781788315593| page =86|publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref><ref>{{cite book|title=The Templar Spirit: The Esoteric Inspiration, Rituals and Beliefs of the Knights Templar|first=Margaret|last= Jonas|year= 2011| isbn= 9781906999254| page =83|publisher=Temple Lodge Publishing|quote=[Druze] often they are not regarded as being Muslim at all, nor do all the Druze consider themselves as Muslim}}</ref><ref>{{cite web |title=Are the Druze People Arabs or Muslims? Deciphering Who They Are |url=https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |website=Arab America |access-date=13 April 2020 |language=en |date=8 August 2018 |archive-date=20 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020060455/https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives| first=Dona|last= J. Stewart|year=2008| isbn=9781135980795| page = 33|publisher=Routledge|quote= Most Druze do not consider themselves Muslim. Historically they faced much persecution and keep their religious beliefs secrets.}}</ref><ref>{{cite book|title=The Oxford Handbook of American Islam| first=Yvonne |last=Yazbeck Haddad|year=2014| isbn=9780199862634| page = 142|publisher=Oxford University Press|quote=While they appear parallel to those of normative Islam, in the Druze religion they are different in meaning and interpretation. The religion is considered distinct from the Ismaili as well as from other Muslims belief and practice... Most Druze consider themselves fully assimilated in American society and do not necessarily identify as Muslims..}}</ref> and they do not accept the [[Five Pillars of Islam|five pillars of Islam]].<ref>{{cite book|title= The Political Role of Minority Groups in the Middle East|first=Ronald|last= De McLaurin|year= 1979| isbn= 9780030525964| page =114 |publisher=Michigan University Press|quote= Theologically, one would have to conclude that the Druze are not Muslims. They do not accept the five pillars of Islam. In place of these principles the Druze have instituted the seven precepts noted above..}}</ref> There are many Syrian Druze that are also living abroad, particularly in [[Latin America]], who have been living there for over the past hundred years.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7"/> In [[Venezuela]] alone there are approximately half a million Druze of Syrian origin.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7"/> ===احمديه=== {{main|Ahmadiyya in Syria}} The history of the movement in Syria begins in the 1920s, when the second caliph of the Community, [[Mirza Basheer-ud-Din Mahmood Ahmad]] visited Damascus, as part of his tour of [[Europe]] and the Middle East. The caliph appointed Sayyid Zayn al'Abidin Waliullah Shah and Jalal al-Din Shams to be sent for missionary work in Damascus. Along with Maulvi Abu'l-'Ata Jalandhari, who arrived for a mission in Jerusalem, the three missionaries spent their time spreading Ahmadi teachings in major towns and cities across the Middle East, including [[Haifa]], [[Beirut]] and [[Cairo]].<ref name="Khan134">{{cite book|last=Khan|first=Adil Hussain|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|url=https://books.google.com/books?id=C2DxBwAAQBAJ&pg=PA134|year=2015|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-01529-7|page=134}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام * اسلام جو ڦهلاءُ * ليونٽ جون مسلمان فتحون * شام ۾ مسجدن جي فهرست * وچ اوڀر ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] jj13c4nbm9vod73v1x0k47fqa7k4eki 388149 388148 2026-06-23T16:47:24Z Memon2025 21315 /* علوي */ 388149 wikitext text/x-wiki [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي مسجد]] [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ, شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت, بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب, جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي, خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن, جزيه جي ادائيگي سان, پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي, جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا, پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | نصيري || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|The [[Great Mosque of Aleppo]] was built by the [[Umayyad Caliphate|Umayyads]].]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|The [[Great Mosque of Maarrat al-Numan]] is a 12th-century [[Ayyubid]]-era mosque.]] The largest religious group in Syria is the [[Sunni Muslims]]. The majority are formed of indigenous [[Syrian]] but there is also a significant number of Sunni [[Kurds in Syria|Kurds]], [[Syrian Turkmen|Turkmen/Turkoman]], and [[Circassians in Syria|Circassians]], as well as refugees who have arrived in the country, such as [[Iraqis]] and [[Palestinians]]. Sunnis follow nearly all occupations, belong to all social groups and nearly every political party, and live in all parts of the country. All the largest cities and thirteen out of the fourteen governorates’ capitals of the country had a Sunni majority, except for the governorate and city of [[Suwayda]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> ===Arabs=== The [[Arabs]] form the largest Sunni Muslim community in the country.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that approximately 60% of the country was formed of [[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslims.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991>{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> More recently, Dr. Pierre Beckouche also said that the Arab Sunni Muslims formed 60% of the population, including 500,000 Palestinian refugees.<ref name=Pierre>{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> Some Muslim minorities in Syria have been [[Arabized]] to some degree, particularly the smaller ethnic groups (such as the [[Albanians in Syria|Albanians]], [[Bosnians]], [[Cretan Muslims]], [[Pashtuns]], [[Iranians in Syria|Persians]], etc.), but also some members of the larger minorities, such as the Kurds and Turkmen.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> ===Kurds=== {{main|Kurds in Syria}} The [[Kurds in Syria]] are the second largest ethnic group in the country (forming around 10.6% of the population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> The majority live in the northeast, bordering on [[Iraq]] and [[Turkey]]. There are also smaller Kurdish communities in central Syria, followed by [[Kobanî]] and [[Afrin, Syria|Afrin]]. In the capital of Damascus they are [[Arabized]] and do not speak [[Kurdish language|Kurdish]] very well.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Kurds formed 8.3% of the population.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> By 1979 Dr. [[Nikolaos van Dam]] claimed that the Syrian Kurds (forming 8.5% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam>{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Kurds formed 9% of the population in 1988,<ref name=Munson>{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> whilst Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that they formed 8.5% in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Kurds have increased. For example, Dr. Pierre Beckouche has said that before 2011 the Sunni Muslim Kurds formed 9-10% of the country's population.<ref name=Pierre/> ===Turkmen=== {{main|Syrian Turkmen}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|The [[Nabi Habeel Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] The [[Turkish language|Turkish]]-speaking [[Syrian Turkmen|Turkmen]] are the third largest ethnic group in the country (approximately 4% to 5% of the country's population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> They mainly live in the urban centres and countryside of the following six governorates: the [[Aleppo Governorate]], the [[Damascus Governorate]], the [[Homs Governorate]], the [[Hama Governorate]], the [[Latakia Governorate]] and the [[Quneitra Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The [[Al-Adiliyah Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population.<ref name="Ma'oz"/> According to Dr. [[Nikolaos van Dam]] the Syrian Turkmen/Turkoman (forming 3% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam/> Similarly, Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population in 1988,<ref name=Munson/> as did Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Turkmen has increased. For example, Dr. Pierre Beckouche said that before 2011 the Sunni Muslim Turkmen/Turkoman formed 4% of the country's population.<ref name=Pierre/> However, the Sunni Turkmen population is believed to be considerably higher if [[Arabized]] Turkmen are also taken into consideration (i.e. [[Arabic language|Arabic]]-speaking Turkmen who no longer speak their mother tongue), and some estimates indicate that the total Turkmen population (who are mostly Sunni) might be the second biggest group in the country, outnumbering the Kurds.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ===Circassians=== {{main|Circassians in Syria}} Most [[Circassians in Syria]] are Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> They form the fifth largest ethnic group in the country but the fourth largest Sunni Muslim community in Syria. They live mostly in three Syrian governorates: [[Hama Governorate|Hama]], [[Homs Governorate|Homs]], and [[Quneitra Governorate|Quneitra]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that less than 1% of the country was formed of Sunni Muslim Circassians.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Circassians has increased. For example, a more recent estimate suggested that Sunni Circassians formed 1.5% of Syria's population.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|The [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|Sayyidah Zaynab Mosque]] is believed to contain the grave of [[Zaynab bint Ali|Zaynab]] and is a pilgrimage site for Shia Muslims.]] The first largest sect of Islam practiced in the country is the [[Shia]] branch; this includes Ismailis and Twelvers. Before 2011, they formed a sizeable minority.<ref name=Pierre/> These Muslim sects also include diverse ethnic groups, which included: the Arabs, Kurds, Turkmen, and other smaller communities. ===اسماعيلي=== {{main|اسماعيلي}} The Shia [[Isma'ilism|Ismailis]] form the largest branch of [[Shia Islam]] in Syria, forming 3% of Syria's population. The split from the greater branch occurred over the recognition of the Seventh Imam. Shia Ismailis believe that [[Ja'far al-Sadiq]], the Sixth Imam, appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]] to be the Seventh Imam, a line that continues unbroken to the present day, the office currently sitting with His Highness the [[Aga Khan]]. The Shia [[Ithna Asharia]], however, believe that Jafar appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]]'s brother [[Musa al Kadhim]] to be the Seventh Imam, a line of Imamat that ended with the 12th Imam of the Ithna Asharia. Little is known of the early history of the sect, but it was firmly established by the end of the ninth century. From 969 to 1171, an Ismaili dynasty, the [[Fatimid Caliphate|Fatimids]], ruled as caliphs in Egypt. The Ismaili power in Syria was stamped out by the [[Mamluk Sultanate (Cairo)|Mamluk dynasty]] of Egypt, after the former offered the Crusaders their allegiance and conversion to Christianity – which were rejected by the [[Knights Templar]].<ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> Ismailis are divided into two major groups: the [[Mustali]] and the [[Nizari]]. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|The [[Sayyidah Ruqayya Mosque]] was built in 1985 and exhibits a modern version of Iranian architecture.]] According to Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch the Ismailis formed 1.5% of the country's population in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> They mainly in live in two governorates: in the [[Hama Governorate]] the Ismailis mainly live in the city of [[Salamiyah]], which is considered to be the "Ismaili capital". They also live in the city of [[Masyaf]] and in the surrounding countryside, as well as a small minority living in the city of [[Hama]]. In addition, Ismailis also live in the [[Tartus Governorate]], particularly in the town of [[Qadmus]] and its surrounding countryside and in the district and villages of [[Khawabi|Nahr al-Khawabi]].<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> ===اثنا عشري=== {{main|اثنا عشري}} Forming the smallest of the Islamic sects in Syria at 2%, the [[Twelver]] [[Shia]] play only a minor role in Syrian politics. In religious affairs, they look to Shia centers in [[Iraq]], especially [[Karbala]] and [[Najaf]], and to [[Iran]]. However, [[Iranian Revolution|Iran's 1979 Islamic Revolution]] and Syria's alliance with Iran in its war with Iraq, have elevated the prestige of Syria's Shia minority. As hundreds of Iranian tourists began to visit Damascus each week, the Shia shrine of the [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|tomb of Sayyida Zaynab]], granddaughter of Muhammad, located in Al-Ghutah outside Damascus, became a major pilgrimage destination, replacing those areas no longer accessible in Iraq. Moreover, the Syrian Shia Twelvers have close links to the [[Lebanese Shia Muslims|Shia Twelvers in Lebanon]].<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ===علوي=== {{main|Alevi}} In northern Syria there are some Kurdish and Turkmen [[Alevism|Alevi]]. The town of [[Maabatli]] in [[Afrin District|Afrin district]] is majority inhabited by Kurdish Alevis.<ref name="mobil.derstandard.at">{{Cite web |title=Angriff auf Afrin: Vertreibung vom "Berg der Kurden" |url=https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |access-date=2023-01-22 |website=DER STANDARD |language=de-AT |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917111642/https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |url-status=live }}</ref> In 2014 [[Hêvî Îbrahîm]], an Alevi, became the Prime Minister of the Kurdish-controlled [[Afrin Canton]]. Thousands of Turkmen Alevis are living in Aleppo, though many of them fled to Turkey.<ref>{{Cite web |last=odatv4.com |title=Tek suçları Alevi olmak... |url=https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |access-date=2023-01-22 |website=www.odatv4.com |language=en |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128123021/https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |url-status=dead }}</ref> ==قرآنيه== There is also a [[Quraniyoon|Quraniya]] or [[Quranist]] community within [[Syria]], whose early documentation began forming in the 19th century and followed the teachings set forth by the Indian theologian Seyyid Ahmed Khan Hindi and then spread to Syria soon afterwards via intermediary pilgrims. However, [[Quranism|Ahl al-Qur'an]] adherents precede these 19th century developments in the form of Mu'tazilites such as [[Ibrahim al-Nazzam]], who lived for some period in these environs. Contemporary adherents of the Quranist point of view in Syria include [[Muhammad Shahrur]].<ref name="jafarli">Jafarli, D. "The rise of the quranist movement in [[Egypt]] (19th to 20th ctnturies): a historical approach." Гілея: науковий вісник 126 (2017): 181-185.</ref> ==ٻيا== ===نصيري=== {{main|Alawites in Syria}} [[File:Bashar al-Assad (cropped).jpg|thumb|175px|Former Syrian President [[Bashar al-Assad]] is an [[Alawites|Alawite]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/>]] The [[Alawites]] are the second largest religious group in Syria, after the Sunni and Shi'a Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> [[Hafez al-Assad]] and his son, former President [[Bashar al-Assad]], belong to the Alawite sect.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> Alawites are divided into two main groups: traditional Alawites, who form the majority, and the minority [[Salman al-Murshid|Murshid Alawites]] (which rose from a modern schism in the Alawite sect at the beginning of the 20th century).<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that Alawites formed approximately 11.5% of the country's population.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> More recently, Dr. Pierre Beckouche said that 11% of the country's population was Alawite before 2011.<ref name=Pierre/> The CIA has estimated Alawites at 15% of the Syria's population.<ref name=":0" /> The Alawites mainly live in the [[Syrian Coastal Mountain Range]], particularly in the countryside of the [[Latakia Governorate]] and the [[Tartus Governorate]] on the western side of the mountains, and in the countryside of the [[Homs Governorate]] and [[Hama Governorate]] on their eastern side.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> They form a majority (around 60%) in [[Latakia]] and [[Tartus]]. In the [[Homs]] and [[Hama]] areas, they make up around 10% of the population in both the countryside and the cities, living in [[Talkalakh]], [[Al-Mukharram]], [[Al-Qabu, Syria|Al-Qabu]], [[Shin, Syria|Shin]], [[Al-Riqama]], the Houla plain, [[Maryamin, Homs|Maryamin]], [[Qarmas]], Al Muhani, and the areas of [[Al-Zahraa|Zahra]] and Naziha.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> ===دروز=== {{Main|Druze|Druze in Syria}} The [[Syrian Druze]] community constitute the third largest Islamic influenced sect in the country, they are not traditionally considered as Muslims,<ref>{{Cite web |last=Theodorou |first=Angelina E. |title=5 facts about Israeli Druze, a unique religious and ethnic group |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |access-date=2023-01-22 |website=Pew Research Center |date=21 March 2016 |language=en-US |archive-date=2021-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319095844/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |url-status=live }}</ref> forming approximately 4% of the population of Syria. The main centre of the Druze population is in [[As-Suwayda]]; the small towns and villages under its authority is called the [[Jabal al-Druze]] (the "Mountain of the Druze"). The rest of the community mainly live in the [[Quneitra Governorate]], the [[Rif Dimashq Governorate]], and the [[Idlib Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6-7}}.</ref> Even though the faith originally developed out of [[Ismaili Islam]], most [[Druze]] do not identify as [[Muslims]],<ref>{{cite book|title=America & Islam: Soundbites, Suicide Bombs and the Road to Donald Trump|first=Lawrence|last= Pintak|year= 2019| isbn= 9781788315593| page =86|publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref><ref>{{cite book|title=The Templar Spirit: The Esoteric Inspiration, Rituals and Beliefs of the Knights Templar|first=Margaret|last= Jonas|year= 2011| isbn= 9781906999254| page =83|publisher=Temple Lodge Publishing|quote=[Druze] often they are not regarded as being Muslim at all, nor do all the Druze consider themselves as Muslim}}</ref><ref>{{cite web |title=Are the Druze People Arabs or Muslims? Deciphering Who They Are |url=https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |website=Arab America |access-date=13 April 2020 |language=en |date=8 August 2018 |archive-date=20 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020060455/https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives| first=Dona|last= J. Stewart|year=2008| isbn=9781135980795| page = 33|publisher=Routledge|quote= Most Druze do not consider themselves Muslim. Historically they faced much persecution and keep their religious beliefs secrets.}}</ref><ref>{{cite book|title=The Oxford Handbook of American Islam| first=Yvonne |last=Yazbeck Haddad|year=2014| isbn=9780199862634| page = 142|publisher=Oxford University Press|quote=While they appear parallel to those of normative Islam, in the Druze religion they are different in meaning and interpretation. The religion is considered distinct from the Ismaili as well as from other Muslims belief and practice... Most Druze consider themselves fully assimilated in American society and do not necessarily identify as Muslims..}}</ref> and they do not accept the [[Five Pillars of Islam|five pillars of Islam]].<ref>{{cite book|title= The Political Role of Minority Groups in the Middle East|first=Ronald|last= De McLaurin|year= 1979| isbn= 9780030525964| page =114 |publisher=Michigan University Press|quote= Theologically, one would have to conclude that the Druze are not Muslims. They do not accept the five pillars of Islam. In place of these principles the Druze have instituted the seven precepts noted above..}}</ref> There are many Syrian Druze that are also living abroad, particularly in [[Latin America]], who have been living there for over the past hundred years.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7"/> In [[Venezuela]] alone there are approximately half a million Druze of Syrian origin.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7"/> ===احمديه=== {{main|Ahmadiyya in Syria}} The history of the movement in Syria begins in the 1920s, when the second caliph of the Community, [[Mirza Basheer-ud-Din Mahmood Ahmad]] visited Damascus, as part of his tour of [[Europe]] and the Middle East. The caliph appointed Sayyid Zayn al'Abidin Waliullah Shah and Jalal al-Din Shams to be sent for missionary work in Damascus. Along with Maulvi Abu'l-'Ata Jalandhari, who arrived for a mission in Jerusalem, the three missionaries spent their time spreading Ahmadi teachings in major towns and cities across the Middle East, including [[Haifa]], [[Beirut]] and [[Cairo]].<ref name="Khan134">{{cite book|last=Khan|first=Adil Hussain|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|url=https://books.google.com/books?id=C2DxBwAAQBAJ&pg=PA134|year=2015|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-01529-7|page=134}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام * اسلام جو ڦهلاءُ * ليونٽ جون مسلمان فتحون * شام ۾ مسجدن جي فهرست * وچ اوڀر ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] 6pf8fnjgwtsppfimpej7cdoqirqz7fn 388150 388149 2026-06-23T16:50:03Z Memon2025 21315 /* پڻ ڏسو */ 388150 wikitext text/x-wiki [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي مسجد]] [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ, شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت, بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب, جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي, خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن, جزيه جي ادائيگي سان, پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي, جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا, پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | نصيري || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|The [[Great Mosque of Aleppo]] was built by the [[Umayyad Caliphate|Umayyads]].]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|The [[Great Mosque of Maarrat al-Numan]] is a 12th-century [[Ayyubid]]-era mosque.]] The largest religious group in Syria is the [[Sunni Muslims]]. The majority are formed of indigenous [[Syrian]] but there is also a significant number of Sunni [[Kurds in Syria|Kurds]], [[Syrian Turkmen|Turkmen/Turkoman]], and [[Circassians in Syria|Circassians]], as well as refugees who have arrived in the country, such as [[Iraqis]] and [[Palestinians]]. Sunnis follow nearly all occupations, belong to all social groups and nearly every political party, and live in all parts of the country. All the largest cities and thirteen out of the fourteen governorates’ capitals of the country had a Sunni majority, except for the governorate and city of [[Suwayda]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> ===Arabs=== The [[Arabs]] form the largest Sunni Muslim community in the country.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that approximately 60% of the country was formed of [[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslims.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991>{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> More recently, Dr. Pierre Beckouche also said that the Arab Sunni Muslims formed 60% of the population, including 500,000 Palestinian refugees.<ref name=Pierre>{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> Some Muslim minorities in Syria have been [[Arabized]] to some degree, particularly the smaller ethnic groups (such as the [[Albanians in Syria|Albanians]], [[Bosnians]], [[Cretan Muslims]], [[Pashtuns]], [[Iranians in Syria|Persians]], etc.), but also some members of the larger minorities, such as the Kurds and Turkmen.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> ===Kurds=== {{main|Kurds in Syria}} The [[Kurds in Syria]] are the second largest ethnic group in the country (forming around 10.6% of the population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> The majority live in the northeast, bordering on [[Iraq]] and [[Turkey]]. There are also smaller Kurdish communities in central Syria, followed by [[Kobanî]] and [[Afrin, Syria|Afrin]]. In the capital of Damascus they are [[Arabized]] and do not speak [[Kurdish language|Kurdish]] very well.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Kurds formed 8.3% of the population.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> By 1979 Dr. [[Nikolaos van Dam]] claimed that the Syrian Kurds (forming 8.5% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam>{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Kurds formed 9% of the population in 1988,<ref name=Munson>{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> whilst Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that they formed 8.5% in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Kurds have increased. For example, Dr. Pierre Beckouche has said that before 2011 the Sunni Muslim Kurds formed 9-10% of the country's population.<ref name=Pierre/> ===Turkmen=== {{main|Syrian Turkmen}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|The [[Nabi Habeel Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] The [[Turkish language|Turkish]]-speaking [[Syrian Turkmen|Turkmen]] are the third largest ethnic group in the country (approximately 4% to 5% of the country's population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> They mainly live in the urban centres and countryside of the following six governorates: the [[Aleppo Governorate]], the [[Damascus Governorate]], the [[Homs Governorate]], the [[Hama Governorate]], the [[Latakia Governorate]] and the [[Quneitra Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The [[Al-Adiliyah Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population.<ref name="Ma'oz"/> According to Dr. [[Nikolaos van Dam]] the Syrian Turkmen/Turkoman (forming 3% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam/> Similarly, Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population in 1988,<ref name=Munson/> as did Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Turkmen has increased. For example, Dr. Pierre Beckouche said that before 2011 the Sunni Muslim Turkmen/Turkoman formed 4% of the country's population.<ref name=Pierre/> However, the Sunni Turkmen population is believed to be considerably higher if [[Arabized]] Turkmen are also taken into consideration (i.e. [[Arabic language|Arabic]]-speaking Turkmen who no longer speak their mother tongue), and some estimates indicate that the total Turkmen population (who are mostly Sunni) might be the second biggest group in the country, outnumbering the Kurds.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ===Circassians=== {{main|Circassians in Syria}} Most [[Circassians in Syria]] are Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> They form the fifth largest ethnic group in the country but the fourth largest Sunni Muslim community in Syria. They live mostly in three Syrian governorates: [[Hama Governorate|Hama]], [[Homs Governorate|Homs]], and [[Quneitra Governorate|Quneitra]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that less than 1% of the country was formed of Sunni Muslim Circassians.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Circassians has increased. For example, a more recent estimate suggested that Sunni Circassians formed 1.5% of Syria's population.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|The [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|Sayyidah Zaynab Mosque]] is believed to contain the grave of [[Zaynab bint Ali|Zaynab]] and is a pilgrimage site for Shia Muslims.]] The first largest sect of Islam practiced in the country is the [[Shia]] branch; this includes Ismailis and Twelvers. Before 2011, they formed a sizeable minority.<ref name=Pierre/> These Muslim sects also include diverse ethnic groups, which included: the Arabs, Kurds, Turkmen, and other smaller communities. ===اسماعيلي=== {{main|اسماعيلي}} The Shia [[Isma'ilism|Ismailis]] form the largest branch of [[Shia Islam]] in Syria, forming 3% of Syria's population. The split from the greater branch occurred over the recognition of the Seventh Imam. Shia Ismailis believe that [[Ja'far al-Sadiq]], the Sixth Imam, appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]] to be the Seventh Imam, a line that continues unbroken to the present day, the office currently sitting with His Highness the [[Aga Khan]]. The Shia [[Ithna Asharia]], however, believe that Jafar appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]]'s brother [[Musa al Kadhim]] to be the Seventh Imam, a line of Imamat that ended with the 12th Imam of the Ithna Asharia. Little is known of the early history of the sect, but it was firmly established by the end of the ninth century. From 969 to 1171, an Ismaili dynasty, the [[Fatimid Caliphate|Fatimids]], ruled as caliphs in Egypt. The Ismaili power in Syria was stamped out by the [[Mamluk Sultanate (Cairo)|Mamluk dynasty]] of Egypt, after the former offered the Crusaders their allegiance and conversion to Christianity – which were rejected by the [[Knights Templar]].<ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> Ismailis are divided into two major groups: the [[Mustali]] and the [[Nizari]]. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|The [[Sayyidah Ruqayya Mosque]] was built in 1985 and exhibits a modern version of Iranian architecture.]] According to Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch the Ismailis formed 1.5% of the country's population in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> They mainly in live in two governorates: in the [[Hama Governorate]] the Ismailis mainly live in the city of [[Salamiyah]], which is considered to be the "Ismaili capital". They also live in the city of [[Masyaf]] and in the surrounding countryside, as well as a small minority living in the city of [[Hama]]. In addition, Ismailis also live in the [[Tartus Governorate]], particularly in the town of [[Qadmus]] and its surrounding countryside and in the district and villages of [[Khawabi|Nahr al-Khawabi]].<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> ===اثنا عشري=== {{main|اثنا عشري}} Forming the smallest of the Islamic sects in Syria at 2%, the [[Twelver]] [[Shia]] play only a minor role in Syrian politics. In religious affairs, they look to Shia centers in [[Iraq]], especially [[Karbala]] and [[Najaf]], and to [[Iran]]. However, [[Iranian Revolution|Iran's 1979 Islamic Revolution]] and Syria's alliance with Iran in its war with Iraq, have elevated the prestige of Syria's Shia minority. As hundreds of Iranian tourists began to visit Damascus each week, the Shia shrine of the [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|tomb of Sayyida Zaynab]], granddaughter of Muhammad, located in Al-Ghutah outside Damascus, became a major pilgrimage destination, replacing those areas no longer accessible in Iraq. Moreover, the Syrian Shia Twelvers have close links to the [[Lebanese Shia Muslims|Shia Twelvers in Lebanon]].<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ===علوي=== {{main|Alevi}} In northern Syria there are some Kurdish and Turkmen [[Alevism|Alevi]]. The town of [[Maabatli]] in [[Afrin District|Afrin district]] is majority inhabited by Kurdish Alevis.<ref name="mobil.derstandard.at">{{Cite web |title=Angriff auf Afrin: Vertreibung vom "Berg der Kurden" |url=https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |access-date=2023-01-22 |website=DER STANDARD |language=de-AT |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917111642/https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |url-status=live }}</ref> In 2014 [[Hêvî Îbrahîm]], an Alevi, became the Prime Minister of the Kurdish-controlled [[Afrin Canton]]. Thousands of Turkmen Alevis are living in Aleppo, though many of them fled to Turkey.<ref>{{Cite web |last=odatv4.com |title=Tek suçları Alevi olmak... |url=https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |access-date=2023-01-22 |website=www.odatv4.com |language=en |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128123021/https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |url-status=dead }}</ref> ==قرآنيه== There is also a [[Quraniyoon|Quraniya]] or [[Quranist]] community within [[Syria]], whose early documentation began forming in the 19th century and followed the teachings set forth by the Indian theologian Seyyid Ahmed Khan Hindi and then spread to Syria soon afterwards via intermediary pilgrims. However, [[Quranism|Ahl al-Qur'an]] adherents precede these 19th century developments in the form of Mu'tazilites such as [[Ibrahim al-Nazzam]], who lived for some period in these environs. Contemporary adherents of the Quranist point of view in Syria include [[Muhammad Shahrur]].<ref name="jafarli">Jafarli, D. "The rise of the quranist movement in [[Egypt]] (19th to 20th ctnturies): a historical approach." Гілея: науковий вісник 126 (2017): 181-185.</ref> ==ٻيا== ===نصيري=== {{main|Alawites in Syria}} [[File:Bashar al-Assad (cropped).jpg|thumb|175px|Former Syrian President [[Bashar al-Assad]] is an [[Alawites|Alawite]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/>]] The [[Alawites]] are the second largest religious group in Syria, after the Sunni and Shi'a Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> [[Hafez al-Assad]] and his son, former President [[Bashar al-Assad]], belong to the Alawite sect.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> Alawites are divided into two main groups: traditional Alawites, who form the majority, and the minority [[Salman al-Murshid|Murshid Alawites]] (which rose from a modern schism in the Alawite sect at the beginning of the 20th century).<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that Alawites formed approximately 11.5% of the country's population.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> More recently, Dr. Pierre Beckouche said that 11% of the country's population was Alawite before 2011.<ref name=Pierre/> The CIA has estimated Alawites at 15% of the Syria's population.<ref name=":0" /> The Alawites mainly live in the [[Syrian Coastal Mountain Range]], particularly in the countryside of the [[Latakia Governorate]] and the [[Tartus Governorate]] on the western side of the mountains, and in the countryside of the [[Homs Governorate]] and [[Hama Governorate]] on their eastern side.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> They form a majority (around 60%) in [[Latakia]] and [[Tartus]]. In the [[Homs]] and [[Hama]] areas, they make up around 10% of the population in both the countryside and the cities, living in [[Talkalakh]], [[Al-Mukharram]], [[Al-Qabu, Syria|Al-Qabu]], [[Shin, Syria|Shin]], [[Al-Riqama]], the Houla plain, [[Maryamin, Homs|Maryamin]], [[Qarmas]], Al Muhani, and the areas of [[Al-Zahraa|Zahra]] and Naziha.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> ===دروز=== {{Main|Druze|Druze in Syria}} The [[Syrian Druze]] community constitute the third largest Islamic influenced sect in the country, they are not traditionally considered as Muslims,<ref>{{Cite web |last=Theodorou |first=Angelina E. |title=5 facts about Israeli Druze, a unique religious and ethnic group |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |access-date=2023-01-22 |website=Pew Research Center |date=21 March 2016 |language=en-US |archive-date=2021-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319095844/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |url-status=live }}</ref> forming approximately 4% of the population of Syria. The main centre of the Druze population is in [[As-Suwayda]]; the small towns and villages under its authority is called the [[Jabal al-Druze]] (the "Mountain of the Druze"). The rest of the community mainly live in the [[Quneitra Governorate]], the [[Rif Dimashq Governorate]], and the [[Idlib Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6-7}}.</ref> Even though the faith originally developed out of [[Ismaili Islam]], most [[Druze]] do not identify as [[Muslims]],<ref>{{cite book|title=America & Islam: Soundbites, Suicide Bombs and the Road to Donald Trump|first=Lawrence|last= Pintak|year= 2019| isbn= 9781788315593| page =86|publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref><ref>{{cite book|title=The Templar Spirit: The Esoteric Inspiration, Rituals and Beliefs of the Knights Templar|first=Margaret|last= Jonas|year= 2011| isbn= 9781906999254| page =83|publisher=Temple Lodge Publishing|quote=[Druze] often they are not regarded as being Muslim at all, nor do all the Druze consider themselves as Muslim}}</ref><ref>{{cite web |title=Are the Druze People Arabs or Muslims? Deciphering Who They Are |url=https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |website=Arab America |access-date=13 April 2020 |language=en |date=8 August 2018 |archive-date=20 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020060455/https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives| first=Dona|last= J. Stewart|year=2008| isbn=9781135980795| page = 33|publisher=Routledge|quote= Most Druze do not consider themselves Muslim. Historically they faced much persecution and keep their religious beliefs secrets.}}</ref><ref>{{cite book|title=The Oxford Handbook of American Islam| first=Yvonne |last=Yazbeck Haddad|year=2014| isbn=9780199862634| page = 142|publisher=Oxford University Press|quote=While they appear parallel to those of normative Islam, in the Druze religion they are different in meaning and interpretation. The religion is considered distinct from the Ismaili as well as from other Muslims belief and practice... Most Druze consider themselves fully assimilated in American society and do not necessarily identify as Muslims..}}</ref> and they do not accept the [[Five Pillars of Islam|five pillars of Islam]].<ref>{{cite book|title= The Political Role of Minority Groups in the Middle East|first=Ronald|last= De McLaurin|year= 1979| isbn= 9780030525964| page =114 |publisher=Michigan University Press|quote= Theologically, one would have to conclude that the Druze are not Muslims. They do not accept the five pillars of Islam. In place of these principles the Druze have instituted the seven precepts noted above..}}</ref> There are many Syrian Druze that are also living abroad, particularly in [[Latin America]], who have been living there for over the past hundred years.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7"/> In [[Venezuela]] alone there are approximately half a million Druze of Syrian origin.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7"/> ===احمديه=== {{main|Ahmadiyya in Syria}} The history of the movement in Syria begins in the 1920s, when the second caliph of the Community, [[Mirza Basheer-ud-Din Mahmood Ahmad]] visited Damascus, as part of his tour of [[Europe]] and the Middle East. The caliph appointed Sayyid Zayn al'Abidin Waliullah Shah and Jalal al-Din Shams to be sent for missionary work in Damascus. Along with Maulvi Abu'l-'Ata Jalandhari, who arrived for a mission in Jerusalem, the three missionaries spent their time spreading Ahmadi teachings in major towns and cities across the Middle East, including [[Haifa]], [[Beirut]] and [[Cairo]].<ref name="Khan134">{{cite book|last=Khan|first=Adil Hussain|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|url=https://books.google.com/books?id=C2DxBwAAQBAJ&pg=PA134|year=2015|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-01529-7|page=134}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام * اسلام جو ڦهلاءُ * ليونٽ جون مسلمان فتحون * [[شام ۾ مسجدن جي فهرست]] * وچ اوڀر ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] n59elaiawumjybdsbabu74atr90uc98 388151 388150 2026-06-23T16:53:22Z Memon2025 21315 /* پڻ ڏسو */ 388151 wikitext text/x-wiki [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي مسجد]] [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ, شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت, بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب, جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي, خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن, جزيه جي ادائيگي سان, پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي, جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا, پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | نصيري || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|The [[Great Mosque of Aleppo]] was built by the [[Umayyad Caliphate|Umayyads]].]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|The [[Great Mosque of Maarrat al-Numan]] is a 12th-century [[Ayyubid]]-era mosque.]] The largest religious group in Syria is the [[Sunni Muslims]]. The majority are formed of indigenous [[Syrian]] but there is also a significant number of Sunni [[Kurds in Syria|Kurds]], [[Syrian Turkmen|Turkmen/Turkoman]], and [[Circassians in Syria|Circassians]], as well as refugees who have arrived in the country, such as [[Iraqis]] and [[Palestinians]]. Sunnis follow nearly all occupations, belong to all social groups and nearly every political party, and live in all parts of the country. All the largest cities and thirteen out of the fourteen governorates’ capitals of the country had a Sunni majority, except for the governorate and city of [[Suwayda]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> ===Arabs=== The [[Arabs]] form the largest Sunni Muslim community in the country.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that approximately 60% of the country was formed of [[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslims.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991>{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> More recently, Dr. Pierre Beckouche also said that the Arab Sunni Muslims formed 60% of the population, including 500,000 Palestinian refugees.<ref name=Pierre>{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> Some Muslim minorities in Syria have been [[Arabized]] to some degree, particularly the smaller ethnic groups (such as the [[Albanians in Syria|Albanians]], [[Bosnians]], [[Cretan Muslims]], [[Pashtuns]], [[Iranians in Syria|Persians]], etc.), but also some members of the larger minorities, such as the Kurds and Turkmen.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> ===Kurds=== {{main|Kurds in Syria}} The [[Kurds in Syria]] are the second largest ethnic group in the country (forming around 10.6% of the population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> The majority live in the northeast, bordering on [[Iraq]] and [[Turkey]]. There are also smaller Kurdish communities in central Syria, followed by [[Kobanî]] and [[Afrin, Syria|Afrin]]. In the capital of Damascus they are [[Arabized]] and do not speak [[Kurdish language|Kurdish]] very well.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Kurds formed 8.3% of the population.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> By 1979 Dr. [[Nikolaos van Dam]] claimed that the Syrian Kurds (forming 8.5% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam>{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Kurds formed 9% of the population in 1988,<ref name=Munson>{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> whilst Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that they formed 8.5% in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Kurds have increased. For example, Dr. Pierre Beckouche has said that before 2011 the Sunni Muslim Kurds formed 9-10% of the country's population.<ref name=Pierre/> ===Turkmen=== {{main|Syrian Turkmen}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|The [[Nabi Habeel Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] The [[Turkish language|Turkish]]-speaking [[Syrian Turkmen|Turkmen]] are the third largest ethnic group in the country (approximately 4% to 5% of the country's population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> They mainly live in the urban centres and countryside of the following six governorates: the [[Aleppo Governorate]], the [[Damascus Governorate]], the [[Homs Governorate]], the [[Hama Governorate]], the [[Latakia Governorate]] and the [[Quneitra Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The [[Al-Adiliyah Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population.<ref name="Ma'oz"/> According to Dr. [[Nikolaos van Dam]] the Syrian Turkmen/Turkoman (forming 3% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam/> Similarly, Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population in 1988,<ref name=Munson/> as did Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Turkmen has increased. For example, Dr. Pierre Beckouche said that before 2011 the Sunni Muslim Turkmen/Turkoman formed 4% of the country's population.<ref name=Pierre/> However, the Sunni Turkmen population is believed to be considerably higher if [[Arabized]] Turkmen are also taken into consideration (i.e. [[Arabic language|Arabic]]-speaking Turkmen who no longer speak their mother tongue), and some estimates indicate that the total Turkmen population (who are mostly Sunni) might be the second biggest group in the country, outnumbering the Kurds.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ===Circassians=== {{main|Circassians in Syria}} Most [[Circassians in Syria]] are Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> They form the fifth largest ethnic group in the country but the fourth largest Sunni Muslim community in Syria. They live mostly in three Syrian governorates: [[Hama Governorate|Hama]], [[Homs Governorate|Homs]], and [[Quneitra Governorate|Quneitra]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that less than 1% of the country was formed of Sunni Muslim Circassians.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Circassians has increased. For example, a more recent estimate suggested that Sunni Circassians formed 1.5% of Syria's population.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|The [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|Sayyidah Zaynab Mosque]] is believed to contain the grave of [[Zaynab bint Ali|Zaynab]] and is a pilgrimage site for Shia Muslims.]] The first largest sect of Islam practiced in the country is the [[Shia]] branch; this includes Ismailis and Twelvers. Before 2011, they formed a sizeable minority.<ref name=Pierre/> These Muslim sects also include diverse ethnic groups, which included: the Arabs, Kurds, Turkmen, and other smaller communities. ===اسماعيلي=== {{main|اسماعيلي}} The Shia [[Isma'ilism|Ismailis]] form the largest branch of [[Shia Islam]] in Syria, forming 3% of Syria's population. The split from the greater branch occurred over the recognition of the Seventh Imam. Shia Ismailis believe that [[Ja'far al-Sadiq]], the Sixth Imam, appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]] to be the Seventh Imam, a line that continues unbroken to the present day, the office currently sitting with His Highness the [[Aga Khan]]. The Shia [[Ithna Asharia]], however, believe that Jafar appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]]'s brother [[Musa al Kadhim]] to be the Seventh Imam, a line of Imamat that ended with the 12th Imam of the Ithna Asharia. Little is known of the early history of the sect, but it was firmly established by the end of the ninth century. From 969 to 1171, an Ismaili dynasty, the [[Fatimid Caliphate|Fatimids]], ruled as caliphs in Egypt. The Ismaili power in Syria was stamped out by the [[Mamluk Sultanate (Cairo)|Mamluk dynasty]] of Egypt, after the former offered the Crusaders their allegiance and conversion to Christianity – which were rejected by the [[Knights Templar]].<ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> Ismailis are divided into two major groups: the [[Mustali]] and the [[Nizari]]. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|The [[Sayyidah Ruqayya Mosque]] was built in 1985 and exhibits a modern version of Iranian architecture.]] According to Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch the Ismailis formed 1.5% of the country's population in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> They mainly in live in two governorates: in the [[Hama Governorate]] the Ismailis mainly live in the city of [[Salamiyah]], which is considered to be the "Ismaili capital". They also live in the city of [[Masyaf]] and in the surrounding countryside, as well as a small minority living in the city of [[Hama]]. In addition, Ismailis also live in the [[Tartus Governorate]], particularly in the town of [[Qadmus]] and its surrounding countryside and in the district and villages of [[Khawabi|Nahr al-Khawabi]].<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> ===اثنا عشري=== {{main|اثنا عشري}} Forming the smallest of the Islamic sects in Syria at 2%, the [[Twelver]] [[Shia]] play only a minor role in Syrian politics. In religious affairs, they look to Shia centers in [[Iraq]], especially [[Karbala]] and [[Najaf]], and to [[Iran]]. However, [[Iranian Revolution|Iran's 1979 Islamic Revolution]] and Syria's alliance with Iran in its war with Iraq, have elevated the prestige of Syria's Shia minority. As hundreds of Iranian tourists began to visit Damascus each week, the Shia shrine of the [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|tomb of Sayyida Zaynab]], granddaughter of Muhammad, located in Al-Ghutah outside Damascus, became a major pilgrimage destination, replacing those areas no longer accessible in Iraq. Moreover, the Syrian Shia Twelvers have close links to the [[Lebanese Shia Muslims|Shia Twelvers in Lebanon]].<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ===علوي=== {{main|Alevi}} In northern Syria there are some Kurdish and Turkmen [[Alevism|Alevi]]. The town of [[Maabatli]] in [[Afrin District|Afrin district]] is majority inhabited by Kurdish Alevis.<ref name="mobil.derstandard.at">{{Cite web |title=Angriff auf Afrin: Vertreibung vom "Berg der Kurden" |url=https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |access-date=2023-01-22 |website=DER STANDARD |language=de-AT |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917111642/https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |url-status=live }}</ref> In 2014 [[Hêvî Îbrahîm]], an Alevi, became the Prime Minister of the Kurdish-controlled [[Afrin Canton]]. Thousands of Turkmen Alevis are living in Aleppo, though many of them fled to Turkey.<ref>{{Cite web |last=odatv4.com |title=Tek suçları Alevi olmak... |url=https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |access-date=2023-01-22 |website=www.odatv4.com |language=en |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128123021/https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |url-status=dead }}</ref> ==قرآنيه== There is also a [[Quraniyoon|Quraniya]] or [[Quranist]] community within [[Syria]], whose early documentation began forming in the 19th century and followed the teachings set forth by the Indian theologian Seyyid Ahmed Khan Hindi and then spread to Syria soon afterwards via intermediary pilgrims. However, [[Quranism|Ahl al-Qur'an]] adherents precede these 19th century developments in the form of Mu'tazilites such as [[Ibrahim al-Nazzam]], who lived for some period in these environs. Contemporary adherents of the Quranist point of view in Syria include [[Muhammad Shahrur]].<ref name="jafarli">Jafarli, D. "The rise of the quranist movement in [[Egypt]] (19th to 20th ctnturies): a historical approach." Гілея: науковий вісник 126 (2017): 181-185.</ref> ==ٻيا== ===نصيري=== {{main|Alawites in Syria}} [[File:Bashar al-Assad (cropped).jpg|thumb|175px|Former Syrian President [[Bashar al-Assad]] is an [[Alawites|Alawite]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/>]] The [[Alawites]] are the second largest religious group in Syria, after the Sunni and Shi'a Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> [[Hafez al-Assad]] and his son, former President [[Bashar al-Assad]], belong to the Alawite sect.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> Alawites are divided into two main groups: traditional Alawites, who form the majority, and the minority [[Salman al-Murshid|Murshid Alawites]] (which rose from a modern schism in the Alawite sect at the beginning of the 20th century).<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that Alawites formed approximately 11.5% of the country's population.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> More recently, Dr. Pierre Beckouche said that 11% of the country's population was Alawite before 2011.<ref name=Pierre/> The CIA has estimated Alawites at 15% of the Syria's population.<ref name=":0" /> The Alawites mainly live in the [[Syrian Coastal Mountain Range]], particularly in the countryside of the [[Latakia Governorate]] and the [[Tartus Governorate]] on the western side of the mountains, and in the countryside of the [[Homs Governorate]] and [[Hama Governorate]] on their eastern side.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> They form a majority (around 60%) in [[Latakia]] and [[Tartus]]. In the [[Homs]] and [[Hama]] areas, they make up around 10% of the population in both the countryside and the cities, living in [[Talkalakh]], [[Al-Mukharram]], [[Al-Qabu, Syria|Al-Qabu]], [[Shin, Syria|Shin]], [[Al-Riqama]], the Houla plain, [[Maryamin, Homs|Maryamin]], [[Qarmas]], Al Muhani, and the areas of [[Al-Zahraa|Zahra]] and Naziha.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> ===دروز=== {{Main|Druze|Druze in Syria}} The [[Syrian Druze]] community constitute the third largest Islamic influenced sect in the country, they are not traditionally considered as Muslims,<ref>{{Cite web |last=Theodorou |first=Angelina E. |title=5 facts about Israeli Druze, a unique religious and ethnic group |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |access-date=2023-01-22 |website=Pew Research Center |date=21 March 2016 |language=en-US |archive-date=2021-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319095844/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |url-status=live }}</ref> forming approximately 4% of the population of Syria. The main centre of the Druze population is in [[As-Suwayda]]; the small towns and villages under its authority is called the [[Jabal al-Druze]] (the "Mountain of the Druze"). The rest of the community mainly live in the [[Quneitra Governorate]], the [[Rif Dimashq Governorate]], and the [[Idlib Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6-7}}.</ref> Even though the faith originally developed out of [[Ismaili Islam]], most [[Druze]] do not identify as [[Muslims]],<ref>{{cite book|title=America & Islam: Soundbites, Suicide Bombs and the Road to Donald Trump|first=Lawrence|last= Pintak|year= 2019| isbn= 9781788315593| page =86|publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref><ref>{{cite book|title=The Templar Spirit: The Esoteric Inspiration, Rituals and Beliefs of the Knights Templar|first=Margaret|last= Jonas|year= 2011| isbn= 9781906999254| page =83|publisher=Temple Lodge Publishing|quote=[Druze] often they are not regarded as being Muslim at all, nor do all the Druze consider themselves as Muslim}}</ref><ref>{{cite web |title=Are the Druze People Arabs or Muslims? Deciphering Who They Are |url=https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |website=Arab America |access-date=13 April 2020 |language=en |date=8 August 2018 |archive-date=20 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020060455/https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives| first=Dona|last= J. Stewart|year=2008| isbn=9781135980795| page = 33|publisher=Routledge|quote= Most Druze do not consider themselves Muslim. Historically they faced much persecution and keep their religious beliefs secrets.}}</ref><ref>{{cite book|title=The Oxford Handbook of American Islam| first=Yvonne |last=Yazbeck Haddad|year=2014| isbn=9780199862634| page = 142|publisher=Oxford University Press|quote=While they appear parallel to those of normative Islam, in the Druze religion they are different in meaning and interpretation. The religion is considered distinct from the Ismaili as well as from other Muslims belief and practice... Most Druze consider themselves fully assimilated in American society and do not necessarily identify as Muslims..}}</ref> and they do not accept the [[Five Pillars of Islam|five pillars of Islam]].<ref>{{cite book|title= The Political Role of Minority Groups in the Middle East|first=Ronald|last= De McLaurin|year= 1979| isbn= 9780030525964| page =114 |publisher=Michigan University Press|quote= Theologically, one would have to conclude that the Druze are not Muslims. They do not accept the five pillars of Islam. In place of these principles the Druze have instituted the seven precepts noted above..}}</ref> There are many Syrian Druze that are also living abroad, particularly in [[Latin America]], who have been living there for over the past hundred years.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7"/> In [[Venezuela]] alone there are approximately half a million Druze of Syrian origin.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7"/> ===احمديه=== {{main|Ahmadiyya in Syria}} The history of the movement in Syria begins in the 1920s, when the second caliph of the Community, [[Mirza Basheer-ud-Din Mahmood Ahmad]] visited Damascus, as part of his tour of [[Europe]] and the Middle East. The caliph appointed Sayyid Zayn al'Abidin Waliullah Shah and Jalal al-Din Shams to be sent for missionary work in Damascus. Along with Maulvi Abu'l-'Ata Jalandhari, who arrived for a mission in Jerusalem, the three missionaries spent their time spreading Ahmadi teachings in major towns and cities across the Middle East, including [[Haifa]], [[Beirut]] and [[Cairo]].<ref name="Khan134">{{cite book|last=Khan|first=Adil Hussain|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|url=https://books.google.com/books?id=C2DxBwAAQBAJ&pg=PA134|year=2015|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-01529-7|page=134}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} * * [[شروعاتي اسلامي فتحون]] * ليونٽ جون مسلمان فتحون * [[شام ۾ مسجدن جي فهرست]] * وچ اوڀر ۾ اسلام * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] s7tglt64z0793wz2z1nn0kz9jnvwg2b 388152 388151 2026-06-23T16:55:10Z Memon2025 21315 /* پڻ ڏسو */ 388152 wikitext text/x-wiki [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي مسجد]] [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ, شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت, بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب, جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي, خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن, جزيه جي ادائيگي سان, پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي, جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا, پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | نصيري || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|The [[Great Mosque of Aleppo]] was built by the [[Umayyad Caliphate|Umayyads]].]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|The [[Great Mosque of Maarrat al-Numan]] is a 12th-century [[Ayyubid]]-era mosque.]] The largest religious group in Syria is the [[Sunni Muslims]]. The majority are formed of indigenous [[Syrian]] but there is also a significant number of Sunni [[Kurds in Syria|Kurds]], [[Syrian Turkmen|Turkmen/Turkoman]], and [[Circassians in Syria|Circassians]], as well as refugees who have arrived in the country, such as [[Iraqis]] and [[Palestinians]]. Sunnis follow nearly all occupations, belong to all social groups and nearly every political party, and live in all parts of the country. All the largest cities and thirteen out of the fourteen governorates’ capitals of the country had a Sunni majority, except for the governorate and city of [[Suwayda]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> ===Arabs=== The [[Arabs]] form the largest Sunni Muslim community in the country.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that approximately 60% of the country was formed of [[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslims.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991>{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> More recently, Dr. Pierre Beckouche also said that the Arab Sunni Muslims formed 60% of the population, including 500,000 Palestinian refugees.<ref name=Pierre>{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> Some Muslim minorities in Syria have been [[Arabized]] to some degree, particularly the smaller ethnic groups (such as the [[Albanians in Syria|Albanians]], [[Bosnians]], [[Cretan Muslims]], [[Pashtuns]], [[Iranians in Syria|Persians]], etc.), but also some members of the larger minorities, such as the Kurds and Turkmen.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> ===Kurds=== {{main|Kurds in Syria}} The [[Kurds in Syria]] are the second largest ethnic group in the country (forming around 10.6% of the population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> The majority live in the northeast, bordering on [[Iraq]] and [[Turkey]]. There are also smaller Kurdish communities in central Syria, followed by [[Kobanî]] and [[Afrin, Syria|Afrin]]. In the capital of Damascus they are [[Arabized]] and do not speak [[Kurdish language|Kurdish]] very well.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Kurds formed 8.3% of the population.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> By 1979 Dr. [[Nikolaos van Dam]] claimed that the Syrian Kurds (forming 8.5% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam>{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Kurds formed 9% of the population in 1988,<ref name=Munson>{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> whilst Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that they formed 8.5% in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Kurds have increased. For example, Dr. Pierre Beckouche has said that before 2011 the Sunni Muslim Kurds formed 9-10% of the country's population.<ref name=Pierre/> ===Turkmen=== {{main|Syrian Turkmen}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|The [[Nabi Habeel Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] The [[Turkish language|Turkish]]-speaking [[Syrian Turkmen|Turkmen]] are the third largest ethnic group in the country (approximately 4% to 5% of the country's population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> They mainly live in the urban centres and countryside of the following six governorates: the [[Aleppo Governorate]], the [[Damascus Governorate]], the [[Homs Governorate]], the [[Hama Governorate]], the [[Latakia Governorate]] and the [[Quneitra Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The [[Al-Adiliyah Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population.<ref name="Ma'oz"/> According to Dr. [[Nikolaos van Dam]] the Syrian Turkmen/Turkoman (forming 3% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam/> Similarly, Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population in 1988,<ref name=Munson/> as did Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Turkmen has increased. For example, Dr. Pierre Beckouche said that before 2011 the Sunni Muslim Turkmen/Turkoman formed 4% of the country's population.<ref name=Pierre/> However, the Sunni Turkmen population is believed to be considerably higher if [[Arabized]] Turkmen are also taken into consideration (i.e. [[Arabic language|Arabic]]-speaking Turkmen who no longer speak their mother tongue), and some estimates indicate that the total Turkmen population (who are mostly Sunni) might be the second biggest group in the country, outnumbering the Kurds.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ===Circassians=== {{main|Circassians in Syria}} Most [[Circassians in Syria]] are Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> They form the fifth largest ethnic group in the country but the fourth largest Sunni Muslim community in Syria. They live mostly in three Syrian governorates: [[Hama Governorate|Hama]], [[Homs Governorate|Homs]], and [[Quneitra Governorate|Quneitra]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that less than 1% of the country was formed of Sunni Muslim Circassians.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Circassians has increased. For example, a more recent estimate suggested that Sunni Circassians formed 1.5% of Syria's population.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|The [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|Sayyidah Zaynab Mosque]] is believed to contain the grave of [[Zaynab bint Ali|Zaynab]] and is a pilgrimage site for Shia Muslims.]] The first largest sect of Islam practiced in the country is the [[Shia]] branch; this includes Ismailis and Twelvers. Before 2011, they formed a sizeable minority.<ref name=Pierre/> These Muslim sects also include diverse ethnic groups, which included: the Arabs, Kurds, Turkmen, and other smaller communities. ===اسماعيلي=== {{main|اسماعيلي}} The Shia [[Isma'ilism|Ismailis]] form the largest branch of [[Shia Islam]] in Syria, forming 3% of Syria's population. The split from the greater branch occurred over the recognition of the Seventh Imam. Shia Ismailis believe that [[Ja'far al-Sadiq]], the Sixth Imam, appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]] to be the Seventh Imam, a line that continues unbroken to the present day, the office currently sitting with His Highness the [[Aga Khan]]. The Shia [[Ithna Asharia]], however, believe that Jafar appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]]'s brother [[Musa al Kadhim]] to be the Seventh Imam, a line of Imamat that ended with the 12th Imam of the Ithna Asharia. Little is known of the early history of the sect, but it was firmly established by the end of the ninth century. From 969 to 1171, an Ismaili dynasty, the [[Fatimid Caliphate|Fatimids]], ruled as caliphs in Egypt. The Ismaili power in Syria was stamped out by the [[Mamluk Sultanate (Cairo)|Mamluk dynasty]] of Egypt, after the former offered the Crusaders their allegiance and conversion to Christianity – which were rejected by the [[Knights Templar]].<ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> Ismailis are divided into two major groups: the [[Mustali]] and the [[Nizari]]. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|The [[Sayyidah Ruqayya Mosque]] was built in 1985 and exhibits a modern version of Iranian architecture.]] According to Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch the Ismailis formed 1.5% of the country's population in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> They mainly in live in two governorates: in the [[Hama Governorate]] the Ismailis mainly live in the city of [[Salamiyah]], which is considered to be the "Ismaili capital". They also live in the city of [[Masyaf]] and in the surrounding countryside, as well as a small minority living in the city of [[Hama]]. In addition, Ismailis also live in the [[Tartus Governorate]], particularly in the town of [[Qadmus]] and its surrounding countryside and in the district and villages of [[Khawabi|Nahr al-Khawabi]].<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> ===اثنا عشري=== {{main|اثنا عشري}} Forming the smallest of the Islamic sects in Syria at 2%, the [[Twelver]] [[Shia]] play only a minor role in Syrian politics. In religious affairs, they look to Shia centers in [[Iraq]], especially [[Karbala]] and [[Najaf]], and to [[Iran]]. However, [[Iranian Revolution|Iran's 1979 Islamic Revolution]] and Syria's alliance with Iran in its war with Iraq, have elevated the prestige of Syria's Shia minority. As hundreds of Iranian tourists began to visit Damascus each week, the Shia shrine of the [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|tomb of Sayyida Zaynab]], granddaughter of Muhammad, located in Al-Ghutah outside Damascus, became a major pilgrimage destination, replacing those areas no longer accessible in Iraq. Moreover, the Syrian Shia Twelvers have close links to the [[Lebanese Shia Muslims|Shia Twelvers in Lebanon]].<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ===علوي=== {{main|Alevi}} In northern Syria there are some Kurdish and Turkmen [[Alevism|Alevi]]. The town of [[Maabatli]] in [[Afrin District|Afrin district]] is majority inhabited by Kurdish Alevis.<ref name="mobil.derstandard.at">{{Cite web |title=Angriff auf Afrin: Vertreibung vom "Berg der Kurden" |url=https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |access-date=2023-01-22 |website=DER STANDARD |language=de-AT |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917111642/https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |url-status=live }}</ref> In 2014 [[Hêvî Îbrahîm]], an Alevi, became the Prime Minister of the Kurdish-controlled [[Afrin Canton]]. Thousands of Turkmen Alevis are living in Aleppo, though many of them fled to Turkey.<ref>{{Cite web |last=odatv4.com |title=Tek suçları Alevi olmak... |url=https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |access-date=2023-01-22 |website=www.odatv4.com |language=en |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128123021/https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |url-status=dead }}</ref> ==قرآنيه== There is also a [[Quraniyoon|Quraniya]] or [[Quranist]] community within [[Syria]], whose early documentation began forming in the 19th century and followed the teachings set forth by the Indian theologian Seyyid Ahmed Khan Hindi and then spread to Syria soon afterwards via intermediary pilgrims. However, [[Quranism|Ahl al-Qur'an]] adherents precede these 19th century developments in the form of Mu'tazilites such as [[Ibrahim al-Nazzam]], who lived for some period in these environs. Contemporary adherents of the Quranist point of view in Syria include [[Muhammad Shahrur]].<ref name="jafarli">Jafarli, D. "The rise of the quranist movement in [[Egypt]] (19th to 20th ctnturies): a historical approach." Гілея: науковий вісник 126 (2017): 181-185.</ref> ==ٻيا== ===نصيري=== {{main|Alawites in Syria}} [[File:Bashar al-Assad (cropped).jpg|thumb|175px|Former Syrian President [[Bashar al-Assad]] is an [[Alawites|Alawite]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/>]] The [[Alawites]] are the second largest religious group in Syria, after the Sunni and Shi'a Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> [[Hafez al-Assad]] and his son, former President [[Bashar al-Assad]], belong to the Alawite sect.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> Alawites are divided into two main groups: traditional Alawites, who form the majority, and the minority [[Salman al-Murshid|Murshid Alawites]] (which rose from a modern schism in the Alawite sect at the beginning of the 20th century).<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that Alawites formed approximately 11.5% of the country's population.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> More recently, Dr. Pierre Beckouche said that 11% of the country's population was Alawite before 2011.<ref name=Pierre/> The CIA has estimated Alawites at 15% of the Syria's population.<ref name=":0" /> The Alawites mainly live in the [[Syrian Coastal Mountain Range]], particularly in the countryside of the [[Latakia Governorate]] and the [[Tartus Governorate]] on the western side of the mountains, and in the countryside of the [[Homs Governorate]] and [[Hama Governorate]] on their eastern side.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> They form a majority (around 60%) in [[Latakia]] and [[Tartus]]. In the [[Homs]] and [[Hama]] areas, they make up around 10% of the population in both the countryside and the cities, living in [[Talkalakh]], [[Al-Mukharram]], [[Al-Qabu, Syria|Al-Qabu]], [[Shin, Syria|Shin]], [[Al-Riqama]], the Houla plain, [[Maryamin, Homs|Maryamin]], [[Qarmas]], Al Muhani, and the areas of [[Al-Zahraa|Zahra]] and Naziha.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> ===دروز=== {{Main|Druze|Druze in Syria}} The [[Syrian Druze]] community constitute the third largest Islamic influenced sect in the country, they are not traditionally considered as Muslims,<ref>{{Cite web |last=Theodorou |first=Angelina E. |title=5 facts about Israeli Druze, a unique religious and ethnic group |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |access-date=2023-01-22 |website=Pew Research Center |date=21 March 2016 |language=en-US |archive-date=2021-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319095844/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |url-status=live }}</ref> forming approximately 4% of the population of Syria. The main centre of the Druze population is in [[As-Suwayda]]; the small towns and villages under its authority is called the [[Jabal al-Druze]] (the "Mountain of the Druze"). The rest of the community mainly live in the [[Quneitra Governorate]], the [[Rif Dimashq Governorate]], and the [[Idlib Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6-7}}.</ref> Even though the faith originally developed out of [[Ismaili Islam]], most [[Druze]] do not identify as [[Muslims]],<ref>{{cite book|title=America & Islam: Soundbites, Suicide Bombs and the Road to Donald Trump|first=Lawrence|last= Pintak|year= 2019| isbn= 9781788315593| page =86|publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref><ref>{{cite book|title=The Templar Spirit: The Esoteric Inspiration, Rituals and Beliefs of the Knights Templar|first=Margaret|last= Jonas|year= 2011| isbn= 9781906999254| page =83|publisher=Temple Lodge Publishing|quote=[Druze] often they are not regarded as being Muslim at all, nor do all the Druze consider themselves as Muslim}}</ref><ref>{{cite web |title=Are the Druze People Arabs or Muslims? Deciphering Who They Are |url=https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |website=Arab America |access-date=13 April 2020 |language=en |date=8 August 2018 |archive-date=20 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020060455/https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives| first=Dona|last= J. Stewart|year=2008| isbn=9781135980795| page = 33|publisher=Routledge|quote= Most Druze do not consider themselves Muslim. Historically they faced much persecution and keep their religious beliefs secrets.}}</ref><ref>{{cite book|title=The Oxford Handbook of American Islam| first=Yvonne |last=Yazbeck Haddad|year=2014| isbn=9780199862634| page = 142|publisher=Oxford University Press|quote=While they appear parallel to those of normative Islam, in the Druze religion they are different in meaning and interpretation. The religion is considered distinct from the Ismaili as well as from other Muslims belief and practice... Most Druze consider themselves fully assimilated in American society and do not necessarily identify as Muslims..}}</ref> and they do not accept the [[Five Pillars of Islam|five pillars of Islam]].<ref>{{cite book|title= The Political Role of Minority Groups in the Middle East|first=Ronald|last= De McLaurin|year= 1979| isbn= 9780030525964| page =114 |publisher=Michigan University Press|quote= Theologically, one would have to conclude that the Druze are not Muslims. They do not accept the five pillars of Islam. In place of these principles the Druze have instituted the seven precepts noted above..}}</ref> There are many Syrian Druze that are also living abroad, particularly in [[Latin America]], who have been living there for over the past hundred years.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7"/> In [[Venezuela]] alone there are approximately half a million Druze of Syrian origin.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7"/> ===احمديه=== {{main|Ahmadiyya in Syria}} The history of the movement in Syria begins in the 1920s, when the second caliph of the Community, [[Mirza Basheer-ud-Din Mahmood Ahmad]] visited Damascus, as part of his tour of [[Europe]] and the Middle East. The caliph appointed Sayyid Zayn al'Abidin Waliullah Shah and Jalal al-Din Shams to be sent for missionary work in Damascus. Along with Maulvi Abu'l-'Ata Jalandhari, who arrived for a mission in Jerusalem, the three missionaries spent their time spreading Ahmadi teachings in major towns and cities across the Middle East, including [[Haifa]], [[Beirut]] and [[Cairo]].<ref name="Khan134">{{cite book|last=Khan|first=Adil Hussain|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|url=https://books.google.com/books?id=C2DxBwAAQBAJ&pg=PA134|year=2015|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-01529-7|page=134}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} *[[سر زمين شام (ليوانت)]] * [[شروعاتي اسلامي فتحون]] * ليونٽ جون مسلمان فتحون * [[شام ۾ مسجدن جي فهرست]] * وچ اوڀر ۾ اسلام * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] g4tofzg8vkry9e36pjg2l1l453oggkv 388153 388152 2026-06-23T16:55:37Z Memon2025 21315 /* پڻ ڏسو */ 388153 wikitext text/x-wiki [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي مسجد]] [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ, شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت, بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب, جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي, خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن, جزيه جي ادائيگي سان, پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي, جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا, پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | نصيري || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|The [[Great Mosque of Aleppo]] was built by the [[Umayyad Caliphate|Umayyads]].]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|The [[Great Mosque of Maarrat al-Numan]] is a 12th-century [[Ayyubid]]-era mosque.]] The largest religious group in Syria is the [[Sunni Muslims]]. The majority are formed of indigenous [[Syrian]] but there is also a significant number of Sunni [[Kurds in Syria|Kurds]], [[Syrian Turkmen|Turkmen/Turkoman]], and [[Circassians in Syria|Circassians]], as well as refugees who have arrived in the country, such as [[Iraqis]] and [[Palestinians]]. Sunnis follow nearly all occupations, belong to all social groups and nearly every political party, and live in all parts of the country. All the largest cities and thirteen out of the fourteen governorates’ capitals of the country had a Sunni majority, except for the governorate and city of [[Suwayda]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> ===Arabs=== The [[Arabs]] form the largest Sunni Muslim community in the country.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that approximately 60% of the country was formed of [[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslims.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991>{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> More recently, Dr. Pierre Beckouche also said that the Arab Sunni Muslims formed 60% of the population, including 500,000 Palestinian refugees.<ref name=Pierre>{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> Some Muslim minorities in Syria have been [[Arabized]] to some degree, particularly the smaller ethnic groups (such as the [[Albanians in Syria|Albanians]], [[Bosnians]], [[Cretan Muslims]], [[Pashtuns]], [[Iranians in Syria|Persians]], etc.), but also some members of the larger minorities, such as the Kurds and Turkmen.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> ===Kurds=== {{main|Kurds in Syria}} The [[Kurds in Syria]] are the second largest ethnic group in the country (forming around 10.6% of the population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> The majority live in the northeast, bordering on [[Iraq]] and [[Turkey]]. There are also smaller Kurdish communities in central Syria, followed by [[Kobanî]] and [[Afrin, Syria|Afrin]]. In the capital of Damascus they are [[Arabized]] and do not speak [[Kurdish language|Kurdish]] very well.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Kurds formed 8.3% of the population.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> By 1979 Dr. [[Nikolaos van Dam]] claimed that the Syrian Kurds (forming 8.5% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam>{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Kurds formed 9% of the population in 1988,<ref name=Munson>{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> whilst Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that they formed 8.5% in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Kurds have increased. For example, Dr. Pierre Beckouche has said that before 2011 the Sunni Muslim Kurds formed 9-10% of the country's population.<ref name=Pierre/> ===Turkmen=== {{main|Syrian Turkmen}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|The [[Nabi Habeel Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] The [[Turkish language|Turkish]]-speaking [[Syrian Turkmen|Turkmen]] are the third largest ethnic group in the country (approximately 4% to 5% of the country's population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> They mainly live in the urban centres and countryside of the following six governorates: the [[Aleppo Governorate]], the [[Damascus Governorate]], the [[Homs Governorate]], the [[Hama Governorate]], the [[Latakia Governorate]] and the [[Quneitra Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The [[Al-Adiliyah Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population.<ref name="Ma'oz"/> According to Dr. [[Nikolaos van Dam]] the Syrian Turkmen/Turkoman (forming 3% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam/> Similarly, Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population in 1988,<ref name=Munson/> as did Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Turkmen has increased. For example, Dr. Pierre Beckouche said that before 2011 the Sunni Muslim Turkmen/Turkoman formed 4% of the country's population.<ref name=Pierre/> However, the Sunni Turkmen population is believed to be considerably higher if [[Arabized]] Turkmen are also taken into consideration (i.e. [[Arabic language|Arabic]]-speaking Turkmen who no longer speak their mother tongue), and some estimates indicate that the total Turkmen population (who are mostly Sunni) might be the second biggest group in the country, outnumbering the Kurds.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ===Circassians=== {{main|Circassians in Syria}} Most [[Circassians in Syria]] are Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> They form the fifth largest ethnic group in the country but the fourth largest Sunni Muslim community in Syria. They live mostly in three Syrian governorates: [[Hama Governorate|Hama]], [[Homs Governorate|Homs]], and [[Quneitra Governorate|Quneitra]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that less than 1% of the country was formed of Sunni Muslim Circassians.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Circassians has increased. For example, a more recent estimate suggested that Sunni Circassians formed 1.5% of Syria's population.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|The [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|Sayyidah Zaynab Mosque]] is believed to contain the grave of [[Zaynab bint Ali|Zaynab]] and is a pilgrimage site for Shia Muslims.]] The first largest sect of Islam practiced in the country is the [[Shia]] branch; this includes Ismailis and Twelvers. Before 2011, they formed a sizeable minority.<ref name=Pierre/> These Muslim sects also include diverse ethnic groups, which included: the Arabs, Kurds, Turkmen, and other smaller communities. ===اسماعيلي=== {{main|اسماعيلي}} The Shia [[Isma'ilism|Ismailis]] form the largest branch of [[Shia Islam]] in Syria, forming 3% of Syria's population. The split from the greater branch occurred over the recognition of the Seventh Imam. Shia Ismailis believe that [[Ja'far al-Sadiq]], the Sixth Imam, appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]] to be the Seventh Imam, a line that continues unbroken to the present day, the office currently sitting with His Highness the [[Aga Khan]]. The Shia [[Ithna Asharia]], however, believe that Jafar appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]]'s brother [[Musa al Kadhim]] to be the Seventh Imam, a line of Imamat that ended with the 12th Imam of the Ithna Asharia. Little is known of the early history of the sect, but it was firmly established by the end of the ninth century. From 969 to 1171, an Ismaili dynasty, the [[Fatimid Caliphate|Fatimids]], ruled as caliphs in Egypt. The Ismaili power in Syria was stamped out by the [[Mamluk Sultanate (Cairo)|Mamluk dynasty]] of Egypt, after the former offered the Crusaders their allegiance and conversion to Christianity – which were rejected by the [[Knights Templar]].<ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> Ismailis are divided into two major groups: the [[Mustali]] and the [[Nizari]]. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|The [[Sayyidah Ruqayya Mosque]] was built in 1985 and exhibits a modern version of Iranian architecture.]] According to Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch the Ismailis formed 1.5% of the country's population in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> They mainly in live in two governorates: in the [[Hama Governorate]] the Ismailis mainly live in the city of [[Salamiyah]], which is considered to be the "Ismaili capital". They also live in the city of [[Masyaf]] and in the surrounding countryside, as well as a small minority living in the city of [[Hama]]. In addition, Ismailis also live in the [[Tartus Governorate]], particularly in the town of [[Qadmus]] and its surrounding countryside and in the district and villages of [[Khawabi|Nahr al-Khawabi]].<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> ===اثنا عشري=== {{main|اثنا عشري}} Forming the smallest of the Islamic sects in Syria at 2%, the [[Twelver]] [[Shia]] play only a minor role in Syrian politics. In religious affairs, they look to Shia centers in [[Iraq]], especially [[Karbala]] and [[Najaf]], and to [[Iran]]. However, [[Iranian Revolution|Iran's 1979 Islamic Revolution]] and Syria's alliance with Iran in its war with Iraq, have elevated the prestige of Syria's Shia minority. As hundreds of Iranian tourists began to visit Damascus each week, the Shia shrine of the [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|tomb of Sayyida Zaynab]], granddaughter of Muhammad, located in Al-Ghutah outside Damascus, became a major pilgrimage destination, replacing those areas no longer accessible in Iraq. Moreover, the Syrian Shia Twelvers have close links to the [[Lebanese Shia Muslims|Shia Twelvers in Lebanon]].<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ===علوي=== {{main|Alevi}} In northern Syria there are some Kurdish and Turkmen [[Alevism|Alevi]]. The town of [[Maabatli]] in [[Afrin District|Afrin district]] is majority inhabited by Kurdish Alevis.<ref name="mobil.derstandard.at">{{Cite web |title=Angriff auf Afrin: Vertreibung vom "Berg der Kurden" |url=https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |access-date=2023-01-22 |website=DER STANDARD |language=de-AT |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917111642/https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |url-status=live }}</ref> In 2014 [[Hêvî Îbrahîm]], an Alevi, became the Prime Minister of the Kurdish-controlled [[Afrin Canton]]. Thousands of Turkmen Alevis are living in Aleppo, though many of them fled to Turkey.<ref>{{Cite web |last=odatv4.com |title=Tek suçları Alevi olmak... |url=https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |access-date=2023-01-22 |website=www.odatv4.com |language=en |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128123021/https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |url-status=dead }}</ref> ==قرآنيه== There is also a [[Quraniyoon|Quraniya]] or [[Quranist]] community within [[Syria]], whose early documentation began forming in the 19th century and followed the teachings set forth by the Indian theologian Seyyid Ahmed Khan Hindi and then spread to Syria soon afterwards via intermediary pilgrims. However, [[Quranism|Ahl al-Qur'an]] adherents precede these 19th century developments in the form of Mu'tazilites such as [[Ibrahim al-Nazzam]], who lived for some period in these environs. Contemporary adherents of the Quranist point of view in Syria include [[Muhammad Shahrur]].<ref name="jafarli">Jafarli, D. "The rise of the quranist movement in [[Egypt]] (19th to 20th ctnturies): a historical approach." Гілея: науковий вісник 126 (2017): 181-185.</ref> ==ٻيا== ===نصيري=== {{main|Alawites in Syria}} [[File:Bashar al-Assad (cropped).jpg|thumb|175px|Former Syrian President [[Bashar al-Assad]] is an [[Alawites|Alawite]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/>]] The [[Alawites]] are the second largest religious group in Syria, after the Sunni and Shi'a Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> [[Hafez al-Assad]] and his son, former President [[Bashar al-Assad]], belong to the Alawite sect.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> Alawites are divided into two main groups: traditional Alawites, who form the majority, and the minority [[Salman al-Murshid|Murshid Alawites]] (which rose from a modern schism in the Alawite sect at the beginning of the 20th century).<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that Alawites formed approximately 11.5% of the country's population.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> More recently, Dr. Pierre Beckouche said that 11% of the country's population was Alawite before 2011.<ref name=Pierre/> The CIA has estimated Alawites at 15% of the Syria's population.<ref name=":0" /> The Alawites mainly live in the [[Syrian Coastal Mountain Range]], particularly in the countryside of the [[Latakia Governorate]] and the [[Tartus Governorate]] on the western side of the mountains, and in the countryside of the [[Homs Governorate]] and [[Hama Governorate]] on their eastern side.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> They form a majority (around 60%) in [[Latakia]] and [[Tartus]]. In the [[Homs]] and [[Hama]] areas, they make up around 10% of the population in both the countryside and the cities, living in [[Talkalakh]], [[Al-Mukharram]], [[Al-Qabu, Syria|Al-Qabu]], [[Shin, Syria|Shin]], [[Al-Riqama]], the Houla plain, [[Maryamin, Homs|Maryamin]], [[Qarmas]], Al Muhani, and the areas of [[Al-Zahraa|Zahra]] and Naziha.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> ===دروز=== {{Main|Druze|Druze in Syria}} The [[Syrian Druze]] community constitute the third largest Islamic influenced sect in the country, they are not traditionally considered as Muslims,<ref>{{Cite web |last=Theodorou |first=Angelina E. |title=5 facts about Israeli Druze, a unique religious and ethnic group |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |access-date=2023-01-22 |website=Pew Research Center |date=21 March 2016 |language=en-US |archive-date=2021-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319095844/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |url-status=live }}</ref> forming approximately 4% of the population of Syria. The main centre of the Druze population is in [[As-Suwayda]]; the small towns and villages under its authority is called the [[Jabal al-Druze]] (the "Mountain of the Druze"). The rest of the community mainly live in the [[Quneitra Governorate]], the [[Rif Dimashq Governorate]], and the [[Idlib Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6-7}}.</ref> Even though the faith originally developed out of [[Ismaili Islam]], most [[Druze]] do not identify as [[Muslims]],<ref>{{cite book|title=America & Islam: Soundbites, Suicide Bombs and the Road to Donald Trump|first=Lawrence|last= Pintak|year= 2019| isbn= 9781788315593| page =86|publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref><ref>{{cite book|title=The Templar Spirit: The Esoteric Inspiration, Rituals and Beliefs of the Knights Templar|first=Margaret|last= Jonas|year= 2011| isbn= 9781906999254| page =83|publisher=Temple Lodge Publishing|quote=[Druze] often they are not regarded as being Muslim at all, nor do all the Druze consider themselves as Muslim}}</ref><ref>{{cite web |title=Are the Druze People Arabs or Muslims? Deciphering Who They Are |url=https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |website=Arab America |access-date=13 April 2020 |language=en |date=8 August 2018 |archive-date=20 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020060455/https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives| first=Dona|last= J. Stewart|year=2008| isbn=9781135980795| page = 33|publisher=Routledge|quote= Most Druze do not consider themselves Muslim. Historically they faced much persecution and keep their religious beliefs secrets.}}</ref><ref>{{cite book|title=The Oxford Handbook of American Islam| first=Yvonne |last=Yazbeck Haddad|year=2014| isbn=9780199862634| page = 142|publisher=Oxford University Press|quote=While they appear parallel to those of normative Islam, in the Druze religion they are different in meaning and interpretation. The religion is considered distinct from the Ismaili as well as from other Muslims belief and practice... Most Druze consider themselves fully assimilated in American society and do not necessarily identify as Muslims..}}</ref> and they do not accept the [[Five Pillars of Islam|five pillars of Islam]].<ref>{{cite book|title= The Political Role of Minority Groups in the Middle East|first=Ronald|last= De McLaurin|year= 1979| isbn= 9780030525964| page =114 |publisher=Michigan University Press|quote= Theologically, one would have to conclude that the Druze are not Muslims. They do not accept the five pillars of Islam. In place of these principles the Druze have instituted the seven precepts noted above..}}</ref> There are many Syrian Druze that are also living abroad, particularly in [[Latin America]], who have been living there for over the past hundred years.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7"/> In [[Venezuela]] alone there are approximately half a million Druze of Syrian origin.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7"/> ===احمديه=== {{main|Ahmadiyya in Syria}} The history of the movement in Syria begins in the 1920s, when the second caliph of the Community, [[Mirza Basheer-ud-Din Mahmood Ahmad]] visited Damascus, as part of his tour of [[Europe]] and the Middle East. The caliph appointed Sayyid Zayn al'Abidin Waliullah Shah and Jalal al-Din Shams to be sent for missionary work in Damascus. Along with Maulvi Abu'l-'Ata Jalandhari, who arrived for a mission in Jerusalem, the three missionaries spent their time spreading Ahmadi teachings in major towns and cities across the Middle East, including [[Haifa]], [[Beirut]] and [[Cairo]].<ref name="Khan134">{{cite book|last=Khan|first=Adil Hussain|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|url=https://books.google.com/books?id=C2DxBwAAQBAJ&pg=PA134|year=2015|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-01529-7|page=134}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} *[[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] * [[شروعاتي اسلامي فتحون]] * ليونٽ جون مسلمان فتحون * [[شام ۾ مسجدن جي فهرست]] * وچ اوڀر ۾ اسلام * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] 8ftvvp0j9bqa4gijkkdsq5p68i5bgie 388154 388153 2026-06-23T17:54:14Z Memon2025 21315 388154 wikitext text/x-wiki [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي مسجد]] [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ, شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت, بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب, جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي, خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن, جزيه جي ادائيگي سان, پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي, جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا, پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | نصيري || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|The [[Great Mosque of Aleppo]] was built by the [[Umayyad Caliphate|Umayyads]].]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|The [[Great Mosque of Maarrat al-Numan]] is a 12th-century [[Ayyubid]]-era mosque.]] The largest religious group in Syria is the [[Sunni Muslims]]. The majority are formed of indigenous [[Syrian]] but there is also a significant number of Sunni [[Kurds in Syria|Kurds]], [[Syrian Turkmen|Turkmen/Turkoman]], and [[Circassians in Syria|Circassians]], as well as refugees who have arrived in the country, such as [[Iraqis]] and [[Palestinians]]. Sunnis follow nearly all occupations, belong to all social groups and nearly every political party, and live in all parts of the country. All the largest cities and thirteen out of the fourteen governorates’ capitals of the country had a Sunni majority, except for the governorate and city of [[Suwayda]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> ===Arabs=== The [[Arabs]] form the largest Sunni Muslim community in the country.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that approximately 60% of the country was formed of [[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslims.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991>{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> More recently, Dr. Pierre Beckouche also said that the Arab Sunni Muslims formed 60% of the population, including 500,000 Palestinian refugees.<ref name=Pierre>{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> Some Muslim minorities in Syria have been [[Arabized]] to some degree, particularly the smaller ethnic groups (such as the [[Albanians in Syria|Albanians]], [[Bosnians]], [[Cretan Muslims]], [[Pashtuns]], [[Iranians in Syria|Persians]], etc.), but also some members of the larger minorities, such as the Kurds and Turkmen.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> ===Kurds=== {{main|Kurds in Syria}} The [[Kurds in Syria]] are the second largest ethnic group in the country (forming around 10.6% of the population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> The majority live in the northeast, bordering on [[Iraq]] and [[Turkey]]. There are also smaller Kurdish communities in central Syria, followed by [[Kobanî]] and [[Afrin, Syria|Afrin]]. In the capital of Damascus they are [[Arabized]] and do not speak [[Kurdish language|Kurdish]] very well.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Kurds formed 8.3% of the population.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> By 1979 Dr. [[Nikolaos van Dam]] claimed that the Syrian Kurds (forming 8.5% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam>{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Kurds formed 9% of the population in 1988,<ref name=Munson>{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> whilst Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that they formed 8.5% in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Kurds have increased. For example, Dr. Pierre Beckouche has said that before 2011 the Sunni Muslim Kurds formed 9-10% of the country's population.<ref name=Pierre/> ===Turkmen=== {{main|Syrian Turkmen}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|The [[Nabi Habeel Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] The [[Turkish language|Turkish]]-speaking [[Syrian Turkmen|Turkmen]] are the third largest ethnic group in the country (approximately 4% to 5% of the country's population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> They mainly live in the urban centres and countryside of the following six governorates: the [[Aleppo Governorate]], the [[Damascus Governorate]], the [[Homs Governorate]], the [[Hama Governorate]], the [[Latakia Governorate]] and the [[Quneitra Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The [[Al-Adiliyah Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population.<ref name="Ma'oz"/> According to Dr. [[Nikolaos van Dam]] the Syrian Turkmen/Turkoman (forming 3% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam/> Similarly, Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population in 1988,<ref name=Munson/> as did Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Turkmen has increased. For example, Dr. Pierre Beckouche said that before 2011 the Sunni Muslim Turkmen/Turkoman formed 4% of the country's population.<ref name=Pierre/> However, the Sunni Turkmen population is believed to be considerably higher if [[Arabized]] Turkmen are also taken into consideration (i.e. [[Arabic language|Arabic]]-speaking Turkmen who no longer speak their mother tongue), and some estimates indicate that the total Turkmen population (who are mostly Sunni) might be the second biggest group in the country, outnumbering the Kurds.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ===Circassians=== {{main|Circassians in Syria}} Most [[Circassians in Syria]] are Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> They form the fifth largest ethnic group in the country but the fourth largest Sunni Muslim community in Syria. They live mostly in three Syrian governorates: [[Hama Governorate|Hama]], [[Homs Governorate|Homs]], and [[Quneitra Governorate|Quneitra]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that less than 1% of the country was formed of Sunni Muslim Circassians.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Circassians has increased. For example, a more recent estimate suggested that Sunni Circassians formed 1.5% of Syria's population.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|The [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|Sayyidah Zaynab Mosque]] is believed to contain the grave of [[Zaynab bint Ali|Zaynab]] and is a pilgrimage site for Shia Muslims.]] The first largest sect of Islam practiced in the country is the [[Shia]] branch; this includes Ismailis and Twelvers. Before 2011, they formed a sizeable minority.<ref name=Pierre/> These Muslim sects also include diverse ethnic groups, which included: the Arabs, Kurds, Turkmen, and other smaller communities. ===اسماعيلي=== {{main|اسماعيلي}} The Shia [[Isma'ilism|Ismailis]] form the largest branch of [[Shia Islam]] in Syria, forming 3% of Syria's population. The split from the greater branch occurred over the recognition of the Seventh Imam. Shia Ismailis believe that [[Ja'far al-Sadiq]], the Sixth Imam, appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]] to be the Seventh Imam, a line that continues unbroken to the present day, the office currently sitting with His Highness the [[Aga Khan]]. The Shia [[Ithna Asharia]], however, believe that Jafar appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]]'s brother [[Musa al Kadhim]] to be the Seventh Imam, a line of Imamat that ended with the 12th Imam of the Ithna Asharia. Little is known of the early history of the sect, but it was firmly established by the end of the ninth century. From 969 to 1171, an Ismaili dynasty, the [[Fatimid Caliphate|Fatimids]], ruled as caliphs in Egypt. The Ismaili power in Syria was stamped out by the [[Mamluk Sultanate (Cairo)|Mamluk dynasty]] of Egypt, after the former offered the Crusaders their allegiance and conversion to Christianity – which were rejected by the [[Knights Templar]].<ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> Ismailis are divided into two major groups: the [[Mustali]] and the [[Nizari]]. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|The [[Sayyidah Ruqayya Mosque]] was built in 1985 and exhibits a modern version of Iranian architecture.]] According to Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch the Ismailis formed 1.5% of the country's population in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> They mainly in live in two governorates: in the [[Hama Governorate]] the Ismailis mainly live in the city of [[Salamiyah]], which is considered to be the "Ismaili capital". They also live in the city of [[Masyaf]] and in the surrounding countryside, as well as a small minority living in the city of [[Hama]]. In addition, Ismailis also live in the [[Tartus Governorate]], particularly in the town of [[Qadmus]] and its surrounding countryside and in the district and villages of [[Khawabi|Nahr al-Khawabi]].<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> ===اثنا عشري=== {{main|اثنا عشري}} Forming the smallest of the Islamic sects in Syria at 2%, the [[Twelver]] [[Shia]] play only a minor role in Syrian politics. In religious affairs, they look to Shia centers in [[Iraq]], especially [[Karbala]] and [[Najaf]], and to [[Iran]]. However, [[Iranian Revolution|Iran's 1979 Islamic Revolution]] and Syria's alliance with Iran in its war with Iraq, have elevated the prestige of Syria's Shia minority. As hundreds of Iranian tourists began to visit Damascus each week, the Shia shrine of the [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|tomb of Sayyida Zaynab]], granddaughter of Muhammad, located in Al-Ghutah outside Damascus, became a major pilgrimage destination, replacing those areas no longer accessible in Iraq. Moreover, the Syrian Shia Twelvers have close links to the [[Lebanese Shia Muslims|Shia Twelvers in Lebanon]].<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ===علوي=== {{main|Alevi}} In northern Syria there are some Kurdish and Turkmen [[Alevism|Alevi]]. The town of [[Maabatli]] in [[Afrin District|Afrin district]] is majority inhabited by Kurdish Alevis.<ref name="mobil.derstandard.at">{{Cite web |title=Angriff auf Afrin: Vertreibung vom "Berg der Kurden" |url=https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |access-date=2023-01-22 |website=DER STANDARD |language=de-AT |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917111642/https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |url-status=live }}</ref> In 2014 [[Hêvî Îbrahîm]], an Alevi, became the Prime Minister of the Kurdish-controlled [[Afrin Canton]]. Thousands of Turkmen Alevis are living in Aleppo, though many of them fled to Turkey.<ref>{{Cite web |last=odatv4.com |title=Tek suçları Alevi olmak... |url=https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |access-date=2023-01-22 |website=www.odatv4.com |language=en |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128123021/https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |url-status=dead }}</ref> ==قرآنيه== There is also a [[Quraniyoon|Quraniya]] or [[Quranist]] community within [[Syria]], whose early documentation began forming in the 19th century and followed the teachings set forth by the Indian theologian Seyyid Ahmed Khan Hindi and then spread to Syria soon afterwards via intermediary pilgrims. However, [[Quranism|Ahl al-Qur'an]] adherents precede these 19th century developments in the form of Mu'tazilites such as [[Ibrahim al-Nazzam]], who lived for some period in these environs. Contemporary adherents of the Quranist point of view in Syria include [[Muhammad Shahrur]].<ref name="jafarli">Jafarli, D. "The rise of the quranist movement in [[Egypt]] (19th to 20th ctnturies): a historical approach." Гілея: науковий вісник 126 (2017): 181-185.</ref> ==ٻيا== اهي ٽي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ===نصيري=== {{main|Alawites in Syria}} [[File:Bashar al-Assad (cropped).jpg|thumb|175px|Former Syrian President [[Bashar al-Assad]] is an [[Alawites|Alawite]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/>]] The [[Alawites]] are the second largest religious group in Syria, after the Sunni and Shi'a Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> [[Hafez al-Assad]] and his son, former President [[Bashar al-Assad]], belong to the Alawite sect.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> Alawites are divided into two main groups: traditional Alawites, who form the majority, and the minority [[Salman al-Murshid|Murshid Alawites]] (which rose from a modern schism in the Alawite sect at the beginning of the 20th century).<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that Alawites formed approximately 11.5% of the country's population.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> More recently, Dr. Pierre Beckouche said that 11% of the country's population was Alawite before 2011.<ref name=Pierre/> The CIA has estimated Alawites at 15% of the Syria's population.<ref name=":0" /> The Alawites mainly live in the [[Syrian Coastal Mountain Range]], particularly in the countryside of the [[Latakia Governorate]] and the [[Tartus Governorate]] on the western side of the mountains, and in the countryside of the [[Homs Governorate]] and [[Hama Governorate]] on their eastern side.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> They form a majority (around 60%) in [[Latakia]] and [[Tartus]]. In the [[Homs]] and [[Hama]] areas, they make up around 10% of the population in both the countryside and the cities, living in [[Talkalakh]], [[Al-Mukharram]], [[Al-Qabu, Syria|Al-Qabu]], [[Shin, Syria|Shin]], [[Al-Riqama]], the Houla plain, [[Maryamin, Homs|Maryamin]], [[Qarmas]], Al Muhani, and the areas of [[Al-Zahraa|Zahra]] and Naziha.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> ===دروز=== {{Main|Druze|Druze in Syria}} The [[Syrian Druze]] community constitute the third largest Islamic influenced sect in the country, they are not traditionally considered as Muslims,<ref>{{Cite web |last=Theodorou |first=Angelina E. |title=5 facts about Israeli Druze, a unique religious and ethnic group |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |access-date=2023-01-22 |website=Pew Research Center |date=21 March 2016 |language=en-US |archive-date=2021-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319095844/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |url-status=live }}</ref> forming approximately 4% of the population of Syria. The main centre of the Druze population is in [[As-Suwayda]]; the small towns and villages under its authority is called the [[Jabal al-Druze]] (the "Mountain of the Druze"). The rest of the community mainly live in the [[Quneitra Governorate]], the [[Rif Dimashq Governorate]], and the [[Idlib Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6-7}}.</ref> Even though the faith originally developed out of [[Ismaili Islam]], most [[Druze]] do not identify as [[Muslims]],<ref>{{cite book|title=America & Islam: Soundbites, Suicide Bombs and the Road to Donald Trump|first=Lawrence|last= Pintak|year= 2019| isbn= 9781788315593| page =86|publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref><ref>{{cite book|title=The Templar Spirit: The Esoteric Inspiration, Rituals and Beliefs of the Knights Templar|first=Margaret|last= Jonas|year= 2011| isbn= 9781906999254| page =83|publisher=Temple Lodge Publishing|quote=[Druze] often they are not regarded as being Muslim at all, nor do all the Druze consider themselves as Muslim}}</ref><ref>{{cite web |title=Are the Druze People Arabs or Muslims? Deciphering Who They Are |url=https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |website=Arab America |access-date=13 April 2020 |language=en |date=8 August 2018 |archive-date=20 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020060455/https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives| first=Dona|last= J. Stewart|year=2008| isbn=9781135980795| page = 33|publisher=Routledge|quote= Most Druze do not consider themselves Muslim. Historically they faced much persecution and keep their religious beliefs secrets.}}</ref><ref>{{cite book|title=The Oxford Handbook of American Islam| first=Yvonne |last=Yazbeck Haddad|year=2014| isbn=9780199862634| page = 142|publisher=Oxford University Press|quote=While they appear parallel to those of normative Islam, in the Druze religion they are different in meaning and interpretation. The religion is considered distinct from the Ismaili as well as from other Muslims belief and practice... Most Druze consider themselves fully assimilated in American society and do not necessarily identify as Muslims..}}</ref> and they do not accept the [[Five Pillars of Islam|five pillars of Islam]].<ref>{{cite book|title= The Political Role of Minority Groups in the Middle East|first=Ronald|last= De McLaurin|year= 1979| isbn= 9780030525964| page =114 |publisher=Michigan University Press|quote= Theologically, one would have to conclude that the Druze are not Muslims. They do not accept the five pillars of Islam. In place of these principles the Druze have instituted the seven precepts noted above..}}</ref> There are many Syrian Druze that are also living abroad, particularly in [[Latin America]], who have been living there for over the past hundred years.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7"/> In [[Venezuela]] alone there are approximately half a million Druze of Syrian origin.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7"/> ===احمديه=== {{main|Ahmadiyya in Syria}} The history of the movement in Syria begins in the 1920s, when the second caliph of the Community, [[Mirza Basheer-ud-Din Mahmood Ahmad]] visited Damascus, as part of his tour of [[Europe]] and the Middle East. The caliph appointed Sayyid Zayn al'Abidin Waliullah Shah and Jalal al-Din Shams to be sent for missionary work in Damascus. Along with Maulvi Abu'l-'Ata Jalandhari, who arrived for a mission in Jerusalem, the three missionaries spent their time spreading Ahmadi teachings in major towns and cities across the Middle East, including [[Haifa]], [[Beirut]] and [[Cairo]].<ref name="Khan134">{{cite book|last=Khan|first=Adil Hussain|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|url=https://books.google.com/books?id=C2DxBwAAQBAJ&pg=PA134|year=2015|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-01529-7|page=134}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} *[[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] * [[شروعاتي اسلامي فتحون]] * ليونٽ جون مسلمان فتحون * [[شام ۾ مسجدن جي فهرست]] * وچ اوڀر ۾ اسلام * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] 5or79zqwtkltfnn7majc5fxslwu1hz8 388155 388154 2026-06-23T17:56:19Z Memon2025 21315 388155 wikitext text/x-wiki [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي مسجد]] [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ, شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت, بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب, جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي, خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن, جزيه جي ادائيگي سان, پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي, جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا, پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | نصيري * || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز * || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} * نوٽ: اهي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي غير مسلم قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|The [[Great Mosque of Aleppo]] was built by the [[Umayyad Caliphate|Umayyads]].]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|The [[Great Mosque of Maarrat al-Numan]] is a 12th-century [[Ayyubid]]-era mosque.]] The largest religious group in Syria is the [[Sunni Muslims]]. The majority are formed of indigenous [[Syrian]] but there is also a significant number of Sunni [[Kurds in Syria|Kurds]], [[Syrian Turkmen|Turkmen/Turkoman]], and [[Circassians in Syria|Circassians]], as well as refugees who have arrived in the country, such as [[Iraqis]] and [[Palestinians]]. Sunnis follow nearly all occupations, belong to all social groups and nearly every political party, and live in all parts of the country. All the largest cities and thirteen out of the fourteen governorates’ capitals of the country had a Sunni majority, except for the governorate and city of [[Suwayda]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> ===Arabs=== The [[Arabs]] form the largest Sunni Muslim community in the country.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that approximately 60% of the country was formed of [[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslims.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991>{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> More recently, Dr. Pierre Beckouche also said that the Arab Sunni Muslims formed 60% of the population, including 500,000 Palestinian refugees.<ref name=Pierre>{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> Some Muslim minorities in Syria have been [[Arabized]] to some degree, particularly the smaller ethnic groups (such as the [[Albanians in Syria|Albanians]], [[Bosnians]], [[Cretan Muslims]], [[Pashtuns]], [[Iranians in Syria|Persians]], etc.), but also some members of the larger minorities, such as the Kurds and Turkmen.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> ===Kurds=== {{main|Kurds in Syria}} The [[Kurds in Syria]] are the second largest ethnic group in the country (forming around 10.6% of the population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> The majority live in the northeast, bordering on [[Iraq]] and [[Turkey]]. There are also smaller Kurdish communities in central Syria, followed by [[Kobanî]] and [[Afrin, Syria|Afrin]]. In the capital of Damascus they are [[Arabized]] and do not speak [[Kurdish language|Kurdish]] very well.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Kurds formed 8.3% of the population.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> By 1979 Dr. [[Nikolaos van Dam]] claimed that the Syrian Kurds (forming 8.5% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam>{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Kurds formed 9% of the population in 1988,<ref name=Munson>{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> whilst Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that they formed 8.5% in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Kurds have increased. For example, Dr. Pierre Beckouche has said that before 2011 the Sunni Muslim Kurds formed 9-10% of the country's population.<ref name=Pierre/> ===Turkmen=== {{main|Syrian Turkmen}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|The [[Nabi Habeel Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] The [[Turkish language|Turkish]]-speaking [[Syrian Turkmen|Turkmen]] are the third largest ethnic group in the country (approximately 4% to 5% of the country's population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> They mainly live in the urban centres and countryside of the following six governorates: the [[Aleppo Governorate]], the [[Damascus Governorate]], the [[Homs Governorate]], the [[Hama Governorate]], the [[Latakia Governorate]] and the [[Quneitra Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The [[Al-Adiliyah Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population.<ref name="Ma'oz"/> According to Dr. [[Nikolaos van Dam]] the Syrian Turkmen/Turkoman (forming 3% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam/> Similarly, Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population in 1988,<ref name=Munson/> as did Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Turkmen has increased. For example, Dr. Pierre Beckouche said that before 2011 the Sunni Muslim Turkmen/Turkoman formed 4% of the country's population.<ref name=Pierre/> However, the Sunni Turkmen population is believed to be considerably higher if [[Arabized]] Turkmen are also taken into consideration (i.e. [[Arabic language|Arabic]]-speaking Turkmen who no longer speak their mother tongue), and some estimates indicate that the total Turkmen population (who are mostly Sunni) might be the second biggest group in the country, outnumbering the Kurds.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ===Circassians=== {{main|Circassians in Syria}} Most [[Circassians in Syria]] are Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> They form the fifth largest ethnic group in the country but the fourth largest Sunni Muslim community in Syria. They live mostly in three Syrian governorates: [[Hama Governorate|Hama]], [[Homs Governorate|Homs]], and [[Quneitra Governorate|Quneitra]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that less than 1% of the country was formed of Sunni Muslim Circassians.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Circassians has increased. For example, a more recent estimate suggested that Sunni Circassians formed 1.5% of Syria's population.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|The [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|Sayyidah Zaynab Mosque]] is believed to contain the grave of [[Zaynab bint Ali|Zaynab]] and is a pilgrimage site for Shia Muslims.]] The first largest sect of Islam practiced in the country is the [[Shia]] branch; this includes Ismailis and Twelvers. Before 2011, they formed a sizeable minority.<ref name=Pierre/> These Muslim sects also include diverse ethnic groups, which included: the Arabs, Kurds, Turkmen, and other smaller communities. ===اسماعيلي=== {{main|اسماعيلي}} The Shia [[Isma'ilism|Ismailis]] form the largest branch of [[Shia Islam]] in Syria, forming 3% of Syria's population. The split from the greater branch occurred over the recognition of the Seventh Imam. Shia Ismailis believe that [[Ja'far al-Sadiq]], the Sixth Imam, appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]] to be the Seventh Imam, a line that continues unbroken to the present day, the office currently sitting with His Highness the [[Aga Khan]]. The Shia [[Ithna Asharia]], however, believe that Jafar appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]]'s brother [[Musa al Kadhim]] to be the Seventh Imam, a line of Imamat that ended with the 12th Imam of the Ithna Asharia. Little is known of the early history of the sect, but it was firmly established by the end of the ninth century. From 969 to 1171, an Ismaili dynasty, the [[Fatimid Caliphate|Fatimids]], ruled as caliphs in Egypt. The Ismaili power in Syria was stamped out by the [[Mamluk Sultanate (Cairo)|Mamluk dynasty]] of Egypt, after the former offered the Crusaders their allegiance and conversion to Christianity – which were rejected by the [[Knights Templar]].<ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> Ismailis are divided into two major groups: the [[Mustali]] and the [[Nizari]]. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|The [[Sayyidah Ruqayya Mosque]] was built in 1985 and exhibits a modern version of Iranian architecture.]] According to Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch the Ismailis formed 1.5% of the country's population in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> They mainly in live in two governorates: in the [[Hama Governorate]] the Ismailis mainly live in the city of [[Salamiyah]], which is considered to be the "Ismaili capital". They also live in the city of [[Masyaf]] and in the surrounding countryside, as well as a small minority living in the city of [[Hama]]. In addition, Ismailis also live in the [[Tartus Governorate]], particularly in the town of [[Qadmus]] and its surrounding countryside and in the district and villages of [[Khawabi|Nahr al-Khawabi]].<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> ===اثنا عشري=== {{main|اثنا عشري}} Forming the smallest of the Islamic sects in Syria at 2%, the [[Twelver]] [[Shia]] play only a minor role in Syrian politics. In religious affairs, they look to Shia centers in [[Iraq]], especially [[Karbala]] and [[Najaf]], and to [[Iran]]. However, [[Iranian Revolution|Iran's 1979 Islamic Revolution]] and Syria's alliance with Iran in its war with Iraq, have elevated the prestige of Syria's Shia minority. As hundreds of Iranian tourists began to visit Damascus each week, the Shia shrine of the [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|tomb of Sayyida Zaynab]], granddaughter of Muhammad, located in Al-Ghutah outside Damascus, became a major pilgrimage destination, replacing those areas no longer accessible in Iraq. Moreover, the Syrian Shia Twelvers have close links to the [[Lebanese Shia Muslims|Shia Twelvers in Lebanon]].<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ===علوي=== {{main|Alevi}} In northern Syria there are some Kurdish and Turkmen [[Alevism|Alevi]]. The town of [[Maabatli]] in [[Afrin District|Afrin district]] is majority inhabited by Kurdish Alevis.<ref name="mobil.derstandard.at">{{Cite web |title=Angriff auf Afrin: Vertreibung vom "Berg der Kurden" |url=https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |access-date=2023-01-22 |website=DER STANDARD |language=de-AT |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917111642/https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |url-status=live }}</ref> In 2014 [[Hêvî Îbrahîm]], an Alevi, became the Prime Minister of the Kurdish-controlled [[Afrin Canton]]. Thousands of Turkmen Alevis are living in Aleppo, though many of them fled to Turkey.<ref>{{Cite web |last=odatv4.com |title=Tek suçları Alevi olmak... |url=https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |access-date=2023-01-22 |website=www.odatv4.com |language=en |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128123021/https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |url-status=dead }}</ref> ==قرآنيه== There is also a [[Quraniyoon|Quraniya]] or [[Quranist]] community within [[Syria]], whose early documentation began forming in the 19th century and followed the teachings set forth by the Indian theologian Seyyid Ahmed Khan Hindi and then spread to Syria soon afterwards via intermediary pilgrims. However, [[Quranism|Ahl al-Qur'an]] adherents precede these 19th century developments in the form of Mu'tazilites such as [[Ibrahim al-Nazzam]], who lived for some period in these environs. Contemporary adherents of the Quranist point of view in Syria include [[Muhammad Shahrur]].<ref name="jafarli">Jafarli, D. "The rise of the quranist movement in [[Egypt]] (19th to 20th ctnturies): a historical approach." Гілея: науковий вісник 126 (2017): 181-185.</ref> ==ٻيا== اهي ٽي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ===نصيري=== {{main|Alawites in Syria}} [[File:Bashar al-Assad (cropped).jpg|thumb|175px|Former Syrian President [[Bashar al-Assad]] is an [[Alawites|Alawite]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/>]] The [[Alawites]] are the second largest religious group in Syria, after the Sunni and Shi'a Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> [[Hafez al-Assad]] and his son, former President [[Bashar al-Assad]], belong to the Alawite sect.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> Alawites are divided into two main groups: traditional Alawites, who form the majority, and the minority [[Salman al-Murshid|Murshid Alawites]] (which rose from a modern schism in the Alawite sect at the beginning of the 20th century).<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that Alawites formed approximately 11.5% of the country's population.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> More recently, Dr. Pierre Beckouche said that 11% of the country's population was Alawite before 2011.<ref name=Pierre/> The CIA has estimated Alawites at 15% of the Syria's population.<ref name=":0" /> The Alawites mainly live in the [[Syrian Coastal Mountain Range]], particularly in the countryside of the [[Latakia Governorate]] and the [[Tartus Governorate]] on the western side of the mountains, and in the countryside of the [[Homs Governorate]] and [[Hama Governorate]] on their eastern side.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> They form a majority (around 60%) in [[Latakia]] and [[Tartus]]. In the [[Homs]] and [[Hama]] areas, they make up around 10% of the population in both the countryside and the cities, living in [[Talkalakh]], [[Al-Mukharram]], [[Al-Qabu, Syria|Al-Qabu]], [[Shin, Syria|Shin]], [[Al-Riqama]], the Houla plain, [[Maryamin, Homs|Maryamin]], [[Qarmas]], Al Muhani, and the areas of [[Al-Zahraa|Zahra]] and Naziha.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> ===دروز=== {{Main|Druze|Druze in Syria}} The [[Syrian Druze]] community constitute the third largest Islamic influenced sect in the country, they are not traditionally considered as Muslims,<ref>{{Cite web |last=Theodorou |first=Angelina E. |title=5 facts about Israeli Druze, a unique religious and ethnic group |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |access-date=2023-01-22 |website=Pew Research Center |date=21 March 2016 |language=en-US |archive-date=2021-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319095844/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |url-status=live }}</ref> forming approximately 4% of the population of Syria. The main centre of the Druze population is in [[As-Suwayda]]; the small towns and villages under its authority is called the [[Jabal al-Druze]] (the "Mountain of the Druze"). The rest of the community mainly live in the [[Quneitra Governorate]], the [[Rif Dimashq Governorate]], and the [[Idlib Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6-7}}.</ref> Even though the faith originally developed out of [[Ismaili Islam]], most [[Druze]] do not identify as [[Muslims]],<ref>{{cite book|title=America & Islam: Soundbites, Suicide Bombs and the Road to Donald Trump|first=Lawrence|last= Pintak|year= 2019| isbn= 9781788315593| page =86|publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref><ref>{{cite book|title=The Templar Spirit: The Esoteric Inspiration, Rituals and Beliefs of the Knights Templar|first=Margaret|last= Jonas|year= 2011| isbn= 9781906999254| page =83|publisher=Temple Lodge Publishing|quote=[Druze] often they are not regarded as being Muslim at all, nor do all the Druze consider themselves as Muslim}}</ref><ref>{{cite web |title=Are the Druze People Arabs or Muslims? Deciphering Who They Are |url=https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |website=Arab America |access-date=13 April 2020 |language=en |date=8 August 2018 |archive-date=20 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020060455/https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives| first=Dona|last= J. Stewart|year=2008| isbn=9781135980795| page = 33|publisher=Routledge|quote= Most Druze do not consider themselves Muslim. Historically they faced much persecution and keep their religious beliefs secrets.}}</ref><ref>{{cite book|title=The Oxford Handbook of American Islam| first=Yvonne |last=Yazbeck Haddad|year=2014| isbn=9780199862634| page = 142|publisher=Oxford University Press|quote=While they appear parallel to those of normative Islam, in the Druze religion they are different in meaning and interpretation. The religion is considered distinct from the Ismaili as well as from other Muslims belief and practice... Most Druze consider themselves fully assimilated in American society and do not necessarily identify as Muslims..}}</ref> and they do not accept the [[Five Pillars of Islam|five pillars of Islam]].<ref>{{cite book|title= The Political Role of Minority Groups in the Middle East|first=Ronald|last= De McLaurin|year= 1979| isbn= 9780030525964| page =114 |publisher=Michigan University Press|quote= Theologically, one would have to conclude that the Druze are not Muslims. They do not accept the five pillars of Islam. In place of these principles the Druze have instituted the seven precepts noted above..}}</ref> There are many Syrian Druze that are also living abroad, particularly in [[Latin America]], who have been living there for over the past hundred years.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7"/> In [[Venezuela]] alone there are approximately half a million Druze of Syrian origin.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7"/> ===احمديه=== {{main|Ahmadiyya in Syria}} The history of the movement in Syria begins in the 1920s, when the second caliph of the Community, [[Mirza Basheer-ud-Din Mahmood Ahmad]] visited Damascus, as part of his tour of [[Europe]] and the Middle East. The caliph appointed Sayyid Zayn al'Abidin Waliullah Shah and Jalal al-Din Shams to be sent for missionary work in Damascus. Along with Maulvi Abu'l-'Ata Jalandhari, who arrived for a mission in Jerusalem, the three missionaries spent their time spreading Ahmadi teachings in major towns and cities across the Middle East, including [[Haifa]], [[Beirut]] and [[Cairo]].<ref name="Khan134">{{cite book|last=Khan|first=Adil Hussain|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|url=https://books.google.com/books?id=C2DxBwAAQBAJ&pg=PA134|year=2015|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-01529-7|page=134}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} *[[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] * [[شروعاتي اسلامي فتحون]] * ليونٽ جون مسلمان فتحون * [[شام ۾ مسجدن جي فهرست]] * وچ اوڀر ۾ اسلام * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] jor6qvek9n4ar386xjjvcuc8coe96c6 388156 388155 2026-06-23T18:03:33Z Memon2025 21315 /* دروز */ 388156 wikitext text/x-wiki [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي مسجد]] [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ, شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت, بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب, جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي, خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن, جزيه جي ادائيگي سان, پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي, جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا, پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | نصيري * || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز * || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} * نوٽ: اهي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي غير مسلم قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|The [[Great Mosque of Aleppo]] was built by the [[Umayyad Caliphate|Umayyads]].]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|The [[Great Mosque of Maarrat al-Numan]] is a 12th-century [[Ayyubid]]-era mosque.]] The largest religious group in Syria is the [[Sunni Muslims]]. The majority are formed of indigenous [[Syrian]] but there is also a significant number of Sunni [[Kurds in Syria|Kurds]], [[Syrian Turkmen|Turkmen/Turkoman]], and [[Circassians in Syria|Circassians]], as well as refugees who have arrived in the country, such as [[Iraqis]] and [[Palestinians]]. Sunnis follow nearly all occupations, belong to all social groups and nearly every political party, and live in all parts of the country. All the largest cities and thirteen out of the fourteen governorates’ capitals of the country had a Sunni majority, except for the governorate and city of [[Suwayda]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> ===Arabs=== The [[Arabs]] form the largest Sunni Muslim community in the country.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that approximately 60% of the country was formed of [[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslims.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991>{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> More recently, Dr. Pierre Beckouche also said that the Arab Sunni Muslims formed 60% of the population, including 500,000 Palestinian refugees.<ref name=Pierre>{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> Some Muslim minorities in Syria have been [[Arabized]] to some degree, particularly the smaller ethnic groups (such as the [[Albanians in Syria|Albanians]], [[Bosnians]], [[Cretan Muslims]], [[Pashtuns]], [[Iranians in Syria|Persians]], etc.), but also some members of the larger minorities, such as the Kurds and Turkmen.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> ===Kurds=== {{main|Kurds in Syria}} The [[Kurds in Syria]] are the second largest ethnic group in the country (forming around 10.6% of the population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> The majority live in the northeast, bordering on [[Iraq]] and [[Turkey]]. There are also smaller Kurdish communities in central Syria, followed by [[Kobanî]] and [[Afrin, Syria|Afrin]]. In the capital of Damascus they are [[Arabized]] and do not speak [[Kurdish language|Kurdish]] very well.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Kurds formed 8.3% of the population.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> By 1979 Dr. [[Nikolaos van Dam]] claimed that the Syrian Kurds (forming 8.5% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam>{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Kurds formed 9% of the population in 1988,<ref name=Munson>{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> whilst Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that they formed 8.5% in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Kurds have increased. For example, Dr. Pierre Beckouche has said that before 2011 the Sunni Muslim Kurds formed 9-10% of the country's population.<ref name=Pierre/> ===Turkmen=== {{main|Syrian Turkmen}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|The [[Nabi Habeel Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] The [[Turkish language|Turkish]]-speaking [[Syrian Turkmen|Turkmen]] are the third largest ethnic group in the country (approximately 4% to 5% of the country's population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> They mainly live in the urban centres and countryside of the following six governorates: the [[Aleppo Governorate]], the [[Damascus Governorate]], the [[Homs Governorate]], the [[Hama Governorate]], the [[Latakia Governorate]] and the [[Quneitra Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The [[Al-Adiliyah Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population.<ref name="Ma'oz"/> According to Dr. [[Nikolaos van Dam]] the Syrian Turkmen/Turkoman (forming 3% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam/> Similarly, Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population in 1988,<ref name=Munson/> as did Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Turkmen has increased. For example, Dr. Pierre Beckouche said that before 2011 the Sunni Muslim Turkmen/Turkoman formed 4% of the country's population.<ref name=Pierre/> However, the Sunni Turkmen population is believed to be considerably higher if [[Arabized]] Turkmen are also taken into consideration (i.e. [[Arabic language|Arabic]]-speaking Turkmen who no longer speak their mother tongue), and some estimates indicate that the total Turkmen population (who are mostly Sunni) might be the second biggest group in the country, outnumbering the Kurds.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ===Circassians=== {{main|Circassians in Syria}} Most [[Circassians in Syria]] are Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> They form the fifth largest ethnic group in the country but the fourth largest Sunni Muslim community in Syria. They live mostly in three Syrian governorates: [[Hama Governorate|Hama]], [[Homs Governorate|Homs]], and [[Quneitra Governorate|Quneitra]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that less than 1% of the country was formed of Sunni Muslim Circassians.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Circassians has increased. For example, a more recent estimate suggested that Sunni Circassians formed 1.5% of Syria's population.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|The [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|Sayyidah Zaynab Mosque]] is believed to contain the grave of [[Zaynab bint Ali|Zaynab]] and is a pilgrimage site for Shia Muslims.]] The first largest sect of Islam practiced in the country is the [[Shia]] branch; this includes Ismailis and Twelvers. Before 2011, they formed a sizeable minority.<ref name=Pierre/> These Muslim sects also include diverse ethnic groups, which included: the Arabs, Kurds, Turkmen, and other smaller communities. ===اسماعيلي=== {{main|اسماعيلي}} The Shia [[Isma'ilism|Ismailis]] form the largest branch of [[Shia Islam]] in Syria, forming 3% of Syria's population. The split from the greater branch occurred over the recognition of the Seventh Imam. Shia Ismailis believe that [[Ja'far al-Sadiq]], the Sixth Imam, appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]] to be the Seventh Imam, a line that continues unbroken to the present day, the office currently sitting with His Highness the [[Aga Khan]]. The Shia [[Ithna Asharia]], however, believe that Jafar appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]]'s brother [[Musa al Kadhim]] to be the Seventh Imam, a line of Imamat that ended with the 12th Imam of the Ithna Asharia. Little is known of the early history of the sect, but it was firmly established by the end of the ninth century. From 969 to 1171, an Ismaili dynasty, the [[Fatimid Caliphate|Fatimids]], ruled as caliphs in Egypt. The Ismaili power in Syria was stamped out by the [[Mamluk Sultanate (Cairo)|Mamluk dynasty]] of Egypt, after the former offered the Crusaders their allegiance and conversion to Christianity – which were rejected by the [[Knights Templar]].<ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> Ismailis are divided into two major groups: the [[Mustali]] and the [[Nizari]]. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|The [[Sayyidah Ruqayya Mosque]] was built in 1985 and exhibits a modern version of Iranian architecture.]] According to Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch the Ismailis formed 1.5% of the country's population in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> They mainly in live in two governorates: in the [[Hama Governorate]] the Ismailis mainly live in the city of [[Salamiyah]], which is considered to be the "Ismaili capital". They also live in the city of [[Masyaf]] and in the surrounding countryside, as well as a small minority living in the city of [[Hama]]. In addition, Ismailis also live in the [[Tartus Governorate]], particularly in the town of [[Qadmus]] and its surrounding countryside and in the district and villages of [[Khawabi|Nahr al-Khawabi]].<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> ===اثنا عشري=== {{main|اثنا عشري}} Forming the smallest of the Islamic sects in Syria at 2%, the [[Twelver]] [[Shia]] play only a minor role in Syrian politics. In religious affairs, they look to Shia centers in [[Iraq]], especially [[Karbala]] and [[Najaf]], and to [[Iran]]. However, [[Iranian Revolution|Iran's 1979 Islamic Revolution]] and Syria's alliance with Iran in its war with Iraq, have elevated the prestige of Syria's Shia minority. As hundreds of Iranian tourists began to visit Damascus each week, the Shia shrine of the [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|tomb of Sayyida Zaynab]], granddaughter of Muhammad, located in Al-Ghutah outside Damascus, became a major pilgrimage destination, replacing those areas no longer accessible in Iraq. Moreover, the Syrian Shia Twelvers have close links to the [[Lebanese Shia Muslims|Shia Twelvers in Lebanon]].<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ===علوي=== {{main|Alevi}} In northern Syria there are some Kurdish and Turkmen [[Alevism|Alevi]]. The town of [[Maabatli]] in [[Afrin District|Afrin district]] is majority inhabited by Kurdish Alevis.<ref name="mobil.derstandard.at">{{Cite web |title=Angriff auf Afrin: Vertreibung vom "Berg der Kurden" |url=https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |access-date=2023-01-22 |website=DER STANDARD |language=de-AT |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917111642/https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |url-status=live }}</ref> In 2014 [[Hêvî Îbrahîm]], an Alevi, became the Prime Minister of the Kurdish-controlled [[Afrin Canton]]. Thousands of Turkmen Alevis are living in Aleppo, though many of them fled to Turkey.<ref>{{Cite web |last=odatv4.com |title=Tek suçları Alevi olmak... |url=https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |access-date=2023-01-22 |website=www.odatv4.com |language=en |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128123021/https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |url-status=dead }}</ref> ==قرآنيه== There is also a [[Quraniyoon|Quraniya]] or [[Quranist]] community within [[Syria]], whose early documentation began forming in the 19th century and followed the teachings set forth by the Indian theologian Seyyid Ahmed Khan Hindi and then spread to Syria soon afterwards via intermediary pilgrims. However, [[Quranism|Ahl al-Qur'an]] adherents precede these 19th century developments in the form of Mu'tazilites such as [[Ibrahim al-Nazzam]], who lived for some period in these environs. Contemporary adherents of the Quranist point of view in Syria include [[Muhammad Shahrur]].<ref name="jafarli">Jafarli, D. "The rise of the quranist movement in [[Egypt]] (19th to 20th ctnturies): a historical approach." Гілея: науковий вісник 126 (2017): 181-185.</ref> ==ٻيا== اهي ٽي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ===نصيري=== {{main|Alawites in Syria}} [[File:Bashar al-Assad (cropped).jpg|thumb|175px|Former Syrian President [[Bashar al-Assad]] is an [[Alawites|Alawite]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/>]] The [[Alawites]] are the second largest religious group in Syria, after the Sunni and Shi'a Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> [[Hafez al-Assad]] and his son, former President [[Bashar al-Assad]], belong to the Alawite sect.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> Alawites are divided into two main groups: traditional Alawites, who form the majority, and the minority [[Salman al-Murshid|Murshid Alawites]] (which rose from a modern schism in the Alawite sect at the beginning of the 20th century).<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that Alawites formed approximately 11.5% of the country's population.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> More recently, Dr. Pierre Beckouche said that 11% of the country's population was Alawite before 2011.<ref name=Pierre/> The CIA has estimated Alawites at 15% of the Syria's population.<ref name=":0" /> The Alawites mainly live in the [[Syrian Coastal Mountain Range]], particularly in the countryside of the [[Latakia Governorate]] and the [[Tartus Governorate]] on the western side of the mountains, and in the countryside of the [[Homs Governorate]] and [[Hama Governorate]] on their eastern side.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> They form a majority (around 60%) in [[Latakia]] and [[Tartus]]. In the [[Homs]] and [[Hama]] areas, they make up around 10% of the population in both the countryside and the cities, living in [[Talkalakh]], [[Al-Mukharram]], [[Al-Qabu, Syria|Al-Qabu]], [[Shin, Syria|Shin]], [[Al-Riqama]], the Houla plain, [[Maryamin, Homs|Maryamin]], [[Qarmas]], Al Muhani, and the areas of [[Al-Zahraa|Zahra]] and Naziha.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> ===دروز=== {{Main|دروز|}} شامي دروز برادري ملڪ ۾ ٽيون نمبر وڏو اسلامي اثر رکندڙ فرقو آهي، انهن کي روايتي طور تي مسلمان نه سمجهيو ويندو آهي. اهي شام جي آبادي جو تقريباً 4 سيڪڙو آهن. ڊروز آبادي جو مکيه مرڪز السويدا ۾ آهي؛ ان جي اختيار هيٺ ننڍا شهر ۽ ڳوٺ جبل الدروز ("ڊروز جو جبل") سڏجن ٿا. باقي برادري بنيادي طور تي قنطره، دمشق ۽ ادلب گورنريٽ ۾ رهن ٿا. جيتوڻيڪ ايمان اصل ۾ اسماعيلي اسلام مان پيدا ٿيو، گهڻا ڊروز مسلمان طور سڃاڻپ نٿا ​​ڏين ۽ اهي اسلام جي پنجن ٿنڀن کي قبول نٿا ڪن. ڪيترائي شامي دروز آهن جيڪي ٻاهرين ملڪن ۾ پڻ رهن ٿا، خاص طور تي لاطيني آمريڪا ۾، جيڪي گذريل سو سالن کان اتي رهي رهيا آهن. صرف وينزويلا ۾ شامي نسل جا تقريباً اڌ ملين ڊروز آهن. onstitute the third largest Islamic influenced sect in the country, they are not traditionally considered as Muslims,<ref>{{Cite web |last=Theodorou |first=Angelina E. |title=5 facts about Israeli Druze, a unique religious and ethnic group |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |access-date=2023-01-22 |website=Pew Research Center |date=21 March 2016 |language=en-US |archive-date=2021-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319095844/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |url-status=live }}</ref> forming approximately 4% of the population of Syria. The main centre of the Druze population is in [[As-Suwayda]]; the small towns and villages under its authority is called the [[Jabal al-Druze]] (the "Mountain of the Druze"). The rest of the community mainly live in the [[Quneitra Governorate]], the [[Rif Dimashq Governorate]], and the [[Idlib Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6-7}}.</ref> Even though the faith originally developed out of [[Ismaili Islam]], most [[Druze]] do not identify as [[Muslims]],<ref>{{cite book|title=America & Islam: Soundbites, Suicide Bombs and the Road to Donald Trump|first=Lawrence|last= Pintak|year= 2019| isbn= 9781788315593| page =86|publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref><ref>{{cite book|title=The Templar Spirit: The Esoteric Inspiration, Rituals and Beliefs of the Knights Templar|first=Margaret|last= Jonas|year= 2011| isbn= 9781906999254| page =83|publisher=Temple Lodge Publishing|quote=[Druze] often they are not regarded as being Muslim at all, nor do all the Druze consider themselves as Muslim}}</ref><ref>{{cite web |title=Are the Druze People Arabs or Muslims? Deciphering Who They Are |url=https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |website=Arab America |access-date=13 April 2020 |language=en |date=8 August 2018 |archive-date=20 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020060455/https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives| first=Dona|last= J. Stewart|year=2008| isbn=9781135980795| page = 33|publisher=Routledge|quote= Most Druze do not consider themselves Muslim. Historically they faced much persecution and keep their religious beliefs secrets.}}</ref><ref>{{cite book|title=The Oxford Handbook of American Islam| first=Yvonne |last=Yazbeck Haddad|year=2014| isbn=9780199862634| page = 142|publisher=Oxford University Press|quote=While they appear parallel to those of normative Islam, in the Druze religion they are different in meaning and interpretation. The religion is considered distinct from the Ismaili as well as from other Muslims belief and practice... Most Druze consider themselves fully assimilated in American society and do not necessarily identify as Muslims..}}</ref> and they do not accept the [[Five Pillars of Islam|five pillars of Islam]].<ref>{{cite book|title= The Political Role of Minority Groups in the Middle East|first=Ronald|last= De McLaurin|year= 1979| isbn= 9780030525964| page =114 |publisher=Michigan University Press|quote= Theologically, one would have to conclude that the Druze are not Muslims. They do not accept the five pillars of Islam. In place of these principles the Druze have instituted the seven precepts noted above..}}</ref> There are many Syrian Druze that are also living abroad, particularly in [[Latin America]], who have been living there for over the past hundred years.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7"/> In [[Venezuela]] alone there are approximately half a million Druze of Syrian origin.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7"/> ===احمديه=== {{main|Ahmadiyya in Syria}} The history of the movement in Syria begins in the 1920s, when the second caliph of the Community, [[Mirza Basheer-ud-Din Mahmood Ahmad]] visited Damascus, as part of his tour of [[Europe]] and the Middle East. The caliph appointed Sayyid Zayn al'Abidin Waliullah Shah and Jalal al-Din Shams to be sent for missionary work in Damascus. Along with Maulvi Abu'l-'Ata Jalandhari, who arrived for a mission in Jerusalem, the three missionaries spent their time spreading Ahmadi teachings in major towns and cities across the Middle East, including [[Haifa]], [[Beirut]] and [[Cairo]].<ref name="Khan134">{{cite book|last=Khan|first=Adil Hussain|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|url=https://books.google.com/books?id=C2DxBwAAQBAJ&pg=PA134|year=2015|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-01529-7|page=134}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} *[[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] * [[شروعاتي اسلامي فتحون]] * ليونٽ جون مسلمان فتحون * [[شام ۾ مسجدن جي فهرست]] * وچ اوڀر ۾ اسلام * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] 669asazfu51xd1zfplkg5lu3dn0thdn 388157 388156 2026-06-23T18:05:36Z Memon2025 21315 /* احمديه */ 388157 wikitext text/x-wiki [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي مسجد]] [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ, شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت, بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب, جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي, خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن, جزيه جي ادائيگي سان, پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي, جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا, پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | نصيري * || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز * || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} * نوٽ: اهي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي غير مسلم قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|The [[Great Mosque of Aleppo]] was built by the [[Umayyad Caliphate|Umayyads]].]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|The [[Great Mosque of Maarrat al-Numan]] is a 12th-century [[Ayyubid]]-era mosque.]] The largest religious group in Syria is the [[Sunni Muslims]]. The majority are formed of indigenous [[Syrian]] but there is also a significant number of Sunni [[Kurds in Syria|Kurds]], [[Syrian Turkmen|Turkmen/Turkoman]], and [[Circassians in Syria|Circassians]], as well as refugees who have arrived in the country, such as [[Iraqis]] and [[Palestinians]]. Sunnis follow nearly all occupations, belong to all social groups and nearly every political party, and live in all parts of the country. All the largest cities and thirteen out of the fourteen governorates’ capitals of the country had a Sunni majority, except for the governorate and city of [[Suwayda]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> ===Arabs=== The [[Arabs]] form the largest Sunni Muslim community in the country.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that approximately 60% of the country was formed of [[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslims.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991>{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> More recently, Dr. Pierre Beckouche also said that the Arab Sunni Muslims formed 60% of the population, including 500,000 Palestinian refugees.<ref name=Pierre>{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> Some Muslim minorities in Syria have been [[Arabized]] to some degree, particularly the smaller ethnic groups (such as the [[Albanians in Syria|Albanians]], [[Bosnians]], [[Cretan Muslims]], [[Pashtuns]], [[Iranians in Syria|Persians]], etc.), but also some members of the larger minorities, such as the Kurds and Turkmen.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> ===Kurds=== {{main|Kurds in Syria}} The [[Kurds in Syria]] are the second largest ethnic group in the country (forming around 10.6% of the population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> The majority live in the northeast, bordering on [[Iraq]] and [[Turkey]]. There are also smaller Kurdish communities in central Syria, followed by [[Kobanî]] and [[Afrin, Syria|Afrin]]. In the capital of Damascus they are [[Arabized]] and do not speak [[Kurdish language|Kurdish]] very well.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Kurds formed 8.3% of the population.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> By 1979 Dr. [[Nikolaos van Dam]] claimed that the Syrian Kurds (forming 8.5% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam>{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Kurds formed 9% of the population in 1988,<ref name=Munson>{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> whilst Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that they formed 8.5% in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Kurds have increased. For example, Dr. Pierre Beckouche has said that before 2011 the Sunni Muslim Kurds formed 9-10% of the country's population.<ref name=Pierre/> ===Turkmen=== {{main|Syrian Turkmen}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|The [[Nabi Habeel Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] The [[Turkish language|Turkish]]-speaking [[Syrian Turkmen|Turkmen]] are the third largest ethnic group in the country (approximately 4% to 5% of the country's population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> They mainly live in the urban centres and countryside of the following six governorates: the [[Aleppo Governorate]], the [[Damascus Governorate]], the [[Homs Governorate]], the [[Hama Governorate]], the [[Latakia Governorate]] and the [[Quneitra Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The [[Al-Adiliyah Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population.<ref name="Ma'oz"/> According to Dr. [[Nikolaos van Dam]] the Syrian Turkmen/Turkoman (forming 3% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam/> Similarly, Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population in 1988,<ref name=Munson/> as did Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Turkmen has increased. For example, Dr. Pierre Beckouche said that before 2011 the Sunni Muslim Turkmen/Turkoman formed 4% of the country's population.<ref name=Pierre/> However, the Sunni Turkmen population is believed to be considerably higher if [[Arabized]] Turkmen are also taken into consideration (i.e. [[Arabic language|Arabic]]-speaking Turkmen who no longer speak their mother tongue), and some estimates indicate that the total Turkmen population (who are mostly Sunni) might be the second biggest group in the country, outnumbering the Kurds.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ===Circassians=== {{main|Circassians in Syria}} Most [[Circassians in Syria]] are Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> They form the fifth largest ethnic group in the country but the fourth largest Sunni Muslim community in Syria. They live mostly in three Syrian governorates: [[Hama Governorate|Hama]], [[Homs Governorate|Homs]], and [[Quneitra Governorate|Quneitra]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that less than 1% of the country was formed of Sunni Muslim Circassians.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Circassians has increased. For example, a more recent estimate suggested that Sunni Circassians formed 1.5% of Syria's population.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|The [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|Sayyidah Zaynab Mosque]] is believed to contain the grave of [[Zaynab bint Ali|Zaynab]] and is a pilgrimage site for Shia Muslims.]] The first largest sect of Islam practiced in the country is the [[Shia]] branch; this includes Ismailis and Twelvers. Before 2011, they formed a sizeable minority.<ref name=Pierre/> These Muslim sects also include diverse ethnic groups, which included: the Arabs, Kurds, Turkmen, and other smaller communities. ===اسماعيلي=== {{main|اسماعيلي}} The Shia [[Isma'ilism|Ismailis]] form the largest branch of [[Shia Islam]] in Syria, forming 3% of Syria's population. The split from the greater branch occurred over the recognition of the Seventh Imam. Shia Ismailis believe that [[Ja'far al-Sadiq]], the Sixth Imam, appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]] to be the Seventh Imam, a line that continues unbroken to the present day, the office currently sitting with His Highness the [[Aga Khan]]. The Shia [[Ithna Asharia]], however, believe that Jafar appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]]'s brother [[Musa al Kadhim]] to be the Seventh Imam, a line of Imamat that ended with the 12th Imam of the Ithna Asharia. Little is known of the early history of the sect, but it was firmly established by the end of the ninth century. From 969 to 1171, an Ismaili dynasty, the [[Fatimid Caliphate|Fatimids]], ruled as caliphs in Egypt. The Ismaili power in Syria was stamped out by the [[Mamluk Sultanate (Cairo)|Mamluk dynasty]] of Egypt, after the former offered the Crusaders their allegiance and conversion to Christianity – which were rejected by the [[Knights Templar]].<ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> Ismailis are divided into two major groups: the [[Mustali]] and the [[Nizari]]. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|The [[Sayyidah Ruqayya Mosque]] was built in 1985 and exhibits a modern version of Iranian architecture.]] According to Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch the Ismailis formed 1.5% of the country's population in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> They mainly in live in two governorates: in the [[Hama Governorate]] the Ismailis mainly live in the city of [[Salamiyah]], which is considered to be the "Ismaili capital". They also live in the city of [[Masyaf]] and in the surrounding countryside, as well as a small minority living in the city of [[Hama]]. In addition, Ismailis also live in the [[Tartus Governorate]], particularly in the town of [[Qadmus]] and its surrounding countryside and in the district and villages of [[Khawabi|Nahr al-Khawabi]].<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> ===اثنا عشري=== {{main|اثنا عشري}} Forming the smallest of the Islamic sects in Syria at 2%, the [[Twelver]] [[Shia]] play only a minor role in Syrian politics. In religious affairs, they look to Shia centers in [[Iraq]], especially [[Karbala]] and [[Najaf]], and to [[Iran]]. However, [[Iranian Revolution|Iran's 1979 Islamic Revolution]] and Syria's alliance with Iran in its war with Iraq, have elevated the prestige of Syria's Shia minority. As hundreds of Iranian tourists began to visit Damascus each week, the Shia shrine of the [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|tomb of Sayyida Zaynab]], granddaughter of Muhammad, located in Al-Ghutah outside Damascus, became a major pilgrimage destination, replacing those areas no longer accessible in Iraq. Moreover, the Syrian Shia Twelvers have close links to the [[Lebanese Shia Muslims|Shia Twelvers in Lebanon]].<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ===علوي=== {{main|Alevi}} In northern Syria there are some Kurdish and Turkmen [[Alevism|Alevi]]. The town of [[Maabatli]] in [[Afrin District|Afrin district]] is majority inhabited by Kurdish Alevis.<ref name="mobil.derstandard.at">{{Cite web |title=Angriff auf Afrin: Vertreibung vom "Berg der Kurden" |url=https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |access-date=2023-01-22 |website=DER STANDARD |language=de-AT |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917111642/https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |url-status=live }}</ref> In 2014 [[Hêvî Îbrahîm]], an Alevi, became the Prime Minister of the Kurdish-controlled [[Afrin Canton]]. Thousands of Turkmen Alevis are living in Aleppo, though many of them fled to Turkey.<ref>{{Cite web |last=odatv4.com |title=Tek suçları Alevi olmak... |url=https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |access-date=2023-01-22 |website=www.odatv4.com |language=en |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128123021/https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |url-status=dead }}</ref> ==قرآنيه== There is also a [[Quraniyoon|Quraniya]] or [[Quranist]] community within [[Syria]], whose early documentation began forming in the 19th century and followed the teachings set forth by the Indian theologian Seyyid Ahmed Khan Hindi and then spread to Syria soon afterwards via intermediary pilgrims. However, [[Quranism|Ahl al-Qur'an]] adherents precede these 19th century developments in the form of Mu'tazilites such as [[Ibrahim al-Nazzam]], who lived for some period in these environs. Contemporary adherents of the Quranist point of view in Syria include [[Muhammad Shahrur]].<ref name="jafarli">Jafarli, D. "The rise of the quranist movement in [[Egypt]] (19th to 20th ctnturies): a historical approach." Гілея: науковий вісник 126 (2017): 181-185.</ref> ==ٻيا== اهي ٽي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ===نصيري=== {{main|Alawites in Syria}} [[File:Bashar al-Assad (cropped).jpg|thumb|175px|Former Syrian President [[Bashar al-Assad]] is an [[Alawites|Alawite]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/>]] The [[Alawites]] are the second largest religious group in Syria, after the Sunni and Shi'a Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> [[Hafez al-Assad]] and his son, former President [[Bashar al-Assad]], belong to the Alawite sect.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> Alawites are divided into two main groups: traditional Alawites, who form the majority, and the minority [[Salman al-Murshid|Murshid Alawites]] (which rose from a modern schism in the Alawite sect at the beginning of the 20th century).<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that Alawites formed approximately 11.5% of the country's population.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> More recently, Dr. Pierre Beckouche said that 11% of the country's population was Alawite before 2011.<ref name=Pierre/> The CIA has estimated Alawites at 15% of the Syria's population.<ref name=":0" /> The Alawites mainly live in the [[Syrian Coastal Mountain Range]], particularly in the countryside of the [[Latakia Governorate]] and the [[Tartus Governorate]] on the western side of the mountains, and in the countryside of the [[Homs Governorate]] and [[Hama Governorate]] on their eastern side.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> They form a majority (around 60%) in [[Latakia]] and [[Tartus]]. In the [[Homs]] and [[Hama]] areas, they make up around 10% of the population in both the countryside and the cities, living in [[Talkalakh]], [[Al-Mukharram]], [[Al-Qabu, Syria|Al-Qabu]], [[Shin, Syria|Shin]], [[Al-Riqama]], the Houla plain, [[Maryamin, Homs|Maryamin]], [[Qarmas]], Al Muhani, and the areas of [[Al-Zahraa|Zahra]] and Naziha.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> ===دروز=== {{Main|دروز|}} شامي دروز برادري ملڪ ۾ ٽيون نمبر وڏو اسلامي اثر رکندڙ فرقو آهي، انهن کي روايتي طور تي مسلمان نه سمجهيو ويندو آهي. اهي شام جي آبادي جو تقريباً 4 سيڪڙو آهن. ڊروز آبادي جو مکيه مرڪز السويدا ۾ آهي؛ ان جي اختيار هيٺ ننڍا شهر ۽ ڳوٺ جبل الدروز ("ڊروز جو جبل") سڏجن ٿا. باقي برادري بنيادي طور تي قنطره، دمشق ۽ ادلب گورنريٽ ۾ رهن ٿا. جيتوڻيڪ ايمان اصل ۾ اسماعيلي اسلام مان پيدا ٿيو، گهڻا ڊروز مسلمان طور سڃاڻپ نٿا ​​ڏين ۽ اهي اسلام جي پنجن ٿنڀن کي قبول نٿا ڪن. ڪيترائي شامي دروز آهن جيڪي ٻاهرين ملڪن ۾ پڻ رهن ٿا، خاص طور تي لاطيني آمريڪا ۾، جيڪي گذريل سو سالن کان اتي رهي رهيا آهن. صرف وينزويلا ۾ شامي نسل جا تقريباً اڌ ملين ڊروز آهن. onstitute the third largest Islamic influenced sect in the country, they are not traditionally considered as Muslims,<ref>{{Cite web |last=Theodorou |first=Angelina E. |title=5 facts about Israeli Druze, a unique religious and ethnic group |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |access-date=2023-01-22 |website=Pew Research Center |date=21 March 2016 |language=en-US |archive-date=2021-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319095844/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |url-status=live }}</ref> forming approximately 4% of the population of Syria. The main centre of the Druze population is in [[As-Suwayda]]; the small towns and villages under its authority is called the [[Jabal al-Druze]] (the "Mountain of the Druze"). The rest of the community mainly live in the [[Quneitra Governorate]], the [[Rif Dimashq Governorate]], and the [[Idlib Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6-7}}.</ref> Even though the faith originally developed out of [[Ismaili Islam]], most [[Druze]] do not identify as [[Muslims]],<ref>{{cite book|title=America & Islam: Soundbites, Suicide Bombs and the Road to Donald Trump|first=Lawrence|last= Pintak|year= 2019| isbn= 9781788315593| page =86|publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref><ref>{{cite book|title=The Templar Spirit: The Esoteric Inspiration, Rituals and Beliefs of the Knights Templar|first=Margaret|last= Jonas|year= 2011| isbn= 9781906999254| page =83|publisher=Temple Lodge Publishing|quote=[Druze] often they are not regarded as being Muslim at all, nor do all the Druze consider themselves as Muslim}}</ref><ref>{{cite web |title=Are the Druze People Arabs or Muslims? Deciphering Who They Are |url=https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |website=Arab America |access-date=13 April 2020 |language=en |date=8 August 2018 |archive-date=20 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020060455/https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives| first=Dona|last= J. Stewart|year=2008| isbn=9781135980795| page = 33|publisher=Routledge|quote= Most Druze do not consider themselves Muslim. Historically they faced much persecution and keep their religious beliefs secrets.}}</ref><ref>{{cite book|title=The Oxford Handbook of American Islam| first=Yvonne |last=Yazbeck Haddad|year=2014| isbn=9780199862634| page = 142|publisher=Oxford University Press|quote=While they appear parallel to those of normative Islam, in the Druze religion they are different in meaning and interpretation. The religion is considered distinct from the Ismaili as well as from other Muslims belief and practice... Most Druze consider themselves fully assimilated in American society and do not necessarily identify as Muslims..}}</ref> and they do not accept the [[Five Pillars of Islam|five pillars of Islam]].<ref>{{cite book|title= The Political Role of Minority Groups in the Middle East|first=Ronald|last= De McLaurin|year= 1979| isbn= 9780030525964| page =114 |publisher=Michigan University Press|quote= Theologically, one would have to conclude that the Druze are not Muslims. They do not accept the five pillars of Islam. In place of these principles the Druze have instituted the seven precepts noted above..}}</ref> There are many Syrian Druze that are also living abroad, particularly in [[Latin America]], who have been living there for over the past hundred years.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7"/> In [[Venezuela]] alone there are approximately half a million Druze of Syrian origin.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7"/> ===احمديه=== {{main|احمدي}} شام ۾ احمدي تحريڪ جي تاريخ 1920 جي ڏهاڪي ۾ شروع ٿئي ٿي، جڏهن برادري جي ٻئي خليفي، مرزا بشير الدين محمود احمد، يورپ ۽ وچ اوڀر جي پنهنجي دوري جي حصي طور دمشق جو دورو ڪيو. خليفي سيد زين العابدين ولي الله شاهه ۽ جلال الدين شمس کي دمشق ۾ مشنري ڪم لاءِ موڪلڻ لاءِ مقرر ڪيو. مولوي ابو العطا جالنڌري سان گڏ، جيڪو يروشلم ۾ مشن لاءِ پهتو، ٽنهي مشنري پنهنجو وقت وچ اوڀر جي وڏن شهرن ۽ شهرن ۾ احمدي تعليمات کي پکيڙڻ ۾ گذاريو، جن ۾ حيفا، بيروت ۽ قاهره شامل آهن.<ref name="Khan134">{{cite book|last=Khan|first=Adil Hussain|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|url=https://books.google.com/books?id=C2DxBwAAQBAJ&pg=PA134|year=2015|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-01529-7|page=134}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} *[[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] * [[شروعاتي اسلامي فتحون]] * ليونٽ جون مسلمان فتحون * [[شام ۾ مسجدن جي فهرست]] * وچ اوڀر ۾ اسلام * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] lharaaz4z9jq5kfnmsc3ceqitciuvv2 388158 388157 2026-06-23T18:12:02Z Memon2025 21315 /* دروز */ 388158 wikitext text/x-wiki [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي مسجد]] [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ, شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت, بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب, جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي, خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن, جزيه جي ادائيگي سان, پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي, جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا, پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | نصيري * || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز * || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} * نوٽ: اهي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي غير مسلم قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|The [[Great Mosque of Aleppo]] was built by the [[Umayyad Caliphate|Umayyads]].]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|The [[Great Mosque of Maarrat al-Numan]] is a 12th-century [[Ayyubid]]-era mosque.]] The largest religious group in Syria is the [[Sunni Muslims]]. The majority are formed of indigenous [[Syrian]] but there is also a significant number of Sunni [[Kurds in Syria|Kurds]], [[Syrian Turkmen|Turkmen/Turkoman]], and [[Circassians in Syria|Circassians]], as well as refugees who have arrived in the country, such as [[Iraqis]] and [[Palestinians]]. Sunnis follow nearly all occupations, belong to all social groups and nearly every political party, and live in all parts of the country. All the largest cities and thirteen out of the fourteen governorates’ capitals of the country had a Sunni majority, except for the governorate and city of [[Suwayda]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> ===Arabs=== The [[Arabs]] form the largest Sunni Muslim community in the country.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that approximately 60% of the country was formed of [[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslims.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991>{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> More recently, Dr. Pierre Beckouche also said that the Arab Sunni Muslims formed 60% of the population, including 500,000 Palestinian refugees.<ref name=Pierre>{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> Some Muslim minorities in Syria have been [[Arabized]] to some degree, particularly the smaller ethnic groups (such as the [[Albanians in Syria|Albanians]], [[Bosnians]], [[Cretan Muslims]], [[Pashtuns]], [[Iranians in Syria|Persians]], etc.), but also some members of the larger minorities, such as the Kurds and Turkmen.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> ===Kurds=== {{main|Kurds in Syria}} The [[Kurds in Syria]] are the second largest ethnic group in the country (forming around 10.6% of the population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> The majority live in the northeast, bordering on [[Iraq]] and [[Turkey]]. There are also smaller Kurdish communities in central Syria, followed by [[Kobanî]] and [[Afrin, Syria|Afrin]]. In the capital of Damascus they are [[Arabized]] and do not speak [[Kurdish language|Kurdish]] very well.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Kurds formed 8.3% of the population.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> By 1979 Dr. [[Nikolaos van Dam]] claimed that the Syrian Kurds (forming 8.5% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam>{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Kurds formed 9% of the population in 1988,<ref name=Munson>{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> whilst Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that they formed 8.5% in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Kurds have increased. For example, Dr. Pierre Beckouche has said that before 2011 the Sunni Muslim Kurds formed 9-10% of the country's population.<ref name=Pierre/> ===Turkmen=== {{main|Syrian Turkmen}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|The [[Nabi Habeel Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] The [[Turkish language|Turkish]]-speaking [[Syrian Turkmen|Turkmen]] are the third largest ethnic group in the country (approximately 4% to 5% of the country's population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> They mainly live in the urban centres and countryside of the following six governorates: the [[Aleppo Governorate]], the [[Damascus Governorate]], the [[Homs Governorate]], the [[Hama Governorate]], the [[Latakia Governorate]] and the [[Quneitra Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The [[Al-Adiliyah Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population.<ref name="Ma'oz"/> According to Dr. [[Nikolaos van Dam]] the Syrian Turkmen/Turkoman (forming 3% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam/> Similarly, Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population in 1988,<ref name=Munson/> as did Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Turkmen has increased. For example, Dr. Pierre Beckouche said that before 2011 the Sunni Muslim Turkmen/Turkoman formed 4% of the country's population.<ref name=Pierre/> However, the Sunni Turkmen population is believed to be considerably higher if [[Arabized]] Turkmen are also taken into consideration (i.e. [[Arabic language|Arabic]]-speaking Turkmen who no longer speak their mother tongue), and some estimates indicate that the total Turkmen population (who are mostly Sunni) might be the second biggest group in the country, outnumbering the Kurds.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ===Circassians=== {{main|Circassians in Syria}} Most [[Circassians in Syria]] are Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> They form the fifth largest ethnic group in the country but the fourth largest Sunni Muslim community in Syria. They live mostly in three Syrian governorates: [[Hama Governorate|Hama]], [[Homs Governorate|Homs]], and [[Quneitra Governorate|Quneitra]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that less than 1% of the country was formed of Sunni Muslim Circassians.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Circassians has increased. For example, a more recent estimate suggested that Sunni Circassians formed 1.5% of Syria's population.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|The [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|Sayyidah Zaynab Mosque]] is believed to contain the grave of [[Zaynab bint Ali|Zaynab]] and is a pilgrimage site for Shia Muslims.]] The first largest sect of Islam practiced in the country is the [[Shia]] branch; this includes Ismailis and Twelvers. Before 2011, they formed a sizeable minority.<ref name=Pierre/> These Muslim sects also include diverse ethnic groups, which included: the Arabs, Kurds, Turkmen, and other smaller communities. ===اسماعيلي=== {{main|اسماعيلي}} The Shia [[Isma'ilism|Ismailis]] form the largest branch of [[Shia Islam]] in Syria, forming 3% of Syria's population. The split from the greater branch occurred over the recognition of the Seventh Imam. Shia Ismailis believe that [[Ja'far al-Sadiq]], the Sixth Imam, appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]] to be the Seventh Imam, a line that continues unbroken to the present day, the office currently sitting with His Highness the [[Aga Khan]]. The Shia [[Ithna Asharia]], however, believe that Jafar appointed [[Isma'il ibn Jafar|Isma'il]]'s brother [[Musa al Kadhim]] to be the Seventh Imam, a line of Imamat that ended with the 12th Imam of the Ithna Asharia. Little is known of the early history of the sect, but it was firmly established by the end of the ninth century. From 969 to 1171, an Ismaili dynasty, the [[Fatimid Caliphate|Fatimids]], ruled as caliphs in Egypt. The Ismaili power in Syria was stamped out by the [[Mamluk Sultanate (Cairo)|Mamluk dynasty]] of Egypt, after the former offered the Crusaders their allegiance and conversion to Christianity – which were rejected by the [[Knights Templar]].<ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> Ismailis are divided into two major groups: the [[Mustali]] and the [[Nizari]]. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|The [[Sayyidah Ruqayya Mosque]] was built in 1985 and exhibits a modern version of Iranian architecture.]] According to Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch the Ismailis formed 1.5% of the country's population in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> They mainly in live in two governorates: in the [[Hama Governorate]] the Ismailis mainly live in the city of [[Salamiyah]], which is considered to be the "Ismaili capital". They also live in the city of [[Masyaf]] and in the surrounding countryside, as well as a small minority living in the city of [[Hama]]. In addition, Ismailis also live in the [[Tartus Governorate]], particularly in the town of [[Qadmus]] and its surrounding countryside and in the district and villages of [[Khawabi|Nahr al-Khawabi]].<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> ===اثنا عشري=== {{main|اثنا عشري}} Forming the smallest of the Islamic sects in Syria at 2%, the [[Twelver]] [[Shia]] play only a minor role in Syrian politics. In religious affairs, they look to Shia centers in [[Iraq]], especially [[Karbala]] and [[Najaf]], and to [[Iran]]. However, [[Iranian Revolution|Iran's 1979 Islamic Revolution]] and Syria's alliance with Iran in its war with Iraq, have elevated the prestige of Syria's Shia minority. As hundreds of Iranian tourists began to visit Damascus each week, the Shia shrine of the [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|tomb of Sayyida Zaynab]], granddaughter of Muhammad, located in Al-Ghutah outside Damascus, became a major pilgrimage destination, replacing those areas no longer accessible in Iraq. Moreover, the Syrian Shia Twelvers have close links to the [[Lebanese Shia Muslims|Shia Twelvers in Lebanon]].<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ===علوي=== {{main|Alevi}} In northern Syria there are some Kurdish and Turkmen [[Alevism|Alevi]]. The town of [[Maabatli]] in [[Afrin District|Afrin district]] is majority inhabited by Kurdish Alevis.<ref name="mobil.derstandard.at">{{Cite web |title=Angriff auf Afrin: Vertreibung vom "Berg der Kurden" |url=https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |access-date=2023-01-22 |website=DER STANDARD |language=de-AT |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917111642/https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |url-status=live }}</ref> In 2014 [[Hêvî Îbrahîm]], an Alevi, became the Prime Minister of the Kurdish-controlled [[Afrin Canton]]. Thousands of Turkmen Alevis are living in Aleppo, though many of them fled to Turkey.<ref>{{Cite web |last=odatv4.com |title=Tek suçları Alevi olmak... |url=https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |access-date=2023-01-22 |website=www.odatv4.com |language=en |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128123021/https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |url-status=dead }}</ref> ==قرآنيه== There is also a [[Quraniyoon|Quraniya]] or [[Quranist]] community within [[Syria]], whose early documentation began forming in the 19th century and followed the teachings set forth by the Indian theologian Seyyid Ahmed Khan Hindi and then spread to Syria soon afterwards via intermediary pilgrims. However, [[Quranism|Ahl al-Qur'an]] adherents precede these 19th century developments in the form of Mu'tazilites such as [[Ibrahim al-Nazzam]], who lived for some period in these environs. Contemporary adherents of the Quranist point of view in Syria include [[Muhammad Shahrur]].<ref name="jafarli">Jafarli, D. "The rise of the quranist movement in [[Egypt]] (19th to 20th ctnturies): a historical approach." Гілея: науковий вісник 126 (2017): 181-185.</ref> ==ٻيا== اهي ٽي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ===نصيري=== {{main|Alawites in Syria}} [[File:Bashar al-Assad (cropped).jpg|thumb|175px|Former Syrian President [[Bashar al-Assad]] is an [[Alawites|Alawite]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/>]] The [[Alawites]] are the second largest religious group in Syria, after the Sunni and Shi'a Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> [[Hafez al-Assad]] and his son, former President [[Bashar al-Assad]], belong to the Alawite sect.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> Alawites are divided into two main groups: traditional Alawites, who form the majority, and the minority [[Salman al-Murshid|Murshid Alawites]] (which rose from a modern schism in the Alawite sect at the beginning of the 20th century).<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that Alawites formed approximately 11.5% of the country's population.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> More recently, Dr. Pierre Beckouche said that 11% of the country's population was Alawite before 2011.<ref name=Pierre/> The CIA has estimated Alawites at 15% of the Syria's population.<ref name=":0" /> The Alawites mainly live in the [[Syrian Coastal Mountain Range]], particularly in the countryside of the [[Latakia Governorate]] and the [[Tartus Governorate]] on the western side of the mountains, and in the countryside of the [[Homs Governorate]] and [[Hama Governorate]] on their eastern side.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> They form a majority (around 60%) in [[Latakia]] and [[Tartus]]. In the [[Homs]] and [[Hama]] areas, they make up around 10% of the population in both the countryside and the cities, living in [[Talkalakh]], [[Al-Mukharram]], [[Al-Qabu, Syria|Al-Qabu]], [[Shin, Syria|Shin]], [[Al-Riqama]], the Houla plain, [[Maryamin, Homs|Maryamin]], [[Qarmas]], Al Muhani, and the areas of [[Al-Zahraa|Zahra]] and Naziha.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> ===دروز=== {{Main|دروز|}} شامي دروز برادري ملڪ ۾ ٽيون نمبر وڏو اسلامي اثر رکندڙ فرقو آهي، انهن کي روايتي طور تي مسلمان نه سمجهيو ويندو آهي. اهي شام جي آبادي جو تقريباً 4 سيڪڙو آهن.<ref>{{Cite web |last=Theodorou |first=Angelina E. |title=5 facts about Israeli Druze, a unique religious and ethnic group |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |access-date=2023-01-22 |website=Pew Research Center |date=21 March 2016 |language=en-US |archive-date=2021-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319095844/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |url-status=live }}</ref> ڊروز آبادي جو مکيه مرڪز السويدا ۾ آهي؛<ref>{{cite book|title=The Oxford Handbook of American Islam| first=Yvonne |last=Yazbeck Haddad|year=2014| isbn=9780199862634| page = 142|publisher=Oxford University Press|quote=While they appear parallel to those of normative Islam, in the Druze religion they are different in meaning and interpretation. The religion is considered distinct from the Ismaili as well as from other Muslims belief and practice... Most Druze consider themselves fully assimilated in American society and do not necessarily identify as Muslims..}}</ref> ان جي اختيار هيٺ ننڍا شهر ۽ ڳوٺ جبل الدروز ("ڊروز جو جبل") سڏجن ٿا.<ref>{{cite book|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives| first=Dona|last= J. Stewart|year=2008| isbn=9781135980795| page = 33|publisher=Routledge|quote= Most Druze do not consider themselves Muslim. Historically they faced much persecution and keep their religious beliefs secrets.}}</ref> باقي برادري بنيادي طور تي قنطره، دمشق ۽ ادلب گورنريٽ ۾ رهن ٿا. جيتوڻيڪ ايمان اصل ۾ اسماعيلي اسلام مان پيدا ٿيو، گهڻا ڊروز مسلمان طور سڃاڻپ نٿا ​​ڏين ۽ اهي اسلام جي پنجن ٿنڀن کي قبول نٿا ڪن.<ref>{{cite book|title=America & Islam: Soundbites, Suicide Bombs and the Road to Donald Trump|first=Lawrence|last= Pintak|year= 2019| isbn= 9781788315593| page =86|publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref><ref>{{cite book|title=The Templar Spirit: The Esoteric Inspiration, Rituals and Beliefs of the Knights Templar|first=Margaret|last= Jonas|year= 2011| isbn= 9781906999254| page =83|publisher=Temple Lodge Publishing|quote=[Druze] often they are not regarded as being Muslim at all, nor do all the Druze consider themselves as Muslim}}</ref><ref>{{cite web |title=Are the Druze People Arabs or Muslims? Deciphering Who They Are |url=https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |website=Arab America |access-date=13 April 2020 |language=en |date=8 August 2018 |archive-date=20 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020060455/https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|title= The Political Role of Minority Groups in the Middle East|first=Ronald|last= De McLaurin|year= 1979| isbn= 9780030525964| page =114 |publisher=Michigan University Press|quote= Theologically, one would have to conclude that the Druze are not Muslims. They do not accept the five pillars of Islam. In place of these principles the Druze have instituted the seven precepts noted above..}}</ref> ڪيترائي شامي دروز آهن جيڪي ٻاهرين ملڪن ۾ پڻ رهن ٿا، خاص طور تي لاطيني آمريڪا ۾، جيڪي گذريل سو سالن کان اتي رهي رهيا آهن. صرف وينزويلا ۾ شامي نسل جا تقريباً 5 لک ڊروز آهن.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6-7}}.</ref> ===احمديه=== {{main|احمدي}} شام ۾ احمدي تحريڪ جي تاريخ 1920 جي ڏهاڪي ۾ شروع ٿئي ٿي، جڏهن برادري جي ٻئي خليفي، مرزا بشير الدين محمود احمد، يورپ ۽ وچ اوڀر جي پنهنجي دوري جي حصي طور دمشق جو دورو ڪيو. خليفي سيد زين العابدين ولي الله شاهه ۽ جلال الدين شمس کي دمشق ۾ مشنري ڪم لاءِ موڪلڻ لاءِ مقرر ڪيو. مولوي ابو العطا جالنڌري سان گڏ، جيڪو يروشلم ۾ مشن لاءِ پهتو، ٽنهي مشنري پنهنجو وقت وچ اوڀر جي وڏن شهرن ۽ شهرن ۾ احمدي تعليمات کي پکيڙڻ ۾ گذاريو، جن ۾ حيفا، بيروت ۽ قاهره شامل آهن.<ref name="Khan134">{{cite book|last=Khan|first=Adil Hussain|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|url=https://books.google.com/books?id=C2DxBwAAQBAJ&pg=PA134|year=2015|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-01529-7|page=134}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} *[[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] * [[شروعاتي اسلامي فتحون]] * ليونٽ جون مسلمان فتحون * [[شام ۾ مسجدن جي فهرست]] * وچ اوڀر ۾ اسلام * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] 1fyver2a1gr9ecrsecwfo51pdby1hxt 388159 388158 2026-06-23T18:32:39Z Memon2025 21315 /* شيعه اسلام */ 388159 wikitext text/x-wiki [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي مسجد]] [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ, شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت, بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب, جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي, خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن, جزيه جي ادائيگي سان, پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي, جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا, پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | نصيري * || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز * || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} * نوٽ: اهي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي غير مسلم قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|The [[Great Mosque of Aleppo]] was built by the [[Umayyad Caliphate|Umayyads]].]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|The [[Great Mosque of Maarrat al-Numan]] is a 12th-century [[Ayyubid]]-era mosque.]] The largest religious group in Syria is the [[Sunni Muslims]]. The majority are formed of indigenous [[Syrian]] but there is also a significant number of Sunni [[Kurds in Syria|Kurds]], [[Syrian Turkmen|Turkmen/Turkoman]], and [[Circassians in Syria|Circassians]], as well as refugees who have arrived in the country, such as [[Iraqis]] and [[Palestinians]]. Sunnis follow nearly all occupations, belong to all social groups and nearly every political party, and live in all parts of the country. All the largest cities and thirteen out of the fourteen governorates’ capitals of the country had a Sunni majority, except for the governorate and city of [[Suwayda]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> ===Arabs=== The [[Arabs]] form the largest Sunni Muslim community in the country.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that approximately 60% of the country was formed of [[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslims.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991>{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> More recently, Dr. Pierre Beckouche also said that the Arab Sunni Muslims formed 60% of the population, including 500,000 Palestinian refugees.<ref name=Pierre>{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> Some Muslim minorities in Syria have been [[Arabized]] to some degree, particularly the smaller ethnic groups (such as the [[Albanians in Syria|Albanians]], [[Bosnians]], [[Cretan Muslims]], [[Pashtuns]], [[Iranians in Syria|Persians]], etc.), but also some members of the larger minorities, such as the Kurds and Turkmen.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> ===Kurds=== {{main|Kurds in Syria}} The [[Kurds in Syria]] are the second largest ethnic group in the country (forming around 10.6% of the population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> The majority live in the northeast, bordering on [[Iraq]] and [[Turkey]]. There are also smaller Kurdish communities in central Syria, followed by [[Kobanî]] and [[Afrin, Syria|Afrin]]. In the capital of Damascus they are [[Arabized]] and do not speak [[Kurdish language|Kurdish]] very well.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Kurds formed 8.3% of the population.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> By 1979 Dr. [[Nikolaos van Dam]] claimed that the Syrian Kurds (forming 8.5% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam>{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Kurds formed 9% of the population in 1988,<ref name=Munson>{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> whilst Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that they formed 8.5% in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Kurds have increased. For example, Dr. Pierre Beckouche has said that before 2011 the Sunni Muslim Kurds formed 9-10% of the country's population.<ref name=Pierre/> ===Turkmen=== {{main|Syrian Turkmen}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|The [[Nabi Habeel Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] The [[Turkish language|Turkish]]-speaking [[Syrian Turkmen|Turkmen]] are the third largest ethnic group in the country (approximately 4% to 5% of the country's population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> They mainly live in the urban centres and countryside of the following six governorates: the [[Aleppo Governorate]], the [[Damascus Governorate]], the [[Homs Governorate]], the [[Hama Governorate]], the [[Latakia Governorate]] and the [[Quneitra Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The [[Al-Adiliyah Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population.<ref name="Ma'oz"/> According to Dr. [[Nikolaos van Dam]] the Syrian Turkmen/Turkoman (forming 3% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam/> Similarly, Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population in 1988,<ref name=Munson/> as did Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Turkmen has increased. For example, Dr. Pierre Beckouche said that before 2011 the Sunni Muslim Turkmen/Turkoman formed 4% of the country's population.<ref name=Pierre/> However, the Sunni Turkmen population is believed to be considerably higher if [[Arabized]] Turkmen are also taken into consideration (i.e. [[Arabic language|Arabic]]-speaking Turkmen who no longer speak their mother tongue), and some estimates indicate that the total Turkmen population (who are mostly Sunni) might be the second biggest group in the country, outnumbering the Kurds.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ===Circassians=== {{main|Circassians in Syria}} Most [[Circassians in Syria]] are Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> They form the fifth largest ethnic group in the country but the fourth largest Sunni Muslim community in Syria. They live mostly in three Syrian governorates: [[Hama Governorate|Hama]], [[Homs Governorate|Homs]], and [[Quneitra Governorate|Quneitra]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that less than 1% of the country was formed of Sunni Muslim Circassians.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Circassians has increased. For example, a more recent estimate suggested that Sunni Circassians formed 1.5% of Syria's population.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|سيده زينب مسجد بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته ان ۾ زينب رضي الله عنها جي قبر آهي ۽ شيعه مسلمانن لاءِ هڪ زيارتگاهه آهي. ]] ملڪ ۾ اسلام جو پهريون سڀ کان وڏو فرقو شيعه شاخ آهي؛ ان ۾ [[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] ۽ [[اثنا عشري|اثنا عشري شيعه]] شامل آهن. 2011 کان اڳ اهي هڪ وڏي اقليت ٺاهيندا هئا. انهن مسلمان فرقن ۾ مختلف نسلي گروهه پڻ شامل آهن، جن ۾: عرب، ڪرد، ترڪمان ۽ ٻيون ننڍيون برادريون شامل آهن.<ref name="Pierre" /> ===اسماعيلي=== {{main|اسماعيلي}} شيعه اسماعيلي شام ۾ شيعه اسلام جي سڀ کان وڏي شاخ ٺاهيندا آهن. شام جي آبادي جو %3 ٺاهيندا آهن. وڏي شاخ کان ورهاست ستين امام جي سڃاڻپ تي ٿي. شيعه اسماعيلي يقين رکن ٿا ته امام جعفر صادق اسماعيل کي ستين امام مقرر ڪيو. اثنا عشري شيعه جو عقيدو آهي ته امام جعفر اسماعيل جي ڀاءُ امام موسيٰ ڪاظم کي ستين امام مقرر ڪيو. فرقي جي شروعاتي تاريخ بابت تمام گهٽ ڄاڻ آهي. پر اهو نائين صدي جي آخر تائين مضبوطي سان قائم ٿي ويو. 969 کان 1171 تائين هڪ اسماعيلي خاندان فاطمي مصر ۾ خليفي طور حڪومت ڪئي. شام ۾ اسماعيلي طاقت کي مصر جي مملوڪ خاندان طرفان ختم ڪيو ويو. جڏهن اڳوڻي صليبي جنگين کي پنهنجي وفاداري ۽ عيسائيت ۾ تبديلي جي آڇ ڪئي جنهن کي نائيٽس ٽيمپلر پاران رد ڪيو ويو. <ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> اسماعيلي ٻن وڏن گروهن: مستعلي ۽ نزاري ۾ ورهايل آهن. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|The [[Sayyidah Ruqayya Mosque]] was built in 1985 and exhibits a modern version of Iranian architecture.]] According to Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch the Ismailis formed 1.5% of the country's population in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> They mainly in live in two governorates: in the [[Hama Governorate]] the Ismailis mainly live in the city of [[Salamiyah]], which is considered to be the "Ismaili capital". They also live in the city of [[Masyaf]] and in the surrounding countryside, as well as a small minority living in the city of [[Hama]]. In addition, Ismailis also live in the [[Tartus Governorate]], particularly in the town of [[Qadmus]] and its surrounding countryside and in the district and villages of [[Khawabi|Nahr al-Khawabi]].<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> ===اثنا عشري=== {{main|اثنا عشري}} Forming the smallest of the Islamic sects in Syria at 2%, the [[Twelver]] [[Shia]] play only a minor role in Syrian politics. In religious affairs, they look to Shia centers in [[Iraq]], especially [[Karbala]] and [[Najaf]], and to [[Iran]]. However, [[Iranian Revolution|Iran's 1979 Islamic Revolution]] and Syria's alliance with Iran in its war with Iraq, have elevated the prestige of Syria's Shia minority. As hundreds of Iranian tourists began to visit Damascus each week, the Shia shrine of the [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|tomb of Sayyida Zaynab]], granddaughter of Muhammad, located in Al-Ghutah outside Damascus, became a major pilgrimage destination, replacing those areas no longer accessible in Iraq. Moreover, the Syrian Shia Twelvers have close links to the [[Lebanese Shia Muslims|Shia Twelvers in Lebanon]].<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ===علوي=== {{main|Alevi}} In northern Syria there are some Kurdish and Turkmen [[Alevism|Alevi]]. The town of [[Maabatli]] in [[Afrin District|Afrin district]] is majority inhabited by Kurdish Alevis.<ref name="mobil.derstandard.at">{{Cite web |title=Angriff auf Afrin: Vertreibung vom "Berg der Kurden" |url=https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |access-date=2023-01-22 |website=DER STANDARD |language=de-AT |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917111642/https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |url-status=live }}</ref> In 2014 [[Hêvî Îbrahîm]], an Alevi, became the Prime Minister of the Kurdish-controlled [[Afrin Canton]]. Thousands of Turkmen Alevis are living in Aleppo, though many of them fled to Turkey.<ref>{{Cite web |last=odatv4.com |title=Tek suçları Alevi olmak... |url=https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |access-date=2023-01-22 |website=www.odatv4.com |language=en |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128123021/https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |url-status=dead }}</ref> ==قرآنيه== There is also a [[Quraniyoon|Quraniya]] or [[Quranist]] community within [[Syria]], whose early documentation began forming in the 19th century and followed the teachings set forth by the Indian theologian Seyyid Ahmed Khan Hindi and then spread to Syria soon afterwards via intermediary pilgrims. However, [[Quranism|Ahl al-Qur'an]] adherents precede these 19th century developments in the form of Mu'tazilites such as [[Ibrahim al-Nazzam]], who lived for some period in these environs. Contemporary adherents of the Quranist point of view in Syria include [[Muhammad Shahrur]].<ref name="jafarli">Jafarli, D. "The rise of the quranist movement in [[Egypt]] (19th to 20th ctnturies): a historical approach." Гілея: науковий вісник 126 (2017): 181-185.</ref> ==ٻيا== اهي ٽي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ===نصيري=== {{main|Alawites in Syria}} [[File:Bashar al-Assad (cropped).jpg|thumb|175px|Former Syrian President [[Bashar al-Assad]] is an [[Alawites|Alawite]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/>]] The [[Alawites]] are the second largest religious group in Syria, after the Sunni and Shi'a Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> [[Hafez al-Assad]] and his son, former President [[Bashar al-Assad]], belong to the Alawite sect.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> Alawites are divided into two main groups: traditional Alawites, who form the majority, and the minority [[Salman al-Murshid|Murshid Alawites]] (which rose from a modern schism in the Alawite sect at the beginning of the 20th century).<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that Alawites formed approximately 11.5% of the country's population.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> More recently, Dr. Pierre Beckouche said that 11% of the country's population was Alawite before 2011.<ref name=Pierre/> The CIA has estimated Alawites at 15% of the Syria's population.<ref name=":0" /> The Alawites mainly live in the [[Syrian Coastal Mountain Range]], particularly in the countryside of the [[Latakia Governorate]] and the [[Tartus Governorate]] on the western side of the mountains, and in the countryside of the [[Homs Governorate]] and [[Hama Governorate]] on their eastern side.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> They form a majority (around 60%) in [[Latakia]] and [[Tartus]]. In the [[Homs]] and [[Hama]] areas, they make up around 10% of the population in both the countryside and the cities, living in [[Talkalakh]], [[Al-Mukharram]], [[Al-Qabu, Syria|Al-Qabu]], [[Shin, Syria|Shin]], [[Al-Riqama]], the Houla plain, [[Maryamin, Homs|Maryamin]], [[Qarmas]], Al Muhani, and the areas of [[Al-Zahraa|Zahra]] and Naziha.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> ===دروز=== {{Main|دروز|}} شامي دروز برادري ملڪ ۾ ٽيون نمبر وڏو اسلامي اثر رکندڙ فرقو آهي، انهن کي روايتي طور تي مسلمان نه سمجهيو ويندو آهي. اهي شام جي آبادي جو تقريباً 4 سيڪڙو آهن.<ref>{{Cite web |last=Theodorou |first=Angelina E. |title=5 facts about Israeli Druze, a unique religious and ethnic group |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |access-date=2023-01-22 |website=Pew Research Center |date=21 March 2016 |language=en-US |archive-date=2021-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319095844/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |url-status=live }}</ref> ڊروز آبادي جو مکيه مرڪز السويدا ۾ آهي؛<ref>{{cite book|title=The Oxford Handbook of American Islam| first=Yvonne |last=Yazbeck Haddad|year=2014| isbn=9780199862634| page = 142|publisher=Oxford University Press|quote=While they appear parallel to those of normative Islam, in the Druze religion they are different in meaning and interpretation. The religion is considered distinct from the Ismaili as well as from other Muslims belief and practice... Most Druze consider themselves fully assimilated in American society and do not necessarily identify as Muslims..}}</ref> ان جي اختيار هيٺ ننڍا شهر ۽ ڳوٺ جبل الدروز ("ڊروز جو جبل") سڏجن ٿا.<ref>{{cite book|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives| first=Dona|last= J. Stewart|year=2008| isbn=9781135980795| page = 33|publisher=Routledge|quote= Most Druze do not consider themselves Muslim. Historically they faced much persecution and keep their religious beliefs secrets.}}</ref> باقي برادري بنيادي طور تي قنطره، دمشق ۽ ادلب گورنريٽ ۾ رهن ٿا. جيتوڻيڪ ايمان اصل ۾ اسماعيلي اسلام مان پيدا ٿيو، گهڻا ڊروز مسلمان طور سڃاڻپ نٿا ​​ڏين ۽ اهي اسلام جي پنجن ٿنڀن کي قبول نٿا ڪن.<ref>{{cite book|title=America & Islam: Soundbites, Suicide Bombs and the Road to Donald Trump|first=Lawrence|last= Pintak|year= 2019| isbn= 9781788315593| page =86|publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref><ref>{{cite book|title=The Templar Spirit: The Esoteric Inspiration, Rituals and Beliefs of the Knights Templar|first=Margaret|last= Jonas|year= 2011| isbn= 9781906999254| page =83|publisher=Temple Lodge Publishing|quote=[Druze] often they are not regarded as being Muslim at all, nor do all the Druze consider themselves as Muslim}}</ref><ref>{{cite web |title=Are the Druze People Arabs or Muslims? Deciphering Who They Are |url=https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |website=Arab America |access-date=13 April 2020 |language=en |date=8 August 2018 |archive-date=20 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020060455/https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|title= The Political Role of Minority Groups in the Middle East|first=Ronald|last= De McLaurin|year= 1979| isbn= 9780030525964| page =114 |publisher=Michigan University Press|quote= Theologically, one would have to conclude that the Druze are not Muslims. They do not accept the five pillars of Islam. In place of these principles the Druze have instituted the seven precepts noted above..}}</ref> ڪيترائي شامي دروز آهن جيڪي ٻاهرين ملڪن ۾ پڻ رهن ٿا، خاص طور تي لاطيني آمريڪا ۾، جيڪي گذريل سو سالن کان اتي رهي رهيا آهن. صرف وينزويلا ۾ شامي نسل جا تقريباً 5 لک ڊروز آهن.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6-7}}.</ref> ===احمديه=== {{main|احمدي}} شام ۾ احمدي تحريڪ جي تاريخ 1920 جي ڏهاڪي ۾ شروع ٿئي ٿي، جڏهن برادري جي ٻئي خليفي، مرزا بشير الدين محمود احمد، يورپ ۽ وچ اوڀر جي پنهنجي دوري جي حصي طور دمشق جو دورو ڪيو. خليفي سيد زين العابدين ولي الله شاهه ۽ جلال الدين شمس کي دمشق ۾ مشنري ڪم لاءِ موڪلڻ لاءِ مقرر ڪيو. مولوي ابو العطا جالنڌري سان گڏ، جيڪو يروشلم ۾ مشن لاءِ پهتو، ٽنهي مشنري پنهنجو وقت وچ اوڀر جي وڏن شهرن ۽ شهرن ۾ احمدي تعليمات کي پکيڙڻ ۾ گذاريو، جن ۾ حيفا، بيروت ۽ قاهره شامل آهن.<ref name="Khan134">{{cite book|last=Khan|first=Adil Hussain|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|url=https://books.google.com/books?id=C2DxBwAAQBAJ&pg=PA134|year=2015|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-01529-7|page=134}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} *[[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] * [[شروعاتي اسلامي فتحون]] * ليونٽ جون مسلمان فتحون * [[شام ۾ مسجدن جي فهرست]] * وچ اوڀر ۾ اسلام * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] rzp09132reolt4jbwonmospsp7bpuv7 388273 388159 2026-06-24T08:50:43Z Ibne maryam 17680 /* */ 388273 wikitext text/x-wiki [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي مسجد]] ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ, شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت, بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب, جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي, خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن, جزيه جي ادائيگي سان, پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي, جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا, پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | نصيري * || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز * || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} * نوٽ: اهي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي غير مسلم قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|The [[Great Mosque of Aleppo]] was built by the [[Umayyad Caliphate|Umayyads]].]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|The [[Great Mosque of Maarrat al-Numan]] is a 12th-century [[Ayyubid]]-era mosque.]] The largest religious group in Syria is the [[Sunni Muslims]]. The majority are formed of indigenous [[Syrian]] but there is also a significant number of Sunni [[Kurds in Syria|Kurds]], [[Syrian Turkmen|Turkmen/Turkoman]], and [[Circassians in Syria|Circassians]], as well as refugees who have arrived in the country, such as [[Iraqis]] and [[Palestinians]]. Sunnis follow nearly all occupations, belong to all social groups and nearly every political party, and live in all parts of the country. All the largest cities and thirteen out of the fourteen governorates’ capitals of the country had a Sunni majority, except for the governorate and city of [[Suwayda]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> ===Arabs=== The [[Arabs]] form the largest Sunni Muslim community in the country.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that approximately 60% of the country was formed of [[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslims.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991>{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> More recently, Dr. Pierre Beckouche also said that the Arab Sunni Muslims formed 60% of the population, including 500,000 Palestinian refugees.<ref name=Pierre>{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> Some Muslim minorities in Syria have been [[Arabized]] to some degree, particularly the smaller ethnic groups (such as the [[Albanians in Syria|Albanians]], [[Bosnians]], [[Cretan Muslims]], [[Pashtuns]], [[Iranians in Syria|Persians]], etc.), but also some members of the larger minorities, such as the Kurds and Turkmen.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> ===Kurds=== {{main|Kurds in Syria}} The [[Kurds in Syria]] are the second largest ethnic group in the country (forming around 10.6% of the population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> The majority live in the northeast, bordering on [[Iraq]] and [[Turkey]]. There are also smaller Kurdish communities in central Syria, followed by [[Kobanî]] and [[Afrin, Syria|Afrin]]. In the capital of Damascus they are [[Arabized]] and do not speak [[Kurdish language|Kurdish]] very well.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Kurds formed 8.3% of the population.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> By 1979 Dr. [[Nikolaos van Dam]] claimed that the Syrian Kurds (forming 8.5% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam>{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Kurds formed 9% of the population in 1988,<ref name=Munson>{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> whilst Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that they formed 8.5% in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Kurds have increased. For example, Dr. Pierre Beckouche has said that before 2011 the Sunni Muslim Kurds formed 9-10% of the country's population.<ref name=Pierre/> ===Turkmen=== {{main|Syrian Turkmen}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|The [[Nabi Habeel Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] The [[Turkish language|Turkish]]-speaking [[Syrian Turkmen|Turkmen]] are the third largest ethnic group in the country (approximately 4% to 5% of the country's population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> They mainly live in the urban centres and countryside of the following six governorates: the [[Aleppo Governorate]], the [[Damascus Governorate]], the [[Homs Governorate]], the [[Hama Governorate]], the [[Latakia Governorate]] and the [[Quneitra Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The [[Al-Adiliyah Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population.<ref name="Ma'oz"/> According to Dr. [[Nikolaos van Dam]] the Syrian Turkmen/Turkoman (forming 3% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam/> Similarly, Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population in 1988,<ref name=Munson/> as did Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Turkmen has increased. For example, Dr. Pierre Beckouche said that before 2011 the Sunni Muslim Turkmen/Turkoman formed 4% of the country's population.<ref name=Pierre/> However, the Sunni Turkmen population is believed to be considerably higher if [[Arabized]] Turkmen are also taken into consideration (i.e. [[Arabic language|Arabic]]-speaking Turkmen who no longer speak their mother tongue), and some estimates indicate that the total Turkmen population (who are mostly Sunni) might be the second biggest group in the country, outnumbering the Kurds.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ===Circassians=== {{main|Circassians in Syria}} Most [[Circassians in Syria]] are Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> They form the fifth largest ethnic group in the country but the fourth largest Sunni Muslim community in Syria. They live mostly in three Syrian governorates: [[Hama Governorate|Hama]], [[Homs Governorate|Homs]], and [[Quneitra Governorate|Quneitra]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that less than 1% of the country was formed of Sunni Muslim Circassians.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Circassians has increased. For example, a more recent estimate suggested that Sunni Circassians formed 1.5% of Syria's population.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|سيده زينب مسجد بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته ان ۾ زينب رضي الله عنها جي قبر آهي ۽ شيعه مسلمانن لاءِ هڪ زيارتگاهه آهي. ]] ملڪ ۾ اسلام جو پهريون سڀ کان وڏو فرقو شيعه شاخ آهي؛ ان ۾ [[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] ۽ [[اثنا عشري|اثنا عشري شيعه]] شامل آهن. 2011 کان اڳ اهي هڪ وڏي اقليت ٺاهيندا هئا. انهن مسلمان فرقن ۾ مختلف نسلي گروهه پڻ شامل آهن، جن ۾: عرب، ڪرد، ترڪمان ۽ ٻيون ننڍيون برادريون شامل آهن.<ref name="Pierre" /> ===اسماعيلي=== {{main|اسماعيلي}} شيعه اسماعيلي شام ۾ شيعه اسلام جي سڀ کان وڏي شاخ ٺاهيندا آهن. شام جي آبادي جو %3 ٺاهيندا آهن. وڏي شاخ کان ورهاست ستين امام جي سڃاڻپ تي ٿي. شيعه اسماعيلي يقين رکن ٿا ته امام جعفر صادق اسماعيل کي ستين امام مقرر ڪيو. اثنا عشري شيعه جو عقيدو آهي ته امام جعفر اسماعيل جي ڀاءُ امام موسيٰ ڪاظم کي ستين امام مقرر ڪيو. فرقي جي شروعاتي تاريخ بابت تمام گهٽ ڄاڻ آهي. پر اهو نائين صدي جي آخر تائين مضبوطي سان قائم ٿي ويو. 969 کان 1171 تائين هڪ اسماعيلي خاندان فاطمي مصر ۾ خليفي طور حڪومت ڪئي. شام ۾ اسماعيلي طاقت کي مصر جي مملوڪ خاندان طرفان ختم ڪيو ويو. جڏهن اڳوڻي صليبي جنگين کي پنهنجي وفاداري ۽ عيسائيت ۾ تبديلي جي آڇ ڪئي جنهن کي نائيٽس ٽيمپلر پاران رد ڪيو ويو. <ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> اسماعيلي ٻن وڏن گروهن: مستعلي ۽ نزاري ۾ ورهايل آهن. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|The [[Sayyidah Ruqayya Mosque]] was built in 1985 and exhibits a modern version of Iranian architecture.]] According to Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch the Ismailis formed 1.5% of the country's population in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> They mainly in live in two governorates: in the [[Hama Governorate]] the Ismailis mainly live in the city of [[Salamiyah]], which is considered to be the "Ismaili capital". They also live in the city of [[Masyaf]] and in the surrounding countryside, as well as a small minority living in the city of [[Hama]]. In addition, Ismailis also live in the [[Tartus Governorate]], particularly in the town of [[Qadmus]] and its surrounding countryside and in the district and villages of [[Khawabi|Nahr al-Khawabi]].<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> ===اثنا عشري=== {{main|اثنا عشري}} Forming the smallest of the Islamic sects in Syria at 2%, the [[Twelver]] [[Shia]] play only a minor role in Syrian politics. In religious affairs, they look to Shia centers in [[Iraq]], especially [[Karbala]] and [[Najaf]], and to [[Iran]]. However, [[Iranian Revolution|Iran's 1979 Islamic Revolution]] and Syria's alliance with Iran in its war with Iraq, have elevated the prestige of Syria's Shia minority. As hundreds of Iranian tourists began to visit Damascus each week, the Shia shrine of the [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|tomb of Sayyida Zaynab]], granddaughter of Muhammad, located in Al-Ghutah outside Damascus, became a major pilgrimage destination, replacing those areas no longer accessible in Iraq. Moreover, the Syrian Shia Twelvers have close links to the [[Lebanese Shia Muslims|Shia Twelvers in Lebanon]].<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ===علوي=== {{main|Alevi}} In northern Syria there are some Kurdish and Turkmen [[Alevism|Alevi]]. The town of [[Maabatli]] in [[Afrin District|Afrin district]] is majority inhabited by Kurdish Alevis.<ref name="mobil.derstandard.at">{{Cite web |title=Angriff auf Afrin: Vertreibung vom "Berg der Kurden" |url=https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |access-date=2023-01-22 |website=DER STANDARD |language=de-AT |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917111642/https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |url-status=live }}</ref> In 2014 [[Hêvî Îbrahîm]], an Alevi, became the Prime Minister of the Kurdish-controlled [[Afrin Canton]]. Thousands of Turkmen Alevis are living in Aleppo, though many of them fled to Turkey.<ref>{{Cite web |last=odatv4.com |title=Tek suçları Alevi olmak... |url=https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |access-date=2023-01-22 |website=www.odatv4.com |language=en |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128123021/https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |url-status=dead }}</ref> ==قرآنيه== There is also a [[Quraniyoon|Quraniya]] or [[Quranist]] community within [[Syria]], whose early documentation began forming in the 19th century and followed the teachings set forth by the Indian theologian Seyyid Ahmed Khan Hindi and then spread to Syria soon afterwards via intermediary pilgrims. However, [[Quranism|Ahl al-Qur'an]] adherents precede these 19th century developments in the form of Mu'tazilites such as [[Ibrahim al-Nazzam]], who lived for some period in these environs. Contemporary adherents of the Quranist point of view in Syria include [[Muhammad Shahrur]].<ref name="jafarli">Jafarli, D. "The rise of the quranist movement in [[Egypt]] (19th to 20th ctnturies): a historical approach." Гілея: науковий вісник 126 (2017): 181-185.</ref> ==ٻيا== اهي ٽي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ===نصيري=== {{main|Alawites in Syria}} [[File:Bashar al-Assad (cropped).jpg|thumb|175px|Former Syrian President [[Bashar al-Assad]] is an [[Alawites|Alawite]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/>]] The [[Alawites]] are the second largest religious group in Syria, after the Sunni and Shi'a Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> [[Hafez al-Assad]] and his son, former President [[Bashar al-Assad]], belong to the Alawite sect.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> Alawites are divided into two main groups: traditional Alawites, who form the majority, and the minority [[Salman al-Murshid|Murshid Alawites]] (which rose from a modern schism in the Alawite sect at the beginning of the 20th century).<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that Alawites formed approximately 11.5% of the country's population.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> More recently, Dr. Pierre Beckouche said that 11% of the country's population was Alawite before 2011.<ref name=Pierre/> The CIA has estimated Alawites at 15% of the Syria's population.<ref name=":0" /> The Alawites mainly live in the [[Syrian Coastal Mountain Range]], particularly in the countryside of the [[Latakia Governorate]] and the [[Tartus Governorate]] on the western side of the mountains, and in the countryside of the [[Homs Governorate]] and [[Hama Governorate]] on their eastern side.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> They form a majority (around 60%) in [[Latakia]] and [[Tartus]]. In the [[Homs]] and [[Hama]] areas, they make up around 10% of the population in both the countryside and the cities, living in [[Talkalakh]], [[Al-Mukharram]], [[Al-Qabu, Syria|Al-Qabu]], [[Shin, Syria|Shin]], [[Al-Riqama]], the Houla plain, [[Maryamin, Homs|Maryamin]], [[Qarmas]], Al Muhani, and the areas of [[Al-Zahraa|Zahra]] and Naziha.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> ===دروز=== {{Main|دروز|}} شامي دروز برادري ملڪ ۾ ٽيون نمبر وڏو اسلامي اثر رکندڙ فرقو آهي، انهن کي روايتي طور تي مسلمان نه سمجهيو ويندو آهي. اهي شام جي آبادي جو تقريباً 4 سيڪڙو آهن.<ref>{{Cite web |last=Theodorou |first=Angelina E. |title=5 facts about Israeli Druze, a unique religious and ethnic group |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |access-date=2023-01-22 |website=Pew Research Center |date=21 March 2016 |language=en-US |archive-date=2021-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319095844/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |url-status=live }}</ref> ڊروز آبادي جو مکيه مرڪز السويدا ۾ آهي؛<ref>{{cite book|title=The Oxford Handbook of American Islam| first=Yvonne |last=Yazbeck Haddad|year=2014| isbn=9780199862634| page = 142|publisher=Oxford University Press|quote=While they appear parallel to those of normative Islam, in the Druze religion they are different in meaning and interpretation. The religion is considered distinct from the Ismaili as well as from other Muslims belief and practice... Most Druze consider themselves fully assimilated in American society and do not necessarily identify as Muslims..}}</ref> ان جي اختيار هيٺ ننڍا شهر ۽ ڳوٺ جبل الدروز ("ڊروز جو جبل") سڏجن ٿا.<ref>{{cite book|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives| first=Dona|last= J. Stewart|year=2008| isbn=9781135980795| page = 33|publisher=Routledge|quote= Most Druze do not consider themselves Muslim. Historically they faced much persecution and keep their religious beliefs secrets.}}</ref> باقي برادري بنيادي طور تي قنطره، دمشق ۽ ادلب گورنريٽ ۾ رهن ٿا. جيتوڻيڪ ايمان اصل ۾ اسماعيلي اسلام مان پيدا ٿيو، گهڻا ڊروز مسلمان طور سڃاڻپ نٿا ​​ڏين ۽ اهي اسلام جي پنجن ٿنڀن کي قبول نٿا ڪن.<ref>{{cite book|title=America & Islam: Soundbites, Suicide Bombs and the Road to Donald Trump|first=Lawrence|last= Pintak|year= 2019| isbn= 9781788315593| page =86|publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref><ref>{{cite book|title=The Templar Spirit: The Esoteric Inspiration, Rituals and Beliefs of the Knights Templar|first=Margaret|last= Jonas|year= 2011| isbn= 9781906999254| page =83|publisher=Temple Lodge Publishing|quote=[Druze] often they are not regarded as being Muslim at all, nor do all the Druze consider themselves as Muslim}}</ref><ref>{{cite web |title=Are the Druze People Arabs or Muslims? Deciphering Who They Are |url=https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |website=Arab America |access-date=13 April 2020 |language=en |date=8 August 2018 |archive-date=20 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020060455/https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|title= The Political Role of Minority Groups in the Middle East|first=Ronald|last= De McLaurin|year= 1979| isbn= 9780030525964| page =114 |publisher=Michigan University Press|quote= Theologically, one would have to conclude that the Druze are not Muslims. They do not accept the five pillars of Islam. In place of these principles the Druze have instituted the seven precepts noted above..}}</ref> ڪيترائي شامي دروز آهن جيڪي ٻاهرين ملڪن ۾ پڻ رهن ٿا، خاص طور تي لاطيني آمريڪا ۾، جيڪي گذريل سو سالن کان اتي رهي رهيا آهن. صرف وينزويلا ۾ شامي نسل جا تقريباً 5 لک ڊروز آهن.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6-7}}.</ref> ===احمديه=== {{main|احمدي}} شام ۾ احمدي تحريڪ جي تاريخ 1920 جي ڏهاڪي ۾ شروع ٿئي ٿي، جڏهن برادري جي ٻئي خليفي، مرزا بشير الدين محمود احمد، يورپ ۽ وچ اوڀر جي پنهنجي دوري جي حصي طور دمشق جو دورو ڪيو. خليفي سيد زين العابدين ولي الله شاهه ۽ جلال الدين شمس کي دمشق ۾ مشنري ڪم لاءِ موڪلڻ لاءِ مقرر ڪيو. مولوي ابو العطا جالنڌري سان گڏ، جيڪو يروشلم ۾ مشن لاءِ پهتو، ٽنهي مشنري پنهنجو وقت وچ اوڀر جي وڏن شهرن ۽ شهرن ۾ احمدي تعليمات کي پکيڙڻ ۾ گذاريو، جن ۾ حيفا، بيروت ۽ قاهره شامل آهن.<ref name="Khan134">{{cite book|last=Khan|first=Adil Hussain|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|url=https://books.google.com/books?id=C2DxBwAAQBAJ&pg=PA134|year=2015|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-01529-7|page=134}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} *[[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] * [[شروعاتي اسلامي فتحون]] * ليونٽ جون مسلمان فتحون * [[شام ۾ مسجدن جي فهرست]] * وچ اوڀر ۾ اسلام * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] 3kmxi9ozjhsw3omllfv7sm6w4h4dx3f 388274 388273 2026-06-24T08:53:05Z Ibne maryam 17680 /* تاريخ */ 388274 wikitext text/x-wiki [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي مسجد]] ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ، شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت، بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب، جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي، خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن، جزيه جي ادائيگي سان، پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي جامع مسجد]] اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي، جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا، پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | نصيري * || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز * || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} * نوٽ: اهي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي غير مسلم قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|The [[Great Mosque of Aleppo]] was built by the [[Umayyad Caliphate|Umayyads]].]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|The [[Great Mosque of Maarrat al-Numan]] is a 12th-century [[Ayyubid]]-era mosque.]] The largest religious group in Syria is the [[Sunni Muslims]]. The majority are formed of indigenous [[Syrian]] but there is also a significant number of Sunni [[Kurds in Syria|Kurds]], [[Syrian Turkmen|Turkmen/Turkoman]], and [[Circassians in Syria|Circassians]], as well as refugees who have arrived in the country, such as [[Iraqis]] and [[Palestinians]]. Sunnis follow nearly all occupations, belong to all social groups and nearly every political party, and live in all parts of the country. All the largest cities and thirteen out of the fourteen governorates’ capitals of the country had a Sunni majority, except for the governorate and city of [[Suwayda]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> ===Arabs=== The [[Arabs]] form the largest Sunni Muslim community in the country.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that approximately 60% of the country was formed of [[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslims.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991>{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> More recently, Dr. Pierre Beckouche also said that the Arab Sunni Muslims formed 60% of the population, including 500,000 Palestinian refugees.<ref name=Pierre>{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> Some Muslim minorities in Syria have been [[Arabized]] to some degree, particularly the smaller ethnic groups (such as the [[Albanians in Syria|Albanians]], [[Bosnians]], [[Cretan Muslims]], [[Pashtuns]], [[Iranians in Syria|Persians]], etc.), but also some members of the larger minorities, such as the Kurds and Turkmen.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> ===Kurds=== {{main|Kurds in Syria}} The [[Kurds in Syria]] are the second largest ethnic group in the country (forming around 10.6% of the population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> The majority live in the northeast, bordering on [[Iraq]] and [[Turkey]]. There are also smaller Kurdish communities in central Syria, followed by [[Kobanî]] and [[Afrin, Syria|Afrin]]. In the capital of Damascus they are [[Arabized]] and do not speak [[Kurdish language|Kurdish]] very well.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Kurds formed 8.3% of the population.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> By 1979 Dr. [[Nikolaos van Dam]] claimed that the Syrian Kurds (forming 8.5% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam>{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Kurds formed 9% of the population in 1988,<ref name=Munson>{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> whilst Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that they formed 8.5% in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Kurds have increased. For example, Dr. Pierre Beckouche has said that before 2011 the Sunni Muslim Kurds formed 9-10% of the country's population.<ref name=Pierre/> ===Turkmen=== {{main|Syrian Turkmen}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|The [[Nabi Habeel Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] The [[Turkish language|Turkish]]-speaking [[Syrian Turkmen|Turkmen]] are the third largest ethnic group in the country (approximately 4% to 5% of the country's population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> They mainly live in the urban centres and countryside of the following six governorates: the [[Aleppo Governorate]], the [[Damascus Governorate]], the [[Homs Governorate]], the [[Hama Governorate]], the [[Latakia Governorate]] and the [[Quneitra Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The [[Al-Adiliyah Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population.<ref name="Ma'oz"/> According to Dr. [[Nikolaos van Dam]] the Syrian Turkmen/Turkoman (forming 3% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam/> Similarly, Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population in 1988,<ref name=Munson/> as did Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Turkmen has increased. For example, Dr. Pierre Beckouche said that before 2011 the Sunni Muslim Turkmen/Turkoman formed 4% of the country's population.<ref name=Pierre/> However, the Sunni Turkmen population is believed to be considerably higher if [[Arabized]] Turkmen are also taken into consideration (i.e. [[Arabic language|Arabic]]-speaking Turkmen who no longer speak their mother tongue), and some estimates indicate that the total Turkmen population (who are mostly Sunni) might be the second biggest group in the country, outnumbering the Kurds.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ===Circassians=== {{main|Circassians in Syria}} Most [[Circassians in Syria]] are Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> They form the fifth largest ethnic group in the country but the fourth largest Sunni Muslim community in Syria. They live mostly in three Syrian governorates: [[Hama Governorate|Hama]], [[Homs Governorate|Homs]], and [[Quneitra Governorate|Quneitra]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that less than 1% of the country was formed of Sunni Muslim Circassians.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Circassians has increased. For example, a more recent estimate suggested that Sunni Circassians formed 1.5% of Syria's population.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|سيده زينب مسجد بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته ان ۾ زينب رضي الله عنها جي قبر آهي ۽ شيعه مسلمانن لاءِ هڪ زيارتگاهه آهي. ]] ملڪ ۾ اسلام جو پهريون سڀ کان وڏو فرقو شيعه شاخ آهي؛ ان ۾ [[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] ۽ [[اثنا عشري|اثنا عشري شيعه]] شامل آهن. 2011 کان اڳ اهي هڪ وڏي اقليت ٺاهيندا هئا. انهن مسلمان فرقن ۾ مختلف نسلي گروهه پڻ شامل آهن، جن ۾: عرب، ڪرد، ترڪمان ۽ ٻيون ننڍيون برادريون شامل آهن.<ref name="Pierre" /> ===اسماعيلي=== {{main|اسماعيلي}} شيعه اسماعيلي شام ۾ شيعه اسلام جي سڀ کان وڏي شاخ ٺاهيندا آهن. شام جي آبادي جو %3 ٺاهيندا آهن. وڏي شاخ کان ورهاست ستين امام جي سڃاڻپ تي ٿي. شيعه اسماعيلي يقين رکن ٿا ته امام جعفر صادق اسماعيل کي ستين امام مقرر ڪيو. اثنا عشري شيعه جو عقيدو آهي ته امام جعفر اسماعيل جي ڀاءُ امام موسيٰ ڪاظم کي ستين امام مقرر ڪيو. فرقي جي شروعاتي تاريخ بابت تمام گهٽ ڄاڻ آهي. پر اهو نائين صدي جي آخر تائين مضبوطي سان قائم ٿي ويو. 969 کان 1171 تائين هڪ اسماعيلي خاندان فاطمي مصر ۾ خليفي طور حڪومت ڪئي. شام ۾ اسماعيلي طاقت کي مصر جي مملوڪ خاندان طرفان ختم ڪيو ويو. جڏهن اڳوڻي صليبي جنگين کي پنهنجي وفاداري ۽ عيسائيت ۾ تبديلي جي آڇ ڪئي جنهن کي نائيٽس ٽيمپلر پاران رد ڪيو ويو. <ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> اسماعيلي ٻن وڏن گروهن: مستعلي ۽ نزاري ۾ ورهايل آهن. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|The [[Sayyidah Ruqayya Mosque]] was built in 1985 and exhibits a modern version of Iranian architecture.]] According to Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch the Ismailis formed 1.5% of the country's population in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> They mainly in live in two governorates: in the [[Hama Governorate]] the Ismailis mainly live in the city of [[Salamiyah]], which is considered to be the "Ismaili capital". They also live in the city of [[Masyaf]] and in the surrounding countryside, as well as a small minority living in the city of [[Hama]]. In addition, Ismailis also live in the [[Tartus Governorate]], particularly in the town of [[Qadmus]] and its surrounding countryside and in the district and villages of [[Khawabi|Nahr al-Khawabi]].<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> ===اثنا عشري=== {{main|اثنا عشري}} Forming the smallest of the Islamic sects in Syria at 2%, the [[Twelver]] [[Shia]] play only a minor role in Syrian politics. In religious affairs, they look to Shia centers in [[Iraq]], especially [[Karbala]] and [[Najaf]], and to [[Iran]]. However, [[Iranian Revolution|Iran's 1979 Islamic Revolution]] and Syria's alliance with Iran in its war with Iraq, have elevated the prestige of Syria's Shia minority. As hundreds of Iranian tourists began to visit Damascus each week, the Shia shrine of the [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|tomb of Sayyida Zaynab]], granddaughter of Muhammad, located in Al-Ghutah outside Damascus, became a major pilgrimage destination, replacing those areas no longer accessible in Iraq. Moreover, the Syrian Shia Twelvers have close links to the [[Lebanese Shia Muslims|Shia Twelvers in Lebanon]].<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ===علوي=== {{main|Alevi}} In northern Syria there are some Kurdish and Turkmen [[Alevism|Alevi]]. The town of [[Maabatli]] in [[Afrin District|Afrin district]] is majority inhabited by Kurdish Alevis.<ref name="mobil.derstandard.at">{{Cite web |title=Angriff auf Afrin: Vertreibung vom "Berg der Kurden" |url=https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |access-date=2023-01-22 |website=DER STANDARD |language=de-AT |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917111642/https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |url-status=live }}</ref> In 2014 [[Hêvî Îbrahîm]], an Alevi, became the Prime Minister of the Kurdish-controlled [[Afrin Canton]]. Thousands of Turkmen Alevis are living in Aleppo, though many of them fled to Turkey.<ref>{{Cite web |last=odatv4.com |title=Tek suçları Alevi olmak... |url=https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |access-date=2023-01-22 |website=www.odatv4.com |language=en |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128123021/https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |url-status=dead }}</ref> ==قرآنيه== There is also a [[Quraniyoon|Quraniya]] or [[Quranist]] community within [[Syria]], whose early documentation began forming in the 19th century and followed the teachings set forth by the Indian theologian Seyyid Ahmed Khan Hindi and then spread to Syria soon afterwards via intermediary pilgrims. However, [[Quranism|Ahl al-Qur'an]] adherents precede these 19th century developments in the form of Mu'tazilites such as [[Ibrahim al-Nazzam]], who lived for some period in these environs. Contemporary adherents of the Quranist point of view in Syria include [[Muhammad Shahrur]].<ref name="jafarli">Jafarli, D. "The rise of the quranist movement in [[Egypt]] (19th to 20th ctnturies): a historical approach." Гілея: науковий вісник 126 (2017): 181-185.</ref> ==ٻيا== اهي ٽي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ===نصيري=== {{main|Alawites in Syria}} [[File:Bashar al-Assad (cropped).jpg|thumb|175px|Former Syrian President [[Bashar al-Assad]] is an [[Alawites|Alawite]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/>]] The [[Alawites]] are the second largest religious group in Syria, after the Sunni and Shi'a Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> [[Hafez al-Assad]] and his son, former President [[Bashar al-Assad]], belong to the Alawite sect.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> Alawites are divided into two main groups: traditional Alawites, who form the majority, and the minority [[Salman al-Murshid|Murshid Alawites]] (which rose from a modern schism in the Alawite sect at the beginning of the 20th century).<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that Alawites formed approximately 11.5% of the country's population.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> More recently, Dr. Pierre Beckouche said that 11% of the country's population was Alawite before 2011.<ref name=Pierre/> The CIA has estimated Alawites at 15% of the Syria's population.<ref name=":0" /> The Alawites mainly live in the [[Syrian Coastal Mountain Range]], particularly in the countryside of the [[Latakia Governorate]] and the [[Tartus Governorate]] on the western side of the mountains, and in the countryside of the [[Homs Governorate]] and [[Hama Governorate]] on their eastern side.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> They form a majority (around 60%) in [[Latakia]] and [[Tartus]]. In the [[Homs]] and [[Hama]] areas, they make up around 10% of the population in both the countryside and the cities, living in [[Talkalakh]], [[Al-Mukharram]], [[Al-Qabu, Syria|Al-Qabu]], [[Shin, Syria|Shin]], [[Al-Riqama]], the Houla plain, [[Maryamin, Homs|Maryamin]], [[Qarmas]], Al Muhani, and the areas of [[Al-Zahraa|Zahra]] and Naziha.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> ===دروز=== {{Main|دروز|}} شامي دروز برادري ملڪ ۾ ٽيون نمبر وڏو اسلامي اثر رکندڙ فرقو آهي، انهن کي روايتي طور تي مسلمان نه سمجهيو ويندو آهي. اهي شام جي آبادي جو تقريباً 4 سيڪڙو آهن.<ref>{{Cite web |last=Theodorou |first=Angelina E. |title=5 facts about Israeli Druze, a unique religious and ethnic group |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |access-date=2023-01-22 |website=Pew Research Center |date=21 March 2016 |language=en-US |archive-date=2021-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319095844/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |url-status=live }}</ref> ڊروز آبادي جو مکيه مرڪز السويدا ۾ آهي؛<ref>{{cite book|title=The Oxford Handbook of American Islam| first=Yvonne |last=Yazbeck Haddad|year=2014| isbn=9780199862634| page = 142|publisher=Oxford University Press|quote=While they appear parallel to those of normative Islam, in the Druze religion they are different in meaning and interpretation. The religion is considered distinct from the Ismaili as well as from other Muslims belief and practice... Most Druze consider themselves fully assimilated in American society and do not necessarily identify as Muslims..}}</ref> ان جي اختيار هيٺ ننڍا شهر ۽ ڳوٺ جبل الدروز ("ڊروز جو جبل") سڏجن ٿا.<ref>{{cite book|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives| first=Dona|last= J. Stewart|year=2008| isbn=9781135980795| page = 33|publisher=Routledge|quote= Most Druze do not consider themselves Muslim. Historically they faced much persecution and keep their religious beliefs secrets.}}</ref> باقي برادري بنيادي طور تي قنطره، دمشق ۽ ادلب گورنريٽ ۾ رهن ٿا. جيتوڻيڪ ايمان اصل ۾ اسماعيلي اسلام مان پيدا ٿيو، گهڻا ڊروز مسلمان طور سڃاڻپ نٿا ​​ڏين ۽ اهي اسلام جي پنجن ٿنڀن کي قبول نٿا ڪن.<ref>{{cite book|title=America & Islam: Soundbites, Suicide Bombs and the Road to Donald Trump|first=Lawrence|last= Pintak|year= 2019| isbn= 9781788315593| page =86|publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref><ref>{{cite book|title=The Templar Spirit: The Esoteric Inspiration, Rituals and Beliefs of the Knights Templar|first=Margaret|last= Jonas|year= 2011| isbn= 9781906999254| page =83|publisher=Temple Lodge Publishing|quote=[Druze] often they are not regarded as being Muslim at all, nor do all the Druze consider themselves as Muslim}}</ref><ref>{{cite web |title=Are the Druze People Arabs or Muslims? Deciphering Who They Are |url=https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |website=Arab America |access-date=13 April 2020 |language=en |date=8 August 2018 |archive-date=20 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020060455/https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|title= The Political Role of Minority Groups in the Middle East|first=Ronald|last= De McLaurin|year= 1979| isbn= 9780030525964| page =114 |publisher=Michigan University Press|quote= Theologically, one would have to conclude that the Druze are not Muslims. They do not accept the five pillars of Islam. In place of these principles the Druze have instituted the seven precepts noted above..}}</ref> ڪيترائي شامي دروز آهن جيڪي ٻاهرين ملڪن ۾ پڻ رهن ٿا، خاص طور تي لاطيني آمريڪا ۾، جيڪي گذريل سو سالن کان اتي رهي رهيا آهن. صرف وينزويلا ۾ شامي نسل جا تقريباً 5 لک ڊروز آهن.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6-7}}.</ref> ===احمديه=== {{main|احمدي}} شام ۾ احمدي تحريڪ جي تاريخ 1920 جي ڏهاڪي ۾ شروع ٿئي ٿي، جڏهن برادري جي ٻئي خليفي، مرزا بشير الدين محمود احمد، يورپ ۽ وچ اوڀر جي پنهنجي دوري جي حصي طور دمشق جو دورو ڪيو. خليفي سيد زين العابدين ولي الله شاهه ۽ جلال الدين شمس کي دمشق ۾ مشنري ڪم لاءِ موڪلڻ لاءِ مقرر ڪيو. مولوي ابو العطا جالنڌري سان گڏ، جيڪو يروشلم ۾ مشن لاءِ پهتو، ٽنهي مشنري پنهنجو وقت وچ اوڀر جي وڏن شهرن ۽ شهرن ۾ احمدي تعليمات کي پکيڙڻ ۾ گذاريو، جن ۾ حيفا، بيروت ۽ قاهره شامل آهن.<ref name="Khan134">{{cite book|last=Khan|first=Adil Hussain|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|url=https://books.google.com/books?id=C2DxBwAAQBAJ&pg=PA134|year=2015|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-01529-7|page=134}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} *[[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] * [[شروعاتي اسلامي فتحون]] * ليونٽ جون مسلمان فتحون * [[شام ۾ مسجدن جي فهرست]] * وچ اوڀر ۾ اسلام * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] oq2cl1twneqn0xkhy6ppa69sahxlxcv 388275 388274 2026-06-24T08:53:53Z Ibne maryam 17680 /* */ 388275 wikitext text/x-wiki [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ، شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت، بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب، جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي، خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن، جزيه جي ادائيگي سان، پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي جامع مسجد]] اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي، جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا، پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | نصيري * || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز * || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} * نوٽ: اهي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي غير مسلم قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|The [[Great Mosque of Aleppo]] was built by the [[Umayyad Caliphate|Umayyads]].]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|The [[Great Mosque of Maarrat al-Numan]] is a 12th-century [[Ayyubid]]-era mosque.]] The largest religious group in Syria is the [[Sunni Muslims]]. The majority are formed of indigenous [[Syrian]] but there is also a significant number of Sunni [[Kurds in Syria|Kurds]], [[Syrian Turkmen|Turkmen/Turkoman]], and [[Circassians in Syria|Circassians]], as well as refugees who have arrived in the country, such as [[Iraqis]] and [[Palestinians]]. Sunnis follow nearly all occupations, belong to all social groups and nearly every political party, and live in all parts of the country. All the largest cities and thirteen out of the fourteen governorates’ capitals of the country had a Sunni majority, except for the governorate and city of [[Suwayda]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> ===Arabs=== The [[Arabs]] form the largest Sunni Muslim community in the country.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that approximately 60% of the country was formed of [[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslims.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991>{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> More recently, Dr. Pierre Beckouche also said that the Arab Sunni Muslims formed 60% of the population, including 500,000 Palestinian refugees.<ref name=Pierre>{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> Some Muslim minorities in Syria have been [[Arabized]] to some degree, particularly the smaller ethnic groups (such as the [[Albanians in Syria|Albanians]], [[Bosnians]], [[Cretan Muslims]], [[Pashtuns]], [[Iranians in Syria|Persians]], etc.), but also some members of the larger minorities, such as the Kurds and Turkmen.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> ===Kurds=== {{main|Kurds in Syria}} The [[Kurds in Syria]] are the second largest ethnic group in the country (forming around 10.6% of the population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> The majority live in the northeast, bordering on [[Iraq]] and [[Turkey]]. There are also smaller Kurdish communities in central Syria, followed by [[Kobanî]] and [[Afrin, Syria|Afrin]]. In the capital of Damascus they are [[Arabized]] and do not speak [[Kurdish language|Kurdish]] very well.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Kurds formed 8.3% of the population.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> By 1979 Dr. [[Nikolaos van Dam]] claimed that the Syrian Kurds (forming 8.5% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam>{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Kurds formed 9% of the population in 1988,<ref name=Munson>{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> whilst Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that they formed 8.5% in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Kurds have increased. For example, Dr. Pierre Beckouche has said that before 2011 the Sunni Muslim Kurds formed 9-10% of the country's population.<ref name=Pierre/> ===Turkmen=== {{main|Syrian Turkmen}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|The [[Nabi Habeel Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] The [[Turkish language|Turkish]]-speaking [[Syrian Turkmen|Turkmen]] are the third largest ethnic group in the country (approximately 4% to 5% of the country's population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> They mainly live in the urban centres and countryside of the following six governorates: the [[Aleppo Governorate]], the [[Damascus Governorate]], the [[Homs Governorate]], the [[Hama Governorate]], the [[Latakia Governorate]] and the [[Quneitra Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The [[Al-Adiliyah Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population.<ref name="Ma'oz"/> According to Dr. [[Nikolaos van Dam]] the Syrian Turkmen/Turkoman (forming 3% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam/> Similarly, Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population in 1988,<ref name=Munson/> as did Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Turkmen has increased. For example, Dr. Pierre Beckouche said that before 2011 the Sunni Muslim Turkmen/Turkoman formed 4% of the country's population.<ref name=Pierre/> However, the Sunni Turkmen population is believed to be considerably higher if [[Arabized]] Turkmen are also taken into consideration (i.e. [[Arabic language|Arabic]]-speaking Turkmen who no longer speak their mother tongue), and some estimates indicate that the total Turkmen population (who are mostly Sunni) might be the second biggest group in the country, outnumbering the Kurds.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ===Circassians=== {{main|Circassians in Syria}} Most [[Circassians in Syria]] are Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> They form the fifth largest ethnic group in the country but the fourth largest Sunni Muslim community in Syria. They live mostly in three Syrian governorates: [[Hama Governorate|Hama]], [[Homs Governorate|Homs]], and [[Quneitra Governorate|Quneitra]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that less than 1% of the country was formed of Sunni Muslim Circassians.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Circassians has increased. For example, a more recent estimate suggested that Sunni Circassians formed 1.5% of Syria's population.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|سيده زينب مسجد بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته ان ۾ زينب رضي الله عنها جي قبر آهي ۽ شيعه مسلمانن لاءِ هڪ زيارتگاهه آهي. ]] ملڪ ۾ اسلام جو پهريون سڀ کان وڏو فرقو شيعه شاخ آهي؛ ان ۾ [[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] ۽ [[اثنا عشري|اثنا عشري شيعه]] شامل آهن. 2011 کان اڳ اهي هڪ وڏي اقليت ٺاهيندا هئا. انهن مسلمان فرقن ۾ مختلف نسلي گروهه پڻ شامل آهن، جن ۾: عرب، ڪرد، ترڪمان ۽ ٻيون ننڍيون برادريون شامل آهن.<ref name="Pierre" /> ===اسماعيلي=== {{main|اسماعيلي}} شيعه اسماعيلي شام ۾ شيعه اسلام جي سڀ کان وڏي شاخ ٺاهيندا آهن. شام جي آبادي جو %3 ٺاهيندا آهن. وڏي شاخ کان ورهاست ستين امام جي سڃاڻپ تي ٿي. شيعه اسماعيلي يقين رکن ٿا ته امام جعفر صادق اسماعيل کي ستين امام مقرر ڪيو. اثنا عشري شيعه جو عقيدو آهي ته امام جعفر اسماعيل جي ڀاءُ امام موسيٰ ڪاظم کي ستين امام مقرر ڪيو. فرقي جي شروعاتي تاريخ بابت تمام گهٽ ڄاڻ آهي. پر اهو نائين صدي جي آخر تائين مضبوطي سان قائم ٿي ويو. 969 کان 1171 تائين هڪ اسماعيلي خاندان فاطمي مصر ۾ خليفي طور حڪومت ڪئي. شام ۾ اسماعيلي طاقت کي مصر جي مملوڪ خاندان طرفان ختم ڪيو ويو. جڏهن اڳوڻي صليبي جنگين کي پنهنجي وفاداري ۽ عيسائيت ۾ تبديلي جي آڇ ڪئي جنهن کي نائيٽس ٽيمپلر پاران رد ڪيو ويو. <ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> اسماعيلي ٻن وڏن گروهن: مستعلي ۽ نزاري ۾ ورهايل آهن. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|The [[Sayyidah Ruqayya Mosque]] was built in 1985 and exhibits a modern version of Iranian architecture.]] According to Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch the Ismailis formed 1.5% of the country's population in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> They mainly in live in two governorates: in the [[Hama Governorate]] the Ismailis mainly live in the city of [[Salamiyah]], which is considered to be the "Ismaili capital". They also live in the city of [[Masyaf]] and in the surrounding countryside, as well as a small minority living in the city of [[Hama]]. In addition, Ismailis also live in the [[Tartus Governorate]], particularly in the town of [[Qadmus]] and its surrounding countryside and in the district and villages of [[Khawabi|Nahr al-Khawabi]].<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> ===اثنا عشري=== {{main|اثنا عشري}} Forming the smallest of the Islamic sects in Syria at 2%, the [[Twelver]] [[Shia]] play only a minor role in Syrian politics. In religious affairs, they look to Shia centers in [[Iraq]], especially [[Karbala]] and [[Najaf]], and to [[Iran]]. However, [[Iranian Revolution|Iran's 1979 Islamic Revolution]] and Syria's alliance with Iran in its war with Iraq, have elevated the prestige of Syria's Shia minority. As hundreds of Iranian tourists began to visit Damascus each week, the Shia shrine of the [[Sayyidah Zainab Mosque, Damascus|tomb of Sayyida Zaynab]], granddaughter of Muhammad, located in Al-Ghutah outside Damascus, became a major pilgrimage destination, replacing those areas no longer accessible in Iraq. Moreover, the Syrian Shia Twelvers have close links to the [[Lebanese Shia Muslims|Shia Twelvers in Lebanon]].<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ===علوي=== {{main|Alevi}} In northern Syria there are some Kurdish and Turkmen [[Alevism|Alevi]]. The town of [[Maabatli]] in [[Afrin District|Afrin district]] is majority inhabited by Kurdish Alevis.<ref name="mobil.derstandard.at">{{Cite web |title=Angriff auf Afrin: Vertreibung vom "Berg der Kurden" |url=https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |access-date=2023-01-22 |website=DER STANDARD |language=de-AT |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917111642/https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |url-status=live }}</ref> In 2014 [[Hêvî Îbrahîm]], an Alevi, became the Prime Minister of the Kurdish-controlled [[Afrin Canton]]. Thousands of Turkmen Alevis are living in Aleppo, though many of them fled to Turkey.<ref>{{Cite web |last=odatv4.com |title=Tek suçları Alevi olmak... |url=https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |access-date=2023-01-22 |website=www.odatv4.com |language=en |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128123021/https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |url-status=dead }}</ref> ==قرآنيه== There is also a [[Quraniyoon|Quraniya]] or [[Quranist]] community within [[Syria]], whose early documentation began forming in the 19th century and followed the teachings set forth by the Indian theologian Seyyid Ahmed Khan Hindi and then spread to Syria soon afterwards via intermediary pilgrims. However, [[Quranism|Ahl al-Qur'an]] adherents precede these 19th century developments in the form of Mu'tazilites such as [[Ibrahim al-Nazzam]], who lived for some period in these environs. Contemporary adherents of the Quranist point of view in Syria include [[Muhammad Shahrur]].<ref name="jafarli">Jafarli, D. "The rise of the quranist movement in [[Egypt]] (19th to 20th ctnturies): a historical approach." Гілея: науковий вісник 126 (2017): 181-185.</ref> ==ٻيا== اهي ٽي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ===نصيري=== {{main|Alawites in Syria}} [[File:Bashar al-Assad (cropped).jpg|thumb|175px|Former Syrian President [[Bashar al-Assad]] is an [[Alawites|Alawite]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/>]] The [[Alawites]] are the second largest religious group in Syria, after the Sunni and Shi'a Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> [[Hafez al-Assad]] and his son, former President [[Bashar al-Assad]], belong to the Alawite sect.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> Alawites are divided into two main groups: traditional Alawites, who form the majority, and the minority [[Salman al-Murshid|Murshid Alawites]] (which rose from a modern schism in the Alawite sect at the beginning of the 20th century).<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that Alawites formed approximately 11.5% of the country's population.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> More recently, Dr. Pierre Beckouche said that 11% of the country's population was Alawite before 2011.<ref name=Pierre/> The CIA has estimated Alawites at 15% of the Syria's population.<ref name=":0" /> The Alawites mainly live in the [[Syrian Coastal Mountain Range]], particularly in the countryside of the [[Latakia Governorate]] and the [[Tartus Governorate]] on the western side of the mountains, and in the countryside of the [[Homs Governorate]] and [[Hama Governorate]] on their eastern side.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> They form a majority (around 60%) in [[Latakia]] and [[Tartus]]. In the [[Homs]] and [[Hama]] areas, they make up around 10% of the population in both the countryside and the cities, living in [[Talkalakh]], [[Al-Mukharram]], [[Al-Qabu, Syria|Al-Qabu]], [[Shin, Syria|Shin]], [[Al-Riqama]], the Houla plain, [[Maryamin, Homs|Maryamin]], [[Qarmas]], Al Muhani, and the areas of [[Al-Zahraa|Zahra]] and Naziha.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> ===دروز=== {{Main|دروز|}} شامي دروز برادري ملڪ ۾ ٽيون نمبر وڏو اسلامي اثر رکندڙ فرقو آهي، انهن کي روايتي طور تي مسلمان نه سمجهيو ويندو آهي. اهي شام جي آبادي جو تقريباً 4 سيڪڙو آهن.<ref>{{Cite web |last=Theodorou |first=Angelina E. |title=5 facts about Israeli Druze, a unique religious and ethnic group |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |access-date=2023-01-22 |website=Pew Research Center |date=21 March 2016 |language=en-US |archive-date=2021-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319095844/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |url-status=live }}</ref> ڊروز آبادي جو مکيه مرڪز السويدا ۾ آهي؛<ref>{{cite book|title=The Oxford Handbook of American Islam| first=Yvonne |last=Yazbeck Haddad|year=2014| isbn=9780199862634| page = 142|publisher=Oxford University Press|quote=While they appear parallel to those of normative Islam, in the Druze religion they are different in meaning and interpretation. The religion is considered distinct from the Ismaili as well as from other Muslims belief and practice... Most Druze consider themselves fully assimilated in American society and do not necessarily identify as Muslims..}}</ref> ان جي اختيار هيٺ ننڍا شهر ۽ ڳوٺ جبل الدروز ("ڊروز جو جبل") سڏجن ٿا.<ref>{{cite book|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives| first=Dona|last= J. Stewart|year=2008| isbn=9781135980795| page = 33|publisher=Routledge|quote= Most Druze do not consider themselves Muslim. Historically they faced much persecution and keep their religious beliefs secrets.}}</ref> باقي برادري بنيادي طور تي قنطره، دمشق ۽ ادلب گورنريٽ ۾ رهن ٿا. جيتوڻيڪ ايمان اصل ۾ اسماعيلي اسلام مان پيدا ٿيو، گهڻا ڊروز مسلمان طور سڃاڻپ نٿا ​​ڏين ۽ اهي اسلام جي پنجن ٿنڀن کي قبول نٿا ڪن.<ref>{{cite book|title=America & Islam: Soundbites, Suicide Bombs and the Road to Donald Trump|first=Lawrence|last= Pintak|year= 2019| isbn= 9781788315593| page =86|publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref><ref>{{cite book|title=The Templar Spirit: The Esoteric Inspiration, Rituals and Beliefs of the Knights Templar|first=Margaret|last= Jonas|year= 2011| isbn= 9781906999254| page =83|publisher=Temple Lodge Publishing|quote=[Druze] often they are not regarded as being Muslim at all, nor do all the Druze consider themselves as Muslim}}</ref><ref>{{cite web |title=Are the Druze People Arabs or Muslims? Deciphering Who They Are |url=https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |website=Arab America |access-date=13 April 2020 |language=en |date=8 August 2018 |archive-date=20 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020060455/https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|title= The Political Role of Minority Groups in the Middle East|first=Ronald|last= De McLaurin|year= 1979| isbn= 9780030525964| page =114 |publisher=Michigan University Press|quote= Theologically, one would have to conclude that the Druze are not Muslims. They do not accept the five pillars of Islam. In place of these principles the Druze have instituted the seven precepts noted above..}}</ref> ڪيترائي شامي دروز آهن جيڪي ٻاهرين ملڪن ۾ پڻ رهن ٿا، خاص طور تي لاطيني آمريڪا ۾، جيڪي گذريل سو سالن کان اتي رهي رهيا آهن. صرف وينزويلا ۾ شامي نسل جا تقريباً 5 لک ڊروز آهن.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6-7}}.</ref> ===احمديه=== {{main|احمدي}} شام ۾ احمدي تحريڪ جي تاريخ 1920 جي ڏهاڪي ۾ شروع ٿئي ٿي، جڏهن برادري جي ٻئي خليفي، مرزا بشير الدين محمود احمد، يورپ ۽ وچ اوڀر جي پنهنجي دوري جي حصي طور دمشق جو دورو ڪيو. خليفي سيد زين العابدين ولي الله شاهه ۽ جلال الدين شمس کي دمشق ۾ مشنري ڪم لاءِ موڪلڻ لاءِ مقرر ڪيو. مولوي ابو العطا جالنڌري سان گڏ، جيڪو يروشلم ۾ مشن لاءِ پهتو، ٽنهي مشنري پنهنجو وقت وچ اوڀر جي وڏن شهرن ۽ شهرن ۾ احمدي تعليمات کي پکيڙڻ ۾ گذاريو، جن ۾ حيفا، بيروت ۽ قاهره شامل آهن.<ref name="Khan134">{{cite book|last=Khan|first=Adil Hussain|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|url=https://books.google.com/books?id=C2DxBwAAQBAJ&pg=PA134|year=2015|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-01529-7|page=134}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} *[[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] * [[شروعاتي اسلامي فتحون]] * ليونٽ جون مسلمان فتحون * [[شام ۾ مسجدن جي فهرست]] * وچ اوڀر ۾ اسلام * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] t05e3o894ode30fkn2kw2npgw45835n 388277 388275 2026-06-24T09:23:08Z Memon2025 21315 /* شيعه اسلام */ 388277 wikitext text/x-wiki [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ، شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت، بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب، جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي، خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن، جزيه جي ادائيگي سان، پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي جامع مسجد]] اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي، جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا، پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | نصيري * || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز * || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} * نوٽ: اهي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي غير مسلم قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|The [[Great Mosque of Aleppo]] was built by the [[Umayyad Caliphate|Umayyads]].]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|The [[Great Mosque of Maarrat al-Numan]] is a 12th-century [[Ayyubid]]-era mosque.]] The largest religious group in Syria is the [[Sunni Muslims]]. The majority are formed of indigenous [[Syrian]] but there is also a significant number of Sunni [[Kurds in Syria|Kurds]], [[Syrian Turkmen|Turkmen/Turkoman]], and [[Circassians in Syria|Circassians]], as well as refugees who have arrived in the country, such as [[Iraqis]] and [[Palestinians]]. Sunnis follow nearly all occupations, belong to all social groups and nearly every political party, and live in all parts of the country. All the largest cities and thirteen out of the fourteen governorates’ capitals of the country had a Sunni majority, except for the governorate and city of [[Suwayda]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> ===Arabs=== The [[Arabs]] form the largest Sunni Muslim community in the country.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that approximately 60% of the country was formed of [[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslims.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991>{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> More recently, Dr. Pierre Beckouche also said that the Arab Sunni Muslims formed 60% of the population, including 500,000 Palestinian refugees.<ref name=Pierre>{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> Some Muslim minorities in Syria have been [[Arabized]] to some degree, particularly the smaller ethnic groups (such as the [[Albanians in Syria|Albanians]], [[Bosnians]], [[Cretan Muslims]], [[Pashtuns]], [[Iranians in Syria|Persians]], etc.), but also some members of the larger minorities, such as the Kurds and Turkmen.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> ===Kurds=== {{main|Kurds in Syria}} The [[Kurds in Syria]] are the second largest ethnic group in the country (forming around 10.6% of the population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> The majority live in the northeast, bordering on [[Iraq]] and [[Turkey]]. There are also smaller Kurdish communities in central Syria, followed by [[Kobanî]] and [[Afrin, Syria|Afrin]]. In the capital of Damascus they are [[Arabized]] and do not speak [[Kurdish language|Kurdish]] very well.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Kurds formed 8.3% of the population.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> By 1979 Dr. [[Nikolaos van Dam]] claimed that the Syrian Kurds (forming 8.5% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam>{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Kurds formed 9% of the population in 1988,<ref name=Munson>{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> whilst Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that they formed 8.5% in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Kurds have increased. For example, Dr. Pierre Beckouche has said that before 2011 the Sunni Muslim Kurds formed 9-10% of the country's population.<ref name=Pierre/> ===Turkmen=== {{main|Syrian Turkmen}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|The [[Nabi Habeel Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] The [[Turkish language|Turkish]]-speaking [[Syrian Turkmen|Turkmen]] are the third largest ethnic group in the country (approximately 4% to 5% of the country's population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> They mainly live in the urban centres and countryside of the following six governorates: the [[Aleppo Governorate]], the [[Damascus Governorate]], the [[Homs Governorate]], the [[Hama Governorate]], the [[Latakia Governorate]] and the [[Quneitra Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The [[Al-Adiliyah Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population.<ref name="Ma'oz"/> According to Dr. [[Nikolaos van Dam]] the Syrian Turkmen/Turkoman (forming 3% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam/> Similarly, Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Turkmen formed 3% of the population in 1988,<ref name=Munson/> as did Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Turkmen has increased. For example, Dr. Pierre Beckouche said that before 2011 the Sunni Muslim Turkmen/Turkoman formed 4% of the country's population.<ref name=Pierre/> However, the Sunni Turkmen population is believed to be considerably higher if [[Arabized]] Turkmen are also taken into consideration (i.e. [[Arabic language|Arabic]]-speaking Turkmen who no longer speak their mother tongue), and some estimates indicate that the total Turkmen population (who are mostly Sunni) might be the second biggest group in the country, outnumbering the Kurds.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ===Circassians=== {{main|Circassians in Syria}} Most [[Circassians in Syria]] are Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> They form the fifth largest ethnic group in the country but the fourth largest Sunni Muslim community in Syria. They live mostly in three Syrian governorates: [[Hama Governorate|Hama]], [[Homs Governorate|Homs]], and [[Quneitra Governorate|Quneitra]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that less than 1% of the country was formed of Sunni Muslim Circassians.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Circassians has increased. For example, a more recent estimate suggested that Sunni Circassians formed 1.5% of Syria's population.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|سيده زينب مسجد بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته ان ۾ زينب رضي الله عنها جي قبر آهي ۽ شيعه مسلمانن لاءِ هڪ زيارتگاهه آهي. ]] ملڪ ۾ اسلام جو پهريون سڀ کان وڏو فرقو شيعه شاخ آهي؛ ان ۾ [[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] ۽ [[اثنا عشري|اثنا عشري شيعه]] شامل آهن. 2011 کان اڳ اهي هڪ وڏي اقليت ٺاهيندا هئا. انهن مسلمان فرقن ۾ مختلف نسلي گروهه پڻ شامل آهن، جن ۾: عرب، ڪرد، ترڪمان ۽ ٻيون ننڍيون برادريون شامل آهن.<ref name="Pierre" /> ===اسماعيلي=== {{main|اسماعيلي}} شيعه اسماعيلي شام ۾ شيعه اسلام جي سڀ کان وڏي شاخ ٺاهيندا آهن. شام جي آبادي جو %3 ٺاهيندا آهن. وڏي شاخ کان ورهاست ستين امام جي سڃاڻپ تي ٿي. شيعه اسماعيلي يقين رکن ٿا ته امام جعفر صادق اسماعيل کي ستين امام مقرر ڪيو. اثنا عشري شيعه جو عقيدو آهي ته امام جعفر اسماعيل جي ڀاءُ امام موسيٰ ڪاظم کي ستين امام مقرر ڪيو. فرقي جي شروعاتي تاريخ بابت تمام گهٽ ڄاڻ آهي. پر اهو نائين صدي جي آخر تائين مضبوطي سان قائم ٿي ويو. 969 کان 1171 تائين هڪ اسماعيلي خاندان فاطمي مصر ۾ خليفي طور حڪومت ڪئي. شام ۾ اسماعيلي طاقت کي مصر جي مملوڪ خاندان طرفان ختم ڪيو ويو. جڏهن اڳوڻي صليبي جنگين کي پنهنجي وفاداري ۽ عيسائيت ۾ تبديلي جي آڇ ڪئي جنهن کي نائيٽس ٽيمپلر پاران رد ڪيو ويو. <ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> اسماعيلي ٻن وڏن گروهن: مستعلي ۽ نزاري ۾ ورهايل آهن. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|سيدة رقيه مسجد 1985 ۾ تعمير ڪئي وئي هئي ۽ ايراني فن تعمير جو جديد نسخو پيش ڪري ٿي.]] پروفيسر الاسدير ڊري ڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش جي مطابق، اسماعيلي 1991 ۾ ملڪ جي آبادي جو %1.5 هئا. اهي خاص طور تي ٻن گورنريٽ ۾ رهن ٿا: حما گورنريٽ ۾، اسماعيلي بنيادي طور تي سلاميه شهر ۾ رهن ٿا،<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> جنهن کي "اسماعيلي گاديءَ جو هنڌ" سمجهيو ويندو آهي. اهي مصياف شهر ۽ آس پاس جي ڳوٺن ۾ پڻ رهن ٿا، انهي سان گڏ هڪ ننڍڙي اقليت حما شهر ۾ به رهن ٿا. ان کان علاوه، اسماعيلي طرطوس گورنريٽ ۾، خاص طور تي قدمس شهر ۽ ان جي آس پاس جي ڳوٺن ۾ ۽ نهر الخوابي جي ضلعي ۽ ڳوٺن ۾ پڻ رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> ===اثنا عشري=== {{main|اثنا عشري}} شام ۾ %2 تي اسلامي فرقن مان سڀ کان ننڍو ٺاهڻ، اثنا عشري شيعه شام ​​جي سياست ۾ صرف هڪ معمولي ڪردار ادا ڪن ٿا. مذهبي معاملن ۾، اهي عراق ۾ شيعه مرڪزن، خاص طور تي ڪربلا ۽ نجف ۽ ايران ڏانهن ڏسن ٿا. جڏهن ته، ايران جي سال 1979جي اسلامي انقلاب ۽ عراق سان جنگ ۾ شام جي ايران سان اتحاد، شام جي شيعه اقليت جي وقار کي بلند ڪيو آهي. جيئن ته هر هفتي سوين ايراني سياح دمشق جو دورو ڪرڻ لڳا، دمشق کان ٻاهر الغوطه ۾ واقع محمد جي پوٽي سيده زينب جي مقبري جو شيعه مزار هڪ اهم زيارت گاهه بڻجي ويو، انهن علائقن کي تبديل ڪري ڇڏيو جيڪي هاڻي عراق ۾ رسائي لائق نه هئا. ان کان علاوه، شام جي اثنا عشري شيعه جا لبنان ۾ شيعه ٽوليورس سان ويجها لاڳاپا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ===علوي=== {{main|علوي}} اتر شام ۾ ڪجهه ڪرد ۽ ترڪماني علوي آهن.<ref name="mobil.derstandard.at">{{Cite web |title=Angriff auf Afrin: Vertreibung vom "Berg der Kurden" |url=https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |access-date=2023-01-22 |website=DER STANDARD |language=de-AT |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917111642/https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |url-status=live }}</ref> عفرين ضلعي ۾ مبتلي شهر اڪثريت ۾ ڪرد علوي آباد آهن. 2014 ۾ حوي ابراهيم، هڪ علوي، ڪرد جي ڪنٽرول واري آفرين ڪينٽن جو وزيراعظم بڻيو. هزارين ترڪماني علوي حلب ۾ رهي رهيا آهن، جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترائي ترڪي ڏانهن ڀڄي ويا.<ref>{{Cite web |last=odatv4.com |title=Tek suçları Alevi olmak... |url=https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |access-date=2023-01-22 |website=www.odatv4.com |language=en |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128123021/https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |url-status=dead }}</ref> ==قرآنيه== There is also a [[Quraniyoon|Quraniya]] or [[Quranist]] community within [[Syria]], whose early documentation began forming in the 19th century and followed the teachings set forth by the Indian theologian Seyyid Ahmed Khan Hindi and then spread to Syria soon afterwards via intermediary pilgrims. However, [[Quranism|Ahl al-Qur'an]] adherents precede these 19th century developments in the form of Mu'tazilites such as [[Ibrahim al-Nazzam]], who lived for some period in these environs. Contemporary adherents of the Quranist point of view in Syria include [[Muhammad Shahrur]].<ref name="jafarli">Jafarli, D. "The rise of the quranist movement in [[Egypt]] (19th to 20th ctnturies): a historical approach." Гілея: науковий вісник 126 (2017): 181-185.</ref> ==ٻيا== اهي ٽي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ===نصيري=== {{main|Alawites in Syria}} [[File:Bashar al-Assad (cropped).jpg|thumb|175px|Former Syrian President [[Bashar al-Assad]] is an [[Alawites|Alawite]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/>]] The [[Alawites]] are the second largest religious group in Syria, after the Sunni and Shi'a Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> [[Hafez al-Assad]] and his son, former President [[Bashar al-Assad]], belong to the Alawite sect.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> Alawites are divided into two main groups: traditional Alawites, who form the majority, and the minority [[Salman al-Murshid|Murshid Alawites]] (which rose from a modern schism in the Alawite sect at the beginning of the 20th century).<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that Alawites formed approximately 11.5% of the country's population.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> More recently, Dr. Pierre Beckouche said that 11% of the country's population was Alawite before 2011.<ref name=Pierre/> The CIA has estimated Alawites at 15% of the Syria's population.<ref name=":0" /> The Alawites mainly live in the [[Syrian Coastal Mountain Range]], particularly in the countryside of the [[Latakia Governorate]] and the [[Tartus Governorate]] on the western side of the mountains, and in the countryside of the [[Homs Governorate]] and [[Hama Governorate]] on their eastern side.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> They form a majority (around 60%) in [[Latakia]] and [[Tartus]]. In the [[Homs]] and [[Hama]] areas, they make up around 10% of the population in both the countryside and the cities, living in [[Talkalakh]], [[Al-Mukharram]], [[Al-Qabu, Syria|Al-Qabu]], [[Shin, Syria|Shin]], [[Al-Riqama]], the Houla plain, [[Maryamin, Homs|Maryamin]], [[Qarmas]], Al Muhani, and the areas of [[Al-Zahraa|Zahra]] and Naziha.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> ===دروز=== {{Main|دروز|}} شامي دروز برادري ملڪ ۾ ٽيون نمبر وڏو اسلامي اثر رکندڙ فرقو آهي، انهن کي روايتي طور تي مسلمان نه سمجهيو ويندو آهي. اهي شام جي آبادي جو تقريباً 4 سيڪڙو آهن.<ref>{{Cite web |last=Theodorou |first=Angelina E. |title=5 facts about Israeli Druze, a unique religious and ethnic group |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |access-date=2023-01-22 |website=Pew Research Center |date=21 March 2016 |language=en-US |archive-date=2021-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319095844/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |url-status=live }}</ref> ڊروز آبادي جو مکيه مرڪز السويدا ۾ آهي؛<ref>{{cite book|title=The Oxford Handbook of American Islam| first=Yvonne |last=Yazbeck Haddad|year=2014| isbn=9780199862634| page = 142|publisher=Oxford University Press|quote=While they appear parallel to those of normative Islam, in the Druze religion they are different in meaning and interpretation. The religion is considered distinct from the Ismaili as well as from other Muslims belief and practice... Most Druze consider themselves fully assimilated in American society and do not necessarily identify as Muslims..}}</ref> ان جي اختيار هيٺ ننڍا شهر ۽ ڳوٺ جبل الدروز ("ڊروز جو جبل") سڏجن ٿا.<ref>{{cite book|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives| first=Dona|last= J. Stewart|year=2008| isbn=9781135980795| page = 33|publisher=Routledge|quote= Most Druze do not consider themselves Muslim. Historically they faced much persecution and keep their religious beliefs secrets.}}</ref> باقي برادري بنيادي طور تي قنطره، دمشق ۽ ادلب گورنريٽ ۾ رهن ٿا. جيتوڻيڪ ايمان اصل ۾ اسماعيلي اسلام مان پيدا ٿيو، گهڻا ڊروز مسلمان طور سڃاڻپ نٿا ​​ڏين ۽ اهي اسلام جي پنجن ٿنڀن کي قبول نٿا ڪن.<ref>{{cite book|title=America & Islam: Soundbites, Suicide Bombs and the Road to Donald Trump|first=Lawrence|last= Pintak|year= 2019| isbn= 9781788315593| page =86|publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref><ref>{{cite book|title=The Templar Spirit: The Esoteric Inspiration, Rituals and Beliefs of the Knights Templar|first=Margaret|last= Jonas|year= 2011| isbn= 9781906999254| page =83|publisher=Temple Lodge Publishing|quote=[Druze] often they are not regarded as being Muslim at all, nor do all the Druze consider themselves as Muslim}}</ref><ref>{{cite web |title=Are the Druze People Arabs or Muslims? Deciphering Who They Are |url=https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |website=Arab America |access-date=13 April 2020 |language=en |date=8 August 2018 |archive-date=20 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020060455/https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|title= The Political Role of Minority Groups in the Middle East|first=Ronald|last= De McLaurin|year= 1979| isbn= 9780030525964| page =114 |publisher=Michigan University Press|quote= Theologically, one would have to conclude that the Druze are not Muslims. They do not accept the five pillars of Islam. In place of these principles the Druze have instituted the seven precepts noted above..}}</ref> ڪيترائي شامي دروز آهن جيڪي ٻاهرين ملڪن ۾ پڻ رهن ٿا، خاص طور تي لاطيني آمريڪا ۾، جيڪي گذريل سو سالن کان اتي رهي رهيا آهن. صرف وينزويلا ۾ شامي نسل جا تقريباً 5 لک ڊروز آهن.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6-7}}.</ref> ===احمديه=== {{main|احمدي}} شام ۾ احمدي تحريڪ جي تاريخ 1920 جي ڏهاڪي ۾ شروع ٿئي ٿي، جڏهن برادري جي ٻئي خليفي، مرزا بشير الدين محمود احمد، يورپ ۽ وچ اوڀر جي پنهنجي دوري جي حصي طور دمشق جو دورو ڪيو. خليفي سيد زين العابدين ولي الله شاهه ۽ جلال الدين شمس کي دمشق ۾ مشنري ڪم لاءِ موڪلڻ لاءِ مقرر ڪيو. مولوي ابو العطا جالنڌري سان گڏ، جيڪو يروشلم ۾ مشن لاءِ پهتو، ٽنهي مشنري پنهنجو وقت وچ اوڀر جي وڏن شهرن ۽ شهرن ۾ احمدي تعليمات کي پکيڙڻ ۾ گذاريو، جن ۾ حيفا، بيروت ۽ قاهره شامل آهن.<ref name="Khan134">{{cite book|last=Khan|first=Adil Hussain|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|url=https://books.google.com/books?id=C2DxBwAAQBAJ&pg=PA134|year=2015|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-01529-7|page=134}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} *[[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] * [[شروعاتي اسلامي فتحون]] * ليونٽ جون مسلمان فتحون * [[شام ۾ مسجدن جي فهرست]] * وچ اوڀر ۾ اسلام * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] glg04o4j13lrq6vhy8rgacpjhtvv7u3 388278 388277 2026-06-24T09:37:45Z Memon2025 21315 /* Turkmen */ 388278 wikitext text/x-wiki [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ، شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت، بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب، جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي، خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن، جزيه جي ادائيگي سان، پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي جامع مسجد]] اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي، جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا، پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | نصيري * || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز * || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} * نوٽ: اهي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي غير مسلم قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|The [[Great Mosque of Aleppo]] was built by the [[Umayyad Caliphate|Umayyads]].]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|The [[Great Mosque of Maarrat al-Numan]] is a 12th-century [[Ayyubid]]-era mosque.]] The largest religious group in Syria is the [[Sunni Muslims]]. The majority are formed of indigenous [[Syrian]] but there is also a significant number of Sunni [[Kurds in Syria|Kurds]], [[Syrian Turkmen|Turkmen/Turkoman]], and [[Circassians in Syria|Circassians]], as well as refugees who have arrived in the country, such as [[Iraqis]] and [[Palestinians]]. Sunnis follow nearly all occupations, belong to all social groups and nearly every political party, and live in all parts of the country. All the largest cities and thirteen out of the fourteen governorates’ capitals of the country had a Sunni majority, except for the governorate and city of [[Suwayda]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> ===Arabs=== The [[Arabs]] form the largest Sunni Muslim community in the country.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that approximately 60% of the country was formed of [[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslims.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991>{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> More recently, Dr. Pierre Beckouche also said that the Arab Sunni Muslims formed 60% of the population, including 500,000 Palestinian refugees.<ref name=Pierre>{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> Some Muslim minorities in Syria have been [[Arabized]] to some degree, particularly the smaller ethnic groups (such as the [[Albanians in Syria|Albanians]], [[Bosnians]], [[Cretan Muslims]], [[Pashtuns]], [[Iranians in Syria|Persians]], etc.), but also some members of the larger minorities, such as the Kurds and Turkmen.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> ===Kurds=== {{main|Kurds in Syria}} The [[Kurds in Syria]] are the second largest ethnic group in the country (forming around 10.6% of the population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> The majority live in the northeast, bordering on [[Iraq]] and [[Turkey]]. There are also smaller Kurdish communities in central Syria, followed by [[Kobanî]] and [[Afrin, Syria|Afrin]]. In the capital of Damascus they are [[Arabized]] and do not speak [[Kurdish language|Kurdish]] very well.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Kurds formed 8.3% of the population.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> By 1979 Dr. [[Nikolaos van Dam]] claimed that the Syrian Kurds (forming 8.5% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam>{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Kurds formed 9% of the population in 1988,<ref name=Munson>{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> whilst Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that they formed 8.5% in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Kurds have increased. For example, Dr. Pierre Beckouche has said that before 2011 the Sunni Muslim Kurds formed 9-10% of the country's population.<ref name=Pierre/> ===Turkmen=== {{main|Syrian Turkmen}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|The [[Nabi Habeel Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] The [[Turkish language|Turkish]]-speaking [[Syrian Turkmen|Turkmen]] are the third largest ethnic group in the country (approximately 4% to 5% of the country's population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> They mainly live in the urban centres and countryside of the following six governorates: the [[Aleppo Governorate]], the [[Damascus Governorate]], the [[Homs Governorate]], the [[Hama Governorate]], the [[Latakia Governorate]] and the [[Quneitra Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The العادليہ مسجد 16 صدي جي عثماني مسجد آهي.]] 1973 ۾ پروفيسر موش معواز چيو ته غير عربي ڳالهائيندڙ سني مسلمان ترڪمان آبادي جو 3 سيڪڙو هئا.<ref name="Ma'oz2">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> ڊاڪٽر نڪولاؤس وان ڊيم جي مطابق، شامي ترڪمان/ترڪمان (ان وقت آبادي جو 3 سيڪڙو) تقريبن خاص طور تي سني مسلمان هئا.<ref name="VanDam" /> ساڳئي طرح، ڊاڪٽر هينري منسن چيو ته سني مسلمان ترڪمان 1988 ۾ آبادي جو 3 سيڪڙو هئا،<ref name="Munson" /> جيئن 1991 ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش ڪيو هو.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> تازن ڏهاڪن ۾، ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور تي عيسائين ۽ يهودين) جي آبادي گهٽجي وئي آهي، تنهن ڪري، سني ترڪمان جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ چيو ته 2011 کان اڳ سني مسلمان ترڪمان/ترڪمان ملڪ جي آبادي جو 4 سيڪڙو هئا. <ref name="Pierre" /> بهرحال، جيڪڏهن عرب ترڪمانن کي به غور ۾ رکيو وڃي ته سني ترڪمان آبادي تمام گهڻي سمجهي ويندي آهي (يعني عربي ڳالهائيندڙ ترڪمان جيڪي هاڻي پنهنجي مادري ٻولي نٿا ڳالهائين)، ۽ ڪجهه اندازن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪُل ترڪمان آبادي (جيڪي گهڻو ڪري سني آهن) ملڪ ۾ ٻيو وڏو گروهه ٿي سگهي ٿو، جيڪو ڪردن کان وڌيڪ آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> ===Circassians=== {{main|Circassians in Syria}} Most [[Circassians in Syria]] are Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> They form the fifth largest ethnic group in the country but the fourth largest Sunni Muslim community in Syria. They live mostly in three Syrian governorates: [[Hama Governorate|Hama]], [[Homs Governorate|Homs]], and [[Quneitra Governorate|Quneitra]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that less than 1% of the country was formed of Sunni Muslim Circassians.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Circassians has increased. For example, a more recent estimate suggested that Sunni Circassians formed 1.5% of Syria's population.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|سيده زينب مسجد بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته ان ۾ زينب رضي الله عنها جي قبر آهي ۽ شيعه مسلمانن لاءِ هڪ زيارتگاهه آهي. ]] ملڪ ۾ اسلام جو پهريون سڀ کان وڏو فرقو شيعه شاخ آهي؛ ان ۾ [[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] ۽ [[اثنا عشري|اثنا عشري شيعه]] شامل آهن. 2011 کان اڳ اهي هڪ وڏي اقليت ٺاهيندا هئا. انهن مسلمان فرقن ۾ مختلف نسلي گروهه پڻ شامل آهن، جن ۾: عرب، ڪرد، ترڪمان ۽ ٻيون ننڍيون برادريون شامل آهن.<ref name="Pierre" /> ===اسماعيلي=== {{main|اسماعيلي}} شيعه اسماعيلي شام ۾ شيعه اسلام جي سڀ کان وڏي شاخ ٺاهيندا آهن. شام جي آبادي جو %3 ٺاهيندا آهن. وڏي شاخ کان ورهاست ستين امام جي سڃاڻپ تي ٿي. شيعه اسماعيلي يقين رکن ٿا ته امام جعفر صادق اسماعيل کي ستين امام مقرر ڪيو. اثنا عشري شيعه جو عقيدو آهي ته امام جعفر اسماعيل جي ڀاءُ امام موسيٰ ڪاظم کي ستين امام مقرر ڪيو. فرقي جي شروعاتي تاريخ بابت تمام گهٽ ڄاڻ آهي. پر اهو نائين صدي جي آخر تائين مضبوطي سان قائم ٿي ويو. 969 کان 1171 تائين هڪ اسماعيلي خاندان فاطمي مصر ۾ خليفي طور حڪومت ڪئي. شام ۾ اسماعيلي طاقت کي مصر جي مملوڪ خاندان طرفان ختم ڪيو ويو. جڏهن اڳوڻي صليبي جنگين کي پنهنجي وفاداري ۽ عيسائيت ۾ تبديلي جي آڇ ڪئي جنهن کي نائيٽس ٽيمپلر پاران رد ڪيو ويو. <ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> اسماعيلي ٻن وڏن گروهن: مستعلي ۽ نزاري ۾ ورهايل آهن. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|سيدة رقيه مسجد 1985 ۾ تعمير ڪئي وئي هئي ۽ ايراني فن تعمير جو جديد نسخو پيش ڪري ٿي.]] پروفيسر الاسدير ڊري ڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش جي مطابق، اسماعيلي 1991 ۾ ملڪ جي آبادي جو %1.5 هئا. اهي خاص طور تي ٻن گورنريٽ ۾ رهن ٿا: حما گورنريٽ ۾، اسماعيلي بنيادي طور تي سلاميه شهر ۾ رهن ٿا،<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> جنهن کي "اسماعيلي گاديءَ جو هنڌ" سمجهيو ويندو آهي. اهي مصياف شهر ۽ آس پاس جي ڳوٺن ۾ پڻ رهن ٿا، انهي سان گڏ هڪ ننڍڙي اقليت حما شهر ۾ به رهن ٿا. ان کان علاوه، اسماعيلي طرطوس گورنريٽ ۾، خاص طور تي قدمس شهر ۽ ان جي آس پاس جي ڳوٺن ۾ ۽ نهر الخوابي جي ضلعي ۽ ڳوٺن ۾ پڻ رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> ===اثنا عشري=== {{main|اثنا عشري}} شام ۾ %2 تي اسلامي فرقن مان سڀ کان ننڍو ٺاهڻ، اثنا عشري شيعه شام ​​جي سياست ۾ صرف هڪ معمولي ڪردار ادا ڪن ٿا. مذهبي معاملن ۾، اهي عراق ۾ شيعه مرڪزن، خاص طور تي ڪربلا ۽ نجف ۽ ايران ڏانهن ڏسن ٿا. جڏهن ته، ايران جي سال 1979جي اسلامي انقلاب ۽ عراق سان جنگ ۾ شام جي ايران سان اتحاد، شام جي شيعه اقليت جي وقار کي بلند ڪيو آهي. جيئن ته هر هفتي سوين ايراني سياح دمشق جو دورو ڪرڻ لڳا، دمشق کان ٻاهر الغوطه ۾ واقع محمد جي پوٽي سيده زينب جي مقبري جو شيعه مزار هڪ اهم زيارت گاهه بڻجي ويو، انهن علائقن کي تبديل ڪري ڇڏيو جيڪي هاڻي عراق ۾ رسائي لائق نه هئا. ان کان علاوه، شام جي اثنا عشري شيعه جا لبنان ۾ شيعه ٽوليورس سان ويجها لاڳاپا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ===علوي=== {{main|علوي}} اتر شام ۾ ڪجهه ڪرد ۽ ترڪماني علوي آهن.<ref name="mobil.derstandard.at">{{Cite web |title=Angriff auf Afrin: Vertreibung vom "Berg der Kurden" |url=https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |access-date=2023-01-22 |website=DER STANDARD |language=de-AT |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917111642/https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |url-status=live }}</ref> عفرين ضلعي ۾ مبتلي شهر اڪثريت ۾ ڪرد علوي آباد آهن. 2014 ۾ حوي ابراهيم، هڪ علوي، ڪرد جي ڪنٽرول واري آفرين ڪينٽن جو وزيراعظم بڻيو. هزارين ترڪماني علوي حلب ۾ رهي رهيا آهن، جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترائي ترڪي ڏانهن ڀڄي ويا.<ref>{{Cite web |last=odatv4.com |title=Tek suçları Alevi olmak... |url=https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |access-date=2023-01-22 |website=www.odatv4.com |language=en |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128123021/https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |url-status=dead }}</ref> ==قرآنيه== There is also a [[Quraniyoon|Quraniya]] or [[Quranist]] community within [[Syria]], whose early documentation began forming in the 19th century and followed the teachings set forth by the Indian theologian Seyyid Ahmed Khan Hindi and then spread to Syria soon afterwards via intermediary pilgrims. However, [[Quranism|Ahl al-Qur'an]] adherents precede these 19th century developments in the form of Mu'tazilites such as [[Ibrahim al-Nazzam]], who lived for some period in these environs. Contemporary adherents of the Quranist point of view in Syria include [[Muhammad Shahrur]].<ref name="jafarli">Jafarli, D. "The rise of the quranist movement in [[Egypt]] (19th to 20th ctnturies): a historical approach." Гілея: науковий вісник 126 (2017): 181-185.</ref> ==ٻيا== اهي ٽي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ===نصيري=== {{main|Alawites in Syria}} [[File:Bashar al-Assad (cropped).jpg|thumb|175px|Former Syrian President [[Bashar al-Assad]] is an [[Alawites|Alawite]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/>]] The [[Alawites]] are the second largest religious group in Syria, after the Sunni and Shi'a Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> [[Hafez al-Assad]] and his son, former President [[Bashar al-Assad]], belong to the Alawite sect.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> Alawites are divided into two main groups: traditional Alawites, who form the majority, and the minority [[Salman al-Murshid|Murshid Alawites]] (which rose from a modern schism in the Alawite sect at the beginning of the 20th century).<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that Alawites formed approximately 11.5% of the country's population.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> More recently, Dr. Pierre Beckouche said that 11% of the country's population was Alawite before 2011.<ref name=Pierre/> The CIA has estimated Alawites at 15% of the Syria's population.<ref name=":0" /> The Alawites mainly live in the [[Syrian Coastal Mountain Range]], particularly in the countryside of the [[Latakia Governorate]] and the [[Tartus Governorate]] on the western side of the mountains, and in the countryside of the [[Homs Governorate]] and [[Hama Governorate]] on their eastern side.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> They form a majority (around 60%) in [[Latakia]] and [[Tartus]]. In the [[Homs]] and [[Hama]] areas, they make up around 10% of the population in both the countryside and the cities, living in [[Talkalakh]], [[Al-Mukharram]], [[Al-Qabu, Syria|Al-Qabu]], [[Shin, Syria|Shin]], [[Al-Riqama]], the Houla plain, [[Maryamin, Homs|Maryamin]], [[Qarmas]], Al Muhani, and the areas of [[Al-Zahraa|Zahra]] and Naziha.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> ===دروز=== {{Main|دروز|}} شامي دروز برادري ملڪ ۾ ٽيون نمبر وڏو اسلامي اثر رکندڙ فرقو آهي، انهن کي روايتي طور تي مسلمان نه سمجهيو ويندو آهي. اهي شام جي آبادي جو تقريباً 4 سيڪڙو آهن.<ref>{{Cite web |last=Theodorou |first=Angelina E. |title=5 facts about Israeli Druze, a unique religious and ethnic group |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |access-date=2023-01-22 |website=Pew Research Center |date=21 March 2016 |language=en-US |archive-date=2021-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319095844/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |url-status=live }}</ref> ڊروز آبادي جو مکيه مرڪز السويدا ۾ آهي؛<ref>{{cite book|title=The Oxford Handbook of American Islam| first=Yvonne |last=Yazbeck Haddad|year=2014| isbn=9780199862634| page = 142|publisher=Oxford University Press|quote=While they appear parallel to those of normative Islam, in the Druze religion they are different in meaning and interpretation. The religion is considered distinct from the Ismaili as well as from other Muslims belief and practice... Most Druze consider themselves fully assimilated in American society and do not necessarily identify as Muslims..}}</ref> ان جي اختيار هيٺ ننڍا شهر ۽ ڳوٺ جبل الدروز ("ڊروز جو جبل") سڏجن ٿا.<ref>{{cite book|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives| first=Dona|last= J. Stewart|year=2008| isbn=9781135980795| page = 33|publisher=Routledge|quote= Most Druze do not consider themselves Muslim. Historically they faced much persecution and keep their religious beliefs secrets.}}</ref> باقي برادري بنيادي طور تي قنطره، دمشق ۽ ادلب گورنريٽ ۾ رهن ٿا. جيتوڻيڪ ايمان اصل ۾ اسماعيلي اسلام مان پيدا ٿيو، گهڻا ڊروز مسلمان طور سڃاڻپ نٿا ​​ڏين ۽ اهي اسلام جي پنجن ٿنڀن کي قبول نٿا ڪن.<ref>{{cite book|title=America & Islam: Soundbites, Suicide Bombs and the Road to Donald Trump|first=Lawrence|last= Pintak|year= 2019| isbn= 9781788315593| page =86|publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref><ref>{{cite book|title=The Templar Spirit: The Esoteric Inspiration, Rituals and Beliefs of the Knights Templar|first=Margaret|last= Jonas|year= 2011| isbn= 9781906999254| page =83|publisher=Temple Lodge Publishing|quote=[Druze] often they are not regarded as being Muslim at all, nor do all the Druze consider themselves as Muslim}}</ref><ref>{{cite web |title=Are the Druze People Arabs or Muslims? Deciphering Who They Are |url=https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |website=Arab America |access-date=13 April 2020 |language=en |date=8 August 2018 |archive-date=20 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020060455/https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|title= The Political Role of Minority Groups in the Middle East|first=Ronald|last= De McLaurin|year= 1979| isbn= 9780030525964| page =114 |publisher=Michigan University Press|quote= Theologically, one would have to conclude that the Druze are not Muslims. They do not accept the five pillars of Islam. In place of these principles the Druze have instituted the seven precepts noted above..}}</ref> ڪيترائي شامي دروز آهن جيڪي ٻاهرين ملڪن ۾ پڻ رهن ٿا، خاص طور تي لاطيني آمريڪا ۾، جيڪي گذريل سو سالن کان اتي رهي رهيا آهن. صرف وينزويلا ۾ شامي نسل جا تقريباً 5 لک ڊروز آهن.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6-7}}.</ref> ===احمديه=== {{main|احمدي}} شام ۾ احمدي تحريڪ جي تاريخ 1920 جي ڏهاڪي ۾ شروع ٿئي ٿي، جڏهن برادري جي ٻئي خليفي، مرزا بشير الدين محمود احمد، يورپ ۽ وچ اوڀر جي پنهنجي دوري جي حصي طور دمشق جو دورو ڪيو. خليفي سيد زين العابدين ولي الله شاهه ۽ جلال الدين شمس کي دمشق ۾ مشنري ڪم لاءِ موڪلڻ لاءِ مقرر ڪيو. مولوي ابو العطا جالنڌري سان گڏ، جيڪو يروشلم ۾ مشن لاءِ پهتو، ٽنهي مشنري پنهنجو وقت وچ اوڀر جي وڏن شهرن ۽ شهرن ۾ احمدي تعليمات کي پکيڙڻ ۾ گذاريو، جن ۾ حيفا، بيروت ۽ قاهره شامل آهن.<ref name="Khan134">{{cite book|last=Khan|first=Adil Hussain|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|url=https://books.google.com/books?id=C2DxBwAAQBAJ&pg=PA134|year=2015|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-01529-7|page=134}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} *[[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] * [[شروعاتي اسلامي فتحون]] * ليونٽ جون مسلمان فتحون * [[شام ۾ مسجدن جي فهرست]] * وچ اوڀر ۾ اسلام * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] swgff3d8e4hhvzm6pa85rzd9arymby3 388279 388278 2026-06-24T09:49:18Z Memon2025 21315 /* Circassians */ 388279 wikitext text/x-wiki [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ، شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت، بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب، جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي، خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن، جزيه جي ادائيگي سان، پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي جامع مسجد]] اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي، جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا، پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | نصيري * || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز * || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} * نوٽ: اهي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي غير مسلم قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|The [[Great Mosque of Aleppo]] was built by the [[Umayyad Caliphate|Umayyads]].]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|The [[Great Mosque of Maarrat al-Numan]] is a 12th-century [[Ayyubid]]-era mosque.]] The largest religious group in Syria is the [[Sunni Muslims]]. The majority are formed of indigenous [[Syrian]] but there is also a significant number of Sunni [[Kurds in Syria|Kurds]], [[Syrian Turkmen|Turkmen/Turkoman]], and [[Circassians in Syria|Circassians]], as well as refugees who have arrived in the country, such as [[Iraqis]] and [[Palestinians]]. Sunnis follow nearly all occupations, belong to all social groups and nearly every political party, and live in all parts of the country. All the largest cities and thirteen out of the fourteen governorates’ capitals of the country had a Sunni majority, except for the governorate and city of [[Suwayda]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> ===Arabs=== The [[Arabs]] form the largest Sunni Muslim community in the country.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that approximately 60% of the country was formed of [[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslims.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991>{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> More recently, Dr. Pierre Beckouche also said that the Arab Sunni Muslims formed 60% of the population, including 500,000 Palestinian refugees.<ref name=Pierre>{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> Some Muslim minorities in Syria have been [[Arabized]] to some degree, particularly the smaller ethnic groups (such as the [[Albanians in Syria|Albanians]], [[Bosnians]], [[Cretan Muslims]], [[Pashtuns]], [[Iranians in Syria|Persians]], etc.), but also some members of the larger minorities, such as the Kurds and Turkmen.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> ===Kurds=== {{main|Kurds in Syria}} The [[Kurds in Syria]] are the second largest ethnic group in the country (forming around 10.6% of the population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> The majority live in the northeast, bordering on [[Iraq]] and [[Turkey]]. There are also smaller Kurdish communities in central Syria, followed by [[Kobanî]] and [[Afrin, Syria|Afrin]]. In the capital of Damascus they are [[Arabized]] and do not speak [[Kurdish language|Kurdish]] very well.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Kurds formed 8.3% of the population.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> By 1979 Dr. [[Nikolaos van Dam]] claimed that the Syrian Kurds (forming 8.5% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam>{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Kurds formed 9% of the population in 1988,<ref name=Munson>{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> whilst Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that they formed 8.5% in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Kurds have increased. For example, Dr. Pierre Beckouche has said that before 2011 the Sunni Muslim Kurds formed 9-10% of the country's population.<ref name=Pierre/> ===Turkmen=== {{main|Syrian Turkmen}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|The [[Nabi Habeel Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] The [[Turkish language|Turkish]]-speaking [[Syrian Turkmen|Turkmen]] are the third largest ethnic group in the country (approximately 4% to 5% of the country's population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> They mainly live in the urban centres and countryside of the following six governorates: the [[Aleppo Governorate]], the [[Damascus Governorate]], the [[Homs Governorate]], the [[Hama Governorate]], the [[Latakia Governorate]] and the [[Quneitra Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The العادليہ مسجد 16 صدي جي عثماني مسجد آهي.]] 1973 ۾ پروفيسر موش معواز چيو ته غير عربي ڳالهائيندڙ سني مسلمان ترڪمان آبادي جو 3 سيڪڙو هئا.<ref name="Ma'oz2">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> ڊاڪٽر نڪولاؤس وان ڊيم جي مطابق، شامي ترڪمان/ترڪمان (ان وقت آبادي جو 3 سيڪڙو) تقريبن خاص طور تي سني مسلمان هئا.<ref name="VanDam" /> ساڳئي طرح، ڊاڪٽر هينري منسن چيو ته سني مسلمان ترڪمان 1988 ۾ آبادي جو 3 سيڪڙو هئا،<ref name="Munson" /> جيئن 1991 ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش ڪيو هو.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> تازن ڏهاڪن ۾، ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور تي عيسائين ۽ يهودين) جي آبادي گهٽجي وئي آهي، تنهن ڪري، سني ترڪمان جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ چيو ته 2011 کان اڳ سني مسلمان ترڪمان/ترڪمان ملڪ جي آبادي جو 4 سيڪڙو هئا. <ref name="Pierre" /> بهرحال، جيڪڏهن عرب ترڪمانن کي به غور ۾ رکيو وڃي ته سني ترڪمان آبادي تمام گهڻي سمجهي ويندي آهي (يعني عربي ڳالهائيندڙ ترڪمان جيڪي هاڻي پنهنجي مادري ٻولي نٿا ڳالهائين)، ۽ ڪجهه اندازن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪُل ترڪمان آبادي (جيڪي گهڻو ڪري سني آهن) ملڪ ۾ ٻيو وڏو گروهه ٿي سگهي ٿو، جيڪو ڪردن کان وڌيڪ آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> === سرڪا شيئن === {{main|شام ۾ سرڪاشيئن}} شام ۾ گھڻا سرڪاشيئن سني مسلمان آهن. اهي ملڪ ۾ پنجون وڏو نسلي گروهه ٺاهين ٿا. پر شام ۾ چوٿون وڏو سني مسلم برادري آهي. اهي گهڻو ڪري ٽن شامي گورنريٽ: حما، حمص ۽ قنيطره ۾ رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> 1991 ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته ملڪ جو %1 کان به گهٽ سني مسلمان سرڪاشيئن تي مشتمل هو.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> تازن ڏهاڪن ۾ ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور تي عيسائين ۽ يهودين) جي آبادي گهٽجي وئي آهي. تنهن ڪري، سني سرڪاشيئن جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، هڪ تازي اندازي مطابق سني سرڪاشيئن شام جي آبادي جو %1.5 هئا.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|سيده زينب مسجد بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته ان ۾ زينب رضي الله عنها جي قبر آهي ۽ شيعه مسلمانن لاءِ هڪ زيارتگاهه آهي. ]] ملڪ ۾ اسلام جو پهريون سڀ کان وڏو فرقو شيعه شاخ آهي؛ ان ۾ [[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] ۽ [[اثنا عشري|اثنا عشري شيعه]] شامل آهن. 2011 کان اڳ اهي هڪ وڏي اقليت ٺاهيندا هئا. انهن مسلمان فرقن ۾ مختلف نسلي گروهه پڻ شامل آهن، جن ۾: عرب، ڪرد، ترڪمان ۽ ٻيون ننڍيون برادريون شامل آهن.<ref name="Pierre" /> ===اسماعيلي=== {{main|اسماعيلي}} شيعه اسماعيلي شام ۾ شيعه اسلام جي سڀ کان وڏي شاخ ٺاهيندا آهن. شام جي آبادي جو %3 ٺاهيندا آهن. وڏي شاخ کان ورهاست ستين امام جي سڃاڻپ تي ٿي. شيعه اسماعيلي يقين رکن ٿا ته امام جعفر صادق اسماعيل کي ستين امام مقرر ڪيو. اثنا عشري شيعه جو عقيدو آهي ته امام جعفر اسماعيل جي ڀاءُ امام موسيٰ ڪاظم کي ستين امام مقرر ڪيو. فرقي جي شروعاتي تاريخ بابت تمام گهٽ ڄاڻ آهي. پر اهو نائين صدي جي آخر تائين مضبوطي سان قائم ٿي ويو. 969 کان 1171 تائين هڪ اسماعيلي خاندان فاطمي مصر ۾ خليفي طور حڪومت ڪئي. شام ۾ اسماعيلي طاقت کي مصر جي مملوڪ خاندان طرفان ختم ڪيو ويو. جڏهن اڳوڻي صليبي جنگين کي پنهنجي وفاداري ۽ عيسائيت ۾ تبديلي جي آڇ ڪئي جنهن کي نائيٽس ٽيمپلر پاران رد ڪيو ويو. <ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> اسماعيلي ٻن وڏن گروهن: مستعلي ۽ نزاري ۾ ورهايل آهن. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|سيدة رقيه مسجد 1985 ۾ تعمير ڪئي وئي هئي ۽ ايراني فن تعمير جو جديد نسخو پيش ڪري ٿي.]] پروفيسر الاسدير ڊري ڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش جي مطابق، اسماعيلي 1991 ۾ ملڪ جي آبادي جو %1.5 هئا. اهي خاص طور تي ٻن گورنريٽ ۾ رهن ٿا: حما گورنريٽ ۾، اسماعيلي بنيادي طور تي سلاميه شهر ۾ رهن ٿا،<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> جنهن کي "اسماعيلي گاديءَ جو هنڌ" سمجهيو ويندو آهي. اهي مصياف شهر ۽ آس پاس جي ڳوٺن ۾ پڻ رهن ٿا، انهي سان گڏ هڪ ننڍڙي اقليت حما شهر ۾ به رهن ٿا. ان کان علاوه، اسماعيلي طرطوس گورنريٽ ۾، خاص طور تي قدمس شهر ۽ ان جي آس پاس جي ڳوٺن ۾ ۽ نهر الخوابي جي ضلعي ۽ ڳوٺن ۾ پڻ رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> ===اثنا عشري=== {{main|اثنا عشري}} شام ۾ %2 تي اسلامي فرقن مان سڀ کان ننڍو ٺاهڻ، اثنا عشري شيعه شام ​​جي سياست ۾ صرف هڪ معمولي ڪردار ادا ڪن ٿا. مذهبي معاملن ۾، اهي عراق ۾ شيعه مرڪزن، خاص طور تي ڪربلا ۽ نجف ۽ ايران ڏانهن ڏسن ٿا. جڏهن ته، ايران جي سال 1979جي اسلامي انقلاب ۽ عراق سان جنگ ۾ شام جي ايران سان اتحاد، شام جي شيعه اقليت جي وقار کي بلند ڪيو آهي. جيئن ته هر هفتي سوين ايراني سياح دمشق جو دورو ڪرڻ لڳا، دمشق کان ٻاهر الغوطه ۾ واقع محمد جي پوٽي سيده زينب جي مقبري جو شيعه مزار هڪ اهم زيارت گاهه بڻجي ويو، انهن علائقن کي تبديل ڪري ڇڏيو جيڪي هاڻي عراق ۾ رسائي لائق نه هئا. ان کان علاوه، شام جي اثنا عشري شيعه جا لبنان ۾ شيعه ٽوليورس سان ويجها لاڳاپا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ===علوي=== {{main|علوي}} اتر شام ۾ ڪجهه ڪرد ۽ ترڪماني علوي آهن.<ref name="mobil.derstandard.at">{{Cite web |title=Angriff auf Afrin: Vertreibung vom "Berg der Kurden" |url=https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |access-date=2023-01-22 |website=DER STANDARD |language=de-AT |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917111642/https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |url-status=live }}</ref> عفرين ضلعي ۾ مبتلي شهر اڪثريت ۾ ڪرد علوي آباد آهن. 2014 ۾ حوي ابراهيم، هڪ علوي، ڪرد جي ڪنٽرول واري آفرين ڪينٽن جو وزيراعظم بڻيو. هزارين ترڪماني علوي حلب ۾ رهي رهيا آهن، جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترائي ترڪي ڏانهن ڀڄي ويا.<ref>{{Cite web |last=odatv4.com |title=Tek suçları Alevi olmak... |url=https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |access-date=2023-01-22 |website=www.odatv4.com |language=en |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128123021/https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |url-status=dead }}</ref> ==قرآنيه== There is also a [[Quraniyoon|Quraniya]] or [[Quranist]] community within [[Syria]], whose early documentation began forming in the 19th century and followed the teachings set forth by the Indian theologian Seyyid Ahmed Khan Hindi and then spread to Syria soon afterwards via intermediary pilgrims. However, [[Quranism|Ahl al-Qur'an]] adherents precede these 19th century developments in the form of Mu'tazilites such as [[Ibrahim al-Nazzam]], who lived for some period in these environs. Contemporary adherents of the Quranist point of view in Syria include [[Muhammad Shahrur]].<ref name="jafarli">Jafarli, D. "The rise of the quranist movement in [[Egypt]] (19th to 20th ctnturies): a historical approach." Гілея: науковий вісник 126 (2017): 181-185.</ref> ==ٻيا== اهي ٽي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ===نصيري=== {{main|Alawites in Syria}} [[File:Bashar al-Assad (cropped).jpg|thumb|175px|Former Syrian President [[Bashar al-Assad]] is an [[Alawites|Alawite]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/>]] The [[Alawites]] are the second largest religious group in Syria, after the Sunni and Shi'a Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> [[Hafez al-Assad]] and his son, former President [[Bashar al-Assad]], belong to the Alawite sect.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> Alawites are divided into two main groups: traditional Alawites, who form the majority, and the minority [[Salman al-Murshid|Murshid Alawites]] (which rose from a modern schism in the Alawite sect at the beginning of the 20th century).<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that Alawites formed approximately 11.5% of the country's population.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> More recently, Dr. Pierre Beckouche said that 11% of the country's population was Alawite before 2011.<ref name=Pierre/> The CIA has estimated Alawites at 15% of the Syria's population.<ref name=":0" /> The Alawites mainly live in the [[Syrian Coastal Mountain Range]], particularly in the countryside of the [[Latakia Governorate]] and the [[Tartus Governorate]] on the western side of the mountains, and in the countryside of the [[Homs Governorate]] and [[Hama Governorate]] on their eastern side.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> They form a majority (around 60%) in [[Latakia]] and [[Tartus]]. In the [[Homs]] and [[Hama]] areas, they make up around 10% of the population in both the countryside and the cities, living in [[Talkalakh]], [[Al-Mukharram]], [[Al-Qabu, Syria|Al-Qabu]], [[Shin, Syria|Shin]], [[Al-Riqama]], the Houla plain, [[Maryamin, Homs|Maryamin]], [[Qarmas]], Al Muhani, and the areas of [[Al-Zahraa|Zahra]] and Naziha.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> ===دروز=== {{Main|دروز|}} شامي دروز برادري ملڪ ۾ ٽيون نمبر وڏو اسلامي اثر رکندڙ فرقو آهي، انهن کي روايتي طور تي مسلمان نه سمجهيو ويندو آهي. اهي شام جي آبادي جو تقريباً 4 سيڪڙو آهن.<ref>{{Cite web |last=Theodorou |first=Angelina E. |title=5 facts about Israeli Druze, a unique religious and ethnic group |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |access-date=2023-01-22 |website=Pew Research Center |date=21 March 2016 |language=en-US |archive-date=2021-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319095844/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |url-status=live }}</ref> ڊروز آبادي جو مکيه مرڪز السويدا ۾ آهي؛<ref>{{cite book|title=The Oxford Handbook of American Islam| first=Yvonne |last=Yazbeck Haddad|year=2014| isbn=9780199862634| page = 142|publisher=Oxford University Press|quote=While they appear parallel to those of normative Islam, in the Druze religion they are different in meaning and interpretation. The religion is considered distinct from the Ismaili as well as from other Muslims belief and practice... Most Druze consider themselves fully assimilated in American society and do not necessarily identify as Muslims..}}</ref> ان جي اختيار هيٺ ننڍا شهر ۽ ڳوٺ جبل الدروز ("ڊروز جو جبل") سڏجن ٿا.<ref>{{cite book|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives| first=Dona|last= J. Stewart|year=2008| isbn=9781135980795| page = 33|publisher=Routledge|quote= Most Druze do not consider themselves Muslim. Historically they faced much persecution and keep their religious beliefs secrets.}}</ref> باقي برادري بنيادي طور تي قنطره، دمشق ۽ ادلب گورنريٽ ۾ رهن ٿا. جيتوڻيڪ ايمان اصل ۾ اسماعيلي اسلام مان پيدا ٿيو، گهڻا ڊروز مسلمان طور سڃاڻپ نٿا ​​ڏين ۽ اهي اسلام جي پنجن ٿنڀن کي قبول نٿا ڪن.<ref>{{cite book|title=America & Islam: Soundbites, Suicide Bombs and the Road to Donald Trump|first=Lawrence|last= Pintak|year= 2019| isbn= 9781788315593| page =86|publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref><ref>{{cite book|title=The Templar Spirit: The Esoteric Inspiration, Rituals and Beliefs of the Knights Templar|first=Margaret|last= Jonas|year= 2011| isbn= 9781906999254| page =83|publisher=Temple Lodge Publishing|quote=[Druze] often they are not regarded as being Muslim at all, nor do all the Druze consider themselves as Muslim}}</ref><ref>{{cite web |title=Are the Druze People Arabs or Muslims? Deciphering Who They Are |url=https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |website=Arab America |access-date=13 April 2020 |language=en |date=8 August 2018 |archive-date=20 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020060455/https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|title= The Political Role of Minority Groups in the Middle East|first=Ronald|last= De McLaurin|year= 1979| isbn= 9780030525964| page =114 |publisher=Michigan University Press|quote= Theologically, one would have to conclude that the Druze are not Muslims. They do not accept the five pillars of Islam. In place of these principles the Druze have instituted the seven precepts noted above..}}</ref> ڪيترائي شامي دروز آهن جيڪي ٻاهرين ملڪن ۾ پڻ رهن ٿا، خاص طور تي لاطيني آمريڪا ۾، جيڪي گذريل سو سالن کان اتي رهي رهيا آهن. صرف وينزويلا ۾ شامي نسل جا تقريباً 5 لک ڊروز آهن.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6-7}}.</ref> ===احمديه=== {{main|احمدي}} شام ۾ احمدي تحريڪ جي تاريخ 1920 جي ڏهاڪي ۾ شروع ٿئي ٿي، جڏهن برادري جي ٻئي خليفي، مرزا بشير الدين محمود احمد، يورپ ۽ وچ اوڀر جي پنهنجي دوري جي حصي طور دمشق جو دورو ڪيو. خليفي سيد زين العابدين ولي الله شاهه ۽ جلال الدين شمس کي دمشق ۾ مشنري ڪم لاءِ موڪلڻ لاءِ مقرر ڪيو. مولوي ابو العطا جالنڌري سان گڏ، جيڪو يروشلم ۾ مشن لاءِ پهتو، ٽنهي مشنري پنهنجو وقت وچ اوڀر جي وڏن شهرن ۽ شهرن ۾ احمدي تعليمات کي پکيڙڻ ۾ گذاريو، جن ۾ حيفا، بيروت ۽ قاهره شامل آهن.<ref name="Khan134">{{cite book|last=Khan|first=Adil Hussain|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|url=https://books.google.com/books?id=C2DxBwAAQBAJ&pg=PA134|year=2015|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-01529-7|page=134}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} *[[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] * [[شروعاتي اسلامي فتحون]] * ليونٽ جون مسلمان فتحون * [[شام ۾ مسجدن جي فهرست]] * وچ اوڀر ۾ اسلام * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] 15t28mls01a5hvgaic5s7ya5sfqvyck 388280 388279 2026-06-24T09:49:39Z Memon2025 21315 /* سرڪا شيئن */ 388280 wikitext text/x-wiki [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ، شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت، بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب، جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي، خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن، جزيه جي ادائيگي سان، پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي جامع مسجد]] اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي، جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا، پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | نصيري * || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز * || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} * نوٽ: اهي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي غير مسلم قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|The [[Great Mosque of Aleppo]] was built by the [[Umayyad Caliphate|Umayyads]].]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|The [[Great Mosque of Maarrat al-Numan]] is a 12th-century [[Ayyubid]]-era mosque.]] The largest religious group in Syria is the [[Sunni Muslims]]. The majority are formed of indigenous [[Syrian]] but there is also a significant number of Sunni [[Kurds in Syria|Kurds]], [[Syrian Turkmen|Turkmen/Turkoman]], and [[Circassians in Syria|Circassians]], as well as refugees who have arrived in the country, such as [[Iraqis]] and [[Palestinians]]. Sunnis follow nearly all occupations, belong to all social groups and nearly every political party, and live in all parts of the country. All the largest cities and thirteen out of the fourteen governorates’ capitals of the country had a Sunni majority, except for the governorate and city of [[Suwayda]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> ===Arabs=== The [[Arabs]] form the largest Sunni Muslim community in the country.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that approximately 60% of the country was formed of [[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslims.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991>{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> More recently, Dr. Pierre Beckouche also said that the Arab Sunni Muslims formed 60% of the population, including 500,000 Palestinian refugees.<ref name=Pierre>{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> Some Muslim minorities in Syria have been [[Arabized]] to some degree, particularly the smaller ethnic groups (such as the [[Albanians in Syria|Albanians]], [[Bosnians]], [[Cretan Muslims]], [[Pashtuns]], [[Iranians in Syria|Persians]], etc.), but also some members of the larger minorities, such as the Kurds and Turkmen.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> ===Kurds=== {{main|Kurds in Syria}} The [[Kurds in Syria]] are the second largest ethnic group in the country (forming around 10.6% of the population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> The majority live in the northeast, bordering on [[Iraq]] and [[Turkey]]. There are also smaller Kurdish communities in central Syria, followed by [[Kobanî]] and [[Afrin, Syria|Afrin]]. In the capital of Damascus they are [[Arabized]] and do not speak [[Kurdish language|Kurdish]] very well.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Kurds formed 8.3% of the population.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> By 1979 Dr. [[Nikolaos van Dam]] claimed that the Syrian Kurds (forming 8.5% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam>{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Kurds formed 9% of the population in 1988,<ref name=Munson>{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> whilst Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that they formed 8.5% in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Kurds have increased. For example, Dr. Pierre Beckouche has said that before 2011 the Sunni Muslim Kurds formed 9-10% of the country's population.<ref name=Pierre/> ===Turkmen=== {{main|Syrian Turkmen}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|The [[Nabi Habeel Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] The [[Turkish language|Turkish]]-speaking [[Syrian Turkmen|Turkmen]] are the third largest ethnic group in the country (approximately 4% to 5% of the country's population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> They mainly live in the urban centres and countryside of the following six governorates: the [[Aleppo Governorate]], the [[Damascus Governorate]], the [[Homs Governorate]], the [[Hama Governorate]], the [[Latakia Governorate]] and the [[Quneitra Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The العادليہ مسجد 16 صدي جي عثماني مسجد آهي.]] 1973 ۾ پروفيسر موش معواز چيو ته غير عربي ڳالهائيندڙ سني مسلمان ترڪمان آبادي جو 3 سيڪڙو هئا.<ref name="Ma'oz2">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> ڊاڪٽر نڪولاؤس وان ڊيم جي مطابق، شامي ترڪمان/ترڪمان (ان وقت آبادي جو 3 سيڪڙو) تقريبن خاص طور تي سني مسلمان هئا.<ref name="VanDam" /> ساڳئي طرح، ڊاڪٽر هينري منسن چيو ته سني مسلمان ترڪمان 1988 ۾ آبادي جو 3 سيڪڙو هئا،<ref name="Munson" /> جيئن 1991 ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش ڪيو هو.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> تازن ڏهاڪن ۾، ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور تي عيسائين ۽ يهودين) جي آبادي گهٽجي وئي آهي، تنهن ڪري، سني ترڪمان جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ چيو ته 2011 کان اڳ سني مسلمان ترڪمان/ترڪمان ملڪ جي آبادي جو 4 سيڪڙو هئا. <ref name="Pierre" /> بهرحال، جيڪڏهن عرب ترڪمانن کي به غور ۾ رکيو وڃي ته سني ترڪمان آبادي تمام گهڻي سمجهي ويندي آهي (يعني عربي ڳالهائيندڙ ترڪمان جيڪي هاڻي پنهنجي مادري ٻولي نٿا ڳالهائين)، ۽ ڪجهه اندازن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪُل ترڪمان آبادي (جيڪي گهڻو ڪري سني آهن) ملڪ ۾ ٻيو وڏو گروهه ٿي سگهي ٿو، جيڪو ڪردن کان وڌيڪ آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> === سرڪاشيئن === {{main|شام ۾ سرڪاشيئن}} شام ۾ گھڻا سرڪاشيئن سني مسلمان آهن. اهي ملڪ ۾ پنجون وڏو نسلي گروهه ٺاهين ٿا. پر شام ۾ چوٿون وڏو سني مسلم برادري آهي. اهي گهڻو ڪري ٽن شامي گورنريٽ: حما، حمص ۽ قنيطره ۾ رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> 1991 ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته ملڪ جو %1 کان به گهٽ سني مسلمان سرڪاشيئن تي مشتمل هو.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> تازن ڏهاڪن ۾ ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور تي عيسائين ۽ يهودين) جي آبادي گهٽجي وئي آهي. تنهن ڪري، سني سرڪاشيئن جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، هڪ تازي اندازي مطابق سني سرڪاشيئن شام جي آبادي جو %1.5 هئا.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|سيده زينب مسجد بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته ان ۾ زينب رضي الله عنها جي قبر آهي ۽ شيعه مسلمانن لاءِ هڪ زيارتگاهه آهي. ]] ملڪ ۾ اسلام جو پهريون سڀ کان وڏو فرقو شيعه شاخ آهي؛ ان ۾ [[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] ۽ [[اثنا عشري|اثنا عشري شيعه]] شامل آهن. 2011 کان اڳ اهي هڪ وڏي اقليت ٺاهيندا هئا. انهن مسلمان فرقن ۾ مختلف نسلي گروهه پڻ شامل آهن، جن ۾: عرب، ڪرد، ترڪمان ۽ ٻيون ننڍيون برادريون شامل آهن.<ref name="Pierre" /> ===اسماعيلي=== {{main|اسماعيلي}} شيعه اسماعيلي شام ۾ شيعه اسلام جي سڀ کان وڏي شاخ ٺاهيندا آهن. شام جي آبادي جو %3 ٺاهيندا آهن. وڏي شاخ کان ورهاست ستين امام جي سڃاڻپ تي ٿي. شيعه اسماعيلي يقين رکن ٿا ته امام جعفر صادق اسماعيل کي ستين امام مقرر ڪيو. اثنا عشري شيعه جو عقيدو آهي ته امام جعفر اسماعيل جي ڀاءُ امام موسيٰ ڪاظم کي ستين امام مقرر ڪيو. فرقي جي شروعاتي تاريخ بابت تمام گهٽ ڄاڻ آهي. پر اهو نائين صدي جي آخر تائين مضبوطي سان قائم ٿي ويو. 969 کان 1171 تائين هڪ اسماعيلي خاندان فاطمي مصر ۾ خليفي طور حڪومت ڪئي. شام ۾ اسماعيلي طاقت کي مصر جي مملوڪ خاندان طرفان ختم ڪيو ويو. جڏهن اڳوڻي صليبي جنگين کي پنهنجي وفاداري ۽ عيسائيت ۾ تبديلي جي آڇ ڪئي جنهن کي نائيٽس ٽيمپلر پاران رد ڪيو ويو. <ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> اسماعيلي ٻن وڏن گروهن: مستعلي ۽ نزاري ۾ ورهايل آهن. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|سيدة رقيه مسجد 1985 ۾ تعمير ڪئي وئي هئي ۽ ايراني فن تعمير جو جديد نسخو پيش ڪري ٿي.]] پروفيسر الاسدير ڊري ڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش جي مطابق، اسماعيلي 1991 ۾ ملڪ جي آبادي جو %1.5 هئا. اهي خاص طور تي ٻن گورنريٽ ۾ رهن ٿا: حما گورنريٽ ۾، اسماعيلي بنيادي طور تي سلاميه شهر ۾ رهن ٿا،<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> جنهن کي "اسماعيلي گاديءَ جو هنڌ" سمجهيو ويندو آهي. اهي مصياف شهر ۽ آس پاس جي ڳوٺن ۾ پڻ رهن ٿا، انهي سان گڏ هڪ ننڍڙي اقليت حما شهر ۾ به رهن ٿا. ان کان علاوه، اسماعيلي طرطوس گورنريٽ ۾، خاص طور تي قدمس شهر ۽ ان جي آس پاس جي ڳوٺن ۾ ۽ نهر الخوابي جي ضلعي ۽ ڳوٺن ۾ پڻ رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> ===اثنا عشري=== {{main|اثنا عشري}} شام ۾ %2 تي اسلامي فرقن مان سڀ کان ننڍو ٺاهڻ، اثنا عشري شيعه شام ​​جي سياست ۾ صرف هڪ معمولي ڪردار ادا ڪن ٿا. مذهبي معاملن ۾، اهي عراق ۾ شيعه مرڪزن، خاص طور تي ڪربلا ۽ نجف ۽ ايران ڏانهن ڏسن ٿا. جڏهن ته، ايران جي سال 1979جي اسلامي انقلاب ۽ عراق سان جنگ ۾ شام جي ايران سان اتحاد، شام جي شيعه اقليت جي وقار کي بلند ڪيو آهي. جيئن ته هر هفتي سوين ايراني سياح دمشق جو دورو ڪرڻ لڳا، دمشق کان ٻاهر الغوطه ۾ واقع محمد جي پوٽي سيده زينب جي مقبري جو شيعه مزار هڪ اهم زيارت گاهه بڻجي ويو، انهن علائقن کي تبديل ڪري ڇڏيو جيڪي هاڻي عراق ۾ رسائي لائق نه هئا. ان کان علاوه، شام جي اثنا عشري شيعه جا لبنان ۾ شيعه ٽوليورس سان ويجها لاڳاپا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ===علوي=== {{main|علوي}} اتر شام ۾ ڪجهه ڪرد ۽ ترڪماني علوي آهن.<ref name="mobil.derstandard.at">{{Cite web |title=Angriff auf Afrin: Vertreibung vom "Berg der Kurden" |url=https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |access-date=2023-01-22 |website=DER STANDARD |language=de-AT |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917111642/https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |url-status=live }}</ref> عفرين ضلعي ۾ مبتلي شهر اڪثريت ۾ ڪرد علوي آباد آهن. 2014 ۾ حوي ابراهيم، هڪ علوي، ڪرد جي ڪنٽرول واري آفرين ڪينٽن جو وزيراعظم بڻيو. هزارين ترڪماني علوي حلب ۾ رهي رهيا آهن، جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترائي ترڪي ڏانهن ڀڄي ويا.<ref>{{Cite web |last=odatv4.com |title=Tek suçları Alevi olmak... |url=https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |access-date=2023-01-22 |website=www.odatv4.com |language=en |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128123021/https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |url-status=dead }}</ref> ==قرآنيه== There is also a [[Quraniyoon|Quraniya]] or [[Quranist]] community within [[Syria]], whose early documentation began forming in the 19th century and followed the teachings set forth by the Indian theologian Seyyid Ahmed Khan Hindi and then spread to Syria soon afterwards via intermediary pilgrims. However, [[Quranism|Ahl al-Qur'an]] adherents precede these 19th century developments in the form of Mu'tazilites such as [[Ibrahim al-Nazzam]], who lived for some period in these environs. Contemporary adherents of the Quranist point of view in Syria include [[Muhammad Shahrur]].<ref name="jafarli">Jafarli, D. "The rise of the quranist movement in [[Egypt]] (19th to 20th ctnturies): a historical approach." Гілея: науковий вісник 126 (2017): 181-185.</ref> ==ٻيا== اهي ٽي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ===نصيري=== {{main|Alawites in Syria}} [[File:Bashar al-Assad (cropped).jpg|thumb|175px|Former Syrian President [[Bashar al-Assad]] is an [[Alawites|Alawite]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/>]] The [[Alawites]] are the second largest religious group in Syria, after the Sunni and Shi'a Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> [[Hafez al-Assad]] and his son, former President [[Bashar al-Assad]], belong to the Alawite sect.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> Alawites are divided into two main groups: traditional Alawites, who form the majority, and the minority [[Salman al-Murshid|Murshid Alawites]] (which rose from a modern schism in the Alawite sect at the beginning of the 20th century).<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that Alawites formed approximately 11.5% of the country's population.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> More recently, Dr. Pierre Beckouche said that 11% of the country's population was Alawite before 2011.<ref name=Pierre/> The CIA has estimated Alawites at 15% of the Syria's population.<ref name=":0" /> The Alawites mainly live in the [[Syrian Coastal Mountain Range]], particularly in the countryside of the [[Latakia Governorate]] and the [[Tartus Governorate]] on the western side of the mountains, and in the countryside of the [[Homs Governorate]] and [[Hama Governorate]] on their eastern side.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> They form a majority (around 60%) in [[Latakia]] and [[Tartus]]. In the [[Homs]] and [[Hama]] areas, they make up around 10% of the population in both the countryside and the cities, living in [[Talkalakh]], [[Al-Mukharram]], [[Al-Qabu, Syria|Al-Qabu]], [[Shin, Syria|Shin]], [[Al-Riqama]], the Houla plain, [[Maryamin, Homs|Maryamin]], [[Qarmas]], Al Muhani, and the areas of [[Al-Zahraa|Zahra]] and Naziha.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> ===دروز=== {{Main|دروز|}} شامي دروز برادري ملڪ ۾ ٽيون نمبر وڏو اسلامي اثر رکندڙ فرقو آهي، انهن کي روايتي طور تي مسلمان نه سمجهيو ويندو آهي. اهي شام جي آبادي جو تقريباً 4 سيڪڙو آهن.<ref>{{Cite web |last=Theodorou |first=Angelina E. |title=5 facts about Israeli Druze, a unique religious and ethnic group |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |access-date=2023-01-22 |website=Pew Research Center |date=21 March 2016 |language=en-US |archive-date=2021-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319095844/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |url-status=live }}</ref> ڊروز آبادي جو مکيه مرڪز السويدا ۾ آهي؛<ref>{{cite book|title=The Oxford Handbook of American Islam| first=Yvonne |last=Yazbeck Haddad|year=2014| isbn=9780199862634| page = 142|publisher=Oxford University Press|quote=While they appear parallel to those of normative Islam, in the Druze religion they are different in meaning and interpretation. The religion is considered distinct from the Ismaili as well as from other Muslims belief and practice... Most Druze consider themselves fully assimilated in American society and do not necessarily identify as Muslims..}}</ref> ان جي اختيار هيٺ ننڍا شهر ۽ ڳوٺ جبل الدروز ("ڊروز جو جبل") سڏجن ٿا.<ref>{{cite book|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives| first=Dona|last= J. Stewart|year=2008| isbn=9781135980795| page = 33|publisher=Routledge|quote= Most Druze do not consider themselves Muslim. Historically they faced much persecution and keep their religious beliefs secrets.}}</ref> باقي برادري بنيادي طور تي قنطره، دمشق ۽ ادلب گورنريٽ ۾ رهن ٿا. جيتوڻيڪ ايمان اصل ۾ اسماعيلي اسلام مان پيدا ٿيو، گهڻا ڊروز مسلمان طور سڃاڻپ نٿا ​​ڏين ۽ اهي اسلام جي پنجن ٿنڀن کي قبول نٿا ڪن.<ref>{{cite book|title=America & Islam: Soundbites, Suicide Bombs and the Road to Donald Trump|first=Lawrence|last= Pintak|year= 2019| isbn= 9781788315593| page =86|publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref><ref>{{cite book|title=The Templar Spirit: The Esoteric Inspiration, Rituals and Beliefs of the Knights Templar|first=Margaret|last= Jonas|year= 2011| isbn= 9781906999254| page =83|publisher=Temple Lodge Publishing|quote=[Druze] often they are not regarded as being Muslim at all, nor do all the Druze consider themselves as Muslim}}</ref><ref>{{cite web |title=Are the Druze People Arabs or Muslims? Deciphering Who They Are |url=https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |website=Arab America |access-date=13 April 2020 |language=en |date=8 August 2018 |archive-date=20 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020060455/https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|title= The Political Role of Minority Groups in the Middle East|first=Ronald|last= De McLaurin|year= 1979| isbn= 9780030525964| page =114 |publisher=Michigan University Press|quote= Theologically, one would have to conclude that the Druze are not Muslims. They do not accept the five pillars of Islam. In place of these principles the Druze have instituted the seven precepts noted above..}}</ref> ڪيترائي شامي دروز آهن جيڪي ٻاهرين ملڪن ۾ پڻ رهن ٿا، خاص طور تي لاطيني آمريڪا ۾، جيڪي گذريل سو سالن کان اتي رهي رهيا آهن. صرف وينزويلا ۾ شامي نسل جا تقريباً 5 لک ڊروز آهن.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6-7}}.</ref> ===احمديه=== {{main|احمدي}} شام ۾ احمدي تحريڪ جي تاريخ 1920 جي ڏهاڪي ۾ شروع ٿئي ٿي، جڏهن برادري جي ٻئي خليفي، مرزا بشير الدين محمود احمد، يورپ ۽ وچ اوڀر جي پنهنجي دوري جي حصي طور دمشق جو دورو ڪيو. خليفي سيد زين العابدين ولي الله شاهه ۽ جلال الدين شمس کي دمشق ۾ مشنري ڪم لاءِ موڪلڻ لاءِ مقرر ڪيو. مولوي ابو العطا جالنڌري سان گڏ، جيڪو يروشلم ۾ مشن لاءِ پهتو، ٽنهي مشنري پنهنجو وقت وچ اوڀر جي وڏن شهرن ۽ شهرن ۾ احمدي تعليمات کي پکيڙڻ ۾ گذاريو، جن ۾ حيفا، بيروت ۽ قاهره شامل آهن.<ref name="Khan134">{{cite book|last=Khan|first=Adil Hussain|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|url=https://books.google.com/books?id=C2DxBwAAQBAJ&pg=PA134|year=2015|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-01529-7|page=134}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} *[[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] * [[شروعاتي اسلامي فتحون]] * ليونٽ جون مسلمان فتحون * [[شام ۾ مسجدن جي فهرست]] * وچ اوڀر ۾ اسلام * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] lea1j02yrbclhgfdolnl31un60abbmu 388281 388280 2026-06-24T09:58:07Z Memon2025 21315 /* سني اسلام */ 388281 wikitext text/x-wiki [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ، شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت، بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب، جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي، خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن، جزيه جي ادائيگي سان، پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي جامع مسجد]] اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي، جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا، پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | نصيري * || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز * || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} * نوٽ: اهي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي غير مسلم قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|The [[Great Mosque of Aleppo]] was built by the [[Umayyad Caliphate|Umayyads]].]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|The [[Great Mosque of Maarrat al-Numan]] is a 12th-century [[Ayyubid]]-era mosque.]] The حلب جي عظيم مسجد اموي حڪمرانن پاران تعمير ڪئي وئي هئي. * معرة النعمان جي عظيم مسجد 12 صدي جي ايوبيه دور جي مسجد آهي. * شام ۾ سڀ کان وڏو مذهبي گروهه سني مسلمان آهن. اڪثريت مقامي شامي ماڻهن جي ٺهيل آهي. پر اتي سني ڪرد، ترڪمان/ترڪمان ۽ سرڪسيئن جو هڪ اهم تعداد پڻ آهي. انهي سان گڏ پناهگير به آهن. جيڪي ملڪ ۾ آيا آهن. جهڙوڪ عراقي ۽ فلسطيني. سني تقريبن سڀني پيشن جي پيروي ڪن ٿا. سڀني سماجي گروهن ۽ هر سياسي پارٽي سان تعلق رکن ٿا. ۽ ملڪ جي سڀني حصن ۾ رهن ٿا. ملڪ جي چوڏهن گورنريٽ جي گاديءَ وارن هنڌن مان سڀني وڏن شهرن ۽ تيرهين ۾ سني اڪثريت هئي. سواءِ گورنريٽ ۽ شهر جي سوويدا جي. عرب: عرب ملڪ ۾ سڀ کان وڏو سني مسلم برادري ٺاهيندا آهن. 1991 ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته ملڪ جو تقريباً 60 سيڪڙو عربي ڳالهائيندڙ سني مسلمانن تي مشتمل هو. تازو ئي، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ اهو به چيو ته عرب سني مسلمان آبادي جو 60 سيڪڙو هئا، جن ۾ 500,000 فلسطيني پناهگير به شامل هئا. شام ۾ ڪجهه مسلم اقليتن کي ڪجهه حد تائين عرب بڻايو ويو آهي، خاص طور تي ننڍا نسلي گروهه (جهڙوڪ الباني، بوسنيائي، ڪريٽن مسلمان، پشتون، فارسي، وغيره)، پر وڏين اقليتن جا ڪجهه ميمبر، جهڙوڪ ڪرد ۽ ترڪمان. ڪرد: شام ۾ ڪرد. شام ۾ ڪرد ملڪ جو ٻيو نمبر وڏو نسلي گروهه آهن (آبادي جو تقريباً 10.6 سيڪڙو) ۽ گهڻو ڪري سني مسلمان آهن. اڪثريت اتر اوڀر ۾ رهي ٿي، عراق ۽ ترڪي جي سرحد سان لڳندي آهي. مرڪزي شام ۾ ننڍا ڪرد برادريون پڻ آهن، جن کان پوءِ ڪوباني ۽ آفرين آهن. دمشق جي راڄڌاني ۾ اهي عرب آهن ۽ ڪردش چڱي طرح نه ٿا ڳالهائين. * 1973 ۾ پروفيسر موشي ماعوز چيو ته غير عربي ڳالهائيندڙ سني مسلمان ڪرد آبادي جو 8.3٪ هئا. 1979 تائين ڊاڪٽر نڪولاؤس وان ڊيم دعويٰ ڪئي ته شامي ڪرد (ان وقت آبادي جو 8.5٪ هئا) تقريبن خاص طور تي سني مسلمان هئا. ڊاڪٽر هينري منسن چيو ته سني مسلمان ڪرد 1988 ۾ آبادي جو 9٪ هئا، جڏهن ته پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته اهي 1991 ۾ 8.5٪ هئا. تازن ڏهاڪن ۾، ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور تي عيسائين ۽ يهودين) جي آبادي گهٽجي وئي آهي، تنهن ڪري، سني ڪرد جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ چيو آهي ته 2011 کان اڳ سني مسلمان ڪرد ملڪ جي آبادي جو 9-10٪ هئا. * شام ۾ ترڪمان. largest religious group in Syria is the [[Sunni Muslims]]. The majority are formed of indigenous [[Syrian]] but there is also a significant number of Sunni [[Kurds in Syria|Kurds]], [[Syrian Turkmen|Turkmen/Turkoman]], and [[Circassians in Syria|Circassians]], as well as refugees who have arrived in the country, such as [[Iraqis]] and [[Palestinians]]. Sunnis follow nearly all occupations, belong to all social groups and nearly every political party, and live in all parts of the country. All the largest cities and thirteen out of the fourteen governorates’ capitals of the country had a Sunni majority, except for the governorate and city of [[Suwayda]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> ===Arabs=== The [[Arabs]] form the largest Sunni Muslim community in the country.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that approximately 60% of the country was formed of [[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslims.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991>{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> More recently, Dr. Pierre Beckouche also said that the Arab Sunni Muslims formed 60% of the population, including 500,000 Palestinian refugees.<ref name=Pierre>{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> Some Muslim minorities in Syria have been [[Arabized]] to some degree, particularly the smaller ethnic groups (such as the [[Albanians in Syria|Albanians]], [[Bosnians]], [[Cretan Muslims]], [[Pashtuns]], [[Iranians in Syria|Persians]], etc.), but also some members of the larger minorities, such as the Kurds and Turkmen.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> ===Kurds=== {{main|Kurds in Syria}} The [[Kurds in Syria]] are the second largest ethnic group in the country (forming around 10.6% of the population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> The majority live in the northeast, bordering on [[Iraq]] and [[Turkey]]. There are also smaller Kurdish communities in central Syria, followed by [[Kobanî]] and [[Afrin, Syria|Afrin]]. In the capital of Damascus they are [[Arabized]] and do not speak [[Kurdish language|Kurdish]] very well.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Kurds formed 8.3% of the population.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> By 1979 Dr. [[Nikolaos van Dam]] claimed that the Syrian Kurds (forming 8.5% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam>{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Kurds formed 9% of the population in 1988,<ref name=Munson>{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> whilst Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that they formed 8.5% in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Kurds have increased. For example, Dr. Pierre Beckouche has said that before 2011 the Sunni Muslim Kurds formed 9-10% of the country's population.<ref name=Pierre/> ===Turkmen=== {{main|Syrian Turkmen}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|The [[Nabi Habeel Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] The [[Turkish language|Turkish]]-speaking [[Syrian Turkmen|Turkmen]] are the third largest ethnic group in the country (approximately 4% to 5% of the country's population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> They mainly live in the urban centres and countryside of the following six governorates: the [[Aleppo Governorate]], the [[Damascus Governorate]], the [[Homs Governorate]], the [[Hama Governorate]], the [[Latakia Governorate]] and the [[Quneitra Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The العادليہ مسجد 16 صدي جي عثماني مسجد آهي.]] 1973 ۾ پروفيسر موش معواز چيو ته غير عربي ڳالهائيندڙ سني مسلمان ترڪمان آبادي جو 3 سيڪڙو هئا.<ref name="Ma'oz2">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> ڊاڪٽر نڪولاؤس وان ڊيم جي مطابق، شامي ترڪمان/ترڪمان (ان وقت آبادي جو 3 سيڪڙو) تقريبن خاص طور تي سني مسلمان هئا.<ref name="VanDam" /> ساڳئي طرح، ڊاڪٽر هينري منسن چيو ته سني مسلمان ترڪمان 1988 ۾ آبادي جو 3 سيڪڙو هئا،<ref name="Munson" /> جيئن 1991 ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش ڪيو هو.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> تازن ڏهاڪن ۾، ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور تي عيسائين ۽ يهودين) جي آبادي گهٽجي وئي آهي، تنهن ڪري، سني ترڪمان جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ چيو ته 2011 کان اڳ سني مسلمان ترڪمان/ترڪمان ملڪ جي آبادي جو 4 سيڪڙو هئا. <ref name="Pierre" /> بهرحال، جيڪڏهن عرب ترڪمانن کي به غور ۾ رکيو وڃي ته سني ترڪمان آبادي تمام گهڻي سمجهي ويندي آهي (يعني عربي ڳالهائيندڙ ترڪمان جيڪي هاڻي پنهنجي مادري ٻولي نٿا ڳالهائين)، ۽ ڪجهه اندازن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪُل ترڪمان آبادي (جيڪي گهڻو ڪري سني آهن) ملڪ ۾ ٻيو وڏو گروهه ٿي سگهي ٿو، جيڪو ڪردن کان وڌيڪ آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> === سرڪاشيئن === {{main|شام ۾ سرڪاشيئن}} شام ۾ گھڻا سرڪاشيئن سني مسلمان آهن. اهي ملڪ ۾ پنجون وڏو نسلي گروهه ٺاهين ٿا. پر شام ۾ چوٿون وڏو سني مسلم برادري آهي. اهي گهڻو ڪري ٽن شامي گورنريٽ: حما، حمص ۽ قنيطره ۾ رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> 1991 ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته ملڪ جو %1 کان به گهٽ سني مسلمان سرڪاشيئن تي مشتمل هو.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> تازن ڏهاڪن ۾ ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور تي عيسائين ۽ يهودين) جي آبادي گهٽجي وئي آهي. تنهن ڪري، سني سرڪاشيئن جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، هڪ تازي اندازي مطابق سني سرڪاشيئن شام جي آبادي جو %1.5 هئا.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|سيده زينب مسجد بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته ان ۾ زينب رضي الله عنها جي قبر آهي ۽ شيعه مسلمانن لاءِ هڪ زيارتگاهه آهي. ]] ملڪ ۾ اسلام جو پهريون سڀ کان وڏو فرقو شيعه شاخ آهي؛ ان ۾ [[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] ۽ [[اثنا عشري|اثنا عشري شيعه]] شامل آهن. 2011 کان اڳ اهي هڪ وڏي اقليت ٺاهيندا هئا. انهن مسلمان فرقن ۾ مختلف نسلي گروهه پڻ شامل آهن، جن ۾: عرب، ڪرد، ترڪمان ۽ ٻيون ننڍيون برادريون شامل آهن.<ref name="Pierre" /> ===اسماعيلي=== {{main|اسماعيلي}} شيعه اسماعيلي شام ۾ شيعه اسلام جي سڀ کان وڏي شاخ ٺاهيندا آهن. شام جي آبادي جو %3 ٺاهيندا آهن. وڏي شاخ کان ورهاست ستين امام جي سڃاڻپ تي ٿي. شيعه اسماعيلي يقين رکن ٿا ته امام جعفر صادق اسماعيل کي ستين امام مقرر ڪيو. اثنا عشري شيعه جو عقيدو آهي ته امام جعفر اسماعيل جي ڀاءُ امام موسيٰ ڪاظم کي ستين امام مقرر ڪيو. فرقي جي شروعاتي تاريخ بابت تمام گهٽ ڄاڻ آهي. پر اهو نائين صدي جي آخر تائين مضبوطي سان قائم ٿي ويو. 969 کان 1171 تائين هڪ اسماعيلي خاندان فاطمي مصر ۾ خليفي طور حڪومت ڪئي. شام ۾ اسماعيلي طاقت کي مصر جي مملوڪ خاندان طرفان ختم ڪيو ويو. جڏهن اڳوڻي صليبي جنگين کي پنهنجي وفاداري ۽ عيسائيت ۾ تبديلي جي آڇ ڪئي جنهن کي نائيٽس ٽيمپلر پاران رد ڪيو ويو. <ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> اسماعيلي ٻن وڏن گروهن: مستعلي ۽ نزاري ۾ ورهايل آهن. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|سيدة رقيه مسجد 1985 ۾ تعمير ڪئي وئي هئي ۽ ايراني فن تعمير جو جديد نسخو پيش ڪري ٿي.]] پروفيسر الاسدير ڊري ڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش جي مطابق، اسماعيلي 1991 ۾ ملڪ جي آبادي جو %1.5 هئا. اهي خاص طور تي ٻن گورنريٽ ۾ رهن ٿا: حما گورنريٽ ۾، اسماعيلي بنيادي طور تي سلاميه شهر ۾ رهن ٿا،<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> جنهن کي "اسماعيلي گاديءَ جو هنڌ" سمجهيو ويندو آهي. اهي مصياف شهر ۽ آس پاس جي ڳوٺن ۾ پڻ رهن ٿا، انهي سان گڏ هڪ ننڍڙي اقليت حما شهر ۾ به رهن ٿا. ان کان علاوه، اسماعيلي طرطوس گورنريٽ ۾، خاص طور تي قدمس شهر ۽ ان جي آس پاس جي ڳوٺن ۾ ۽ نهر الخوابي جي ضلعي ۽ ڳوٺن ۾ پڻ رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> ===اثنا عشري=== {{main|اثنا عشري}} شام ۾ %2 تي اسلامي فرقن مان سڀ کان ننڍو ٺاهڻ، اثنا عشري شيعه شام ​​جي سياست ۾ صرف هڪ معمولي ڪردار ادا ڪن ٿا. مذهبي معاملن ۾، اهي عراق ۾ شيعه مرڪزن، خاص طور تي ڪربلا ۽ نجف ۽ ايران ڏانهن ڏسن ٿا. جڏهن ته، ايران جي سال 1979جي اسلامي انقلاب ۽ عراق سان جنگ ۾ شام جي ايران سان اتحاد، شام جي شيعه اقليت جي وقار کي بلند ڪيو آهي. جيئن ته هر هفتي سوين ايراني سياح دمشق جو دورو ڪرڻ لڳا، دمشق کان ٻاهر الغوطه ۾ واقع محمد جي پوٽي سيده زينب جي مقبري جو شيعه مزار هڪ اهم زيارت گاهه بڻجي ويو، انهن علائقن کي تبديل ڪري ڇڏيو جيڪي هاڻي عراق ۾ رسائي لائق نه هئا. ان کان علاوه، شام جي اثنا عشري شيعه جا لبنان ۾ شيعه ٽوليورس سان ويجها لاڳاپا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ===علوي=== {{main|علوي}} اتر شام ۾ ڪجهه ڪرد ۽ ترڪماني علوي آهن.<ref name="mobil.derstandard.at">{{Cite web |title=Angriff auf Afrin: Vertreibung vom "Berg der Kurden" |url=https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |access-date=2023-01-22 |website=DER STANDARD |language=de-AT |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917111642/https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |url-status=live }}</ref> عفرين ضلعي ۾ مبتلي شهر اڪثريت ۾ ڪرد علوي آباد آهن. 2014 ۾ حوي ابراهيم، هڪ علوي، ڪرد جي ڪنٽرول واري آفرين ڪينٽن جو وزيراعظم بڻيو. هزارين ترڪماني علوي حلب ۾ رهي رهيا آهن، جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترائي ترڪي ڏانهن ڀڄي ويا.<ref>{{Cite web |last=odatv4.com |title=Tek suçları Alevi olmak... |url=https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |access-date=2023-01-22 |website=www.odatv4.com |language=en |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128123021/https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |url-status=dead }}</ref> ==قرآنيه== There is also a [[Quraniyoon|Quraniya]] or [[Quranist]] community within [[Syria]], whose early documentation began forming in the 19th century and followed the teachings set forth by the Indian theologian Seyyid Ahmed Khan Hindi and then spread to Syria soon afterwards via intermediary pilgrims. However, [[Quranism|Ahl al-Qur'an]] adherents precede these 19th century developments in the form of Mu'tazilites such as [[Ibrahim al-Nazzam]], who lived for some period in these environs. Contemporary adherents of the Quranist point of view in Syria include [[Muhammad Shahrur]].<ref name="jafarli">Jafarli, D. "The rise of the quranist movement in [[Egypt]] (19th to 20th ctnturies): a historical approach." Гілея: науковий вісник 126 (2017): 181-185.</ref> ==ٻيا== اهي ٽي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ===نصيري=== {{main|Alawites in Syria}} [[File:Bashar al-Assad (cropped).jpg|thumb|175px|Former Syrian President [[Bashar al-Assad]] is an [[Alawites|Alawite]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/>]] The [[Alawites]] are the second largest religious group in Syria, after the Sunni and Shi'a Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> [[Hafez al-Assad]] and his son, former President [[Bashar al-Assad]], belong to the Alawite sect.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> Alawites are divided into two main groups: traditional Alawites, who form the majority, and the minority [[Salman al-Murshid|Murshid Alawites]] (which rose from a modern schism in the Alawite sect at the beginning of the 20th century).<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that Alawites formed approximately 11.5% of the country's population.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> More recently, Dr. Pierre Beckouche said that 11% of the country's population was Alawite before 2011.<ref name=Pierre/> The CIA has estimated Alawites at 15% of the Syria's population.<ref name=":0" /> The Alawites mainly live in the [[Syrian Coastal Mountain Range]], particularly in the countryside of the [[Latakia Governorate]] and the [[Tartus Governorate]] on the western side of the mountains, and in the countryside of the [[Homs Governorate]] and [[Hama Governorate]] on their eastern side.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> They form a majority (around 60%) in [[Latakia]] and [[Tartus]]. In the [[Homs]] and [[Hama]] areas, they make up around 10% of the population in both the countryside and the cities, living in [[Talkalakh]], [[Al-Mukharram]], [[Al-Qabu, Syria|Al-Qabu]], [[Shin, Syria|Shin]], [[Al-Riqama]], the Houla plain, [[Maryamin, Homs|Maryamin]], [[Qarmas]], Al Muhani, and the areas of [[Al-Zahraa|Zahra]] and Naziha.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> ===دروز=== {{Main|دروز|}} شامي دروز برادري ملڪ ۾ ٽيون نمبر وڏو اسلامي اثر رکندڙ فرقو آهي، انهن کي روايتي طور تي مسلمان نه سمجهيو ويندو آهي. اهي شام جي آبادي جو تقريباً 4 سيڪڙو آهن.<ref>{{Cite web |last=Theodorou |first=Angelina E. |title=5 facts about Israeli Druze, a unique religious and ethnic group |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |access-date=2023-01-22 |website=Pew Research Center |date=21 March 2016 |language=en-US |archive-date=2021-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319095844/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |url-status=live }}</ref> ڊروز آبادي جو مکيه مرڪز السويدا ۾ آهي؛<ref>{{cite book|title=The Oxford Handbook of American Islam| first=Yvonne |last=Yazbeck Haddad|year=2014| isbn=9780199862634| page = 142|publisher=Oxford University Press|quote=While they appear parallel to those of normative Islam, in the Druze religion they are different in meaning and interpretation. The religion is considered distinct from the Ismaili as well as from other Muslims belief and practice... Most Druze consider themselves fully assimilated in American society and do not necessarily identify as Muslims..}}</ref> ان جي اختيار هيٺ ننڍا شهر ۽ ڳوٺ جبل الدروز ("ڊروز جو جبل") سڏجن ٿا.<ref>{{cite book|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives| first=Dona|last= J. Stewart|year=2008| isbn=9781135980795| page = 33|publisher=Routledge|quote= Most Druze do not consider themselves Muslim. Historically they faced much persecution and keep their religious beliefs secrets.}}</ref> باقي برادري بنيادي طور تي قنطره، دمشق ۽ ادلب گورنريٽ ۾ رهن ٿا. جيتوڻيڪ ايمان اصل ۾ اسماعيلي اسلام مان پيدا ٿيو، گهڻا ڊروز مسلمان طور سڃاڻپ نٿا ​​ڏين ۽ اهي اسلام جي پنجن ٿنڀن کي قبول نٿا ڪن.<ref>{{cite book|title=America & Islam: Soundbites, Suicide Bombs and the Road to Donald Trump|first=Lawrence|last= Pintak|year= 2019| isbn= 9781788315593| page =86|publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref><ref>{{cite book|title=The Templar Spirit: The Esoteric Inspiration, Rituals and Beliefs of the Knights Templar|first=Margaret|last= Jonas|year= 2011| isbn= 9781906999254| page =83|publisher=Temple Lodge Publishing|quote=[Druze] often they are not regarded as being Muslim at all, nor do all the Druze consider themselves as Muslim}}</ref><ref>{{cite web |title=Are the Druze People Arabs or Muslims? Deciphering Who They Are |url=https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |website=Arab America |access-date=13 April 2020 |language=en |date=8 August 2018 |archive-date=20 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020060455/https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|title= The Political Role of Minority Groups in the Middle East|first=Ronald|last= De McLaurin|year= 1979| isbn= 9780030525964| page =114 |publisher=Michigan University Press|quote= Theologically, one would have to conclude that the Druze are not Muslims. They do not accept the five pillars of Islam. In place of these principles the Druze have instituted the seven precepts noted above..}}</ref> ڪيترائي شامي دروز آهن جيڪي ٻاهرين ملڪن ۾ پڻ رهن ٿا، خاص طور تي لاطيني آمريڪا ۾، جيڪي گذريل سو سالن کان اتي رهي رهيا آهن. صرف وينزويلا ۾ شامي نسل جا تقريباً 5 لک ڊروز آهن.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6-7}}.</ref> ===احمديه=== {{main|احمدي}} شام ۾ احمدي تحريڪ جي تاريخ 1920 جي ڏهاڪي ۾ شروع ٿئي ٿي، جڏهن برادري جي ٻئي خليفي، مرزا بشير الدين محمود احمد، يورپ ۽ وچ اوڀر جي پنهنجي دوري جي حصي طور دمشق جو دورو ڪيو. خليفي سيد زين العابدين ولي الله شاهه ۽ جلال الدين شمس کي دمشق ۾ مشنري ڪم لاءِ موڪلڻ لاءِ مقرر ڪيو. مولوي ابو العطا جالنڌري سان گڏ، جيڪو يروشلم ۾ مشن لاءِ پهتو، ٽنهي مشنري پنهنجو وقت وچ اوڀر جي وڏن شهرن ۽ شهرن ۾ احمدي تعليمات کي پکيڙڻ ۾ گذاريو، جن ۾ حيفا، بيروت ۽ قاهره شامل آهن.<ref name="Khan134">{{cite book|last=Khan|first=Adil Hussain|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|url=https://books.google.com/books?id=C2DxBwAAQBAJ&pg=PA134|year=2015|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-01529-7|page=134}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} *[[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] * [[شروعاتي اسلامي فتحون]] * ليونٽ جون مسلمان فتحون * [[شام ۾ مسجدن جي فهرست]] * وچ اوڀر ۾ اسلام * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] dpa1hmcm7uq79pqjmtjl9jhejp4r1r7 388282 388281 2026-06-24T10:00:19Z Memon2025 21315 /* سني اسلام */ 388282 wikitext text/x-wiki [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ، شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت، بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب، جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي، خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن، جزيه جي ادائيگي سان، پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي جامع مسجد]] اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي، جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا، پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | نصيري * || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز * || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} * نوٽ: اهي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي غير مسلم قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|حلب جي عظيم مسجد اموي حڪمرانن پاران تعمير ڪئي وئي هئي.]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|معرة النعمان جي عظيم مسجد 12 صدي جي ايوبيه دور جي مسجد آهي.]] شام ۾ سڀ کان وڏو مذهبي گروهه سني مسلمان آهن. اڪثريت مقامي شامي ماڻهن جي ٺهيل آهي. پر اتي سني ڪرد، ترڪمان/ترڪمان ۽ سرڪسيئن جو هڪ اهم تعداد پڻ آهي. انهي سان گڏ پناهگير به آهن. جيڪي ملڪ ۾ آيا آهن. جهڙوڪ عراقي ۽ فلسطيني. سني تقريبن سڀني پيشن جي پيروي ڪن ٿا. سڀني سماجي گروهن ۽ هر سياسي پارٽي سان تعلق رکن ٿا. ۽ ملڪ جي سڀني حصن ۾ رهن ٿا. ملڪ جي چوڏهن گورنريٽ جي گاديءَ وارن هنڌن مان سڀني وڏن شهرن ۽ تيرهين ۾ سني اڪثريت هئي. سواءِ گورنريٽ ۽ شهر جي سوويدا جي. عرب: عرب ملڪ ۾ سڀ کان وڏو سني مسلم برادري ٺاهيندا آهن. 1991 ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته ملڪ جو تقريباً 60 سيڪڙو عربي ڳالهائيندڙ سني مسلمانن تي مشتمل هو. تازو ئي، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ اهو به چيو ته عرب سني مسلمان آبادي جو 60 سيڪڙو هئا، جن ۾ 500,000 فلسطيني پناهگير به شامل هئا. شام ۾ ڪجهه مسلم اقليتن کي ڪجهه حد تائين عرب بڻايو ويو آهي، خاص طور تي ننڍا نسلي گروهه (جهڙوڪ الباني، بوسنيائي، ڪريٽن مسلمان، پشتون، فارسي، وغيره)، پر وڏين اقليتن جا ڪجهه ميمبر، جهڙوڪ ڪرد ۽ ترڪمان. ڪرد: شام ۾ ڪرد. شام ۾ ڪرد ملڪ جو ٻيو نمبر وڏو نسلي گروهه آهن (آبادي جو تقريباً 10.6 سيڪڙو) ۽ گهڻو ڪري سني مسلمان آهن. اڪثريت اتر اوڀر ۾ رهي ٿي، عراق ۽ ترڪي جي سرحد سان لڳندي آهي. مرڪزي شام ۾ ننڍا ڪرد برادريون پڻ آهن، جن کان پوءِ ڪوباني ۽ آفرين آهن. دمشق جي راڄڌاني ۾ اهي عرب آهن ۽ ڪردش چڱي طرح نه ٿا ڳالهائين. * 1973 ۾ پروفيسر موشي ماعوز چيو ته غير عربي ڳالهائيندڙ سني مسلمان ڪرد آبادي جو 8.3٪ هئا. 1979 تائين ڊاڪٽر نڪولاؤس وان ڊيم دعويٰ ڪئي ته شامي ڪرد (ان وقت آبادي جو 8.5٪ هئا) تقريبن خاص طور تي سني مسلمان هئا. ڊاڪٽر هينري منسن چيو ته سني مسلمان ڪرد 1988 ۾ آبادي جو 9٪ هئا، جڏهن ته پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته اهي 1991 ۾ 8.5٪ هئا. تازن ڏهاڪن ۾، ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور تي عيسائين ۽ يهودين) جي آبادي گهٽجي وئي آهي، تنهن ڪري، سني ڪرد جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ چيو آهي ته 2011 کان اڳ سني مسلمان ڪرد ملڪ جي آبادي جو 9-10٪ هئا. * شام ۾ ترڪمان. largest religious group in Syria is the [[Sunni Muslims]]. The majority are formed of indigenous [[Syrian]] but there is also a significant number of Sunni [[Kurds in Syria|Kurds]], [[Syrian Turkmen|Turkmen/Turkoman]], and [[Circassians in Syria|Circassians]], as well as refugees who have arrived in the country, such as [[Iraqis]] and [[Palestinians]]. Sunnis follow nearly all occupations, belong to all social groups and nearly every political party, and live in all parts of the country. All the largest cities and thirteen out of the fourteen governorates’ capitals of the country had a Sunni majority, except for the governorate and city of [[Suwayda]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> ===Arabs=== The [[Arabs]] form the largest Sunni Muslim community in the country.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that approximately 60% of the country was formed of [[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslims.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991>{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> More recently, Dr. Pierre Beckouche also said that the Arab Sunni Muslims formed 60% of the population, including 500,000 Palestinian refugees.<ref name=Pierre>{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> Some Muslim minorities in Syria have been [[Arabized]] to some degree, particularly the smaller ethnic groups (such as the [[Albanians in Syria|Albanians]], [[Bosnians]], [[Cretan Muslims]], [[Pashtuns]], [[Iranians in Syria|Persians]], etc.), but also some members of the larger minorities, such as the Kurds and Turkmen.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> ===Kurds=== {{main|Kurds in Syria}} The [[Kurds in Syria]] are the second largest ethnic group in the country (forming around 10.6% of the population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> The majority live in the northeast, bordering on [[Iraq]] and [[Turkey]]. There are also smaller Kurdish communities in central Syria, followed by [[Kobanî]] and [[Afrin, Syria|Afrin]]. In the capital of Damascus they are [[Arabized]] and do not speak [[Kurdish language|Kurdish]] very well.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Kurds formed 8.3% of the population.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> By 1979 Dr. [[Nikolaos van Dam]] claimed that the Syrian Kurds (forming 8.5% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam>{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Kurds formed 9% of the population in 1988,<ref name=Munson>{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> whilst Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that they formed 8.5% in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Kurds have increased. For example, Dr. Pierre Beckouche has said that before 2011 the Sunni Muslim Kurds formed 9-10% of the country's population.<ref name=Pierre/> ===Turkmen=== {{main|Syrian Turkmen}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|The [[Nabi Habeel Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] The [[Turkish language|Turkish]]-speaking [[Syrian Turkmen|Turkmen]] are the third largest ethnic group in the country (approximately 4% to 5% of the country's population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> They mainly live in the urban centres and countryside of the following six governorates: the [[Aleppo Governorate]], the [[Damascus Governorate]], the [[Homs Governorate]], the [[Hama Governorate]], the [[Latakia Governorate]] and the [[Quneitra Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The العادليہ مسجد 16 صدي جي عثماني مسجد آهي.]] 1973 ۾ پروفيسر موش معواز چيو ته غير عربي ڳالهائيندڙ سني مسلمان ترڪمان آبادي جو 3 سيڪڙو هئا.<ref name="Ma'oz2">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> ڊاڪٽر نڪولاؤس وان ڊيم جي مطابق، شامي ترڪمان/ترڪمان (ان وقت آبادي جو 3 سيڪڙو) تقريبن خاص طور تي سني مسلمان هئا.<ref name="VanDam" /> ساڳئي طرح، ڊاڪٽر هينري منسن چيو ته سني مسلمان ترڪمان 1988 ۾ آبادي جو 3 سيڪڙو هئا،<ref name="Munson" /> جيئن 1991 ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش ڪيو هو.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> تازن ڏهاڪن ۾، ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور تي عيسائين ۽ يهودين) جي آبادي گهٽجي وئي آهي، تنهن ڪري، سني ترڪمان جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ چيو ته 2011 کان اڳ سني مسلمان ترڪمان/ترڪمان ملڪ جي آبادي جو 4 سيڪڙو هئا. <ref name="Pierre" /> بهرحال، جيڪڏهن عرب ترڪمانن کي به غور ۾ رکيو وڃي ته سني ترڪمان آبادي تمام گهڻي سمجهي ويندي آهي (يعني عربي ڳالهائيندڙ ترڪمان جيڪي هاڻي پنهنجي مادري ٻولي نٿا ڳالهائين)، ۽ ڪجهه اندازن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪُل ترڪمان آبادي (جيڪي گهڻو ڪري سني آهن) ملڪ ۾ ٻيو وڏو گروهه ٿي سگهي ٿو، جيڪو ڪردن کان وڌيڪ آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> === سرڪاشيئن === {{main|شام ۾ سرڪاشيئن}} شام ۾ گھڻا سرڪاشيئن سني مسلمان آهن. اهي ملڪ ۾ پنجون وڏو نسلي گروهه ٺاهين ٿا. پر شام ۾ چوٿون وڏو سني مسلم برادري آهي. اهي گهڻو ڪري ٽن شامي گورنريٽ: حما، حمص ۽ قنيطره ۾ رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> 1991 ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته ملڪ جو %1 کان به گهٽ سني مسلمان سرڪاشيئن تي مشتمل هو.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> تازن ڏهاڪن ۾ ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور تي عيسائين ۽ يهودين) جي آبادي گهٽجي وئي آهي. تنهن ڪري، سني سرڪاشيئن جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، هڪ تازي اندازي مطابق سني سرڪاشيئن شام جي آبادي جو %1.5 هئا.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|سيده زينب مسجد بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته ان ۾ زينب رضي الله عنها جي قبر آهي ۽ شيعه مسلمانن لاءِ هڪ زيارتگاهه آهي. ]] ملڪ ۾ اسلام جو پهريون سڀ کان وڏو فرقو شيعه شاخ آهي؛ ان ۾ [[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] ۽ [[اثنا عشري|اثنا عشري شيعه]] شامل آهن. 2011 کان اڳ اهي هڪ وڏي اقليت ٺاهيندا هئا. انهن مسلمان فرقن ۾ مختلف نسلي گروهه پڻ شامل آهن، جن ۾: عرب، ڪرد، ترڪمان ۽ ٻيون ننڍيون برادريون شامل آهن.<ref name="Pierre" /> ===اسماعيلي=== {{main|اسماعيلي}} شيعه اسماعيلي شام ۾ شيعه اسلام جي سڀ کان وڏي شاخ ٺاهيندا آهن. شام جي آبادي جو %3 ٺاهيندا آهن. وڏي شاخ کان ورهاست ستين امام جي سڃاڻپ تي ٿي. شيعه اسماعيلي يقين رکن ٿا ته امام جعفر صادق اسماعيل کي ستين امام مقرر ڪيو. اثنا عشري شيعه جو عقيدو آهي ته امام جعفر اسماعيل جي ڀاءُ امام موسيٰ ڪاظم کي ستين امام مقرر ڪيو. فرقي جي شروعاتي تاريخ بابت تمام گهٽ ڄاڻ آهي. پر اهو نائين صدي جي آخر تائين مضبوطي سان قائم ٿي ويو. 969 کان 1171 تائين هڪ اسماعيلي خاندان فاطمي مصر ۾ خليفي طور حڪومت ڪئي. شام ۾ اسماعيلي طاقت کي مصر جي مملوڪ خاندان طرفان ختم ڪيو ويو. جڏهن اڳوڻي صليبي جنگين کي پنهنجي وفاداري ۽ عيسائيت ۾ تبديلي جي آڇ ڪئي جنهن کي نائيٽس ٽيمپلر پاران رد ڪيو ويو. <ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> اسماعيلي ٻن وڏن گروهن: مستعلي ۽ نزاري ۾ ورهايل آهن. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|سيدة رقيه مسجد 1985 ۾ تعمير ڪئي وئي هئي ۽ ايراني فن تعمير جو جديد نسخو پيش ڪري ٿي.]] پروفيسر الاسدير ڊري ڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش جي مطابق، اسماعيلي 1991 ۾ ملڪ جي آبادي جو %1.5 هئا. اهي خاص طور تي ٻن گورنريٽ ۾ رهن ٿا: حما گورنريٽ ۾، اسماعيلي بنيادي طور تي سلاميه شهر ۾ رهن ٿا،<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> جنهن کي "اسماعيلي گاديءَ جو هنڌ" سمجهيو ويندو آهي. اهي مصياف شهر ۽ آس پاس جي ڳوٺن ۾ پڻ رهن ٿا، انهي سان گڏ هڪ ننڍڙي اقليت حما شهر ۾ به رهن ٿا. ان کان علاوه، اسماعيلي طرطوس گورنريٽ ۾، خاص طور تي قدمس شهر ۽ ان جي آس پاس جي ڳوٺن ۾ ۽ نهر الخوابي جي ضلعي ۽ ڳوٺن ۾ پڻ رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> ===اثنا عشري=== {{main|اثنا عشري}} شام ۾ %2 تي اسلامي فرقن مان سڀ کان ننڍو ٺاهڻ، اثنا عشري شيعه شام ​​جي سياست ۾ صرف هڪ معمولي ڪردار ادا ڪن ٿا. مذهبي معاملن ۾، اهي عراق ۾ شيعه مرڪزن، خاص طور تي ڪربلا ۽ نجف ۽ ايران ڏانهن ڏسن ٿا. جڏهن ته، ايران جي سال 1979جي اسلامي انقلاب ۽ عراق سان جنگ ۾ شام جي ايران سان اتحاد، شام جي شيعه اقليت جي وقار کي بلند ڪيو آهي. جيئن ته هر هفتي سوين ايراني سياح دمشق جو دورو ڪرڻ لڳا، دمشق کان ٻاهر الغوطه ۾ واقع محمد جي پوٽي سيده زينب جي مقبري جو شيعه مزار هڪ اهم زيارت گاهه بڻجي ويو، انهن علائقن کي تبديل ڪري ڇڏيو جيڪي هاڻي عراق ۾ رسائي لائق نه هئا. ان کان علاوه، شام جي اثنا عشري شيعه جا لبنان ۾ شيعه ٽوليورس سان ويجها لاڳاپا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ===علوي=== {{main|علوي}} اتر شام ۾ ڪجهه ڪرد ۽ ترڪماني علوي آهن.<ref name="mobil.derstandard.at">{{Cite web |title=Angriff auf Afrin: Vertreibung vom "Berg der Kurden" |url=https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |access-date=2023-01-22 |website=DER STANDARD |language=de-AT |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917111642/https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |url-status=live }}</ref> عفرين ضلعي ۾ مبتلي شهر اڪثريت ۾ ڪرد علوي آباد آهن. 2014 ۾ حوي ابراهيم، هڪ علوي، ڪرد جي ڪنٽرول واري آفرين ڪينٽن جو وزيراعظم بڻيو. هزارين ترڪماني علوي حلب ۾ رهي رهيا آهن، جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترائي ترڪي ڏانهن ڀڄي ويا.<ref>{{Cite web |last=odatv4.com |title=Tek suçları Alevi olmak... |url=https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |access-date=2023-01-22 |website=www.odatv4.com |language=en |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128123021/https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |url-status=dead }}</ref> ==قرآنيه== There is also a [[Quraniyoon|Quraniya]] or [[Quranist]] community within [[Syria]], whose early documentation began forming in the 19th century and followed the teachings set forth by the Indian theologian Seyyid Ahmed Khan Hindi and then spread to Syria soon afterwards via intermediary pilgrims. However, [[Quranism|Ahl al-Qur'an]] adherents precede these 19th century developments in the form of Mu'tazilites such as [[Ibrahim al-Nazzam]], who lived for some period in these environs. Contemporary adherents of the Quranist point of view in Syria include [[Muhammad Shahrur]].<ref name="jafarli">Jafarli, D. "The rise of the quranist movement in [[Egypt]] (19th to 20th ctnturies): a historical approach." Гілея: науковий вісник 126 (2017): 181-185.</ref> ==ٻيا== اهي ٽي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ===نصيري=== {{main|Alawites in Syria}} [[File:Bashar al-Assad (cropped).jpg|thumb|175px|Former Syrian President [[Bashar al-Assad]] is an [[Alawites|Alawite]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/>]] The [[Alawites]] are the second largest religious group in Syria, after the Sunni and Shi'a Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> [[Hafez al-Assad]] and his son, former President [[Bashar al-Assad]], belong to the Alawite sect.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> Alawites are divided into two main groups: traditional Alawites, who form the majority, and the minority [[Salman al-Murshid|Murshid Alawites]] (which rose from a modern schism in the Alawite sect at the beginning of the 20th century).<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that Alawites formed approximately 11.5% of the country's population.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> More recently, Dr. Pierre Beckouche said that 11% of the country's population was Alawite before 2011.<ref name=Pierre/> The CIA has estimated Alawites at 15% of the Syria's population.<ref name=":0" /> The Alawites mainly live in the [[Syrian Coastal Mountain Range]], particularly in the countryside of the [[Latakia Governorate]] and the [[Tartus Governorate]] on the western side of the mountains, and in the countryside of the [[Homs Governorate]] and [[Hama Governorate]] on their eastern side.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> They form a majority (around 60%) in [[Latakia]] and [[Tartus]]. In the [[Homs]] and [[Hama]] areas, they make up around 10% of the population in both the countryside and the cities, living in [[Talkalakh]], [[Al-Mukharram]], [[Al-Qabu, Syria|Al-Qabu]], [[Shin, Syria|Shin]], [[Al-Riqama]], the Houla plain, [[Maryamin, Homs|Maryamin]], [[Qarmas]], Al Muhani, and the areas of [[Al-Zahraa|Zahra]] and Naziha.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> ===دروز=== {{Main|دروز|}} شامي دروز برادري ملڪ ۾ ٽيون نمبر وڏو اسلامي اثر رکندڙ فرقو آهي، انهن کي روايتي طور تي مسلمان نه سمجهيو ويندو آهي. اهي شام جي آبادي جو تقريباً 4 سيڪڙو آهن.<ref>{{Cite web |last=Theodorou |first=Angelina E. |title=5 facts about Israeli Druze, a unique religious and ethnic group |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |access-date=2023-01-22 |website=Pew Research Center |date=21 March 2016 |language=en-US |archive-date=2021-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319095844/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |url-status=live }}</ref> ڊروز آبادي جو مکيه مرڪز السويدا ۾ آهي؛<ref>{{cite book|title=The Oxford Handbook of American Islam| first=Yvonne |last=Yazbeck Haddad|year=2014| isbn=9780199862634| page = 142|publisher=Oxford University Press|quote=While they appear parallel to those of normative Islam, in the Druze religion they are different in meaning and interpretation. The religion is considered distinct from the Ismaili as well as from other Muslims belief and practice... Most Druze consider themselves fully assimilated in American society and do not necessarily identify as Muslims..}}</ref> ان جي اختيار هيٺ ننڍا شهر ۽ ڳوٺ جبل الدروز ("ڊروز جو جبل") سڏجن ٿا.<ref>{{cite book|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives| first=Dona|last= J. Stewart|year=2008| isbn=9781135980795| page = 33|publisher=Routledge|quote= Most Druze do not consider themselves Muslim. Historically they faced much persecution and keep their religious beliefs secrets.}}</ref> باقي برادري بنيادي طور تي قنطره، دمشق ۽ ادلب گورنريٽ ۾ رهن ٿا. جيتوڻيڪ ايمان اصل ۾ اسماعيلي اسلام مان پيدا ٿيو، گهڻا ڊروز مسلمان طور سڃاڻپ نٿا ​​ڏين ۽ اهي اسلام جي پنجن ٿنڀن کي قبول نٿا ڪن.<ref>{{cite book|title=America & Islam: Soundbites, Suicide Bombs and the Road to Donald Trump|first=Lawrence|last= Pintak|year= 2019| isbn= 9781788315593| page =86|publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref><ref>{{cite book|title=The Templar Spirit: The Esoteric Inspiration, Rituals and Beliefs of the Knights Templar|first=Margaret|last= Jonas|year= 2011| isbn= 9781906999254| page =83|publisher=Temple Lodge Publishing|quote=[Druze] often they are not regarded as being Muslim at all, nor do all the Druze consider themselves as Muslim}}</ref><ref>{{cite web |title=Are the Druze People Arabs or Muslims? Deciphering Who They Are |url=https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |website=Arab America |access-date=13 April 2020 |language=en |date=8 August 2018 |archive-date=20 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020060455/https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|title= The Political Role of Minority Groups in the Middle East|first=Ronald|last= De McLaurin|year= 1979| isbn= 9780030525964| page =114 |publisher=Michigan University Press|quote= Theologically, one would have to conclude that the Druze are not Muslims. They do not accept the five pillars of Islam. In place of these principles the Druze have instituted the seven precepts noted above..}}</ref> ڪيترائي شامي دروز آهن جيڪي ٻاهرين ملڪن ۾ پڻ رهن ٿا، خاص طور تي لاطيني آمريڪا ۾، جيڪي گذريل سو سالن کان اتي رهي رهيا آهن. صرف وينزويلا ۾ شامي نسل جا تقريباً 5 لک ڊروز آهن.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6-7}}.</ref> ===احمديه=== {{main|احمدي}} شام ۾ احمدي تحريڪ جي تاريخ 1920 جي ڏهاڪي ۾ شروع ٿئي ٿي، جڏهن برادري جي ٻئي خليفي، مرزا بشير الدين محمود احمد، يورپ ۽ وچ اوڀر جي پنهنجي دوري جي حصي طور دمشق جو دورو ڪيو. خليفي سيد زين العابدين ولي الله شاهه ۽ جلال الدين شمس کي دمشق ۾ مشنري ڪم لاءِ موڪلڻ لاءِ مقرر ڪيو. مولوي ابو العطا جالنڌري سان گڏ، جيڪو يروشلم ۾ مشن لاءِ پهتو، ٽنهي مشنري پنهنجو وقت وچ اوڀر جي وڏن شهرن ۽ شهرن ۾ احمدي تعليمات کي پکيڙڻ ۾ گذاريو، جن ۾ حيفا، بيروت ۽ قاهره شامل آهن.<ref name="Khan134">{{cite book|last=Khan|first=Adil Hussain|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|url=https://books.google.com/books?id=C2DxBwAAQBAJ&pg=PA134|year=2015|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-01529-7|page=134}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} *[[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] * [[شروعاتي اسلامي فتحون]] * ليونٽ جون مسلمان فتحون * [[شام ۾ مسجدن جي فهرست]] * وچ اوڀر ۾ اسلام * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] 19wyrwb6v7ttx3xzzn2hu0vyqwfwbkb 388283 388282 2026-06-24T10:01:55Z Memon2025 21315 /* Turkmen */ 388283 wikitext text/x-wiki [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ، شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت، بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب، جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي، خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن، جزيه جي ادائيگي سان، پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي جامع مسجد]] اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي، جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا، پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | نصيري * || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز * || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} * نوٽ: اهي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي غير مسلم قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|حلب جي عظيم مسجد اموي حڪمرانن پاران تعمير ڪئي وئي هئي.]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|معرة النعمان جي عظيم مسجد 12 صدي جي ايوبيه دور جي مسجد آهي.]] شام ۾ سڀ کان وڏو مذهبي گروهه سني مسلمان آهن. اڪثريت مقامي شامي ماڻهن جي ٺهيل آهي. پر اتي سني ڪرد، ترڪمان/ترڪمان ۽ سرڪسيئن جو هڪ اهم تعداد پڻ آهي. انهي سان گڏ پناهگير به آهن. جيڪي ملڪ ۾ آيا آهن. جهڙوڪ عراقي ۽ فلسطيني. سني تقريبن سڀني پيشن جي پيروي ڪن ٿا. سڀني سماجي گروهن ۽ هر سياسي پارٽي سان تعلق رکن ٿا. ۽ ملڪ جي سڀني حصن ۾ رهن ٿا. ملڪ جي چوڏهن گورنريٽ جي گاديءَ وارن هنڌن مان سڀني وڏن شهرن ۽ تيرهين ۾ سني اڪثريت هئي. سواءِ گورنريٽ ۽ شهر جي سوويدا جي. عرب: عرب ملڪ ۾ سڀ کان وڏو سني مسلم برادري ٺاهيندا آهن. 1991 ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته ملڪ جو تقريباً 60 سيڪڙو عربي ڳالهائيندڙ سني مسلمانن تي مشتمل هو. تازو ئي، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ اهو به چيو ته عرب سني مسلمان آبادي جو 60 سيڪڙو هئا، جن ۾ 500,000 فلسطيني پناهگير به شامل هئا. شام ۾ ڪجهه مسلم اقليتن کي ڪجهه حد تائين عرب بڻايو ويو آهي، خاص طور تي ننڍا نسلي گروهه (جهڙوڪ الباني، بوسنيائي، ڪريٽن مسلمان، پشتون، فارسي، وغيره)، پر وڏين اقليتن جا ڪجهه ميمبر، جهڙوڪ ڪرد ۽ ترڪمان. ڪرد: شام ۾ ڪرد. شام ۾ ڪرد ملڪ جو ٻيو نمبر وڏو نسلي گروهه آهن (آبادي جو تقريباً 10.6 سيڪڙو) ۽ گهڻو ڪري سني مسلمان آهن. اڪثريت اتر اوڀر ۾ رهي ٿي، عراق ۽ ترڪي جي سرحد سان لڳندي آهي. مرڪزي شام ۾ ننڍا ڪرد برادريون پڻ آهن، جن کان پوءِ ڪوباني ۽ آفرين آهن. دمشق جي راڄڌاني ۾ اهي عرب آهن ۽ ڪردش چڱي طرح نه ٿا ڳالهائين. * 1973 ۾ پروفيسر موشي ماعوز چيو ته غير عربي ڳالهائيندڙ سني مسلمان ڪرد آبادي جو 8.3٪ هئا. 1979 تائين ڊاڪٽر نڪولاؤس وان ڊيم دعويٰ ڪئي ته شامي ڪرد (ان وقت آبادي جو 8.5٪ هئا) تقريبن خاص طور تي سني مسلمان هئا. ڊاڪٽر هينري منسن چيو ته سني مسلمان ڪرد 1988 ۾ آبادي جو 9٪ هئا، جڏهن ته پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته اهي 1991 ۾ 8.5٪ هئا. تازن ڏهاڪن ۾، ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور تي عيسائين ۽ يهودين) جي آبادي گهٽجي وئي آهي، تنهن ڪري، سني ڪرد جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ چيو آهي ته 2011 کان اڳ سني مسلمان ڪرد ملڪ جي آبادي جو 9-10٪ هئا. * شام ۾ ترڪمان. largest religious group in Syria is the [[Sunni Muslims]]. The majority are formed of indigenous [[Syrian]] but there is also a significant number of Sunni [[Kurds in Syria|Kurds]], [[Syrian Turkmen|Turkmen/Turkoman]], and [[Circassians in Syria|Circassians]], as well as refugees who have arrived in the country, such as [[Iraqis]] and [[Palestinians]]. Sunnis follow nearly all occupations, belong to all social groups and nearly every political party, and live in all parts of the country. All the largest cities and thirteen out of the fourteen governorates’ capitals of the country had a Sunni majority, except for the governorate and city of [[Suwayda]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> ===Arabs=== The [[Arabs]] form the largest Sunni Muslim community in the country.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that approximately 60% of the country was formed of [[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslims.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991>{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> More recently, Dr. Pierre Beckouche also said that the Arab Sunni Muslims formed 60% of the population, including 500,000 Palestinian refugees.<ref name=Pierre>{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> Some Muslim minorities in Syria have been [[Arabized]] to some degree, particularly the smaller ethnic groups (such as the [[Albanians in Syria|Albanians]], [[Bosnians]], [[Cretan Muslims]], [[Pashtuns]], [[Iranians in Syria|Persians]], etc.), but also some members of the larger minorities, such as the Kurds and Turkmen.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> ===Kurds=== {{main|Kurds in Syria}} The [[Kurds in Syria]] are the second largest ethnic group in the country (forming around 10.6% of the population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> The majority live in the northeast, bordering on [[Iraq]] and [[Turkey]]. There are also smaller Kurdish communities in central Syria, followed by [[Kobanî]] and [[Afrin, Syria|Afrin]]. In the capital of Damascus they are [[Arabized]] and do not speak [[Kurdish language|Kurdish]] very well.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Kurds formed 8.3% of the population.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> By 1979 Dr. [[Nikolaos van Dam]] claimed that the Syrian Kurds (forming 8.5% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam>{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Kurds formed 9% of the population in 1988,<ref name=Munson>{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> whilst Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that they formed 8.5% in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Kurds have increased. For example, Dr. Pierre Beckouche has said that before 2011 the Sunni Muslim Kurds formed 9-10% of the country's population.<ref name=Pierre/> === ترڪمان === {{main|شام ۾ ترڪمان}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|The [[Nabi Habeel Mosque]] is a 16th-century [[Ottoman Empire|Ottoman]] mosque.]] The [[Turkish language|Turkish]]-speaking [[Syrian Turkmen|Turkmen]] are the third largest ethnic group in the country (approximately 4% to 5% of the country's population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> They mainly live in the urban centres and countryside of the following six governorates: the [[Aleppo Governorate]], the [[Damascus Governorate]], the [[Homs Governorate]], the [[Hama Governorate]], the [[Latakia Governorate]] and the [[Quneitra Governorate]].<ref name="Khalifa 2013 loc=4"/> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The العادليہ مسجد 16 صدي جي عثماني مسجد آهي.]] 1973 ۾ پروفيسر موش معواز چيو ته غير عربي ڳالهائيندڙ سني مسلمان ترڪمان آبادي جو 3 سيڪڙو هئا.<ref name="Ma'oz2">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> ڊاڪٽر نڪولاؤس وان ڊيم جي مطابق، شامي ترڪمان/ترڪمان (ان وقت آبادي جو 3 سيڪڙو) تقريبن خاص طور تي سني مسلمان هئا.<ref name="VanDam" /> ساڳئي طرح، ڊاڪٽر هينري منسن چيو ته سني مسلمان ترڪمان 1988 ۾ آبادي جو 3 سيڪڙو هئا،<ref name="Munson" /> جيئن 1991 ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش ڪيو هو.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> تازن ڏهاڪن ۾، ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور تي عيسائين ۽ يهودين) جي آبادي گهٽجي وئي آهي، تنهن ڪري، سني ترڪمان جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ چيو ته 2011 کان اڳ سني مسلمان ترڪمان/ترڪمان ملڪ جي آبادي جو 4 سيڪڙو هئا. <ref name="Pierre" /> بهرحال، جيڪڏهن عرب ترڪمانن کي به غور ۾ رکيو وڃي ته سني ترڪمان آبادي تمام گهڻي سمجهي ويندي آهي (يعني عربي ڳالهائيندڙ ترڪمان جيڪي هاڻي پنهنجي مادري ٻولي نٿا ڳالهائين)، ۽ ڪجهه اندازن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪُل ترڪمان آبادي (جيڪي گهڻو ڪري سني آهن) ملڪ ۾ ٻيو وڏو گروهه ٿي سگهي ٿو، جيڪو ڪردن کان وڌيڪ آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> === سرڪاشيئن === {{main|شام ۾ سرڪاشيئن}} شام ۾ گھڻا سرڪاشيئن سني مسلمان آهن. اهي ملڪ ۾ پنجون وڏو نسلي گروهه ٺاهين ٿا. پر شام ۾ چوٿون وڏو سني مسلم برادري آهي. اهي گهڻو ڪري ٽن شامي گورنريٽ: حما، حمص ۽ قنيطره ۾ رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> 1991 ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته ملڪ جو %1 کان به گهٽ سني مسلمان سرڪاشيئن تي مشتمل هو.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> تازن ڏهاڪن ۾ ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور تي عيسائين ۽ يهودين) جي آبادي گهٽجي وئي آهي. تنهن ڪري، سني سرڪاشيئن جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، هڪ تازي اندازي مطابق سني سرڪاشيئن شام جي آبادي جو %1.5 هئا.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|سيده زينب مسجد بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته ان ۾ زينب رضي الله عنها جي قبر آهي ۽ شيعه مسلمانن لاءِ هڪ زيارتگاهه آهي. ]] ملڪ ۾ اسلام جو پهريون سڀ کان وڏو فرقو شيعه شاخ آهي؛ ان ۾ [[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] ۽ [[اثنا عشري|اثنا عشري شيعه]] شامل آهن. 2011 کان اڳ اهي هڪ وڏي اقليت ٺاهيندا هئا. انهن مسلمان فرقن ۾ مختلف نسلي گروهه پڻ شامل آهن، جن ۾: عرب، ڪرد، ترڪمان ۽ ٻيون ننڍيون برادريون شامل آهن.<ref name="Pierre" /> ===اسماعيلي=== {{main|اسماعيلي}} شيعه اسماعيلي شام ۾ شيعه اسلام جي سڀ کان وڏي شاخ ٺاهيندا آهن. شام جي آبادي جو %3 ٺاهيندا آهن. وڏي شاخ کان ورهاست ستين امام جي سڃاڻپ تي ٿي. شيعه اسماعيلي يقين رکن ٿا ته امام جعفر صادق اسماعيل کي ستين امام مقرر ڪيو. اثنا عشري شيعه جو عقيدو آهي ته امام جعفر اسماعيل جي ڀاءُ امام موسيٰ ڪاظم کي ستين امام مقرر ڪيو. فرقي جي شروعاتي تاريخ بابت تمام گهٽ ڄاڻ آهي. پر اهو نائين صدي جي آخر تائين مضبوطي سان قائم ٿي ويو. 969 کان 1171 تائين هڪ اسماعيلي خاندان فاطمي مصر ۾ خليفي طور حڪومت ڪئي. شام ۾ اسماعيلي طاقت کي مصر جي مملوڪ خاندان طرفان ختم ڪيو ويو. جڏهن اڳوڻي صليبي جنگين کي پنهنجي وفاداري ۽ عيسائيت ۾ تبديلي جي آڇ ڪئي جنهن کي نائيٽس ٽيمپلر پاران رد ڪيو ويو. <ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> اسماعيلي ٻن وڏن گروهن: مستعلي ۽ نزاري ۾ ورهايل آهن. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|سيدة رقيه مسجد 1985 ۾ تعمير ڪئي وئي هئي ۽ ايراني فن تعمير جو جديد نسخو پيش ڪري ٿي.]] پروفيسر الاسدير ڊري ڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش جي مطابق، اسماعيلي 1991 ۾ ملڪ جي آبادي جو %1.5 هئا. اهي خاص طور تي ٻن گورنريٽ ۾ رهن ٿا: حما گورنريٽ ۾، اسماعيلي بنيادي طور تي سلاميه شهر ۾ رهن ٿا،<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> جنهن کي "اسماعيلي گاديءَ جو هنڌ" سمجهيو ويندو آهي. اهي مصياف شهر ۽ آس پاس جي ڳوٺن ۾ پڻ رهن ٿا، انهي سان گڏ هڪ ننڍڙي اقليت حما شهر ۾ به رهن ٿا. ان کان علاوه، اسماعيلي طرطوس گورنريٽ ۾، خاص طور تي قدمس شهر ۽ ان جي آس پاس جي ڳوٺن ۾ ۽ نهر الخوابي جي ضلعي ۽ ڳوٺن ۾ پڻ رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> ===اثنا عشري=== {{main|اثنا عشري}} شام ۾ %2 تي اسلامي فرقن مان سڀ کان ننڍو ٺاهڻ، اثنا عشري شيعه شام ​​جي سياست ۾ صرف هڪ معمولي ڪردار ادا ڪن ٿا. مذهبي معاملن ۾، اهي عراق ۾ شيعه مرڪزن، خاص طور تي ڪربلا ۽ نجف ۽ ايران ڏانهن ڏسن ٿا. جڏهن ته، ايران جي سال 1979جي اسلامي انقلاب ۽ عراق سان جنگ ۾ شام جي ايران سان اتحاد، شام جي شيعه اقليت جي وقار کي بلند ڪيو آهي. جيئن ته هر هفتي سوين ايراني سياح دمشق جو دورو ڪرڻ لڳا، دمشق کان ٻاهر الغوطه ۾ واقع محمد جي پوٽي سيده زينب جي مقبري جو شيعه مزار هڪ اهم زيارت گاهه بڻجي ويو، انهن علائقن کي تبديل ڪري ڇڏيو جيڪي هاڻي عراق ۾ رسائي لائق نه هئا. ان کان علاوه، شام جي اثنا عشري شيعه جا لبنان ۾ شيعه ٽوليورس سان ويجها لاڳاپا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ===علوي=== {{main|علوي}} اتر شام ۾ ڪجهه ڪرد ۽ ترڪماني علوي آهن.<ref name="mobil.derstandard.at">{{Cite web |title=Angriff auf Afrin: Vertreibung vom "Berg der Kurden" |url=https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |access-date=2023-01-22 |website=DER STANDARD |language=de-AT |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917111642/https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |url-status=live }}</ref> عفرين ضلعي ۾ مبتلي شهر اڪثريت ۾ ڪرد علوي آباد آهن. 2014 ۾ حوي ابراهيم، هڪ علوي، ڪرد جي ڪنٽرول واري آفرين ڪينٽن جو وزيراعظم بڻيو. هزارين ترڪماني علوي حلب ۾ رهي رهيا آهن، جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترائي ترڪي ڏانهن ڀڄي ويا.<ref>{{Cite web |last=odatv4.com |title=Tek suçları Alevi olmak... |url=https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |access-date=2023-01-22 |website=www.odatv4.com |language=en |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128123021/https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |url-status=dead }}</ref> ==قرآنيه== There is also a [[Quraniyoon|Quraniya]] or [[Quranist]] community within [[Syria]], whose early documentation began forming in the 19th century and followed the teachings set forth by the Indian theologian Seyyid Ahmed Khan Hindi and then spread to Syria soon afterwards via intermediary pilgrims. However, [[Quranism|Ahl al-Qur'an]] adherents precede these 19th century developments in the form of Mu'tazilites such as [[Ibrahim al-Nazzam]], who lived for some period in these environs. Contemporary adherents of the Quranist point of view in Syria include [[Muhammad Shahrur]].<ref name="jafarli">Jafarli, D. "The rise of the quranist movement in [[Egypt]] (19th to 20th ctnturies): a historical approach." Гілея: науковий вісник 126 (2017): 181-185.</ref> ==ٻيا== اهي ٽي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ===نصيري=== {{main|Alawites in Syria}} [[File:Bashar al-Assad (cropped).jpg|thumb|175px|Former Syrian President [[Bashar al-Assad]] is an [[Alawites|Alawite]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/>]] The [[Alawites]] are the second largest religious group in Syria, after the Sunni and Shi'a Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> [[Hafez al-Assad]] and his son, former President [[Bashar al-Assad]], belong to the Alawite sect.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> Alawites are divided into two main groups: traditional Alawites, who form the majority, and the minority [[Salman al-Murshid|Murshid Alawites]] (which rose from a modern schism in the Alawite sect at the beginning of the 20th century).<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that Alawites formed approximately 11.5% of the country's population.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> More recently, Dr. Pierre Beckouche said that 11% of the country's population was Alawite before 2011.<ref name=Pierre/> The CIA has estimated Alawites at 15% of the Syria's population.<ref name=":0" /> The Alawites mainly live in the [[Syrian Coastal Mountain Range]], particularly in the countryside of the [[Latakia Governorate]] and the [[Tartus Governorate]] on the western side of the mountains, and in the countryside of the [[Homs Governorate]] and [[Hama Governorate]] on their eastern side.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> They form a majority (around 60%) in [[Latakia]] and [[Tartus]]. In the [[Homs]] and [[Hama]] areas, they make up around 10% of the population in both the countryside and the cities, living in [[Talkalakh]], [[Al-Mukharram]], [[Al-Qabu, Syria|Al-Qabu]], [[Shin, Syria|Shin]], [[Al-Riqama]], the Houla plain, [[Maryamin, Homs|Maryamin]], [[Qarmas]], Al Muhani, and the areas of [[Al-Zahraa|Zahra]] and Naziha.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> ===دروز=== {{Main|دروز|}} شامي دروز برادري ملڪ ۾ ٽيون نمبر وڏو اسلامي اثر رکندڙ فرقو آهي، انهن کي روايتي طور تي مسلمان نه سمجهيو ويندو آهي. اهي شام جي آبادي جو تقريباً 4 سيڪڙو آهن.<ref>{{Cite web |last=Theodorou |first=Angelina E. |title=5 facts about Israeli Druze, a unique religious and ethnic group |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |access-date=2023-01-22 |website=Pew Research Center |date=21 March 2016 |language=en-US |archive-date=2021-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319095844/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |url-status=live }}</ref> ڊروز آبادي جو مکيه مرڪز السويدا ۾ آهي؛<ref>{{cite book|title=The Oxford Handbook of American Islam| first=Yvonne |last=Yazbeck Haddad|year=2014| isbn=9780199862634| page = 142|publisher=Oxford University Press|quote=While they appear parallel to those of normative Islam, in the Druze religion they are different in meaning and interpretation. The religion is considered distinct from the Ismaili as well as from other Muslims belief and practice... Most Druze consider themselves fully assimilated in American society and do not necessarily identify as Muslims..}}</ref> ان جي اختيار هيٺ ننڍا شهر ۽ ڳوٺ جبل الدروز ("ڊروز جو جبل") سڏجن ٿا.<ref>{{cite book|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives| first=Dona|last= J. Stewart|year=2008| isbn=9781135980795| page = 33|publisher=Routledge|quote= Most Druze do not consider themselves Muslim. Historically they faced much persecution and keep their religious beliefs secrets.}}</ref> باقي برادري بنيادي طور تي قنطره، دمشق ۽ ادلب گورنريٽ ۾ رهن ٿا. جيتوڻيڪ ايمان اصل ۾ اسماعيلي اسلام مان پيدا ٿيو، گهڻا ڊروز مسلمان طور سڃاڻپ نٿا ​​ڏين ۽ اهي اسلام جي پنجن ٿنڀن کي قبول نٿا ڪن.<ref>{{cite book|title=America & Islam: Soundbites, Suicide Bombs and the Road to Donald Trump|first=Lawrence|last= Pintak|year= 2019| isbn= 9781788315593| page =86|publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref><ref>{{cite book|title=The Templar Spirit: The Esoteric Inspiration, Rituals and Beliefs of the Knights Templar|first=Margaret|last= Jonas|year= 2011| isbn= 9781906999254| page =83|publisher=Temple Lodge Publishing|quote=[Druze] often they are not regarded as being Muslim at all, nor do all the Druze consider themselves as Muslim}}</ref><ref>{{cite web |title=Are the Druze People Arabs or Muslims? Deciphering Who They Are |url=https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |website=Arab America |access-date=13 April 2020 |language=en |date=8 August 2018 |archive-date=20 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020060455/https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|title= The Political Role of Minority Groups in the Middle East|first=Ronald|last= De McLaurin|year= 1979| isbn= 9780030525964| page =114 |publisher=Michigan University Press|quote= Theologically, one would have to conclude that the Druze are not Muslims. They do not accept the five pillars of Islam. In place of these principles the Druze have instituted the seven precepts noted above..}}</ref> ڪيترائي شامي دروز آهن جيڪي ٻاهرين ملڪن ۾ پڻ رهن ٿا، خاص طور تي لاطيني آمريڪا ۾، جيڪي گذريل سو سالن کان اتي رهي رهيا آهن. صرف وينزويلا ۾ شامي نسل جا تقريباً 5 لک ڊروز آهن.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6-7}}.</ref> ===احمديه=== {{main|احمدي}} شام ۾ احمدي تحريڪ جي تاريخ 1920 جي ڏهاڪي ۾ شروع ٿئي ٿي، جڏهن برادري جي ٻئي خليفي، مرزا بشير الدين محمود احمد، يورپ ۽ وچ اوڀر جي پنهنجي دوري جي حصي طور دمشق جو دورو ڪيو. خليفي سيد زين العابدين ولي الله شاهه ۽ جلال الدين شمس کي دمشق ۾ مشنري ڪم لاءِ موڪلڻ لاءِ مقرر ڪيو. مولوي ابو العطا جالنڌري سان گڏ، جيڪو يروشلم ۾ مشن لاءِ پهتو، ٽنهي مشنري پنهنجو وقت وچ اوڀر جي وڏن شهرن ۽ شهرن ۾ احمدي تعليمات کي پکيڙڻ ۾ گذاريو، جن ۾ حيفا، بيروت ۽ قاهره شامل آهن.<ref name="Khan134">{{cite book|last=Khan|first=Adil Hussain|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|url=https://books.google.com/books?id=C2DxBwAAQBAJ&pg=PA134|year=2015|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-01529-7|page=134}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} *[[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] * [[شروعاتي اسلامي فتحون]] * ليونٽ جون مسلمان فتحون * [[شام ۾ مسجدن جي فهرست]] * وچ اوڀر ۾ اسلام * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] 9g8ylgxc6pim79okuhm8itxxhms0zzw 388284 388283 2026-06-24T10:08:19Z Memon2025 21315 /* ترڪمان */ 388284 wikitext text/x-wiki [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ، شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت، بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب، جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي، خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن، جزيه جي ادائيگي سان، پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي جامع مسجد]] اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي، جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا، پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | نصيري * || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز * || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} * نوٽ: اهي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي غير مسلم قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|حلب جي عظيم مسجد اموي حڪمرانن پاران تعمير ڪئي وئي هئي.]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|معرة النعمان جي عظيم مسجد 12 صدي جي ايوبيه دور جي مسجد آهي.]] شام ۾ سڀ کان وڏو مذهبي گروهه سني مسلمان آهن. اڪثريت مقامي شامي ماڻهن جي ٺهيل آهي. پر اتي سني ڪرد، ترڪمان/ترڪمان ۽ سرڪسيئن جو هڪ اهم تعداد پڻ آهي. انهي سان گڏ پناهگير به آهن. جيڪي ملڪ ۾ آيا آهن. جهڙوڪ عراقي ۽ فلسطيني. سني تقريبن سڀني پيشن جي پيروي ڪن ٿا. سڀني سماجي گروهن ۽ هر سياسي پارٽي سان تعلق رکن ٿا. ۽ ملڪ جي سڀني حصن ۾ رهن ٿا. ملڪ جي چوڏهن گورنريٽ جي گاديءَ وارن هنڌن مان سڀني وڏن شهرن ۽ تيرهين ۾ سني اڪثريت هئي. سواءِ گورنريٽ ۽ شهر جي سوويدا جي. عرب: عرب ملڪ ۾ سڀ کان وڏو سني مسلم برادري ٺاهيندا آهن. 1991 ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته ملڪ جو تقريباً 60 سيڪڙو عربي ڳالهائيندڙ سني مسلمانن تي مشتمل هو. تازو ئي، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ اهو به چيو ته عرب سني مسلمان آبادي جو 60 سيڪڙو هئا، جن ۾ 500,000 فلسطيني پناهگير به شامل هئا. شام ۾ ڪجهه مسلم اقليتن کي ڪجهه حد تائين عرب بڻايو ويو آهي، خاص طور تي ننڍا نسلي گروهه (جهڙوڪ الباني، بوسنيائي، ڪريٽن مسلمان، پشتون، فارسي، وغيره)، پر وڏين اقليتن جا ڪجهه ميمبر، جهڙوڪ ڪرد ۽ ترڪمان. ڪرد: شام ۾ ڪرد. شام ۾ ڪرد ملڪ جو ٻيو نمبر وڏو نسلي گروهه آهن (آبادي جو تقريباً 10.6 سيڪڙو) ۽ گهڻو ڪري سني مسلمان آهن. اڪثريت اتر اوڀر ۾ رهي ٿي، عراق ۽ ترڪي جي سرحد سان لڳندي آهي. مرڪزي شام ۾ ننڍا ڪرد برادريون پڻ آهن، جن کان پوءِ ڪوباني ۽ آفرين آهن. دمشق جي راڄڌاني ۾ اهي عرب آهن ۽ ڪردش چڱي طرح نه ٿا ڳالهائين. * 1973 ۾ پروفيسر موشي ماعوز چيو ته غير عربي ڳالهائيندڙ سني مسلمان ڪرد آبادي جو 8.3٪ هئا. 1979 تائين ڊاڪٽر نڪولاؤس وان ڊيم دعويٰ ڪئي ته شامي ڪرد (ان وقت آبادي جو 8.5٪ هئا) تقريبن خاص طور تي سني مسلمان هئا. ڊاڪٽر هينري منسن چيو ته سني مسلمان ڪرد 1988 ۾ آبادي جو 9٪ هئا، جڏهن ته پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته اهي 1991 ۾ 8.5٪ هئا. تازن ڏهاڪن ۾، ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور تي عيسائين ۽ يهودين) جي آبادي گهٽجي وئي آهي، تنهن ڪري، سني ڪرد جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ چيو آهي ته 2011 کان اڳ سني مسلمان ڪرد ملڪ جي آبادي جو 9-10٪ هئا. * شام ۾ ترڪمان. largest religious group in Syria is the [[Sunni Muslims]]. The majority are formed of indigenous [[Syrian]] but there is also a significant number of Sunni [[Kurds in Syria|Kurds]], [[Syrian Turkmen|Turkmen/Turkoman]], and [[Circassians in Syria|Circassians]], as well as refugees who have arrived in the country, such as [[Iraqis]] and [[Palestinians]]. Sunnis follow nearly all occupations, belong to all social groups and nearly every political party, and live in all parts of the country. All the largest cities and thirteen out of the fourteen governorates’ capitals of the country had a Sunni majority, except for the governorate and city of [[Suwayda]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> ===Arabs=== The [[Arabs]] form the largest Sunni Muslim community in the country.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that approximately 60% of the country was formed of [[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslims.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991>{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> More recently, Dr. Pierre Beckouche also said that the Arab Sunni Muslims formed 60% of the population, including 500,000 Palestinian refugees.<ref name=Pierre>{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> Some Muslim minorities in Syria have been [[Arabized]] to some degree, particularly the smaller ethnic groups (such as the [[Albanians in Syria|Albanians]], [[Bosnians]], [[Cretan Muslims]], [[Pashtuns]], [[Iranians in Syria|Persians]], etc.), but also some members of the larger minorities, such as the Kurds and Turkmen.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> ===Kurds=== {{main|Kurds in Syria}} The [[Kurds in Syria]] are the second largest ethnic group in the country (forming around 10.6% of the population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> The majority live in the northeast, bordering on [[Iraq]] and [[Turkey]]. There are also smaller Kurdish communities in central Syria, followed by [[Kobanî]] and [[Afrin, Syria|Afrin]]. In the capital of Damascus they are [[Arabized]] and do not speak [[Kurdish language|Kurdish]] very well.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Kurds formed 8.3% of the population.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> By 1979 Dr. [[Nikolaos van Dam]] claimed that the Syrian Kurds (forming 8.5% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam>{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Kurds formed 9% of the population in 1988,<ref name=Munson>{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> whilst Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that they formed 8.5% in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Kurds have increased. For example, Dr. Pierre Beckouche has said that before 2011 the Sunni Muslim Kurds formed 9-10% of the country's population.<ref name=Pierre/> === ترڪمان === {{main|شام ۾ ترڪمان}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|هابيل مسجد 16 صدي جي عثماني دور جي مسجد آهي.]] [[ترڪي ٻولي|ترڪي]] ڳالهائيندڙ ترڪمان ملڪ ۾ ٽيون نمبر وڏو نسلي گروهه آهن (ملڪ جي آبادي جو لڳ ڀڳ 4٪ کان 5٪) ۽ خاص طور تي سني مسلمان آهن. اهي بنيادي طور تي هيٺ ڏنل ڇهن گورنريٽس جي شهري مرڪزن ۽ ٻهراڙين ۾ رهن ٿا: حلب گورنري، دمشق گورنري، حمص گورنري، حما، لطاڪيا ۽ قنطره گورنري.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The العادليہ مسجد 16 صدي جي عثماني مسجد آهي.]] 1973 ۾ پروفيسر موش معواز چيو ته غير عربي ڳالهائيندڙ سني مسلمان ترڪمان آبادي جو 3 سيڪڙو هئا.<ref name="Ma'oz2">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> ڊاڪٽر نڪولاؤس وان ڊيم جي مطابق، شامي ترڪمان/ترڪمان (ان وقت آبادي جو 3 سيڪڙو) تقريبن خاص طور تي سني مسلمان هئا.<ref name="VanDam" /> ساڳئي طرح، ڊاڪٽر هينري منسن چيو ته سني مسلمان ترڪمان 1988 ۾ آبادي جو 3 سيڪڙو هئا،<ref name="Munson" /> جيئن 1991 ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش ڪيو هو.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> تازن ڏهاڪن ۾، ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور تي عيسائين ۽ يهودين) جي آبادي گهٽجي وئي آهي، تنهن ڪري، سني ترڪمان جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ چيو ته 2011 کان اڳ سني مسلمان ترڪمان/ترڪمان ملڪ جي آبادي جو 4 سيڪڙو هئا. <ref name="Pierre" /> بهرحال، جيڪڏهن عرب ترڪمانن کي به غور ۾ رکيو وڃي ته سني ترڪمان آبادي تمام گهڻي سمجهي ويندي آهي (يعني عربي ڳالهائيندڙ ترڪمان جيڪي هاڻي پنهنجي مادري ٻولي نٿا ڳالهائين)، ۽ ڪجهه اندازن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪُل ترڪمان آبادي (جيڪي گهڻو ڪري سني آهن) ملڪ ۾ ٻيو وڏو گروهه ٿي سگهي ٿو، جيڪو ڪردن کان وڌيڪ آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> === سرڪاشيئن === {{main|شام ۾ سرڪاشيئن}} شام ۾ گھڻا سرڪاشيئن سني مسلمان آهن. اهي ملڪ ۾ پنجون وڏو نسلي گروهه ٺاهين ٿا. پر شام ۾ چوٿون وڏو سني مسلم برادري آهي. اهي گهڻو ڪري ٽن شامي گورنريٽ: حما، حمص ۽ قنيطره ۾ رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> 1991 ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته ملڪ جو %1 کان به گهٽ سني مسلمان سرڪاشيئن تي مشتمل هو.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> تازن ڏهاڪن ۾ ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور تي عيسائين ۽ يهودين) جي آبادي گهٽجي وئي آهي. تنهن ڪري، سني سرڪاشيئن جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، هڪ تازي اندازي مطابق سني سرڪاشيئن شام جي آبادي جو %1.5 هئا.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|سيده زينب مسجد بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته ان ۾ زينب رضي الله عنها جي قبر آهي ۽ شيعه مسلمانن لاءِ هڪ زيارتگاهه آهي. ]] ملڪ ۾ اسلام جو پهريون سڀ کان وڏو فرقو شيعه شاخ آهي؛ ان ۾ [[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] ۽ [[اثنا عشري|اثنا عشري شيعه]] شامل آهن. 2011 کان اڳ اهي هڪ وڏي اقليت ٺاهيندا هئا. انهن مسلمان فرقن ۾ مختلف نسلي گروهه پڻ شامل آهن، جن ۾: عرب، ڪرد، ترڪمان ۽ ٻيون ننڍيون برادريون شامل آهن.<ref name="Pierre" /> ===اسماعيلي=== {{main|اسماعيلي}} شيعه اسماعيلي شام ۾ شيعه اسلام جي سڀ کان وڏي شاخ ٺاهيندا آهن. شام جي آبادي جو %3 ٺاهيندا آهن. وڏي شاخ کان ورهاست ستين امام جي سڃاڻپ تي ٿي. شيعه اسماعيلي يقين رکن ٿا ته امام جعفر صادق اسماعيل کي ستين امام مقرر ڪيو. اثنا عشري شيعه جو عقيدو آهي ته امام جعفر اسماعيل جي ڀاءُ امام موسيٰ ڪاظم کي ستين امام مقرر ڪيو. فرقي جي شروعاتي تاريخ بابت تمام گهٽ ڄاڻ آهي. پر اهو نائين صدي جي آخر تائين مضبوطي سان قائم ٿي ويو. 969 کان 1171 تائين هڪ اسماعيلي خاندان فاطمي مصر ۾ خليفي طور حڪومت ڪئي. شام ۾ اسماعيلي طاقت کي مصر جي مملوڪ خاندان طرفان ختم ڪيو ويو. جڏهن اڳوڻي صليبي جنگين کي پنهنجي وفاداري ۽ عيسائيت ۾ تبديلي جي آڇ ڪئي جنهن کي نائيٽس ٽيمپلر پاران رد ڪيو ويو. <ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> اسماعيلي ٻن وڏن گروهن: مستعلي ۽ نزاري ۾ ورهايل آهن. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|سيدة رقيه مسجد 1985 ۾ تعمير ڪئي وئي هئي ۽ ايراني فن تعمير جو جديد نسخو پيش ڪري ٿي.]] پروفيسر الاسدير ڊري ڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش جي مطابق، اسماعيلي 1991 ۾ ملڪ جي آبادي جو %1.5 هئا. اهي خاص طور تي ٻن گورنريٽ ۾ رهن ٿا: حما گورنريٽ ۾، اسماعيلي بنيادي طور تي سلاميه شهر ۾ رهن ٿا،<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> جنهن کي "اسماعيلي گاديءَ جو هنڌ" سمجهيو ويندو آهي. اهي مصياف شهر ۽ آس پاس جي ڳوٺن ۾ پڻ رهن ٿا، انهي سان گڏ هڪ ننڍڙي اقليت حما شهر ۾ به رهن ٿا. ان کان علاوه، اسماعيلي طرطوس گورنريٽ ۾، خاص طور تي قدمس شهر ۽ ان جي آس پاس جي ڳوٺن ۾ ۽ نهر الخوابي جي ضلعي ۽ ڳوٺن ۾ پڻ رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> ===اثنا عشري=== {{main|اثنا عشري}} شام ۾ %2 تي اسلامي فرقن مان سڀ کان ننڍو ٺاهڻ، اثنا عشري شيعه شام ​​جي سياست ۾ صرف هڪ معمولي ڪردار ادا ڪن ٿا. مذهبي معاملن ۾، اهي عراق ۾ شيعه مرڪزن، خاص طور تي ڪربلا ۽ نجف ۽ ايران ڏانهن ڏسن ٿا. جڏهن ته، ايران جي سال 1979جي اسلامي انقلاب ۽ عراق سان جنگ ۾ شام جي ايران سان اتحاد، شام جي شيعه اقليت جي وقار کي بلند ڪيو آهي. جيئن ته هر هفتي سوين ايراني سياح دمشق جو دورو ڪرڻ لڳا، دمشق کان ٻاهر الغوطه ۾ واقع محمد جي پوٽي سيده زينب جي مقبري جو شيعه مزار هڪ اهم زيارت گاهه بڻجي ويو، انهن علائقن کي تبديل ڪري ڇڏيو جيڪي هاڻي عراق ۾ رسائي لائق نه هئا. ان کان علاوه، شام جي اثنا عشري شيعه جا لبنان ۾ شيعه ٽوليورس سان ويجها لاڳاپا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ===علوي=== {{main|علوي}} اتر شام ۾ ڪجهه ڪرد ۽ ترڪماني علوي آهن.<ref name="mobil.derstandard.at">{{Cite web |title=Angriff auf Afrin: Vertreibung vom "Berg der Kurden" |url=https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |access-date=2023-01-22 |website=DER STANDARD |language=de-AT |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917111642/https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |url-status=live }}</ref> عفرين ضلعي ۾ مبتلي شهر اڪثريت ۾ ڪرد علوي آباد آهن. 2014 ۾ حوي ابراهيم، هڪ علوي، ڪرد جي ڪنٽرول واري آفرين ڪينٽن جو وزيراعظم بڻيو. هزارين ترڪماني علوي حلب ۾ رهي رهيا آهن، جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترائي ترڪي ڏانهن ڀڄي ويا.<ref>{{Cite web |last=odatv4.com |title=Tek suçları Alevi olmak... |url=https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |access-date=2023-01-22 |website=www.odatv4.com |language=en |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128123021/https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |url-status=dead }}</ref> ==قرآنيه== There is also a [[Quraniyoon|Quraniya]] or [[Quranist]] community within [[Syria]], whose early documentation began forming in the 19th century and followed the teachings set forth by the Indian theologian Seyyid Ahmed Khan Hindi and then spread to Syria soon afterwards via intermediary pilgrims. However, [[Quranism|Ahl al-Qur'an]] adherents precede these 19th century developments in the form of Mu'tazilites such as [[Ibrahim al-Nazzam]], who lived for some period in these environs. Contemporary adherents of the Quranist point of view in Syria include [[Muhammad Shahrur]].<ref name="jafarli">Jafarli, D. "The rise of the quranist movement in [[Egypt]] (19th to 20th ctnturies): a historical approach." Гілея: науковий вісник 126 (2017): 181-185.</ref> ==ٻيا== اهي ٽي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ===نصيري=== {{main|Alawites in Syria}} [[File:Bashar al-Assad (cropped).jpg|thumb|175px|Former Syrian President [[Bashar al-Assad]] is an [[Alawites|Alawite]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/>]] The [[Alawites]] are the second largest religious group in Syria, after the Sunni and Shi'a Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> [[Hafez al-Assad]] and his son, former President [[Bashar al-Assad]], belong to the Alawite sect.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> Alawites are divided into two main groups: traditional Alawites, who form the majority, and the minority [[Salman al-Murshid|Murshid Alawites]] (which rose from a modern schism in the Alawite sect at the beginning of the 20th century).<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that Alawites formed approximately 11.5% of the country's population.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> More recently, Dr. Pierre Beckouche said that 11% of the country's population was Alawite before 2011.<ref name=Pierre/> The CIA has estimated Alawites at 15% of the Syria's population.<ref name=":0" /> The Alawites mainly live in the [[Syrian Coastal Mountain Range]], particularly in the countryside of the [[Latakia Governorate]] and the [[Tartus Governorate]] on the western side of the mountains, and in the countryside of the [[Homs Governorate]] and [[Hama Governorate]] on their eastern side.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> They form a majority (around 60%) in [[Latakia]] and [[Tartus]]. In the [[Homs]] and [[Hama]] areas, they make up around 10% of the population in both the countryside and the cities, living in [[Talkalakh]], [[Al-Mukharram]], [[Al-Qabu, Syria|Al-Qabu]], [[Shin, Syria|Shin]], [[Al-Riqama]], the Houla plain, [[Maryamin, Homs|Maryamin]], [[Qarmas]], Al Muhani, and the areas of [[Al-Zahraa|Zahra]] and Naziha.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> ===دروز=== {{Main|دروز|}} شامي دروز برادري ملڪ ۾ ٽيون نمبر وڏو اسلامي اثر رکندڙ فرقو آهي، انهن کي روايتي طور تي مسلمان نه سمجهيو ويندو آهي. اهي شام جي آبادي جو تقريباً 4 سيڪڙو آهن.<ref>{{Cite web |last=Theodorou |first=Angelina E. |title=5 facts about Israeli Druze, a unique religious and ethnic group |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |access-date=2023-01-22 |website=Pew Research Center |date=21 March 2016 |language=en-US |archive-date=2021-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319095844/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |url-status=live }}</ref> ڊروز آبادي جو مکيه مرڪز السويدا ۾ آهي؛<ref>{{cite book|title=The Oxford Handbook of American Islam| first=Yvonne |last=Yazbeck Haddad|year=2014| isbn=9780199862634| page = 142|publisher=Oxford University Press|quote=While they appear parallel to those of normative Islam, in the Druze religion they are different in meaning and interpretation. The religion is considered distinct from the Ismaili as well as from other Muslims belief and practice... Most Druze consider themselves fully assimilated in American society and do not necessarily identify as Muslims..}}</ref> ان جي اختيار هيٺ ننڍا شهر ۽ ڳوٺ جبل الدروز ("ڊروز جو جبل") سڏجن ٿا.<ref>{{cite book|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives| first=Dona|last= J. Stewart|year=2008| isbn=9781135980795| page = 33|publisher=Routledge|quote= Most Druze do not consider themselves Muslim. Historically they faced much persecution and keep their religious beliefs secrets.}}</ref> باقي برادري بنيادي طور تي قنطره، دمشق ۽ ادلب گورنريٽ ۾ رهن ٿا. جيتوڻيڪ ايمان اصل ۾ اسماعيلي اسلام مان پيدا ٿيو، گهڻا ڊروز مسلمان طور سڃاڻپ نٿا ​​ڏين ۽ اهي اسلام جي پنجن ٿنڀن کي قبول نٿا ڪن.<ref>{{cite book|title=America & Islam: Soundbites, Suicide Bombs and the Road to Donald Trump|first=Lawrence|last= Pintak|year= 2019| isbn= 9781788315593| page =86|publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref><ref>{{cite book|title=The Templar Spirit: The Esoteric Inspiration, Rituals and Beliefs of the Knights Templar|first=Margaret|last= Jonas|year= 2011| isbn= 9781906999254| page =83|publisher=Temple Lodge Publishing|quote=[Druze] often they are not regarded as being Muslim at all, nor do all the Druze consider themselves as Muslim}}</ref><ref>{{cite web |title=Are the Druze People Arabs or Muslims? Deciphering Who They Are |url=https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |website=Arab America |access-date=13 April 2020 |language=en |date=8 August 2018 |archive-date=20 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020060455/https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|title= The Political Role of Minority Groups in the Middle East|first=Ronald|last= De McLaurin|year= 1979| isbn= 9780030525964| page =114 |publisher=Michigan University Press|quote= Theologically, one would have to conclude that the Druze are not Muslims. They do not accept the five pillars of Islam. In place of these principles the Druze have instituted the seven precepts noted above..}}</ref> ڪيترائي شامي دروز آهن جيڪي ٻاهرين ملڪن ۾ پڻ رهن ٿا، خاص طور تي لاطيني آمريڪا ۾، جيڪي گذريل سو سالن کان اتي رهي رهيا آهن. صرف وينزويلا ۾ شامي نسل جا تقريباً 5 لک ڊروز آهن.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6-7}}.</ref> ===احمديه=== {{main|احمدي}} شام ۾ احمدي تحريڪ جي تاريخ 1920 جي ڏهاڪي ۾ شروع ٿئي ٿي، جڏهن برادري جي ٻئي خليفي، مرزا بشير الدين محمود احمد، يورپ ۽ وچ اوڀر جي پنهنجي دوري جي حصي طور دمشق جو دورو ڪيو. خليفي سيد زين العابدين ولي الله شاهه ۽ جلال الدين شمس کي دمشق ۾ مشنري ڪم لاءِ موڪلڻ لاءِ مقرر ڪيو. مولوي ابو العطا جالنڌري سان گڏ، جيڪو يروشلم ۾ مشن لاءِ پهتو، ٽنهي مشنري پنهنجو وقت وچ اوڀر جي وڏن شهرن ۽ شهرن ۾ احمدي تعليمات کي پکيڙڻ ۾ گذاريو، جن ۾ حيفا، بيروت ۽ قاهره شامل آهن.<ref name="Khan134">{{cite book|last=Khan|first=Adil Hussain|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|url=https://books.google.com/books?id=C2DxBwAAQBAJ&pg=PA134|year=2015|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-01529-7|page=134}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} *[[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] * [[شروعاتي اسلامي فتحون]] * ليونٽ جون مسلمان فتحون * [[شام ۾ مسجدن جي فهرست]] * وچ اوڀر ۾ اسلام * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] iftmazu0vc69ooncvhs77hj6oheu3fc 388285 388284 2026-06-24T10:10:02Z Memon2025 21315 /* Kurds */ 388285 wikitext text/x-wiki [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ، شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت، بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب، جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي، خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن، جزيه جي ادائيگي سان، پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي جامع مسجد]] اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي، جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا، پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | نصيري * || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز * || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} * نوٽ: اهي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي غير مسلم قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|حلب جي عظيم مسجد اموي حڪمرانن پاران تعمير ڪئي وئي هئي.]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|معرة النعمان جي عظيم مسجد 12 صدي جي ايوبيه دور جي مسجد آهي.]] شام ۾ سڀ کان وڏو مذهبي گروهه سني مسلمان آهن. اڪثريت مقامي شامي ماڻهن جي ٺهيل آهي. پر اتي سني ڪرد، ترڪمان/ترڪمان ۽ سرڪسيئن جو هڪ اهم تعداد پڻ آهي. انهي سان گڏ پناهگير به آهن. جيڪي ملڪ ۾ آيا آهن. جهڙوڪ عراقي ۽ فلسطيني. سني تقريبن سڀني پيشن جي پيروي ڪن ٿا. سڀني سماجي گروهن ۽ هر سياسي پارٽي سان تعلق رکن ٿا. ۽ ملڪ جي سڀني حصن ۾ رهن ٿا. ملڪ جي چوڏهن گورنريٽ جي گاديءَ وارن هنڌن مان سڀني وڏن شهرن ۽ تيرهين ۾ سني اڪثريت هئي. سواءِ گورنريٽ ۽ شهر جي سوويدا جي. عرب: عرب ملڪ ۾ سڀ کان وڏو سني مسلم برادري ٺاهيندا آهن. 1991 ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته ملڪ جو تقريباً 60 سيڪڙو عربي ڳالهائيندڙ سني مسلمانن تي مشتمل هو. تازو ئي، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ اهو به چيو ته عرب سني مسلمان آبادي جو 60 سيڪڙو هئا، جن ۾ 500,000 فلسطيني پناهگير به شامل هئا. شام ۾ ڪجهه مسلم اقليتن کي ڪجهه حد تائين عرب بڻايو ويو آهي، خاص طور تي ننڍا نسلي گروهه (جهڙوڪ الباني، بوسنيائي، ڪريٽن مسلمان، پشتون، فارسي، وغيره)، پر وڏين اقليتن جا ڪجهه ميمبر، جهڙوڪ ڪرد ۽ ترڪمان. ڪرد: شام ۾ ڪرد. شام ۾ ڪرد ملڪ جو ٻيو نمبر وڏو نسلي گروهه آهن (آبادي جو تقريباً 10.6 سيڪڙو) ۽ گهڻو ڪري سني مسلمان آهن. اڪثريت اتر اوڀر ۾ رهي ٿي، عراق ۽ ترڪي جي سرحد سان لڳندي آهي. مرڪزي شام ۾ ننڍا ڪرد برادريون پڻ آهن، جن کان پوءِ ڪوباني ۽ آفرين آهن. دمشق جي راڄڌاني ۾ اهي عرب آهن ۽ ڪردش چڱي طرح نه ٿا ڳالهائين. * 1973 ۾ پروفيسر موشي ماعوز چيو ته غير عربي ڳالهائيندڙ سني مسلمان ڪرد آبادي جو 8.3٪ هئا. 1979 تائين ڊاڪٽر نڪولاؤس وان ڊيم دعويٰ ڪئي ته شامي ڪرد (ان وقت آبادي جو 8.5٪ هئا) تقريبن خاص طور تي سني مسلمان هئا. ڊاڪٽر هينري منسن چيو ته سني مسلمان ڪرد 1988 ۾ آبادي جو 9٪ هئا، جڏهن ته پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته اهي 1991 ۾ 8.5٪ هئا. تازن ڏهاڪن ۾، ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور تي عيسائين ۽ يهودين) جي آبادي گهٽجي وئي آهي، تنهن ڪري، سني ڪرد جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ چيو آهي ته 2011 کان اڳ سني مسلمان ڪرد ملڪ جي آبادي جو 9-10٪ هئا. * شام ۾ ترڪمان. largest religious group in Syria is the [[Sunni Muslims]]. The majority are formed of indigenous [[Syrian]] but there is also a significant number of Sunni [[Kurds in Syria|Kurds]], [[Syrian Turkmen|Turkmen/Turkoman]], and [[Circassians in Syria|Circassians]], as well as refugees who have arrived in the country, such as [[Iraqis]] and [[Palestinians]]. Sunnis follow nearly all occupations, belong to all social groups and nearly every political party, and live in all parts of the country. All the largest cities and thirteen out of the fourteen governorates’ capitals of the country had a Sunni majority, except for the governorate and city of [[Suwayda]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> ===Arabs=== The [[Arabs]] form the largest Sunni Muslim community in the country.<ref name="Khalifa 2013 loc=3"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that approximately 60% of the country was formed of [[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslims.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991>{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> More recently, Dr. Pierre Beckouche also said that the Arab Sunni Muslims formed 60% of the population, including 500,000 Palestinian refugees.<ref name=Pierre>{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> Some Muslim minorities in Syria have been [[Arabized]] to some degree, particularly the smaller ethnic groups (such as the [[Albanians in Syria|Albanians]], [[Bosnians]], [[Cretan Muslims]], [[Pashtuns]], [[Iranians in Syria|Persians]], etc.), but also some members of the larger minorities, such as the Kurds and Turkmen.<ref name="Khalifa 2013 loc=5"/> === ڪرد === {{main|شام ۾ ڪرد}} شام ۾ ڪرد ملڪ جو ٻيو نمبر وڏو نسلي گروهه آهن (آبادي جو تقريباً 10.6 سيڪڙو) ۽ گهڻو ڪري سني مسلمان آهن. اڪثريت اتر اوڀر ۾ رهي ٿي، عراق ۽ ترڪي جي سرحد سان لڳندي آهي. مرڪزي شام ۾ ننڍا ڪرد برادريون پڻ آهن، جن کان پوءِ ڪوباني ۽ آفرين آهن. دمشق جي راڄڌاني ۾ اهي عرب آهن ۽ ڪردش چڱي طرح نه ٿا ڳالهائين. * 1973 ۾ پروفيسر موشي ماعوز چيو ته غير عربي ڳالهائيندڙ سني مسلمان ڪرد آبادي جو 8.3٪ هئا. 1979 تائين ڊاڪٽر نڪولاؤس وان ڊيم دعويٰ ڪئي ته شامي ڪرد (ان وقت آبادي جو 8.5٪ هئا) تقريبن خاص طور تي سني مسلمان هئا. ڊاڪٽر هينري منسن چيو ته سني مسلمان ڪرد 1988 ۾ آبادي جو 9٪ هئا، جڏهن ته پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته اهي 1991 ۾ 8.5٪ هئا. تازن ڏهاڪن ۾، ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور تي عيسائين ۽ يهودين) جي آبادي گهٽجي وئي آهي، تنهن ڪري، سني ڪرد جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ چيو آهي ته 2011 کان اڳ سني مسلمان ڪرد ملڪ جي آبادي جو 9-10٪ هئا. * شام ۾ ترڪمان. [[Kurds in Syria]] are the second largest ethnic group in the country (forming around 10.6% of the population) and are mainly Sunni Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> The majority live in the northeast, bordering on [[Iraq]] and [[Turkey]]. There are also smaller Kurdish communities in central Syria, followed by [[Kobanî]] and [[Afrin, Syria|Afrin]]. In the capital of Damascus they are [[Arabized]] and do not speak [[Kurdish language|Kurdish]] very well.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> In 1973 Professor Moshe Ma'oz said that the non-[[Arabic language|Arabic]]-speaking Sunni Muslim Kurds formed 8.3% of the population.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> By 1979 Dr. [[Nikolaos van Dam]] claimed that the Syrian Kurds (forming 8.5% of the population at the time) were almost exclusively Sunni Muslims.<ref name=VanDam>{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> Dr Henry Munson said that Sunni Muslim Kurds formed 9% of the population in 1988,<ref name=Munson>{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> whilst Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that they formed 8.5% in 1991.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> In recent decades, the population of other religious minorities (particularly Christians and Jews) has decreased, therefore, estimates on the proportion of Sunni Kurds have increased. For example, Dr. Pierre Beckouche has said that before 2011 the Sunni Muslim Kurds formed 9-10% of the country's population.<ref name=Pierre/> === ترڪمان === {{main|شام ۾ ترڪمان}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|هابيل مسجد 16 صدي جي عثماني دور جي مسجد آهي.]] [[ترڪي ٻولي|ترڪي]] ڳالهائيندڙ ترڪمان ملڪ ۾ ٽيون نمبر وڏو نسلي گروهه آهن (ملڪ جي آبادي جو لڳ ڀڳ 4٪ کان 5٪) ۽ خاص طور تي سني مسلمان آهن. اهي بنيادي طور تي هيٺ ڏنل ڇهن گورنريٽس جي شهري مرڪزن ۽ ٻهراڙين ۾ رهن ٿا: حلب گورنري، دمشق گورنري، حمص گورنري، حما، لطاڪيا ۽ قنطره گورنري.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The العادليہ مسجد 16 صدي جي عثماني مسجد آهي.]] 1973 ۾ پروفيسر موش معواز چيو ته غير عربي ڳالهائيندڙ سني مسلمان ترڪمان آبادي جو 3 سيڪڙو هئا.<ref name="Ma'oz2">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> ڊاڪٽر نڪولاؤس وان ڊيم جي مطابق، شامي ترڪمان/ترڪمان (ان وقت آبادي جو 3 سيڪڙو) تقريبن خاص طور تي سني مسلمان هئا.<ref name="VanDam" /> ساڳئي طرح، ڊاڪٽر هينري منسن چيو ته سني مسلمان ترڪمان 1988 ۾ آبادي جو 3 سيڪڙو هئا،<ref name="Munson" /> جيئن 1991 ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش ڪيو هو.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> تازن ڏهاڪن ۾، ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور تي عيسائين ۽ يهودين) جي آبادي گهٽجي وئي آهي، تنهن ڪري، سني ترڪمان جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ چيو ته 2011 کان اڳ سني مسلمان ترڪمان/ترڪمان ملڪ جي آبادي جو 4 سيڪڙو هئا. <ref name="Pierre" /> بهرحال، جيڪڏهن عرب ترڪمانن کي به غور ۾ رکيو وڃي ته سني ترڪمان آبادي تمام گهڻي سمجهي ويندي آهي (يعني عربي ڳالهائيندڙ ترڪمان جيڪي هاڻي پنهنجي مادري ٻولي نٿا ڳالهائين)، ۽ ڪجهه اندازن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪُل ترڪمان آبادي (جيڪي گهڻو ڪري سني آهن) ملڪ ۾ ٻيو وڏو گروهه ٿي سگهي ٿو، جيڪو ڪردن کان وڌيڪ آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> === سرڪاشيئن === {{main|شام ۾ سرڪاشيئن}} شام ۾ گھڻا سرڪاشيئن سني مسلمان آهن. اهي ملڪ ۾ پنجون وڏو نسلي گروهه ٺاهين ٿا. پر شام ۾ چوٿون وڏو سني مسلم برادري آهي. اهي گهڻو ڪري ٽن شامي گورنريٽ: حما، حمص ۽ قنيطره ۾ رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> 1991 ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته ملڪ جو %1 کان به گهٽ سني مسلمان سرڪاشيئن تي مشتمل هو.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> تازن ڏهاڪن ۾ ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور تي عيسائين ۽ يهودين) جي آبادي گهٽجي وئي آهي. تنهن ڪري، سني سرڪاشيئن جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، هڪ تازي اندازي مطابق سني سرڪاشيئن شام جي آبادي جو %1.5 هئا.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|سيده زينب مسجد بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته ان ۾ زينب رضي الله عنها جي قبر آهي ۽ شيعه مسلمانن لاءِ هڪ زيارتگاهه آهي. ]] ملڪ ۾ اسلام جو پهريون سڀ کان وڏو فرقو شيعه شاخ آهي؛ ان ۾ [[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] ۽ [[اثنا عشري|اثنا عشري شيعه]] شامل آهن. 2011 کان اڳ اهي هڪ وڏي اقليت ٺاهيندا هئا. انهن مسلمان فرقن ۾ مختلف نسلي گروهه پڻ شامل آهن، جن ۾: عرب، ڪرد، ترڪمان ۽ ٻيون ننڍيون برادريون شامل آهن.<ref name="Pierre" /> ===اسماعيلي=== {{main|اسماعيلي}} شيعه اسماعيلي شام ۾ شيعه اسلام جي سڀ کان وڏي شاخ ٺاهيندا آهن. شام جي آبادي جو %3 ٺاهيندا آهن. وڏي شاخ کان ورهاست ستين امام جي سڃاڻپ تي ٿي. شيعه اسماعيلي يقين رکن ٿا ته امام جعفر صادق اسماعيل کي ستين امام مقرر ڪيو. اثنا عشري شيعه جو عقيدو آهي ته امام جعفر اسماعيل جي ڀاءُ امام موسيٰ ڪاظم کي ستين امام مقرر ڪيو. فرقي جي شروعاتي تاريخ بابت تمام گهٽ ڄاڻ آهي. پر اهو نائين صدي جي آخر تائين مضبوطي سان قائم ٿي ويو. 969 کان 1171 تائين هڪ اسماعيلي خاندان فاطمي مصر ۾ خليفي طور حڪومت ڪئي. شام ۾ اسماعيلي طاقت کي مصر جي مملوڪ خاندان طرفان ختم ڪيو ويو. جڏهن اڳوڻي صليبي جنگين کي پنهنجي وفاداري ۽ عيسائيت ۾ تبديلي جي آڇ ڪئي جنهن کي نائيٽس ٽيمپلر پاران رد ڪيو ويو. <ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> اسماعيلي ٻن وڏن گروهن: مستعلي ۽ نزاري ۾ ورهايل آهن. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|سيدة رقيه مسجد 1985 ۾ تعمير ڪئي وئي هئي ۽ ايراني فن تعمير جو جديد نسخو پيش ڪري ٿي.]] پروفيسر الاسدير ڊري ڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش جي مطابق، اسماعيلي 1991 ۾ ملڪ جي آبادي جو %1.5 هئا. اهي خاص طور تي ٻن گورنريٽ ۾ رهن ٿا: حما گورنريٽ ۾، اسماعيلي بنيادي طور تي سلاميه شهر ۾ رهن ٿا،<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> جنهن کي "اسماعيلي گاديءَ جو هنڌ" سمجهيو ويندو آهي. اهي مصياف شهر ۽ آس پاس جي ڳوٺن ۾ پڻ رهن ٿا، انهي سان گڏ هڪ ننڍڙي اقليت حما شهر ۾ به رهن ٿا. ان کان علاوه، اسماعيلي طرطوس گورنريٽ ۾، خاص طور تي قدمس شهر ۽ ان جي آس پاس جي ڳوٺن ۾ ۽ نهر الخوابي جي ضلعي ۽ ڳوٺن ۾ پڻ رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> ===اثنا عشري=== {{main|اثنا عشري}} شام ۾ %2 تي اسلامي فرقن مان سڀ کان ننڍو ٺاهڻ، اثنا عشري شيعه شام ​​جي سياست ۾ صرف هڪ معمولي ڪردار ادا ڪن ٿا. مذهبي معاملن ۾، اهي عراق ۾ شيعه مرڪزن، خاص طور تي ڪربلا ۽ نجف ۽ ايران ڏانهن ڏسن ٿا. جڏهن ته، ايران جي سال 1979جي اسلامي انقلاب ۽ عراق سان جنگ ۾ شام جي ايران سان اتحاد، شام جي شيعه اقليت جي وقار کي بلند ڪيو آهي. جيئن ته هر هفتي سوين ايراني سياح دمشق جو دورو ڪرڻ لڳا، دمشق کان ٻاهر الغوطه ۾ واقع محمد جي پوٽي سيده زينب جي مقبري جو شيعه مزار هڪ اهم زيارت گاهه بڻجي ويو، انهن علائقن کي تبديل ڪري ڇڏيو جيڪي هاڻي عراق ۾ رسائي لائق نه هئا. ان کان علاوه، شام جي اثنا عشري شيعه جا لبنان ۾ شيعه ٽوليورس سان ويجها لاڳاپا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ===علوي=== {{main|علوي}} اتر شام ۾ ڪجهه ڪرد ۽ ترڪماني علوي آهن.<ref name="mobil.derstandard.at">{{Cite web |title=Angriff auf Afrin: Vertreibung vom "Berg der Kurden" |url=https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |access-date=2023-01-22 |website=DER STANDARD |language=de-AT |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917111642/https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |url-status=live }}</ref> عفرين ضلعي ۾ مبتلي شهر اڪثريت ۾ ڪرد علوي آباد آهن. 2014 ۾ حوي ابراهيم، هڪ علوي، ڪرد جي ڪنٽرول واري آفرين ڪينٽن جو وزيراعظم بڻيو. هزارين ترڪماني علوي حلب ۾ رهي رهيا آهن، جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترائي ترڪي ڏانهن ڀڄي ويا.<ref>{{Cite web |last=odatv4.com |title=Tek suçları Alevi olmak... |url=https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |access-date=2023-01-22 |website=www.odatv4.com |language=en |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128123021/https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |url-status=dead }}</ref> ==قرآنيه== There is also a [[Quraniyoon|Quraniya]] or [[Quranist]] community within [[Syria]], whose early documentation began forming in the 19th century and followed the teachings set forth by the Indian theologian Seyyid Ahmed Khan Hindi and then spread to Syria soon afterwards via intermediary pilgrims. However, [[Quranism|Ahl al-Qur'an]] adherents precede these 19th century developments in the form of Mu'tazilites such as [[Ibrahim al-Nazzam]], who lived for some period in these environs. Contemporary adherents of the Quranist point of view in Syria include [[Muhammad Shahrur]].<ref name="jafarli">Jafarli, D. "The rise of the quranist movement in [[Egypt]] (19th to 20th ctnturies): a historical approach." Гілея: науковий вісник 126 (2017): 181-185.</ref> ==ٻيا== اهي ٽي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ===نصيري=== {{main|Alawites in Syria}} [[File:Bashar al-Assad (cropped).jpg|thumb|175px|Former Syrian President [[Bashar al-Assad]] is an [[Alawites|Alawite]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/>]] The [[Alawites]] are the second largest religious group in Syria, after the Sunni and Shi'a Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> [[Hafez al-Assad]] and his son, former President [[Bashar al-Assad]], belong to the Alawite sect.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> Alawites are divided into two main groups: traditional Alawites, who form the majority, and the minority [[Salman al-Murshid|Murshid Alawites]] (which rose from a modern schism in the Alawite sect at the beginning of the 20th century).<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that Alawites formed approximately 11.5% of the country's population.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> More recently, Dr. Pierre Beckouche said that 11% of the country's population was Alawite before 2011.<ref name=Pierre/> The CIA has estimated Alawites at 15% of the Syria's population.<ref name=":0" /> The Alawites mainly live in the [[Syrian Coastal Mountain Range]], particularly in the countryside of the [[Latakia Governorate]] and the [[Tartus Governorate]] on the western side of the mountains, and in the countryside of the [[Homs Governorate]] and [[Hama Governorate]] on their eastern side.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> They form a majority (around 60%) in [[Latakia]] and [[Tartus]]. In the [[Homs]] and [[Hama]] areas, they make up around 10% of the population in both the countryside and the cities, living in [[Talkalakh]], [[Al-Mukharram]], [[Al-Qabu, Syria|Al-Qabu]], [[Shin, Syria|Shin]], [[Al-Riqama]], the Houla plain, [[Maryamin, Homs|Maryamin]], [[Qarmas]], Al Muhani, and the areas of [[Al-Zahraa|Zahra]] and Naziha.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> ===دروز=== {{Main|دروز|}} شامي دروز برادري ملڪ ۾ ٽيون نمبر وڏو اسلامي اثر رکندڙ فرقو آهي، انهن کي روايتي طور تي مسلمان نه سمجهيو ويندو آهي. اهي شام جي آبادي جو تقريباً 4 سيڪڙو آهن.<ref>{{Cite web |last=Theodorou |first=Angelina E. |title=5 facts about Israeli Druze, a unique religious and ethnic group |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |access-date=2023-01-22 |website=Pew Research Center |date=21 March 2016 |language=en-US |archive-date=2021-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319095844/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |url-status=live }}</ref> ڊروز آبادي جو مکيه مرڪز السويدا ۾ آهي؛<ref>{{cite book|title=The Oxford Handbook of American Islam| first=Yvonne |last=Yazbeck Haddad|year=2014| isbn=9780199862634| page = 142|publisher=Oxford University Press|quote=While they appear parallel to those of normative Islam, in the Druze religion they are different in meaning and interpretation. The religion is considered distinct from the Ismaili as well as from other Muslims belief and practice... Most Druze consider themselves fully assimilated in American society and do not necessarily identify as Muslims..}}</ref> ان جي اختيار هيٺ ننڍا شهر ۽ ڳوٺ جبل الدروز ("ڊروز جو جبل") سڏجن ٿا.<ref>{{cite book|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives| first=Dona|last= J. Stewart|year=2008| isbn=9781135980795| page = 33|publisher=Routledge|quote= Most Druze do not consider themselves Muslim. Historically they faced much persecution and keep their religious beliefs secrets.}}</ref> باقي برادري بنيادي طور تي قنطره، دمشق ۽ ادلب گورنريٽ ۾ رهن ٿا. جيتوڻيڪ ايمان اصل ۾ اسماعيلي اسلام مان پيدا ٿيو، گهڻا ڊروز مسلمان طور سڃاڻپ نٿا ​​ڏين ۽ اهي اسلام جي پنجن ٿنڀن کي قبول نٿا ڪن.<ref>{{cite book|title=America & Islam: Soundbites, Suicide Bombs and the Road to Donald Trump|first=Lawrence|last= Pintak|year= 2019| isbn= 9781788315593| page =86|publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref><ref>{{cite book|title=The Templar Spirit: The Esoteric Inspiration, Rituals and Beliefs of the Knights Templar|first=Margaret|last= Jonas|year= 2011| isbn= 9781906999254| page =83|publisher=Temple Lodge Publishing|quote=[Druze] often they are not regarded as being Muslim at all, nor do all the Druze consider themselves as Muslim}}</ref><ref>{{cite web |title=Are the Druze People Arabs or Muslims? Deciphering Who They Are |url=https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |website=Arab America |access-date=13 April 2020 |language=en |date=8 August 2018 |archive-date=20 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020060455/https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|title= The Political Role of Minority Groups in the Middle East|first=Ronald|last= De McLaurin|year= 1979| isbn= 9780030525964| page =114 |publisher=Michigan University Press|quote= Theologically, one would have to conclude that the Druze are not Muslims. They do not accept the five pillars of Islam. In place of these principles the Druze have instituted the seven precepts noted above..}}</ref> ڪيترائي شامي دروز آهن جيڪي ٻاهرين ملڪن ۾ پڻ رهن ٿا، خاص طور تي لاطيني آمريڪا ۾، جيڪي گذريل سو سالن کان اتي رهي رهيا آهن. صرف وينزويلا ۾ شامي نسل جا تقريباً 5 لک ڊروز آهن.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6-7}}.</ref> ===احمديه=== {{main|احمدي}} شام ۾ احمدي تحريڪ جي تاريخ 1920 جي ڏهاڪي ۾ شروع ٿئي ٿي، جڏهن برادري جي ٻئي خليفي، مرزا بشير الدين محمود احمد، يورپ ۽ وچ اوڀر جي پنهنجي دوري جي حصي طور دمشق جو دورو ڪيو. خليفي سيد زين العابدين ولي الله شاهه ۽ جلال الدين شمس کي دمشق ۾ مشنري ڪم لاءِ موڪلڻ لاءِ مقرر ڪيو. مولوي ابو العطا جالنڌري سان گڏ، جيڪو يروشلم ۾ مشن لاءِ پهتو، ٽنهي مشنري پنهنجو وقت وچ اوڀر جي وڏن شهرن ۽ شهرن ۾ احمدي تعليمات کي پکيڙڻ ۾ گذاريو، جن ۾ حيفا، بيروت ۽ قاهره شامل آهن.<ref name="Khan134">{{cite book|last=Khan|first=Adil Hussain|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|url=https://books.google.com/books?id=C2DxBwAAQBAJ&pg=PA134|year=2015|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-01529-7|page=134}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} *[[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] * [[شروعاتي اسلامي فتحون]] * ليونٽ جون مسلمان فتحون * [[شام ۾ مسجدن جي فهرست]] * وچ اوڀر ۾ اسلام * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] pr92m9kzbcggfe3syr7lmxsjlvl3dgl 388286 388285 2026-06-24T11:04:14Z Ibne maryam 17680 /* سني اسلام */ 388286 wikitext text/x-wiki [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ، شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت، بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب، جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي، خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن، جزيه جي ادائيگي سان، پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي جامع مسجد]] اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي، جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا، پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | نصيري * || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز * || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} * نوٽ: اهي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي غير مسلم قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|حلب جي عظيم مسجد اموي حڪمرانن پاران تعمير ڪئي وئي هئي.]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|معرة النعمان جي عظيم مسجد 12 صدي جي ايوبيه دور جي مسجد آهي.]] شام ۾ سڀ کان وڏو مذهبي گروهه سني مسلمان آهن. اڪثريت مقامي شامي ماڻهن جي ٺهيل آهي. پر اتي سني ڪرد، ترڪمان ۽ سرڪاشيئن ۽ انهي سان گڏ پناهگيرن جو هڪ اهم تعداد پڻ آهي، جيڪي پاڙيسري ملڪن ۾ آيا آهن، جهڙوڪ فلسطيني ۽ عراقي پناهگير. سني زندگي جي تقريبن سڀني پيشن ۾ موجود آهن ۽ سڀني سماجي گروهن ۽ هر سياسي پارٽي سان تعلق رکن ٿا ۽ ملڪ جي سڀني حصن ۾ رهن ٿا. ملڪ جي ڪل چوڏهن گورنريٽ ۽ انهن جي گاديءَ وارن هنڌن مان، سواءِ سوويدا جي گورنريٽ ۽ انهن جي گادي جي هنڌ، سويدا شهر جي، سڀني تيرهين گورنريٽ ۽ وڏن شهرن ۾ سني اڪثريت آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> === عرب === [[عرب]] ملڪ ۾ سڀ کان وڏي سني مسلم برادري ٺاهيندا آهن. <ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> سال 1991ع ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته ملڪ جو تقريباً 60 سيڪڙو [[عربي ٻولي|عربي]] ڳالهائيندڙ سني مسلمانن تي مشتمل هو. تازو ئي، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ اهو به چيو ته عرب سني مسلمان آبادي جو 60 سيڪڙو هئا، جن ۾ 5,00,000 فلسطيني پناهگير به شامل هئا. <ref name="Drysdale&Hinnebusch1991">{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> شام ۾ ڪجهه مسلم اقليتن کي،<ref name="Pierre">{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> خاص طور تي ننڍا نسلي گروهه (جهڙوڪ البانوي، بوسنيائي، ڪريٽ جا مسلمان، [[پختون ماڻھو|پشتون]]، فارسي، وغيره) کي ڪجهه حد تائين عرب بڻايو ويو آهي، پر وڏين اقليتن جا ڪجهه ميمبر، جهڙوڪ ڪرد ۽ ترڪمان کي پڻ عرب بڻايو ويو آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=5" /> === ڪرد === {{main|شام ۾ ڪرد}} شام ۾ ڪرد ملڪ جو ٻيو نمبر وڏو نسلي گروهه آهن (آبادي جو تقريباً <small>10.6</small> سيڪڙو) ۽ گهڻو ڪري سني مسلمان آهن. اڪثريت اتر اوڀر ۾، جتان عراق ۽ ترڪي جي حدن سان لڳندي آهي،<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> رهي ٿي. مرڪزي شام ۾ ننڍيون ڪرد برادريون پڻ آهن، جن کانپوءِ ڪوباني ۽ آفرين آهن. دمشق جي راڄڌاني ۾ اهي عرب آهن، پر اها ڪرد ٻولي چڱي طرح نه ٿا ڳالهائين.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> سال <small>1973</small>ع ۾ پروفيسر موشي ماعوز چيو ته سني مسلمان ڪرد آبادي جو %<small>8.3</small> هئا.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> <small>1979</small>ع تائين ڊاڪٽر نڪولاؤس وان ڊيم دعويٰ ڪئي ته شامي ڪرد (ان وقت آبادي جو %<small>8.5</small> هئا) تقريبن خاص طور تي سني مسلمان هئا. <ref name="VanDam">{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> ڊاڪٽر هينري منسن چيو ته سني مسلمان ڪرد سال <small>1988</small>ع ۾ آبادي جو %<small>9</small> هئا، <ref name="Munson">{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> جڏهن ته پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته اهي سال <small>1991</small>ع ۾ <small>8.5</small> سيڪڙو هئا.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> تازن ڏهاڪن ۾، ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور عيسائي ۽ يهودي) جي آبادي گهٽجي وئي آهي، تنهن ڪري، سني ڪرد جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ چيو آهي ته سال <small>2011</small>ع کان اڳ سني مسلمان ڪرد ملڪ جي آبادي جو <small>9</small> کان <small>10</small> سيڪڙو هئا.<ref name="Pierre" /> === ترڪمان === {{main|شام ۾ ترڪمان}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|هابيل مسجد 16 صدي جي عثماني دور جي مسجد آهي.]] [[ترڪي ٻولي|ترڪي]] ڳالهائيندڙ ترڪمان ملڪ ۾ ٽيون نمبر وڏو نسلي گروهه آهن (ملڪ جي آبادي جو لڳ ڀڳ 4٪ کان 5٪) ۽ خاص طور تي سني مسلمان آهن. اهي بنيادي طور تي هيٺ ڏنل ڇهن گورنريٽس جي شهري مرڪزن ۽ ٻهراڙين ۾ رهن ٿا: حلب گورنري، دمشق گورنري، حمص گورنري، حما، لطاڪيا ۽ قنطره گورنري.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The العادليہ مسجد 16 صدي جي عثماني مسجد آهي.]] 1973 ۾ پروفيسر موش معواز چيو ته غير عربي ڳالهائيندڙ سني مسلمان ترڪمان آبادي جو 3 سيڪڙو هئا.<ref name="Ma'oz2">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> ڊاڪٽر نڪولاؤس وان ڊيم جي مطابق، شامي ترڪمان/ترڪمان (ان وقت آبادي جو 3 سيڪڙو) تقريبن خاص طور تي سني مسلمان هئا.<ref name="VanDam" /> ساڳئي طرح، ڊاڪٽر هينري منسن چيو ته سني مسلمان ترڪمان 1988 ۾ آبادي جو 3 سيڪڙو هئا،<ref name="Munson" /> جيئن 1991 ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش ڪيو هو.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> تازن ڏهاڪن ۾، ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور تي عيسائين ۽ يهودين) جي آبادي گهٽجي وئي آهي، تنهن ڪري، سني ترڪمان جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ چيو ته 2011 کان اڳ سني مسلمان ترڪمان/ترڪمان ملڪ جي آبادي جو 4 سيڪڙو هئا. <ref name="Pierre" /> بهرحال، جيڪڏهن عرب ترڪمانن کي به غور ۾ رکيو وڃي ته سني ترڪمان آبادي تمام گهڻي سمجهي ويندي آهي (يعني عربي ڳالهائيندڙ ترڪمان جيڪي هاڻي پنهنجي مادري ٻولي نٿا ڳالهائين)، ۽ ڪجهه اندازن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪُل ترڪمان آبادي (جيڪي گهڻو ڪري سني آهن) ملڪ ۾ ٻيو وڏو گروهه ٿي سگهي ٿو، جيڪو ڪردن کان وڌيڪ آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> === سرڪاشيئن === {{main|شام ۾ سرڪاشيئن}} شام ۾ گھڻا سرڪاشيئن سني مسلمان آهن. اهي ملڪ ۾ پنجون وڏو نسلي گروهه ٺاهين ٿا. پر شام ۾ چوٿون وڏو سني مسلم برادري آهي. اهي گهڻو ڪري ٽن شامي گورنريٽ: حما، حمص ۽ قنيطره ۾ رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> 1991 ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته ملڪ جو %1 کان به گهٽ سني مسلمان سرڪاشيئن تي مشتمل هو.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> تازن ڏهاڪن ۾ ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور تي عيسائين ۽ يهودين) جي آبادي گهٽجي وئي آهي. تنهن ڪري، سني سرڪاشيئن جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، هڪ تازي اندازي مطابق سني سرڪاشيئن شام جي آبادي جو %1.5 هئا.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|سيده زينب مسجد بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته ان ۾ زينب رضي الله عنها جي قبر آهي ۽ شيعه مسلمانن لاءِ هڪ زيارتگاهه آهي. ]] ملڪ ۾ اسلام جو پهريون سڀ کان وڏو فرقو شيعه شاخ آهي؛ ان ۾ [[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] ۽ [[اثنا عشري|اثنا عشري شيعه]] شامل آهن. 2011 کان اڳ اهي هڪ وڏي اقليت ٺاهيندا هئا. انهن مسلمان فرقن ۾ مختلف نسلي گروهه پڻ شامل آهن، جن ۾: عرب، ڪرد، ترڪمان ۽ ٻيون ننڍيون برادريون شامل آهن.<ref name="Pierre" /> ===اسماعيلي=== {{main|اسماعيلي}} شيعه اسماعيلي شام ۾ شيعه اسلام جي سڀ کان وڏي شاخ ٺاهيندا آهن. شام جي آبادي جو %3 ٺاهيندا آهن. وڏي شاخ کان ورهاست ستين امام جي سڃاڻپ تي ٿي. شيعه اسماعيلي يقين رکن ٿا ته امام جعفر صادق اسماعيل کي ستين امام مقرر ڪيو. اثنا عشري شيعه جو عقيدو آهي ته امام جعفر اسماعيل جي ڀاءُ امام موسيٰ ڪاظم کي ستين امام مقرر ڪيو. فرقي جي شروعاتي تاريخ بابت تمام گهٽ ڄاڻ آهي. پر اهو نائين صدي جي آخر تائين مضبوطي سان قائم ٿي ويو. 969 کان 1171 تائين هڪ اسماعيلي خاندان فاطمي مصر ۾ خليفي طور حڪومت ڪئي. شام ۾ اسماعيلي طاقت کي مصر جي مملوڪ خاندان طرفان ختم ڪيو ويو. جڏهن اڳوڻي صليبي جنگين کي پنهنجي وفاداري ۽ عيسائيت ۾ تبديلي جي آڇ ڪئي جنهن کي نائيٽس ٽيمپلر پاران رد ڪيو ويو. <ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> اسماعيلي ٻن وڏن گروهن: مستعلي ۽ نزاري ۾ ورهايل آهن. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|سيدة رقيه مسجد 1985 ۾ تعمير ڪئي وئي هئي ۽ ايراني فن تعمير جو جديد نسخو پيش ڪري ٿي.]] پروفيسر الاسدير ڊري ڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش جي مطابق، اسماعيلي 1991 ۾ ملڪ جي آبادي جو %1.5 هئا. اهي خاص طور تي ٻن گورنريٽ ۾ رهن ٿا: حما گورنريٽ ۾، اسماعيلي بنيادي طور تي سلاميه شهر ۾ رهن ٿا،<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> جنهن کي "اسماعيلي گاديءَ جو هنڌ" سمجهيو ويندو آهي. اهي مصياف شهر ۽ آس پاس جي ڳوٺن ۾ پڻ رهن ٿا، انهي سان گڏ هڪ ننڍڙي اقليت حما شهر ۾ به رهن ٿا. ان کان علاوه، اسماعيلي طرطوس گورنريٽ ۾، خاص طور تي قدمس شهر ۽ ان جي آس پاس جي ڳوٺن ۾ ۽ نهر الخوابي جي ضلعي ۽ ڳوٺن ۾ پڻ رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> ===اثنا عشري=== {{main|اثنا عشري}} شام ۾ %2 تي اسلامي فرقن مان سڀ کان ننڍو ٺاهڻ، اثنا عشري شيعه شام ​​جي سياست ۾ صرف هڪ معمولي ڪردار ادا ڪن ٿا. مذهبي معاملن ۾، اهي عراق ۾ شيعه مرڪزن، خاص طور تي ڪربلا ۽ نجف ۽ ايران ڏانهن ڏسن ٿا. جڏهن ته، ايران جي سال 1979جي اسلامي انقلاب ۽ عراق سان جنگ ۾ شام جي ايران سان اتحاد، شام جي شيعه اقليت جي وقار کي بلند ڪيو آهي. جيئن ته هر هفتي سوين ايراني سياح دمشق جو دورو ڪرڻ لڳا، دمشق کان ٻاهر الغوطه ۾ واقع محمد جي پوٽي سيده زينب جي مقبري جو شيعه مزار هڪ اهم زيارت گاهه بڻجي ويو، انهن علائقن کي تبديل ڪري ڇڏيو جيڪي هاڻي عراق ۾ رسائي لائق نه هئا. ان کان علاوه، شام جي اثنا عشري شيعه جا لبنان ۾ شيعه ٽوليورس سان ويجها لاڳاپا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ===علوي=== {{main|علوي}} اتر شام ۾ ڪجهه ڪرد ۽ ترڪماني علوي آهن.<ref name="mobil.derstandard.at">{{Cite web |title=Angriff auf Afrin: Vertreibung vom "Berg der Kurden" |url=https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |access-date=2023-01-22 |website=DER STANDARD |language=de-AT |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917111642/https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |url-status=live }}</ref> عفرين ضلعي ۾ مبتلي شهر اڪثريت ۾ ڪرد علوي آباد آهن. 2014 ۾ حوي ابراهيم، هڪ علوي، ڪرد جي ڪنٽرول واري آفرين ڪينٽن جو وزيراعظم بڻيو. هزارين ترڪماني علوي حلب ۾ رهي رهيا آهن، جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترائي ترڪي ڏانهن ڀڄي ويا.<ref>{{Cite web |last=odatv4.com |title=Tek suçları Alevi olmak... |url=https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |access-date=2023-01-22 |website=www.odatv4.com |language=en |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128123021/https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |url-status=dead }}</ref> ==قرآنيه== There is also a [[Quraniyoon|Quraniya]] or [[Quranist]] community within [[Syria]], whose early documentation began forming in the 19th century and followed the teachings set forth by the Indian theologian Seyyid Ahmed Khan Hindi and then spread to Syria soon afterwards via intermediary pilgrims. However, [[Quranism|Ahl al-Qur'an]] adherents precede these 19th century developments in the form of Mu'tazilites such as [[Ibrahim al-Nazzam]], who lived for some period in these environs. Contemporary adherents of the Quranist point of view in Syria include [[Muhammad Shahrur]].<ref name="jafarli">Jafarli, D. "The rise of the quranist movement in [[Egypt]] (19th to 20th ctnturies): a historical approach." Гілея: науковий вісник 126 (2017): 181-185.</ref> ==ٻيا== اهي ٽي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ===نصيري=== {{main|Alawites in Syria}} [[File:Bashar al-Assad (cropped).jpg|thumb|175px|Former Syrian President [[Bashar al-Assad]] is an [[Alawites|Alawite]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/>]] The [[Alawites]] are the second largest religious group in Syria, after the Sunni and Shi'a Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> [[Hafez al-Assad]] and his son, former President [[Bashar al-Assad]], belong to the Alawite sect.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> Alawites are divided into two main groups: traditional Alawites, who form the majority, and the minority [[Salman al-Murshid|Murshid Alawites]] (which rose from a modern schism in the Alawite sect at the beginning of the 20th century).<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that Alawites formed approximately 11.5% of the country's population.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> More recently, Dr. Pierre Beckouche said that 11% of the country's population was Alawite before 2011.<ref name=Pierre/> The CIA has estimated Alawites at 15% of the Syria's population.<ref name=":0" /> The Alawites mainly live in the [[Syrian Coastal Mountain Range]], particularly in the countryside of the [[Latakia Governorate]] and the [[Tartus Governorate]] on the western side of the mountains, and in the countryside of the [[Homs Governorate]] and [[Hama Governorate]] on their eastern side.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> They form a majority (around 60%) in [[Latakia]] and [[Tartus]]. In the [[Homs]] and [[Hama]] areas, they make up around 10% of the population in both the countryside and the cities, living in [[Talkalakh]], [[Al-Mukharram]], [[Al-Qabu, Syria|Al-Qabu]], [[Shin, Syria|Shin]], [[Al-Riqama]], the Houla plain, [[Maryamin, Homs|Maryamin]], [[Qarmas]], Al Muhani, and the areas of [[Al-Zahraa|Zahra]] and Naziha.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> ===دروز=== {{Main|دروز|}} شامي دروز برادري ملڪ ۾ ٽيون نمبر وڏو اسلامي اثر رکندڙ فرقو آهي، انهن کي روايتي طور تي مسلمان نه سمجهيو ويندو آهي. اهي شام جي آبادي جو تقريباً 4 سيڪڙو آهن.<ref>{{Cite web |last=Theodorou |first=Angelina E. |title=5 facts about Israeli Druze, a unique religious and ethnic group |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |access-date=2023-01-22 |website=Pew Research Center |date=21 March 2016 |language=en-US |archive-date=2021-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319095844/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |url-status=live }}</ref> ڊروز آبادي جو مکيه مرڪز السويدا ۾ آهي؛<ref>{{cite book|title=The Oxford Handbook of American Islam| first=Yvonne |last=Yazbeck Haddad|year=2014| isbn=9780199862634| page = 142|publisher=Oxford University Press|quote=While they appear parallel to those of normative Islam, in the Druze religion they are different in meaning and interpretation. The religion is considered distinct from the Ismaili as well as from other Muslims belief and practice... Most Druze consider themselves fully assimilated in American society and do not necessarily identify as Muslims..}}</ref> ان جي اختيار هيٺ ننڍا شهر ۽ ڳوٺ جبل الدروز ("ڊروز جو جبل") سڏجن ٿا.<ref>{{cite book|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives| first=Dona|last= J. Stewart|year=2008| isbn=9781135980795| page = 33|publisher=Routledge|quote= Most Druze do not consider themselves Muslim. Historically they faced much persecution and keep their religious beliefs secrets.}}</ref> باقي برادري بنيادي طور تي قنطره، دمشق ۽ ادلب گورنريٽ ۾ رهن ٿا. جيتوڻيڪ ايمان اصل ۾ اسماعيلي اسلام مان پيدا ٿيو، گهڻا ڊروز مسلمان طور سڃاڻپ نٿا ​​ڏين ۽ اهي اسلام جي پنجن ٿنڀن کي قبول نٿا ڪن.<ref>{{cite book|title=America & Islam: Soundbites, Suicide Bombs and the Road to Donald Trump|first=Lawrence|last= Pintak|year= 2019| isbn= 9781788315593| page =86|publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref><ref>{{cite book|title=The Templar Spirit: The Esoteric Inspiration, Rituals and Beliefs of the Knights Templar|first=Margaret|last= Jonas|year= 2011| isbn= 9781906999254| page =83|publisher=Temple Lodge Publishing|quote=[Druze] often they are not regarded as being Muslim at all, nor do all the Druze consider themselves as Muslim}}</ref><ref>{{cite web |title=Are the Druze People Arabs or Muslims? Deciphering Who They Are |url=https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |website=Arab America |access-date=13 April 2020 |language=en |date=8 August 2018 |archive-date=20 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020060455/https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|title= The Political Role of Minority Groups in the Middle East|first=Ronald|last= De McLaurin|year= 1979| isbn= 9780030525964| page =114 |publisher=Michigan University Press|quote= Theologically, one would have to conclude that the Druze are not Muslims. They do not accept the five pillars of Islam. In place of these principles the Druze have instituted the seven precepts noted above..}}</ref> ڪيترائي شامي دروز آهن جيڪي ٻاهرين ملڪن ۾ پڻ رهن ٿا، خاص طور تي لاطيني آمريڪا ۾، جيڪي گذريل سو سالن کان اتي رهي رهيا آهن. صرف وينزويلا ۾ شامي نسل جا تقريباً 5 لک ڊروز آهن.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6-7}}.</ref> ===احمديه=== {{main|احمدي}} شام ۾ احمدي تحريڪ جي تاريخ 1920 جي ڏهاڪي ۾ شروع ٿئي ٿي، جڏهن برادري جي ٻئي خليفي، مرزا بشير الدين محمود احمد، يورپ ۽ وچ اوڀر جي پنهنجي دوري جي حصي طور دمشق جو دورو ڪيو. خليفي سيد زين العابدين ولي الله شاهه ۽ جلال الدين شمس کي دمشق ۾ مشنري ڪم لاءِ موڪلڻ لاءِ مقرر ڪيو. مولوي ابو العطا جالنڌري سان گڏ، جيڪو يروشلم ۾ مشن لاءِ پهتو، ٽنهي مشنري پنهنجو وقت وچ اوڀر جي وڏن شهرن ۽ شهرن ۾ احمدي تعليمات کي پکيڙڻ ۾ گذاريو، جن ۾ حيفا، بيروت ۽ قاهره شامل آهن.<ref name="Khan134">{{cite book|last=Khan|first=Adil Hussain|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|url=https://books.google.com/books?id=C2DxBwAAQBAJ&pg=PA134|year=2015|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-01529-7|page=134}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} *[[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] * [[شروعاتي اسلامي فتحون]] * ليونٽ جون مسلمان فتحون * [[شام ۾ مسجدن جي فهرست]] * وچ اوڀر ۾ اسلام * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] 2harw3wtu01j1114n04d9qzkesmv4j0 388287 388286 2026-06-24T11:09:51Z Ibne maryam 17680 /* قرآنيه */ 388287 wikitext text/x-wiki [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ، شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت، بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب، جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي، خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن، جزيه جي ادائيگي سان، پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي جامع مسجد]] اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي، جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا، پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | نصيري * || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز * || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} * نوٽ: اهي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي غير مسلم قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|حلب جي عظيم مسجد اموي حڪمرانن پاران تعمير ڪئي وئي هئي.]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|معرة النعمان جي عظيم مسجد 12 صدي جي ايوبيه دور جي مسجد آهي.]] شام ۾ سڀ کان وڏو مذهبي گروهه سني مسلمان آهن. اڪثريت مقامي شامي ماڻهن جي ٺهيل آهي. پر اتي سني ڪرد، ترڪمان ۽ سرڪاشيئن ۽ انهي سان گڏ پناهگيرن جو هڪ اهم تعداد پڻ آهي، جيڪي پاڙيسري ملڪن ۾ آيا آهن، جهڙوڪ فلسطيني ۽ عراقي پناهگير. سني زندگي جي تقريبن سڀني پيشن ۾ موجود آهن ۽ سڀني سماجي گروهن ۽ هر سياسي پارٽي سان تعلق رکن ٿا ۽ ملڪ جي سڀني حصن ۾ رهن ٿا. ملڪ جي ڪل چوڏهن گورنريٽ ۽ انهن جي گاديءَ وارن هنڌن مان، سواءِ سوويدا جي گورنريٽ ۽ انهن جي گادي جي هنڌ، سويدا شهر جي، سڀني تيرهين گورنريٽ ۽ وڏن شهرن ۾ سني اڪثريت آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> === عرب === [[عرب]] ملڪ ۾ سڀ کان وڏي سني مسلم برادري ٺاهيندا آهن. <ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> سال 1991ع ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته ملڪ جو تقريباً 60 سيڪڙو [[عربي ٻولي|عربي]] ڳالهائيندڙ سني مسلمانن تي مشتمل هو. تازو ئي، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ اهو به چيو ته عرب سني مسلمان آبادي جو 60 سيڪڙو هئا، جن ۾ 5,00,000 فلسطيني پناهگير به شامل هئا. <ref name="Drysdale&Hinnebusch1991">{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> شام ۾ ڪجهه مسلم اقليتن کي،<ref name="Pierre">{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> خاص طور تي ننڍا نسلي گروهه (جهڙوڪ البانوي، بوسنيائي، ڪريٽ جا مسلمان، [[پختون ماڻھو|پشتون]]، فارسي، وغيره) کي ڪجهه حد تائين عرب بڻايو ويو آهي، پر وڏين اقليتن جا ڪجهه ميمبر، جهڙوڪ ڪرد ۽ ترڪمان کي پڻ عرب بڻايو ويو آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=5" /> === ڪرد === {{main|شام ۾ ڪرد}} شام ۾ ڪرد ملڪ جو ٻيو نمبر وڏو نسلي گروهه آهن (آبادي جو تقريباً <small>10.6</small> سيڪڙو) ۽ گهڻو ڪري سني مسلمان آهن. اڪثريت اتر اوڀر ۾، جتان عراق ۽ ترڪي جي حدن سان لڳندي آهي،<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> رهي ٿي. مرڪزي شام ۾ ننڍيون ڪرد برادريون پڻ آهن، جن کانپوءِ ڪوباني ۽ آفرين آهن. دمشق جي راڄڌاني ۾ اهي عرب آهن، پر اها ڪرد ٻولي چڱي طرح نه ٿا ڳالهائين.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> سال <small>1973</small>ع ۾ پروفيسر موشي ماعوز چيو ته سني مسلمان ڪرد آبادي جو %<small>8.3</small> هئا.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> <small>1979</small>ع تائين ڊاڪٽر نڪولاؤس وان ڊيم دعويٰ ڪئي ته شامي ڪرد (ان وقت آبادي جو %<small>8.5</small> هئا) تقريبن خاص طور تي سني مسلمان هئا. <ref name="VanDam">{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> ڊاڪٽر هينري منسن چيو ته سني مسلمان ڪرد سال <small>1988</small>ع ۾ آبادي جو %<small>9</small> هئا، <ref name="Munson">{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> جڏهن ته پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته اهي سال <small>1991</small>ع ۾ <small>8.5</small> سيڪڙو هئا.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> تازن ڏهاڪن ۾، ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور عيسائي ۽ يهودي) جي آبادي گهٽجي وئي آهي، تنهن ڪري، سني ڪرد جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ چيو آهي ته سال <small>2011</small>ع کان اڳ سني مسلمان ڪرد ملڪ جي آبادي جو <small>9</small> کان <small>10</small> سيڪڙو هئا.<ref name="Pierre" /> === ترڪمان === {{main|شام ۾ ترڪمان}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|هابيل مسجد 16 صدي جي عثماني دور جي مسجد آهي.]] [[ترڪي ٻولي|ترڪي]] ڳالهائيندڙ ترڪمان ملڪ ۾ ٽيون نمبر وڏو نسلي گروهه آهن (ملڪ جي آبادي جو لڳ ڀڳ 4٪ کان 5٪) ۽ خاص طور تي سني مسلمان آهن. اهي بنيادي طور تي هيٺ ڏنل ڇهن گورنريٽس جي شهري مرڪزن ۽ ٻهراڙين ۾ رهن ٿا: حلب گورنري، دمشق گورنري، حمص گورنري، حما، لطاڪيا ۽ قنطره گورنري.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The العادليہ مسجد 16 صدي جي عثماني مسجد آهي.]] 1973 ۾ پروفيسر موش معواز چيو ته غير عربي ڳالهائيندڙ سني مسلمان ترڪمان آبادي جو 3 سيڪڙو هئا.<ref name="Ma'oz2">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> ڊاڪٽر نڪولاؤس وان ڊيم جي مطابق، شامي ترڪمان/ترڪمان (ان وقت آبادي جو 3 سيڪڙو) تقريبن خاص طور تي سني مسلمان هئا.<ref name="VanDam" /> ساڳئي طرح، ڊاڪٽر هينري منسن چيو ته سني مسلمان ترڪمان 1988 ۾ آبادي جو 3 سيڪڙو هئا،<ref name="Munson" /> جيئن 1991 ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش ڪيو هو.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> تازن ڏهاڪن ۾، ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور تي عيسائين ۽ يهودين) جي آبادي گهٽجي وئي آهي، تنهن ڪري، سني ترڪمان جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ چيو ته 2011 کان اڳ سني مسلمان ترڪمان/ترڪمان ملڪ جي آبادي جو 4 سيڪڙو هئا. <ref name="Pierre" /> بهرحال، جيڪڏهن عرب ترڪمانن کي به غور ۾ رکيو وڃي ته سني ترڪمان آبادي تمام گهڻي سمجهي ويندي آهي (يعني عربي ڳالهائيندڙ ترڪمان جيڪي هاڻي پنهنجي مادري ٻولي نٿا ڳالهائين)، ۽ ڪجهه اندازن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪُل ترڪمان آبادي (جيڪي گهڻو ڪري سني آهن) ملڪ ۾ ٻيو وڏو گروهه ٿي سگهي ٿو، جيڪو ڪردن کان وڌيڪ آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> === سرڪاشيئن === {{main|شام ۾ سرڪاشيئن}} شام ۾ گھڻا سرڪاشيئن سني مسلمان آهن. اهي ملڪ ۾ پنجون وڏو نسلي گروهه ٺاهين ٿا. پر شام ۾ چوٿون وڏو سني مسلم برادري آهي. اهي گهڻو ڪري ٽن شامي گورنريٽ: حما، حمص ۽ قنيطره ۾ رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> 1991 ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته ملڪ جو %1 کان به گهٽ سني مسلمان سرڪاشيئن تي مشتمل هو.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> تازن ڏهاڪن ۾ ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور تي عيسائين ۽ يهودين) جي آبادي گهٽجي وئي آهي. تنهن ڪري، سني سرڪاشيئن جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، هڪ تازي اندازي مطابق سني سرڪاشيئن شام جي آبادي جو %1.5 هئا.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|سيده زينب مسجد بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته ان ۾ زينب رضي الله عنها جي قبر آهي ۽ شيعه مسلمانن لاءِ هڪ زيارتگاهه آهي. ]] ملڪ ۾ اسلام جو پهريون سڀ کان وڏو فرقو شيعه شاخ آهي؛ ان ۾ [[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] ۽ [[اثنا عشري|اثنا عشري شيعه]] شامل آهن. 2011 کان اڳ اهي هڪ وڏي اقليت ٺاهيندا هئا. انهن مسلمان فرقن ۾ مختلف نسلي گروهه پڻ شامل آهن، جن ۾: عرب، ڪرد، ترڪمان ۽ ٻيون ننڍيون برادريون شامل آهن.<ref name="Pierre" /> ===اسماعيلي=== {{main|اسماعيلي}} شيعه اسماعيلي شام ۾ شيعه اسلام جي سڀ کان وڏي شاخ ٺاهيندا آهن. شام جي آبادي جو %3 ٺاهيندا آهن. وڏي شاخ کان ورهاست ستين امام جي سڃاڻپ تي ٿي. شيعه اسماعيلي يقين رکن ٿا ته امام جعفر صادق اسماعيل کي ستين امام مقرر ڪيو. اثنا عشري شيعه جو عقيدو آهي ته امام جعفر اسماعيل جي ڀاءُ امام موسيٰ ڪاظم کي ستين امام مقرر ڪيو. فرقي جي شروعاتي تاريخ بابت تمام گهٽ ڄاڻ آهي. پر اهو نائين صدي جي آخر تائين مضبوطي سان قائم ٿي ويو. 969 کان 1171 تائين هڪ اسماعيلي خاندان فاطمي مصر ۾ خليفي طور حڪومت ڪئي. شام ۾ اسماعيلي طاقت کي مصر جي مملوڪ خاندان طرفان ختم ڪيو ويو. جڏهن اڳوڻي صليبي جنگين کي پنهنجي وفاداري ۽ عيسائيت ۾ تبديلي جي آڇ ڪئي جنهن کي نائيٽس ٽيمپلر پاران رد ڪيو ويو. <ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> اسماعيلي ٻن وڏن گروهن: مستعلي ۽ نزاري ۾ ورهايل آهن. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|سيدة رقيه مسجد 1985 ۾ تعمير ڪئي وئي هئي ۽ ايراني فن تعمير جو جديد نسخو پيش ڪري ٿي.]] پروفيسر الاسدير ڊري ڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش جي مطابق، اسماعيلي 1991 ۾ ملڪ جي آبادي جو %1.5 هئا. اهي خاص طور تي ٻن گورنريٽ ۾ رهن ٿا: حما گورنريٽ ۾، اسماعيلي بنيادي طور تي سلاميه شهر ۾ رهن ٿا،<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> جنهن کي "اسماعيلي گاديءَ جو هنڌ" سمجهيو ويندو آهي. اهي مصياف شهر ۽ آس پاس جي ڳوٺن ۾ پڻ رهن ٿا، انهي سان گڏ هڪ ننڍڙي اقليت حما شهر ۾ به رهن ٿا. ان کان علاوه، اسماعيلي طرطوس گورنريٽ ۾، خاص طور تي قدمس شهر ۽ ان جي آس پاس جي ڳوٺن ۾ ۽ نهر الخوابي جي ضلعي ۽ ڳوٺن ۾ پڻ رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> ===اثنا عشري=== {{main|اثنا عشري}} شام ۾ %2 تي اسلامي فرقن مان سڀ کان ننڍو ٺاهڻ، اثنا عشري شيعه شام ​​جي سياست ۾ صرف هڪ معمولي ڪردار ادا ڪن ٿا. مذهبي معاملن ۾، اهي عراق ۾ شيعه مرڪزن، خاص طور تي ڪربلا ۽ نجف ۽ ايران ڏانهن ڏسن ٿا. جڏهن ته، ايران جي سال 1979جي اسلامي انقلاب ۽ عراق سان جنگ ۾ شام جي ايران سان اتحاد، شام جي شيعه اقليت جي وقار کي بلند ڪيو آهي. جيئن ته هر هفتي سوين ايراني سياح دمشق جو دورو ڪرڻ لڳا، دمشق کان ٻاهر الغوطه ۾ واقع محمد جي پوٽي سيده زينب جي مقبري جو شيعه مزار هڪ اهم زيارت گاهه بڻجي ويو، انهن علائقن کي تبديل ڪري ڇڏيو جيڪي هاڻي عراق ۾ رسائي لائق نه هئا. ان کان علاوه، شام جي اثنا عشري شيعه جا لبنان ۾ شيعه ٽوليورس سان ويجها لاڳاپا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ===علوي=== {{main|علوي}} اتر شام ۾ ڪجهه ڪرد ۽ ترڪماني علوي آهن.<ref name="mobil.derstandard.at">{{Cite web |title=Angriff auf Afrin: Vertreibung vom "Berg der Kurden" |url=https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |access-date=2023-01-22 |website=DER STANDARD |language=de-AT |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917111642/https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |url-status=live }}</ref> عفرين ضلعي ۾ مبتلي شهر اڪثريت ۾ ڪرد علوي آباد آهن. 2014 ۾ حوي ابراهيم، هڪ علوي، ڪرد جي ڪنٽرول واري آفرين ڪينٽن جو وزيراعظم بڻيو. هزارين ترڪماني علوي حلب ۾ رهي رهيا آهن، جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترائي ترڪي ڏانهن ڀڄي ويا.<ref>{{Cite web |last=odatv4.com |title=Tek suçları Alevi olmak... |url=https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |access-date=2023-01-22 |website=www.odatv4.com |language=en |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128123021/https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |url-status=dead }}</ref> ==قرآنيه== شام ۾ هڪ قرآني يا قرآن پرست برادري پڻ آهي. جنهن جي شروعاتي دستاويز 19هين صدي ۾ ٺهڻ شروع ٿي ۽ هندستاني مفڪر سر سيد احمد خان جي بيان ڪيل تعليمات تي عمل ڪيو ۽ پوءِ جلد ئي وچولي زائرين ذريعي شام ۾ پکڙجي وئي. بهرحال، اهل قرآن جا پيروڪار 19 صدي جي انهن ترقيات کان اڳ معتزلين، جهڙوڪ ابراهيم النظام، جي صورت ۾ هئا، جيڪا ڪجهه عرصي تائين انهن ماحول ۾ رهيا. شام ۾ قرآني نقطه نظر جي همعصر پيروڪارن ۾ محمد شهرور شامل آهي.<ref name="jafarli">Jafarli, D. "The rise of the quranist movement in [[Egypt]] (19th to 20th ctnturies): a historical approach." Гілея: науковий вісник 126 (2017): 181-185.</ref> ==ٻيا== اهي ٽي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ===نصيري=== {{main|Alawites in Syria}} [[File:Bashar al-Assad (cropped).jpg|thumb|175px|Former Syrian President [[Bashar al-Assad]] is an [[Alawites|Alawite]].<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/>]] The [[Alawites]] are the second largest religious group in Syria, after the Sunni and Shi'a Muslims.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> [[Hafez al-Assad]] and his son, former President [[Bashar al-Assad]], belong to the Alawite sect.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> Alawites are divided into two main groups: traditional Alawites, who form the majority, and the minority [[Salman al-Murshid|Murshid Alawites]] (which rose from a modern schism in the Alawite sect at the beginning of the 20th century).<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> In 1991 Professor [[Alasdair Drysdale]] and Professor Raymond Hinnebusch said that Alawites formed approximately 11.5% of the country's population.<ref name=Drysdale&Hinnebusch1991/> More recently, Dr. Pierre Beckouche said that 11% of the country's population was Alawite before 2011.<ref name=Pierre/> The CIA has estimated Alawites at 15% of the Syria's population.<ref name=":0" /> The Alawites mainly live in the [[Syrian Coastal Mountain Range]], particularly in the countryside of the [[Latakia Governorate]] and the [[Tartus Governorate]] on the western side of the mountains, and in the countryside of the [[Homs Governorate]] and [[Hama Governorate]] on their eastern side.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> They form a majority (around 60%) in [[Latakia]] and [[Tartus]]. In the [[Homs]] and [[Hama]] areas, they make up around 10% of the population in both the countryside and the cities, living in [[Talkalakh]], [[Al-Mukharram]], [[Al-Qabu, Syria|Al-Qabu]], [[Shin, Syria|Shin]], [[Al-Riqama]], the Houla plain, [[Maryamin, Homs|Maryamin]], [[Qarmas]], Al Muhani, and the areas of [[Al-Zahraa|Zahra]] and Naziha.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/> ===دروز=== {{Main|دروز|}} شامي دروز برادري ملڪ ۾ ٽيون نمبر وڏو اسلامي اثر رکندڙ فرقو آهي، انهن کي روايتي طور تي مسلمان نه سمجهيو ويندو آهي. اهي شام جي آبادي جو تقريباً 4 سيڪڙو آهن.<ref>{{Cite web |last=Theodorou |first=Angelina E. |title=5 facts about Israeli Druze, a unique religious and ethnic group |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |access-date=2023-01-22 |website=Pew Research Center |date=21 March 2016 |language=en-US |archive-date=2021-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319095844/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |url-status=live }}</ref> ڊروز آبادي جو مکيه مرڪز السويدا ۾ آهي؛<ref>{{cite book|title=The Oxford Handbook of American Islam| first=Yvonne |last=Yazbeck Haddad|year=2014| isbn=9780199862634| page = 142|publisher=Oxford University Press|quote=While they appear parallel to those of normative Islam, in the Druze religion they are different in meaning and interpretation. The religion is considered distinct from the Ismaili as well as from other Muslims belief and practice... Most Druze consider themselves fully assimilated in American society and do not necessarily identify as Muslims..}}</ref> ان جي اختيار هيٺ ننڍا شهر ۽ ڳوٺ جبل الدروز ("ڊروز جو جبل") سڏجن ٿا.<ref>{{cite book|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives| first=Dona|last= J. Stewart|year=2008| isbn=9781135980795| page = 33|publisher=Routledge|quote= Most Druze do not consider themselves Muslim. Historically they faced much persecution and keep their religious beliefs secrets.}}</ref> باقي برادري بنيادي طور تي قنطره، دمشق ۽ ادلب گورنريٽ ۾ رهن ٿا. جيتوڻيڪ ايمان اصل ۾ اسماعيلي اسلام مان پيدا ٿيو، گهڻا ڊروز مسلمان طور سڃاڻپ نٿا ​​ڏين ۽ اهي اسلام جي پنجن ٿنڀن کي قبول نٿا ڪن.<ref>{{cite book|title=America & Islam: Soundbites, Suicide Bombs and the Road to Donald Trump|first=Lawrence|last= Pintak|year= 2019| isbn= 9781788315593| page =86|publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref><ref>{{cite book|title=The Templar Spirit: The Esoteric Inspiration, Rituals and Beliefs of the Knights Templar|first=Margaret|last= Jonas|year= 2011| isbn= 9781906999254| page =83|publisher=Temple Lodge Publishing|quote=[Druze] often they are not regarded as being Muslim at all, nor do all the Druze consider themselves as Muslim}}</ref><ref>{{cite web |title=Are the Druze People Arabs or Muslims? Deciphering Who They Are |url=https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |website=Arab America |access-date=13 April 2020 |language=en |date=8 August 2018 |archive-date=20 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020060455/https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|title= The Political Role of Minority Groups in the Middle East|first=Ronald|last= De McLaurin|year= 1979| isbn= 9780030525964| page =114 |publisher=Michigan University Press|quote= Theologically, one would have to conclude that the Druze are not Muslims. They do not accept the five pillars of Islam. In place of these principles the Druze have instituted the seven precepts noted above..}}</ref> ڪيترائي شامي دروز آهن جيڪي ٻاهرين ملڪن ۾ پڻ رهن ٿا، خاص طور تي لاطيني آمريڪا ۾، جيڪي گذريل سو سالن کان اتي رهي رهيا آهن. صرف وينزويلا ۾ شامي نسل جا تقريباً 5 لک ڊروز آهن.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6-7}}.</ref> ===احمديه=== {{main|احمدي}} شام ۾ احمدي تحريڪ جي تاريخ 1920 جي ڏهاڪي ۾ شروع ٿئي ٿي، جڏهن برادري جي ٻئي خليفي، مرزا بشير الدين محمود احمد، يورپ ۽ وچ اوڀر جي پنهنجي دوري جي حصي طور دمشق جو دورو ڪيو. خليفي سيد زين العابدين ولي الله شاهه ۽ جلال الدين شمس کي دمشق ۾ مشنري ڪم لاءِ موڪلڻ لاءِ مقرر ڪيو. مولوي ابو العطا جالنڌري سان گڏ، جيڪو يروشلم ۾ مشن لاءِ پهتو، ٽنهي مشنري پنهنجو وقت وچ اوڀر جي وڏن شهرن ۽ شهرن ۾ احمدي تعليمات کي پکيڙڻ ۾ گذاريو، جن ۾ حيفا، بيروت ۽ قاهره شامل آهن.<ref name="Khan134">{{cite book|last=Khan|first=Adil Hussain|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|url=https://books.google.com/books?id=C2DxBwAAQBAJ&pg=PA134|year=2015|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-01529-7|page=134}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} *[[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] * [[شروعاتي اسلامي فتحون]] * ليونٽ جون مسلمان فتحون * [[شام ۾ مسجدن جي فهرست]] * وچ اوڀر ۾ اسلام * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] i4kz44m2j8t8gg97lf3ik54f7tb7j4w 388288 388287 2026-06-24T11:24:11Z Ibne maryam 17680 /* نصيري */ 388288 wikitext text/x-wiki [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ، شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت، بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب، جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي، خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن، جزيه جي ادائيگي سان، پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي جامع مسجد]] اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي، جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا، پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | نصيري * || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز * || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} * نوٽ: اهي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي غير مسلم قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|حلب جي عظيم مسجد اموي حڪمرانن پاران تعمير ڪئي وئي هئي.]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|معرة النعمان جي عظيم مسجد 12 صدي جي ايوبيه دور جي مسجد آهي.]] شام ۾ سڀ کان وڏو مذهبي گروهه سني مسلمان آهن. اڪثريت مقامي شامي ماڻهن جي ٺهيل آهي. پر اتي سني ڪرد، ترڪمان ۽ سرڪاشيئن ۽ انهي سان گڏ پناهگيرن جو هڪ اهم تعداد پڻ آهي، جيڪي پاڙيسري ملڪن ۾ آيا آهن، جهڙوڪ فلسطيني ۽ عراقي پناهگير. سني زندگي جي تقريبن سڀني پيشن ۾ موجود آهن ۽ سڀني سماجي گروهن ۽ هر سياسي پارٽي سان تعلق رکن ٿا ۽ ملڪ جي سڀني حصن ۾ رهن ٿا. ملڪ جي ڪل چوڏهن گورنريٽ ۽ انهن جي گاديءَ وارن هنڌن مان، سواءِ سوويدا جي گورنريٽ ۽ انهن جي گادي جي هنڌ، سويدا شهر جي، سڀني تيرهين گورنريٽ ۽ وڏن شهرن ۾ سني اڪثريت آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> === عرب === [[عرب]] ملڪ ۾ سڀ کان وڏي سني مسلم برادري ٺاهيندا آهن. <ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> سال 1991ع ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته ملڪ جو تقريباً 60 سيڪڙو [[عربي ٻولي|عربي]] ڳالهائيندڙ سني مسلمانن تي مشتمل هو. تازو ئي، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ اهو به چيو ته عرب سني مسلمان آبادي جو 60 سيڪڙو هئا، جن ۾ 5,00,000 فلسطيني پناهگير به شامل هئا. <ref name="Drysdale&Hinnebusch1991">{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> شام ۾ ڪجهه مسلم اقليتن کي،<ref name="Pierre">{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> خاص طور تي ننڍا نسلي گروهه (جهڙوڪ البانوي، بوسنيائي، ڪريٽ جا مسلمان، [[پختون ماڻھو|پشتون]]، فارسي، وغيره) کي ڪجهه حد تائين عرب بڻايو ويو آهي، پر وڏين اقليتن جا ڪجهه ميمبر، جهڙوڪ ڪرد ۽ ترڪمان کي پڻ عرب بڻايو ويو آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=5" /> === ڪرد === {{main|شام ۾ ڪرد}} شام ۾ ڪرد ملڪ جو ٻيو نمبر وڏو نسلي گروهه آهن (آبادي جو تقريباً <small>10.6</small> سيڪڙو) ۽ گهڻو ڪري سني مسلمان آهن. اڪثريت اتر اوڀر ۾، جتان عراق ۽ ترڪي جي حدن سان لڳندي آهي،<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> رهي ٿي. مرڪزي شام ۾ ننڍيون ڪرد برادريون پڻ آهن، جن کانپوءِ ڪوباني ۽ آفرين آهن. دمشق جي راڄڌاني ۾ اهي عرب آهن، پر اها ڪرد ٻولي چڱي طرح نه ٿا ڳالهائين.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> سال <small>1973</small>ع ۾ پروفيسر موشي ماعوز چيو ته سني مسلمان ڪرد آبادي جو %<small>8.3</small> هئا.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> <small>1979</small>ع تائين ڊاڪٽر نڪولاؤس وان ڊيم دعويٰ ڪئي ته شامي ڪرد (ان وقت آبادي جو %<small>8.5</small> هئا) تقريبن خاص طور تي سني مسلمان هئا. <ref name="VanDam">{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> ڊاڪٽر هينري منسن چيو ته سني مسلمان ڪرد سال <small>1988</small>ع ۾ آبادي جو %<small>9</small> هئا، <ref name="Munson">{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> جڏهن ته پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته اهي سال <small>1991</small>ع ۾ <small>8.5</small> سيڪڙو هئا.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> تازن ڏهاڪن ۾، ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور عيسائي ۽ يهودي) جي آبادي گهٽجي وئي آهي، تنهن ڪري، سني ڪرد جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ چيو آهي ته سال <small>2011</small>ع کان اڳ سني مسلمان ڪرد ملڪ جي آبادي جو <small>9</small> کان <small>10</small> سيڪڙو هئا.<ref name="Pierre" /> === ترڪمان === {{main|شام ۾ ترڪمان}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|هابيل مسجد 16 صدي جي عثماني دور جي مسجد آهي.]] [[ترڪي ٻولي|ترڪي]] ڳالهائيندڙ ترڪمان ملڪ ۾ ٽيون نمبر وڏو نسلي گروهه آهن (ملڪ جي آبادي جو لڳ ڀڳ 4٪ کان 5٪) ۽ خاص طور تي سني مسلمان آهن. اهي بنيادي طور تي هيٺ ڏنل ڇهن گورنريٽس جي شهري مرڪزن ۽ ٻهراڙين ۾ رهن ٿا: حلب گورنري، دمشق گورنري، حمص گورنري، حما، لطاڪيا ۽ قنطره گورنري.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The العادليہ مسجد 16 صدي جي عثماني مسجد آهي.]] 1973 ۾ پروفيسر موش معواز چيو ته غير عربي ڳالهائيندڙ سني مسلمان ترڪمان آبادي جو 3 سيڪڙو هئا.<ref name="Ma'oz2">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> ڊاڪٽر نڪولاؤس وان ڊيم جي مطابق، شامي ترڪمان/ترڪمان (ان وقت آبادي جو 3 سيڪڙو) تقريبن خاص طور تي سني مسلمان هئا.<ref name="VanDam" /> ساڳئي طرح، ڊاڪٽر هينري منسن چيو ته سني مسلمان ترڪمان 1988 ۾ آبادي جو 3 سيڪڙو هئا،<ref name="Munson" /> جيئن 1991 ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش ڪيو هو.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> تازن ڏهاڪن ۾، ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور تي عيسائين ۽ يهودين) جي آبادي گهٽجي وئي آهي، تنهن ڪري، سني ترڪمان جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ چيو ته 2011 کان اڳ سني مسلمان ترڪمان/ترڪمان ملڪ جي آبادي جو 4 سيڪڙو هئا. <ref name="Pierre" /> بهرحال، جيڪڏهن عرب ترڪمانن کي به غور ۾ رکيو وڃي ته سني ترڪمان آبادي تمام گهڻي سمجهي ويندي آهي (يعني عربي ڳالهائيندڙ ترڪمان جيڪي هاڻي پنهنجي مادري ٻولي نٿا ڳالهائين)، ۽ ڪجهه اندازن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪُل ترڪمان آبادي (جيڪي گهڻو ڪري سني آهن) ملڪ ۾ ٻيو وڏو گروهه ٿي سگهي ٿو، جيڪو ڪردن کان وڌيڪ آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> === سرڪاشيئن === {{main|شام ۾ سرڪاشيئن}} شام ۾ گھڻا سرڪاشيئن سني مسلمان آهن. اهي ملڪ ۾ پنجون وڏو نسلي گروهه ٺاهين ٿا. پر شام ۾ چوٿون وڏو سني مسلم برادري آهي. اهي گهڻو ڪري ٽن شامي گورنريٽ: حما، حمص ۽ قنيطره ۾ رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> 1991 ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته ملڪ جو %1 کان به گهٽ سني مسلمان سرڪاشيئن تي مشتمل هو.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> تازن ڏهاڪن ۾ ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور تي عيسائين ۽ يهودين) جي آبادي گهٽجي وئي آهي. تنهن ڪري، سني سرڪاشيئن جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، هڪ تازي اندازي مطابق سني سرڪاشيئن شام جي آبادي جو %1.5 هئا.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|سيده زينب مسجد بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته ان ۾ زينب رضي الله عنها جي قبر آهي ۽ شيعه مسلمانن لاءِ هڪ زيارتگاهه آهي. ]] ملڪ ۾ اسلام جو پهريون سڀ کان وڏو فرقو شيعه شاخ آهي؛ ان ۾ [[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] ۽ [[اثنا عشري|اثنا عشري شيعه]] شامل آهن. 2011 کان اڳ اهي هڪ وڏي اقليت ٺاهيندا هئا. انهن مسلمان فرقن ۾ مختلف نسلي گروهه پڻ شامل آهن، جن ۾: عرب، ڪرد، ترڪمان ۽ ٻيون ننڍيون برادريون شامل آهن.<ref name="Pierre" /> ===اسماعيلي=== {{main|اسماعيلي}} شيعه اسماعيلي شام ۾ شيعه اسلام جي سڀ کان وڏي شاخ ٺاهيندا آهن. شام جي آبادي جو %3 ٺاهيندا آهن. وڏي شاخ کان ورهاست ستين امام جي سڃاڻپ تي ٿي. شيعه اسماعيلي يقين رکن ٿا ته امام جعفر صادق اسماعيل کي ستين امام مقرر ڪيو. اثنا عشري شيعه جو عقيدو آهي ته امام جعفر اسماعيل جي ڀاءُ امام موسيٰ ڪاظم کي ستين امام مقرر ڪيو. فرقي جي شروعاتي تاريخ بابت تمام گهٽ ڄاڻ آهي. پر اهو نائين صدي جي آخر تائين مضبوطي سان قائم ٿي ويو. 969 کان 1171 تائين هڪ اسماعيلي خاندان فاطمي مصر ۾ خليفي طور حڪومت ڪئي. شام ۾ اسماعيلي طاقت کي مصر جي مملوڪ خاندان طرفان ختم ڪيو ويو. جڏهن اڳوڻي صليبي جنگين کي پنهنجي وفاداري ۽ عيسائيت ۾ تبديلي جي آڇ ڪئي جنهن کي نائيٽس ٽيمپلر پاران رد ڪيو ويو. <ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> اسماعيلي ٻن وڏن گروهن: مستعلي ۽ نزاري ۾ ورهايل آهن. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|سيدة رقيه مسجد 1985 ۾ تعمير ڪئي وئي هئي ۽ ايراني فن تعمير جو جديد نسخو پيش ڪري ٿي.]] پروفيسر الاسدير ڊري ڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش جي مطابق، اسماعيلي 1991 ۾ ملڪ جي آبادي جو %1.5 هئا. اهي خاص طور تي ٻن گورنريٽ ۾ رهن ٿا: حما گورنريٽ ۾، اسماعيلي بنيادي طور تي سلاميه شهر ۾ رهن ٿا،<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> جنهن کي "اسماعيلي گاديءَ جو هنڌ" سمجهيو ويندو آهي. اهي مصياف شهر ۽ آس پاس جي ڳوٺن ۾ پڻ رهن ٿا، انهي سان گڏ هڪ ننڍڙي اقليت حما شهر ۾ به رهن ٿا. ان کان علاوه، اسماعيلي طرطوس گورنريٽ ۾، خاص طور تي قدمس شهر ۽ ان جي آس پاس جي ڳوٺن ۾ ۽ نهر الخوابي جي ضلعي ۽ ڳوٺن ۾ پڻ رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> ===اثنا عشري=== {{main|اثنا عشري}} شام ۾ %2 تي اسلامي فرقن مان سڀ کان ننڍو ٺاهڻ، اثنا عشري شيعه شام ​​جي سياست ۾ صرف هڪ معمولي ڪردار ادا ڪن ٿا. مذهبي معاملن ۾، اهي عراق ۾ شيعه مرڪزن، خاص طور تي ڪربلا ۽ نجف ۽ ايران ڏانهن ڏسن ٿا. جڏهن ته، ايران جي سال 1979جي اسلامي انقلاب ۽ عراق سان جنگ ۾ شام جي ايران سان اتحاد، شام جي شيعه اقليت جي وقار کي بلند ڪيو آهي. جيئن ته هر هفتي سوين ايراني سياح دمشق جو دورو ڪرڻ لڳا، دمشق کان ٻاهر الغوطه ۾ واقع محمد جي پوٽي سيده زينب جي مقبري جو شيعه مزار هڪ اهم زيارت گاهه بڻجي ويو، انهن علائقن کي تبديل ڪري ڇڏيو جيڪي هاڻي عراق ۾ رسائي لائق نه هئا. ان کان علاوه، شام جي اثنا عشري شيعه جا لبنان ۾ شيعه ٽوليورس سان ويجها لاڳاپا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ===علوي=== {{main|علوي}} اتر شام ۾ ڪجهه ڪرد ۽ ترڪماني علوي آهن.<ref name="mobil.derstandard.at">{{Cite web |title=Angriff auf Afrin: Vertreibung vom "Berg der Kurden" |url=https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |access-date=2023-01-22 |website=DER STANDARD |language=de-AT |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917111642/https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |url-status=live }}</ref> عفرين ضلعي ۾ مبتلي شهر اڪثريت ۾ ڪرد علوي آباد آهن. 2014 ۾ حوي ابراهيم، هڪ علوي، ڪرد جي ڪنٽرول واري آفرين ڪينٽن جو وزيراعظم بڻيو. هزارين ترڪماني علوي حلب ۾ رهي رهيا آهن، جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترائي ترڪي ڏانهن ڀڄي ويا.<ref>{{Cite web |last=odatv4.com |title=Tek suçları Alevi olmak... |url=https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |access-date=2023-01-22 |website=www.odatv4.com |language=en |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128123021/https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |url-status=dead }}</ref> ==قرآنيه== شام ۾ هڪ قرآني يا قرآن پرست برادري پڻ آهي. جنهن جي شروعاتي دستاويز 19هين صدي ۾ ٺهڻ شروع ٿي ۽ هندستاني مفڪر سر سيد احمد خان جي بيان ڪيل تعليمات تي عمل ڪيو ۽ پوءِ جلد ئي وچولي زائرين ذريعي شام ۾ پکڙجي وئي. بهرحال، اهل قرآن جا پيروڪار 19 صدي جي انهن ترقيات کان اڳ معتزلين، جهڙوڪ ابراهيم النظام، جي صورت ۾ هئا، جيڪا ڪجهه عرصي تائين انهن ماحول ۾ رهيا. شام ۾ قرآني نقطه نظر جي همعصر پيروڪارن ۾ محمد شهرور شامل آهي.<ref name="jafarli">Jafarli, D. "The rise of the quranist movement in [[Egypt]] (19th to 20th ctnturies): a historical approach." Гілея: науковий вісник 126 (2017): 181-185.</ref> ==ٻيا== اهي ٽي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ===نصيري=== {{main|نصيري}} [[File:Bashar al-Assad (cropped).jpg|thumb|175px|شام جو اڳوڻو صدر، [[بشار الاسد]] هڪ [[نصيري]] آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/>]] نصيري شام ۾ سني ۽ شيعه مسلمانن کان پوءِ ٻيو نمبر وڏو مذهبي گروهه آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=6" /> حافظ الاسد ۽ سندس پٽ، اڳوڻو صدر بشار الاسد، نصيري فرقي سان تعلق رکن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=6" /> نصيري ٻن مکيه گروهن ۾ ورهايل آهن: روايتي نصيري، جيڪي اڪثريت ٺاهيندا آهن، ۽ اقليتي مرشد علوي، جيڪا 20 صدي جي شروعات ۾ علوي فرقي ۾ هڪ جديد فرقي مان اڀريا.<ref name="Khalifa 2013 loc=6" /> سال 1991ع ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته علوي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %11.5 هئا. تازو، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ چيو ته 2011ع کان اڳ ملڪ جي آبادي جو %11 علوي هو. سي آءِ اي علوي جو اندازو شام جي آبادي جو %15 لڳايو آهي.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /><ref name="Pierre" /> علوي گهڻو ڪري شام جي ساحلي جبلن جي سلسلن ۾، خاص طور تي جبلن جي اولهه پاسي لطاڪيا ۽ طرطوس گورنريٽن جي ٻهراڙين ۾، ۽ انهن جي اوڀر پاسي حمص ۽ حما گورنريٽ جي ٻهراڙين ۾، رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=6" /> اهي لطاڪيا ۽ طرطوس ۾ اڪثريت (تقريبن %60) ٺاهين ٿا. حمص ۽ حما علائقن ۾، اهي ٻهراڙي ۽ شهرن ٻنهي ۾ آبادي جو تقريباً %10 ٺاهين ٿا، جيڪي تلقلق. المخرم، القابو، شن، الرقمه، حوله، مريمين، قرماس، المحاني ۽ زهرا ۽ نضيحا جي علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=6" /> ===دروز=== {{Main|دروز|}} شامي دروز برادري ملڪ ۾ ٽيون نمبر وڏو اسلامي اثر رکندڙ فرقو آهي، انهن کي روايتي طور تي مسلمان نه سمجهيو ويندو آهي. اهي شام جي آبادي جو تقريباً 4 سيڪڙو آهن.<ref>{{Cite web |last=Theodorou |first=Angelina E. |title=5 facts about Israeli Druze, a unique religious and ethnic group |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |access-date=2023-01-22 |website=Pew Research Center |date=21 March 2016 |language=en-US |archive-date=2021-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319095844/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |url-status=live }}</ref> ڊروز آبادي جو مکيه مرڪز السويدا ۾ آهي؛<ref>{{cite book|title=The Oxford Handbook of American Islam| first=Yvonne |last=Yazbeck Haddad|year=2014| isbn=9780199862634| page = 142|publisher=Oxford University Press|quote=While they appear parallel to those of normative Islam, in the Druze religion they are different in meaning and interpretation. The religion is considered distinct from the Ismaili as well as from other Muslims belief and practice... Most Druze consider themselves fully assimilated in American society and do not necessarily identify as Muslims..}}</ref> ان جي اختيار هيٺ ننڍا شهر ۽ ڳوٺ جبل الدروز ("ڊروز جو جبل") سڏجن ٿا.<ref>{{cite book|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives| first=Dona|last= J. Stewart|year=2008| isbn=9781135980795| page = 33|publisher=Routledge|quote= Most Druze do not consider themselves Muslim. Historically they faced much persecution and keep their religious beliefs secrets.}}</ref> باقي برادري بنيادي طور تي قنطره، دمشق ۽ ادلب گورنريٽ ۾ رهن ٿا. جيتوڻيڪ ايمان اصل ۾ اسماعيلي اسلام مان پيدا ٿيو، گهڻا ڊروز مسلمان طور سڃاڻپ نٿا ​​ڏين ۽ اهي اسلام جي پنجن ٿنڀن کي قبول نٿا ڪن.<ref>{{cite book|title=America & Islam: Soundbites, Suicide Bombs and the Road to Donald Trump|first=Lawrence|last= Pintak|year= 2019| isbn= 9781788315593| page =86|publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref><ref>{{cite book|title=The Templar Spirit: The Esoteric Inspiration, Rituals and Beliefs of the Knights Templar|first=Margaret|last= Jonas|year= 2011| isbn= 9781906999254| page =83|publisher=Temple Lodge Publishing|quote=[Druze] often they are not regarded as being Muslim at all, nor do all the Druze consider themselves as Muslim}}</ref><ref>{{cite web |title=Are the Druze People Arabs or Muslims? Deciphering Who They Are |url=https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |website=Arab America |access-date=13 April 2020 |language=en |date=8 August 2018 |archive-date=20 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020060455/https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|title= The Political Role of Minority Groups in the Middle East|first=Ronald|last= De McLaurin|year= 1979| isbn= 9780030525964| page =114 |publisher=Michigan University Press|quote= Theologically, one would have to conclude that the Druze are not Muslims. They do not accept the five pillars of Islam. In place of these principles the Druze have instituted the seven precepts noted above..}}</ref> ڪيترائي شامي دروز آهن جيڪي ٻاهرين ملڪن ۾ پڻ رهن ٿا، خاص طور تي لاطيني آمريڪا ۾، جيڪي گذريل سو سالن کان اتي رهي رهيا آهن. صرف وينزويلا ۾ شامي نسل جا تقريباً 5 لک ڊروز آهن.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6-7}}.</ref> ===احمديه=== {{main|احمدي}} شام ۾ احمدي تحريڪ جي تاريخ 1920 جي ڏهاڪي ۾ شروع ٿئي ٿي، جڏهن برادري جي ٻئي خليفي، مرزا بشير الدين محمود احمد، يورپ ۽ وچ اوڀر جي پنهنجي دوري جي حصي طور دمشق جو دورو ڪيو. خليفي سيد زين العابدين ولي الله شاهه ۽ جلال الدين شمس کي دمشق ۾ مشنري ڪم لاءِ موڪلڻ لاءِ مقرر ڪيو. مولوي ابو العطا جالنڌري سان گڏ، جيڪو يروشلم ۾ مشن لاءِ پهتو، ٽنهي مشنري پنهنجو وقت وچ اوڀر جي وڏن شهرن ۽ شهرن ۾ احمدي تعليمات کي پکيڙڻ ۾ گذاريو، جن ۾ حيفا، بيروت ۽ قاهره شامل آهن.<ref name="Khan134">{{cite book|last=Khan|first=Adil Hussain|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|url=https://books.google.com/books?id=C2DxBwAAQBAJ&pg=PA134|year=2015|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-01529-7|page=134}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} *[[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] * [[شروعاتي اسلامي فتحون]] * ليونٽ جون مسلمان فتحون * [[شام ۾ مسجدن جي فهرست]] * وچ اوڀر ۾ اسلام * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] bvwz0linndrp75ce8ibulol6chpfzxt 388289 388288 2026-06-24T11:25:10Z Ibne maryam 17680 /* علوي */ 388289 wikitext text/x-wiki [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ، شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت، بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب، جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي، خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن، جزيه جي ادائيگي سان، پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي جامع مسجد]] اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي، جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا، پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | نصيري * || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز * || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} * نوٽ: اهي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي غير مسلم قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|حلب جي عظيم مسجد اموي حڪمرانن پاران تعمير ڪئي وئي هئي.]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|معرة النعمان جي عظيم مسجد 12 صدي جي ايوبيه دور جي مسجد آهي.]] شام ۾ سڀ کان وڏو مذهبي گروهه سني مسلمان آهن. اڪثريت مقامي شامي ماڻهن جي ٺهيل آهي. پر اتي سني ڪرد، ترڪمان ۽ سرڪاشيئن ۽ انهي سان گڏ پناهگيرن جو هڪ اهم تعداد پڻ آهي، جيڪي پاڙيسري ملڪن ۾ آيا آهن، جهڙوڪ فلسطيني ۽ عراقي پناهگير. سني زندگي جي تقريبن سڀني پيشن ۾ موجود آهن ۽ سڀني سماجي گروهن ۽ هر سياسي پارٽي سان تعلق رکن ٿا ۽ ملڪ جي سڀني حصن ۾ رهن ٿا. ملڪ جي ڪل چوڏهن گورنريٽ ۽ انهن جي گاديءَ وارن هنڌن مان، سواءِ سوويدا جي گورنريٽ ۽ انهن جي گادي جي هنڌ، سويدا شهر جي، سڀني تيرهين گورنريٽ ۽ وڏن شهرن ۾ سني اڪثريت آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> === عرب === [[عرب]] ملڪ ۾ سڀ کان وڏي سني مسلم برادري ٺاهيندا آهن. <ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> سال 1991ع ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته ملڪ جو تقريباً 60 سيڪڙو [[عربي ٻولي|عربي]] ڳالهائيندڙ سني مسلمانن تي مشتمل هو. تازو ئي، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ اهو به چيو ته عرب سني مسلمان آبادي جو 60 سيڪڙو هئا، جن ۾ 5,00,000 فلسطيني پناهگير به شامل هئا. <ref name="Drysdale&Hinnebusch1991">{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> شام ۾ ڪجهه مسلم اقليتن کي،<ref name="Pierre">{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> خاص طور تي ننڍا نسلي گروهه (جهڙوڪ البانوي، بوسنيائي، ڪريٽ جا مسلمان، [[پختون ماڻھو|پشتون]]، فارسي، وغيره) کي ڪجهه حد تائين عرب بڻايو ويو آهي، پر وڏين اقليتن جا ڪجهه ميمبر، جهڙوڪ ڪرد ۽ ترڪمان کي پڻ عرب بڻايو ويو آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=5" /> === ڪرد === {{main|شام ۾ ڪرد}} شام ۾ ڪرد ملڪ جو ٻيو نمبر وڏو نسلي گروهه آهن (آبادي جو تقريباً <small>10.6</small> سيڪڙو) ۽ گهڻو ڪري سني مسلمان آهن. اڪثريت اتر اوڀر ۾، جتان عراق ۽ ترڪي جي حدن سان لڳندي آهي،<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> رهي ٿي. مرڪزي شام ۾ ننڍيون ڪرد برادريون پڻ آهن، جن کانپوءِ ڪوباني ۽ آفرين آهن. دمشق جي راڄڌاني ۾ اهي عرب آهن، پر اها ڪرد ٻولي چڱي طرح نه ٿا ڳالهائين.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> سال <small>1973</small>ع ۾ پروفيسر موشي ماعوز چيو ته سني مسلمان ڪرد آبادي جو %<small>8.3</small> هئا.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> <small>1979</small>ع تائين ڊاڪٽر نڪولاؤس وان ڊيم دعويٰ ڪئي ته شامي ڪرد (ان وقت آبادي جو %<small>8.5</small> هئا) تقريبن خاص طور تي سني مسلمان هئا. <ref name="VanDam">{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> ڊاڪٽر هينري منسن چيو ته سني مسلمان ڪرد سال <small>1988</small>ع ۾ آبادي جو %<small>9</small> هئا، <ref name="Munson">{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> جڏهن ته پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته اهي سال <small>1991</small>ع ۾ <small>8.5</small> سيڪڙو هئا.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> تازن ڏهاڪن ۾، ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور عيسائي ۽ يهودي) جي آبادي گهٽجي وئي آهي، تنهن ڪري، سني ڪرد جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ چيو آهي ته سال <small>2011</small>ع کان اڳ سني مسلمان ڪرد ملڪ جي آبادي جو <small>9</small> کان <small>10</small> سيڪڙو هئا.<ref name="Pierre" /> === ترڪمان === {{main|شام ۾ ترڪمان}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|هابيل مسجد 16 صدي جي عثماني دور جي مسجد آهي.]] [[ترڪي ٻولي|ترڪي]] ڳالهائيندڙ ترڪمان ملڪ ۾ ٽيون نمبر وڏو نسلي گروهه آهن (ملڪ جي آبادي جو لڳ ڀڳ 4٪ کان 5٪) ۽ خاص طور تي سني مسلمان آهن. اهي بنيادي طور تي هيٺ ڏنل ڇهن گورنريٽس جي شهري مرڪزن ۽ ٻهراڙين ۾ رهن ٿا: حلب گورنري، دمشق گورنري، حمص گورنري، حما، لطاڪيا ۽ قنطره گورنري.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The العادليہ مسجد 16 صدي جي عثماني مسجد آهي.]] 1973 ۾ پروفيسر موش معواز چيو ته غير عربي ڳالهائيندڙ سني مسلمان ترڪمان آبادي جو 3 سيڪڙو هئا.<ref name="Ma'oz2">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> ڊاڪٽر نڪولاؤس وان ڊيم جي مطابق، شامي ترڪمان/ترڪمان (ان وقت آبادي جو 3 سيڪڙو) تقريبن خاص طور تي سني مسلمان هئا.<ref name="VanDam" /> ساڳئي طرح، ڊاڪٽر هينري منسن چيو ته سني مسلمان ترڪمان 1988 ۾ آبادي جو 3 سيڪڙو هئا،<ref name="Munson" /> جيئن 1991 ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش ڪيو هو.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> تازن ڏهاڪن ۾، ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور تي عيسائين ۽ يهودين) جي آبادي گهٽجي وئي آهي، تنهن ڪري، سني ترڪمان جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ چيو ته 2011 کان اڳ سني مسلمان ترڪمان/ترڪمان ملڪ جي آبادي جو 4 سيڪڙو هئا. <ref name="Pierre" /> بهرحال، جيڪڏهن عرب ترڪمانن کي به غور ۾ رکيو وڃي ته سني ترڪمان آبادي تمام گهڻي سمجهي ويندي آهي (يعني عربي ڳالهائيندڙ ترڪمان جيڪي هاڻي پنهنجي مادري ٻولي نٿا ڳالهائين)، ۽ ڪجهه اندازن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪُل ترڪمان آبادي (جيڪي گهڻو ڪري سني آهن) ملڪ ۾ ٻيو وڏو گروهه ٿي سگهي ٿو، جيڪو ڪردن کان وڌيڪ آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> === سرڪاشيئن === {{main|شام ۾ سرڪاشيئن}} شام ۾ گھڻا سرڪاشيئن سني مسلمان آهن. اهي ملڪ ۾ پنجون وڏو نسلي گروهه ٺاهين ٿا. پر شام ۾ چوٿون وڏو سني مسلم برادري آهي. اهي گهڻو ڪري ٽن شامي گورنريٽ: حما، حمص ۽ قنيطره ۾ رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> 1991 ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته ملڪ جو %1 کان به گهٽ سني مسلمان سرڪاشيئن تي مشتمل هو.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> تازن ڏهاڪن ۾ ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور تي عيسائين ۽ يهودين) جي آبادي گهٽجي وئي آهي. تنهن ڪري، سني سرڪاشيئن جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، هڪ تازي اندازي مطابق سني سرڪاشيئن شام جي آبادي جو %1.5 هئا.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|سيده زينب مسجد بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته ان ۾ زينب رضي الله عنها جي قبر آهي ۽ شيعه مسلمانن لاءِ هڪ زيارتگاهه آهي. ]] ملڪ ۾ اسلام جو پهريون سڀ کان وڏو فرقو شيعه شاخ آهي؛ ان ۾ [[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] ۽ [[اثنا عشري|اثنا عشري شيعه]] شامل آهن. 2011 کان اڳ اهي هڪ وڏي اقليت ٺاهيندا هئا. انهن مسلمان فرقن ۾ مختلف نسلي گروهه پڻ شامل آهن، جن ۾: عرب، ڪرد، ترڪمان ۽ ٻيون ننڍيون برادريون شامل آهن.<ref name="Pierre" /> ===اسماعيلي=== {{main|اسماعيلي}} شيعه اسماعيلي شام ۾ شيعه اسلام جي سڀ کان وڏي شاخ ٺاهيندا آهن. شام جي آبادي جو %3 ٺاهيندا آهن. وڏي شاخ کان ورهاست ستين امام جي سڃاڻپ تي ٿي. شيعه اسماعيلي يقين رکن ٿا ته امام جعفر صادق اسماعيل کي ستين امام مقرر ڪيو. اثنا عشري شيعه جو عقيدو آهي ته امام جعفر اسماعيل جي ڀاءُ امام موسيٰ ڪاظم کي ستين امام مقرر ڪيو. فرقي جي شروعاتي تاريخ بابت تمام گهٽ ڄاڻ آهي. پر اهو نائين صدي جي آخر تائين مضبوطي سان قائم ٿي ويو. 969 کان 1171 تائين هڪ اسماعيلي خاندان فاطمي مصر ۾ خليفي طور حڪومت ڪئي. شام ۾ اسماعيلي طاقت کي مصر جي مملوڪ خاندان طرفان ختم ڪيو ويو. جڏهن اڳوڻي صليبي جنگين کي پنهنجي وفاداري ۽ عيسائيت ۾ تبديلي جي آڇ ڪئي جنهن کي نائيٽس ٽيمپلر پاران رد ڪيو ويو. <ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> اسماعيلي ٻن وڏن گروهن: مستعلي ۽ نزاري ۾ ورهايل آهن. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|سيدة رقيه مسجد 1985 ۾ تعمير ڪئي وئي هئي ۽ ايراني فن تعمير جو جديد نسخو پيش ڪري ٿي.]] پروفيسر الاسدير ڊري ڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش جي مطابق، اسماعيلي 1991 ۾ ملڪ جي آبادي جو %1.5 هئا. اهي خاص طور تي ٻن گورنريٽ ۾ رهن ٿا: حما گورنريٽ ۾، اسماعيلي بنيادي طور تي سلاميه شهر ۾ رهن ٿا،<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> جنهن کي "اسماعيلي گاديءَ جو هنڌ" سمجهيو ويندو آهي. اهي مصياف شهر ۽ آس پاس جي ڳوٺن ۾ پڻ رهن ٿا، انهي سان گڏ هڪ ننڍڙي اقليت حما شهر ۾ به رهن ٿا. ان کان علاوه، اسماعيلي طرطوس گورنريٽ ۾، خاص طور تي قدمس شهر ۽ ان جي آس پاس جي ڳوٺن ۾ ۽ نهر الخوابي جي ضلعي ۽ ڳوٺن ۾ پڻ رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> ===اثنا عشري=== {{main|اثنا عشري}} شام ۾ %2 تي اسلامي فرقن مان سڀ کان ننڍو ٺاهڻ، اثنا عشري شيعه شام ​​جي سياست ۾ صرف هڪ معمولي ڪردار ادا ڪن ٿا. مذهبي معاملن ۾، اهي عراق ۾ شيعه مرڪزن، خاص طور تي ڪربلا ۽ نجف ۽ ايران ڏانهن ڏسن ٿا. جڏهن ته، ايران جي سال 1979جي اسلامي انقلاب ۽ عراق سان جنگ ۾ شام جي ايران سان اتحاد، شام جي شيعه اقليت جي وقار کي بلند ڪيو آهي. جيئن ته هر هفتي سوين ايراني سياح دمشق جو دورو ڪرڻ لڳا، دمشق کان ٻاهر الغوطه ۾ واقع محمد جي پوٽي سيده زينب جي مقبري جو شيعه مزار هڪ اهم زيارت گاهه بڻجي ويو، انهن علائقن کي تبديل ڪري ڇڏيو جيڪي هاڻي عراق ۾ رسائي لائق نه هئا. ان کان علاوه، شام جي اثنا عشري شيعه جا لبنان ۾ شيعه ٽوليورس سان ويجها لاڳاپا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ===علاوي=== {{main|علوي}} اتر شام ۾ ڪجهه ڪرد ۽ ترڪماني علوي آهن.<ref name="mobil.derstandard.at">{{Cite web |title=Angriff auf Afrin: Vertreibung vom "Berg der Kurden" |url=https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |access-date=2023-01-22 |website=DER STANDARD |language=de-AT |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917111642/https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |url-status=live }}</ref> عفرين ضلعي ۾ مبتلي شهر اڪثريت ۾ ڪرد علاوي آباد آهن. 2014 ۾ حوي ابراهيم، هڪ علاوي، ڪرد جي ڪنٽرول واري آفرين ڪينٽن جو وزيراعظم بڻيو. هزارين ترڪماني علاوي حلب ۾ رهي رهيا آهن، جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترائي ترڪي ڏانهن ڀڄي ويا.<ref>{{Cite web |last=odatv4.com |title=Tek suçları Alevi olmak... |url=https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |access-date=2023-01-22 |website=www.odatv4.com |language=en |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128123021/https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |url-status=dead }}</ref> ==قرآنيه== شام ۾ هڪ قرآني يا قرآن پرست برادري پڻ آهي. جنهن جي شروعاتي دستاويز 19هين صدي ۾ ٺهڻ شروع ٿي ۽ هندستاني مفڪر سر سيد احمد خان جي بيان ڪيل تعليمات تي عمل ڪيو ۽ پوءِ جلد ئي وچولي زائرين ذريعي شام ۾ پکڙجي وئي. بهرحال، اهل قرآن جا پيروڪار 19 صدي جي انهن ترقيات کان اڳ معتزلين، جهڙوڪ ابراهيم النظام، جي صورت ۾ هئا، جيڪا ڪجهه عرصي تائين انهن ماحول ۾ رهيا. شام ۾ قرآني نقطه نظر جي همعصر پيروڪارن ۾ محمد شهرور شامل آهي.<ref name="jafarli">Jafarli, D. "The rise of the quranist movement in [[Egypt]] (19th to 20th ctnturies): a historical approach." Гілея: науковий вісник 126 (2017): 181-185.</ref> ==ٻيا== اهي ٽي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ===نصيري=== {{main|نصيري}} [[File:Bashar al-Assad (cropped).jpg|thumb|175px|شام جو اڳوڻو صدر، [[بشار الاسد]] هڪ [[نصيري]] آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/>]] نصيري شام ۾ سني ۽ شيعه مسلمانن کان پوءِ ٻيو نمبر وڏو مذهبي گروهه آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=6" /> حافظ الاسد ۽ سندس پٽ، اڳوڻو صدر بشار الاسد، نصيري فرقي سان تعلق رکن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=6" /> نصيري ٻن مکيه گروهن ۾ ورهايل آهن: روايتي نصيري، جيڪي اڪثريت ٺاهيندا آهن، ۽ اقليتي مرشد علوي، جيڪا 20 صدي جي شروعات ۾ علوي فرقي ۾ هڪ جديد فرقي مان اڀريا.<ref name="Khalifa 2013 loc=6" /> سال 1991ع ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته علوي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %11.5 هئا. تازو، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ چيو ته 2011ع کان اڳ ملڪ جي آبادي جو %11 علوي هو. سي آءِ اي علوي جو اندازو شام جي آبادي جو %15 لڳايو آهي.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /><ref name="Pierre" /> علوي گهڻو ڪري شام جي ساحلي جبلن جي سلسلن ۾، خاص طور تي جبلن جي اولهه پاسي لطاڪيا ۽ طرطوس گورنريٽن جي ٻهراڙين ۾، ۽ انهن جي اوڀر پاسي حمص ۽ حما گورنريٽ جي ٻهراڙين ۾، رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=6" /> اهي لطاڪيا ۽ طرطوس ۾ اڪثريت (تقريبن %60) ٺاهين ٿا. حمص ۽ حما علائقن ۾، اهي ٻهراڙي ۽ شهرن ٻنهي ۾ آبادي جو تقريباً %10 ٺاهين ٿا، جيڪي تلقلق. المخرم، القابو، شن، الرقمه، حوله، مريمين، قرماس، المحاني ۽ زهرا ۽ نضيحا جي علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=6" /> ===دروز=== {{Main|دروز|}} شامي دروز برادري ملڪ ۾ ٽيون نمبر وڏو اسلامي اثر رکندڙ فرقو آهي، انهن کي روايتي طور تي مسلمان نه سمجهيو ويندو آهي. اهي شام جي آبادي جو تقريباً 4 سيڪڙو آهن.<ref>{{Cite web |last=Theodorou |first=Angelina E. |title=5 facts about Israeli Druze, a unique religious and ethnic group |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |access-date=2023-01-22 |website=Pew Research Center |date=21 March 2016 |language=en-US |archive-date=2021-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319095844/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |url-status=live }}</ref> ڊروز آبادي جو مکيه مرڪز السويدا ۾ آهي؛<ref>{{cite book|title=The Oxford Handbook of American Islam| first=Yvonne |last=Yazbeck Haddad|year=2014| isbn=9780199862634| page = 142|publisher=Oxford University Press|quote=While they appear parallel to those of normative Islam, in the Druze religion they are different in meaning and interpretation. The religion is considered distinct from the Ismaili as well as from other Muslims belief and practice... Most Druze consider themselves fully assimilated in American society and do not necessarily identify as Muslims..}}</ref> ان جي اختيار هيٺ ننڍا شهر ۽ ڳوٺ جبل الدروز ("ڊروز جو جبل") سڏجن ٿا.<ref>{{cite book|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives| first=Dona|last= J. Stewart|year=2008| isbn=9781135980795| page = 33|publisher=Routledge|quote= Most Druze do not consider themselves Muslim. Historically they faced much persecution and keep their religious beliefs secrets.}}</ref> باقي برادري بنيادي طور تي قنطره، دمشق ۽ ادلب گورنريٽ ۾ رهن ٿا. جيتوڻيڪ ايمان اصل ۾ اسماعيلي اسلام مان پيدا ٿيو، گهڻا ڊروز مسلمان طور سڃاڻپ نٿا ​​ڏين ۽ اهي اسلام جي پنجن ٿنڀن کي قبول نٿا ڪن.<ref>{{cite book|title=America & Islam: Soundbites, Suicide Bombs and the Road to Donald Trump|first=Lawrence|last= Pintak|year= 2019| isbn= 9781788315593| page =86|publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref><ref>{{cite book|title=The Templar Spirit: The Esoteric Inspiration, Rituals and Beliefs of the Knights Templar|first=Margaret|last= Jonas|year= 2011| isbn= 9781906999254| page =83|publisher=Temple Lodge Publishing|quote=[Druze] often they are not regarded as being Muslim at all, nor do all the Druze consider themselves as Muslim}}</ref><ref>{{cite web |title=Are the Druze People Arabs or Muslims? Deciphering Who They Are |url=https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |website=Arab America |access-date=13 April 2020 |language=en |date=8 August 2018 |archive-date=20 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020060455/https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|title= The Political Role of Minority Groups in the Middle East|first=Ronald|last= De McLaurin|year= 1979| isbn= 9780030525964| page =114 |publisher=Michigan University Press|quote= Theologically, one would have to conclude that the Druze are not Muslims. They do not accept the five pillars of Islam. In place of these principles the Druze have instituted the seven precepts noted above..}}</ref> ڪيترائي شامي دروز آهن جيڪي ٻاهرين ملڪن ۾ پڻ رهن ٿا، خاص طور تي لاطيني آمريڪا ۾، جيڪي گذريل سو سالن کان اتي رهي رهيا آهن. صرف وينزويلا ۾ شامي نسل جا تقريباً 5 لک ڊروز آهن.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6-7}}.</ref> ===احمديه=== {{main|احمدي}} شام ۾ احمدي تحريڪ جي تاريخ 1920 جي ڏهاڪي ۾ شروع ٿئي ٿي، جڏهن برادري جي ٻئي خليفي، مرزا بشير الدين محمود احمد، يورپ ۽ وچ اوڀر جي پنهنجي دوري جي حصي طور دمشق جو دورو ڪيو. خليفي سيد زين العابدين ولي الله شاهه ۽ جلال الدين شمس کي دمشق ۾ مشنري ڪم لاءِ موڪلڻ لاءِ مقرر ڪيو. مولوي ابو العطا جالنڌري سان گڏ، جيڪو يروشلم ۾ مشن لاءِ پهتو، ٽنهي مشنري پنهنجو وقت وچ اوڀر جي وڏن شهرن ۽ شهرن ۾ احمدي تعليمات کي پکيڙڻ ۾ گذاريو، جن ۾ حيفا، بيروت ۽ قاهره شامل آهن.<ref name="Khan134">{{cite book|last=Khan|first=Adil Hussain|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|url=https://books.google.com/books?id=C2DxBwAAQBAJ&pg=PA134|year=2015|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-01529-7|page=134}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} *[[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] * [[شروعاتي اسلامي فتحون]] * ليونٽ جون مسلمان فتحون * [[شام ۾ مسجدن جي فهرست]] * وچ اوڀر ۾ اسلام * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] mu2dx8pulxzh0e60m9okzkjt7p5oixv 388290 388289 2026-06-24T11:28:01Z Ibne maryam 17680 388290 wikitext text/x-wiki [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ، شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت، بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب، جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي، خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن، جزيه جي ادائيگي سان، پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي جامع مسجد]] اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي، جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا، پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | نصيري * || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز * || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} * نوٽ: اهي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي غير مسلم قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|حلب جي عظيم مسجد اموي حڪمرانن پاران تعمير ڪئي وئي هئي.]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|معرة النعمان جي عظيم مسجد 12 صدي جي ايوبيه دور جي مسجد آهي.]] شام ۾ سڀ کان وڏو مذهبي گروهه سني مسلمان آهن. اڪثريت مقامي شامي ماڻهن جي ٺهيل آهي. پر اتي سني ڪرد، ترڪمان ۽ سرڪاشيئن ۽ انهي سان گڏ پناهگيرن جو هڪ اهم تعداد پڻ آهي، جيڪي پاڙيسري ملڪن ۾ آيا آهن، جهڙوڪ فلسطيني ۽ عراقي پناهگير. سني زندگي جي تقريبن سڀني پيشن ۾ موجود آهن ۽ سڀني سماجي گروهن ۽ هر سياسي پارٽي سان تعلق رکن ٿا ۽ ملڪ جي سڀني حصن ۾ رهن ٿا. ملڪ جي ڪل چوڏهن گورنريٽ ۽ انهن جي گاديءَ وارن هنڌن مان، سواءِ سوويدا جي گورنريٽ ۽ انهن جي گادي جي هنڌ، سويدا شهر جي، سڀني تيرهين گورنريٽ ۽ وڏن شهرن ۾ سني اڪثريت آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> === عرب === [[عرب]] ملڪ ۾ سڀ کان وڏي سني مسلم برادري ٺاهيندا آهن. <ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> سال 1991ع ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته ملڪ جو تقريباً 60 سيڪڙو [[عربي ٻولي|عربي]] ڳالهائيندڙ سني مسلمانن تي مشتمل هو. تازو ئي، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ اهو به چيو ته عرب سني مسلمان آبادي جو 60 سيڪڙو هئا، جن ۾ 5,00,000 فلسطيني پناهگير به شامل هئا. <ref name="Drysdale&Hinnebusch1991">{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> شام ۾ ڪجهه مسلم اقليتن کي،<ref name="Pierre">{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> خاص طور تي ننڍا نسلي گروهه (جهڙوڪ البانوي، بوسنيائي، ڪريٽ جا مسلمان، [[پختون ماڻھو|پشتون]]، فارسي، وغيره) کي ڪجهه حد تائين عرب بڻايو ويو آهي، پر وڏين اقليتن جا ڪجهه ميمبر، جهڙوڪ ڪرد ۽ ترڪمان کي پڻ عرب بڻايو ويو آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=5" /> === ڪرد === {{main|شام ۾ ڪرد}} شام ۾ ڪرد ملڪ جو ٻيو نمبر وڏو نسلي گروهه آهن (آبادي جو تقريباً <small>10.6</small> سيڪڙو) ۽ گهڻو ڪري سني مسلمان آهن. اڪثريت اتر اوڀر ۾، جتان عراق ۽ ترڪي جي حدن سان لڳندي آهي،<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> رهي ٿي. مرڪزي شام ۾ ننڍيون ڪرد برادريون پڻ آهن، جن کانپوءِ ڪوباني ۽ آفرين آهن. دمشق جي راڄڌاني ۾ اهي عرب آهن، پر اها ڪرد ٻولي چڱي طرح نه ٿا ڳالهائين.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> سال <small>1973</small>ع ۾ پروفيسر موشي ماعوز چيو ته سني مسلمان ڪرد آبادي جو %<small>8.3</small> هئا.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> <small>1979</small>ع تائين ڊاڪٽر نڪولاؤس وان ڊيم دعويٰ ڪئي ته شامي ڪرد (ان وقت آبادي جو %<small>8.5</small> هئا) تقريبن خاص طور تي سني مسلمان هئا. <ref name="VanDam">{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> ڊاڪٽر هينري منسن چيو ته سني مسلمان ڪرد سال <small>1988</small>ع ۾ آبادي جو %<small>9</small> هئا، <ref name="Munson">{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> جڏهن ته پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته اهي سال <small>1991</small>ع ۾ <small>8.5</small> سيڪڙو هئا.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> تازن ڏهاڪن ۾، ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور عيسائي ۽ يهودي) جي آبادي گهٽجي وئي آهي، تنهن ڪري، سني ڪرد جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ چيو آهي ته سال <small>2011</small>ع کان اڳ سني مسلمان ڪرد ملڪ جي آبادي جو <small>9</small> کان <small>10</small> سيڪڙو هئا.<ref name="Pierre" /> === ترڪمان === {{main|شام ۾ ترڪمان}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|هابيل مسجد 16 صدي جي عثماني دور جي مسجد آهي.]] [[ترڪي ٻولي|ترڪي]] ڳالهائيندڙ ترڪمان ملڪ ۾ ٽيون نمبر وڏو نسلي گروهه آهن (ملڪ جي آبادي جو لڳ ڀڳ 4٪ کان 5٪) ۽ خاص طور تي سني مسلمان آهن. اهي بنيادي طور تي هيٺ ڏنل ڇهن گورنريٽس جي شهري مرڪزن ۽ ٻهراڙين ۾ رهن ٿا: حلب گورنري، دمشق گورنري، حمص گورنري، حما، لطاڪيا ۽ قنطره گورنري.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The العادليہ مسجد 16 صدي جي عثماني مسجد آهي.]] 1973 ۾ پروفيسر موش معواز چيو ته غير عربي ڳالهائيندڙ سني مسلمان ترڪمان آبادي جو 3 سيڪڙو هئا.<ref name="Ma'oz2">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> ڊاڪٽر نڪولاؤس وان ڊيم جي مطابق، شامي ترڪمان/ترڪمان (ان وقت آبادي جو 3 سيڪڙو) تقريبن خاص طور تي سني مسلمان هئا.<ref name="VanDam" /> ساڳئي طرح، ڊاڪٽر هينري منسن چيو ته سني مسلمان ترڪمان 1988 ۾ آبادي جو 3 سيڪڙو هئا،<ref name="Munson" /> جيئن 1991 ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش ڪيو هو.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> تازن ڏهاڪن ۾، ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور تي عيسائين ۽ يهودين) جي آبادي گهٽجي وئي آهي، تنهن ڪري، سني ترڪمان جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ چيو ته 2011 کان اڳ سني مسلمان ترڪمان/ترڪمان ملڪ جي آبادي جو 4 سيڪڙو هئا. <ref name="Pierre" /> بهرحال، جيڪڏهن عرب ترڪمانن کي به غور ۾ رکيو وڃي ته سني ترڪمان آبادي تمام گهڻي سمجهي ويندي آهي (يعني عربي ڳالهائيندڙ ترڪمان جيڪي هاڻي پنهنجي مادري ٻولي نٿا ڳالهائين)، ۽ ڪجهه اندازن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪُل ترڪمان آبادي (جيڪي گهڻو ڪري سني آهن) ملڪ ۾ ٻيو وڏو گروهه ٿي سگهي ٿو، جيڪو ڪردن کان وڌيڪ آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> === سرڪاشيئن === {{main|شام ۾ سرڪاشيئن}} شام ۾ گھڻا سرڪاشيئن سني مسلمان آهن. اهي ملڪ ۾ پنجون وڏو نسلي گروهه ٺاهين ٿا. پر شام ۾ چوٿون وڏو سني مسلم برادري آهي. اهي گهڻو ڪري ٽن شامي گورنريٽ: حما، حمص ۽ قنيطره ۾ رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> 1991 ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته ملڪ جو %1 کان به گهٽ سني مسلمان سرڪاشيئن تي مشتمل هو.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> تازن ڏهاڪن ۾ ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور تي عيسائين ۽ يهودين) جي آبادي گهٽجي وئي آهي. تنهن ڪري، سني سرڪاشيئن جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، هڪ تازي اندازي مطابق سني سرڪاشيئن شام جي آبادي جو %1.5 هئا.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|سيده زينب مسجد بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته ان ۾ زينب رضي الله عنها جي قبر آهي ۽ شيعه مسلمانن لاءِ هڪ زيارتگاهه آهي. ]] ملڪ ۾ اسلام جو پهريون سڀ کان وڏو فرقو شيعه شاخ آهي؛ ان ۾ [[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] ۽ [[اثنا عشري|اثنا عشري شيعه]] شامل آهن. 2011 کان اڳ اهي هڪ وڏي اقليت ٺاهيندا هئا. انهن مسلمان فرقن ۾ مختلف نسلي گروهه پڻ شامل آهن، جن ۾: عرب، ڪرد، ترڪمان ۽ ٻيون ننڍيون برادريون شامل آهن.<ref name="Pierre" /> ===اسماعيلي=== {{main|اسماعيلي}} شيعه اسماعيلي شام ۾ شيعه اسلام جي سڀ کان وڏي شاخ ٺاهيندا آهن. شام جي آبادي جو %3 ٺاهيندا آهن. وڏي شاخ کان ورهاست ستين امام جي سڃاڻپ تي ٿي. شيعه اسماعيلي يقين رکن ٿا ته امام جعفر صادق اسماعيل کي ستين امام مقرر ڪيو. اثنا عشري شيعه جو عقيدو آهي ته امام جعفر اسماعيل جي ڀاءُ امام موسيٰ ڪاظم کي ستين امام مقرر ڪيو. فرقي جي شروعاتي تاريخ بابت تمام گهٽ ڄاڻ آهي. پر اهو نائين صدي جي آخر تائين مضبوطي سان قائم ٿي ويو. 969 کان 1171 تائين هڪ اسماعيلي خاندان فاطمي مصر ۾ خليفي طور حڪومت ڪئي. شام ۾ اسماعيلي طاقت کي مصر جي مملوڪ خاندان طرفان ختم ڪيو ويو. جڏهن اڳوڻي صليبي جنگين کي پنهنجي وفاداري ۽ عيسائيت ۾ تبديلي جي آڇ ڪئي جنهن کي نائيٽس ٽيمپلر پاران رد ڪيو ويو. <ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> اسماعيلي ٻن وڏن گروهن: مستعلي ۽ نزاري ۾ ورهايل آهن. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|سيدة رقيه مسجد 1985 ۾ تعمير ڪئي وئي هئي ۽ ايراني فن تعمير جو جديد نسخو پيش ڪري ٿي.]] پروفيسر الاسدير ڊري ڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش جي مطابق، اسماعيلي 1991 ۾ ملڪ جي آبادي جو %1.5 هئا. اهي خاص طور تي ٻن گورنريٽ ۾ رهن ٿا: حما گورنريٽ ۾، اسماعيلي بنيادي طور تي سلاميه شهر ۾ رهن ٿا،<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> جنهن کي "اسماعيلي گاديءَ جو هنڌ" سمجهيو ويندو آهي. اهي مصياف شهر ۽ آس پاس جي ڳوٺن ۾ پڻ رهن ٿا، انهي سان گڏ هڪ ننڍڙي اقليت حما شهر ۾ به رهن ٿا. ان کان علاوه، اسماعيلي طرطوس گورنريٽ ۾، خاص طور تي قدمس شهر ۽ ان جي آس پاس جي ڳوٺن ۾ ۽ نهر الخوابي جي ضلعي ۽ ڳوٺن ۾ پڻ رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> ===اثنا عشري=== {{main|اثنا عشري}} شام ۾ %2 تي اسلامي فرقن مان سڀ کان ننڍو ٺاهڻ، اثنا عشري شيعه شام ​​جي سياست ۾ صرف هڪ معمولي ڪردار ادا ڪن ٿا. مذهبي معاملن ۾، اهي عراق ۾ شيعه مرڪزن، خاص طور تي ڪربلا ۽ نجف ۽ ايران ڏانهن ڏسن ٿا. جڏهن ته، ايران جي سال 1979جي اسلامي انقلاب ۽ عراق سان جنگ ۾ شام جي ايران سان اتحاد، شام جي شيعه اقليت جي وقار کي بلند ڪيو آهي. جيئن ته هر هفتي سوين ايراني سياح دمشق جو دورو ڪرڻ لڳا، دمشق کان ٻاهر الغوطه ۾ واقع محمد جي پوٽي سيده زينب جي مقبري جو شيعه مزار هڪ اهم زيارت گاهه بڻجي ويو، انهن علائقن کي تبديل ڪري ڇڏيو جيڪي هاڻي عراق ۾ رسائي لائق نه هئا. ان کان علاوه، شام جي اثنا عشري شيعه جا لبنان ۾ شيعه ٽوليورس سان ويجها لاڳاپا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ===علاوي=== {{main|علوي}} اتر شام ۾ ڪجهه ڪرد ۽ ترڪماني علوي آهن.<ref name="mobil.derstandard.at">{{Cite web |title=Angriff auf Afrin: Vertreibung vom "Berg der Kurden" |url=https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |access-date=2023-01-22 |website=DER STANDARD |language=de-AT |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917111642/https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |url-status=live }}</ref> عفرين ضلعي ۾ مبتلي شهر اڪثريت ۾ ڪرد علاوي آباد آهن. 2014 ۾ حوي ابراهيم، هڪ علاوي، ڪرد جي ڪنٽرول واري آفرين ڪينٽن جو وزيراعظم بڻيو. هزارين ترڪماني علاوي حلب ۾ رهي رهيا آهن، جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترائي ترڪي ڏانهن ڀڄي ويا.<ref>{{Cite web |last=odatv4.com |title=Tek suçları Alevi olmak... |url=https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |access-date=2023-01-22 |website=www.odatv4.com |language=en |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128123021/https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |url-status=dead }}</ref> ==قرآنيه== شام ۾ هڪ قرآني يا قرآن پرست برادري پڻ آهي. جنهن جي شروعاتي دستاويز 19هين صدي ۾ ٺهڻ شروع ٿي ۽ هندستاني مفڪر سر سيد احمد خان جي بيان ڪيل تعليمات تي عمل ڪيو ۽ پوءِ جلد ئي وچولي زائرين ذريعي شام ۾ پکڙجي وئي. بهرحال، اهل قرآن جا پيروڪار 19 صدي جي انهن ترقيات کان اڳ معتزلين، جهڙوڪ ابراهيم النظام، جي صورت ۾ هئا، جيڪا ڪجهه عرصي تائين انهن ماحول ۾ رهيا. شام ۾ قرآني نقطه نظر جي همعصر پيروڪارن ۾ محمد شهرور شامل آهي.<ref name="jafarli">Jafarli, D. "The rise of the quranist movement in [[Egypt]] (19th to 20th ctnturies): a historical approach." Гілея: науковий вісник 126 (2017): 181-185.</ref> ==ٻيا== اهي ٽي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ===دروز=== {{Main|دروز|}} شامي دروز برادري ملڪ ۾ ٽيون نمبر وڏو اسلامي اثر رکندڙ فرقو آهي، انهن کي روايتي طور تي مسلمان نه سمجهيو ويندو آهي. اهي شام جي آبادي جو تقريباً 4 سيڪڙو آهن.<ref>{{Cite web |last=Theodorou |first=Angelina E. |title=5 facts about Israeli Druze, a unique religious and ethnic group |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |access-date=2023-01-22 |website=Pew Research Center |date=21 March 2016 |language=en-US |archive-date=2021-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319095844/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |url-status=live }}</ref> ڊروز آبادي جو مکيه مرڪز السويدا ۾ آهي؛<ref>{{cite book|title=The Oxford Handbook of American Islam| first=Yvonne |last=Yazbeck Haddad|year=2014| isbn=9780199862634| page = 142|publisher=Oxford University Press|quote=While they appear parallel to those of normative Islam, in the Druze religion they are different in meaning and interpretation. The religion is considered distinct from the Ismaili as well as from other Muslims belief and practice... Most Druze consider themselves fully assimilated in American society and do not necessarily identify as Muslims..}}</ref> ان جي اختيار هيٺ ننڍا شهر ۽ ڳوٺ جبل الدروز ("ڊروز جو جبل") سڏجن ٿا.<ref>{{cite book|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives| first=Dona|last= J. Stewart|year=2008| isbn=9781135980795| page = 33|publisher=Routledge|quote= Most Druze do not consider themselves Muslim. Historically they faced much persecution and keep their religious beliefs secrets.}}</ref> باقي برادري بنيادي طور تي قنطره، دمشق ۽ ادلب گورنريٽ ۾ رهن ٿا. جيتوڻيڪ ايمان اصل ۾ اسماعيلي اسلام مان پيدا ٿيو، گهڻا ڊروز مسلمان طور سڃاڻپ نٿا ​​ڏين ۽ اهي اسلام جي پنجن ٿنڀن کي قبول نٿا ڪن.<ref>{{cite book|title=America & Islam: Soundbites, Suicide Bombs and the Road to Donald Trump|first=Lawrence|last= Pintak|year= 2019| isbn= 9781788315593| page =86|publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref><ref>{{cite book|title=The Templar Spirit: The Esoteric Inspiration, Rituals and Beliefs of the Knights Templar|first=Margaret|last= Jonas|year= 2011| isbn= 9781906999254| page =83|publisher=Temple Lodge Publishing|quote=[Druze] often they are not regarded as being Muslim at all, nor do all the Druze consider themselves as Muslim}}</ref><ref>{{cite web |title=Are the Druze People Arabs or Muslims? Deciphering Who They Are |url=https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |website=Arab America |access-date=13 April 2020 |language=en |date=8 August 2018 |archive-date=20 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020060455/https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|title= The Political Role of Minority Groups in the Middle East|first=Ronald|last= De McLaurin|year= 1979| isbn= 9780030525964| page =114 |publisher=Michigan University Press|quote= Theologically, one would have to conclude that the Druze are not Muslims. They do not accept the five pillars of Islam. In place of these principles the Druze have instituted the seven precepts noted above..}}</ref> ڪيترائي شامي دروز آهن جيڪي ٻاهرين ملڪن ۾ پڻ رهن ٿا، خاص طور تي لاطيني آمريڪا ۾، جيڪي گذريل سو سالن کان اتي رهي رهيا آهن. صرف وينزويلا ۾ شامي نسل جا تقريباً 5 لک ڊروز آهن.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6-7}}.</ref> ===احمديه=== {{main|احمدي}} شام ۾ احمدي تحريڪ جي تاريخ 1920 جي ڏهاڪي ۾ شروع ٿئي ٿي، جڏهن برادري جي ٻئي خليفي، مرزا بشير الدين محمود احمد، يورپ ۽ وچ اوڀر جي پنهنجي دوري جي حصي طور دمشق جو دورو ڪيو. خليفي سيد زين العابدين ولي الله شاهه ۽ جلال الدين شمس کي دمشق ۾ مشنري ڪم لاءِ موڪلڻ لاءِ مقرر ڪيو. مولوي ابو العطا جالنڌري سان گڏ، جيڪو يروشلم ۾ مشن لاءِ پهتو، ٽنهي مشنري پنهنجو وقت وچ اوڀر جي وڏن شهرن ۽ شهرن ۾ احمدي تعليمات کي پکيڙڻ ۾ گذاريو، جن ۾ حيفا، بيروت ۽ قاهره شامل آهن.<ref name="Khan134">{{cite book|last=Khan|first=Adil Hussain|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|url=https://books.google.com/books?id=C2DxBwAAQBAJ&pg=PA134|year=2015|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-01529-7|page=134}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} *[[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] * [[شروعاتي اسلامي فتحون]] * ليونٽ جون مسلمان فتحون * [[شام ۾ مسجدن جي فهرست]] * وچ اوڀر ۾ اسلام * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] 03q2ta7eetbd2eptlr81en3wszx9o0z 388291 388290 2026-06-24T11:29:28Z Ibne maryam 17680 /* علوي */ 388291 wikitext text/x-wiki [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ، شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت، بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب، جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي، خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن، جزيه جي ادائيگي سان، پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي جامع مسجد]] اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي، جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا، پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | نصيري * || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز * || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} * نوٽ: اهي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي غير مسلم قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|حلب جي عظيم مسجد اموي حڪمرانن پاران تعمير ڪئي وئي هئي.]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|معرة النعمان جي عظيم مسجد 12 صدي جي ايوبيه دور جي مسجد آهي.]] شام ۾ سڀ کان وڏو مذهبي گروهه سني مسلمان آهن. اڪثريت مقامي شامي ماڻهن جي ٺهيل آهي. پر اتي سني ڪرد، ترڪمان ۽ سرڪاشيئن ۽ انهي سان گڏ پناهگيرن جو هڪ اهم تعداد پڻ آهي، جيڪي پاڙيسري ملڪن ۾ آيا آهن، جهڙوڪ فلسطيني ۽ عراقي پناهگير. سني زندگي جي تقريبن سڀني پيشن ۾ موجود آهن ۽ سڀني سماجي گروهن ۽ هر سياسي پارٽي سان تعلق رکن ٿا ۽ ملڪ جي سڀني حصن ۾ رهن ٿا. ملڪ جي ڪل چوڏهن گورنريٽ ۽ انهن جي گاديءَ وارن هنڌن مان، سواءِ سوويدا جي گورنريٽ ۽ انهن جي گادي جي هنڌ، سويدا شهر جي، سڀني تيرهين گورنريٽ ۽ وڏن شهرن ۾ سني اڪثريت آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> === عرب === [[عرب]] ملڪ ۾ سڀ کان وڏي سني مسلم برادري ٺاهيندا آهن. <ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> سال 1991ع ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته ملڪ جو تقريباً 60 سيڪڙو [[عربي ٻولي|عربي]] ڳالهائيندڙ سني مسلمانن تي مشتمل هو. تازو ئي، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ اهو به چيو ته عرب سني مسلمان آبادي جو 60 سيڪڙو هئا، جن ۾ 5,00,000 فلسطيني پناهگير به شامل هئا. <ref name="Drysdale&Hinnebusch1991">{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> شام ۾ ڪجهه مسلم اقليتن کي،<ref name="Pierre">{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> خاص طور تي ننڍا نسلي گروهه (جهڙوڪ البانوي، بوسنيائي، ڪريٽ جا مسلمان، [[پختون ماڻھو|پشتون]]، فارسي، وغيره) کي ڪجهه حد تائين عرب بڻايو ويو آهي، پر وڏين اقليتن جا ڪجهه ميمبر، جهڙوڪ ڪرد ۽ ترڪمان کي پڻ عرب بڻايو ويو آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=5" /> === ڪرد === {{main|شام ۾ ڪرد}} شام ۾ ڪرد ملڪ جو ٻيو نمبر وڏو نسلي گروهه آهن (آبادي جو تقريباً <small>10.6</small> سيڪڙو) ۽ گهڻو ڪري سني مسلمان آهن. اڪثريت اتر اوڀر ۾، جتان عراق ۽ ترڪي جي حدن سان لڳندي آهي،<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> رهي ٿي. مرڪزي شام ۾ ننڍيون ڪرد برادريون پڻ آهن، جن کانپوءِ ڪوباني ۽ آفرين آهن. دمشق جي راڄڌاني ۾ اهي عرب آهن، پر اها ڪرد ٻولي چڱي طرح نه ٿا ڳالهائين.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> سال <small>1973</small>ع ۾ پروفيسر موشي ماعوز چيو ته سني مسلمان ڪرد آبادي جو %<small>8.3</small> هئا.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> <small>1979</small>ع تائين ڊاڪٽر نڪولاؤس وان ڊيم دعويٰ ڪئي ته شامي ڪرد (ان وقت آبادي جو %<small>8.5</small> هئا) تقريبن خاص طور تي سني مسلمان هئا. <ref name="VanDam">{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> ڊاڪٽر هينري منسن چيو ته سني مسلمان ڪرد سال <small>1988</small>ع ۾ آبادي جو %<small>9</small> هئا، <ref name="Munson">{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> جڏهن ته پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته اهي سال <small>1991</small>ع ۾ <small>8.5</small> سيڪڙو هئا.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> تازن ڏهاڪن ۾، ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور عيسائي ۽ يهودي) جي آبادي گهٽجي وئي آهي، تنهن ڪري، سني ڪرد جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ چيو آهي ته سال <small>2011</small>ع کان اڳ سني مسلمان ڪرد ملڪ جي آبادي جو <small>9</small> کان <small>10</small> سيڪڙو هئا.<ref name="Pierre" /> === ترڪمان === {{main|شام ۾ ترڪمان}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|هابيل مسجد 16 صدي جي عثماني دور جي مسجد آهي.]] [[ترڪي ٻولي|ترڪي]] ڳالهائيندڙ ترڪمان ملڪ ۾ ٽيون نمبر وڏو نسلي گروهه آهن (ملڪ جي آبادي جو لڳ ڀڳ 4٪ کان 5٪) ۽ خاص طور تي سني مسلمان آهن. اهي بنيادي طور تي هيٺ ڏنل ڇهن گورنريٽس جي شهري مرڪزن ۽ ٻهراڙين ۾ رهن ٿا: حلب گورنري، دمشق گورنري، حمص گورنري، حما، لطاڪيا ۽ قنطره گورنري.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The العادليہ مسجد 16 صدي جي عثماني مسجد آهي.]] 1973 ۾ پروفيسر موش معواز چيو ته غير عربي ڳالهائيندڙ سني مسلمان ترڪمان آبادي جو 3 سيڪڙو هئا.<ref name="Ma'oz2">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> ڊاڪٽر نڪولاؤس وان ڊيم جي مطابق، شامي ترڪمان/ترڪمان (ان وقت آبادي جو 3 سيڪڙو) تقريبن خاص طور تي سني مسلمان هئا.<ref name="VanDam" /> ساڳئي طرح، ڊاڪٽر هينري منسن چيو ته سني مسلمان ترڪمان 1988 ۾ آبادي جو 3 سيڪڙو هئا،<ref name="Munson" /> جيئن 1991 ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش ڪيو هو.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> تازن ڏهاڪن ۾، ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور تي عيسائين ۽ يهودين) جي آبادي گهٽجي وئي آهي، تنهن ڪري، سني ترڪمان جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ چيو ته 2011 کان اڳ سني مسلمان ترڪمان/ترڪمان ملڪ جي آبادي جو 4 سيڪڙو هئا. <ref name="Pierre" /> بهرحال، جيڪڏهن عرب ترڪمانن کي به غور ۾ رکيو وڃي ته سني ترڪمان آبادي تمام گهڻي سمجهي ويندي آهي (يعني عربي ڳالهائيندڙ ترڪمان جيڪي هاڻي پنهنجي مادري ٻولي نٿا ڳالهائين)، ۽ ڪجهه اندازن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪُل ترڪمان آبادي (جيڪي گهڻو ڪري سني آهن) ملڪ ۾ ٻيو وڏو گروهه ٿي سگهي ٿو، جيڪو ڪردن کان وڌيڪ آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> === سرڪاشيئن === {{main|شام ۾ سرڪاشيئن}} شام ۾ گھڻا سرڪاشيئن سني مسلمان آهن. اهي ملڪ ۾ پنجون وڏو نسلي گروهه ٺاهين ٿا. پر شام ۾ چوٿون وڏو سني مسلم برادري آهي. اهي گهڻو ڪري ٽن شامي گورنريٽ: حما، حمص ۽ قنيطره ۾ رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> 1991 ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته ملڪ جو %1 کان به گهٽ سني مسلمان سرڪاشيئن تي مشتمل هو.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> تازن ڏهاڪن ۾ ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور تي عيسائين ۽ يهودين) جي آبادي گهٽجي وئي آهي. تنهن ڪري، سني سرڪاشيئن جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، هڪ تازي اندازي مطابق سني سرڪاشيئن شام جي آبادي جو %1.5 هئا.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|سيده زينب مسجد بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته ان ۾ زينب رضي الله عنها جي قبر آهي ۽ شيعه مسلمانن لاءِ هڪ زيارتگاهه آهي. ]] ملڪ ۾ اسلام جو پهريون سڀ کان وڏو فرقو شيعه شاخ آهي؛ ان ۾ [[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] ۽ [[اثنا عشري|اثنا عشري شيعه]] شامل آهن. 2011 کان اڳ اهي هڪ وڏي اقليت ٺاهيندا هئا. انهن مسلمان فرقن ۾ مختلف نسلي گروهه پڻ شامل آهن، جن ۾: عرب، ڪرد، ترڪمان ۽ ٻيون ننڍيون برادريون شامل آهن.<ref name="Pierre" /> ===اسماعيلي=== {{main|اسماعيلي}} شيعه اسماعيلي شام ۾ شيعه اسلام جي سڀ کان وڏي شاخ ٺاهيندا آهن. شام جي آبادي جو %3 ٺاهيندا آهن. وڏي شاخ کان ورهاست ستين امام جي سڃاڻپ تي ٿي. شيعه اسماعيلي يقين رکن ٿا ته امام جعفر صادق اسماعيل کي ستين امام مقرر ڪيو. اثنا عشري شيعه جو عقيدو آهي ته امام جعفر اسماعيل جي ڀاءُ امام موسيٰ ڪاظم کي ستين امام مقرر ڪيو. فرقي جي شروعاتي تاريخ بابت تمام گهٽ ڄاڻ آهي. پر اهو نائين صدي جي آخر تائين مضبوطي سان قائم ٿي ويو. 969 کان 1171 تائين هڪ اسماعيلي خاندان فاطمي مصر ۾ خليفي طور حڪومت ڪئي. شام ۾ اسماعيلي طاقت کي مصر جي مملوڪ خاندان طرفان ختم ڪيو ويو. جڏهن اڳوڻي صليبي جنگين کي پنهنجي وفاداري ۽ عيسائيت ۾ تبديلي جي آڇ ڪئي جنهن کي نائيٽس ٽيمپلر پاران رد ڪيو ويو. <ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> اسماعيلي ٻن وڏن گروهن: مستعلي ۽ نزاري ۾ ورهايل آهن. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|سيدة رقيه مسجد 1985 ۾ تعمير ڪئي وئي هئي ۽ ايراني فن تعمير جو جديد نسخو پيش ڪري ٿي.]] پروفيسر الاسدير ڊري ڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش جي مطابق، اسماعيلي 1991 ۾ ملڪ جي آبادي جو %1.5 هئا. اهي خاص طور تي ٻن گورنريٽ ۾ رهن ٿا: حما گورنريٽ ۾، اسماعيلي بنيادي طور تي سلاميه شهر ۾ رهن ٿا،<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> جنهن کي "اسماعيلي گاديءَ جو هنڌ" سمجهيو ويندو آهي. اهي مصياف شهر ۽ آس پاس جي ڳوٺن ۾ پڻ رهن ٿا، انهي سان گڏ هڪ ننڍڙي اقليت حما شهر ۾ به رهن ٿا. ان کان علاوه، اسماعيلي طرطوس گورنريٽ ۾، خاص طور تي قدمس شهر ۽ ان جي آس پاس جي ڳوٺن ۾ ۽ نهر الخوابي جي ضلعي ۽ ڳوٺن ۾ پڻ رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> ===اثنا عشري=== {{main|اثنا عشري}} شام ۾ %2 تي اسلامي فرقن مان سڀ کان ننڍو ٺاهڻ، اثنا عشري شيعه شام ​​جي سياست ۾ صرف هڪ معمولي ڪردار ادا ڪن ٿا. مذهبي معاملن ۾، اهي عراق ۾ شيعه مرڪزن، خاص طور تي ڪربلا ۽ نجف ۽ ايران ڏانهن ڏسن ٿا. جڏهن ته، ايران جي سال 1979جي اسلامي انقلاب ۽ عراق سان جنگ ۾ شام جي ايران سان اتحاد، شام جي شيعه اقليت جي وقار کي بلند ڪيو آهي. جيئن ته هر هفتي سوين ايراني سياح دمشق جو دورو ڪرڻ لڳا، دمشق کان ٻاهر الغوطه ۾ واقع محمد جي پوٽي سيده زينب جي مقبري جو شيعه مزار هڪ اهم زيارت گاهه بڻجي ويو، انهن علائقن کي تبديل ڪري ڇڏيو جيڪي هاڻي عراق ۾ رسائي لائق نه هئا. ان کان علاوه، شام جي اثنا عشري شيعه جا لبنان ۾ شيعه ٽوليورس سان ويجها لاڳاپا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ==علوي== {{main|علوي}} [[File:Bashar al-Assad (cropped).jpg|thumb|175px|شام جو اڳوڻو صدر، [[بشار الاسد]] هڪ [[علوي]] آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/>]] علوي شام ۾ سني ۽ شيعه مسلمانن کان پوءِ ٻيو نمبر وڏو مذهبي گروهه آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=6" /> حافظ الاسد ۽ سندس پٽ، اڳوڻو صدر بشار الاسد، علوي فرقي سان تعلق رکن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=6" /> علوي ٻن مکيه گروهن ۾ ورهايل آهن: روايتي علوي، جيڪي اڪثريت ٺاهيندا آهن ۽ اقليتي مرشد علوي، جيڪا 20هين صدي جي شروعات ۾ علوي فرقي ۾ هڪ جديد فرقي مان اڀريا.<ref name="Khalifa 2013 loc=6" /> سال 1991ع ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته علوي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %11.5 هئا. تازو، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ چيو ته 2011ع کان اڳ ملڪ جي آبادي جو %11 علوي هو. سي آءِ اي علوي جو اندازو شام جي آبادي جو %15 لڳايو آهي.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /><ref name="Pierre" /> علوي گهڻو ڪري شام جي ساحلي جبلن جي سلسلن ۾، خاص طور تي جبلن جي اولهه پاسي لطاڪيا ۽ طرطوس گورنريٽن جي ٻهراڙين ۾ ۽ انهن جي اوڀر پاسي حمص ۽ حما گورنريٽ جي ٻهراڙين ۾، رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=6" /> اهي لطاڪيا ۽ طرطوس ۾ اڪثريت (تقريبن %60) ٺاهين ٿا. حمص ۽ حما علائقن ۾، اهي ٻهراڙي ۽ شهرن ٻنهي ۾ آبادي جو تقريباً %10 ٺاهين ٿا، جيڪا تلقلق، القابو، المخرم، شن، الرقمه، حوله، مريمين، قرماس، المحاني ۽ زهرا ۽ نضيحا جي علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=6" /> ==قرآنيه== شام ۾ هڪ قرآني يا قرآن پرست برادري پڻ آهي. جنهن جي شروعاتي دستاويز 19هين صدي ۾ ٺهڻ شروع ٿي ۽ هندستاني مفڪر سر سيد احمد خان جي بيان ڪيل تعليمات تي عمل ڪيو ۽ پوءِ جلد ئي وچولي زائرين ذريعي شام ۾ پکڙجي وئي. بهرحال، اهل قرآن جا پيروڪار 19 صدي جي انهن ترقيات کان اڳ معتزلين، جهڙوڪ ابراهيم النظام، جي صورت ۾ هئا، جيڪا ڪجهه عرصي تائين انهن ماحول ۾ رهيا. شام ۾ قرآني نقطه نظر جي همعصر پيروڪارن ۾ محمد شهرور شامل آهي.<ref name="jafarli">Jafarli, D. "The rise of the quranist movement in [[Egypt]] (19th to 20th ctnturies): a historical approach." Гілея: науковий вісник 126 (2017): 181-185.</ref> ==ٻيا== اهي ٽي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ===دروز=== {{Main|دروز|}} شامي دروز برادري ملڪ ۾ ٽيون نمبر وڏو اسلامي اثر رکندڙ فرقو آهي، انهن کي روايتي طور تي مسلمان نه سمجهيو ويندو آهي. اهي شام جي آبادي جو تقريباً 4 سيڪڙو آهن.<ref>{{Cite web |last=Theodorou |first=Angelina E. |title=5 facts about Israeli Druze, a unique religious and ethnic group |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |access-date=2023-01-22 |website=Pew Research Center |date=21 March 2016 |language=en-US |archive-date=2021-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319095844/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |url-status=live }}</ref> ڊروز آبادي جو مکيه مرڪز السويدا ۾ آهي؛<ref>{{cite book|title=The Oxford Handbook of American Islam| first=Yvonne |last=Yazbeck Haddad|year=2014| isbn=9780199862634| page = 142|publisher=Oxford University Press|quote=While they appear parallel to those of normative Islam, in the Druze religion they are different in meaning and interpretation. The religion is considered distinct from the Ismaili as well as from other Muslims belief and practice... Most Druze consider themselves fully assimilated in American society and do not necessarily identify as Muslims..}}</ref> ان جي اختيار هيٺ ننڍا شهر ۽ ڳوٺ جبل الدروز ("ڊروز جو جبل") سڏجن ٿا.<ref>{{cite book|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives| first=Dona|last= J. Stewart|year=2008| isbn=9781135980795| page = 33|publisher=Routledge|quote= Most Druze do not consider themselves Muslim. Historically they faced much persecution and keep their religious beliefs secrets.}}</ref> باقي برادري بنيادي طور تي قنطره، دمشق ۽ ادلب گورنريٽ ۾ رهن ٿا. جيتوڻيڪ ايمان اصل ۾ اسماعيلي اسلام مان پيدا ٿيو، گهڻا ڊروز مسلمان طور سڃاڻپ نٿا ​​ڏين ۽ اهي اسلام جي پنجن ٿنڀن کي قبول نٿا ڪن.<ref>{{cite book|title=America & Islam: Soundbites, Suicide Bombs and the Road to Donald Trump|first=Lawrence|last= Pintak|year= 2019| isbn= 9781788315593| page =86|publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref><ref>{{cite book|title=The Templar Spirit: The Esoteric Inspiration, Rituals and Beliefs of the Knights Templar|first=Margaret|last= Jonas|year= 2011| isbn= 9781906999254| page =83|publisher=Temple Lodge Publishing|quote=[Druze] often they are not regarded as being Muslim at all, nor do all the Druze consider themselves as Muslim}}</ref><ref>{{cite web |title=Are the Druze People Arabs or Muslims? Deciphering Who They Are |url=https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |website=Arab America |access-date=13 April 2020 |language=en |date=8 August 2018 |archive-date=20 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020060455/https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|title= The Political Role of Minority Groups in the Middle East|first=Ronald|last= De McLaurin|year= 1979| isbn= 9780030525964| page =114 |publisher=Michigan University Press|quote= Theologically, one would have to conclude that the Druze are not Muslims. They do not accept the five pillars of Islam. In place of these principles the Druze have instituted the seven precepts noted above..}}</ref> ڪيترائي شامي دروز آهن جيڪي ٻاهرين ملڪن ۾ پڻ رهن ٿا، خاص طور تي لاطيني آمريڪا ۾، جيڪي گذريل سو سالن کان اتي رهي رهيا آهن. صرف وينزويلا ۾ شامي نسل جا تقريباً 5 لک ڊروز آهن.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6-7}}.</ref> ===احمديه=== {{main|احمدي}} شام ۾ احمدي تحريڪ جي تاريخ 1920 جي ڏهاڪي ۾ شروع ٿئي ٿي، جڏهن برادري جي ٻئي خليفي، مرزا بشير الدين محمود احمد، يورپ ۽ وچ اوڀر جي پنهنجي دوري جي حصي طور دمشق جو دورو ڪيو. خليفي سيد زين العابدين ولي الله شاهه ۽ جلال الدين شمس کي دمشق ۾ مشنري ڪم لاءِ موڪلڻ لاءِ مقرر ڪيو. مولوي ابو العطا جالنڌري سان گڏ، جيڪو يروشلم ۾ مشن لاءِ پهتو، ٽنهي مشنري پنهنجو وقت وچ اوڀر جي وڏن شهرن ۽ شهرن ۾ احمدي تعليمات کي پکيڙڻ ۾ گذاريو، جن ۾ حيفا، بيروت ۽ قاهره شامل آهن.<ref name="Khan134">{{cite book|last=Khan|first=Adil Hussain|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|url=https://books.google.com/books?id=C2DxBwAAQBAJ&pg=PA134|year=2015|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-01529-7|page=134}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} *[[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] * [[شروعاتي اسلامي فتحون]] * ليونٽ جون مسلمان فتحون * [[شام ۾ مسجدن جي فهرست]] * وچ اوڀر ۾ اسلام * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] lnlyp23cc94ozootpeh9xgzf6fi8nbe 388292 388291 2026-06-24T11:30:11Z Ibne maryam 17680 /* علاوي */ 388292 wikitext text/x-wiki [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ، شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت، بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب، جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي، خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن، جزيه جي ادائيگي سان، پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي جامع مسجد]] اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي، جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا، پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | نصيري * || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز * || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} * نوٽ: اهي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي غير مسلم قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|حلب جي عظيم مسجد اموي حڪمرانن پاران تعمير ڪئي وئي هئي.]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|معرة النعمان جي عظيم مسجد 12 صدي جي ايوبيه دور جي مسجد آهي.]] شام ۾ سڀ کان وڏو مذهبي گروهه سني مسلمان آهن. اڪثريت مقامي شامي ماڻهن جي ٺهيل آهي. پر اتي سني ڪرد، ترڪمان ۽ سرڪاشيئن ۽ انهي سان گڏ پناهگيرن جو هڪ اهم تعداد پڻ آهي، جيڪي پاڙيسري ملڪن ۾ آيا آهن، جهڙوڪ فلسطيني ۽ عراقي پناهگير. سني زندگي جي تقريبن سڀني پيشن ۾ موجود آهن ۽ سڀني سماجي گروهن ۽ هر سياسي پارٽي سان تعلق رکن ٿا ۽ ملڪ جي سڀني حصن ۾ رهن ٿا. ملڪ جي ڪل چوڏهن گورنريٽ ۽ انهن جي گاديءَ وارن هنڌن مان، سواءِ سوويدا جي گورنريٽ ۽ انهن جي گادي جي هنڌ، سويدا شهر جي، سڀني تيرهين گورنريٽ ۽ وڏن شهرن ۾ سني اڪثريت آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> === عرب === [[عرب]] ملڪ ۾ سڀ کان وڏي سني مسلم برادري ٺاهيندا آهن. <ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> سال 1991ع ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته ملڪ جو تقريباً 60 سيڪڙو [[عربي ٻولي|عربي]] ڳالهائيندڙ سني مسلمانن تي مشتمل هو. تازو ئي، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ اهو به چيو ته عرب سني مسلمان آبادي جو 60 سيڪڙو هئا، جن ۾ 5,00,000 فلسطيني پناهگير به شامل هئا. <ref name="Drysdale&Hinnebusch1991">{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> شام ۾ ڪجهه مسلم اقليتن کي،<ref name="Pierre">{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> خاص طور تي ننڍا نسلي گروهه (جهڙوڪ البانوي، بوسنيائي، ڪريٽ جا مسلمان، [[پختون ماڻھو|پشتون]]، فارسي، وغيره) کي ڪجهه حد تائين عرب بڻايو ويو آهي، پر وڏين اقليتن جا ڪجهه ميمبر، جهڙوڪ ڪرد ۽ ترڪمان کي پڻ عرب بڻايو ويو آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=5" /> === ڪرد === {{main|شام ۾ ڪرد}} شام ۾ ڪرد ملڪ جو ٻيو نمبر وڏو نسلي گروهه آهن (آبادي جو تقريباً <small>10.6</small> سيڪڙو) ۽ گهڻو ڪري سني مسلمان آهن. اڪثريت اتر اوڀر ۾، جتان عراق ۽ ترڪي جي حدن سان لڳندي آهي،<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> رهي ٿي. مرڪزي شام ۾ ننڍيون ڪرد برادريون پڻ آهن، جن کانپوءِ ڪوباني ۽ آفرين آهن. دمشق جي راڄڌاني ۾ اهي عرب آهن، پر اها ڪرد ٻولي چڱي طرح نه ٿا ڳالهائين.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> سال <small>1973</small>ع ۾ پروفيسر موشي ماعوز چيو ته سني مسلمان ڪرد آبادي جو %<small>8.3</small> هئا.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> <small>1979</small>ع تائين ڊاڪٽر نڪولاؤس وان ڊيم دعويٰ ڪئي ته شامي ڪرد (ان وقت آبادي جو %<small>8.5</small> هئا) تقريبن خاص طور تي سني مسلمان هئا. <ref name="VanDam">{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> ڊاڪٽر هينري منسن چيو ته سني مسلمان ڪرد سال <small>1988</small>ع ۾ آبادي جو %<small>9</small> هئا، <ref name="Munson">{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> جڏهن ته پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته اهي سال <small>1991</small>ع ۾ <small>8.5</small> سيڪڙو هئا.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> تازن ڏهاڪن ۾، ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور عيسائي ۽ يهودي) جي آبادي گهٽجي وئي آهي، تنهن ڪري، سني ڪرد جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ چيو آهي ته سال <small>2011</small>ع کان اڳ سني مسلمان ڪرد ملڪ جي آبادي جو <small>9</small> کان <small>10</small> سيڪڙو هئا.<ref name="Pierre" /> === ترڪمان === {{main|شام ۾ ترڪمان}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|هابيل مسجد 16 صدي جي عثماني دور جي مسجد آهي.]] [[ترڪي ٻولي|ترڪي]] ڳالهائيندڙ ترڪمان ملڪ ۾ ٽيون نمبر وڏو نسلي گروهه آهن (ملڪ جي آبادي جو لڳ ڀڳ 4٪ کان 5٪) ۽ خاص طور تي سني مسلمان آهن. اهي بنيادي طور تي هيٺ ڏنل ڇهن گورنريٽس جي شهري مرڪزن ۽ ٻهراڙين ۾ رهن ٿا: حلب گورنري، دمشق گورنري، حمص گورنري، حما، لطاڪيا ۽ قنطره گورنري.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The العادليہ مسجد 16 صدي جي عثماني مسجد آهي.]] 1973 ۾ پروفيسر موش معواز چيو ته غير عربي ڳالهائيندڙ سني مسلمان ترڪمان آبادي جو 3 سيڪڙو هئا.<ref name="Ma'oz2">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> ڊاڪٽر نڪولاؤس وان ڊيم جي مطابق، شامي ترڪمان/ترڪمان (ان وقت آبادي جو 3 سيڪڙو) تقريبن خاص طور تي سني مسلمان هئا.<ref name="VanDam" /> ساڳئي طرح، ڊاڪٽر هينري منسن چيو ته سني مسلمان ترڪمان 1988 ۾ آبادي جو 3 سيڪڙو هئا،<ref name="Munson" /> جيئن 1991 ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش ڪيو هو.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> تازن ڏهاڪن ۾، ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور تي عيسائين ۽ يهودين) جي آبادي گهٽجي وئي آهي، تنهن ڪري، سني ترڪمان جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ چيو ته 2011 کان اڳ سني مسلمان ترڪمان/ترڪمان ملڪ جي آبادي جو 4 سيڪڙو هئا. <ref name="Pierre" /> بهرحال، جيڪڏهن عرب ترڪمانن کي به غور ۾ رکيو وڃي ته سني ترڪمان آبادي تمام گهڻي سمجهي ويندي آهي (يعني عربي ڳالهائيندڙ ترڪمان جيڪي هاڻي پنهنجي مادري ٻولي نٿا ڳالهائين)، ۽ ڪجهه اندازن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪُل ترڪمان آبادي (جيڪي گهڻو ڪري سني آهن) ملڪ ۾ ٻيو وڏو گروهه ٿي سگهي ٿو، جيڪو ڪردن کان وڌيڪ آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> === سرڪاشيئن === {{main|شام ۾ سرڪاشيئن}} شام ۾ گھڻا سرڪاشيئن سني مسلمان آهن. اهي ملڪ ۾ پنجون وڏو نسلي گروهه ٺاهين ٿا. پر شام ۾ چوٿون وڏو سني مسلم برادري آهي. اهي گهڻو ڪري ٽن شامي گورنريٽ: حما، حمص ۽ قنيطره ۾ رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> 1991 ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته ملڪ جو %1 کان به گهٽ سني مسلمان سرڪاشيئن تي مشتمل هو.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> تازن ڏهاڪن ۾ ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور تي عيسائين ۽ يهودين) جي آبادي گهٽجي وئي آهي. تنهن ڪري، سني سرڪاشيئن جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، هڪ تازي اندازي مطابق سني سرڪاشيئن شام جي آبادي جو %1.5 هئا.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|سيده زينب مسجد بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته ان ۾ زينب رضي الله عنها جي قبر آهي ۽ شيعه مسلمانن لاءِ هڪ زيارتگاهه آهي. ]] ملڪ ۾ اسلام جو پهريون سڀ کان وڏو فرقو شيعه شاخ آهي؛ ان ۾ [[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] ۽ [[اثنا عشري|اثنا عشري شيعه]] شامل آهن. 2011 کان اڳ اهي هڪ وڏي اقليت ٺاهيندا هئا. انهن مسلمان فرقن ۾ مختلف نسلي گروهه پڻ شامل آهن، جن ۾: عرب، ڪرد، ترڪمان ۽ ٻيون ننڍيون برادريون شامل آهن.<ref name="Pierre" /> ===اسماعيلي=== {{main|اسماعيلي}} شيعه اسماعيلي شام ۾ شيعه اسلام جي سڀ کان وڏي شاخ ٺاهيندا آهن. شام جي آبادي جو %3 ٺاهيندا آهن. وڏي شاخ کان ورهاست ستين امام جي سڃاڻپ تي ٿي. شيعه اسماعيلي يقين رکن ٿا ته امام جعفر صادق اسماعيل کي ستين امام مقرر ڪيو. اثنا عشري شيعه جو عقيدو آهي ته امام جعفر اسماعيل جي ڀاءُ امام موسيٰ ڪاظم کي ستين امام مقرر ڪيو. فرقي جي شروعاتي تاريخ بابت تمام گهٽ ڄاڻ آهي. پر اهو نائين صدي جي آخر تائين مضبوطي سان قائم ٿي ويو. 969 کان 1171 تائين هڪ اسماعيلي خاندان فاطمي مصر ۾ خليفي طور حڪومت ڪئي. شام ۾ اسماعيلي طاقت کي مصر جي مملوڪ خاندان طرفان ختم ڪيو ويو. جڏهن اڳوڻي صليبي جنگين کي پنهنجي وفاداري ۽ عيسائيت ۾ تبديلي جي آڇ ڪئي جنهن کي نائيٽس ٽيمپلر پاران رد ڪيو ويو. <ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> اسماعيلي ٻن وڏن گروهن: مستعلي ۽ نزاري ۾ ورهايل آهن. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|سيدة رقيه مسجد 1985 ۾ تعمير ڪئي وئي هئي ۽ ايراني فن تعمير جو جديد نسخو پيش ڪري ٿي.]] پروفيسر الاسدير ڊري ڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش جي مطابق، اسماعيلي 1991 ۾ ملڪ جي آبادي جو %1.5 هئا. اهي خاص طور تي ٻن گورنريٽ ۾ رهن ٿا: حما گورنريٽ ۾، اسماعيلي بنيادي طور تي سلاميه شهر ۾ رهن ٿا،<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> جنهن کي "اسماعيلي گاديءَ جو هنڌ" سمجهيو ويندو آهي. اهي مصياف شهر ۽ آس پاس جي ڳوٺن ۾ پڻ رهن ٿا، انهي سان گڏ هڪ ننڍڙي اقليت حما شهر ۾ به رهن ٿا. ان کان علاوه، اسماعيلي طرطوس گورنريٽ ۾، خاص طور تي قدمس شهر ۽ ان جي آس پاس جي ڳوٺن ۾ ۽ نهر الخوابي جي ضلعي ۽ ڳوٺن ۾ پڻ رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> ===اثنا عشري=== {{main|اثنا عشري}} شام ۾ %2 تي اسلامي فرقن مان سڀ کان ننڍو ٺاهڻ، اثنا عشري شيعه شام ​​جي سياست ۾ صرف هڪ معمولي ڪردار ادا ڪن ٿا. مذهبي معاملن ۾، اهي عراق ۾ شيعه مرڪزن، خاص طور تي ڪربلا ۽ نجف ۽ ايران ڏانهن ڏسن ٿا. جڏهن ته، ايران جي سال 1979جي اسلامي انقلاب ۽ عراق سان جنگ ۾ شام جي ايران سان اتحاد، شام جي شيعه اقليت جي وقار کي بلند ڪيو آهي. جيئن ته هر هفتي سوين ايراني سياح دمشق جو دورو ڪرڻ لڳا، دمشق کان ٻاهر الغوطه ۾ واقع محمد جي پوٽي سيده زينب جي مقبري جو شيعه مزار هڪ اهم زيارت گاهه بڻجي ويو، انهن علائقن کي تبديل ڪري ڇڏيو جيڪي هاڻي عراق ۾ رسائي لائق نه هئا. ان کان علاوه، شام جي اثنا عشري شيعه جا لبنان ۾ شيعه ٽوليورس سان ويجها لاڳاپا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ==علوي== {{main|علوي}} [[File:Bashar al-Assad (cropped).jpg|thumb|175px|شام جو اڳوڻو صدر، [[بشار الاسد]] هڪ [[علوي]] آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/>]] علوي شام ۾ سني ۽ شيعه مسلمانن کان پوءِ ٻيو نمبر وڏو مذهبي گروهه آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=6" /> حافظ الاسد ۽ سندس پٽ، اڳوڻو صدر بشار الاسد، علوي فرقي سان تعلق رکن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=6" /> علوي ٻن مکيه گروهن ۾ ورهايل آهن: روايتي علوي، جيڪي اڪثريت ٺاهيندا آهن ۽ اقليتي مرشد علوي، جيڪا 20هين صدي جي شروعات ۾ علوي فرقي ۾ هڪ جديد فرقي مان اڀريا.<ref name="Khalifa 2013 loc=6" /> سال 1991ع ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته علوي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %11.5 هئا. تازو، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ چيو ته 2011ع کان اڳ ملڪ جي آبادي جو %11 علوي هو. سي آءِ اي علوي جو اندازو شام جي آبادي جو %15 لڳايو آهي.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /><ref name="Pierre" /> علوي گهڻو ڪري شام جي ساحلي جبلن جي سلسلن ۾، خاص طور تي جبلن جي اولهه پاسي لطاڪيا ۽ طرطوس گورنريٽن جي ٻهراڙين ۾ ۽ انهن جي اوڀر پاسي حمص ۽ حما گورنريٽ جي ٻهراڙين ۾، رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=6" /> اهي لطاڪيا ۽ طرطوس ۾ اڪثريت (تقريبن %60) ٺاهين ٿا. حمص ۽ حما علائقن ۾، اهي ٻهراڙي ۽ شهرن ٻنهي ۾ آبادي جو تقريباً %10 ٺاهين ٿا، جيڪا تلقلق، القابو، المخرم، شن، الرقمه، حوله، مريمين، قرماس، المحاني ۽ زهرا ۽ نضيحا جي علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=6" /> ==قرآنيه== شام ۾ هڪ قرآني يا قرآن پرست برادري پڻ آهي. جنهن جي شروعاتي دستاويز 19هين صدي ۾ ٺهڻ شروع ٿي ۽ هندستاني مفڪر سر سيد احمد خان جي بيان ڪيل تعليمات تي عمل ڪيو ۽ پوءِ جلد ئي وچولي زائرين ذريعي شام ۾ پکڙجي وئي. بهرحال، اهل قرآن جا پيروڪار 19 صدي جي انهن ترقيات کان اڳ معتزلين، جهڙوڪ ابراهيم النظام، جي صورت ۾ هئا، جيڪا ڪجهه عرصي تائين انهن ماحول ۾ رهيا. شام ۾ قرآني نقطه نظر جي همعصر پيروڪارن ۾ محمد شهرور شامل آهي.<ref name="jafarli">Jafarli, D. "The rise of the quranist movement in [[Egypt]] (19th to 20th ctnturies): a historical approach." Гілея: науковий вісник 126 (2017): 181-185.</ref> ==ٻيا== اهي ٽي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ===دروز=== {{Main|دروز|}} شامي دروز برادري ملڪ ۾ ٽيون نمبر وڏو اسلامي اثر رکندڙ فرقو آهي، انهن کي روايتي طور تي مسلمان نه سمجهيو ويندو آهي. اهي شام جي آبادي جو تقريباً 4 سيڪڙو آهن.<ref>{{Cite web |last=Theodorou |first=Angelina E. |title=5 facts about Israeli Druze, a unique religious and ethnic group |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |access-date=2023-01-22 |website=Pew Research Center |date=21 March 2016 |language=en-US |archive-date=2021-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319095844/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |url-status=live }}</ref> ڊروز آبادي جو مکيه مرڪز السويدا ۾ آهي؛<ref>{{cite book|title=The Oxford Handbook of American Islam| first=Yvonne |last=Yazbeck Haddad|year=2014| isbn=9780199862634| page = 142|publisher=Oxford University Press|quote=While they appear parallel to those of normative Islam, in the Druze religion they are different in meaning and interpretation. The religion is considered distinct from the Ismaili as well as from other Muslims belief and practice... Most Druze consider themselves fully assimilated in American society and do not necessarily identify as Muslims..}}</ref> ان جي اختيار هيٺ ننڍا شهر ۽ ڳوٺ جبل الدروز ("ڊروز جو جبل") سڏجن ٿا.<ref>{{cite book|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives| first=Dona|last= J. Stewart|year=2008| isbn=9781135980795| page = 33|publisher=Routledge|quote= Most Druze do not consider themselves Muslim. Historically they faced much persecution and keep their religious beliefs secrets.}}</ref> باقي برادري بنيادي طور تي قنطره، دمشق ۽ ادلب گورنريٽ ۾ رهن ٿا. جيتوڻيڪ ايمان اصل ۾ اسماعيلي اسلام مان پيدا ٿيو، گهڻا ڊروز مسلمان طور سڃاڻپ نٿا ​​ڏين ۽ اهي اسلام جي پنجن ٿنڀن کي قبول نٿا ڪن.<ref>{{cite book|title=America & Islam: Soundbites, Suicide Bombs and the Road to Donald Trump|first=Lawrence|last= Pintak|year= 2019| isbn= 9781788315593| page =86|publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref><ref>{{cite book|title=The Templar Spirit: The Esoteric Inspiration, Rituals and Beliefs of the Knights Templar|first=Margaret|last= Jonas|year= 2011| isbn= 9781906999254| page =83|publisher=Temple Lodge Publishing|quote=[Druze] often they are not regarded as being Muslim at all, nor do all the Druze consider themselves as Muslim}}</ref><ref>{{cite web |title=Are the Druze People Arabs or Muslims? Deciphering Who They Are |url=https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |website=Arab America |access-date=13 April 2020 |language=en |date=8 August 2018 |archive-date=20 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020060455/https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|title= The Political Role of Minority Groups in the Middle East|first=Ronald|last= De McLaurin|year= 1979| isbn= 9780030525964| page =114 |publisher=Michigan University Press|quote= Theologically, one would have to conclude that the Druze are not Muslims. They do not accept the five pillars of Islam. In place of these principles the Druze have instituted the seven precepts noted above..}}</ref> ڪيترائي شامي دروز آهن جيڪي ٻاهرين ملڪن ۾ پڻ رهن ٿا، خاص طور تي لاطيني آمريڪا ۾، جيڪي گذريل سو سالن کان اتي رهي رهيا آهن. صرف وينزويلا ۾ شامي نسل جا تقريباً 5 لک ڊروز آهن.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6-7}}.</ref> ===علاوي=== {{main|علاوي}} اتر شام ۾ ڪجهه ڪرد ۽ ترڪماني علاوي آهن.<ref name="mobil.derstandard.at">{{Cite web |title=Angriff auf Afrin: Vertreibung vom "Berg der Kurden" |url=https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |access-date=2023-01-22 |website=DER STANDARD |language=de-AT |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917111642/https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |url-status=live }}</ref> عفرين ضلعي ۾ مبتلي شهر اڪثريت ۾ ڪرد علاوي آباد آهن. 2014 ۾ حوي ابراهيم، هڪ علاوي، ڪرد جي ڪنٽرول واري آفرين ڪينٽن جو وزيراعظم بڻيو. هزارين ترڪماني علاوي حلب ۾ رهي رهيا آهن، جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترائي ترڪي ڏانهن ڀڄي ويا.<ref>{{Cite web |last=odatv4.com |title=Tek suçları Alevi olmak... |url=https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |access-date=2023-01-22 |website=www.odatv4.com |language=en |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128123021/https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |url-status=dead }}</ref> ===احمديه=== {{main|احمدي}} شام ۾ احمدي تحريڪ جي تاريخ 1920 جي ڏهاڪي ۾ شروع ٿئي ٿي، جڏهن برادري جي ٻئي خليفي، مرزا بشير الدين محمود احمد، يورپ ۽ وچ اوڀر جي پنهنجي دوري جي حصي طور دمشق جو دورو ڪيو. خليفي سيد زين العابدين ولي الله شاهه ۽ جلال الدين شمس کي دمشق ۾ مشنري ڪم لاءِ موڪلڻ لاءِ مقرر ڪيو. مولوي ابو العطا جالنڌري سان گڏ، جيڪو يروشلم ۾ مشن لاءِ پهتو، ٽنهي مشنري پنهنجو وقت وچ اوڀر جي وڏن شهرن ۽ شهرن ۾ احمدي تعليمات کي پکيڙڻ ۾ گذاريو، جن ۾ حيفا، بيروت ۽ قاهره شامل آهن.<ref name="Khan134">{{cite book|last=Khan|first=Adil Hussain|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|url=https://books.google.com/books?id=C2DxBwAAQBAJ&pg=PA134|year=2015|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-01529-7|page=134}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} *[[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] * [[شروعاتي اسلامي فتحون]] * ليونٽ جون مسلمان فتحون * [[شام ۾ مسجدن جي فهرست]] * وچ اوڀر ۾ اسلام * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] nlgm583nuovtiqfft25cszvpc41xcnx 388293 388292 2026-06-24T11:31:23Z Ibne maryam 17680 /* فرقا */ 388293 wikitext text/x-wiki [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ، شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت، بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب، جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي، خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن، جزيه جي ادائيگي سان، پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي جامع مسجد]] اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي، جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا، پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943 ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردمشماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | سني مسلمان || 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | شيعه (اثنا عشري)|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | [[علوي]] || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | اسماعيلي || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | دروز * || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} * نوٽ: اهي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي غير مسلم قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|حلب جي عظيم مسجد اموي حڪمرانن پاران تعمير ڪئي وئي هئي.]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|معرة النعمان جي عظيم مسجد 12 صدي جي ايوبيه دور جي مسجد آهي.]] شام ۾ سڀ کان وڏو مذهبي گروهه سني مسلمان آهن. اڪثريت مقامي شامي ماڻهن جي ٺهيل آهي. پر اتي سني ڪرد، ترڪمان ۽ سرڪاشيئن ۽ انهي سان گڏ پناهگيرن جو هڪ اهم تعداد پڻ آهي، جيڪي پاڙيسري ملڪن ۾ آيا آهن، جهڙوڪ فلسطيني ۽ عراقي پناهگير. سني زندگي جي تقريبن سڀني پيشن ۾ موجود آهن ۽ سڀني سماجي گروهن ۽ هر سياسي پارٽي سان تعلق رکن ٿا ۽ ملڪ جي سڀني حصن ۾ رهن ٿا. ملڪ جي ڪل چوڏهن گورنريٽ ۽ انهن جي گاديءَ وارن هنڌن مان، سواءِ سوويدا جي گورنريٽ ۽ انهن جي گادي جي هنڌ، سويدا شهر جي، سڀني تيرهين گورنريٽ ۽ وڏن شهرن ۾ سني اڪثريت آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> === عرب === [[عرب]] ملڪ ۾ سڀ کان وڏي سني مسلم برادري ٺاهيندا آهن. <ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> سال 1991ع ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته ملڪ جو تقريباً 60 سيڪڙو [[عربي ٻولي|عربي]] ڳالهائيندڙ سني مسلمانن تي مشتمل هو. تازو ئي، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ اهو به چيو ته عرب سني مسلمان آبادي جو 60 سيڪڙو هئا، جن ۾ 5,00,000 فلسطيني پناهگير به شامل هئا. <ref name="Drysdale&Hinnebusch1991">{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> شام ۾ ڪجهه مسلم اقليتن کي،<ref name="Pierre">{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> خاص طور تي ننڍا نسلي گروهه (جهڙوڪ البانوي، بوسنيائي، ڪريٽ جا مسلمان، [[پختون ماڻھو|پشتون]]، فارسي، وغيره) کي ڪجهه حد تائين عرب بڻايو ويو آهي، پر وڏين اقليتن جا ڪجهه ميمبر، جهڙوڪ ڪرد ۽ ترڪمان کي پڻ عرب بڻايو ويو آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=5" /> === ڪرد === {{main|شام ۾ ڪرد}} شام ۾ ڪرد ملڪ جو ٻيو نمبر وڏو نسلي گروهه آهن (آبادي جو تقريباً <small>10.6</small> سيڪڙو) ۽ گهڻو ڪري سني مسلمان آهن. اڪثريت اتر اوڀر ۾، جتان عراق ۽ ترڪي جي حدن سان لڳندي آهي،<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> رهي ٿي. مرڪزي شام ۾ ننڍيون ڪرد برادريون پڻ آهن، جن کانپوءِ ڪوباني ۽ آفرين آهن. دمشق جي راڄڌاني ۾ اهي عرب آهن، پر اها ڪرد ٻولي چڱي طرح نه ٿا ڳالهائين.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> سال <small>1973</small>ع ۾ پروفيسر موشي ماعوز چيو ته سني مسلمان ڪرد آبادي جو %<small>8.3</small> هئا.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> <small>1979</small>ع تائين ڊاڪٽر نڪولاؤس وان ڊيم دعويٰ ڪئي ته شامي ڪرد (ان وقت آبادي جو %<small>8.5</small> هئا) تقريبن خاص طور تي سني مسلمان هئا. <ref name="VanDam">{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> ڊاڪٽر هينري منسن چيو ته سني مسلمان ڪرد سال <small>1988</small>ع ۾ آبادي جو %<small>9</small> هئا، <ref name="Munson">{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> جڏهن ته پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته اهي سال <small>1991</small>ع ۾ <small>8.5</small> سيڪڙو هئا.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> تازن ڏهاڪن ۾، ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور عيسائي ۽ يهودي) جي آبادي گهٽجي وئي آهي، تنهن ڪري، سني ڪرد جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ چيو آهي ته سال <small>2011</small>ع کان اڳ سني مسلمان ڪرد ملڪ جي آبادي جو <small>9</small> کان <small>10</small> سيڪڙو هئا.<ref name="Pierre" /> === ترڪمان === {{main|شام ۾ ترڪمان}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|هابيل مسجد 16 صدي جي عثماني دور جي مسجد آهي.]] [[ترڪي ٻولي|ترڪي]] ڳالهائيندڙ ترڪمان ملڪ ۾ ٽيون نمبر وڏو نسلي گروهه آهن (ملڪ جي آبادي جو لڳ ڀڳ 4٪ کان 5٪) ۽ خاص طور تي سني مسلمان آهن. اهي بنيادي طور تي هيٺ ڏنل ڇهن گورنريٽس جي شهري مرڪزن ۽ ٻهراڙين ۾ رهن ٿا: حلب گورنري، دمشق گورنري، حمص گورنري، حما، لطاڪيا ۽ قنطره گورنري.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The العادليہ مسجد 16 صدي جي عثماني مسجد آهي.]] 1973 ۾ پروفيسر موش معواز چيو ته غير عربي ڳالهائيندڙ سني مسلمان ترڪمان آبادي جو 3 سيڪڙو هئا.<ref name="Ma'oz2">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> ڊاڪٽر نڪولاؤس وان ڊيم جي مطابق، شامي ترڪمان/ترڪمان (ان وقت آبادي جو 3 سيڪڙو) تقريبن خاص طور تي سني مسلمان هئا.<ref name="VanDam" /> ساڳئي طرح، ڊاڪٽر هينري منسن چيو ته سني مسلمان ترڪمان 1988 ۾ آبادي جو 3 سيڪڙو هئا،<ref name="Munson" /> جيئن 1991 ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش ڪيو هو.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> تازن ڏهاڪن ۾، ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور تي عيسائين ۽ يهودين) جي آبادي گهٽجي وئي آهي، تنهن ڪري، سني ترڪمان جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ چيو ته 2011 کان اڳ سني مسلمان ترڪمان/ترڪمان ملڪ جي آبادي جو 4 سيڪڙو هئا. <ref name="Pierre" /> بهرحال، جيڪڏهن عرب ترڪمانن کي به غور ۾ رکيو وڃي ته سني ترڪمان آبادي تمام گهڻي سمجهي ويندي آهي (يعني عربي ڳالهائيندڙ ترڪمان جيڪي هاڻي پنهنجي مادري ٻولي نٿا ڳالهائين)، ۽ ڪجهه اندازن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪُل ترڪمان آبادي (جيڪي گهڻو ڪري سني آهن) ملڪ ۾ ٻيو وڏو گروهه ٿي سگهي ٿو، جيڪو ڪردن کان وڌيڪ آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> === سرڪاشيئن === {{main|شام ۾ سرڪاشيئن}} شام ۾ گھڻا سرڪاشيئن سني مسلمان آهن. اهي ملڪ ۾ پنجون وڏو نسلي گروهه ٺاهين ٿا. پر شام ۾ چوٿون وڏو سني مسلم برادري آهي. اهي گهڻو ڪري ٽن شامي گورنريٽ: حما، حمص ۽ قنيطره ۾ رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> 1991 ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته ملڪ جو %1 کان به گهٽ سني مسلمان سرڪاشيئن تي مشتمل هو.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> تازن ڏهاڪن ۾ ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور تي عيسائين ۽ يهودين) جي آبادي گهٽجي وئي آهي. تنهن ڪري، سني سرڪاشيئن جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، هڪ تازي اندازي مطابق سني سرڪاشيئن شام جي آبادي جو %1.5 هئا.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|سيده زينب مسجد بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته ان ۾ زينب رضي الله عنها جي قبر آهي ۽ شيعه مسلمانن لاءِ هڪ زيارتگاهه آهي. ]] ملڪ ۾ اسلام جو پهريون سڀ کان وڏو فرقو شيعه شاخ آهي؛ ان ۾ [[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] ۽ [[اثنا عشري|اثنا عشري شيعه]] شامل آهن. 2011 کان اڳ اهي هڪ وڏي اقليت ٺاهيندا هئا. انهن مسلمان فرقن ۾ مختلف نسلي گروهه پڻ شامل آهن، جن ۾: عرب، ڪرد، ترڪمان ۽ ٻيون ننڍيون برادريون شامل آهن.<ref name="Pierre" /> ===اسماعيلي=== {{main|اسماعيلي}} شيعه اسماعيلي شام ۾ شيعه اسلام جي سڀ کان وڏي شاخ ٺاهيندا آهن. شام جي آبادي جو %3 ٺاهيندا آهن. وڏي شاخ کان ورهاست ستين امام جي سڃاڻپ تي ٿي. شيعه اسماعيلي يقين رکن ٿا ته امام جعفر صادق اسماعيل کي ستين امام مقرر ڪيو. اثنا عشري شيعه جو عقيدو آهي ته امام جعفر اسماعيل جي ڀاءُ امام موسيٰ ڪاظم کي ستين امام مقرر ڪيو. فرقي جي شروعاتي تاريخ بابت تمام گهٽ ڄاڻ آهي. پر اهو نائين صدي جي آخر تائين مضبوطي سان قائم ٿي ويو. 969 کان 1171 تائين هڪ اسماعيلي خاندان فاطمي مصر ۾ خليفي طور حڪومت ڪئي. شام ۾ اسماعيلي طاقت کي مصر جي مملوڪ خاندان طرفان ختم ڪيو ويو. جڏهن اڳوڻي صليبي جنگين کي پنهنجي وفاداري ۽ عيسائيت ۾ تبديلي جي آڇ ڪئي جنهن کي نائيٽس ٽيمپلر پاران رد ڪيو ويو. <ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> اسماعيلي ٻن وڏن گروهن: مستعلي ۽ نزاري ۾ ورهايل آهن. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|سيدة رقيه مسجد 1985 ۾ تعمير ڪئي وئي هئي ۽ ايراني فن تعمير جو جديد نسخو پيش ڪري ٿي.]] پروفيسر الاسدير ڊري ڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش جي مطابق، اسماعيلي 1991 ۾ ملڪ جي آبادي جو %1.5 هئا. اهي خاص طور تي ٻن گورنريٽ ۾ رهن ٿا: حما گورنريٽ ۾، اسماعيلي بنيادي طور تي سلاميه شهر ۾ رهن ٿا،<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> جنهن کي "اسماعيلي گاديءَ جو هنڌ" سمجهيو ويندو آهي. اهي مصياف شهر ۽ آس پاس جي ڳوٺن ۾ پڻ رهن ٿا، انهي سان گڏ هڪ ننڍڙي اقليت حما شهر ۾ به رهن ٿا. ان کان علاوه، اسماعيلي طرطوس گورنريٽ ۾، خاص طور تي قدمس شهر ۽ ان جي آس پاس جي ڳوٺن ۾ ۽ نهر الخوابي جي ضلعي ۽ ڳوٺن ۾ پڻ رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> ===اثنا عشري=== {{main|اثنا عشري}} شام ۾ %2 تي اسلامي فرقن مان سڀ کان ننڍو ٺاهڻ، اثنا عشري شيعه شام ​​جي سياست ۾ صرف هڪ معمولي ڪردار ادا ڪن ٿا. مذهبي معاملن ۾، اهي عراق ۾ شيعه مرڪزن، خاص طور تي ڪربلا ۽ نجف ۽ ايران ڏانهن ڏسن ٿا. جڏهن ته، ايران جي سال 1979جي اسلامي انقلاب ۽ عراق سان جنگ ۾ شام جي ايران سان اتحاد، شام جي شيعه اقليت جي وقار کي بلند ڪيو آهي. جيئن ته هر هفتي سوين ايراني سياح دمشق جو دورو ڪرڻ لڳا، دمشق کان ٻاهر الغوطه ۾ واقع محمد جي پوٽي سيده زينب جي مقبري جو شيعه مزار هڪ اهم زيارت گاهه بڻجي ويو، انهن علائقن کي تبديل ڪري ڇڏيو جيڪي هاڻي عراق ۾ رسائي لائق نه هئا. ان کان علاوه، شام جي اثنا عشري شيعه جا لبنان ۾ شيعه ٽوليورس سان ويجها لاڳاپا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ==علوي== {{main|علوي}} [[File:Bashar al-Assad (cropped).jpg|thumb|175px|شام جو اڳوڻو صدر، [[بشار الاسد]] هڪ [[علوي]] آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/>]] علوي شام ۾ سني ۽ شيعه مسلمانن کان پوءِ ٻيو نمبر وڏو مذهبي گروهه آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=6" /> حافظ الاسد ۽ سندس پٽ، اڳوڻو صدر بشار الاسد، علوي فرقي سان تعلق رکن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=6" /> علوي ٻن مکيه گروهن ۾ ورهايل آهن: روايتي علوي، جيڪي اڪثريت ٺاهيندا آهن ۽ اقليتي مرشد علوي، جيڪا 20هين صدي جي شروعات ۾ علوي فرقي ۾ هڪ جديد فرقي مان اڀريا.<ref name="Khalifa 2013 loc=6" /> سال 1991ع ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته علوي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %11.5 هئا. تازو، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ چيو ته 2011ع کان اڳ ملڪ جي آبادي جو %11 علوي هو. سي آءِ اي علوي جو اندازو شام جي آبادي جو %15 لڳايو آهي.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /><ref name="Pierre" /> علوي گهڻو ڪري شام جي ساحلي جبلن جي سلسلن ۾، خاص طور تي جبلن جي اولهه پاسي لطاڪيا ۽ طرطوس گورنريٽن جي ٻهراڙين ۾ ۽ انهن جي اوڀر پاسي حمص ۽ حما گورنريٽ جي ٻهراڙين ۾، رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=6" /> اهي لطاڪيا ۽ طرطوس ۾ اڪثريت (تقريبن %60) ٺاهين ٿا. حمص ۽ حما علائقن ۾، اهي ٻهراڙي ۽ شهرن ٻنهي ۾ آبادي جو تقريباً %10 ٺاهين ٿا، جيڪا تلقلق، القابو، المخرم، شن، الرقمه، حوله، مريمين، قرماس، المحاني ۽ زهرا ۽ نضيحا جي علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=6" /> ==قرآنيه== شام ۾ هڪ قرآني يا قرآن پرست برادري پڻ آهي. جنهن جي شروعاتي دستاويز 19هين صدي ۾ ٺهڻ شروع ٿي ۽ هندستاني مفڪر سر سيد احمد خان جي بيان ڪيل تعليمات تي عمل ڪيو ۽ پوءِ جلد ئي وچولي زائرين ذريعي شام ۾ پکڙجي وئي. بهرحال، اهل قرآن جا پيروڪار 19 صدي جي انهن ترقيات کان اڳ معتزلين، جهڙوڪ ابراهيم النظام، جي صورت ۾ هئا، جيڪا ڪجهه عرصي تائين انهن ماحول ۾ رهيا. شام ۾ قرآني نقطه نظر جي همعصر پيروڪارن ۾ محمد شهرور شامل آهي.<ref name="jafarli">Jafarli, D. "The rise of the quranist movement in [[Egypt]] (19th to 20th ctnturies): a historical approach." Гілея: науковий вісник 126 (2017): 181-185.</ref> ==ٻيا== اهي ٽي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ===دروز=== {{Main|دروز|}} شامي دروز برادري ملڪ ۾ ٽيون نمبر وڏو اسلامي اثر رکندڙ فرقو آهي، انهن کي روايتي طور تي مسلمان نه سمجهيو ويندو آهي. اهي شام جي آبادي جو تقريباً 4 سيڪڙو آهن.<ref>{{Cite web |last=Theodorou |first=Angelina E. |title=5 facts about Israeli Druze, a unique religious and ethnic group |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |access-date=2023-01-22 |website=Pew Research Center |date=21 March 2016 |language=en-US |archive-date=2021-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319095844/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |url-status=live }}</ref> ڊروز آبادي جو مکيه مرڪز السويدا ۾ آهي؛<ref>{{cite book|title=The Oxford Handbook of American Islam| first=Yvonne |last=Yazbeck Haddad|year=2014| isbn=9780199862634| page = 142|publisher=Oxford University Press|quote=While they appear parallel to those of normative Islam, in the Druze religion they are different in meaning and interpretation. The religion is considered distinct from the Ismaili as well as from other Muslims belief and practice... Most Druze consider themselves fully assimilated in American society and do not necessarily identify as Muslims..}}</ref> ان جي اختيار هيٺ ننڍا شهر ۽ ڳوٺ جبل الدروز ("ڊروز جو جبل") سڏجن ٿا.<ref>{{cite book|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives| first=Dona|last= J. Stewart|year=2008| isbn=9781135980795| page = 33|publisher=Routledge|quote= Most Druze do not consider themselves Muslim. Historically they faced much persecution and keep their religious beliefs secrets.}}</ref> باقي برادري بنيادي طور تي قنطره، دمشق ۽ ادلب گورنريٽ ۾ رهن ٿا. جيتوڻيڪ ايمان اصل ۾ اسماعيلي اسلام مان پيدا ٿيو، گهڻا ڊروز مسلمان طور سڃاڻپ نٿا ​​ڏين ۽ اهي اسلام جي پنجن ٿنڀن کي قبول نٿا ڪن.<ref>{{cite book|title=America & Islam: Soundbites, Suicide Bombs and the Road to Donald Trump|first=Lawrence|last= Pintak|year= 2019| isbn= 9781788315593| page =86|publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref><ref>{{cite book|title=The Templar Spirit: The Esoteric Inspiration, Rituals and Beliefs of the Knights Templar|first=Margaret|last= Jonas|year= 2011| isbn= 9781906999254| page =83|publisher=Temple Lodge Publishing|quote=[Druze] often they are not regarded as being Muslim at all, nor do all the Druze consider themselves as Muslim}}</ref><ref>{{cite web |title=Are the Druze People Arabs or Muslims? Deciphering Who They Are |url=https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |website=Arab America |access-date=13 April 2020 |language=en |date=8 August 2018 |archive-date=20 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020060455/https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|title= The Political Role of Minority Groups in the Middle East|first=Ronald|last= De McLaurin|year= 1979| isbn= 9780030525964| page =114 |publisher=Michigan University Press|quote= Theologically, one would have to conclude that the Druze are not Muslims. They do not accept the five pillars of Islam. In place of these principles the Druze have instituted the seven precepts noted above..}}</ref> ڪيترائي شامي دروز آهن جيڪي ٻاهرين ملڪن ۾ پڻ رهن ٿا، خاص طور تي لاطيني آمريڪا ۾، جيڪي گذريل سو سالن کان اتي رهي رهيا آهن. صرف وينزويلا ۾ شامي نسل جا تقريباً 5 لک ڊروز آهن.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6-7}}.</ref> ===علاوي=== {{main|علاوي}} اتر شام ۾ ڪجهه ڪرد ۽ ترڪماني علاوي آهن.<ref name="mobil.derstandard.at">{{Cite web |title=Angriff auf Afrin: Vertreibung vom "Berg der Kurden" |url=https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |access-date=2023-01-22 |website=DER STANDARD |language=de-AT |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917111642/https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |url-status=live }}</ref> عفرين ضلعي ۾ مبتلي شهر اڪثريت ۾ ڪرد علاوي آباد آهن. 2014 ۾ حوي ابراهيم، هڪ علاوي، ڪرد جي ڪنٽرول واري آفرين ڪينٽن جو وزيراعظم بڻيو. هزارين ترڪماني علاوي حلب ۾ رهي رهيا آهن، جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترائي ترڪي ڏانهن ڀڄي ويا.<ref>{{Cite web |last=odatv4.com |title=Tek suçları Alevi olmak... |url=https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |access-date=2023-01-22 |website=www.odatv4.com |language=en |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128123021/https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |url-status=dead }}</ref> ===احمديه=== {{main|احمدي}} شام ۾ احمدي تحريڪ جي تاريخ 1920 جي ڏهاڪي ۾ شروع ٿئي ٿي، جڏهن برادري جي ٻئي خليفي، مرزا بشير الدين محمود احمد، يورپ ۽ وچ اوڀر جي پنهنجي دوري جي حصي طور دمشق جو دورو ڪيو. خليفي سيد زين العابدين ولي الله شاهه ۽ جلال الدين شمس کي دمشق ۾ مشنري ڪم لاءِ موڪلڻ لاءِ مقرر ڪيو. مولوي ابو العطا جالنڌري سان گڏ، جيڪو يروشلم ۾ مشن لاءِ پهتو، ٽنهي مشنري پنهنجو وقت وچ اوڀر جي وڏن شهرن ۽ شهرن ۾ احمدي تعليمات کي پکيڙڻ ۾ گذاريو، جن ۾ حيفا، بيروت ۽ قاهره شامل آهن.<ref name="Khan134">{{cite book|last=Khan|first=Adil Hussain|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|url=https://books.google.com/books?id=C2DxBwAAQBAJ&pg=PA134|year=2015|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-01529-7|page=134}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} *[[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] * [[شروعاتي اسلامي فتحون]] * ليونٽ جون مسلمان فتحون * [[شام ۾ مسجدن جي فهرست]] * وچ اوڀر ۾ اسلام * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] mx0r2svvpztcu64g7e1ewpk6zihr6bs 388295 388293 2026-06-24T11:34:36Z Ibne maryam 17680 /* فرقا */ 388295 wikitext text/x-wiki [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ، شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت، بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب، جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي، خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن، جزيه جي ادائيگي سان، پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي جامع مسجد]] اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي، جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا، پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943ع ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردم شماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردم شماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | [[سني اسلام|سني مسلمان]]|| 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | [[شيعہ اسلام|شيعه]] ([[اثنا عشري]])|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | [[شيعہ اسلام|شيعه]] ([[علوي]]) || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | [[شيعہ اسلام|شيعه]] ([[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]]) || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | [[دروز مذھب|دروز]] * || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} * نوٽ: اهي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي غير مسلم قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|حلب جي عظيم مسجد اموي حڪمرانن پاران تعمير ڪئي وئي هئي.]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|معرة النعمان جي عظيم مسجد 12 صدي جي ايوبيه دور جي مسجد آهي.]] شام ۾ سڀ کان وڏو مذهبي گروهه سني مسلمان آهن. اڪثريت مقامي شامي ماڻهن جي ٺهيل آهي. پر اتي سني ڪرد، ترڪمان ۽ سرڪاشيئن ۽ انهي سان گڏ پناهگيرن جو هڪ اهم تعداد پڻ آهي، جيڪي پاڙيسري ملڪن ۾ آيا آهن، جهڙوڪ فلسطيني ۽ عراقي پناهگير. سني زندگي جي تقريبن سڀني پيشن ۾ موجود آهن ۽ سڀني سماجي گروهن ۽ هر سياسي پارٽي سان تعلق رکن ٿا ۽ ملڪ جي سڀني حصن ۾ رهن ٿا. ملڪ جي ڪل چوڏهن گورنريٽ ۽ انهن جي گاديءَ وارن هنڌن مان، سواءِ سوويدا جي گورنريٽ ۽ انهن جي گادي جي هنڌ، سويدا شهر جي، سڀني تيرهين گورنريٽ ۽ وڏن شهرن ۾ سني اڪثريت آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> === عرب === [[عرب]] ملڪ ۾ سڀ کان وڏي سني مسلم برادري ٺاهيندا آهن. <ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> سال 1991ع ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته ملڪ جو تقريباً 60 سيڪڙو [[عربي ٻولي|عربي]] ڳالهائيندڙ سني مسلمانن تي مشتمل هو. تازو ئي، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ اهو به چيو ته عرب سني مسلمان آبادي جو 60 سيڪڙو هئا، جن ۾ 5,00,000 فلسطيني پناهگير به شامل هئا. <ref name="Drysdale&Hinnebusch1991">{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> شام ۾ ڪجهه مسلم اقليتن کي،<ref name="Pierre">{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> خاص طور تي ننڍا نسلي گروهه (جهڙوڪ البانوي، بوسنيائي، ڪريٽ جا مسلمان، [[پختون ماڻھو|پشتون]]، فارسي، وغيره) کي ڪجهه حد تائين عرب بڻايو ويو آهي، پر وڏين اقليتن جا ڪجهه ميمبر، جهڙوڪ ڪرد ۽ ترڪمان کي پڻ عرب بڻايو ويو آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=5" /> === ڪرد === {{main|شام ۾ ڪرد}} شام ۾ ڪرد ملڪ جو ٻيو نمبر وڏو نسلي گروهه آهن (آبادي جو تقريباً <small>10.6</small> سيڪڙو) ۽ گهڻو ڪري سني مسلمان آهن. اڪثريت اتر اوڀر ۾، جتان عراق ۽ ترڪي جي حدن سان لڳندي آهي،<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> رهي ٿي. مرڪزي شام ۾ ننڍيون ڪرد برادريون پڻ آهن، جن کانپوءِ ڪوباني ۽ آفرين آهن. دمشق جي راڄڌاني ۾ اهي عرب آهن، پر اها ڪرد ٻولي چڱي طرح نه ٿا ڳالهائين.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> سال <small>1973</small>ع ۾ پروفيسر موشي ماعوز چيو ته سني مسلمان ڪرد آبادي جو %<small>8.3</small> هئا.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> <small>1979</small>ع تائين ڊاڪٽر نڪولاؤس وان ڊيم دعويٰ ڪئي ته شامي ڪرد (ان وقت آبادي جو %<small>8.5</small> هئا) تقريبن خاص طور تي سني مسلمان هئا. <ref name="VanDam">{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> ڊاڪٽر هينري منسن چيو ته سني مسلمان ڪرد سال <small>1988</small>ع ۾ آبادي جو %<small>9</small> هئا، <ref name="Munson">{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> جڏهن ته پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته اهي سال <small>1991</small>ع ۾ <small>8.5</small> سيڪڙو هئا.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> تازن ڏهاڪن ۾، ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور عيسائي ۽ يهودي) جي آبادي گهٽجي وئي آهي، تنهن ڪري، سني ڪرد جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ چيو آهي ته سال <small>2011</small>ع کان اڳ سني مسلمان ڪرد ملڪ جي آبادي جو <small>9</small> کان <small>10</small> سيڪڙو هئا.<ref name="Pierre" /> === ترڪمان === {{main|شام ۾ ترڪمان}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|هابيل مسجد 16 صدي جي عثماني دور جي مسجد آهي.]] [[ترڪي ٻولي|ترڪي]] ڳالهائيندڙ ترڪمان ملڪ ۾ ٽيون نمبر وڏو نسلي گروهه آهن (ملڪ جي آبادي جو لڳ ڀڳ 4٪ کان 5٪) ۽ خاص طور تي سني مسلمان آهن. اهي بنيادي طور تي هيٺ ڏنل ڇهن گورنريٽس جي شهري مرڪزن ۽ ٻهراڙين ۾ رهن ٿا: حلب گورنري، دمشق گورنري، حمص گورنري، حما، لطاڪيا ۽ قنطره گورنري.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The العادليہ مسجد 16 صدي جي عثماني مسجد آهي.]] 1973 ۾ پروفيسر موش معواز چيو ته غير عربي ڳالهائيندڙ سني مسلمان ترڪمان آبادي جو 3 سيڪڙو هئا.<ref name="Ma'oz2">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> ڊاڪٽر نڪولاؤس وان ڊيم جي مطابق، شامي ترڪمان/ترڪمان (ان وقت آبادي جو 3 سيڪڙو) تقريبن خاص طور تي سني مسلمان هئا.<ref name="VanDam" /> ساڳئي طرح، ڊاڪٽر هينري منسن چيو ته سني مسلمان ترڪمان 1988 ۾ آبادي جو 3 سيڪڙو هئا،<ref name="Munson" /> جيئن 1991 ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش ڪيو هو.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> تازن ڏهاڪن ۾، ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور تي عيسائين ۽ يهودين) جي آبادي گهٽجي وئي آهي، تنهن ڪري، سني ترڪمان جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ چيو ته 2011 کان اڳ سني مسلمان ترڪمان/ترڪمان ملڪ جي آبادي جو 4 سيڪڙو هئا. <ref name="Pierre" /> بهرحال، جيڪڏهن عرب ترڪمانن کي به غور ۾ رکيو وڃي ته سني ترڪمان آبادي تمام گهڻي سمجهي ويندي آهي (يعني عربي ڳالهائيندڙ ترڪمان جيڪي هاڻي پنهنجي مادري ٻولي نٿا ڳالهائين)، ۽ ڪجهه اندازن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪُل ترڪمان آبادي (جيڪي گهڻو ڪري سني آهن) ملڪ ۾ ٻيو وڏو گروهه ٿي سگهي ٿو، جيڪو ڪردن کان وڌيڪ آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> === سرڪاشيئن === {{main|شام ۾ سرڪاشيئن}} شام ۾ گھڻا سرڪاشيئن سني مسلمان آهن. اهي ملڪ ۾ پنجون وڏو نسلي گروهه ٺاهين ٿا. پر شام ۾ چوٿون وڏو سني مسلم برادري آهي. اهي گهڻو ڪري ٽن شامي گورنريٽ: حما، حمص ۽ قنيطره ۾ رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> 1991 ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته ملڪ جو %1 کان به گهٽ سني مسلمان سرڪاشيئن تي مشتمل هو.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> تازن ڏهاڪن ۾ ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور تي عيسائين ۽ يهودين) جي آبادي گهٽجي وئي آهي. تنهن ڪري، سني سرڪاشيئن جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، هڪ تازي اندازي مطابق سني سرڪاشيئن شام جي آبادي جو %1.5 هئا.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|سيده زينب مسجد بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته ان ۾ زينب رضي الله عنها جي قبر آهي ۽ شيعه مسلمانن لاءِ هڪ زيارتگاهه آهي. ]] ملڪ ۾ اسلام جو پهريون سڀ کان وڏو فرقو شيعه شاخ آهي؛ ان ۾ [[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] ۽ [[اثنا عشري|اثنا عشري شيعه]] شامل آهن. 2011 کان اڳ اهي هڪ وڏي اقليت ٺاهيندا هئا. انهن مسلمان فرقن ۾ مختلف نسلي گروهه پڻ شامل آهن، جن ۾: عرب، ڪرد، ترڪمان ۽ ٻيون ننڍيون برادريون شامل آهن.<ref name="Pierre" /> ===اسماعيلي=== {{main|اسماعيلي}} شيعه اسماعيلي شام ۾ شيعه اسلام جي سڀ کان وڏي شاخ ٺاهيندا آهن. شام جي آبادي جو %3 ٺاهيندا آهن. وڏي شاخ کان ورهاست ستين امام جي سڃاڻپ تي ٿي. شيعه اسماعيلي يقين رکن ٿا ته امام جعفر صادق اسماعيل کي ستين امام مقرر ڪيو. اثنا عشري شيعه جو عقيدو آهي ته امام جعفر اسماعيل جي ڀاءُ امام موسيٰ ڪاظم کي ستين امام مقرر ڪيو. فرقي جي شروعاتي تاريخ بابت تمام گهٽ ڄاڻ آهي. پر اهو نائين صدي جي آخر تائين مضبوطي سان قائم ٿي ويو. 969 کان 1171 تائين هڪ اسماعيلي خاندان فاطمي مصر ۾ خليفي طور حڪومت ڪئي. شام ۾ اسماعيلي طاقت کي مصر جي مملوڪ خاندان طرفان ختم ڪيو ويو. جڏهن اڳوڻي صليبي جنگين کي پنهنجي وفاداري ۽ عيسائيت ۾ تبديلي جي آڇ ڪئي جنهن کي نائيٽس ٽيمپلر پاران رد ڪيو ويو. <ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> اسماعيلي ٻن وڏن گروهن: مستعلي ۽ نزاري ۾ ورهايل آهن. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|سيدة رقيه مسجد 1985 ۾ تعمير ڪئي وئي هئي ۽ ايراني فن تعمير جو جديد نسخو پيش ڪري ٿي.]] پروفيسر الاسدير ڊري ڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش جي مطابق، اسماعيلي 1991 ۾ ملڪ جي آبادي جو %1.5 هئا. اهي خاص طور تي ٻن گورنريٽ ۾ رهن ٿا: حما گورنريٽ ۾، اسماعيلي بنيادي طور تي سلاميه شهر ۾ رهن ٿا،<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> جنهن کي "اسماعيلي گاديءَ جو هنڌ" سمجهيو ويندو آهي. اهي مصياف شهر ۽ آس پاس جي ڳوٺن ۾ پڻ رهن ٿا، انهي سان گڏ هڪ ننڍڙي اقليت حما شهر ۾ به رهن ٿا. ان کان علاوه، اسماعيلي طرطوس گورنريٽ ۾، خاص طور تي قدمس شهر ۽ ان جي آس پاس جي ڳوٺن ۾ ۽ نهر الخوابي جي ضلعي ۽ ڳوٺن ۾ پڻ رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> ===اثنا عشري=== {{main|اثنا عشري}} شام ۾ %2 تي اسلامي فرقن مان سڀ کان ننڍو ٺاهڻ، اثنا عشري شيعه شام ​​جي سياست ۾ صرف هڪ معمولي ڪردار ادا ڪن ٿا. مذهبي معاملن ۾، اهي عراق ۾ شيعه مرڪزن، خاص طور تي ڪربلا ۽ نجف ۽ ايران ڏانهن ڏسن ٿا. جڏهن ته، ايران جي سال 1979جي اسلامي انقلاب ۽ عراق سان جنگ ۾ شام جي ايران سان اتحاد، شام جي شيعه اقليت جي وقار کي بلند ڪيو آهي. جيئن ته هر هفتي سوين ايراني سياح دمشق جو دورو ڪرڻ لڳا، دمشق کان ٻاهر الغوطه ۾ واقع محمد جي پوٽي سيده زينب جي مقبري جو شيعه مزار هڪ اهم زيارت گاهه بڻجي ويو، انهن علائقن کي تبديل ڪري ڇڏيو جيڪي هاڻي عراق ۾ رسائي لائق نه هئا. ان کان علاوه، شام جي اثنا عشري شيعه جا لبنان ۾ شيعه ٽوليورس سان ويجها لاڳاپا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ==علوي== {{main|علوي}} [[File:Bashar al-Assad (cropped).jpg|thumb|175px|شام جو اڳوڻو صدر، [[بشار الاسد]] هڪ [[علوي]] آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/>]] علوي شام ۾ سني ۽ شيعه مسلمانن کان پوءِ ٻيو نمبر وڏو مذهبي گروهه آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=6" /> حافظ الاسد ۽ سندس پٽ، اڳوڻو صدر بشار الاسد، علوي فرقي سان تعلق رکن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=6" /> علوي ٻن مکيه گروهن ۾ ورهايل آهن: روايتي علوي، جيڪي اڪثريت ٺاهيندا آهن ۽ اقليتي مرشد علوي، جيڪا 20هين صدي جي شروعات ۾ علوي فرقي ۾ هڪ جديد فرقي مان اڀريا.<ref name="Khalifa 2013 loc=6" /> سال 1991ع ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته علوي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %11.5 هئا. تازو، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ چيو ته 2011ع کان اڳ ملڪ جي آبادي جو %11 علوي هو. سي آءِ اي علوي جو اندازو شام جي آبادي جو %15 لڳايو آهي.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /><ref name="Pierre" /> علوي گهڻو ڪري شام جي ساحلي جبلن جي سلسلن ۾، خاص طور تي جبلن جي اولهه پاسي لطاڪيا ۽ طرطوس گورنريٽن جي ٻهراڙين ۾ ۽ انهن جي اوڀر پاسي حمص ۽ حما گورنريٽ جي ٻهراڙين ۾، رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=6" /> اهي لطاڪيا ۽ طرطوس ۾ اڪثريت (تقريبن %60) ٺاهين ٿا. حمص ۽ حما علائقن ۾، اهي ٻهراڙي ۽ شهرن ٻنهي ۾ آبادي جو تقريباً %10 ٺاهين ٿا، جيڪا تلقلق، القابو، المخرم، شن، الرقمه، حوله، مريمين، قرماس، المحاني ۽ زهرا ۽ نضيحا جي علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=6" /> ==قرآنيه== شام ۾ هڪ قرآني يا قرآن پرست برادري پڻ آهي. جنهن جي شروعاتي دستاويز 19هين صدي ۾ ٺهڻ شروع ٿي ۽ هندستاني مفڪر سر سيد احمد خان جي بيان ڪيل تعليمات تي عمل ڪيو ۽ پوءِ جلد ئي وچولي زائرين ذريعي شام ۾ پکڙجي وئي. بهرحال، اهل قرآن جا پيروڪار 19 صدي جي انهن ترقيات کان اڳ معتزلين، جهڙوڪ ابراهيم النظام، جي صورت ۾ هئا، جيڪا ڪجهه عرصي تائين انهن ماحول ۾ رهيا. شام ۾ قرآني نقطه نظر جي همعصر پيروڪارن ۾ محمد شهرور شامل آهي.<ref name="jafarli">Jafarli, D. "The rise of the quranist movement in [[Egypt]] (19th to 20th ctnturies): a historical approach." Гілея: науковий вісник 126 (2017): 181-185.</ref> ==ٻيا== اهي ٽي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ===دروز=== {{Main|دروز|}} شامي دروز برادري ملڪ ۾ ٽيون نمبر وڏو اسلامي اثر رکندڙ فرقو آهي، انهن کي روايتي طور تي مسلمان نه سمجهيو ويندو آهي. اهي شام جي آبادي جو تقريباً 4 سيڪڙو آهن.<ref>{{Cite web |last=Theodorou |first=Angelina E. |title=5 facts about Israeli Druze, a unique religious and ethnic group |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |access-date=2023-01-22 |website=Pew Research Center |date=21 March 2016 |language=en-US |archive-date=2021-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319095844/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |url-status=live }}</ref> ڊروز آبادي جو مکيه مرڪز السويدا ۾ آهي؛<ref>{{cite book|title=The Oxford Handbook of American Islam| first=Yvonne |last=Yazbeck Haddad|year=2014| isbn=9780199862634| page = 142|publisher=Oxford University Press|quote=While they appear parallel to those of normative Islam, in the Druze religion they are different in meaning and interpretation. The religion is considered distinct from the Ismaili as well as from other Muslims belief and practice... Most Druze consider themselves fully assimilated in American society and do not necessarily identify as Muslims..}}</ref> ان جي اختيار هيٺ ننڍا شهر ۽ ڳوٺ جبل الدروز ("ڊروز جو جبل") سڏجن ٿا.<ref>{{cite book|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives| first=Dona|last= J. Stewart|year=2008| isbn=9781135980795| page = 33|publisher=Routledge|quote= Most Druze do not consider themselves Muslim. Historically they faced much persecution and keep their religious beliefs secrets.}}</ref> باقي برادري بنيادي طور تي قنطره، دمشق ۽ ادلب گورنريٽ ۾ رهن ٿا. جيتوڻيڪ ايمان اصل ۾ اسماعيلي اسلام مان پيدا ٿيو، گهڻا ڊروز مسلمان طور سڃاڻپ نٿا ​​ڏين ۽ اهي اسلام جي پنجن ٿنڀن کي قبول نٿا ڪن.<ref>{{cite book|title=America & Islam: Soundbites, Suicide Bombs and the Road to Donald Trump|first=Lawrence|last= Pintak|year= 2019| isbn= 9781788315593| page =86|publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref><ref>{{cite book|title=The Templar Spirit: The Esoteric Inspiration, Rituals and Beliefs of the Knights Templar|first=Margaret|last= Jonas|year= 2011| isbn= 9781906999254| page =83|publisher=Temple Lodge Publishing|quote=[Druze] often they are not regarded as being Muslim at all, nor do all the Druze consider themselves as Muslim}}</ref><ref>{{cite web |title=Are the Druze People Arabs or Muslims? Deciphering Who They Are |url=https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |website=Arab America |access-date=13 April 2020 |language=en |date=8 August 2018 |archive-date=20 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020060455/https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|title= The Political Role of Minority Groups in the Middle East|first=Ronald|last= De McLaurin|year= 1979| isbn= 9780030525964| page =114 |publisher=Michigan University Press|quote= Theologically, one would have to conclude that the Druze are not Muslims. They do not accept the five pillars of Islam. In place of these principles the Druze have instituted the seven precepts noted above..}}</ref> ڪيترائي شامي دروز آهن جيڪي ٻاهرين ملڪن ۾ پڻ رهن ٿا، خاص طور تي لاطيني آمريڪا ۾، جيڪي گذريل سو سالن کان اتي رهي رهيا آهن. صرف وينزويلا ۾ شامي نسل جا تقريباً 5 لک ڊروز آهن.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6-7}}.</ref> ===علاوي=== {{main|علاوي}} اتر شام ۾ ڪجهه ڪرد ۽ ترڪماني علاوي آهن.<ref name="mobil.derstandard.at">{{Cite web |title=Angriff auf Afrin: Vertreibung vom "Berg der Kurden" |url=https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |access-date=2023-01-22 |website=DER STANDARD |language=de-AT |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917111642/https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |url-status=live }}</ref> عفرين ضلعي ۾ مبتلي شهر اڪثريت ۾ ڪرد علاوي آباد آهن. 2014 ۾ حوي ابراهيم، هڪ علاوي، ڪرد جي ڪنٽرول واري آفرين ڪينٽن جو وزيراعظم بڻيو. هزارين ترڪماني علاوي حلب ۾ رهي رهيا آهن، جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترائي ترڪي ڏانهن ڀڄي ويا.<ref>{{Cite web |last=odatv4.com |title=Tek suçları Alevi olmak... |url=https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |access-date=2023-01-22 |website=www.odatv4.com |language=en |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128123021/https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |url-status=dead }}</ref> ===احمديه=== {{main|احمدي}} شام ۾ احمدي تحريڪ جي تاريخ 1920 جي ڏهاڪي ۾ شروع ٿئي ٿي، جڏهن برادري جي ٻئي خليفي، مرزا بشير الدين محمود احمد، يورپ ۽ وچ اوڀر جي پنهنجي دوري جي حصي طور دمشق جو دورو ڪيو. خليفي سيد زين العابدين ولي الله شاهه ۽ جلال الدين شمس کي دمشق ۾ مشنري ڪم لاءِ موڪلڻ لاءِ مقرر ڪيو. مولوي ابو العطا جالنڌري سان گڏ، جيڪو يروشلم ۾ مشن لاءِ پهتو، ٽنهي مشنري پنهنجو وقت وچ اوڀر جي وڏن شهرن ۽ شهرن ۾ احمدي تعليمات کي پکيڙڻ ۾ گذاريو، جن ۾ حيفا، بيروت ۽ قاهره شامل آهن.<ref name="Khan134">{{cite book|last=Khan|first=Adil Hussain|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|url=https://books.google.com/books?id=C2DxBwAAQBAJ&pg=PA134|year=2015|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-01529-7|page=134}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} *[[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] * [[شروعاتي اسلامي فتحون]] * ليونٽ جون مسلمان فتحون * [[شام ۾ مسجدن جي فهرست]] * وچ اوڀر ۾ اسلام * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] 6x50mb49ise9qvb3oguf9lsp11cl19o 388296 388295 2026-06-24T11:35:28Z Ibne maryam 17680 /* اسماعيلي */ 388296 wikitext text/x-wiki [[شام]] ۾ [[اسلام]] جا ڪيترائي مختلف فرقا ۽ مسلڪ موجود آهن، جيڪا مجموعي طور تي آبادي جو تقريباً 87 سيڪڙو آهن ۽ ملڪ جي گهڻن ضلعن ۾ اڪثريت رکن ٿا. <ref name="Khalifa 2013 loc=5">{{Harvard citation no brackets|Khalifa|2013|p=5}}</ref> ملڪ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمان]]، خاص طور تي حنفي ۽ شافعي مذھب جا سني مسلمان وڏي اڪثريت تي مشتمل آهن. علوي سڀ کان وڏو مسلم اقليتي فرقو آهي (ملڪ جي آبادي جو %10)، <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2019-04-08|archivedate=2021-01-09}}</ref> ان کانپوءِ [[شيعہ اسلام|اثناعشري شيعه مسلمان]] ۽[[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن، جيڪي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %3 سيڪڙو آهن. <ref name="n615">{{حوالو ويب|date=2023-12-07|quote=2024-12-26}}</ref> ملڪ ۾ ڪجهه [[تصوف|صوفي]] سلسلا پڻ سرگرم آهن، جن ۾ [[نقشبندي|نقشبنديه]]، [[قادري سلسلو|قادريه]] ۽ [[شاذلي سلسلو|شاذليه سلسلا]] شامل آهن، جن مان گهڻا سني طور سڃاڻا وڃڻ ٿا.عيسائيت ملڪ ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ مشهور مذهب آهي ۽ عيسائي ڪل آبادي جو تقريباً %10 آهن. <ref name=":0" /> [[دروز مذھب|ڊروز]] آبادي جو 3 سيڪڙو آهن، جيتوڻيڪ اسلام سان انهن جو تعلق تڪراري آهي. ==تاريخ== 634ع ۾ شام جي مسلمانن جي فتح کان اڳ، شام مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت، بازنطيني سلطنت جو رياستي مذهب، جو مرڪز هو. 640ع کان پوءِ شام جي مسلمان فتحن کي، خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ راشدين فوج جي صورت ۾ ابوبڪر جي مجموعي قيادت ۾ مسلمان فتحن پاران حتمي شڪل ڏني وئي. نتيجي ۾ شام علائقي ۾ لڳاتار مسلم رياستن ۽ خاندانن جو حصو بڻجي ويو. 635ع ۾ دمشق جي رهاڪن مسلمانن جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ ان جي رهاڪن، جزيه جي ادائيگي سان، پنهنجي جان، ملڪيت ۽ گرجا گهرن جي حفاظت جي شرطن تي هٿيار ڦٽا ڪيا. [[File:Courtyard2(js).jpg|ساڄو|thumb|275x275 عڪسلون|[[دمشق]] ۾ اموي جامع مسجد]] اموي دمشق کي پنهنجو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. شامي عرب قبيلن کي، جيڪي گهڻو ڪري آرامي ڳالهائيندڙ آبادي تي حڪومت ڪندا هئا، پنهنجي بنيادي فوجي قوت طور تي ڀروسو ڪيو. اموين جي خاتمي کان پوءِ بلاد الشام مسلسل عباسي، فاطمي ۽ سلجوقي خلافتن/سلطنتن جو هڪ صوبو هو. بهرحال جيتوڻيڪ مسلمانن جي فتح سان اسلامائيزيشن جو عمل شروع ٿيو ابتدائي طور تي مسلمان ٿيندڙ ماڻهو گهڻو ڪري شام ۾ رهندڙ عرب قبيلا هئا جن ۾ تنوخ ۽ بلقين شامل آهن. جڏهن ته ٻهراڙي جي علائقي ۾ ڏهين صدي کان اڳ اسلامائيزيشن جا ٿورا ثبوت آهن. ٻئي طرف، اسلامائيزيشن خاص طور تي وڏن شهرن ۾ شروع ٿي. ==سرڪاري مردم شماري== === فرقا === البرٽ هوراني 1943ع ۾ شام جي عام مردم شماري جا انگ اکر شايع ڪيا، جنهن ۾ آبادي جي مذهبي گروهن ۽ هر هڪ جي واڌ جي شرح جي تفصيل ڏني وئي (شهرين کي پنهنجي نسل يا مادري ٻولي جو اعلان ڪرڻ جي اجازت نه هئي): {| class="wikitable sortable" !فرقو !1943 مردم شماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=3}}.</ref><ref name="Hourani">{{citation|last=Hourani|first=Albert|year=1947|title=Minorities in the Arab World|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> !1953 مردم شماري<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> !واڌ<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> |- | [[سني اسلام|سني مسلمان]]|| 1,971,053 (68.91%) || 2,578,810 (70.54%) || 31% |- | [[شيعہ اسلام|شيعه]] ([[اثنا عشري]])|| 12,742 (0.45%) || 14,887 (0.41%) || 17% |- | [[شيعہ اسلام|شيعه]] ([[علوي]]) || 325,311 (11.37%) || 398,445 (10.90%) || 22% |- | [[شيعہ اسلام|شيعه]] ([[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]]) || 28,527 (1.00%) || 36,745 (1.01%) || 29% |- | [[دروز مذھب|دروز]] * || 87,184 (3.05%) || 113,318 (3.10%) || 30% |- | قرآن پرست || 2,788 (0.10%) || 3,082 (0.08%) || 11% |- | ڪل مسلمان || 2,427,605 (84.87%) || 3,145,287 (86.03%) || 30% |- |} * نوٽ: اهي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي غير مسلم قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ==سني اسلام== {{main|سني اسلام}} [[File:Aleppo-Great-mosque-Alp.jpg|thumb|200px|left|حلب جي عظيم مسجد اموي حڪمرانن پاران تعمير ڪئي وئي هئي.]] [[File:Great Mosque of Ma'arrat al-Numan 03.jpg|thumb|معرة النعمان جي عظيم مسجد 12 صدي جي ايوبيه دور جي مسجد آهي.]] شام ۾ سڀ کان وڏو مذهبي گروهه سني مسلمان آهن. اڪثريت مقامي شامي ماڻهن جي ٺهيل آهي. پر اتي سني ڪرد، ترڪمان ۽ سرڪاشيئن ۽ انهي سان گڏ پناهگيرن جو هڪ اهم تعداد پڻ آهي، جيڪي پاڙيسري ملڪن ۾ آيا آهن، جهڙوڪ فلسطيني ۽ عراقي پناهگير. سني زندگي جي تقريبن سڀني پيشن ۾ موجود آهن ۽ سڀني سماجي گروهن ۽ هر سياسي پارٽي سان تعلق رکن ٿا ۽ ملڪ جي سڀني حصن ۾ رهن ٿا. ملڪ جي ڪل چوڏهن گورنريٽ ۽ انهن جي گاديءَ وارن هنڌن مان، سواءِ سوويدا جي گورنريٽ ۽ انهن جي گادي جي هنڌ، سويدا شهر جي، سڀني تيرهين گورنريٽ ۽ وڏن شهرن ۾ سني اڪثريت آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=6">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6}}.</ref> === عرب === [[عرب]] ملڪ ۾ سڀ کان وڏي سني مسلم برادري ٺاهيندا آهن. <ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> سال 1991ع ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته ملڪ جو تقريباً 60 سيڪڙو [[عربي ٻولي|عربي]] ڳالهائيندڙ سني مسلمانن تي مشتمل هو. تازو ئي، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ اهو به چيو ته عرب سني مسلمان آبادي جو 60 سيڪڙو هئا، جن ۾ 5,00,000 فلسطيني پناهگير به شامل هئا. <ref name="Drysdale&Hinnebusch1991">{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|page=[https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222 222]|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas/page/222}}</ref> شام ۾ ڪجهه مسلم اقليتن کي،<ref name="Pierre">{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|page=178|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}}</ref> خاص طور تي ننڍا نسلي گروهه (جهڙوڪ البانوي، بوسنيائي، ڪريٽ جا مسلمان، [[پختون ماڻھو|پشتون]]، فارسي، وغيره) کي ڪجهه حد تائين عرب بڻايو ويو آهي، پر وڏين اقليتن جا ڪجهه ميمبر، جهڙوڪ ڪرد ۽ ترڪمان کي پڻ عرب بڻايو ويو آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=5" /> === ڪرد === {{main|شام ۾ ڪرد}} شام ۾ ڪرد ملڪ جو ٻيو نمبر وڏو نسلي گروهه آهن (آبادي جو تقريباً <small>10.6</small> سيڪڙو) ۽ گهڻو ڪري سني مسلمان آهن. اڪثريت اتر اوڀر ۾، جتان عراق ۽ ترڪي جي حدن سان لڳندي آهي،<ref name="Khalifa 2013 loc=3" /> رهي ٿي. مرڪزي شام ۾ ننڍيون ڪرد برادريون پڻ آهن، جن کانپوءِ ڪوباني ۽ آفرين آهن. دمشق جي راڄڌاني ۾ اهي عرب آهن، پر اها ڪرد ٻولي چڱي طرح نه ٿا ڳالهائين.<ref name="Khalifa 2013 loc=4">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=4}}.</ref> سال <small>1973</small>ع ۾ پروفيسر موشي ماعوز چيو ته سني مسلمان ڪرد آبادي جو %<small>8.3</small> هئا.<ref name="Ma'oz">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> <small>1979</small>ع تائين ڊاڪٽر نڪولاؤس وان ڊيم دعويٰ ڪئي ته شامي ڪرد (ان وقت آبادي جو %<small>8.5</small> هئا) تقريبن خاص طور تي سني مسلمان هئا. <ref name="VanDam">{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|page=1|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}}</ref> ڊاڪٽر هينري منسن چيو ته سني مسلمان ڪرد سال <small>1988</small>ع ۾ آبادي جو %<small>9</small> هئا، <ref name="Munson">{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|page=[https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85 85]|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns/page/85}}</ref> جڏهن ته پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته اهي سال <small>1991</small>ع ۾ <small>8.5</small> سيڪڙو هئا.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> تازن ڏهاڪن ۾، ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور عيسائي ۽ يهودي) جي آبادي گهٽجي وئي آهي، تنهن ڪري، سني ڪرد جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ چيو آهي ته سال <small>2011</small>ع کان اڳ سني مسلمان ڪرد ملڪ جي آبادي جو <small>9</small> کان <small>10</small> سيڪڙو هئا.<ref name="Pierre" /> === ترڪمان === {{main|شام ۾ ترڪمان}} [[File:NabiHabeel01.jpg|thumb|200px|right|هابيل مسجد 16 صدي جي عثماني دور جي مسجد آهي.]] [[ترڪي ٻولي|ترڪي]] ڳالهائيندڙ ترڪمان ملڪ ۾ ٽيون نمبر وڏو نسلي گروهه آهن (ملڪ جي آبادي جو لڳ ڀڳ 4٪ کان 5٪) ۽ خاص طور تي سني مسلمان آهن. اهي بنيادي طور تي هيٺ ڏنل ڇهن گورنريٽس جي شهري مرڪزن ۽ ٻهراڙين ۾ رهن ٿا: حلب گورنري، دمشق گورنري، حمص گورنري، حما، لطاڪيا ۽ قنطره گورنري.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> [[File:1996 in Aleppo, Syria. Al-Adiliyah Mosque. Spielvogel.jpg|thumb|200px|left|The العادليہ مسجد 16 صدي جي عثماني مسجد آهي.]] 1973 ۾ پروفيسر موش معواز چيو ته غير عربي ڳالهائيندڙ سني مسلمان ترڪمان آبادي جو 3 سيڪڙو هئا.<ref name="Ma'oz2">{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem |page=89|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}}</ref> ڊاڪٽر نڪولاؤس وان ڊيم جي مطابق، شامي ترڪمان/ترڪمان (ان وقت آبادي جو 3 سيڪڙو) تقريبن خاص طور تي سني مسلمان هئا.<ref name="VanDam" /> ساڳئي طرح، ڊاڪٽر هينري منسن چيو ته سني مسلمان ترڪمان 1988 ۾ آبادي جو 3 سيڪڙو هئا،<ref name="Munson" /> جيئن 1991 ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش ڪيو هو.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> تازن ڏهاڪن ۾، ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور تي عيسائين ۽ يهودين) جي آبادي گهٽجي وئي آهي، تنهن ڪري، سني ترڪمان جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ چيو ته 2011 کان اڳ سني مسلمان ترڪمان/ترڪمان ملڪ جي آبادي جو 4 سيڪڙو هئا. <ref name="Pierre" /> بهرحال، جيڪڏهن عرب ترڪمانن کي به غور ۾ رکيو وڃي ته سني ترڪمان آبادي تمام گهڻي سمجهي ويندي آهي (يعني عربي ڳالهائيندڙ ترڪمان جيڪي هاڻي پنهنجي مادري ٻولي نٿا ڳالهائين)، ۽ ڪجهه اندازن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪُل ترڪمان آبادي (جيڪي گهڻو ڪري سني آهن) ملڪ ۾ ٻيو وڏو گروهه ٿي سگهي ٿو، جيڪو ڪردن کان وڌيڪ آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> === سرڪاشيئن === {{main|شام ۾ سرڪاشيئن}} شام ۾ گھڻا سرڪاشيئن سني مسلمان آهن. اهي ملڪ ۾ پنجون وڏو نسلي گروهه ٺاهين ٿا. پر شام ۾ چوٿون وڏو سني مسلم برادري آهي. اهي گهڻو ڪري ٽن شامي گورنريٽ: حما، حمص ۽ قنيطره ۾ رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> 1991 ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته ملڪ جو %1 کان به گهٽ سني مسلمان سرڪاشيئن تي مشتمل هو.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> تازن ڏهاڪن ۾ ٻين مذهبي اقليتن (خاص طور تي عيسائين ۽ يهودين) جي آبادي گهٽجي وئي آهي. تنهن ڪري، سني سرڪاشيئن جي تناسب تي اندازا وڌيا آهن. مثال طور، هڪ تازي اندازي مطابق سني سرڪاشيئن شام جي آبادي جو %1.5 هئا.<ref name="Khalifa 2013 loc=4" /> ==شيعه اسلام== [[File:Lady zaynab mosque.jpg|thumb|left|سيده زينب مسجد بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته ان ۾ زينب رضي الله عنها جي قبر آهي ۽ شيعه مسلمانن لاءِ هڪ زيارتگاهه آهي. ]] ملڪ ۾ اسلام جو پهريون سڀ کان وڏو فرقو شيعه شاخ آهي؛ ان ۾ [[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] ۽ [[اثنا عشري|اثنا عشري شيعه]] شامل آهن. 2011 کان اڳ اهي هڪ وڏي اقليت ٺاهيندا هئا. انهن مسلمان فرقن ۾ مختلف نسلي گروهه پڻ شامل آهن، جن ۾: عرب، ڪرد، ترڪمان ۽ ٻيون ننڍيون برادريون شامل آهن.<ref name="Pierre" /> ===اسماعيلي=== {{main|اسماعيلي شيعہ }} شيعه اسماعيلي شام ۾ شيعه اسلام جي سڀ کان وڏي شاخ ٺاهيندا آهن. شام جي آبادي جو %3 ٺاهيندا آهن. وڏي شاخ کان ورهاست ستين امام جي سڃاڻپ تي ٿي. شيعه اسماعيلي يقين رکن ٿا ته امام جعفر صادق اسماعيل کي ستين امام مقرر ڪيو. اثنا عشري شيعه جو عقيدو آهي ته امام جعفر اسماعيل جي ڀاءُ امام موسيٰ ڪاظم کي ستين امام مقرر ڪيو. فرقي جي شروعاتي تاريخ بابت تمام گهٽ ڄاڻ آهي. پر اهو نائين صدي جي آخر تائين مضبوطي سان قائم ٿي ويو. 969 کان 1171 تائين هڪ اسماعيلي خاندان فاطمي مصر ۾ خليفي طور حڪومت ڪئي. شام ۾ اسماعيلي طاقت کي مصر جي مملوڪ خاندان طرفان ختم ڪيو ويو. جڏهن اڳوڻي صليبي جنگين کي پنهنجي وفاداري ۽ عيسائيت ۾ تبديلي جي آڇ ڪئي جنهن کي نائيٽس ٽيمپلر پاران رد ڪيو ويو. <ref>{{cite book|author1=Cyril Glassé|title=The New Encyclopedia of Islam|date=2003|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759101906|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226 226]|edition=illustrated, revised|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas/page/226}}</ref> اسماعيلي ٻن وڏن گروهن: مستعلي ۽ نزاري ۾ ورهايل آهن. [[File:Sayyidah Ruqayya Mosque 01.jpg|thumb|200px|right|سيدة رقيه مسجد 1985 ۾ تعمير ڪئي وئي هئي ۽ ايراني فن تعمير جو جديد نسخو پيش ڪري ٿي.]] پروفيسر الاسدير ڊري ڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش جي مطابق، اسماعيلي 1991 ۾ ملڪ جي آبادي جو %1.5 هئا. اهي خاص طور تي ٻن گورنريٽ ۾ رهن ٿا: حما گورنريٽ ۾، اسماعيلي بنيادي طور تي سلاميه شهر ۾ رهن ٿا،<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /> جنهن کي "اسماعيلي گاديءَ جو هنڌ" سمجهيو ويندو آهي. اهي مصياف شهر ۽ آس پاس جي ڳوٺن ۾ پڻ رهن ٿا، انهي سان گڏ هڪ ننڍڙي اقليت حما شهر ۾ به رهن ٿا. ان کان علاوه، اسماعيلي طرطوس گورنريٽ ۾، خاص طور تي قدمس شهر ۽ ان جي آس پاس جي ڳوٺن ۾ ۽ نهر الخوابي جي ضلعي ۽ ڳوٺن ۾ پڻ رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=7}}.</ref> ===اثنا عشري=== {{main|اثنا عشري}} شام ۾ %2 تي اسلامي فرقن مان سڀ کان ننڍو ٺاهڻ، اثنا عشري شيعه شام ​​جي سياست ۾ صرف هڪ معمولي ڪردار ادا ڪن ٿا. مذهبي معاملن ۾، اهي عراق ۾ شيعه مرڪزن، خاص طور تي ڪربلا ۽ نجف ۽ ايران ڏانهن ڏسن ٿا. جڏهن ته، ايران جي سال 1979جي اسلامي انقلاب ۽ عراق سان جنگ ۾ شام جي ايران سان اتحاد، شام جي شيعه اقليت جي وقار کي بلند ڪيو آهي. جيئن ته هر هفتي سوين ايراني سياح دمشق جو دورو ڪرڻ لڳا، دمشق کان ٻاهر الغوطه ۾ واقع محمد جي پوٽي سيده زينب جي مقبري جو شيعه مزار هڪ اهم زيارت گاهه بڻجي ويو، انهن علائقن کي تبديل ڪري ڇڏيو جيڪي هاڻي عراق ۾ رسائي لائق نه هئا. ان کان علاوه، شام جي اثنا عشري شيعه جا لبنان ۾ شيعه ٽوليورس سان ويجها لاڳاپا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/67634|title=Report: Hizbullah Training Shiite Syrians to Defend Villages against Rebels|work=Naharnet|access-date=29 November 2015|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116035612/http://www.naharnet.com/stories/en/67634|url-status=live}}</ref> ==علوي== {{main|علوي}} [[File:Bashar al-Assad (cropped).jpg|thumb|175px|شام جو اڳوڻو صدر، [[بشار الاسد]] هڪ [[علوي]] آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=6"/>]] علوي شام ۾ سني ۽ شيعه مسلمانن کان پوءِ ٻيو نمبر وڏو مذهبي گروهه آهي.<ref name="Khalifa 2013 loc=6" /> حافظ الاسد ۽ سندس پٽ، اڳوڻو صدر بشار الاسد، علوي فرقي سان تعلق رکن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=6" /> علوي ٻن مکيه گروهن ۾ ورهايل آهن: روايتي علوي، جيڪي اڪثريت ٺاهيندا آهن ۽ اقليتي مرشد علوي، جيڪا 20هين صدي جي شروعات ۾ علوي فرقي ۾ هڪ جديد فرقي مان اڀريا.<ref name="Khalifa 2013 loc=6" /> سال 1991ع ۾ پروفيسر الاسڊير ڊريسڊيل ۽ پروفيسر ريمنڊ هينيبوش چيو ته علوي ملڪ جي آبادي جو تقريباً %11.5 هئا. تازو، ڊاڪٽر پيئر بيڪوچ چيو ته 2011ع کان اڳ ملڪ جي آبادي جو %11 علوي هو. سي آءِ اي علوي جو اندازو شام جي آبادي جو %15 لڳايو آهي.<ref name="Drysdale&Hinnebusch1991" /><ref name="Pierre" /> علوي گهڻو ڪري شام جي ساحلي جبلن جي سلسلن ۾، خاص طور تي جبلن جي اولهه پاسي لطاڪيا ۽ طرطوس گورنريٽن جي ٻهراڙين ۾ ۽ انهن جي اوڀر پاسي حمص ۽ حما گورنريٽ جي ٻهراڙين ۾، رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=6" /> اهي لطاڪيا ۽ طرطوس ۾ اڪثريت (تقريبن %60) ٺاهين ٿا. حمص ۽ حما علائقن ۾، اهي ٻهراڙي ۽ شهرن ٻنهي ۾ آبادي جو تقريباً %10 ٺاهين ٿا، جيڪا تلقلق، القابو، المخرم، شن، الرقمه، حوله، مريمين، قرماس، المحاني ۽ زهرا ۽ نضيحا جي علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="Khalifa 2013 loc=6" /> ==قرآنيه== شام ۾ هڪ قرآني يا قرآن پرست برادري پڻ آهي. جنهن جي شروعاتي دستاويز 19هين صدي ۾ ٺهڻ شروع ٿي ۽ هندستاني مفڪر سر سيد احمد خان جي بيان ڪيل تعليمات تي عمل ڪيو ۽ پوءِ جلد ئي وچولي زائرين ذريعي شام ۾ پکڙجي وئي. بهرحال، اهل قرآن جا پيروڪار 19 صدي جي انهن ترقيات کان اڳ معتزلين، جهڙوڪ ابراهيم النظام، جي صورت ۾ هئا، جيڪا ڪجهه عرصي تائين انهن ماحول ۾ رهيا. شام ۾ قرآني نقطه نظر جي همعصر پيروڪارن ۾ محمد شهرور شامل آهي.<ref name="jafarli">Jafarli, D. "The rise of the quranist movement in [[Egypt]] (19th to 20th ctnturies): a historical approach." Гілея: науковий вісник 126 (2017): 181-185.</ref> ==ٻيا== اهي ٽي فرقا عام مسلمانن طرفان غير مسلم سمجهيا وڃن ٿا. يا ته انهن کي قانوني طور تي قرار ڏنو ويو هو يا اهي پاڻ مسلمانن کان الڳ ٿي ويا هئا. ===دروز=== {{Main|دروز|}} شامي دروز برادري ملڪ ۾ ٽيون نمبر وڏو اسلامي اثر رکندڙ فرقو آهي، انهن کي روايتي طور تي مسلمان نه سمجهيو ويندو آهي. اهي شام جي آبادي جو تقريباً 4 سيڪڙو آهن.<ref>{{Cite web |last=Theodorou |first=Angelina E. |title=5 facts about Israeli Druze, a unique religious and ethnic group |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |access-date=2023-01-22 |website=Pew Research Center |date=21 March 2016 |language=en-US |archive-date=2021-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319095844/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/03/21/5-facts-about-israeli-druze-a-unique-religious-and-ethnic-group/ |url-status=live }}</ref> ڊروز آبادي جو مکيه مرڪز السويدا ۾ آهي؛<ref>{{cite book|title=The Oxford Handbook of American Islam| first=Yvonne |last=Yazbeck Haddad|year=2014| isbn=9780199862634| page = 142|publisher=Oxford University Press|quote=While they appear parallel to those of normative Islam, in the Druze religion they are different in meaning and interpretation. The religion is considered distinct from the Ismaili as well as from other Muslims belief and practice... Most Druze consider themselves fully assimilated in American society and do not necessarily identify as Muslims..}}</ref> ان جي اختيار هيٺ ننڍا شهر ۽ ڳوٺ جبل الدروز ("ڊروز جو جبل") سڏجن ٿا.<ref>{{cite book|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives| first=Dona|last= J. Stewart|year=2008| isbn=9781135980795| page = 33|publisher=Routledge|quote= Most Druze do not consider themselves Muslim. Historically they faced much persecution and keep their religious beliefs secrets.}}</ref> باقي برادري بنيادي طور تي قنطره، دمشق ۽ ادلب گورنريٽ ۾ رهن ٿا. جيتوڻيڪ ايمان اصل ۾ اسماعيلي اسلام مان پيدا ٿيو، گهڻا ڊروز مسلمان طور سڃاڻپ نٿا ​​ڏين ۽ اهي اسلام جي پنجن ٿنڀن کي قبول نٿا ڪن.<ref>{{cite book|title=America & Islam: Soundbites, Suicide Bombs and the Road to Donald Trump|first=Lawrence|last= Pintak|year= 2019| isbn= 9781788315593| page =86|publisher=Bloomsbury Publishing}}</ref><ref>{{cite book|title=The Templar Spirit: The Esoteric Inspiration, Rituals and Beliefs of the Knights Templar|first=Margaret|last= Jonas|year= 2011| isbn= 9781906999254| page =83|publisher=Temple Lodge Publishing|quote=[Druze] often they are not regarded as being Muslim at all, nor do all the Druze consider themselves as Muslim}}</ref><ref>{{cite web |title=Are the Druze People Arabs or Muslims? Deciphering Who They Are |url=https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |website=Arab America |access-date=13 April 2020 |language=en |date=8 August 2018 |archive-date=20 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020060455/https://www.arabamerica.com/are-the-druze-people-arabs-or-muslims-deciphering-who-they-are/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|title= The Political Role of Minority Groups in the Middle East|first=Ronald|last= De McLaurin|year= 1979| isbn= 9780030525964| page =114 |publisher=Michigan University Press|quote= Theologically, one would have to conclude that the Druze are not Muslims. They do not accept the five pillars of Islam. In place of these principles the Druze have instituted the seven precepts noted above..}}</ref> ڪيترائي شامي دروز آهن جيڪي ٻاهرين ملڪن ۾ پڻ رهن ٿا، خاص طور تي لاطيني آمريڪا ۾، جيڪي گذريل سو سالن کان اتي رهي رهيا آهن. صرف وينزويلا ۾ شامي نسل جا تقريباً 5 لک ڊروز آهن.<ref name="Khalifa 2013 loc=6-7">{{Harvnb|Khalifa|2013|loc=6-7}}.</ref> ===علاوي=== {{main|علاوي}} اتر شام ۾ ڪجهه ڪرد ۽ ترڪماني علاوي آهن.<ref name="mobil.derstandard.at">{{Cite web |title=Angriff auf Afrin: Vertreibung vom "Berg der Kurden" |url=https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |access-date=2023-01-22 |website=DER STANDARD |language=de-AT |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917111642/https://www.derstandard.at/story/2000076385176/angriff-auf-afrin-vertreibung-vom-berg-der-kurden |url-status=live }}</ref> عفرين ضلعي ۾ مبتلي شهر اڪثريت ۾ ڪرد علاوي آباد آهن. 2014 ۾ حوي ابراهيم، هڪ علاوي، ڪرد جي ڪنٽرول واري آفرين ڪينٽن جو وزيراعظم بڻيو. هزارين ترڪماني علاوي حلب ۾ رهي رهيا آهن، جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترائي ترڪي ڏانهن ڀڄي ويا.<ref>{{Cite web |last=odatv4.com |title=Tek suçları Alevi olmak... |url=https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |access-date=2023-01-22 |website=www.odatv4.com |language=en |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128123021/https://www.odatv4.com//guncel/tek-suclari-alevi-olmak...-0109131200-43332 |url-status=dead }}</ref> ===احمديه=== {{main|احمدي}} شام ۾ احمدي تحريڪ جي تاريخ 1920 جي ڏهاڪي ۾ شروع ٿئي ٿي، جڏهن برادري جي ٻئي خليفي، مرزا بشير الدين محمود احمد، يورپ ۽ وچ اوڀر جي پنهنجي دوري جي حصي طور دمشق جو دورو ڪيو. خليفي سيد زين العابدين ولي الله شاهه ۽ جلال الدين شمس کي دمشق ۾ مشنري ڪم لاءِ موڪلڻ لاءِ مقرر ڪيو. مولوي ابو العطا جالنڌري سان گڏ، جيڪو يروشلم ۾ مشن لاءِ پهتو، ٽنهي مشنري پنهنجو وقت وچ اوڀر جي وڏن شهرن ۽ شهرن ۾ احمدي تعليمات کي پکيڙڻ ۾ گذاريو، جن ۾ حيفا، بيروت ۽ قاهره شامل آهن.<ref name="Khan134">{{cite book|last=Khan|first=Adil Hussain|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|url=https://books.google.com/books?id=C2DxBwAAQBAJ&pg=PA134|year=2015|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-253-01529-7|page=134}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|Middle East|شام|اسلام|وچ اوڀر}} *[[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] * [[شروعاتي اسلامي فتحون]] * ليونٽ جون مسلمان فتحون * [[شام ۾ مسجدن جي فهرست]] * وچ اوڀر ۾ اسلام * فلسطين ۾ اسلام * اردن ۾ اسلام ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== {{refbegin}} *{{citation|last1=Drysdale|first1=Alasdair|last2=Hinnebusch|first2=Raymond A.|year=1991|title=Syria and the Middle East Peace Process|publisher=[[Council on Foreign Relations]]|isbn=0876091052|url=https://archive.org/details/syriamiddleeast00alas}} *{{citation|last=Khalifa|first=Mustafa|year=2013|title=The impossible partition of Syria|url=http://www.arab-reform.net/en/node/510|journal=Arab Reform Initiative|access-date=2018-08-02|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009155010/http://www.arab-reform.net/en/node/510|url-status=live}} *{{citation|last=Khan|first=Adil Hussain|year=2015|title=From Sufism to Ahmadiyya: A Muslim Minority Movement in South Asia|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0-253-01529-7}} *{{citation |last=Ma'oz|first=Moshe|year=1973|chapter=Syria|title=Society and Political Structure in the Arab World|editor-last=Milson|editor-first=Menahem|publisher=[[Open Humanities Press|Humanities Press]]|isbn=0391002589}} *{{citation|last=Munson|first=Henry|year=1988|title=Islam and Revolution in the Middle East|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0300046049|url=https://archive.org/details/islamrevolutioni00muns}} *{{citation |last=Pierre|first=Beckouche|year=2017|chapter=The Country Reports: Syria|title=Europe's Mediterranean Neighbourhood|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1786431493}} *{{citation |last=Van Dam|first=Nikolaos|year=1979|title=The Struggle for Power in Syria|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=9780856647031}} {{refend}} ==ٻاهرين لنڪس== * [http://faculty-staff.ou.edu/L/Joshua.M.Landis-1/Islamic%20Education%20in%20Syria.htm Islamic Education in Syria] [[زمرو:شام]] [[زمرو:شام ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ اسلام]] [[Category:Islamization|Syria]] [[Category:Muslim conquest of the Levant]] gvhai25cmyegacos1kpfkiifir7w3qb 0 99437 388063 2026-06-23T12:03:41Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: '''شاذلي سلسلو''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: الطريقة الشاذلية) هڪ طريقو يا صوفي سلسلو آهي. شاذلي سلسلو 13هين صدي عيسويءَ ۾ ابو الحسن الشاذلي قائم ڪيو هو ۽ سڄي دنيا ۾ لکين ماڻهو ان جي پيروي ڪندا آهن. شاذلي سلسلي جا ڪيترائي پيروڪار (عربي: مريد، "ڳوليندڙ") شاذلي جي نالي سان سڃاتا و... 388063 wikitext text/x-wiki '''شاذلي سلسلو''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: الطريقة الشاذلية) هڪ طريقو يا صوفي سلسلو آهي. شاذلي سلسلو 13هين صدي عيسويءَ ۾ ابو الحسن الشاذلي قائم ڪيو هو ۽ سڄي دنيا ۾ لکين ماڻهو ان جي پيروي ڪندا آهن. شاذلي سلسلي جا ڪيترائي پيروڪار (عربي: مريد، "ڳوليندڙ") شاذلي جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. اهو تاريخي طور تي المغرب ۽ مصر ۾ اسلامي ادب ۾ ڪيترن ئي تعاونن سان اهميت ۽ اثر رکي ٿو. انهن شخصيتن ۾ جن جي ادبي ۽ فڪري ڪمن جي ڪري مشهور آهن انهن ۾ حڪيم جو مصنف ابن عطاء الله الاسڪندري ۽ ڪيترن ئي تفسيرن ۽ ڪمن جو مصنف احمد زرق ۽ احمد بن عجبه شامل آهن جن پڻ ڪيترائي تبصرا ۽ ڪم لکيا. محمد ﷺ سان محبت جو اظهار ڪندڙ شاعري ۾، "دلائل الخيرات" جي ليکڪ محمد الجزولي ۽ مشهور نظم "قصيده برده شريف" يا "تخليق جي بهترين تعريف ۾ آسماني روشنيون" جو ليکڪ البصيري جا قابل ذڪر ڪردار رهيا آهن. قاهره ۾ الازهر يونيورسٽي جا ڪيترائي هيڊ ليڪچرر پڻ هن طريقي جا پيروڪار رهيا آهن. شاذليه جي مختلف شاخن مان امام فاسي جو فصيحة الشعراء آهي، جيڪو گهڻو ڪري هندستان، سري لنڪا ۽ پاڪستان ۾ ملي ٿو. محمد العربي الدرقوي جو دارقويه گهڻو ڪري مراڪش ۾ ملي ٿو ۽ احمد العلوي جو علوي-درقويه جيڪو الجزائر ۾ شروع ٿيو هو هاڻي سڄي دنيا ۾، خاص طور تي شام، اردن، فرانس ۽ ڪيترن ئي انگريزي ڳالهائيندڙ برادرين ۾ ملي ٿو. برطانوي اسڪالر، [[مارٽن لنگز]] احمد العلوي جي هڪ وسيع سوانح عمري لکي جنهن جو عنوان آهي "اي مسلم سينٽ آف دي ٽوئنٽيٿ سينچري" آهي. الشاذلي جي سالگرهه هر [[قمري ڪئلينڊر|قمري سال]] جي ڏهين مهيني، [[12 شوال|شوال جي بارهين تاريخ]] تي مصر جي هميثرا ۾ ملهائي ويندي آهي. == شاخون == == اثر == == روحاني سلسلو == == پڻ ڏسو == * [[قادري سلسلو|قادريه سلسلو]] * [[نقشبندي|نقشبنديه سلسلو]] * [[زوايا]] == حوالا == == ٻاهريان ڳنڍڻا == tizvn8auilfooqdwm0mem4ou20fx322 388064 388063 2026-06-23T12:04:22Z Ibne maryam 17680 added [[Category:اسلام ۾ مذھب ۽ فرقا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 388064 wikitext text/x-wiki '''شاذلي سلسلو''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: الطريقة الشاذلية) هڪ طريقو يا صوفي سلسلو آهي. شاذلي سلسلو 13هين صدي عيسويءَ ۾ ابو الحسن الشاذلي قائم ڪيو هو ۽ سڄي دنيا ۾ لکين ماڻهو ان جي پيروي ڪندا آهن. شاذلي سلسلي جا ڪيترائي پيروڪار (عربي: مريد، "ڳوليندڙ") شاذلي جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. اهو تاريخي طور تي المغرب ۽ مصر ۾ اسلامي ادب ۾ ڪيترن ئي تعاونن سان اهميت ۽ اثر رکي ٿو. انهن شخصيتن ۾ جن جي ادبي ۽ فڪري ڪمن جي ڪري مشهور آهن انهن ۾ حڪيم جو مصنف ابن عطاء الله الاسڪندري ۽ ڪيترن ئي تفسيرن ۽ ڪمن جو مصنف احمد زرق ۽ احمد بن عجبه شامل آهن جن پڻ ڪيترائي تبصرا ۽ ڪم لکيا. محمد ﷺ سان محبت جو اظهار ڪندڙ شاعري ۾، "دلائل الخيرات" جي ليکڪ محمد الجزولي ۽ مشهور نظم "قصيده برده شريف" يا "تخليق جي بهترين تعريف ۾ آسماني روشنيون" جو ليکڪ البصيري جا قابل ذڪر ڪردار رهيا آهن. قاهره ۾ الازهر يونيورسٽي جا ڪيترائي هيڊ ليڪچرر پڻ هن طريقي جا پيروڪار رهيا آهن. شاذليه جي مختلف شاخن مان امام فاسي جو فصيحة الشعراء آهي، جيڪو گهڻو ڪري هندستان، سري لنڪا ۽ پاڪستان ۾ ملي ٿو. محمد العربي الدرقوي جو دارقويه گهڻو ڪري مراڪش ۾ ملي ٿو ۽ احمد العلوي جو علوي-درقويه جيڪو الجزائر ۾ شروع ٿيو هو هاڻي سڄي دنيا ۾، خاص طور تي شام، اردن، فرانس ۽ ڪيترن ئي انگريزي ڳالهائيندڙ برادرين ۾ ملي ٿو. برطانوي اسڪالر، [[مارٽن لنگز]] احمد العلوي جي هڪ وسيع سوانح عمري لکي جنهن جو عنوان آهي "اي مسلم سينٽ آف دي ٽوئنٽيٿ سينچري" آهي. الشاذلي جي سالگرهه هر [[قمري ڪئلينڊر|قمري سال]] جي ڏهين مهيني، [[12 شوال|شوال جي بارهين تاريخ]] تي مصر جي هميثرا ۾ ملهائي ويندي آهي. == شاخون == == اثر == == روحاني سلسلو == == پڻ ڏسو == * [[قادري سلسلو|قادريه سلسلو]] * [[نقشبندي|نقشبنديه سلسلو]] * [[زوايا]] == حوالا == == ٻاهريان ڳنڍڻا == [[زمرو:اسلام ۾ مذھب ۽ فرقا]] 5vz532zkkpwgu92wjnqctrq8yrpm8ps 388065 388064 2026-06-23T12:05:04Z Ibne maryam 17680 added [[Category:اسلامي تحريڪون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 388065 wikitext text/x-wiki '''شاذلي سلسلو''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: الطريقة الشاذلية) هڪ طريقو يا صوفي سلسلو آهي. شاذلي سلسلو 13هين صدي عيسويءَ ۾ ابو الحسن الشاذلي قائم ڪيو هو ۽ سڄي دنيا ۾ لکين ماڻهو ان جي پيروي ڪندا آهن. شاذلي سلسلي جا ڪيترائي پيروڪار (عربي: مريد، "ڳوليندڙ") شاذلي جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. اهو تاريخي طور تي المغرب ۽ مصر ۾ اسلامي ادب ۾ ڪيترن ئي تعاونن سان اهميت ۽ اثر رکي ٿو. انهن شخصيتن ۾ جن جي ادبي ۽ فڪري ڪمن جي ڪري مشهور آهن انهن ۾ حڪيم جو مصنف ابن عطاء الله الاسڪندري ۽ ڪيترن ئي تفسيرن ۽ ڪمن جو مصنف احمد زرق ۽ احمد بن عجبه شامل آهن جن پڻ ڪيترائي تبصرا ۽ ڪم لکيا. محمد ﷺ سان محبت جو اظهار ڪندڙ شاعري ۾، "دلائل الخيرات" جي ليکڪ محمد الجزولي ۽ مشهور نظم "قصيده برده شريف" يا "تخليق جي بهترين تعريف ۾ آسماني روشنيون" جو ليکڪ البصيري جا قابل ذڪر ڪردار رهيا آهن. قاهره ۾ الازهر يونيورسٽي جا ڪيترائي هيڊ ليڪچرر پڻ هن طريقي جا پيروڪار رهيا آهن. شاذليه جي مختلف شاخن مان امام فاسي جو فصيحة الشعراء آهي، جيڪو گهڻو ڪري هندستان، سري لنڪا ۽ پاڪستان ۾ ملي ٿو. محمد العربي الدرقوي جو دارقويه گهڻو ڪري مراڪش ۾ ملي ٿو ۽ احمد العلوي جو علوي-درقويه جيڪو الجزائر ۾ شروع ٿيو هو هاڻي سڄي دنيا ۾، خاص طور تي شام، اردن، فرانس ۽ ڪيترن ئي انگريزي ڳالهائيندڙ برادرين ۾ ملي ٿو. برطانوي اسڪالر، [[مارٽن لنگز]] احمد العلوي جي هڪ وسيع سوانح عمري لکي جنهن جو عنوان آهي "اي مسلم سينٽ آف دي ٽوئنٽيٿ سينچري" آهي. الشاذلي جي سالگرهه هر [[قمري ڪئلينڊر|قمري سال]] جي ڏهين مهيني، [[12 شوال|شوال جي بارهين تاريخ]] تي مصر جي هميثرا ۾ ملهائي ويندي آهي. == شاخون == == اثر == == روحاني سلسلو == == پڻ ڏسو == * [[قادري سلسلو|قادريه سلسلو]] * [[نقشبندي|نقشبنديه سلسلو]] * [[زوايا]] == حوالا == == ٻاهريان ڳنڍڻا == [[زمرو:اسلام ۾ مذھب ۽ فرقا]] [[زمرو:اسلامي تحريڪون]] kr0ot6480ydogh2zl9ko9n0n87uvyic 388066 388065 2026-06-23T12:12:05Z Ibne maryam 17680 /* */ 388066 wikitext text/x-wiki '''شاذلي سلسلو''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: الطريقة الشاذلية) هڪ طريقو يا صوفي سلسلو آهي. شاذليه سلسلو <small>13</small>هين صدي عيسويءَ ۾ ابو الحسن الشاذلي قائم ڪيو ۽ سڄي دنيا ۾ لکين ماڻهو ان جي پيروي ڪندا آهن. شاذلي سلسلي جا ڪيترائي پيروڪار (عربي: مريد، "ڳوليندڙ") شاذلي جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. اهو تاريخي طور تي [[المغرب]] ۽ [[مصر]] ۾ اسلامي ادب ۾ ڪيترن ئي تعاونن سان اهميت ۽ اثر رکي ٿو. انهن شخصيتن ۾ جن جي ادبي ۽ فڪري ڪمن جي ڪري مشهور آهن انهن ۾ "حڪيم" جو مصنف، "ابن عطاء الله الاسڪندري" ۽ ڪيترن ئي تفسيرن ۽ ڪمن جو مصنف "احمد زرق" ۽ "احمد بن عجبه" شامل آهن جن پڻ ڪيترائي تبصرا ۽ ڪم لکيا. [[محمد ﷺ]] سان شاعري ۾ محبت جو اظهار ڪندڙ، "<big>دلائل الخيرات</big>" جو ليکڪ محمد الجزولي ۽ مشهور نظم "[[برده شريف|قصيده برده شريف]]" يا "تخليق جي بهترين تعريف ۾ آسماني روشنيون" جو ليکڪ امام البصيري جا قابل ذڪر ڪردار رهيا آهن. قاهره ۾ الازهر يونيورسٽي جا ڪيترائي هيڊ ليڪچرر پڻ هن طريقي جا پيروڪار رهيا آهن. شاذليه جي مختلف شاخن مان امام فاسي جو فصيحة الشعراء آهي، جيڪو گهڻو ڪري [[ڀارت|هندستان]]، [[سري لنڪا]] ۽ [[پاڪستان]] ۾ ملي ٿو. محمد العربي الدرقوي جو درقويه گهڻو ڪري [[مراڪش]] ۾ ملي ٿو ۽ احمد العلوي جو علوي-درقويه جيڪو [[الجزائر]] ۾ شروع ٿيو هو هاڻي سڄي دنيا ۾، خاص طور تي [[شام]]، [[اردن]]، [[فرانس]] ۽ ڪيترن ئي [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ڳالهائيندڙ برادرين ۾ ملي ٿو. برطانوي اسڪالر، [[مارٽن لنگز]] احمد العلوي جي هڪ وسيع سوانح عمري لکي جنهن جو عنوان آهي "اي مسلم سينٽ آف دي ٽوئنٽيٿ سينچري" آهي. الشاذلي جي سالگرهه هر [[قمري ڪئلينڊر|قمري سال]] جي ڏهين مهيني، [[12 شوال|شوال جي بارهين تاريخ]] تي مصر جي هميثرا ۾ ملهائي ويندي آهي. == شاخون == == اثر == == روحاني سلسلو == == پڻ ڏسو == * [[قادري سلسلو|قادريه سلسلو]] * [[نقشبندي|نقشبنديه سلسلو]] * [[زوايا]] == حوالا == == ٻاهريان ڳنڍڻا == [[زمرو:اسلام ۾ مذھب ۽ فرقا]] [[زمرو:اسلامي تحريڪون]] 8694rs8rsdvmg5zx3siknq1wesrldm2 388067 388066 2026-06-23T12:14:20Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 388067 wikitext text/x-wiki '''شاذلي سلسلو''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: الطريقة الشاذلية) هڪ طريقو يا صوفي سلسلو آهي. شاذليه سلسلو <small>13</small>هين صدي عيسويءَ ۾ ابو الحسن الشاذلي قائم ڪيو ۽ سڄي دنيا ۾ لکين ماڻهو ان جي پيروي ڪندا آهن. شاذلي سلسلي جا ڪيترائي پيروڪار (عربي: مريد، "ڳوليندڙ") شاذلي جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. اهو تاريخي طور تي [[المغرب]] ۽ [[مصر]] ۾ اسلامي ادب ۾ ڪيترن ئي تعاونن سان اهميت ۽ اثر رکي ٿو. انهن شخصيتن ۾ جن جي ادبي ۽ فڪري ڪمن جي ڪري مشهور آهن انهن ۾ "حڪيم" جو مصنف، "ابن عطاء الله الاسڪندري" ۽ ڪيترن ئي تفسيرن ۽ ڪمن جو مصنف "احمد زرق" ۽ "احمد بن عجبه" شامل آهن جن پڻ ڪيترائي تبصرا ۽ ڪم لکيا. [[محمد ﷺ]] سان شاعري ۾ محبت جو اظهار ڪندڙ، "<big>دلائل الخيرات</big>" جو ليکڪ محمد الجزولي ۽ مشهور نظم "[[برده شريف|قصيده برده شريف]]" يا "تخليق جي بهترين تعريف ۾ آسماني روشنيون" جو ليکڪ امام البصيري جا قابل ذڪر ڪردار رهيا آهن. قاهره ۾ الازهر يونيورسٽي جا ڪيترائي هيڊ ليڪچرر پڻ هن طريقي جا پيروڪار رهيا آهن. شاذليه جي مختلف شاخن مان امام فاسي جو فصيحة الشعراء آهي، جيڪو گهڻو ڪري [[ڀارت|هندستان]]، [[سري لنڪا]] ۽ [[پاڪستان]] ۾ ملي ٿو. محمد العربي الدرقوي جو درقويه گهڻو ڪري [[مراڪش]] ۾ ملي ٿو ۽ احمد العلوي جو علوي-درقويه جيڪو [[الجزائر]] ۾ شروع ٿيو هو هاڻي سڄي دنيا ۾، خاص طور تي [[شام]]، [[اردن]]، [[فرانس]] ۽ ڪيترن ئي [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ڳالهائيندڙ برادرين ۾ ملي ٿو. برطانوي اسڪالر، [[مارٽن لنگز]] احمد العلوي جي هڪ وسيع سوانح عمري لکي جنهن جو عنوان آهي "اي مسلم سينٽ آف دي ٽوئنٽيٿ سينچري" آهي. الشاذلي جي سالگرهه هر [[قمري ڪئلينڊر|قمري سال]] جي ڏهين مهيني، [[12 شوال|شوال جي بارهين تاريخ]] تي مصر جي هميثرا ۾ ملهائي ويندي آهي. == شاخون == == اثر == == روحاني سلسلو == == پڻ ڏسو == * [[قادري سلسلو|قادريه سلسلو]] * [[نقشبندي|نقشبنديه سلسلو]] * [[زوايا]] ==حوالا== {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == [[زمرو:اسلام ۾ مذھب ۽ فرقا]] [[زمرو:اسلامي تحريڪون]] 464qf25dkg3pjjcacx0j3sw84mi01w6 388068 388067 2026-06-23T12:15:19Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 388068 wikitext text/x-wiki '''شاذلي سلسلو''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: الطريقة الشاذلية) هڪ طريقو يا صوفي سلسلو آهي. شاذليه سلسلو <small>13</small>هين صدي عيسويءَ ۾ ابو الحسن الشاذلي قائم ڪيو ۽ سڄي دنيا ۾ لکين ماڻهو ان جي پيروي ڪندا آهن. شاذلي سلسلي جا ڪيترائي پيروڪار (عربي: مريد، "ڳوليندڙ") شاذلي جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. اهو تاريخي طور تي [[المغرب]] ۽ [[مصر]] ۾ اسلامي ادب ۾ ڪيترن ئي تعاونن سان اهميت ۽ اثر رکي ٿو. انهن شخصيتن ۾ جن جي ادبي ۽ فڪري ڪمن جي ڪري مشهور آهن انهن ۾ "حڪيم" جو مصنف، "ابن عطاء الله الاسڪندري" ۽ ڪيترن ئي تفسيرن ۽ ڪمن جو مصنف "احمد زرق" ۽ "احمد بن عجبه" شامل آهن جن پڻ ڪيترائي تبصرا ۽ ڪم لکيا. [[محمد ﷺ]] سان شاعري ۾ محبت جو اظهار ڪندڙ، "<big>دلائل الخيرات</big>" جو ليکڪ محمد الجزولي ۽ مشهور نظم "[[برده شريف|قصيده برده شريف]]" يا "تخليق جي بهترين تعريف ۾ آسماني روشنيون" جو ليکڪ امام البصيري جا قابل ذڪر ڪردار رهيا آهن. قاهره ۾ الازهر يونيورسٽي جا ڪيترائي هيڊ ليڪچرر پڻ هن طريقي جا پيروڪار رهيا آهن. شاذليه جي مختلف شاخن مان امام فاسي جو فصيحة الشعراء آهي، جيڪو گهڻو ڪري [[ڀارت|هندستان]]، [[سري لنڪا]] ۽ [[پاڪستان]] ۾ ملي ٿو. محمد العربي الدرقوي جو درقويه گهڻو ڪري [[مراڪش]] ۾ ملي ٿو ۽ احمد العلوي جو علوي-درقويه جيڪو [[الجزائر]] ۾ شروع ٿيو هو هاڻي سڄي دنيا ۾، خاص طور تي [[شام]]، [[اردن]]، [[فرانس]] ۽ ڪيترن ئي [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ڳالهائيندڙ برادرين ۾ ملي ٿو. برطانوي اسڪالر، [[مارٽن لنگز]] احمد العلوي جي هڪ وسيع سوانح عمري لکي جنهن جو عنوان آهي "اي مسلم سينٽ آف دي ٽوئنٽيٿ سينچري" آهي. الشاذلي جي سالگرهه هر [[قمري ڪئلينڊر|قمري سال]] جي ڏهين مهيني، [[12 شوال|شوال جي بارهين تاريخ]] تي مصر جي هميثرا ۾ ملهائي ويندي آهي. == شاخون == == اثر == == روحاني سلسلو == == پڻ ڏسو == * [[قادري سلسلو|قادريه سلسلو]] * [[نقشبندي|نقشبنديه سلسلو]] * [[زوايا]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== ==External links== {{commons category-inline}} * [http://www.untotheone.com ''Shadhili Tariqa''], Information on the tariqa of Sh. Nuh Keller. * [http://www.shazuli.com/ Fassiya branch] * [http://www.sufimaster.org Muhammad al-Jamal] * [http://www.tasawuf.info/en/ The Shadhili Darqawi 'Alawi] branch * [http://www.greenmountainschool.org/ The Shadhdhuli School for tranquility of being and illumination of hearts] Green Mountain branch, located in Charlottesville, Virginia * [http://bewley.virtualave.net/habib.html A biography of Muhammad ibn al Habib] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112155719/http://bewley.virtualave.net/habib.html |date=2012-01-12 }} of the Darqawi branch * [http://burhaniya.info/ Tariqa Burhaniya as Shadhiliya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110718125625/http://burhaniya.info/ |date=2011-07-18 }} * [https://web.archive.org/web/20060815083316/http://www.fonsvitae.com/shadhili.html The Founders of the Shadhili Order] * [https://web.archive.org/web/20080104062839/http://www.taybah.fr/ Nasheed group based in Avignon, France.] * [http://www.baalawi.com Ba`alawi.com] Ba'alawi.com | The Definitive Resource for Islam and the Alawiyyen Ancestry. * [http://www.uga.edu/islam/sufismorders.html#Shadhili Shahdili section of Dr. Godlas' Sufism website. Discusses various Shadhili branches.] * [https://sirajuddin.com.au/the-relevance-and-the-beauty-of-the-teaching-of-shaykh-ibn-ata-allah/ ''The Relevance and the Beauty of the Teaching of Shaykh Ibn ‘Ata’ Allah''] {{Sufi}} {{Zawiyas in Algeria}} {{Portal |Religion|Islam|Education|Psychology}} {{Authority control}} [[زمرو:اسلام ۾ مذھب ۽ فرقا]] [[زمرو:اسلامي تحريڪون]] dwxtokmmuz6dhj64z7xgjjrc4nq15cs 388069 388068 2026-06-23T12:15:33Z Ibne maryam 17680 388069 wikitext text/x-wiki '''شاذلي سلسلو''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: الطريقة الشاذلية) هڪ طريقو يا صوفي سلسلو آهي. شاذليه سلسلو <small>13</small>هين صدي عيسويءَ ۾ ابو الحسن الشاذلي قائم ڪيو ۽ سڄي دنيا ۾ لکين ماڻهو ان جي پيروي ڪندا آهن. شاذلي سلسلي جا ڪيترائي پيروڪار (عربي: مريد، "ڳوليندڙ") شاذلي جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. اهو تاريخي طور تي [[المغرب]] ۽ [[مصر]] ۾ اسلامي ادب ۾ ڪيترن ئي تعاونن سان اهميت ۽ اثر رکي ٿو. انهن شخصيتن ۾ جن جي ادبي ۽ فڪري ڪمن جي ڪري مشهور آهن انهن ۾ "حڪيم" جو مصنف، "ابن عطاء الله الاسڪندري" ۽ ڪيترن ئي تفسيرن ۽ ڪمن جو مصنف "احمد زرق" ۽ "احمد بن عجبه" شامل آهن جن پڻ ڪيترائي تبصرا ۽ ڪم لکيا. [[محمد ﷺ]] سان شاعري ۾ محبت جو اظهار ڪندڙ، "<big>دلائل الخيرات</big>" جو ليکڪ محمد الجزولي ۽ مشهور نظم "[[برده شريف|قصيده برده شريف]]" يا "تخليق جي بهترين تعريف ۾ آسماني روشنيون" جو ليکڪ امام البصيري جا قابل ذڪر ڪردار رهيا آهن. قاهره ۾ الازهر يونيورسٽي جا ڪيترائي هيڊ ليڪچرر پڻ هن طريقي جا پيروڪار رهيا آهن. شاذليه جي مختلف شاخن مان امام فاسي جو فصيحة الشعراء آهي، جيڪو گهڻو ڪري [[ڀارت|هندستان]]، [[سري لنڪا]] ۽ [[پاڪستان]] ۾ ملي ٿو. محمد العربي الدرقوي جو درقويه گهڻو ڪري [[مراڪش]] ۾ ملي ٿو ۽ احمد العلوي جو علوي-درقويه جيڪو [[الجزائر]] ۾ شروع ٿيو هو هاڻي سڄي دنيا ۾، خاص طور تي [[شام]]، [[اردن]]، [[فرانس]] ۽ ڪيترن ئي [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ڳالهائيندڙ برادرين ۾ ملي ٿو. برطانوي اسڪالر، [[مارٽن لنگز]] احمد العلوي جي هڪ وسيع سوانح عمري لکي جنهن جو عنوان آهي "اي مسلم سينٽ آف دي ٽوئنٽيٿ سينچري" آهي. الشاذلي جي سالگرهه هر [[قمري ڪئلينڊر|قمري سال]] جي ڏهين مهيني، [[12 شوال|شوال جي بارهين تاريخ]] تي مصر جي هميثرا ۾ ملهائي ويندي آهي. == شاخون == == اثر == == روحاني سلسلو == == پڻ ڏسو == * [[قادري سلسلو|قادريه سلسلو]] * [[نقشبندي|نقشبنديه سلسلو]] * [[زوايا]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category-inline}} * [http://www.untotheone.com ''Shadhili Tariqa''], Information on the tariqa of Sh. Nuh Keller. * [http://www.shazuli.com/ Fassiya branch] * [http://www.sufimaster.org Muhammad al-Jamal] * [http://www.tasawuf.info/en/ The Shadhili Darqawi 'Alawi] branch * [http://www.greenmountainschool.org/ The Shadhdhuli School for tranquility of being and illumination of hearts] Green Mountain branch, located in Charlottesville, Virginia * [http://bewley.virtualave.net/habib.html A biography of Muhammad ibn al Habib] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112155719/http://bewley.virtualave.net/habib.html |date=2012-01-12 }} of the Darqawi branch * [http://burhaniya.info/ Tariqa Burhaniya as Shadhiliya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110718125625/http://burhaniya.info/ |date=2011-07-18 }} * [https://web.archive.org/web/20060815083316/http://www.fonsvitae.com/shadhili.html The Founders of the Shadhili Order] * [https://web.archive.org/web/20080104062839/http://www.taybah.fr/ Nasheed group based in Avignon, France.] * [http://www.baalawi.com Ba`alawi.com] Ba'alawi.com | The Definitive Resource for Islam and the Alawiyyen Ancestry. * [http://www.uga.edu/islam/sufismorders.html#Shadhili Shahdili section of Dr. Godlas' Sufism website. Discusses various Shadhili branches.] * [https://sirajuddin.com.au/the-relevance-and-the-beauty-of-the-teaching-of-shaykh-ibn-ata-allah/ ''The Relevance and the Beauty of the Teaching of Shaykh Ibn ‘Ata’ Allah''] {{Sufi}} {{Zawiyas in Algeria}} {{Portal |Religion|Islam|Education|Psychology}} {{Authority control}} [[زمرو:اسلام ۾ مذھب ۽ فرقا]] [[زمرو:اسلامي تحريڪون]] 4sgrvrtm9oc1f9wqp8p4y8zr5x87hvs 388070 388069 2026-06-23T12:15:55Z Ibne maryam 17680 added [[Category:تصوف]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 388070 wikitext text/x-wiki '''شاذلي سلسلو''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: الطريقة الشاذلية) هڪ طريقو يا صوفي سلسلو آهي. شاذليه سلسلو <small>13</small>هين صدي عيسويءَ ۾ ابو الحسن الشاذلي قائم ڪيو ۽ سڄي دنيا ۾ لکين ماڻهو ان جي پيروي ڪندا آهن. شاذلي سلسلي جا ڪيترائي پيروڪار (عربي: مريد، "ڳوليندڙ") شاذلي جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. اهو تاريخي طور تي [[المغرب]] ۽ [[مصر]] ۾ اسلامي ادب ۾ ڪيترن ئي تعاونن سان اهميت ۽ اثر رکي ٿو. انهن شخصيتن ۾ جن جي ادبي ۽ فڪري ڪمن جي ڪري مشهور آهن انهن ۾ "حڪيم" جو مصنف، "ابن عطاء الله الاسڪندري" ۽ ڪيترن ئي تفسيرن ۽ ڪمن جو مصنف "احمد زرق" ۽ "احمد بن عجبه" شامل آهن جن پڻ ڪيترائي تبصرا ۽ ڪم لکيا. [[محمد ﷺ]] سان شاعري ۾ محبت جو اظهار ڪندڙ، "<big>دلائل الخيرات</big>" جو ليکڪ محمد الجزولي ۽ مشهور نظم "[[برده شريف|قصيده برده شريف]]" يا "تخليق جي بهترين تعريف ۾ آسماني روشنيون" جو ليکڪ امام البصيري جا قابل ذڪر ڪردار رهيا آهن. قاهره ۾ الازهر يونيورسٽي جا ڪيترائي هيڊ ليڪچرر پڻ هن طريقي جا پيروڪار رهيا آهن. شاذليه جي مختلف شاخن مان امام فاسي جو فصيحة الشعراء آهي، جيڪو گهڻو ڪري [[ڀارت|هندستان]]، [[سري لنڪا]] ۽ [[پاڪستان]] ۾ ملي ٿو. محمد العربي الدرقوي جو درقويه گهڻو ڪري [[مراڪش]] ۾ ملي ٿو ۽ احمد العلوي جو علوي-درقويه جيڪو [[الجزائر]] ۾ شروع ٿيو هو هاڻي سڄي دنيا ۾، خاص طور تي [[شام]]، [[اردن]]، [[فرانس]] ۽ ڪيترن ئي [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ڳالهائيندڙ برادرين ۾ ملي ٿو. برطانوي اسڪالر، [[مارٽن لنگز]] احمد العلوي جي هڪ وسيع سوانح عمري لکي جنهن جو عنوان آهي "اي مسلم سينٽ آف دي ٽوئنٽيٿ سينچري" آهي. الشاذلي جي سالگرهه هر [[قمري ڪئلينڊر|قمري سال]] جي ڏهين مهيني، [[12 شوال|شوال جي بارهين تاريخ]] تي مصر جي هميثرا ۾ ملهائي ويندي آهي. == شاخون == == اثر == == روحاني سلسلو == == پڻ ڏسو == * [[قادري سلسلو|قادريه سلسلو]] * [[نقشبندي|نقشبنديه سلسلو]] * [[زوايا]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category-inline}} * [http://www.untotheone.com ''Shadhili Tariqa''], Information on the tariqa of Sh. Nuh Keller. * [http://www.shazuli.com/ Fassiya branch] * [http://www.sufimaster.org Muhammad al-Jamal] * [http://www.tasawuf.info/en/ The Shadhili Darqawi 'Alawi] branch * [http://www.greenmountainschool.org/ The Shadhdhuli School for tranquility of being and illumination of hearts] Green Mountain branch, located in Charlottesville, Virginia * [http://bewley.virtualave.net/habib.html A biography of Muhammad ibn al Habib] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112155719/http://bewley.virtualave.net/habib.html |date=2012-01-12 }} of the Darqawi branch * [http://burhaniya.info/ Tariqa Burhaniya as Shadhiliya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110718125625/http://burhaniya.info/ |date=2011-07-18 }} * [https://web.archive.org/web/20060815083316/http://www.fonsvitae.com/shadhili.html The Founders of the Shadhili Order] * [https://web.archive.org/web/20080104062839/http://www.taybah.fr/ Nasheed group based in Avignon, France.] * [http://www.baalawi.com Ba`alawi.com] Ba'alawi.com | The Definitive Resource for Islam and the Alawiyyen Ancestry. * [http://www.uga.edu/islam/sufismorders.html#Shadhili Shahdili section of Dr. Godlas' Sufism website. Discusses various Shadhili branches.] * [https://sirajuddin.com.au/the-relevance-and-the-beauty-of-the-teaching-of-shaykh-ibn-ata-allah/ ''The Relevance and the Beauty of the Teaching of Shaykh Ibn ‘Ata’ Allah''] {{Sufi}} {{Zawiyas in Algeria}} {{Portal |Religion|Islam|Education|Psychology}} {{Authority control}} [[زمرو:اسلام ۾ مذھب ۽ فرقا]] [[زمرو:اسلامي تحريڪون]] [[زمرو:تصوف]] 82cdsj2xa5b20u8wwuni7t7bgfc0235 388071 388070 2026-06-23T12:25:10Z Ibne maryam 17680 388071 wikitext text/x-wiki '''شاذلي سلسلو''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: الطريقة الشاذلية) هڪ طريقو يا صوفي سلسلو آهي. شاذليه سلسلو <small>13</small>هين صدي عيسويءَ ۾ ابو الحسن الشاذلي قائم ڪيو ۽ سڄي دنيا ۾ لکين ماڻهو ان جي پيروي ڪندا آهن. شاذلي سلسلي جا ڪيترائي پيروڪار (عربي: مريد، "ڳوليندڙ") شاذلي جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. اهو تاريخي طور تي [[المغرب]] ۽ [[مصر]] ۾ اسلامي ادب ۾ ڪيترن ئي تعاونن سان اهميت ۽ اثر رکي ٿو. انهن شخصيتن ۾ جن جي ادبي ۽ فڪري ڪمن جي ڪري مشهور آهن انهن ۾ "حڪيم" جو مصنف، "ابن عطاء الله الاسڪندري" ۽ ڪيترن ئي تفسيرن ۽ ڪمن جو مصنف "احمد زرق" ۽ "احمد بن عجبه" شامل آهن جن پڻ ڪيترائي تبصرا ۽ ڪم لکيا. [[محمد ﷺ]] سان شاعري ۾ محبت جو اظهار ڪندڙ، "<big>دلائل الخيرات</big>" جو ليکڪ محمد الجزولي ۽ مشهور نظم "[[برده شريف|قصيده برده شريف]]" يا "تخليق جي بهترين تعريف ۾ آسماني روشنيون" جو ليکڪ امام البصيري جا قابل ذڪر ڪردار رهيا آهن. قاهره ۾ الازهر يونيورسٽي جا ڪيترائي هيڊ ليڪچرر پڻ هن طريقي جا پيروڪار رهيا آهن. شاذليه جي مختلف شاخن مان امام فاسي جو فصيحة الشعراء آهي، جيڪو گهڻو ڪري [[ڀارت|هندستان]]، [[سري لنڪا]] ۽ [[پاڪستان]] ۾ ملي ٿو. محمد العربي الدرقوي جو درقويه گهڻو ڪري [[مراڪش]] ۾ ملي ٿو ۽ احمد العلوي جو علوي-درقويه جيڪو [[الجزائر]] ۾ شروع ٿيو هو هاڻي سڄي دنيا ۾، خاص طور تي [[شام]]، [[اردن]]، [[فرانس]] ۽ ڪيترن ئي [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ڳالهائيندڙ برادرين ۾ ملي ٿو. برطانوي اسڪالر، [[مارٽن لنگز]] احمد العلوي جي هڪ وسيع سوانح عمري لکي جنهن جو عنوان آهي "اي مسلم سينٽ آف دي ٽوئنٽيٿ سينچري" آهي. الشاذلي جي سالگرهه هر [[قمري ڪئلينڊر|قمري سال]] جي ڏهين مهيني، [[12 شوال|شوال جي بارهين تاريخ]] تي مصر جي هميثرا ۾ ملهائي ويندي آهي. == شاخون == == اثر == == روحاني سلسلو == == پڻ ڏسو == * [[قادري سلسلو|قادريه سلسلو]] * [[نقشبندي|نقشبنديه سلسلو]] * [[زوايا]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category-inline}} * [http://www.untotheone.com ''Shadhili Tariqa''], Information on the tariqa of Sh. Nuh Keller. * [http://www.shazuli.com/ Fassiya branch] * [http://www.sufimaster.org Muhammad al-Jamal] * [http://www.tasawuf.info/en/ The Shadhili Darqawi 'Alawi] branch * [http://www.greenmountainschool.org/ The Shadhdhuli School for tranquility of being and illumination of hearts] Green Mountain branch, located in Charlottesville, Virginia * [http://bewley.virtualave.net/habib.html A biography of Muhammad ibn al Habib] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112155719/http://bewley.virtualave.net/habib.html |date=2012-01-12 }} of the Darqawi branch * [http://burhaniya.info/ Tariqa Burhaniya as Shadhiliya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110718125625/http://burhaniya.info/ |date=2011-07-18 }} * [https://web.archive.org/web/20060815083316/http://www.fonsvitae.com/shadhili.html The Founders of the Shadhili Order] * [https://web.archive.org/web/20080104062839/http://www.taybah.fr/ Nasheed group based in Avignon, France.] * [http://www.baalawi.com Ba`alawi.com] Ba'alawi.com | The Definitive Resource for Islam and the Alawiyyen Ancestry. * [http://www.uga.edu/islam/sufismorders.html#Shadhili Shahdili section of Dr. Godlas' Sufism website. Discusses various Shadhili branches.] * [https://sirajuddin.com.au/the-relevance-and-the-beauty-of-the-teaching-of-shaykh-ibn-ata-allah/ ''The Relevance and the Beauty of the Teaching of Shaykh Ibn ‘Ata’ Allah''] {{Sufi}} {{Zawiyas in Algeria}} {{Portal |Religion|Islam|Education|Psychology}} {{Authority control}} [[زمرو:شاذلي سلسلو]] [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:آفريڪا ۾ تصوف]] [[زمرو:المغرب ۾ اسلام]] [[زمرو:المغرب ۾ تصوف]] [[زمرو:سني روحاني سلسلا]] [[زمرو:روحاني سلسلا]] [[زمري:مراڪش جا روحاني سلسلا]] [[زمرو:آفريڪا ۾ ۾ روحاني سلسلا]] [[زمرو:المغرب ۾ روحاني سلسلا]] [[زمرو:اسلام ۾ مذھب ۽ فرقا]] [[زمرو:اسلامي تحريڪون]] [[زمرو:تصوف]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:تصوف]] [[زمرو:اسلامي فلسفو]] [[زمرو:المغرب]] dugs93o2f5pat7dxz2upoargnhwur56 388081 388071 2026-06-23T12:40:37Z Ibne maryam 17680 388081 wikitext text/x-wiki '''شاذلي سلسلو''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: الطريقة الشاذلية) هڪ طريقو يا صوفي سلسلو آهي. شاذليه سلسلو <small>13</small>هين صدي عيسويءَ ۾ ابو الحسن الشاذلي قائم ڪيو ۽ سڄي دنيا ۾ لکين ماڻهو ان جي پيروي ڪندا آهن. شاذلي سلسلي جا ڪيترائي پيروڪار (عربي: مريد، "ڳوليندڙ") شاذلي جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. اهو تاريخي طور تي [[المغرب]] ۽ [[مصر]] ۾ اسلامي ادب ۾ ڪيترن ئي تعاونن سان اهميت ۽ اثر رکي ٿو. انهن شخصيتن ۾ جن جي ادبي ۽ فڪري ڪمن جي ڪري مشهور آهن انهن ۾ "حڪيم" جو مصنف، "ابن عطاء الله الاسڪندري" ۽ ڪيترن ئي تفسيرن ۽ ڪمن جو مصنف "احمد زرق" ۽ "احمد بن عجبه" شامل آهن جن پڻ ڪيترائي تبصرا ۽ ڪم لکيا. [[محمد ﷺ]] سان شاعري ۾ محبت جو اظهار ڪندڙ، "<big>دلائل الخيرات</big>" جو ليکڪ محمد الجزولي ۽ مشهور نظم "[[برده شريف|قصيده برده شريف]]" يا "تخليق جي بهترين تعريف ۾ آسماني روشنيون" جو ليکڪ امام البصيري جا قابل ذڪر ڪردار رهيا آهن. قاهره ۾ الازهر يونيورسٽي جا ڪيترائي هيڊ ليڪچرر پڻ هن طريقي جا پيروڪار رهيا آهن. شاذليه جي مختلف شاخن مان امام فاسي جو فصيحة الشعراء آهي، جيڪو گهڻو ڪري [[ڀارت|هندستان]]، [[سري لنڪا]] ۽ [[پاڪستان]] ۾ ملي ٿو. محمد العربي الدرقوي جو درقويه گهڻو ڪري [[مراڪش]] ۾ ملي ٿو ۽ احمد العلوي جو علوي-درقويه جيڪو [[الجزائر]] ۾ شروع ٿيو هو هاڻي سڄي دنيا ۾، خاص طور تي [[شام]]، [[اردن]]، [[فرانس]] ۽ ڪيترن ئي [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ڳالهائيندڙ برادرين ۾ ملي ٿو. برطانوي اسڪالر، [[مارٽن لنگز]] احمد العلوي جي هڪ وسيع سوانح عمري لکي جنهن جو عنوان آهي "اي مسلم سينٽ آف دي ٽوئنٽيٿ سينچري" آهي. الشاذلي جي سالگرهه هر [[قمري ڪئلينڊر|قمري سال]] جي ڏهين مهيني، [[12 شوال|شوال جي بارهين تاريخ]] تي مصر جي هميثرا ۾ ملهائي ويندي آهي. == شاخون == == اثر == == روحاني سلسلو == == پڻ ڏسو == * [[قادري سلسلو|قادريه سلسلو]] * [[نقشبندي|نقشبنديه سلسلو]] * [[زوايا]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category-inline}} * [http://www.untotheone.com ''Shadhili Tariqa''], Information on the tariqa of Sh. Nuh Keller. * [http://www.shazuli.com/ Fassiya branch] * [http://www.sufimaster.org Muhammad al-Jamal] * [http://www.tasawuf.info/en/ The Shadhili Darqawi 'Alawi] branch * [http://www.greenmountainschool.org/ The Shadhdhuli School for tranquility of being and illumination of hearts] Green Mountain branch, located in Charlottesville, Virginia * [http://bewley.virtualave.net/habib.html A biography of Muhammad ibn al Habib] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112155719/http://bewley.virtualave.net/habib.html |date=2012-01-12 }} of the Darqawi branch * [http://burhaniya.info/ Tariqa Burhaniya as Shadhiliya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110718125625/http://burhaniya.info/ |date=2011-07-18 }} * [https://web.archive.org/web/20060815083316/http://www.fonsvitae.com/shadhili.html The Founders of the Shadhili Order] * [https://web.archive.org/web/20080104062839/http://www.taybah.fr/ Nasheed group based in Avignon, France.] * [http://www.baalawi.com Ba`alawi.com] Ba'alawi.com | The Definitive Resource for Islam and the Alawiyyen Ancestry. * [http://www.uga.edu/islam/sufismorders.html#Shadhili Shahdili section of Dr. Godlas' Sufism website. Discusses various Shadhili branches.] * [https://sirajuddin.com.au/the-relevance-and-the-beauty-of-the-teaching-of-shaykh-ibn-ata-allah/ ''The Relevance and the Beauty of the Teaching of Shaykh Ibn ‘Ata’ Allah''] {{Sufi}} {{Zawiyas in Algeria}} {{Portal |Religion|Islam|Education|Psychology}} {{Authority control}} [[زمرو:شاذلي سلسلو]] [[زمرو:روحاني سلسلا]] [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:آفريڪا ۾ تصوف]] [[زمرو:المغرب ۾ اسلام]] [[زمرو:سني روحاني سلسلا]] [[زمرو:المشرق ۾ روحاني سلسلا]] [[زمرو:المغرب ۾ روحاني سلسلا]] k8jiq1210m5pb7k7iktzbr5wbtneroj 388085 388081 2026-06-23T12:47:05Z Ibne maryam 17680 388085 wikitext text/x-wiki '''شاذلي سلسلو''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: الطريقة الشاذلية) هڪ طريقو يا صوفي سلسلو آهي. شاذليه سلسلو <small>13</small>هين صدي عيسويءَ ۾ ابو الحسن الشاذلي قائم ڪيو ۽ سڄي دنيا ۾ لکين ماڻهو ان جي پيروي ڪندا آهن. شاذلي سلسلي جا ڪيترائي پيروڪار (عربي: مريد، "ڳوليندڙ") شاذلي جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. اهو تاريخي طور تي [[المغرب]] ۽ [[مصر]] ۾ اسلامي ادب ۾ ڪيترن ئي تعاونن سان اهميت ۽ اثر رکي ٿو. انهن شخصيتن ۾ جن جي ادبي ۽ فڪري ڪمن جي ڪري مشهور آهن انهن ۾ "حڪيم" جو مصنف، "ابن عطاء الله الاسڪندري" ۽ ڪيترن ئي تفسيرن ۽ ڪمن جو مصنف "احمد زرق" ۽ "احمد بن عجبه" شامل آهن جن پڻ ڪيترائي تبصرا ۽ ڪم لکيا. [[محمد ﷺ]] سان شاعري ۾ محبت جو اظهار ڪندڙ، "<big>دلائل الخيرات</big>" جو ليکڪ محمد الجزولي ۽ مشهور نظم "[[برده شريف|قصيده برده شريف]]" يا "تخليق جي بهترين تعريف ۾ آسماني روشنيون" جو ليکڪ امام البصيري جا قابل ذڪر ڪردار رهيا آهن. قاهره ۾ الازهر يونيورسٽي جا ڪيترائي هيڊ ليڪچرر پڻ هن طريقي جا پيروڪار رهيا آهن. شاذليه جي مختلف شاخن مان امام فاسي جو فصيحة الشعراء آهي، جيڪو گهڻو ڪري [[ڀارت|هندستان]]، [[سري لنڪا]] ۽ [[پاڪستان]] ۾ ملي ٿو. محمد العربي الدرقوي جو درقويه گهڻو ڪري [[مراڪش]] ۾ ملي ٿو ۽ احمد العلوي جو علوي-درقويه جيڪو [[الجزائر]] ۾ شروع ٿيو هو هاڻي سڄي دنيا ۾، خاص طور تي [[شام]]، [[اردن]]، [[فرانس]] ۽ ڪيترن ئي [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ڳالهائيندڙ برادرين ۾ ملي ٿو. برطانوي اسڪالر، [[مارٽن لنگز]] احمد العلوي جي هڪ وسيع سوانح عمري لکي جنهن جو عنوان آهي "اي مسلم سينٽ آف دي ٽوئنٽيٿ سينچري" آهي. الشاذلي جي سالگرهه هر [[قمري ڪئلينڊر|قمري سال]] جي ڏهين مهيني، [[12 شوال|شوال جي بارهين تاريخ]] تي مصر جي هميثرا ۾ ملهائي ويندي آهي. == شاخون == == اثر == == روحاني سلسلو == == پڻ ڏسو == * [[قادري سلسلو|قادريه سلسلو]] * [[نقشبندي|نقشبنديه سلسلو]] * [[زوايا]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category-inline}} * [http://www.untotheone.com ''Shadhili Tariqa''], Information on the tariqa of Sh. Nuh Keller. * [http://www.shazuli.com/ Fassiya branch] * [http://www.sufimaster.org Muhammad al-Jamal] * [http://www.tasawuf.info/en/ The Shadhili Darqawi 'Alawi] branch * [http://www.greenmountainschool.org/ The Shadhdhuli School for tranquility of being and illumination of hearts] Green Mountain branch, located in Charlottesville, Virginia * [http://bewley.virtualave.net/habib.html A biography of Muhammad ibn al Habib] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112155719/http://bewley.virtualave.net/habib.html |date=2012-01-12 }} of the Darqawi branch * [http://burhaniya.info/ Tariqa Burhaniya as Shadhiliya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110718125625/http://burhaniya.info/ |date=2011-07-18 }} * [https://web.archive.org/web/20060815083316/http://www.fonsvitae.com/shadhili.html The Founders of the Shadhili Order] * [https://web.archive.org/web/20080104062839/http://www.taybah.fr/ Nasheed group based in Avignon, France.] * [http://www.baalawi.com Ba`alawi.com] Ba'alawi.com | The Definitive Resource for Islam and the Alawiyyen Ancestry. * [http://www.uga.edu/islam/sufismorders.html#Shadhili Shahdili section of Dr. Godlas' Sufism website. Discusses various Shadhili branches.] * [https://sirajuddin.com.au/the-relevance-and-the-beauty-of-the-teaching-of-shaykh-ibn-ata-allah/ ''The Relevance and the Beauty of the Teaching of Shaykh Ibn ‘Ata’ Allah''] {{Portal|اسلام|مذهب|تعليم|نفسيات}} {{Authority control}} [[زمرو:شاذلي سلسلو]] [[زمرو:روحاني سلسلا]] [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:آفريڪا ۾ تصوف]] [[زمرو:المغرب ۾ اسلام]] [[زمرو:سني روحاني سلسلا]] [[زمرو:المشرق ۾ روحاني سلسلا]] [[زمرو:المغرب ۾ روحاني سلسلا]] i5fs7jqymenald7b1akwlwhclrxieap 388115 388085 2026-06-23T13:40:35Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[شاذليه سلسلو]] کي [[شاذلي سلسلو]] ڏانھن چوريو 388085 wikitext text/x-wiki '''شاذلي سلسلو''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: الطريقة الشاذلية) هڪ طريقو يا صوفي سلسلو آهي. شاذليه سلسلو <small>13</small>هين صدي عيسويءَ ۾ ابو الحسن الشاذلي قائم ڪيو ۽ سڄي دنيا ۾ لکين ماڻهو ان جي پيروي ڪندا آهن. شاذلي سلسلي جا ڪيترائي پيروڪار (عربي: مريد، "ڳوليندڙ") شاذلي جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. اهو تاريخي طور تي [[المغرب]] ۽ [[مصر]] ۾ اسلامي ادب ۾ ڪيترن ئي تعاونن سان اهميت ۽ اثر رکي ٿو. انهن شخصيتن ۾ جن جي ادبي ۽ فڪري ڪمن جي ڪري مشهور آهن انهن ۾ "حڪيم" جو مصنف، "ابن عطاء الله الاسڪندري" ۽ ڪيترن ئي تفسيرن ۽ ڪمن جو مصنف "احمد زرق" ۽ "احمد بن عجبه" شامل آهن جن پڻ ڪيترائي تبصرا ۽ ڪم لکيا. [[محمد ﷺ]] سان شاعري ۾ محبت جو اظهار ڪندڙ، "<big>دلائل الخيرات</big>" جو ليکڪ محمد الجزولي ۽ مشهور نظم "[[برده شريف|قصيده برده شريف]]" يا "تخليق جي بهترين تعريف ۾ آسماني روشنيون" جو ليکڪ امام البصيري جا قابل ذڪر ڪردار رهيا آهن. قاهره ۾ الازهر يونيورسٽي جا ڪيترائي هيڊ ليڪچرر پڻ هن طريقي جا پيروڪار رهيا آهن. شاذليه جي مختلف شاخن مان امام فاسي جو فصيحة الشعراء آهي، جيڪو گهڻو ڪري [[ڀارت|هندستان]]، [[سري لنڪا]] ۽ [[پاڪستان]] ۾ ملي ٿو. محمد العربي الدرقوي جو درقويه گهڻو ڪري [[مراڪش]] ۾ ملي ٿو ۽ احمد العلوي جو علوي-درقويه جيڪو [[الجزائر]] ۾ شروع ٿيو هو هاڻي سڄي دنيا ۾، خاص طور تي [[شام]]، [[اردن]]، [[فرانس]] ۽ ڪيترن ئي [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ڳالهائيندڙ برادرين ۾ ملي ٿو. برطانوي اسڪالر، [[مارٽن لنگز]] احمد العلوي جي هڪ وسيع سوانح عمري لکي جنهن جو عنوان آهي "اي مسلم سينٽ آف دي ٽوئنٽيٿ سينچري" آهي. الشاذلي جي سالگرهه هر [[قمري ڪئلينڊر|قمري سال]] جي ڏهين مهيني، [[12 شوال|شوال جي بارهين تاريخ]] تي مصر جي هميثرا ۾ ملهائي ويندي آهي. == شاخون == == اثر == == روحاني سلسلو == == پڻ ڏسو == * [[قادري سلسلو|قادريه سلسلو]] * [[نقشبندي|نقشبنديه سلسلو]] * [[زوايا]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category-inline}} * [http://www.untotheone.com ''Shadhili Tariqa''], Information on the tariqa of Sh. Nuh Keller. * [http://www.shazuli.com/ Fassiya branch] * [http://www.sufimaster.org Muhammad al-Jamal] * [http://www.tasawuf.info/en/ The Shadhili Darqawi 'Alawi] branch * [http://www.greenmountainschool.org/ The Shadhdhuli School for tranquility of being and illumination of hearts] Green Mountain branch, located in Charlottesville, Virginia * [http://bewley.virtualave.net/habib.html A biography of Muhammad ibn al Habib] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112155719/http://bewley.virtualave.net/habib.html |date=2012-01-12 }} of the Darqawi branch * [http://burhaniya.info/ Tariqa Burhaniya as Shadhiliya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110718125625/http://burhaniya.info/ |date=2011-07-18 }} * [https://web.archive.org/web/20060815083316/http://www.fonsvitae.com/shadhili.html The Founders of the Shadhili Order] * [https://web.archive.org/web/20080104062839/http://www.taybah.fr/ Nasheed group based in Avignon, France.] * [http://www.baalawi.com Ba`alawi.com] Ba'alawi.com | The Definitive Resource for Islam and the Alawiyyen Ancestry. * [http://www.uga.edu/islam/sufismorders.html#Shadhili Shahdili section of Dr. Godlas' Sufism website. Discusses various Shadhili branches.] * [https://sirajuddin.com.au/the-relevance-and-the-beauty-of-the-teaching-of-shaykh-ibn-ata-allah/ ''The Relevance and the Beauty of the Teaching of Shaykh Ibn ‘Ata’ Allah''] {{Portal|اسلام|مذهب|تعليم|نفسيات}} {{Authority control}} [[زمرو:شاذلي سلسلو]] [[زمرو:روحاني سلسلا]] [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:آفريڪا ۾ تصوف]] [[زمرو:المغرب ۾ اسلام]] [[زمرو:سني روحاني سلسلا]] [[زمرو:المشرق ۾ روحاني سلسلا]] [[زمرو:المغرب ۾ روحاني سلسلا]] i5fs7jqymenald7b1akwlwhclrxieap 14 99438 388072 2026-06-23T12:27:16Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:سني روحاني سلسلا]] [[زمرو:المغرب ۾ روحاني سلسلا]] 388072 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:سني روحاني سلسلا]] [[زمرو:المغرب ۾ روحاني سلسلا]] n1f5n9w0ox0xy6u31srpjatqbmn4z6f 388121 388072 2026-06-23T13:45:52Z Ibne maryam 17680 /* */ 388121 wikitext text/x-wiki [[زمرو:آفريڪا ۾ اسلام]] [[زمرو:سني روحاني سلسلا]] [[زمرو:المغرب ۾ روحاني سلسلا]] 4taa77odsbhall4twtknctlwli97r99 14 99439 388073 2026-06-23T12:28:01Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:تصوف]] [[زمرو:اسلامي فلسفو]] 388073 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:تصوف]] [[زمرو:اسلامي فلسفو]] snj7fixty0pewaw2qw3m48f0c4aqvrc 14 99440 388074 2026-06-23T12:29:26Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سني اسلام]] [[زمرو:روحاني سلسلا]] 388074 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سني اسلام]] [[زمرو:روحاني سلسلا]] dfadaxpciy1xtw3pe079zvp796tuh93 14 99441 388075 2026-06-23T12:30:44Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:تصوف]] [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:اسلامي تحريڪون]] 388075 wikitext text/x-wiki [[زمرو:تصوف]] [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:اسلامي تحريڪون]] pdziy0lcp0ntjhs2c3wn742x0pv0xb0 14 99442 388076 2026-06-23T12:32:00Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:المغرب ۾ تصوف]] [[زمرو:آفريڪا ۾ روحاني سلسلا]] 388076 wikitext text/x-wiki [[زمرو:المغرب ۾ تصوف]] [[زمرو:آفريڪا ۾ روحاني سلسلا]] o84laflpo21fckj318ocde1mq95okrz 14 99443 388077 2026-06-23T12:33:22Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:المغرب ۾ اسلام]] [[زمرو:آفريڪا ۾ تصوف]] 388077 wikitext text/x-wiki [[زمرو:المغرب ۾ اسلام]] [[زمرو:آفريڪا ۾ تصوف]] 23b8s5kkp6fa8if4hqk852tc5iv93n5 14 99444 388078 2026-06-23T12:34:21Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:المغرب]] [[زمرو:آفريڪا ۾ اسلام]] 388078 wikitext text/x-wiki [[زمرو:المغرب]] [[زمرو:آفريڪا ۾ اسلام]] n8egf97jkvpfmj84d0ll65q5ea66ek1 14 99445 388079 2026-06-23T12:35:37Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:آفريڪا ۾ اسلام]] 388079 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:آفريڪا ۾ اسلام]] n329r1slovvqqh90tmm8ibzeni6ud39 14 99446 388080 2026-06-23T12:36:58Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:روحاني سلسلا]] [[زمرو:آفريڪا ۾ تصوف]] 388080 wikitext text/x-wiki [[زمرو:روحاني سلسلا]] [[زمرو:آفريڪا ۾ تصوف]] g3la61opu6cigmv4e1i3c7vdwhnj32v 14 99447 388082 2026-06-23T12:42:32Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:المشرق]] [[زمرو:ايشيا ۾ روحاني سلسلا]] 388082 wikitext text/x-wiki [[زمرو:المشرق]] [[زمرو:ايشيا ۾ روحاني سلسلا]] 4vjvwb8sflvsbgauuos75psrbe8o9pt 14 99448 388083 2026-06-23T12:43:33Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:روحاني سلسلا]] [[زمرو:ايشيا ۾ تصوف]] 388083 wikitext text/x-wiki [[زمرو:روحاني سلسلا]] [[زمرو:ايشيا ۾ تصوف]] e0kjdem1rcm1pmul03idog59x2wngjk 14 99449 388084 2026-06-23T12:44:37Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] 388084 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] kiw4lehau5htov74dh68xpizrzrjuwn 14 99450 388088 2026-06-23T12:55:53Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڏکڻ ايشيا ۾ تصوف]] [[زمرو:سني روحاني سلسلا]] 388088 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڏکڻ ايشيا ۾ تصوف]] [[زمرو:سني روحاني سلسلا]] 2iyr9vlmqiwex0mtqr2stgzxs98jzd2 14 99451 388089 2026-06-23T12:57:00Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ايشيا ۾ تصوف]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا ۾ اسلام]] 388089 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ايشيا ۾ تصوف]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا ۾ اسلام]] 2yis5aushic8pbgaafal2bku2u8xupv 14 99452 388090 2026-06-23T12:58:06Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڏکڻ ايشيا]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] 388090 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڏکڻ ايشيا]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] mu3xb5cg0oplufkpr7n5crxcp5rf97h 14 99453 388092 2026-06-23T13:01:13Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڀارت ۾ اسلام]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا ۾ تصوف]] 388092 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڀارت ۾ اسلام]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا ۾ تصوف]] czqo5uen4i8t4plzjhxh0fg1ioedea7 14 99454 388093 2026-06-23T13:01:46Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:افغانستان ۾ اسلام]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا ۾ تصوف]] 388093 wikitext text/x-wiki [[زمرو:افغانستان ۾ اسلام]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا ۾ تصوف]] qwc7u5nnymt7fnpogwgd5au2w4ldzv0 14 99455 388099 2026-06-23T13:15:29Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:روحاني سلسلا]] [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:ايشيا ۾ تصوف]] [[زمرو:آفريڪا ۾ تصوف]] [[زمرو:المشرق ۾ اسلام]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:آفريڪا ۾ اسلام]] [[زمرو:سني روحاني سلسلا]] [[زمرو:المشرق ۾ روحاني سلسلا]] [[زمرو:المغرب ۾ روحاني سلسلا]] 388099 wikitext text/x-wiki [[زمرو:روحاني سلسلا]] [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:ايشيا ۾ تصوف]] [[زمرو:آفريڪا ۾ تصوف]] [[زمرو:المشرق ۾ اسلام]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:آفريڪا ۾ اسلام]] [[زمرو:سني روحاني سلسلا]] [[زمرو:المشرق ۾ روحاني سلسلا]] [[زمرو:المغرب ۾ روحاني سلسلا]] cq4p7c3jat87y83aohx8m8ns4h5ht0r 388118 388099 2026-06-23T13:42:49Z Ibne maryam 17680 /* */ 388118 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:آفريڪا ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:ايشيا ۾ تصوف]] [[زمرو:آفريڪا ۾ تصوف]] [[زمرو:سني روحاني سلسلا]] mf3q4crkm693sd2ol9lp4jz68hjg2b6 14 99456 388100 2026-06-23T13:16:15Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:المشرق]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] 388100 wikitext text/x-wiki [[زمرو:المشرق]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] brwi7xql606qddrory2yyr2nzqmjr4p 14 99457 388102 2026-06-23T13:20:18Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:روحاني سلسلا]] [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:ايشيا ۾ تصوف]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:سني روحاني سلسلا]] [[زمرو:ايشيا ۾ روحاني سلسلا]] 388102 wikitext text/x-wiki [[زمرو:روحاني سلسلا]] [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:ايشيا ۾ تصوف]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:سني روحاني سلسلا]] [[زمرو:ايشيا ۾ روحاني سلسلا]] t8v9osbnqqrwfk4twtzjb2jq9wqwe8j 388119 388102 2026-06-23T13:43:39Z Ibne maryam 17680 /* */ 388119 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:ايشيا ۾ تصوف]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:سني روحاني سلسلا]] [[زمرو:ايشيا ۾ روحاني سلسلا]] 6ko1fui0tlkkalufbm0m92s76tj1arz 0 99458 388104 2026-06-23T13:20:49Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[نقشبندي]] کي [[نقشبنديه]] ڏانھن چوريو 388104 wikitext text/x-wiki #چوريو [[نقشبنديه]] klq9qx1gv1jc8q6cpgnldiqv9gzalfk 0 99459 388108 2026-06-23T13:35:58Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[نقشبنديه]] کي [[نقشبندي سلسلو]] ڏانھن چوريو 388108 wikitext text/x-wiki #چوريو [[نقشبندي سلسلو]] 8uolw978qpprqc1f162tw9khj4cfn30 14 99460 388110 2026-06-23T13:38:02Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:روحاني سلسلا]] [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:ايشيا ۾ تصوف]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:سني روحاني سلسلا]] [[زمرو:ايشيا ۾ روحاني سلسلا]] 388110 wikitext text/x-wiki [[زمرو:روحاني سلسلا]] [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:ايشيا ۾ تصوف]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:سني روحاني سلسلا]] [[زمرو:ايشيا ۾ روحاني سلسلا]] t8v9osbnqqrwfk4twtzjb2jq9wqwe8j 388117 388110 2026-06-23T13:41:37Z Ibne maryam 17680 /* */ 388117 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:ايشيا ۾ تصوف]] [[زمرو:سني روحاني سلسلا]] [[زمرو:ايشيا ۾ روحاني سلسلا]] 5370hmi7olngphwd2gw8e50asuuay1d 388120 388117 2026-06-23T13:44:37Z Ibne maryam 17680 /* */ 388120 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ايشيا ۾ تصوف]] [[زمرو:سني روحاني سلسلا]] [[زمرو:ايشيا ۾ روحاني سلسلا]] 23jo8bw9d7ahyudn3gwc4phjo27nai0 0 99461 388112 2026-06-23T13:38:58Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[سھروردي]] کي [[سھرورديه]] ڏانھن چوريو 388112 wikitext text/x-wiki #چوريو [[سھرورديه]] cmvsqv0lpbfwvjbl2nvmgi11n5psgyr 0 99462 388114 2026-06-23T13:39:42Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[سھرورديه]] کي [[سهروردي سلسلو]] ڏانھن چوريو 388114 wikitext text/x-wiki #چوريو [[سهروردي سلسلو]] qqf0ibl5wfsf47upw9m8xad0p5d2kx9 0 99463 388116 2026-06-23T13:40:35Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[شاذليه سلسلو]] کي [[شاذلي سلسلو]] ڏانھن چوريو 388116 wikitext text/x-wiki #چوريو [[شاذلي سلسلو]] sv56zqadxullxsoqr0rtf1w4h1ityyt 0 99464 388165 2026-06-23T19:49:43Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|هخامنشي سلطنت جو شاهنشاه (486 ق م کان 465 ق م تائين)}} {{Infobox royalty | name = خشايارشا اعظم<br />{{lang|peo|𐎧𐏁𐎹𐎠𐎼𐏁𐎠}} (Xšaya-ṛšā) | title = | image = National_Museum_of_Iran_Darafsh_%28785%29.JPG | caption = [[پرسيپولس]] مان خشايارشا اول جو [[پهاڙي اُڪير]]، [[ايران جو قومي عجائب گهر]] ۾ محفوظ | succession = {{ubl|ش... 388165 wikitext text/x-wiki {{Short description|هخامنشي سلطنت جو شاهنشاه (486 ق م کان 465 ق م تائين)}} {{Infobox royalty | name = خشايارشا اعظم<br />{{lang|peo|𐎧𐏁𐎹𐎠𐎼𐏁𐎠}} (Xšaya-ṛšā) | title = | image = National_Museum_of_Iran_Darafsh_%28785%29.JPG | caption = [[پرسيپولس]] مان خشايارشا اول جو [[پهاڙي اُڪير]]، [[ايران جو قومي عجائب گهر]] ۾ محفوظ | succession = {{ubl|[[شاهنشاه]]، [[هخامنشي سلطنت]]|[[مصر جي فرعونن جي فهرست|مصر جو فرعون]]}} | reign = آڪٽوبر 486 ق م – آگسٽ 465 ق م | predecessor = [[دارا اعظم]] | successor = [[ارتخششتا اول]] | spouse = [[اميسترس]] | dynasty = [[هخامنشي خاندان]] | issue = {{ubl|[[دارا (خشايارشا اول جو پٽ)|دارا]]|[[هشتاسپ (خشايارشا اول جو پٽ)|هشتاسپ]]|[[ارتخششتا اول]]|[[رودوگون]]|[[ايميٽس آف فارس|ايميٽس]]}} | father = [[دارا اعظم]] | mother = [[آتوسا]] | birth_date = {{circa|518 ق م}} | death_date = 465 ق م{{sfn|Stoneman|2015|p=}}{{pn|date=June 2025}} (عمر لڳ ڀڳ 53 سال) | burial_place = [[نقش رستم]] | religion = [[قديم ايراني مذهب]] }} {{Hiero|Xerxes (Xašayaruša/Ḫašayaruša)<ref>Jürgen von Beckerath (1999). ''Handbuch der ägyptischen Königsnamen''. Mainz: Von Zabern. {{ISBN|3-8053-2310-7}}, pp. 220–221</ref>|<hiero>< xA-SA-i*i-A-rw-SA-A ></hiero>|align=right|era=lp}} '''خشايارشا اول''' ({{IPAc-en|ˈ|z|ɜːr|k|s|iː|z}} {{respell|ZURK|seez}};<ref>{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/xerxes-i |title=Xerxes I |publisher=Collins Dictionary |access-date=2024-09-17 }}</ref>{{efn|يوناني: {{langx|grc|Ξέρξης|Xérxēs}}, {{IPA|grc|ksérksɛːs|IPA}}؛ پڻ '''خشايارشا'''، قديم فارسي {{langx|peo|[[wikt:𐎧𐏁𐎹𐎠𐎼𐏁𐎠|𐎧𐏁𐎹𐎠𐎼𐏁𐎠]]|Xšayār̥šā}} مان نڪتل.<ref>Littman, R. J.. [https://www.jstor.org/stable/pdf/1454354.pdf "The Religious Policy of Xerxes and the 'Book of Esther{{'"}}]. ''The Jewish Quarterly Review'', January 1975, New Series, Vol. 65, No. 3, footnote 2.</ref>}}؛ قديم ايراني '''خشايارشا'''، عام طور '''خشايارشا اعظم''' جي نالي سان مشهور؛ لڳ ڀڳ 518 ق م – 465 ق م)<ref name="Warfare in the Ancient World">{{cite book |first1=Brian Todd |last1=Carey |first2=Joshua |last2=Allfree |first3=John |last3=Cairns |url=https://books.google.com/books?id=3OSfBwAAQBAJ&dq=persia+overran+modern+day+greece&pg=PT32 |title=Warfare in the Ancient World |publisher=Pen and Sword |date=19 January 2006 |isbn=1848846304}}</ref> فارس جو هڪ حڪمران هو، جنهن هخامنشي سلطنت جي چوٿين [[شاهنشاه]] طور 486 ق م کان پنهنجي قتل تائين 465 ق م حڪومت ڪئي. هو [[دارا اعظم]] ۽ [[آتوسا]] جو پٽ هو، جيڪا [[ڪورش اعظم]] جي ڌيءُ هئي. مغربي تاريخ ۾ خشايارشا سڀ کان وڌيڪ 480 ق م ۾ [[يونان تي ٻي فارسي يلغار]] جي ڪري مشهور آهي، جيڪا آخرڪار فارسين جي شڪست تي ختم ٿي. دارا اعظم پنهنجي وڏي پٽ [[آرتوبرزان]] بدران خشايارشا کي ولي عهد مقرر ڪيو هو، ۽ پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ هن هڪ وسيع ۽ گهڻ قومي سلطنت ورثي ۾ حاصل ڪئي. هن [[مصر]] ۽ [[بابلي بغاوتون (484 ق م)]] سختيءَ سان چيڀاٽي پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪيو، ۽ پوءِ پنهنجي پيءُ جي مهم کي جاري رکندي [[قديم يونان]] کي تابع ڪرڻ ۽ [[ايٿنز]] ۽ ان جي اتحادي شهرن کي [[آئيوني بغاوت]] ۾ مداخلت ڪرڻ جي سزا ڏيڻ جو ارادو ڪيو. 480 ق م ۾ خشايارشا هڪ وڏي فوج جي اڳواڻي ڪندي [[هيليسپونٽ]] پار ڪري يورپ ۾ داخل ٿيو. هن [[ٿرموپائلي جي جنگ]] ۽ [[آرٽيميسيئم جي جنگ]] ۾ ڪاميابيون حاصل ڪيون، جنهن کان پوءِ [[ايٿنز جي هخامنشي تباهي|ايٿنز تي قبضو ڪري ان کي ساڙي ڇڏيو]]. ان کان پوءِ سندس فوجن [[ڪرنتھ جي برزخ]] جي اتر ۾ واقع يونان جي مکيه سرزمين تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو. پر [[سلاميس جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ خشايارشا کي خدشو ٿيو ته يوناني کيس يورپ ۾ ڦاسائي سگهن ٿا، تنهنڪري هن پنهنجي فوج جو وڏو حصو واپس ايشيا وٺي ويو ۽ [[مردونيوس]] کي مهم جاري رکڻ لاءِ اتي ڇڏي ويو. ايندڙ سال مردونيوس [[پلاٽايا جي جنگ]] ۾ شڪست کاڌي، جنهن سان يونان تي فارسي يلغار جو خاتمو ٿي ويو. فارس واپس اچڻ کان پوءِ خشايارشا پاڻ کي وڏن تعميراتي منصوبن لاءِ وقف ڪري ڇڏيو، جن مان ڪيترائي سندس پيءُ اڌورا ڇڏي ويو هو. هن [[سڀني قومن جو دروازو]]، [[اپادانا]] ۽ [[تاچارا]] جي تعمير مڪمل ڪرائي، جيڪي [[پرسيپولس]] ۾ واقع هئا. هن [[سوسا]] ۾ [[دارا جو محل]] پڻ تعمير ڪرائڻ جاري رکيو. ان کان علاوه هن پنهنجي پيءُ پاران ٺهرايل [[شاهي شاهراهه]] کي به برقرار رکيو. 465 ق م ۾ خشايارشا ۽ سندس ولي عهد [[دارا (خشايارشا اول جو پٽ)|دارا]] کي شاهي محافظن جي ڪمانڊر [[آرتابانوس]] قتل ڪري ڇڏيو. سندس وفات کان پوءِ سندس ٽيون پٽ تخت تي ويٺو ۽ [[ارتخششتا اول]] جي نالي سان شاهنشاه بڻيو. jjv8kdkvkn9f0hx8of8yqbp0ly8pall 388166 388165 2026-06-23T19:51:11Z Intisar Ali 8681 /* */ 388166 wikitext text/x-wiki {{Short description|هخامنشي سلطنت جو شاهنشاه (486 ق م کان 465 ق م تائين)}} {{Infobox royalty | name = خشايارشا اعظم<br />{{lang|peo|𐎧𐏁𐎹𐎠𐎼𐏁𐎠}} (Xšaya-ṛšā) | title = | image = National_Museum_of_Iran_Darafsh_%28785%29.JPG | caption = [[پرسيپولس]] مان خشايارشا اول جو [[پهاڙي اُڪير]]، [[ايران جو قومي عجائب گهر]] ۾ محفوظ | succession = {{ubl|[[شاهنشاه]]، [[هخامنشي سلطنت]]|[[مصر جي فرعونن جي فهرست|مصر جو فرعون]]}} | reign = آڪٽوبر 486 ق م – آگسٽ 465 ق م | predecessor = [[دارا اعظم]] | successor = [[ارتخششتا اول]] | spouse = [[اميسترس]] | dynasty = [[هخامنشي خاندان]] | issue = {{ubl|[[دارا (خشايارشا اول جو پٽ)|دارا]]|[[هشتاسپ (خشايارشا اول جو پٽ)|هشتاسپ]]|[[ارتخششتا اول]]|[[رودوگون]]|[[ايميٽس آف فارس|ايميٽس]]}} | father = [[دارا اعظم]] | mother = [[آتوسا]] | birth_date = {{circa|518 ق م}} | death_date = 465 ق م{{sfn|Stoneman|2015|p=}}{{pn|date=June 2025}} (عمر لڳ ڀڳ 53 سال) | burial_place = [[نقش رستم]] | religion = [[قديم ايراني مذهب]] }} {{Hiero|Xerxes (Xašayaruša/Ḫašayaruša)<ref>Jürgen von Beckerath (1999). ''Handbuch der ägyptischen Königsnamen''. Mainz: Von Zabern. {{ISBN|3-8053-2310-7}}, pp. 220–221</ref>|<hiero>< xA-SA-i*i-A-rw-SA-A ></hiero>|align=right|era=lp}} '''خشايارشا اول''' (Xerxes I {{respell|ZURK|seez}};<ref>{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/xerxes-i |title=Xerxes I |publisher=Collins Dictionary |access-date=2024-09-17 }}</ref>{{efn|يوناني: {{langx|grc|Ξέρξης|Xérxēs}}, {{IPA|grc|ksérksɛːs|IPA}}؛ پڻ '''خشايارشا'''، قديم فارسي {{langx|peo|[[wikt:𐎧𐏁𐎹𐎠𐎼𐏁𐎠|𐎧𐏁𐎹𐎠𐎼𐏁𐎠]]|Xšayār̥šā}} مان نڪتل.<ref>Littman, R. J.. [https://www.jstor.org/stable/pdf/1454354.pdf "The Religious Policy of Xerxes and the 'Book of Esther{{'"}}]. ''The Jewish Quarterly Review'', January 1975, New Series, Vol. 65, No. 3, footnote 2.</ref>}}؛ قديم ايراني '''خشايارشا'''، عام طور '''خشايارشا اعظم''' جي نالي سان مشهور؛ لڳ ڀڳ 518 ق م – 465 ق م)<ref name="Warfare in the Ancient World">{{cite book |first1=Brian Todd |last1=Carey |first2=Joshua |last2=Allfree |first3=John |last3=Cairns |url=https://books.google.com/books?id=3OSfBwAAQBAJ&dq=persia+overran+modern+day+greece&pg=PT32 |title=Warfare in the Ancient World |publisher=Pen and Sword |date=19 January 2006 |isbn=1848846304}}</ref> فارس جو هڪ حڪمران هو، جنهن هخامنشي سلطنت جي چوٿين [[شاهنشاه]] طور 486 ق م کان پنهنجي قتل تائين 465 ق م حڪومت ڪئي. هو [[دارا اعظم]] ۽ [[آتوسا]] جو پٽ هو، جيڪا [[ڪورش اعظم]] جي ڌيءُ هئي. مغربي تاريخ ۾ خشايارشا سڀ کان وڌيڪ 480 ق م ۾ [[يونان تي ٻي فارسي يلغار]] جي ڪري مشهور آهي، جيڪا آخرڪار فارسين جي شڪست تي ختم ٿي. دارا اعظم پنهنجي وڏي پٽ [[آرتوبرزان]] بدران خشايارشا کي ولي عهد مقرر ڪيو هو، ۽ پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ هن هڪ وسيع ۽ گهڻ قومي سلطنت ورثي ۾ حاصل ڪئي. هن [[مصر]] ۽ [[بابلي بغاوتون (484 ق م)]] سختيءَ سان چيڀاٽي پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪيو، ۽ پوءِ پنهنجي پيءُ جي مهم کي جاري رکندي [[قديم يونان]] کي تابع ڪرڻ ۽ [[ايٿنز]] ۽ ان جي اتحادي شهرن کي [[آئيوني بغاوت]] ۾ مداخلت ڪرڻ جي سزا ڏيڻ جو ارادو ڪيو. 480 ق م ۾ خشايارشا هڪ وڏي فوج جي اڳواڻي ڪندي [[هيليسپونٽ]] پار ڪري يورپ ۾ داخل ٿيو. هن [[ٿرموپائلي جي جنگ]] ۽ [[آرٽيميسيئم جي جنگ]] ۾ ڪاميابيون حاصل ڪيون، جنهن کان پوءِ [[ايٿنز جي هخامنشي تباهي|ايٿنز تي قبضو ڪري ان کي ساڙي ڇڏيو]]. ان کان پوءِ سندس فوجن [[ڪرنتھ جي برزخ]] جي اتر ۾ واقع يونان جي مکيه سرزمين تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو. پر [[سلاميس جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ خشايارشا کي خدشو ٿيو ته يوناني کيس يورپ ۾ ڦاسائي سگهن ٿا، تنهنڪري هن پنهنجي فوج جو وڏو حصو واپس ايشيا وٺي ويو ۽ [[مردونيوس]] کي مهم جاري رکڻ لاءِ اتي ڇڏي ويو. ايندڙ سال مردونيوس [[پلاٽايا جي جنگ]] ۾ شڪست کاڌي، جنهن سان يونان تي فارسي يلغار جو خاتمو ٿي ويو. فارس واپس اچڻ کان پوءِ خشايارشا پاڻ کي وڏن تعميراتي منصوبن لاءِ وقف ڪري ڇڏيو، جن مان ڪيترائي سندس پيءُ اڌورا ڇڏي ويو هو. هن [[سڀني قومن جو دروازو]]، [[اپادانا]] ۽ [[تاچارا]] جي تعمير مڪمل ڪرائي، جيڪي [[پرسيپولس]] ۾ واقع هئا. هن [[سوسا]] ۾ [[دارا جو محل]] پڻ تعمير ڪرائڻ جاري رکيو. ان کان علاوه هن پنهنجي پيءُ پاران ٺهرايل [[شاهي شاهراهه]] کي به برقرار رکيو. 465 ق م ۾ خشايارشا ۽ سندس ولي عهد [[دارا (خشايارشا اول جو پٽ)|دارا]] کي شاهي محافظن جي ڪمانڊر [[آرتابانوس]] قتل ڪري ڇڏيو. سندس وفات کان پوءِ سندس ٽيون پٽ تخت تي ويٺو ۽ [[ارتخششتا اول]] جي نالي سان شاهنشاه بڻيو. nzalebqo19fbegy9btr2fph2k6rje8v 388167 388166 2026-06-23T19:52:59Z Intisar Ali 8681 /* */ 388167 wikitext text/x-wiki {{Short description|هخامنشي سلطنت جو شاهنشاه (486 ق م کان 465 ق م تائين)}} {{Infobox royalty | name = خشايارشا اعظم<br />{{lang|peo|𐎧𐏁𐎹𐎠𐎼𐏁𐎠}} (Xšaya-ṛšā) | title = | image = National_Museum_of_Iran_Darafsh_%28785%29.JPG | caption = [[پرسيپولس]] مان خشايارشا اول جو [[پهاڙي اُڪير]]، [[ايران جو قومي عجائب گهر]] ۾ محفوظ | succession = {{ubl|[[شاهنشاه]]، [[هخامنشي سلطنت]]|[[مصر جي فرعونن جي فهرست|مصر جو فرعون]]}} | reign = آڪٽوبر 486 ق م – آگسٽ 465 ق م | predecessor = [[دارا اعظم]] | successor = [[ارتخششتا اول]] | spouse = [[اميسترس]] | dynasty = [[هخامنشي خاندان]] | issue = {{ubl|[[دارا (خشايارشا اول جو پٽ)|دارا]]|[[هشتاسپ (خشايارشا اول جو پٽ)|هشتاسپ]]|[[ارتخششتا اول]]|[[رودوگون]]|[[ايميٽس آف فارس|ايميٽس]]}} | father = [[دارا اعظم]] | mother = [[آتوسا]] | birth_date = {{circa|518 ق م}} | death_date = 465 ق م{{sfn|Stoneman|2015|p=}}{{pn|date=June 2025}} (عمر لڳ ڀڳ 53 سال) | burial_place = [[نقش رستم]] | religion = [[قديم ايراني مذهب]] }} {{Hiero|Xerxes (Xašayaruša/Ḫašayaruša)<ref>Jürgen von Beckerath (1999). ''Handbuch der ägyptischen Königsnamen''. Mainz: Von Zabern. {{ISBN|3-8053-2310-7}}, pp. 220–221</ref>|<hiero>< xA-SA-i*i-A-rw-SA-A ></hiero>|align=right|era=lp}} '''خشايارشا اول''' (Xerxes I {{respell|ZURK|seez}};<ref>{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/xerxes-i |title=Xerxes I |publisher=Collins Dictionary |access-date=2024-09-17 }}</ref>{{efn|يوناني: {{langx|grc|Ξέρξης|Xérxēs}}, {{IPA|grc|ksérksɛːs|IPA}}؛ پڻ '''خشايارشا'''، قديم فارسي {{langx|peo|[[wikt:𐎧𐏁𐎹𐎠𐎼𐏁𐎠|𐎧𐏁𐎹𐎠𐎼𐏁𐎠]]|Xšayār̥šā}} مان نڪتل.<ref>Littman, R. J.. [https://www.jstor.org/stable/pdf/1454354.pdf "The Religious Policy of Xerxes and the 'Book of Esther{{'"}}]. ''The Jewish Quarterly Review'', January 1975, New Series, Vol. 65, No. 3, footnote 2.</ref>}}؛ قديم ايراني '''خشايارشا'''، عام طور '''خشايارشا اعظم''' جي نالي سان مشهور؛ لڳ ڀڳ 518 ق م – 465 ق م)<ref name="Warfare in the Ancient World">{{cite book |first1=Brian Todd |last1=Carey |first2=Joshua |last2=Allfree |first3=John |last3=Cairns |url=https://books.google.com/books?id=3OSfBwAAQBAJ&dq=persia+overran+modern+day+greece&pg=PT32 |title=Warfare in the Ancient World |publisher=Pen and Sword |date=19 January 2006 |isbn=1848846304}}</ref> فارس جو هڪ حڪمران هو، جنهن هخامنشي سلطنت جي چوٿين [[شاهنشاه]] طور 486 ق م کان پنهنجي قتل تائين 465 ق م حڪومت ڪئي. هو [[دارا اعظم]] ۽ [[آتوسا]] جو پٽ هو، جيڪا [[ڪورش اعظم]] جي ڌيءُ هئي. مغربي تاريخ ۾ خشايارشا سڀ کان وڌيڪ 480 ق م ۾ [[يونان تي ٻي فارسي يلغار]] جي ڪري مشهور آهي، جيڪا آخرڪار فارسين جي شڪست تي ختم ٿي. دارا اعظم پنهنجي وڏي پٽ [[آرتوبرزان]] بدران خشايارشا کي ولي عهد مقرر ڪيو هو، ۽ پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ هن هڪ وسيع ۽ گهڻ قومي سلطنت ورثي ۾ حاصل ڪئي. هن [[مصر]] ۽ [[بابلي بغاوتون (484 ق م)]] سختيءَ سان چيڀاٽي پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪيو، ۽ پوءِ پنهنجي پيءُ جي مهم کي جاري رکندي [[قديم يونان]] کي تابع ڪرڻ ۽ [[ايٿنز]] ۽ ان جي اتحادي شهرن کي [[آئيوني بغاوت]] ۾ مداخلت ڪرڻ جي سزا ڏيڻ جو ارادو ڪيو. 480 ق م ۾ خشايارشا هڪ وڏي فوج جي اڳواڻي ڪندي [[هيليسپونٽ]] پار ڪري يورپ ۾ داخل ٿيو. هن [[ٿرموپائلي جي جنگ]] ۽ [[آرٽيميسيئم جي جنگ]] ۾ ڪاميابيون حاصل ڪيون، جنهن کان پوءِ [[ايٿنز جي هخامنشي تباهي|ايٿنز تي قبضو ڪري ان کي ساڙي ڇڏيو]]. ان کان پوءِ سندس فوجن [[ڪرنتھ جي برزخ]] جي اتر ۾ واقع يونان جي مکيه سرزمين تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو. پر [[سلاميس جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ خشايارشا کي خدشو ٿيو ته يوناني کيس يورپ ۾ ڦاسائي سگهن ٿا، تنهنڪري هن پنهنجي فوج جو وڏو حصو واپس ايشيا وٺي ويو ۽ [[مردونيوس]] کي مهم جاري رکڻ لاءِ اتي ڇڏي ويو. ايندڙ سال مردونيوس [[پلاٽايا جي جنگ]] ۾ شڪست کاڌي، جنهن سان يونان تي فارسي يلغار جو خاتمو ٿي ويو. فارس واپس اچڻ کان پوءِ خشايارشا پاڻ کي وڏن تعميراتي منصوبن لاءِ وقف ڪري ڇڏيو، جن مان ڪيترائي سندس پيءُ اڌورا ڇڏي ويو هو. هن [[سڀني قومن جو دروازو]]، [[اپادانا]] ۽ [[تاچارا]] جي تعمير مڪمل ڪرائي، جيڪي [[پرسيپولس]] ۾ واقع هئا. هن [[سوسا]] ۾ [[دارا جو محل]] پڻ تعمير ڪرائڻ جاري رکيو. ان کان علاوه هن پنهنجي پيءُ پاران ٺهرايل [[شاهي شاهراهه]] کي به برقرار رکيو. 465 ق م ۾ خشايارشا ۽ سندس ولي عهد [[دارا (خشايارشا اول جو پٽ)|دارا]] کي شاهي محافظن جي ڪمانڊر [[آرتابانوس]] قتل ڪري ڇڏيو. سندس وفات کان پوءِ سندس ٽيون پٽ تخت تي ويٺو ۽ [[ارتخششتا اول]] جي نالي سان شاهنشاه بڻيو. == نالي جي بڻت == ''زيرڪسيس'' ({{lang|grc|[[wikt:Ξέρξης|Ξέρξης]]}}) [[يوناني ٻولي]] ۽ [[لاطيني ٻولي]] (''Xerxes'', {{Lang|la|Xerses}}) ۾ قديم ايراني نالي ''Xšaya-ṛšā'' جو صورتي روپ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي '''"هيرن تي حڪمراني ڪندڙ"''' يا '''"سورمن جو حڪمران"'''. هن نالي جو پهريون جزو ''xšaya'' آهي، جنهن جي معنيٰ "حڪمراني ڪرڻ" آهي، جڏهن ته ٻيو جزو ''ṛšā'' "هيرو" يا "مرد" جي معنيٰ رکي ٿو.<ref name="NAME">{{harvnb|Marciak|2017|p=80}}; {{harvnb|Schmitt|2000}}</ref> خشايارشا جو نالو [[اڪادي ٻولي]] ۾ ''Ḫi-ši-ʾ-ar-šá'' ۽ [[آرامي ٻولي]] ۾ ''ḥšyʾrš'' طور لکيو ويندو هو.{{sfn|Schmitt|2000}} خشايارشا جو نالو هخامنشي سلطنت جي حڪمرانن ۾ هڪ مشهور شاهي نالو بڻجي ويو.<ref name="NAME" /> == ابتدائي زندگي == === والدين ۽ پيدائش === خشايارشا جو پيءُ [[دارا اعظم]] ({{reign|522|486|era=BC}}) هو، جيڪو هخامنشي سلطنت جو بادشاهه هو، جيتوڻيڪ هو سلطنت جي باني [[ڪورش اعظم]] جي سڌي خانداني شاخ سان تعلق نه رکندو هو.{{sfn|Llewellyn-Jones|2017|p=70}}{{sfn|Waters|1996|pp=11, 18}} خشايارشا جي ماءُ [[آتوسا]] هئي، جيڪا [[ڪورش اعظم]] جي ڌيءَ هئي.{{sfn|Briant|2002|p=132}} دارا ۽ آتوسا 522 ق م ۾ شادي ڪئي،{{sfn|Briant|2002|p=520}} ۽ خشايارشا لڳ ڀڳ 518 ق م ۾ پيدا ٿيو.{{sfn|Stoneman|2015|p=1}} === پرورش ۽ تعليم === [[File:Caylus vase (9481653).jpg|thumb|upright|'''[[ڪيليوس مرتبان]]'''، سنگِ مرمر (Alabaster) جو هڪ چوطرفي لکتن وارو مرتبان، جنهن تي ميخي ۽ تصويري لکتن ۾ "خشايارشا، عظيم بادشاهه" جو نالو درج آهي. [[ڪابيني دي ميدائي]]، [[پيرس]]<ref name="RMN">{{cite web |title=vase (inv.65.4695) - inv.65.4695, BnF |url=http://medaillesetantiques.bnf.fr/ws/catalogue/app/collection/record/ark:/12148/c33gbts1b |website=medaillesetantiques.bnf.fr |language=fr}}</ref>]] يوناني مڪالمي [[فرسٽ الڪيبياڊيز]] موجب، جيڪو فارسي شهزادن جي روايتي تربيت ۽ تعليم جو بيان ڏئي ٿو، شهزادن جي پرورش [[خواجه سرا]]ن جي نگرانيءَ هيٺ ٿيندي هئي. ستن سالن جي عمر کان پوءِ کين گهوڙي سواري ۽ شڪار جي تعليم ڏني ويندي هئي. چوڏهن سالن جي عمر ۾ هر شهزادي کي اشرافي طبقي سان تعلق رکندڙ چار استادن جي حوالي ڪيو ويندو هو، جيڪي کيس "دانائي، انصاف، احتياط ۽ بهادري" سيکاريندا هئا.{{sfn|Stoneman|2015|p=27}} فارسي شهزادا [[زرتشتي مذهب]] جا بنيادي اصول به سکندا هئا، ۽ کين سچ ڳالهائڻ، دلير ٿيڻ ۽ پاڻ تي ضابطو رکڻ جي تربيت ڏني ويندي هئي.{{sfn|Stoneman|2015|p=27}} انهيءَ مڪالمي ۾ وڌيڪ بيان ڪيو ويو آهي ته: {{quotation|فارسي لاءِ خوف، غلاميءَ جي برابر هوندو آهي.}} {{sfn|Stoneman|2015|p=27}} 16 يا 17 سالن جي عمر ۾ شهزادن کي لازمي ڏهن سالن جي قومي خدمت شروع ڪرڻي پوندي هئي، جنهن ۾ تيراندازي، نيزه اڇلائڻ، انعامن لاءِ مقابلا ۽ شڪار شامل هوندا هئا.{{sfn|Stoneman|2015|p=28}} ان کان پوءِ هو لڳ ڀڳ 25 سال فوجي خدمت سرانجام ڏيندا هئا، جنهن کان پوءِ کين بزرگن ۽ بادشاهه جي صلاحڪارن جي حيثيت حاصل ٿيندي هئي. ان دور ۾، خشايارشا جي خاندان سميت، شاهي خاندانن ۾ پاڻ ۾ شاديون عام هيون.{{sfn|Stoneman|2015|p=28}} فارسي اشرافيه جي تعليم بابت هي بيان [[زينوفون]] جي اُن وضاحت سان به مطابقت رکي ٿو، جيڪا هن پنجين صدي ق م جي هخامنشي شهزادي [[ڪورش ڪنو]] بابت ڏني آهي، جنهن سان هو ذاتي طور واقف هو.{{sfn|Stoneman|2015|p=28}} اسٽونمين جو خيال آهي ته خشايارشا جي پرورش ۽ تعليم به گهڻو ڪري اهڙي ئي نموني ٿي هوندي.{{sfn|Stoneman|2015|p=29}} اهو معلوم ناهي ته خشايارشا پڙهڻ يا لکڻ سکيو هو يا نه، ڇاڪاڻ ته فارسي روايت ۾ لکت جي ڀيٽ ۾ زباني تاريخ کي وڌيڪ اهميت ڏني ويندي هئي.{{sfn|Stoneman|2015|p=29}} اسٽونمين جو اهو به خيال آهي ته خشايارشا جي تربيت بعد وارن ايراني بادشاهن، جهڙوڪ سترهين صدي عيسويءَ جي [[عباس اعظم]] ([[صفوي سلطنت]] جو بادشاهه)، جي تعليم کان گهڻي مختلف نه هئي.{{sfn|Stoneman|2015|p=29}} 498 ق م کان خشايارشا [[بابل]] جي شاهي محل ۾ رهائش اختيار ڪئي.{{sfn|Dandamayev|1989|p=183}} === تخت نشيني === جڏهن دارا يونان خلاف ٻي جنگ جي تيارين ۾ مصروف هو، تڏهن 486 ق م ۾ مصر ۾ ٽيڪسن جي وڌندڙ بار ۽ سوسا ۽ پرسيپولس ۾ شاهي محلن جي تعمير لاءِ ڪاريگرن جي جبري منتقليءَ سبب بغاوت شروع ٿي وئي. فارسي قانون موجب، بادشاهه لاءِ ضروري هوندو هو ته ڪنهن به خطرناڪ مهم تي روانو ٿيڻ کان اڳ پنهنجو جانشين مقرر ڪري. جڏهن دارا مصر وڃڻ جو فيصلو ڪيو (487–486 ق م)، تڏهن هن [[نقش رستم]] ۾ (جيڪو پرسيپولس کان پنج ڪلوميٽر پري هو) پنهنجو مقبرو تيار ڪرايو ۽ آتوسا مان پنهنجي وڏي پٽ خشايارشا کي ولي عهد مقرر ڪيو. دارا پنهنجي خراب صحت سبب مصر جي مهم جي اڳواڻي نه ڪري سگهيو ۽ آڪٽوبر 486 ق م ۾ 64 سالن جي عمر ۾ وفات ڪري ويو.{{sfn|Dandamayev|1989|pp=178–179}} [[آرتوبازان]] دعويٰ ڪئي ته هو دارا جي سڀني پٽن مان وڏو هجڻ ڪري تاج جو حقدار آهي، جڏهن ته خشايارشا دليل ڏنو ته هو آتوسا جو پٽ آهي، جيڪا ڪورش اعظم جي ڌيءَ هئي، ۽ ڪورش ئي فارسين کي آزادي ڏني هئي. خشايارشا جي دعويٰ جي حمايت هڪ جلاوطن اسپارٽائي بادشاهه [[ديماراتوس]] ڪئي، جيڪو ان وقت فارس ۾ موجود هو. هن دليل ڏنو ته هميشه سڀ کان وڏو پٽ ئي وارث نه هوندو آهي. هن اسپارٽا جي قانون جو حوالو ڏنو، جنهن موجب بادشاهه جي بادشاهي دوران پيدا ٿيندڙ پهريون پٽ ئي قانوني وارث هوندو هو.<ref>[[هيروڊوٽس]] 7.1–5</ref> ڪي جديد محققن جو خيال آهي ته دارا پاران خشايارشا کي تخت ڏيڻ جو غير معمولي فيصلو ڪورش اعظم ۽ سندس ڌيءَ آتوسا جي غيرمعمولي وقار سبب هو.<ref>[[#refshabani-xerxes|R. Shabani]] Chapter I, p. 15</ref> آرتوبازان اُن وقت پيدا ٿيو هو جڏهن دارا اڃا عام رعيت مان هو، جڏهن ته خشايارشا دارا جي بادشاهه بڻجڻ کان پوءِ پيدا ٿيو هو، يعني هو حقيقي معنى ۾ "شاهي محل ۾ ڄاول" شهزادو هو. آرتوبازان جي ماءُ عام خاندان مان هئي، جڏهن ته خشايارشا جي ماءُ هخامنشي سلطنت جي باني جي ڌيءَ هئي.<ref>[[#ref|Olmstead: The history of Persian empire]]</ref> خشايارشا آڪٽوبر کان ڊسمبر 486 ق م جي وچ ۾ تاجپوشي ڪئي ۽ پنهنجي پيءُ جو جانشين بڻيو،<ref name=chi-v2>[[#refchi-v2|''The Cambridge History of Iran'']] vol. 2. p. 509.</ref> ان وقت سندس عمر لڳ ڀڳ 32 سال هئي.{{sfn|Dandamayev|1989|p=180}} اقتدار جي منتقلي انتهائي پُرامن طريقي سان ٿي. ان ۾ آتوسا جي وڏي اثر ۽ اختيار جو به اهم ڪردار هو. خشايارشا جي تخت نشيني کي نه درٻار ۾، نه هخامنشي خاندان اندر، ۽ نه ئي سلطنت جي ڪنهن تابع قوم طرفان سنجيده مخالفت جو سامنا ڪرڻو پيو.<ref name=atossa-EI>Schmitt, R. "[[#refatossa-EI|Atossa]]". In ''[[Encyclopaedia Iranica]]''.</ref><ref> {{cite book |last1 = Sancisi-Weerdenburg |first1 = Heleen |author-link1 = Heleen Sancisi-Weerdenburg |editor-last1 = Vignolo Munson |editor-first1 = Rosaria |year = 2013 |chapter = Exit Atossa: Images of women in Greek historiography on Persia |title = Herodotus |url = https://books.google.com/books?id=9Wp4AAAAQBAJ |series = Oxford Readings in Classical Studies |volume = 2: Herodotus and the World |edition = reprint |location = Oxford |publisher = Oxford University Press |page = 139 |isbn = 9780199587582 |access-date = 17 December 2022 |quote = According to Herodotus (7.2-3) Atossa played a prominent role in the selection of Xerxes as heir to the throne. }} </ref><ref>[[#refcah-vv|''The Cambridge Ancient History'' vol. V]] p. 72.</ref> eqratzkc87lnkle01hl1jjd1jiy3960 388168 388167 2026-06-23T19:54:56Z Intisar Ali 8681 388168 wikitext text/x-wiki {{Short description|هخامنشي سلطنت جو شاهنشاه (486 ق م کان 465 ق م تائين)}} {{Infobox royalty | name = خشايارشا اعظم<br />{{lang|peo|𐎧𐏁𐎹𐎠𐎼𐏁𐎠}} (Xšaya-ṛšā) | title = | image = National_Museum_of_Iran_Darafsh_%28785%29.JPG | caption = [[پرسيپولس]] مان خشايارشا اول جو [[پهاڙي اُڪير]]، [[ايران جو قومي عجائب گهر]] ۾ محفوظ | succession = {{ubl|[[شاهنشاه]]، [[هخامنشي سلطنت]]|[[مصر جي فرعونن جي فهرست|مصر جو فرعون]]}} | reign = آڪٽوبر 486 ق م – آگسٽ 465 ق م | predecessor = [[دارا اعظم]] | successor = [[ارتخششتا اول]] | spouse = [[اميسترس]] | dynasty = [[هخامنشي خاندان]] | issue = {{ubl|[[دارا (خشايارشا اول جو پٽ)|دارا]]|[[هشتاسپ (خشايارشا اول جو پٽ)|هشتاسپ]]|[[ارتخششتا اول]]|[[رودوگون]]|[[ايميٽس آف فارس|ايميٽس]]}} | father = [[دارا اعظم]] | mother = [[آتوسا]] | birth_date = {{circa|518 ق م}} | death_date = 465 ق م{{sfn|Stoneman|2015|p=}}{{pn|date=June 2025}} (عمر لڳ ڀڳ 53 سال) | burial_place = [[نقش رستم]] | religion = [[قديم ايراني مذهب]] }} {{Hiero|Xerxes (Xašayaruša/Ḫašayaruša)<ref>Jürgen von Beckerath (1999). ''Handbuch der ägyptischen Königsnamen''. Mainz: Von Zabern. {{ISBN|3-8053-2310-7}}, pp. 220–221</ref>|<hiero>< xA-SA-i*i-A-rw-SA-A ></hiero>|align=right|era=lp}} '''خشايارشا اول''' (Xerxes I {{respell|ZURK|seez}};<ref>{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/xerxes-i |title=Xerxes I |publisher=Collins Dictionary |access-date=2024-09-17 }}</ref>{{efn|يوناني: {{langx|grc|Ξέρξης|Xérxēs}}, {{IPA|grc|ksérksɛːs|IPA}}؛ پڻ '''خشايارشا'''، قديم فارسي {{langx|peo|[[wikt:𐎧𐏁𐎹𐎠𐎼𐏁𐎠|𐎧𐏁𐎹𐎠𐎼𐏁𐎠]]|Xšayār̥šā}} مان نڪتل.<ref>Littman, R. J.. [https://www.jstor.org/stable/pdf/1454354.pdf "The Religious Policy of Xerxes and the 'Book of Esther{{'"}}]. ''The Jewish Quarterly Review'', January 1975, New Series, Vol. 65, No. 3, footnote 2.</ref>}}؛ قديم ايراني '''خشايارشا'''، عام طور '''خشايارشا اعظم''' جي نالي سان مشهور؛ لڳ ڀڳ 518 ق م – 465 ق م)<ref name="Warfare in the Ancient World">{{cite book |first1=Brian Todd |last1=Carey |first2=Joshua |last2=Allfree |first3=John |last3=Cairns |url=https://books.google.com/books?id=3OSfBwAAQBAJ&dq=persia+overran+modern+day+greece&pg=PT32 |title=Warfare in the Ancient World |publisher=Pen and Sword |date=19 January 2006 |isbn=1848846304}}</ref> فارس جو هڪ حڪمران هو، جنهن هخامنشي سلطنت جي چوٿين [[شاهنشاه]] طور 486 ق م کان پنهنجي قتل تائين 465 ق م حڪومت ڪئي. هو [[دارا اعظم]] ۽ [[آتوسا]] جو پٽ هو، جيڪا [[ڪورش اعظم]] جي ڌيءُ هئي. مغربي تاريخ ۾ خشايارشا سڀ کان وڌيڪ 480 ق م ۾ [[يونان تي ٻي فارسي يلغار]] جي ڪري مشهور آهي، جيڪا آخرڪار فارسين جي شڪست تي ختم ٿي. دارا اعظم پنهنجي وڏي پٽ [[آرتوبرزان]] بدران خشايارشا کي ولي عهد مقرر ڪيو هو، ۽ پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ هن هڪ وسيع ۽ گهڻ قومي سلطنت ورثي ۾ حاصل ڪئي. هن [[مصر]] ۽ [[بابلي بغاوتون (484 ق م)]] سختيءَ سان چيڀاٽي پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪيو، ۽ پوءِ پنهنجي پيءُ جي مهم کي جاري رکندي [[قديم يونان]] کي تابع ڪرڻ ۽ [[ايٿنز]] ۽ ان جي اتحادي شهرن کي [[آئيوني بغاوت]] ۾ مداخلت ڪرڻ جي سزا ڏيڻ جو ارادو ڪيو. 480 ق م ۾ خشايارشا هڪ وڏي فوج جي اڳواڻي ڪندي [[هيليسپونٽ]] پار ڪري يورپ ۾ داخل ٿيو. هن [[ٿرموپائلي جي جنگ]] ۽ [[آرٽيميسيئم جي جنگ]] ۾ ڪاميابيون حاصل ڪيون، جنهن کان پوءِ [[ايٿنز جي هخامنشي تباهي|ايٿنز تي قبضو ڪري ان کي ساڙي ڇڏيو]]. ان کان پوءِ سندس فوجن [[ڪرنتھ جي برزخ]] جي اتر ۾ واقع يونان جي مکيه سرزمين تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو. پر [[سلاميس جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ خشايارشا کي خدشو ٿيو ته يوناني کيس يورپ ۾ ڦاسائي سگهن ٿا، تنهنڪري هن پنهنجي فوج جو وڏو حصو واپس ايشيا وٺي ويو ۽ [[مردونيوس]] کي مهم جاري رکڻ لاءِ اتي ڇڏي ويو. ايندڙ سال مردونيوس [[پلاٽايا جي جنگ]] ۾ شڪست کاڌي، جنهن سان يونان تي فارسي يلغار جو خاتمو ٿي ويو. فارس واپس اچڻ کان پوءِ خشايارشا پاڻ کي وڏن تعميراتي منصوبن لاءِ وقف ڪري ڇڏيو، جن مان ڪيترائي سندس پيءُ اڌورا ڇڏي ويو هو. هن [[سڀني قومن جو دروازو]]، [[اپادانا]] ۽ [[تاچارا]] جي تعمير مڪمل ڪرائي، جيڪي [[پرسيپولس]] ۾ واقع هئا. هن [[سوسا]] ۾ [[دارا جو محل]] پڻ تعمير ڪرائڻ جاري رکيو. ان کان علاوه هن پنهنجي پيءُ پاران ٺهرايل [[شاهي شاهراهه]] کي به برقرار رکيو. 465 ق م ۾ خشايارشا ۽ سندس ولي عهد [[دارا (خشايارشا اول جو پٽ)|دارا]] کي شاهي محافظن جي ڪمانڊر [[آرتابانوس]] قتل ڪري ڇڏيو. سندس وفات کان پوءِ سندس ٽيون پٽ تخت تي ويٺو ۽ [[ارتخششتا اول]] جي نالي سان شاهنشاه بڻيو. == نالي جي بڻت == ''زيرڪسيس'' ({{lang|grc|[[wikt:Ξέρξης|Ξέρξης]]}}) [[يوناني ٻولي]] ۽ [[لاطيني ٻولي]] (''Xerxes'', {{Lang|la|Xerses}}) ۾ قديم ايراني نالي ''Xšaya-ṛšā'' جو صورتي روپ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي '''"هيرن تي حڪمراني ڪندڙ"''' يا '''"سورمن جو حڪمران"'''. هن نالي جو پهريون جزو ''xšaya'' آهي، جنهن جي معنيٰ "حڪمراني ڪرڻ" آهي، جڏهن ته ٻيو جزو ''ṛšā'' "هيرو" يا "مرد" جي معنيٰ رکي ٿو.<ref name="NAME">{{harvnb|Marciak|2017|p=80}}; {{harvnb|Schmitt|2000}}</ref> خشايارشا جو نالو [[اڪادي ٻولي]] ۾ ''Ḫi-ši-ʾ-ar-šá'' ۽ [[آرامي ٻولي]] ۾ ''ḥšyʾrš'' طور لکيو ويندو هو.{{sfn|Schmitt|2000}} خشايارشا جو نالو هخامنشي سلطنت جي حڪمرانن ۾ هڪ مشهور شاهي نالو بڻجي ويو.<ref name="NAME" /> == ابتدائي زندگي == === والدين ۽ پيدائش === خشايارشا جو پيءُ [[دارا اعظم]] ({{reign|522|486|era=BC}}) هو، جيڪو هخامنشي سلطنت جو بادشاهه هو، جيتوڻيڪ هو سلطنت جي باني [[ڪورش اعظم]] جي سڌي خانداني شاخ سان تعلق نه رکندو هو.{{sfn|Llewellyn-Jones|2017|p=70}}{{sfn|Waters|1996|pp=11, 18}} خشايارشا جي ماءُ [[آتوسا]] هئي، جيڪا [[ڪورش اعظم]] جي ڌيءَ هئي.{{sfn|Briant|2002|p=132}} دارا ۽ آتوسا 522 ق م ۾ شادي ڪئي،{{sfn|Briant|2002|p=520}} ۽ خشايارشا لڳ ڀڳ 518 ق م ۾ پيدا ٿيو.{{sfn|Stoneman|2015|p=1}} === پرورش ۽ تعليم === [[File:Caylus vase (9481653).jpg|thumb|upright|'''[[ڪيليوس مرتبان]]'''، سنگِ مرمر (Alabaster) جو هڪ چوطرفي لکتن وارو مرتبان، جنهن تي ميخي ۽ تصويري لکتن ۾ "خشايارشا، عظيم بادشاهه" جو نالو درج آهي. [[ڪابيني دي ميدائي]]، [[پيرس]]<ref name="RMN">{{cite web |title=vase (inv.65.4695) - inv.65.4695, BnF |url=http://medaillesetantiques.bnf.fr/ws/catalogue/app/collection/record/ark:/12148/c33gbts1b |website=medaillesetantiques.bnf.fr |language=fr}}</ref>]] يوناني مڪالمي [[فرسٽ الڪيبياڊيز]] موجب، جيڪو فارسي شهزادن جي روايتي تربيت ۽ تعليم جو بيان ڏئي ٿو، شهزادن جي پرورش [[خواجه سرا]]ن جي نگرانيءَ هيٺ ٿيندي هئي. ستن سالن جي عمر کان پوءِ کين گهوڙي سواري ۽ شڪار جي تعليم ڏني ويندي هئي. چوڏهن سالن جي عمر ۾ هر شهزادي کي اشرافي طبقي سان تعلق رکندڙ چار استادن جي حوالي ڪيو ويندو هو، جيڪي کيس "دانائي، انصاف، احتياط ۽ بهادري" سيکاريندا هئا.{{sfn|Stoneman|2015|p=27}} فارسي شهزادا [[زرتشتي مذهب]] جا بنيادي اصول به سکندا هئا، ۽ کين سچ ڳالهائڻ، دلير ٿيڻ ۽ پاڻ تي ضابطو رکڻ جي تربيت ڏني ويندي هئي.{{sfn|Stoneman|2015|p=27}} انهيءَ مڪالمي ۾ وڌيڪ بيان ڪيو ويو آهي ته: {{quotation|فارسي لاءِ خوف، غلاميءَ جي برابر هوندو آهي.}} {{sfn|Stoneman|2015|p=27}} 16 يا 17 سالن جي عمر ۾ شهزادن کي لازمي ڏهن سالن جي قومي خدمت شروع ڪرڻي پوندي هئي، جنهن ۾ تيراندازي، نيزه اڇلائڻ، انعامن لاءِ مقابلا ۽ شڪار شامل هوندا هئا.{{sfn|Stoneman|2015|p=28}} ان کان پوءِ هو لڳ ڀڳ 25 سال فوجي خدمت سرانجام ڏيندا هئا، جنهن کان پوءِ کين بزرگن ۽ بادشاهه جي صلاحڪارن جي حيثيت حاصل ٿيندي هئي. ان دور ۾، خشايارشا جي خاندان سميت، شاهي خاندانن ۾ پاڻ ۾ شاديون عام هيون.{{sfn|Stoneman|2015|p=28}} فارسي اشرافيه جي تعليم بابت هي بيان [[زينوفون]] جي اُن وضاحت سان به مطابقت رکي ٿو، جيڪا هن پنجين صدي ق م جي هخامنشي شهزادي [[ڪورش ڪنو]] بابت ڏني آهي، جنهن سان هو ذاتي طور واقف هو.{{sfn|Stoneman|2015|p=28}} اسٽونمين جو خيال آهي ته خشايارشا جي پرورش ۽ تعليم به گهڻو ڪري اهڙي ئي نموني ٿي هوندي.{{sfn|Stoneman|2015|p=29}} اهو معلوم ناهي ته خشايارشا پڙهڻ يا لکڻ سکيو هو يا نه، ڇاڪاڻ ته فارسي روايت ۾ لکت جي ڀيٽ ۾ زباني تاريخ کي وڌيڪ اهميت ڏني ويندي هئي.{{sfn|Stoneman|2015|p=29}} اسٽونمين جو اهو به خيال آهي ته خشايارشا جي تربيت بعد وارن ايراني بادشاهن، جهڙوڪ سترهين صدي عيسويءَ جي [[عباس اعظم]] ([[صفوي سلطنت]] جو بادشاهه)، جي تعليم کان گهڻي مختلف نه هئي.{{sfn|Stoneman|2015|p=29}} 498 ق م کان خشايارشا [[بابل]] جي شاهي محل ۾ رهائش اختيار ڪئي.{{sfn|Dandamayev|1989|p=183}} === تخت نشيني === جڏهن دارا يونان خلاف ٻي جنگ جي تيارين ۾ مصروف هو، تڏهن 486 ق م ۾ مصر ۾ ٽيڪسن جي وڌندڙ بار ۽ سوسا ۽ پرسيپولس ۾ شاهي محلن جي تعمير لاءِ ڪاريگرن جي جبري منتقليءَ سبب بغاوت شروع ٿي وئي. فارسي قانون موجب، بادشاهه لاءِ ضروري هوندو هو ته ڪنهن به خطرناڪ مهم تي روانو ٿيڻ کان اڳ پنهنجو جانشين مقرر ڪري. جڏهن دارا مصر وڃڻ جو فيصلو ڪيو (487–486 ق م)، تڏهن هن [[نقش رستم]] ۾ (جيڪو پرسيپولس کان پنج ڪلوميٽر پري هو) پنهنجو مقبرو تيار ڪرايو ۽ آتوسا مان پنهنجي وڏي پٽ خشايارشا کي ولي عهد مقرر ڪيو. دارا پنهنجي خراب صحت سبب مصر جي مهم جي اڳواڻي نه ڪري سگهيو ۽ آڪٽوبر 486 ق م ۾ 64 سالن جي عمر ۾ وفات ڪري ويو.{{sfn|Dandamayev|1989|pp=178–179}} [[آرتوبازان]] دعويٰ ڪئي ته هو دارا جي سڀني پٽن مان وڏو هجڻ ڪري تاج جو حقدار آهي، جڏهن ته خشايارشا دليل ڏنو ته هو آتوسا جو پٽ آهي، جيڪا ڪورش اعظم جي ڌيءَ هئي، ۽ ڪورش ئي فارسين کي آزادي ڏني هئي. خشايارشا جي دعويٰ جي حمايت هڪ جلاوطن اسپارٽائي بادشاهه [[ديماراتوس]] ڪئي، جيڪو ان وقت فارس ۾ موجود هو. هن دليل ڏنو ته هميشه سڀ کان وڏو پٽ ئي وارث نه هوندو آهي. هن اسپارٽا جي قانون جو حوالو ڏنو، جنهن موجب بادشاهه جي بادشاهي دوران پيدا ٿيندڙ پهريون پٽ ئي قانوني وارث هوندو هو.<ref>[[هيروڊوٽس]] 7.1–5</ref> ڪي جديد محققن جو خيال آهي ته دارا پاران خشايارشا کي تخت ڏيڻ جو غير معمولي فيصلو ڪورش اعظم ۽ سندس ڌيءَ آتوسا جي غيرمعمولي وقار سبب هو.<ref>[[#refshabani-xerxes|R. Shabani]] Chapter I, p. 15</ref> آرتوبازان اُن وقت پيدا ٿيو هو جڏهن دارا اڃا عام رعيت مان هو، جڏهن ته خشايارشا دارا جي بادشاهه بڻجڻ کان پوءِ پيدا ٿيو هو، يعني هو حقيقي معنى ۾ "شاهي محل ۾ ڄاول" شهزادو هو. آرتوبازان جي ماءُ عام خاندان مان هئي، جڏهن ته خشايارشا جي ماءُ هخامنشي سلطنت جي باني جي ڌيءَ هئي.<ref>[[#ref|Olmstead: The history of Persian empire]]</ref> خشايارشا آڪٽوبر کان ڊسمبر 486 ق م جي وچ ۾ تاجپوشي ڪئي ۽ پنهنجي پيءُ جو جانشين بڻيو،<ref name=chi-v2>[[#refchi-v2|''The Cambridge History of Iran'']] vol. 2. p. 509.</ref> ان وقت سندس عمر لڳ ڀڳ 32 سال هئي.{{sfn|Dandamayev|1989|p=180}} اقتدار جي منتقلي انتهائي پُرامن طريقي سان ٿي. ان ۾ آتوسا جي وڏي اثر ۽ اختيار جو به اهم ڪردار هو. خشايارشا جي تخت نشيني کي نه درٻار ۾، نه هخامنشي خاندان اندر، ۽ نه ئي سلطنت جي ڪنهن تابع قوم طرفان سنجيده مخالفت جو سامنا ڪرڻو پيو.<ref name=atossa-EI>Schmitt, R. "[[#refatossa-EI|Atossa]]". In ''[[Encyclopaedia Iranica]]''.</ref><ref> {{cite book |last1 = Sancisi-Weerdenburg |first1 = Heleen |author-link1 = Heleen Sancisi-Weerdenburg |editor-last1 = Vignolo Munson |editor-first1 = Rosaria |year = 2013 |chapter = Exit Atossa: Images of women in Greek historiography on Persia |title = Herodotus |url = https://books.google.com/books?id=9Wp4AAAAQBAJ |series = Oxford Readings in Classical Studies |volume = 2: Herodotus and the World |edition = reprint |location = Oxford |publisher = Oxford University Press |page = 139 |isbn = 9780199587582 |access-date = 17 December 2022 |quote = According to Herodotus (7.2-3) Atossa played a prominent role in the selection of Xerxes as heir to the throne. }} </ref><ref>[[#refcah-vv|''The Cambridge Ancient History'' vol. V]] p. 72.</ref> == اقتدار جي مضبوطي == [[Image:Histoire universelle depuis le commencement du monde jusqu'à présent (1742) (14598039057).jpg|thumb|[[بابل]] جي نقاشي، ايڇ. فليچر، 1690ع]] جڏهن خشايارشا تخت تي ويٺو، تڏهن سندس سلطنت جي ڪجهه علائقن ۾ بيچيني ۽ انتشار پيدا ٿي رهيو هو. [[مصر جي ستاويهين گهراڻي]] ۾ بغاوت ٿي، جيڪا ايتري خطرناڪ سمجهي وئي جو خشايارشا پاڻ فوج جي اڳواڻي ڪندي اتي نظم بحال ڪرڻ لاءِ ويو. اهڙيءَ ريت کيس پنهنجي حڪومت جي شروعات هڪ فوجي مهم سان ڪرڻ جو موقعو پڻ مليو.{{sfn|Briant|2002|p=525}} خشايارشا جنوري 484 ق م ۾ بغاوت کي دٻائي ڇڏيو ۽ پنهنجي سڳي ڀاءُ [[هخامنش (صوبيدار)|هخامنش]] کي مصر جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو. هن اڳوڻي صوبيدار [[فرينديتس]] کي هٽايو، جيڪو ٻڌايو وڃي ٿو ته بغاوت دوران قتل ٿي ويو هو.{{sfn|Dandamayev|1983|p=414}}{{sfn|Dandamayev|1989|p=183}} مصر جي بغاوت کي چيڀاٽڻ ۾ اها فوج استعمال ٿي وئي، جيڪا دارا اعظم گذريل ٽن سالن کان گڏ ڪري رهيو هو.{{sfn|Briant|2002|p=525}} نتيجي طور خشايارشا کي يونان تي حملي لاءِ نئين فوج تيار ڪرڻي پئي، جنهن ۾ وڌيڪ چار سال لڳي ويا.{{sfn|Briant|2002|p=525}} خشايارشا جي دور ۾ [[بابل]] ۾ پڻ بيچيني پيدا ٿي، ۽ گهٽ ۾ گهٽ ٻه ڀيرا بغاوتون ٿيون. پهرين بغاوت جون يا جولاءِ 484 ق م ۾ شروع ٿي ۽ ان جي اڳواڻي [[بيل شماني]] نالي هڪ باغي ڪئي. بيل شماني جي بغاوت تمام ٿوري عرصي تائين جاري رهي. سندس دور جا بابلي دستاويز فقط ٻن هفتن جي حڪمراني جو ذڪر ڪن ٿا.{{sfn|Dandamayev|1993|p=41}} ٻن سالن کان پوءِ بابل مان هڪ ٻيو باغي اڳواڻ [[شماش اريبا]] اڀريو. 482 ق م جي اونهاري ۾ شماش اريبا بابل شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جي شهرن، جهڙوڪ [[بورسيپا]] ۽ [[دلبات]]، تي قبضو ڪري ورتو. ڊگهي گهيري کان پوءِ مارچ 481 ق م ۾ بابل ٻيهر خشايارشا جي قبضي ۾ آيو ۽ شماش اريبا شڪست کاڌي.{{sfn|Dandamayev|1993|p=41}} بابل جي بيچيني جو صحيح سبب معلوم نه آهي.{{sfn|Briant|2002|p=525}} ممڪن آهي ته ان جو تعلق وڌايل ٽيڪسن سان هجي.{{sfn|Stoneman|2015|p=111}} انهن بغاوتن کان اڳ بابل هخامنشي سلطنت اندر هڪ خاص حيثيت رکندڙ علائقو هو. هخامنشي بادشاهه پاڻ کي ''"[[بابل جو بادشاهه]]"'' ۽ ''"[[ملڪن جو بادشاهه]]"'' سڏائيندا هئا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو [[بابلونيا]] کي پنهنجي سلطنت اندر هڪ الڳ سياسي وحدت طور ڏسندا هئا، جيڪا سندن بادشاهت سان [[ذاتي اتحاد]] جي صورت ۾ ڳنڍيل هئي. بغاوتن کان پوءِ خشايارشا پنهنجي لقبن مان ''"بابل جو بادشاهه"'' ختم ڪري ڇڏيو ۽ اڳوڻي وڏي بابلي صوبي کي، جيڪو [[نو-بابلي سلطنت]] جي اڪثر علائقي تي مشتمل هو، ڪيترن ننڍن انتظامي حصن ۾ ورهائي ڇڏيو.{{sfn|Dandamayev|1989|pp=185–186}} قديم يوناني ۽ رومي مصنفن جي بيانن جي بنياد تي گهڻو ڪري اهو تصور ڪيو ويندو آهي ته خشايارشا بابل خلاف انتهائي سخت انتقامي ڪارروائي ڪئي. قديم ليکڪن موجب خشايارشا بابل جي قلعابندين کي تباهه ڪيو ۽ شهر جي مندرن کي نقصان پهچايو.{{sfn|Dandamayev|1993|p=41}} چيو وڃي ٿو ته [[ايساگيلا]] مندر کي پڻ وڏو نقصان پهتو، ۽ خشايارشا مبينا طور [[مردوخ]] جي مجسمي کي شهر مان کڻائي ويو.{{sfn|Sancisi-Weerdenburg|2002|p=579}} ڪجهه روايتن مطابق هو اهو مجسمو ايران کڻي ويو ۽ ڳاري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته قديم مصنفن جو چوڻ هو ته اهو مڪمل طور سون مان ٺهيل هو.{{sfn|Dandamayev|1993|p=41}} جديد مؤرخ [[اميلي ڪورٽ]] هن ڳالهه کي گهٽ امڪاني سمجهي ٿي ته خشايارشا واقعي بابل جا مندر تباهه ڪيا هجن. سندس خيال آهي ته اهڙيون روايتون شايد بابلي ماڻهن جي فارسين خلاف منفي جذبات جو نتيجو هجن.{{sfn|Deloucas|2016|p=39}} اهو به شڪ جي دائري ۾ آهي ته مردوخ جو مجسمو واقعي بابل مان هٽايو ويو هو يا نه.{{sfn|Dandamayev|1993|p=41}} ڪجهه محققن جو خيال آهي ته جيڪڏهن ڪا مورتي هٽائي وئي به هئي ته اها مردوخ جي نه، پر هڪ سون جي انساني مجسمي هئي.{{sfn|Waerzeggers|Seire|2018|p=3}}{{sfn|Briant|2002|p=544}} جيتوڻيڪ اڳين دورن جي ڀيٽ ۾ حوالا تمام گهٽ مليا آهن، پر همعصر دستاويزن مان ظاهر ٿئي ٿو ته بابلي [[اڪيتو]] (نئون سال) جو ميلو هخامنشي دور ۾ ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ جاري رهيو.{{sfn|Deloucas|2016|p=40}} ڇاڪاڻ ته اقتدار بابلي حڪمرانن کان فارسين ڏانهن منتقل ٿي ويو هو، ۽ بغاوت کان پوءِ خشايارشا شهر جي بااثر خاندانن کي به تبديل ڪري ڇڏيو هو، تنهن ڪري امڪان آهي ته اڪيتو ميلي جون روايتي رسمون ۽ تقريبون اڳئين دور جي ڀيٽ ۾ گهڻو تبديل ٿي ويون هجن.{{sfn|Deloucas|2016|p=41}} 3ljj3nlnk65i3hrd6cy5inrbsjx5r9f 388169 388168 2026-06-23T19:58:48Z Intisar Ali 8681 388169 wikitext text/x-wiki {{Short description|هخامنشي سلطنت جو شاهنشاه (486 ق م کان 465 ق م تائين)}} {{Infobox royalty | name = خشايارشا اعظم<br />{{lang|peo|𐎧𐏁𐎹𐎠𐎼𐏁𐎠}} (Xšaya-ṛšā) | title = | image = National_Museum_of_Iran_Darafsh_%28785%29.JPG | caption = [[پرسيپولس]] مان خشايارشا اول جو [[پهاڙي اُڪير]]، [[ايران جو قومي عجائب گهر]] ۾ محفوظ | succession = {{ubl|[[شاهنشاه]]، [[هخامنشي سلطنت]]|[[مصر جي فرعونن جي فهرست|مصر جو فرعون]]}} | reign = آڪٽوبر 486 ق م – آگسٽ 465 ق م | predecessor = [[دارا اعظم]] | successor = [[ارتخششتا اول]] | spouse = [[اميسترس]] | dynasty = [[هخامنشي خاندان]] | issue = {{ubl|[[دارا (خشايارشا اول جو پٽ)|دارا]]|[[هشتاسپ (خشايارشا اول جو پٽ)|هشتاسپ]]|[[ارتخششتا اول]]|[[رودوگون]]|[[ايميٽس آف فارس|ايميٽس]]}} | father = [[دارا اعظم]] | mother = [[آتوسا]] | birth_date = {{circa|518 ق م}} | death_date = 465 ق م{{sfn|Stoneman|2015|p=}}{{pn|date=June 2025}} (عمر لڳ ڀڳ 53 سال) | burial_place = [[نقش رستم]] | religion = [[قديم ايراني مذهب]] }} {{Hiero|Xerxes (Xašayaruša/Ḫašayaruša)<ref>Jürgen von Beckerath (1999). ''Handbuch der ägyptischen Königsnamen''. Mainz: Von Zabern. {{ISBN|3-8053-2310-7}}, pp. 220–221</ref>|<hiero>< xA-SA-i*i-A-rw-SA-A ></hiero>|align=right|era=lp}} '''خشايارشا اول''' (Xerxes I {{respell|ZURK|seez}};<ref>{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/xerxes-i |title=Xerxes I |publisher=Collins Dictionary |access-date=2024-09-17 }}</ref>{{efn|يوناني: {{langx|grc|Ξέρξης|Xérxēs}}, {{IPA|grc|ksérksɛːs|IPA}}؛ پڻ '''خشايارشا'''، قديم فارسي {{langx|peo|[[wikt:𐎧𐏁𐎹𐎠𐎼𐏁𐎠|𐎧𐏁𐎹𐎠𐎼𐏁𐎠]]|Xšayār̥šā}} مان نڪتل.<ref>Littman, R. J.. [https://www.jstor.org/stable/pdf/1454354.pdf "The Religious Policy of Xerxes and the 'Book of Esther{{'"}}]. ''The Jewish Quarterly Review'', January 1975, New Series, Vol. 65, No. 3, footnote 2.</ref>}}؛ قديم ايراني '''خشايارشا'''، عام طور '''خشايارشا اعظم''' جي نالي سان مشهور؛ لڳ ڀڳ 518 ق م – 465 ق م)<ref name="Warfare in the Ancient World">{{cite book |first1=Brian Todd |last1=Carey |first2=Joshua |last2=Allfree |first3=John |last3=Cairns |url=https://books.google.com/books?id=3OSfBwAAQBAJ&dq=persia+overran+modern+day+greece&pg=PT32 |title=Warfare in the Ancient World |publisher=Pen and Sword |date=19 January 2006 |isbn=1848846304}}</ref> فارس جو هڪ حڪمران هو، جنهن هخامنشي سلطنت جي چوٿين [[شاهنشاه]] طور 486 ق م کان پنهنجي قتل تائين 465 ق م حڪومت ڪئي. هو [[دارا اعظم]] ۽ [[آتوسا]] جو پٽ هو، جيڪا [[ڪورش اعظم]] جي ڌيءُ هئي. مغربي تاريخ ۾ خشايارشا سڀ کان وڌيڪ 480 ق م ۾ [[يونان تي ٻي فارسي يلغار]] جي ڪري مشهور آهي، جيڪا آخرڪار فارسين جي شڪست تي ختم ٿي. دارا اعظم پنهنجي وڏي پٽ [[آرتوبرزان]] بدران خشايارشا کي ولي عهد مقرر ڪيو هو، ۽ پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ هن هڪ وسيع ۽ گهڻ قومي سلطنت ورثي ۾ حاصل ڪئي. هن [[مصر]] ۽ [[بابلي بغاوتون (484 ق م)]] سختيءَ سان چيڀاٽي پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪيو، ۽ پوءِ پنهنجي پيءُ جي مهم کي جاري رکندي [[قديم يونان]] کي تابع ڪرڻ ۽ [[ايٿنز]] ۽ ان جي اتحادي شهرن کي [[آئيوني بغاوت]] ۾ مداخلت ڪرڻ جي سزا ڏيڻ جو ارادو ڪيو. 480 ق م ۾ خشايارشا هڪ وڏي فوج جي اڳواڻي ڪندي [[هيليسپونٽ]] پار ڪري يورپ ۾ داخل ٿيو. هن [[ٿرموپائلي جي جنگ]] ۽ [[آرٽيميسيئم جي جنگ]] ۾ ڪاميابيون حاصل ڪيون، جنهن کان پوءِ [[ايٿنز جي هخامنشي تباهي|ايٿنز تي قبضو ڪري ان کي ساڙي ڇڏيو]]. ان کان پوءِ سندس فوجن [[ڪرنتھ جي برزخ]] جي اتر ۾ واقع يونان جي مکيه سرزمين تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو. پر [[سلاميس جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ خشايارشا کي خدشو ٿيو ته يوناني کيس يورپ ۾ ڦاسائي سگهن ٿا، تنهنڪري هن پنهنجي فوج جو وڏو حصو واپس ايشيا وٺي ويو ۽ [[مردونيوس]] کي مهم جاري رکڻ لاءِ اتي ڇڏي ويو. ايندڙ سال مردونيوس [[پلاٽايا جي جنگ]] ۾ شڪست کاڌي، جنهن سان يونان تي فارسي يلغار جو خاتمو ٿي ويو. فارس واپس اچڻ کان پوءِ خشايارشا پاڻ کي وڏن تعميراتي منصوبن لاءِ وقف ڪري ڇڏيو، جن مان ڪيترائي سندس پيءُ اڌورا ڇڏي ويو هو. هن [[سڀني قومن جو دروازو]]، [[اپادانا]] ۽ [[تاچارا]] جي تعمير مڪمل ڪرائي، جيڪي [[پرسيپولس]] ۾ واقع هئا. هن [[سوسا]] ۾ [[دارا جو محل]] پڻ تعمير ڪرائڻ جاري رکيو. ان کان علاوه هن پنهنجي پيءُ پاران ٺهرايل [[شاهي شاهراهه]] کي به برقرار رکيو. 465 ق م ۾ خشايارشا ۽ سندس ولي عهد [[دارا (خشايارشا اول جو پٽ)|دارا]] کي شاهي محافظن جي ڪمانڊر [[آرتابانوس]] قتل ڪري ڇڏيو. سندس وفات کان پوءِ سندس ٽيون پٽ تخت تي ويٺو ۽ [[ارتخششتا اول]] جي نالي سان شاهنشاه بڻيو. == نالي جي بڻت == ''زيرڪسيس'' ({{lang|grc|[[wikt:Ξέρξης|Ξέρξης]]}}) [[يوناني ٻولي]] ۽ [[لاطيني ٻولي]] (''Xerxes'', {{Lang|la|Xerses}}) ۾ قديم ايراني نالي ''Xšaya-ṛšā'' جو صورتي روپ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي '''"هيرن تي حڪمراني ڪندڙ"''' يا '''"سورمن جو حڪمران"'''. هن نالي جو پهريون جزو ''xšaya'' آهي، جنهن جي معنيٰ "حڪمراني ڪرڻ" آهي، جڏهن ته ٻيو جزو ''ṛšā'' "هيرو" يا "مرد" جي معنيٰ رکي ٿو.<ref name="NAME">{{harvnb|Marciak|2017|p=80}}; {{harvnb|Schmitt|2000}}</ref> خشايارشا جو نالو [[اڪادي ٻولي]] ۾ ''Ḫi-ši-ʾ-ar-šá'' ۽ [[آرامي ٻولي]] ۾ ''ḥšyʾrš'' طور لکيو ويندو هو.{{sfn|Schmitt|2000}} خشايارشا جو نالو هخامنشي سلطنت جي حڪمرانن ۾ هڪ مشهور شاهي نالو بڻجي ويو.<ref name="NAME" /> == ابتدائي زندگي == === والدين ۽ پيدائش === خشايارشا جو پيءُ [[دارا اعظم]] ({{reign|522|486|era=BC}}) هو، جيڪو هخامنشي سلطنت جو بادشاهه هو، جيتوڻيڪ هو سلطنت جي باني [[ڪورش اعظم]] جي سڌي خانداني شاخ سان تعلق نه رکندو هو.{{sfn|Llewellyn-Jones|2017|p=70}}{{sfn|Waters|1996|pp=11, 18}} خشايارشا جي ماءُ [[آتوسا]] هئي، جيڪا [[ڪورش اعظم]] جي ڌيءَ هئي.{{sfn|Briant|2002|p=132}} دارا ۽ آتوسا 522 ق م ۾ شادي ڪئي،{{sfn|Briant|2002|p=520}} ۽ خشايارشا لڳ ڀڳ 518 ق م ۾ پيدا ٿيو.{{sfn|Stoneman|2015|p=1}} === پرورش ۽ تعليم === [[File:Caylus vase (9481653).jpg|thumb|upright|'''[[ڪيليوس مرتبان]]'''، سنگِ مرمر (Alabaster) جو هڪ چوطرفي لکتن وارو مرتبان، جنهن تي ميخي ۽ تصويري لکتن ۾ "خشايارشا، عظيم بادشاهه" جو نالو درج آهي. [[ڪابيني دي ميدائي]]، [[پيرس]]<ref name="RMN">{{cite web |title=vase (inv.65.4695) - inv.65.4695, BnF |url=http://medaillesetantiques.bnf.fr/ws/catalogue/app/collection/record/ark:/12148/c33gbts1b |website=medaillesetantiques.bnf.fr |language=fr}}</ref>]] يوناني مڪالمي [[فرسٽ الڪيبياڊيز]] موجب، جيڪو فارسي شهزادن جي روايتي تربيت ۽ تعليم جو بيان ڏئي ٿو، شهزادن جي پرورش [[خواجه سرا]]ن جي نگرانيءَ هيٺ ٿيندي هئي. ستن سالن جي عمر کان پوءِ کين گهوڙي سواري ۽ شڪار جي تعليم ڏني ويندي هئي. چوڏهن سالن جي عمر ۾ هر شهزادي کي اشرافي طبقي سان تعلق رکندڙ چار استادن جي حوالي ڪيو ويندو هو، جيڪي کيس "دانائي، انصاف، احتياط ۽ بهادري" سيکاريندا هئا.{{sfn|Stoneman|2015|p=27}} فارسي شهزادا [[زرتشتي مذهب]] جا بنيادي اصول به سکندا هئا، ۽ کين سچ ڳالهائڻ، دلير ٿيڻ ۽ پاڻ تي ضابطو رکڻ جي تربيت ڏني ويندي هئي.{{sfn|Stoneman|2015|p=27}} انهيءَ مڪالمي ۾ وڌيڪ بيان ڪيو ويو آهي ته: {{quotation|فارسي لاءِ خوف، غلاميءَ جي برابر هوندو آهي.}} {{sfn|Stoneman|2015|p=27}} 16 يا 17 سالن جي عمر ۾ شهزادن کي لازمي ڏهن سالن جي قومي خدمت شروع ڪرڻي پوندي هئي، جنهن ۾ تيراندازي، نيزه اڇلائڻ، انعامن لاءِ مقابلا ۽ شڪار شامل هوندا هئا.{{sfn|Stoneman|2015|p=28}} ان کان پوءِ هو لڳ ڀڳ 25 سال فوجي خدمت سرانجام ڏيندا هئا، جنهن کان پوءِ کين بزرگن ۽ بادشاهه جي صلاحڪارن جي حيثيت حاصل ٿيندي هئي. ان دور ۾، خشايارشا جي خاندان سميت، شاهي خاندانن ۾ پاڻ ۾ شاديون عام هيون.{{sfn|Stoneman|2015|p=28}} فارسي اشرافيه جي تعليم بابت هي بيان [[زينوفون]] جي اُن وضاحت سان به مطابقت رکي ٿو، جيڪا هن پنجين صدي ق م جي هخامنشي شهزادي [[ڪورش ڪنو]] بابت ڏني آهي، جنهن سان هو ذاتي طور واقف هو.{{sfn|Stoneman|2015|p=28}} اسٽونمين جو خيال آهي ته خشايارشا جي پرورش ۽ تعليم به گهڻو ڪري اهڙي ئي نموني ٿي هوندي.{{sfn|Stoneman|2015|p=29}} اهو معلوم ناهي ته خشايارشا پڙهڻ يا لکڻ سکيو هو يا نه، ڇاڪاڻ ته فارسي روايت ۾ لکت جي ڀيٽ ۾ زباني تاريخ کي وڌيڪ اهميت ڏني ويندي هئي.{{sfn|Stoneman|2015|p=29}} اسٽونمين جو اهو به خيال آهي ته خشايارشا جي تربيت بعد وارن ايراني بادشاهن، جهڙوڪ سترهين صدي عيسويءَ جي [[عباس اعظم]] ([[صفوي سلطنت]] جو بادشاهه)، جي تعليم کان گهڻي مختلف نه هئي.{{sfn|Stoneman|2015|p=29}} 498 ق م کان خشايارشا [[بابل]] جي شاهي محل ۾ رهائش اختيار ڪئي.{{sfn|Dandamayev|1989|p=183}} === تخت نشيني === جڏهن دارا يونان خلاف ٻي جنگ جي تيارين ۾ مصروف هو، تڏهن 486 ق م ۾ مصر ۾ ٽيڪسن جي وڌندڙ بار ۽ سوسا ۽ پرسيپولس ۾ شاهي محلن جي تعمير لاءِ ڪاريگرن جي جبري منتقليءَ سبب بغاوت شروع ٿي وئي. فارسي قانون موجب، بادشاهه لاءِ ضروري هوندو هو ته ڪنهن به خطرناڪ مهم تي روانو ٿيڻ کان اڳ پنهنجو جانشين مقرر ڪري. جڏهن دارا مصر وڃڻ جو فيصلو ڪيو (487–486 ق م)، تڏهن هن [[نقش رستم]] ۾ (جيڪو پرسيپولس کان پنج ڪلوميٽر پري هو) پنهنجو مقبرو تيار ڪرايو ۽ آتوسا مان پنهنجي وڏي پٽ خشايارشا کي ولي عهد مقرر ڪيو. دارا پنهنجي خراب صحت سبب مصر جي مهم جي اڳواڻي نه ڪري سگهيو ۽ آڪٽوبر 486 ق م ۾ 64 سالن جي عمر ۾ وفات ڪري ويو.{{sfn|Dandamayev|1989|pp=178–179}} [[آرتوبازان]] دعويٰ ڪئي ته هو دارا جي سڀني پٽن مان وڏو هجڻ ڪري تاج جو حقدار آهي، جڏهن ته خشايارشا دليل ڏنو ته هو آتوسا جو پٽ آهي، جيڪا ڪورش اعظم جي ڌيءَ هئي، ۽ ڪورش ئي فارسين کي آزادي ڏني هئي. خشايارشا جي دعويٰ جي حمايت هڪ جلاوطن اسپارٽائي بادشاهه [[ديماراتوس]] ڪئي، جيڪو ان وقت فارس ۾ موجود هو. هن دليل ڏنو ته هميشه سڀ کان وڏو پٽ ئي وارث نه هوندو آهي. هن اسپارٽا جي قانون جو حوالو ڏنو، جنهن موجب بادشاهه جي بادشاهي دوران پيدا ٿيندڙ پهريون پٽ ئي قانوني وارث هوندو هو.<ref>[[هيروڊوٽس]] 7.1–5</ref> ڪي جديد محققن جو خيال آهي ته دارا پاران خشايارشا کي تخت ڏيڻ جو غير معمولي فيصلو ڪورش اعظم ۽ سندس ڌيءَ آتوسا جي غيرمعمولي وقار سبب هو.<ref>[[#refshabani-xerxes|R. Shabani]] Chapter I, p. 15</ref> آرتوبازان اُن وقت پيدا ٿيو هو جڏهن دارا اڃا عام رعيت مان هو، جڏهن ته خشايارشا دارا جي بادشاهه بڻجڻ کان پوءِ پيدا ٿيو هو، يعني هو حقيقي معنى ۾ "شاهي محل ۾ ڄاول" شهزادو هو. آرتوبازان جي ماءُ عام خاندان مان هئي، جڏهن ته خشايارشا جي ماءُ هخامنشي سلطنت جي باني جي ڌيءَ هئي.<ref>[[#ref|Olmstead: The history of Persian empire]]</ref> خشايارشا آڪٽوبر کان ڊسمبر 486 ق م جي وچ ۾ تاجپوشي ڪئي ۽ پنهنجي پيءُ جو جانشين بڻيو،<ref name=chi-v2>[[#refchi-v2|''The Cambridge History of Iran'']] vol. 2. p. 509.</ref> ان وقت سندس عمر لڳ ڀڳ 32 سال هئي.{{sfn|Dandamayev|1989|p=180}} اقتدار جي منتقلي انتهائي پُرامن طريقي سان ٿي. ان ۾ آتوسا جي وڏي اثر ۽ اختيار جو به اهم ڪردار هو. خشايارشا جي تخت نشيني کي نه درٻار ۾، نه هخامنشي خاندان اندر، ۽ نه ئي سلطنت جي ڪنهن تابع قوم طرفان سنجيده مخالفت جو سامنا ڪرڻو پيو.<ref name=atossa-EI>Schmitt, R. "[[#refatossa-EI|Atossa]]". In ''[[Encyclopaedia Iranica]]''.</ref><ref> {{cite book |last1 = Sancisi-Weerdenburg |first1 = Heleen |author-link1 = Heleen Sancisi-Weerdenburg |editor-last1 = Vignolo Munson |editor-first1 = Rosaria |year = 2013 |chapter = Exit Atossa: Images of women in Greek historiography on Persia |title = Herodotus |url = https://books.google.com/books?id=9Wp4AAAAQBAJ |series = Oxford Readings in Classical Studies |volume = 2: Herodotus and the World |edition = reprint |location = Oxford |publisher = Oxford University Press |page = 139 |isbn = 9780199587582 |access-date = 17 December 2022 |quote = According to Herodotus (7.2-3) Atossa played a prominent role in the selection of Xerxes as heir to the throne. }} </ref><ref>[[#refcah-vv|''The Cambridge Ancient History'' vol. V]] p. 72.</ref> == اقتدار جي مضبوطي == [[Image:Histoire universelle depuis le commencement du monde jusqu'à présent (1742) (14598039057).jpg|thumb|[[بابل]] جي نقاشي، ايڇ. فليچر، 1690ع]] جڏهن خشايارشا تخت تي ويٺو، تڏهن سندس سلطنت جي ڪجهه علائقن ۾ بيچيني ۽ انتشار پيدا ٿي رهيو هو. [[مصر جي ستاويهين گهراڻي]] ۾ بغاوت ٿي، جيڪا ايتري خطرناڪ سمجهي وئي جو خشايارشا پاڻ فوج جي اڳواڻي ڪندي اتي نظم بحال ڪرڻ لاءِ ويو. اهڙيءَ ريت کيس پنهنجي حڪومت جي شروعات هڪ فوجي مهم سان ڪرڻ جو موقعو پڻ مليو.{{sfn|Briant|2002|p=525}} خشايارشا جنوري 484 ق م ۾ بغاوت کي دٻائي ڇڏيو ۽ پنهنجي سڳي ڀاءُ [[هخامنش (صوبيدار)|هخامنش]] کي مصر جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو. هن اڳوڻي صوبيدار [[فرينديتس]] کي هٽايو، جيڪو ٻڌايو وڃي ٿو ته بغاوت دوران قتل ٿي ويو هو.{{sfn|Dandamayev|1983|p=414}}{{sfn|Dandamayev|1989|p=183}} مصر جي بغاوت کي چيڀاٽڻ ۾ اها فوج استعمال ٿي وئي، جيڪا دارا اعظم گذريل ٽن سالن کان گڏ ڪري رهيو هو.{{sfn|Briant|2002|p=525}} نتيجي طور خشايارشا کي يونان تي حملي لاءِ نئين فوج تيار ڪرڻي پئي، جنهن ۾ وڌيڪ چار سال لڳي ويا.{{sfn|Briant|2002|p=525}} خشايارشا جي دور ۾ [[بابل]] ۾ پڻ بيچيني پيدا ٿي، ۽ گهٽ ۾ گهٽ ٻه ڀيرا بغاوتون ٿيون. پهرين بغاوت جون يا جولاءِ 484 ق م ۾ شروع ٿي ۽ ان جي اڳواڻي [[بيل شماني]] نالي هڪ باغي ڪئي. بيل شماني جي بغاوت تمام ٿوري عرصي تائين جاري رهي. سندس دور جا بابلي دستاويز فقط ٻن هفتن جي حڪمراني جو ذڪر ڪن ٿا.{{sfn|Dandamayev|1993|p=41}} ٻن سالن کان پوءِ بابل مان هڪ ٻيو باغي اڳواڻ [[شماش اريبا]] اڀريو. 482 ق م جي اونهاري ۾ شماش اريبا بابل شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جي شهرن، جهڙوڪ [[بورسيپا]] ۽ [[دلبات]]، تي قبضو ڪري ورتو. ڊگهي گهيري کان پوءِ مارچ 481 ق م ۾ بابل ٻيهر خشايارشا جي قبضي ۾ آيو ۽ شماش اريبا شڪست کاڌي.{{sfn|Dandamayev|1993|p=41}} بابل جي بيچيني جو صحيح سبب معلوم نه آهي.{{sfn|Briant|2002|p=525}} ممڪن آهي ته ان جو تعلق وڌايل ٽيڪسن سان هجي.{{sfn|Stoneman|2015|p=111}} انهن بغاوتن کان اڳ بابل هخامنشي سلطنت اندر هڪ خاص حيثيت رکندڙ علائقو هو. هخامنشي بادشاهه پاڻ کي ''"[[بابل جو بادشاهه]]"'' ۽ ''"[[ملڪن جو بادشاهه]]"'' سڏائيندا هئا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو [[بابلونيا]] کي پنهنجي سلطنت اندر هڪ الڳ سياسي وحدت طور ڏسندا هئا، جيڪا سندن بادشاهت سان [[ذاتي اتحاد]] جي صورت ۾ ڳنڍيل هئي. بغاوتن کان پوءِ خشايارشا پنهنجي لقبن مان ''"بابل جو بادشاهه"'' ختم ڪري ڇڏيو ۽ اڳوڻي وڏي بابلي صوبي کي، جيڪو [[نو-بابلي سلطنت]] جي اڪثر علائقي تي مشتمل هو، ڪيترن ننڍن انتظامي حصن ۾ ورهائي ڇڏيو.{{sfn|Dandamayev|1989|pp=185–186}} قديم يوناني ۽ رومي مصنفن جي بيانن جي بنياد تي گهڻو ڪري اهو تصور ڪيو ويندو آهي ته خشايارشا بابل خلاف انتهائي سخت انتقامي ڪارروائي ڪئي. قديم ليکڪن موجب خشايارشا بابل جي قلعابندين کي تباهه ڪيو ۽ شهر جي مندرن کي نقصان پهچايو.{{sfn|Dandamayev|1993|p=41}} چيو وڃي ٿو ته [[ايساگيلا]] مندر کي پڻ وڏو نقصان پهتو، ۽ خشايارشا مبينا طور [[مردوخ]] جي مجسمي کي شهر مان کڻائي ويو.{{sfn|Sancisi-Weerdenburg|2002|p=579}} ڪجهه روايتن مطابق هو اهو مجسمو ايران کڻي ويو ۽ ڳاري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته قديم مصنفن جو چوڻ هو ته اهو مڪمل طور سون مان ٺهيل هو.{{sfn|Dandamayev|1993|p=41}} جديد مؤرخ [[اميلي ڪورٽ]] هن ڳالهه کي گهٽ امڪاني سمجهي ٿي ته خشايارشا واقعي بابل جا مندر تباهه ڪيا هجن. سندس خيال آهي ته اهڙيون روايتون شايد بابلي ماڻهن جي فارسين خلاف منفي جذبات جو نتيجو هجن.{{sfn|Deloucas|2016|p=39}} اهو به شڪ جي دائري ۾ آهي ته مردوخ جو مجسمو واقعي بابل مان هٽايو ويو هو يا نه.{{sfn|Dandamayev|1993|p=41}} ڪجهه محققن جو خيال آهي ته جيڪڏهن ڪا مورتي هٽائي وئي به هئي ته اها مردوخ جي نه، پر هڪ سون جي انساني مجسمي هئي.{{sfn|Waerzeggers|Seire|2018|p=3}}{{sfn|Briant|2002|p=544}} جيتوڻيڪ اڳين دورن جي ڀيٽ ۾ حوالا تمام گهٽ مليا آهن، پر همعصر دستاويزن مان ظاهر ٿئي ٿو ته بابلي [[اڪيتو]] (نئون سال) جو ميلو هخامنشي دور ۾ ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ جاري رهيو.{{sfn|Deloucas|2016|p=40}} ڇاڪاڻ ته اقتدار بابلي حڪمرانن کان فارسين ڏانهن منتقل ٿي ويو هو، ۽ بغاوت کان پوءِ خشايارشا شهر جي بااثر خاندانن کي به تبديل ڪري ڇڏيو هو، تنهن ڪري امڪان آهي ته اڪيتو ميلي جون روايتي رسمون ۽ تقريبون اڳئين دور جي ڀيٽ ۾ گهڻو تبديل ٿي ويون هجن.{{sfn|Deloucas|2016|p=41}} == فوجي مهمون == === يوناني سرزمين تي يلغار === {{Main|يونان تي ٻي فارسي يلغار}} [[File:Xerxes all ethnicities.jpg|thumb|upright=1.5|[[نقش رستم]] ۾ خشايارشا اول جي مقبري تي مختلف قومن سان تعلق رکندڙ خشايارشا جي فوجي سپاهي.<ref>[https://www.iranicaonline.org/uploads/files/Clothing/v5f7a014_f1_300.jpg Soldiers with names], after Walser</ref><ref>The Achaemenid Empire in South Asia and Recent Excavations in Akra in Northwest Pakistan Peter Magee, Cameron Petrie, Robert Knox, Farid Khan, Ken Thomas [https://repository.brynmawr.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1082&context=arch_pubs p. 713]</ref><ref>{{cite book |title=Naqš-e-Rostam – Encyclopaedia Iranica |url=http://www.iranicaonline.org/articles/naqs-e-rostam |language=en}}</ref>]] دارا اعظم يوناني سرزمين تي ٻي يلغار لاءِ ٻي فوج تيار ڪرڻ جي عمل ۾ هو ته سندس وفات ٿي وئي. نتيجي ۾ [[ايٿنز]]، [[ناڪسوس ٻيٽ|ناڪسوس]] ۽ [[ايريٽريا]] جي ماڻهن کي [[آئيوني بغاوت]] ۾ مداخلت، [[سارديس]] کي باهه ڏيڻ ۽ [[ميراٿون جي جنگ]] ۾ فارسين کي شڪست ڏيڻ جي سزا ڏيڻ جو ڪم سندس پٽ خشايارشا جي ذمي آيو. شروعات ۾ خشايارشا يونان سان وڏي جنگ کان پاسو ڪرڻ چاهيو ٿي، پر سندس پيءُ جي جرنيلن، خاص طور سندس سؤٽ [[مردونيوس (دارا اول جو ڀاڻيجو)|مردونيوس]]، کيس جنگ تي آماده ڪيو. مردونيوس خشايارشا تي بزدليءَ جو الزام لڳايو ۽ کيس مهم جاري رکڻ تي قائل ڪيو.<ref>{{Cite book |last=shahbazi |first=shapur |title=The Oxford Handbook of Iranian History |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0199390427 |editor-last=Daryaee |editor-first=Touraj |pages=128 |chapter=4, THE ACHAEMENID PERSIAN EMPIRE (550–330 bce )}}</ref> 483 ق م کان خشايارشا پنهنجي وڏي فوجي مهم جي تياري شروع ڪئي. [[آٿوس جبل]] واري ٻيٽ نما زمين جي ڳچيءَ مان [[خشايارشا واهه]] کوٽايو ويو. [[ٿريس]] مان گذرندڙ شاهراهه تي رسد جا مرڪز قائم ڪيا ويا ۽ [[هيليسپونٽ]] تي ٻن عارضي پلن جي تعمير ڪئي وئي، جيڪي بعد ۾ ''خشايارشا جون پونٽون پلون'' سڏيون ويون. خشايارشا جي فوج ۾ سندس وسيع گهڻ قومي سلطنت جي مختلف قومن جا ماڻهو شامل هئا. انهن ۾ [[مادي]]، [[سڪا]]، [[عيلامي]]، [[آشوري]]، [[فونيقي]]، [[بابلي]]، [[مصري]]، [[يهودي]]، [[عرب]]،<ref>Farrokh, Kaveh (2007). ''Shadows in the Desert: Ancient Persia at War''. Oxford, UK: Osprey. {{ISBN|1846031087}}, p. 77</ref> [[مقدوني]]، [[ٿريس وارا]]، [[پايوني]]، [[اخائي قبيلي]] جا يوناني، [[آئيوني يوناني]]، [[ايجيئن ٻيٽن جا يوناني]]، [[ايوليائي يوناني]]، [[پونٽس]] جا يوناني، [[ڪولخيسي]]، [[سنڌي]] ۽ ٻيون ڪيتريون ئي قومون شامل هيون. يوناني مؤرخ [[هيروڊوٽس]] موجب، خشايارشا جي پهرين ڪوشش هيليسپونٽ تي پل ٺاهڻ ۾ ناڪام ٿي وئي، ڇاڪاڻ ته طوفان پلن جي [[سن]] ۽ [[پيپائرس]] جي رسين کي ٽوڙي ڇڏيو. جواب ۾ خشايارشا حڪم ڏنو ته هيليسپونٽ کي ٽي سؤ ڀيرا ڪوڙا هنيا وڃن ۽ سمنڊ ۾ زنجيرون اڇلايون وڃن. ان کان پوءِ ٻي ڪوشش ۾ پلن جي تعمير ڪامياب ٿي وئي.<ref>Bailkey, Nels, ed. ''Readings in Ancient History'', p. 175. D.C. Heath and Co., 1992.</ref> ساڳئي وقت [[قرطاج]] طرفان [[سسلي]] تي حملي سبب يونان کي [[سيراڪيوس]] ۽ [[اگريجينٽم]] جهڙين طاقتور رياستن جي مدد حاصل نه رهي. قديم ذريعا خشايارشا کي ان جو ذميوار قرار ڏين ٿا، پر جديد محقق ان ڳالهه تي شڪ ظاهر ڪن ٿا.<ref>G. Mafodda, ''La monarchia di Gelone tra pragmatismo, ideologia e propaganda'', (Messina, 1996) pp. 119–136</ref> ٻئي طرف ڪيترين ننڍين يوناني رياستن، جهڙوڪ [[ٿيسالي]]، [[ٿيبس]] ۽ [[ارگوس]]، فارسين جو ساٿ ڏنو. جنگ جي شروعاتي مرحلن ۾ خشايارشا کي اهم ڪاميابيون حاصل ٿيون. 480 ق م جي بهار ۾ خشايارشا [[سارديس]] مان هڪ وڏي بحري ٻيڙي ۽ فوج سان روانو ٿيو. هيروڊوٽس مطابق سندس فوج لڳ ڀڳ ڏهه لک سپاهين تي مشتمل هئي ۽ ان ۾ ڏهه هزار چونڊ جنگجو ''[[امر فوج]]'' (Immortals) پڻ شامل هئا. جديد اندازن مطابق، اصل جنگجو فوج جو انگ لڳ ڀڳ 60,000 هو.<ref>Barkworth, 1993. "The Organization of Xerxes' Army." ''Iranica Antiqua'' Vol. 27, pp. 149–167</ref> === ٿرموپائلي جي جنگ ۽ ايٿنز جي تباهي === [[File:Achaemenid king killing a Greek hoplite.jpg|thumb|هخامنشي بادشاهه هڪ يوناني [[هوپلائيٽ]] کي قتل ڪندي. سلينڊر مُهر تان ورتل نقش، لڳ ڀڳ 500–475 ق م، خشايارشا اول جي دور جو. [[ميٽروپوليٽن عجائب گهر]]]] [[ٿرموپائلي جي جنگ]] ۾ [[اسپارٽا]] جي بادشاهه [[ليونيداس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ يوناني جنگجُوئن جي هڪ ننڍڙي فوج تمام وڏي فارسي لشڪر جو مقابلو ڪيو. آخرڪار يوناني شڪست کاڌي. هيروڊوٽس موجب [[ايفيالٽس آف ٽريخس]] نالي هڪ يوناني پنهنجي قوم سان غداري ڪئي ۽ فارسين کي جبلن جي وچ مان ويندڙ هڪ متبادل رستو ڏيکاريو، جنهن جي نتيجي ۾ اسپارٽائي [[فيلانڪس]] ٽٽي پئي. ساڳئي وقت [[آرٽيميسيئم جي جنگ]] دوران وڏن طوفانن يوناني ٻيڙين کي نقصان پهچايو. جڏهن يونانين کي ٿرموپائلي ۾ شڪست جي خبر ملي ته هنن جنگ روڪي واپس هٽي ويا. [[File:Foundations of the Old Athena Temple (foreground).jpg|thumb|[[قديم اٿينا مندر]] جا بنياد، جيڪي 480 ق م ۾ [[ايٿنز جي تباهي]] دوران خشايارشا جي فوجن هٿان تباهه ڪيا ويا]] ٿرموپائلي کان پوءِ [[ايٿنز]] فارسين جي قبضي ۾ اچي ويو. گهڻا ايٿينس واسي شهر ڇڏي [[سلاميس ٻيٽ]] ڏانهن هليا ويا هئا. صرف هڪ ننڍڙو گروهه [[ايٿنز جو قلعو]] بچائڻ جي ڪوشش ڪندو رهيو، پر اهو به شڪست کائي ويو. خشايارشا ايٿنز کي تباهه ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ شهر کي باهه ڏئي ساڙي ڇڏيو. ان تباهيءَ جا آثار اڄ به آثارِ قديمه ۾ ''[[پرسرشٽ]]'' (Perserschutt) نالي تباهيءَ واري پرت جي صورت ۾ موجود آهن.<ref>Martin Steskal, ''Der Zerstörungsbefund 480/79 der Athener Akropolis. Eine Fallstudie zum etablierten Chronologiegerüst'', Verlag Dr. Kovač, Hamburg, 2004</ref> اهڙي طرح فارسين [[ڪرنتھ جي برزخ]] جي اتر واري سڄي يوناني سرزمين تي قبضو حاصل ڪري ورتو.<ref name="Warfare in the Ancient World"/> === سلاميس ۽ پلاٽايا جون جنگيون === [[ٿيمسٽوڪليس]] جي موڪليل پيغام جي اثر هيٺ، ۽ [[هاليڪارناسس]] جي راڻي [[آرٽيميسيا اول]] جي صلاح جي ابتڙ، خشايارشا يوناني بحري ٻيڙي تي اهڙين حالتن ۾ حملو ڪيو جيڪي فارسين لاءِ مناسب نه هيون. آرٽيميسيا جو خيال هو ته خشايارشا کي پنهنجي ٻيڙين جو هڪ حصو [[پيلوپونيس]] ڏانهن موڪلڻ گهرجي ها ۽ باقي يوناني اتحاد جي ٽٽڻ جو انتظار ڪرڻ گهرجي ها. [[سلاميس جي جنگ]] (سيپٽمبر 480 ق م) ۾ يوناني بحري فوج فيصلائتي فتح حاصل ڪئي. شڪست کان پوءِ خشايارشا [[ٿيسالي]] ۾ سياري لاءِ لشڪرگاهه قائم ڪئي. هيروڊوٽس موجب خشايارشا کي خدشو ٿيو ته يوناني [[هيليسپونٽ]] تي موجود پلن کي تباهه ڪري سندس فوج کي يورپ ۾ ڦاسائي ڇڏيندا، تنهن ڪري هن پنهنجي لشڪر جو وڏو حصو ساڻ وٺي ايشيا واپس وڃڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name=VIII97>Herodotus [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0126;query=chapter%3D%231406;layout=;loc=8.96.1 VIII, 97]</ref> واپسيءَ جو هڪ ٻيو ممڪن سبب [[بابل]] ۾ جاري بيچيني به هئي، ڇاڪاڻ ته اها هخامنشي سلطنت جي اهم ترين صوبن مان هڪ هئي ۽ بادشاهه جي ذاتي موجودگي اتي ضروري سمجهي ويندي هئي.<ref name="livius">{{cite web|url=https://www.livius.org/saa-san/samas-eriba/samas-eriba.html|publisher=livius.org|title=Bêl-šimânni and Šamaš-eriba – Livius|access-date=7 September 2016|archive-date=22 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150622163614/http://www.livius.org/saa-san/samas-eriba/samas-eriba.html|url-status=dead}}</ref> خشايارشا يونان ۾ هڪ فوجي دستو ڇڏي ويو، جنهن جي قيادت [[مردونيوس (جرنيل)|مردونيوس]] کي سونپي وئي. هيروڊوٽس موجب، واپسيءَ جي صلاح پڻ مردونيوس ئي ڏني هئي. ايندڙ سال يوناني شهري رياستن جي گڏيل فوج [[پلاٽايا جي جنگ]] ۾ مردونيوس کي شڪست ڏئي ڇڏي. هن شڪست سان يونان تي فارسين جي وڏي فوجي يلغار هميشه لاءِ ختم ٿي وئي. 09d1n6ydtoz7cp1t3a7xe9qa1eyeu70 388171 388169 2026-06-23T19:59:39Z Intisar Ali 8681 388171 wikitext text/x-wiki {{Short description|هخامنشي سلطنت جو شاهنشاه (486 ق م کان 465 ق م تائين)}} {{Infobox royalty | name = خشايارشا اعظم<br />{{lang|peo|𐎧𐏁𐎹𐎠𐎼𐏁𐎠}} (Xšaya-ṛšā) | title = | image = National_Museum_of_Iran_Darafsh_%28785%29.JPG | caption = [[پرسيپولس]] مان خشايارشا اول جو [[پهاڙي اُڪير]]، [[ايران جو قومي عجائب گهر]] ۾ محفوظ | succession = {{ubl|[[شاهنشاه]]، [[هخامنشي سلطنت]]|[[مصر جي فرعونن جي فهرست|مصر جو فرعون]]}} | reign = آڪٽوبر 486 ق م – آگسٽ 465 ق م | predecessor = [[دارا اعظم]] | successor = [[ارتخششتا اول]] | spouse = [[اميسترس]] | dynasty = [[هخامنشي خاندان]] | issue = {{ubl|[[دارا (خشايارشا اول جو پٽ)|دارا]]|[[هشتاسپ (خشايارشا اول جو پٽ)|هشتاسپ]]|[[ارتخششتا اول]]|[[رودوگون]]|[[ايميٽس آف فارس|ايميٽس]]}} | father = [[دارا اعظم]] | mother = [[آتوسا]] | birth_date = {{circa|518 ق م}} | death_date = 465 ق م{{sfn|Stoneman|2015|p=}}{{pn|date=June 2025}} (عمر لڳ ڀڳ 53 سال) | burial_place = [[نقش رستم]] | religion = [[قديم ايراني مذهب]] }} {{Hiero|Xerxes (Xašayaruša/Ḫašayaruša)<ref>Jürgen von Beckerath (1999). ''Handbuch der ägyptischen Königsnamen''. Mainz: Von Zabern. {{ISBN|3-8053-2310-7}}, pp. 220–221</ref>|<hiero>< xA-SA-i*i-A-rw-SA-A ></hiero>|align=right|era=lp}} '''خشايارشا اول''' (Xerxes I {{respell|ZURK|seez}};<ref>{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/xerxes-i |title=Xerxes I |publisher=Collins Dictionary |access-date=2024-09-17 }}</ref>{{efn|يوناني: {{langx|grc|Ξέρξης|Xérxēs}}, {{IPA|grc|ksérksɛːs|IPA}}؛ پڻ '''خشايارشا'''، قديم فارسي {{langx|peo|[[wikt:𐎧𐏁𐎹𐎠𐎼𐏁𐎠|𐎧𐏁𐎹𐎠𐎼𐏁𐎠]]|Xšayār̥šā}} مان نڪتل.<ref>Littman, R. J.. [https://www.jstor.org/stable/pdf/1454354.pdf "The Religious Policy of Xerxes and the 'Book of Esther{{'"}}]. ''The Jewish Quarterly Review'', January 1975, New Series, Vol. 65, No. 3, footnote 2.</ref>}}؛ قديم ايراني '''خشايارشا'''، عام طور '''خشايارشا اعظم''' جي نالي سان مشهور؛ لڳ ڀڳ 518 ق م – 465 ق م)<ref name="Warfare in the Ancient World">{{cite book |first1=Brian Todd |last1=Carey |first2=Joshua |last2=Allfree |first3=John |last3=Cairns |url=https://books.google.com/books?id=3OSfBwAAQBAJ&dq=persia+overran+modern+day+greece&pg=PT32 |title=Warfare in the Ancient World |publisher=Pen and Sword |date=19 January 2006 |isbn=1848846304}}</ref> فارس جو هڪ حڪمران هو، جنهن هخامنشي سلطنت جي چوٿين [[شاهنشاه]] طور 486 ق م کان پنهنجي قتل تائين 465 ق م حڪومت ڪئي. هو [[دارا اعظم]] ۽ [[آتوسا]] جو پٽ هو، جيڪا [[ڪورش اعظم]] جي ڌيءُ هئي. مغربي تاريخ ۾ خشايارشا سڀ کان وڌيڪ 480 ق م ۾ [[يونان تي ٻي فارسي يلغار]] جي ڪري مشهور آهي، جيڪا آخرڪار فارسين جي شڪست تي ختم ٿي. دارا اعظم پنهنجي وڏي پٽ [[آرتوبرزان]] بدران خشايارشا کي ولي عهد مقرر ڪيو هو، ۽ پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ هن هڪ وسيع ۽ گهڻ قومي سلطنت ورثي ۾ حاصل ڪئي. هن [[مصر]] ۽ [[بابلي بغاوتون (484 ق م)]] سختيءَ سان چيڀاٽي پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪيو، ۽ پوءِ پنهنجي پيءُ جي مهم کي جاري رکندي [[قديم يونان]] کي تابع ڪرڻ ۽ [[ايٿنز]] ۽ ان جي اتحادي شهرن کي [[آئيوني بغاوت]] ۾ مداخلت ڪرڻ جي سزا ڏيڻ جو ارادو ڪيو. 480 ق م ۾ خشايارشا هڪ وڏي فوج جي اڳواڻي ڪندي [[هيليسپونٽ]] پار ڪري يورپ ۾ داخل ٿيو. هن [[ٿرموپائلي جي جنگ]] ۽ [[آرٽيميسيئم جي جنگ]] ۾ ڪاميابيون حاصل ڪيون، جنهن کان پوءِ [[ايٿنز جي هخامنشي تباهي|ايٿنز تي قبضو ڪري ان کي ساڙي ڇڏيو]]. ان کان پوءِ سندس فوجن [[ڪرنتھ جي برزخ]] جي اتر ۾ واقع يونان جي مکيه سرزمين تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو. پر [[سلاميس جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ خشايارشا کي خدشو ٿيو ته يوناني کيس يورپ ۾ ڦاسائي سگهن ٿا، تنهنڪري هن پنهنجي فوج جو وڏو حصو واپس ايشيا وٺي ويو ۽ [[مردونيوس]] کي مهم جاري رکڻ لاءِ اتي ڇڏي ويو. ايندڙ سال مردونيوس [[پلاٽايا جي جنگ]] ۾ شڪست کاڌي، جنهن سان يونان تي فارسي يلغار جو خاتمو ٿي ويو. فارس واپس اچڻ کان پوءِ خشايارشا پاڻ کي وڏن تعميراتي منصوبن لاءِ وقف ڪري ڇڏيو، جن مان ڪيترائي سندس پيءُ اڌورا ڇڏي ويو هو. هن [[سڀني قومن جو دروازو]]، [[اپادانا]] ۽ [[تاچارا]] جي تعمير مڪمل ڪرائي، جيڪي [[پرسيپولس]] ۾ واقع هئا. هن [[سوسا]] ۾ [[دارا جو محل]] پڻ تعمير ڪرائڻ جاري رکيو. ان کان علاوه هن پنهنجي پيءُ پاران ٺهرايل [[شاهي شاهراهه]] کي به برقرار رکيو. 465 ق م ۾ خشايارشا ۽ سندس ولي عهد [[دارا (خشايارشا اول جو پٽ)|دارا]] کي شاهي محافظن جي ڪمانڊر [[آرتابانوس]] قتل ڪري ڇڏيو. سندس وفات کان پوءِ سندس ٽيون پٽ تخت تي ويٺو ۽ [[ارتخششتا اول]] جي نالي سان شاهنشاه بڻيو. == نالي جي بڻت == ''زيرڪسيس'' ({{lang|grc|[[wikt:Ξέρξης|Ξέρξης]]}}) [[يوناني ٻولي]] ۽ [[لاطيني ٻولي]] (''Xerxes'', {{Lang|la|Xerses}}) ۾ قديم ايراني نالي ''Xšaya-ṛšā'' جو صورتي روپ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي '''"هيرن تي حڪمراني ڪندڙ"''' يا '''"سورمن جو حڪمران"'''. هن نالي جو پهريون جزو ''xšaya'' آهي، جنهن جي معنيٰ "حڪمراني ڪرڻ" آهي، جڏهن ته ٻيو جزو ''ṛšā'' "هيرو" يا "مرد" جي معنيٰ رکي ٿو.<ref name="NAME">{{harvnb|Marciak|2017|p=80}}; {{harvnb|Schmitt|2000}}</ref> خشايارشا جو نالو [[اڪادي ٻولي]] ۾ ''Ḫi-ši-ʾ-ar-šá'' ۽ [[آرامي ٻولي]] ۾ ''ḥšyʾrš'' طور لکيو ويندو هو.{{sfn|Schmitt|2000}} خشايارشا جو نالو هخامنشي سلطنت جي حڪمرانن ۾ هڪ مشهور شاهي نالو بڻجي ويو.<ref name="NAME" /> == ابتدائي زندگي == === والدين ۽ پيدائش === خشايارشا جو پيءُ [[دارا اعظم]] ({{reign|522|486|era=BC}}) هو، جيڪو هخامنشي سلطنت جو بادشاهه هو، جيتوڻيڪ هو سلطنت جي باني [[ڪورش اعظم]] جي سڌي خانداني شاخ سان تعلق نه رکندو هو.{{sfn|Llewellyn-Jones|2017|p=70}}{{sfn|Waters|1996|pp=11, 18}} خشايارشا جي ماءُ [[آتوسا]] هئي، جيڪا [[ڪورش اعظم]] جي ڌيءَ هئي.{{sfn|Briant|2002|p=132}} دارا ۽ آتوسا 522 ق م ۾ شادي ڪئي،{{sfn|Briant|2002|p=520}} ۽ خشايارشا لڳ ڀڳ 518 ق م ۾ پيدا ٿيو.{{sfn|Stoneman|2015|p=1}} === پرورش ۽ تعليم === [[File:Caylus vase (9481653).jpg|thumb|upright|'''[[ڪيليوس مرتبان]]'''، سنگِ مرمر (Alabaster) جو هڪ چوطرفي لکتن وارو مرتبان، جنهن تي ميخي ۽ تصويري لکتن ۾ "خشايارشا، عظيم بادشاهه" جو نالو درج آهي. [[ڪابيني دي ميدائي]]، [[پيرس]]<ref name="RMN">{{cite web |title=vase (inv.65.4695) - inv.65.4695, BnF |url=http://medaillesetantiques.bnf.fr/ws/catalogue/app/collection/record/ark:/12148/c33gbts1b |website=medaillesetantiques.bnf.fr |language=fr}}</ref>]] يوناني مڪالمي [[فرسٽ الڪيبياڊيز]] موجب، جيڪو فارسي شهزادن جي روايتي تربيت ۽ تعليم جو بيان ڏئي ٿو، شهزادن جي پرورش [[خواجه سرا]]ن جي نگرانيءَ هيٺ ٿيندي هئي. ستن سالن جي عمر کان پوءِ کين گهوڙي سواري ۽ شڪار جي تعليم ڏني ويندي هئي. چوڏهن سالن جي عمر ۾ هر شهزادي کي اشرافي طبقي سان تعلق رکندڙ چار استادن جي حوالي ڪيو ويندو هو، جيڪي کيس "دانائي، انصاف، احتياط ۽ بهادري" سيکاريندا هئا.{{sfn|Stoneman|2015|p=27}} فارسي شهزادا [[زرتشتي مذهب]] جا بنيادي اصول به سکندا هئا، ۽ کين سچ ڳالهائڻ، دلير ٿيڻ ۽ پاڻ تي ضابطو رکڻ جي تربيت ڏني ويندي هئي.{{sfn|Stoneman|2015|p=27}} انهيءَ مڪالمي ۾ وڌيڪ بيان ڪيو ويو آهي ته: {{quotation|فارسي لاءِ خوف، غلاميءَ جي برابر هوندو آهي.}} {{sfn|Stoneman|2015|p=27}} 16 يا 17 سالن جي عمر ۾ شهزادن کي لازمي ڏهن سالن جي قومي خدمت شروع ڪرڻي پوندي هئي، جنهن ۾ تيراندازي، نيزه اڇلائڻ، انعامن لاءِ مقابلا ۽ شڪار شامل هوندا هئا.{{sfn|Stoneman|2015|p=28}} ان کان پوءِ هو لڳ ڀڳ 25 سال فوجي خدمت سرانجام ڏيندا هئا، جنهن کان پوءِ کين بزرگن ۽ بادشاهه جي صلاحڪارن جي حيثيت حاصل ٿيندي هئي. ان دور ۾، خشايارشا جي خاندان سميت، شاهي خاندانن ۾ پاڻ ۾ شاديون عام هيون.{{sfn|Stoneman|2015|p=28}} فارسي اشرافيه جي تعليم بابت هي بيان [[زينوفون]] جي اُن وضاحت سان به مطابقت رکي ٿو، جيڪا هن پنجين صدي ق م جي هخامنشي شهزادي [[ڪورش ڪنو]] بابت ڏني آهي، جنهن سان هو ذاتي طور واقف هو.{{sfn|Stoneman|2015|p=28}} اسٽونمين جو خيال آهي ته خشايارشا جي پرورش ۽ تعليم به گهڻو ڪري اهڙي ئي نموني ٿي هوندي.{{sfn|Stoneman|2015|p=29}} اهو معلوم ناهي ته خشايارشا پڙهڻ يا لکڻ سکيو هو يا نه، ڇاڪاڻ ته فارسي روايت ۾ لکت جي ڀيٽ ۾ زباني تاريخ کي وڌيڪ اهميت ڏني ويندي هئي.{{sfn|Stoneman|2015|p=29}} اسٽونمين جو اهو به خيال آهي ته خشايارشا جي تربيت بعد وارن ايراني بادشاهن، جهڙوڪ سترهين صدي عيسويءَ جي [[عباس اعظم]] ([[صفوي سلطنت]] جو بادشاهه)، جي تعليم کان گهڻي مختلف نه هئي.{{sfn|Stoneman|2015|p=29}} 498 ق م کان خشايارشا [[بابل]] جي شاهي محل ۾ رهائش اختيار ڪئي.{{sfn|Dandamayev|1989|p=183}} === تخت نشيني === جڏهن دارا يونان خلاف ٻي جنگ جي تيارين ۾ مصروف هو، تڏهن 486 ق م ۾ مصر ۾ ٽيڪسن جي وڌندڙ بار ۽ سوسا ۽ پرسيپولس ۾ شاهي محلن جي تعمير لاءِ ڪاريگرن جي جبري منتقليءَ سبب بغاوت شروع ٿي وئي. فارسي قانون موجب، بادشاهه لاءِ ضروري هوندو هو ته ڪنهن به خطرناڪ مهم تي روانو ٿيڻ کان اڳ پنهنجو جانشين مقرر ڪري. جڏهن دارا مصر وڃڻ جو فيصلو ڪيو (487–486 ق م)، تڏهن هن [[نقش رستم]] ۾ (جيڪو پرسيپولس کان پنج ڪلوميٽر پري هو) پنهنجو مقبرو تيار ڪرايو ۽ آتوسا مان پنهنجي وڏي پٽ خشايارشا کي ولي عهد مقرر ڪيو. دارا پنهنجي خراب صحت سبب مصر جي مهم جي اڳواڻي نه ڪري سگهيو ۽ آڪٽوبر 486 ق م ۾ 64 سالن جي عمر ۾ وفات ڪري ويو.{{sfn|Dandamayev|1989|pp=178–179}} [[آرتوبازان]] دعويٰ ڪئي ته هو دارا جي سڀني پٽن مان وڏو هجڻ ڪري تاج جو حقدار آهي، جڏهن ته خشايارشا دليل ڏنو ته هو آتوسا جو پٽ آهي، جيڪا ڪورش اعظم جي ڌيءَ هئي، ۽ ڪورش ئي فارسين کي آزادي ڏني هئي. خشايارشا جي دعويٰ جي حمايت هڪ جلاوطن اسپارٽائي بادشاهه [[ديماراتوس]] ڪئي، جيڪو ان وقت فارس ۾ موجود هو. هن دليل ڏنو ته هميشه سڀ کان وڏو پٽ ئي وارث نه هوندو آهي. هن اسپارٽا جي قانون جو حوالو ڏنو، جنهن موجب بادشاهه جي بادشاهي دوران پيدا ٿيندڙ پهريون پٽ ئي قانوني وارث هوندو هو.<ref>[[هيروڊوٽس]] 7.1–5</ref> ڪي جديد محققن جو خيال آهي ته دارا پاران خشايارشا کي تخت ڏيڻ جو غير معمولي فيصلو ڪورش اعظم ۽ سندس ڌيءَ آتوسا جي غيرمعمولي وقار سبب هو.<ref>[[#refshabani-xerxes|R. Shabani]] Chapter I, p. 15</ref> آرتوبازان اُن وقت پيدا ٿيو هو جڏهن دارا اڃا عام رعيت مان هو، جڏهن ته خشايارشا دارا جي بادشاهه بڻجڻ کان پوءِ پيدا ٿيو هو، يعني هو حقيقي معنى ۾ "شاهي محل ۾ ڄاول" شهزادو هو. آرتوبازان جي ماءُ عام خاندان مان هئي، جڏهن ته خشايارشا جي ماءُ هخامنشي سلطنت جي باني جي ڌيءَ هئي.<ref>[[#ref|Olmstead: The history of Persian empire]]</ref> خشايارشا آڪٽوبر کان ڊسمبر 486 ق م جي وچ ۾ تاجپوشي ڪئي ۽ پنهنجي پيءُ جو جانشين بڻيو،<ref name=chi-v2>[[#refchi-v2|''The Cambridge History of Iran'']] vol. 2. p. 509.</ref> ان وقت سندس عمر لڳ ڀڳ 32 سال هئي.{{sfn|Dandamayev|1989|p=180}} اقتدار جي منتقلي انتهائي پُرامن طريقي سان ٿي. ان ۾ آتوسا جي وڏي اثر ۽ اختيار جو به اهم ڪردار هو. خشايارشا جي تخت نشيني کي نه درٻار ۾، نه هخامنشي خاندان اندر، ۽ نه ئي سلطنت جي ڪنهن تابع قوم طرفان سنجيده مخالفت جو سامنا ڪرڻو پيو.<ref name=atossa-EI>Schmitt, R. "[[#refatossa-EI|Atossa]]". In ''[[Encyclopaedia Iranica]]''.</ref><ref> {{cite book |last1 = Sancisi-Weerdenburg |first1 = Heleen |author-link1 = Heleen Sancisi-Weerdenburg |editor-last1 = Vignolo Munson |editor-first1 = Rosaria |year = 2013 |chapter = Exit Atossa: Images of women in Greek historiography on Persia |title = Herodotus |url = https://books.google.com/books?id=9Wp4AAAAQBAJ |series = Oxford Readings in Classical Studies |volume = 2: Herodotus and the World |edition = reprint |location = Oxford |publisher = Oxford University Press |page = 139 |isbn = 9780199587582 |access-date = 17 December 2022 |quote = According to Herodotus (7.2-3) Atossa played a prominent role in the selection of Xerxes as heir to the throne. }} </ref><ref>[[#refcah-vv|''The Cambridge Ancient History'' vol. V]] p. 72.</ref> == اقتدار جي مضبوطي == [[Image:Histoire universelle depuis le commencement du monde jusqu'à présent (1742) (14598039057).jpg|thumb|[[بابل]] جي نقاشي، ايڇ. فليچر، 1690ع]] جڏهن خشايارشا تخت تي ويٺو، تڏهن سندس سلطنت جي ڪجهه علائقن ۾ بيچيني ۽ انتشار پيدا ٿي رهيو هو. [[مصر جي ستاويهين گهراڻي]] ۾ بغاوت ٿي، جيڪا ايتري خطرناڪ سمجهي وئي جو خشايارشا پاڻ فوج جي اڳواڻي ڪندي اتي نظم بحال ڪرڻ لاءِ ويو. اهڙيءَ ريت کيس پنهنجي حڪومت جي شروعات هڪ فوجي مهم سان ڪرڻ جو موقعو پڻ مليو.{{sfn|Briant|2002|p=525}} خشايارشا جنوري 484 ق م ۾ بغاوت کي دٻائي ڇڏيو ۽ پنهنجي سڳي ڀاءُ [[هخامنش (صوبيدار)|هخامنش]] کي مصر جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو. هن اڳوڻي صوبيدار [[فرينديتس]] کي هٽايو، جيڪو ٻڌايو وڃي ٿو ته بغاوت دوران قتل ٿي ويو هو.{{sfn|Dandamayev|1983|p=414}}{{sfn|Dandamayev|1989|p=183}} مصر جي بغاوت کي چيڀاٽڻ ۾ اها فوج استعمال ٿي وئي، جيڪا دارا اعظم گذريل ٽن سالن کان گڏ ڪري رهيو هو.{{sfn|Briant|2002|p=525}} نتيجي طور خشايارشا کي يونان تي حملي لاءِ نئين فوج تيار ڪرڻي پئي، جنهن ۾ وڌيڪ چار سال لڳي ويا.{{sfn|Briant|2002|p=525}} خشايارشا جي دور ۾ [[بابل]] ۾ پڻ بيچيني پيدا ٿي، ۽ گهٽ ۾ گهٽ ٻه ڀيرا بغاوتون ٿيون. پهرين بغاوت جون يا جولاءِ 484 ق م ۾ شروع ٿي ۽ ان جي اڳواڻي [[بيل شماني]] نالي هڪ باغي ڪئي. بيل شماني جي بغاوت تمام ٿوري عرصي تائين جاري رهي. سندس دور جا بابلي دستاويز فقط ٻن هفتن جي حڪمراني جو ذڪر ڪن ٿا.{{sfn|Dandamayev|1993|p=41}} ٻن سالن کان پوءِ بابل مان هڪ ٻيو باغي اڳواڻ [[شماش اريبا]] اڀريو. 482 ق م جي اونهاري ۾ شماش اريبا بابل شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جي شهرن، جهڙوڪ [[بورسيپا]] ۽ [[دلبات]]، تي قبضو ڪري ورتو. ڊگهي گهيري کان پوءِ مارچ 481 ق م ۾ بابل ٻيهر خشايارشا جي قبضي ۾ آيو ۽ شماش اريبا شڪست کاڌي.{{sfn|Dandamayev|1993|p=41}} بابل جي بيچيني جو صحيح سبب معلوم نه آهي.{{sfn|Briant|2002|p=525}} ممڪن آهي ته ان جو تعلق وڌايل ٽيڪسن سان هجي.{{sfn|Stoneman|2015|p=111}} انهن بغاوتن کان اڳ بابل هخامنشي سلطنت اندر هڪ خاص حيثيت رکندڙ علائقو هو. هخامنشي بادشاهه پاڻ کي ''"[[بابل جو بادشاهه]]"'' ۽ ''"[[ملڪن جو بادشاهه]]"'' سڏائيندا هئا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو [[بابلونيا]] کي پنهنجي سلطنت اندر هڪ الڳ سياسي وحدت طور ڏسندا هئا، جيڪا سندن بادشاهت سان [[ذاتي اتحاد]] جي صورت ۾ ڳنڍيل هئي. بغاوتن کان پوءِ خشايارشا پنهنجي لقبن مان ''"بابل جو بادشاهه"'' ختم ڪري ڇڏيو ۽ اڳوڻي وڏي بابلي صوبي کي، جيڪو [[نو-بابلي سلطنت]] جي اڪثر علائقي تي مشتمل هو، ڪيترن ننڍن انتظامي حصن ۾ ورهائي ڇڏيو.{{sfn|Dandamayev|1989|pp=185–186}} قديم يوناني ۽ رومي مصنفن جي بيانن جي بنياد تي گهڻو ڪري اهو تصور ڪيو ويندو آهي ته خشايارشا بابل خلاف انتهائي سخت انتقامي ڪارروائي ڪئي. قديم ليکڪن موجب خشايارشا بابل جي قلعابندين کي تباهه ڪيو ۽ شهر جي مندرن کي نقصان پهچايو.{{sfn|Dandamayev|1993|p=41}} چيو وڃي ٿو ته [[ايساگيلا]] مندر کي پڻ وڏو نقصان پهتو، ۽ خشايارشا مبينا طور [[مردوخ]] جي مجسمي کي شهر مان کڻائي ويو.{{sfn|Sancisi-Weerdenburg|2002|p=579}} ڪجهه روايتن مطابق هو اهو مجسمو ايران کڻي ويو ۽ ڳاري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته قديم مصنفن جو چوڻ هو ته اهو مڪمل طور سون مان ٺهيل هو.{{sfn|Dandamayev|1993|p=41}} جديد مؤرخ [[اميلي ڪورٽ]] هن ڳالهه کي گهٽ امڪاني سمجهي ٿي ته خشايارشا واقعي بابل جا مندر تباهه ڪيا هجن. سندس خيال آهي ته اهڙيون روايتون شايد بابلي ماڻهن جي فارسين خلاف منفي جذبات جو نتيجو هجن.{{sfn|Deloucas|2016|p=39}} اهو به شڪ جي دائري ۾ آهي ته مردوخ جو مجسمو واقعي بابل مان هٽايو ويو هو يا نه.{{sfn|Dandamayev|1993|p=41}} ڪجهه محققن جو خيال آهي ته جيڪڏهن ڪا مورتي هٽائي وئي به هئي ته اها مردوخ جي نه، پر هڪ سون جي انساني مجسمي هئي.{{sfn|Waerzeggers|Seire|2018|p=3}}{{sfn|Briant|2002|p=544}} جيتوڻيڪ اڳين دورن جي ڀيٽ ۾ حوالا تمام گهٽ مليا آهن، پر همعصر دستاويزن مان ظاهر ٿئي ٿو ته بابلي [[اڪيتو]] (نئون سال) جو ميلو هخامنشي دور ۾ ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ جاري رهيو.{{sfn|Deloucas|2016|p=40}} ڇاڪاڻ ته اقتدار بابلي حڪمرانن کان فارسين ڏانهن منتقل ٿي ويو هو، ۽ بغاوت کان پوءِ خشايارشا شهر جي بااثر خاندانن کي به تبديل ڪري ڇڏيو هو، تنهن ڪري امڪان آهي ته اڪيتو ميلي جون روايتي رسمون ۽ تقريبون اڳئين دور جي ڀيٽ ۾ گهڻو تبديل ٿي ويون هجن.{{sfn|Deloucas|2016|p=41}} == فوجي مهمون == === يوناني سرزمين تي يلغار === {{Main|يونان تي ٻي فارسي يلغار}} [[File:Xerxes all ethnicities.jpg|thumb|upright=1.5|[[نقش رستم]] ۾ خشايارشا اول جي مقبري تي مختلف قومن سان تعلق رکندڙ خشايارشا جي فوجي سپاهي.<ref>[https://www.iranicaonline.org/uploads/files/Clothing/v5f7a014_f1_300.jpg Soldiers with names], after Walser</ref><ref>The Achaemenid Empire in South Asia and Recent Excavations in Akra in Northwest Pakistan Peter Magee, Cameron Petrie, Robert Knox, Farid Khan, Ken Thomas [https://repository.brynmawr.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1082&context=arch_pubs p. 713]</ref><ref>{{cite book |title=Naqš-e-Rostam – Encyclopaedia Iranica |url=http://www.iranicaonline.org/articles/naqs-e-rostam |language=en}}</ref>]] دارا اعظم يوناني سرزمين تي ٻي يلغار لاءِ ٻي فوج تيار ڪرڻ جي عمل ۾ هو ته سندس وفات ٿي وئي. نتيجي ۾ [[ايٿنز]]، [[ناڪسوس ٻيٽ|ناڪسوس]] ۽ [[ايريٽريا]] جي ماڻهن کي [[آئيوني بغاوت]] ۾ مداخلت، [[سارديس]] کي باهه ڏيڻ ۽ [[ميراٿون جي جنگ]] ۾ فارسين کي شڪست ڏيڻ جي سزا ڏيڻ جو ڪم سندس پٽ خشايارشا جي ذمي آيو. شروعات ۾ خشايارشا يونان سان وڏي جنگ کان پاسو ڪرڻ چاهيو ٿي، پر سندس پيءُ جي جرنيلن، خاص طور سندس سؤٽ [[مردونيوس (دارا اول جو ڀاڻيجو)|مردونيوس]]، کيس جنگ تي آماده ڪيو. مردونيوس خشايارشا تي بزدليءَ جو الزام لڳايو ۽ کيس مهم جاري رکڻ تي قائل ڪيو.<ref>{{Cite book |last=shahbazi |first=shapur |title=The Oxford Handbook of Iranian History |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0199390427 |editor-last=Daryaee |editor-first=Touraj |pages=128 |chapter=4, THE ACHAEMENID PERSIAN EMPIRE (550–330 bce )}}</ref> 483 ق م کان خشايارشا پنهنجي وڏي فوجي مهم جي تياري شروع ڪئي. [[آٿوس جبل]] واري ٻيٽ نما زمين جي ڳچيءَ مان [[خشايارشا واهه]] کوٽايو ويو. [[ٿريس]] مان گذرندڙ شاهراهه تي رسد جا مرڪز قائم ڪيا ويا ۽ [[هيليسپونٽ]] تي ٻن عارضي پلن جي تعمير ڪئي وئي، جيڪي بعد ۾ ''خشايارشا جون پونٽون پلون'' سڏيون ويون. خشايارشا جي فوج ۾ سندس وسيع گهڻ قومي سلطنت جي مختلف قومن جا ماڻهو شامل هئا. انهن ۾ [[مادي]]، [[سڪا]]، [[عيلامي]]، [[آشوري]]، [[فونيقي]]، [[بابلي]]، [[مصري]]، [[يهودي]]، [[عرب]]،<ref>Farrokh, Kaveh (2007). ''Shadows in the Desert: Ancient Persia at War''. Oxford, UK: Osprey. {{ISBN|1846031087}}, p. 77</ref> [[مقدوني]]، [[ٿريس وارا]]، [[پايوني]]، [[اخائي قبيلي]] جا يوناني، [[آئيوني يوناني]]، [[ايجيئن ٻيٽن جا يوناني]]، [[ايوليائي يوناني]]، [[پونٽس]] جا يوناني، [[ڪولخيسي]]، [[سنڌي]] ۽ ٻيون ڪيتريون ئي قومون شامل هيون. يوناني مؤرخ [[هيروڊوٽس]] موجب، خشايارشا جي پهرين ڪوشش هيليسپونٽ تي پل ٺاهڻ ۾ ناڪام ٿي وئي، ڇاڪاڻ ته طوفان پلن جي [[سن]] ۽ [[پيپائرس]] جي رسين کي ٽوڙي ڇڏيو. جواب ۾ خشايارشا حڪم ڏنو ته هيليسپونٽ کي ٽي سؤ ڀيرا ڪوڙا هنيا وڃن ۽ سمنڊ ۾ زنجيرون اڇلايون وڃن. ان کان پوءِ ٻي ڪوشش ۾ پلن جي تعمير ڪامياب ٿي وئي.<ref>Bailkey, Nels, ed. ''Readings in Ancient History'', p. 175. D.C. Heath and Co., 1992.</ref> ساڳئي وقت [[قرطاج]] طرفان [[سسلي]] تي حملي سبب يونان کي [[سيراڪيوس]] ۽ [[اگريجينٽم]] جهڙين طاقتور رياستن جي مدد حاصل نه رهي. قديم ذريعا خشايارشا کي ان جو ذميوار قرار ڏين ٿا، پر جديد محقق ان ڳالهه تي شڪ ظاهر ڪن ٿا.<ref>G. Mafodda, ''La monarchia di Gelone tra pragmatismo, ideologia e propaganda'', (Messina, 1996) pp. 119–136</ref> ٻئي طرف ڪيترين ننڍين يوناني رياستن، جهڙوڪ [[ٿيسالي]]، [[ٿيبس]] ۽ [[ارگوس]]، فارسين جو ساٿ ڏنو. جنگ جي شروعاتي مرحلن ۾ خشايارشا کي اهم ڪاميابيون حاصل ٿيون. 480 ق م جي بهار ۾ خشايارشا [[سارديس]] مان هڪ وڏي بحري ٻيڙي ۽ فوج سان روانو ٿيو. هيروڊوٽس مطابق سندس فوج لڳ ڀڳ ڏهه لک سپاهين تي مشتمل هئي ۽ ان ۾ ڏهه هزار چونڊ جنگجو ''[[امر فوج]]'' (Immortals) پڻ شامل هئا. جديد اندازن مطابق، اصل جنگجو فوج جو انگ لڳ ڀڳ 60,000 هو.<ref>Barkworth, 1993. "The Organization of Xerxes' Army." ''Iranica Antiqua'' Vol. 27, pp. 149–167</ref> === ٿرموپائلي جي جنگ ۽ ايٿنز جي تباهي === [[File:Achaemenid king killing a Greek hoplite.jpg|thumb|هخامنشي بادشاهه هڪ يوناني [[هوپلائيٽ]] کي قتل ڪندي. سلينڊر مُهر تان ورتل نقش، لڳ ڀڳ 500–475 ق م، خشايارشا اول جي دور جو. [[ميٽروپوليٽن عجائب گهر]]]] [[ٿرموپائلي جي جنگ]] ۾ [[اسپارٽا]] جي بادشاهه [[ليونيداس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ يوناني جنگجُوئن جي هڪ ننڍڙي فوج تمام وڏي فارسي لشڪر جو مقابلو ڪيو. آخرڪار يوناني شڪست کاڌي. هيروڊوٽس موجب [[ايفيالٽس آف ٽريخس]] نالي هڪ يوناني پنهنجي قوم سان غداري ڪئي ۽ فارسين کي جبلن جي وچ مان ويندڙ هڪ متبادل رستو ڏيکاريو، جنهن جي نتيجي ۾ اسپارٽائي [[فيلانڪس]] ٽٽي پئي. ساڳئي وقت [[آرٽيميسيئم جي جنگ]] دوران وڏن طوفانن يوناني ٻيڙين کي نقصان پهچايو. جڏهن يونانين کي ٿرموپائلي ۾ شڪست جي خبر ملي ته هنن جنگ روڪي واپس هٽي ويا. [[File:Foundations of the Old Athena Temple (foreground).jpg|thumb|[[قديم اٿينا مندر]] جا بنياد، جيڪي 480 ق م ۾ [[ايٿنز جي تباهي]] دوران خشايارشا جي فوجن هٿان تباهه ڪيا ويا]] ٿرموپائلي کان پوءِ [[ايٿنز]] فارسين جي قبضي ۾ اچي ويو. گهڻا ايٿينس واسي شهر ڇڏي [[سلاميس ٻيٽ]] ڏانهن هليا ويا هئا. صرف هڪ ننڍڙو گروهه [[ايٿنز جو قلعو]] بچائڻ جي ڪوشش ڪندو رهيو، پر اهو به شڪست کائي ويو. خشايارشا ايٿنز کي تباهه ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ شهر کي باهه ڏئي ساڙي ڇڏيو. ان تباهيءَ جا آثار اڄ به آثارِ قديمه ۾ ''[[پرسرشٽ]]'' (Perserschutt) نالي تباهيءَ واري پرت جي صورت ۾ موجود آهن.<ref>Martin Steskal, ''Der Zerstörungsbefund 480/79 der Athener Akropolis. Eine Fallstudie zum etablierten Chronologiegerüst'', Verlag Dr. Kovač, Hamburg, 2004</ref> اهڙي طرح فارسين [[ڪرنتھ جي برزخ]] جي اتر واري سڄي يوناني سرزمين تي قبضو حاصل ڪري ورتو.<ref name="Warfare in the Ancient World"/> === سلاميس ۽ پلاٽايا جون جنگيون === [[ٿيمسٽوڪليس]] جي موڪليل پيغام جي اثر هيٺ، ۽ [[هاليڪارناسس]] جي راڻي [[آرٽيميسيا اول]] جي صلاح جي ابتڙ، خشايارشا يوناني بحري ٻيڙي تي اهڙين حالتن ۾ حملو ڪيو جيڪي فارسين لاءِ مناسب نه هيون. آرٽيميسيا جو خيال هو ته خشايارشا کي پنهنجي ٻيڙين جو هڪ حصو [[پيلوپونيس]] ڏانهن موڪلڻ گهرجي ها ۽ باقي يوناني اتحاد جي ٽٽڻ جو انتظار ڪرڻ گهرجي ها. [[سلاميس جي جنگ]] (سيپٽمبر 480 ق م) ۾ يوناني بحري فوج فيصلائتي فتح حاصل ڪئي. شڪست کان پوءِ خشايارشا [[ٿيسالي]] ۾ سياري لاءِ لشڪرگاهه قائم ڪئي. هيروڊوٽس موجب خشايارشا کي خدشو ٿيو ته يوناني [[هيليسپونٽ]] تي موجود پلن کي تباهه ڪري سندس فوج کي يورپ ۾ ڦاسائي ڇڏيندا، تنهن ڪري هن پنهنجي لشڪر جو وڏو حصو ساڻ وٺي ايشيا واپس وڃڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name=VIII97>Herodotus [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0126;query=chapter%3D%231406;layout=;loc=8.96.1 VIII, 97]</ref> واپسيءَ جو هڪ ٻيو ممڪن سبب [[بابل]] ۾ جاري بيچيني به هئي، ڇاڪاڻ ته اها هخامنشي سلطنت جي اهم ترين صوبن مان هڪ هئي ۽ بادشاهه جي ذاتي موجودگي اتي ضروري سمجهي ويندي هئي.<ref name="livius">{{cite web|url=https://www.livius.org/saa-san/samas-eriba/samas-eriba.html|publisher=livius.org|title=Bêl-šimânni and Šamaš-eriba – Livius|access-date=7 September 2016|archive-date=22 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150622163614/http://www.livius.org/saa-san/samas-eriba/samas-eriba.html|url-status=dead}}</ref> خشايارشا يونان ۾ هڪ فوجي دستو ڇڏي ويو، جنهن جي قيادت [[مردونيوس (جرنيل)|مردونيوس]] کي سونپي وئي. هيروڊوٽس موجب، واپسيءَ جي صلاح پڻ مردونيوس ئي ڏني هئي. ايندڙ سال يوناني شهري رياستن جي گڏيل فوج [[پلاٽايا جي جنگ]] ۾ مردونيوس کي شڪست ڏئي ڇڏي. هن شڪست سان يونان تي فارسين جي وڏي فوجي يلغار هميشه لاءِ ختم ٿي وئي. mgmsntw94k80j7uaoohhsnj4ky7euhg 388172 388171 2026-06-23T20:01:47Z Intisar Ali 8681 388172 wikitext text/x-wiki {{Short description|هخامنشي سلطنت جو شاهنشاه (486 ق م کان 465 ق م تائين)}} {{Infobox royalty | name = خشايارشا اعظم<br />{{lang|peo|𐎧𐏁𐎹𐎠𐎼𐏁𐎠}} (Xšaya-ṛšā) | title = | image = National_Museum_of_Iran_Darafsh_%28785%29.JPG | caption = [[پرسيپولس]] مان خشايارشا اول جو [[پهاڙي اُڪير]]، [[ايران جو قومي عجائب گهر]] ۾ محفوظ | succession = {{ubl|[[شاهنشاه]]، [[هخامنشي سلطنت]]|[[مصر جي فرعونن جي فهرست|مصر جو فرعون]]}} | reign = آڪٽوبر 486 ق م – آگسٽ 465 ق م | predecessor = [[دارا اعظم]] | successor = [[ارتخششتا اول]] | spouse = [[اميسترس]] | dynasty = [[هخامنشي خاندان]] | issue = {{ubl|[[دارا (خشايارشا اول جو پٽ)|دارا]]|[[هشتاسپ (خشايارشا اول جو پٽ)|هشتاسپ]]|[[ارتخششتا اول]]|[[رودوگون]]|[[ايميٽس آف فارس|ايميٽس]]}} | father = [[دارا اعظم]] | mother = [[آتوسا]] | birth_date = {{circa|518 ق م}} | death_date = 465 ق م{{sfn|Stoneman|2015|p=}}{{pn|date=June 2025}} (عمر لڳ ڀڳ 53 سال) | burial_place = [[نقش رستم]] | religion = [[قديم ايراني مذهب]] }} {{Hiero|Xerxes (Xašayaruša/Ḫašayaruša)<ref>Jürgen von Beckerath (1999). ''Handbuch der ägyptischen Königsnamen''. Mainz: Von Zabern. {{ISBN|3-8053-2310-7}}, pp. 220–221</ref>|<hiero>< xA-SA-i*i-A-rw-SA-A ></hiero>|align=right|era=lp}} '''خشايارشا اول''' (Xerxes I {{respell|ZURK|seez}};<ref>{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/xerxes-i |title=Xerxes I |publisher=Collins Dictionary |access-date=2024-09-17 }}</ref>{{efn|يوناني: {{langx|grc|Ξέρξης|Xérxēs}}, {{IPA|grc|ksérksɛːs|IPA}}؛ پڻ '''خشايارشا'''، قديم فارسي {{langx|peo|[[wikt:𐎧𐏁𐎹𐎠𐎼𐏁𐎠|𐎧𐏁𐎹𐎠𐎼𐏁𐎠]]|Xšayār̥šā}} مان نڪتل.<ref>Littman, R. J.. [https://www.jstor.org/stable/pdf/1454354.pdf "The Religious Policy of Xerxes and the 'Book of Esther{{'"}}]. ''The Jewish Quarterly Review'', January 1975, New Series, Vol. 65, No. 3, footnote 2.</ref>}}؛ قديم ايراني '''خشايارشا'''، عام طور '''خشايارشا اعظم''' جي نالي سان مشهور؛ لڳ ڀڳ 518 ق م – 465 ق م)<ref name="Warfare in the Ancient World">{{cite book |first1=Brian Todd |last1=Carey |first2=Joshua |last2=Allfree |first3=John |last3=Cairns |url=https://books.google.com/books?id=3OSfBwAAQBAJ&dq=persia+overran+modern+day+greece&pg=PT32 |title=Warfare in the Ancient World |publisher=Pen and Sword |date=19 January 2006 |isbn=1848846304}}</ref> فارس جو هڪ حڪمران هو، جنهن هخامنشي سلطنت جي چوٿين [[شاهنشاه]] طور 486 ق م کان پنهنجي قتل تائين 465 ق م حڪومت ڪئي. هو [[دارا اعظم]] ۽ [[آتوسا]] جو پٽ هو، جيڪا [[ڪورش اعظم]] جي ڌيءُ هئي. مغربي تاريخ ۾ خشايارشا سڀ کان وڌيڪ 480 ق م ۾ [[يونان تي ٻي فارسي يلغار]] جي ڪري مشهور آهي، جيڪا آخرڪار فارسين جي شڪست تي ختم ٿي. دارا اعظم پنهنجي وڏي پٽ [[آرتوبرزان]] بدران خشايارشا کي ولي عهد مقرر ڪيو هو، ۽ پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ هن هڪ وسيع ۽ گهڻ قومي سلطنت ورثي ۾ حاصل ڪئي. هن [[مصر]] ۽ [[بابلي بغاوتون (484 ق م)]] سختيءَ سان چيڀاٽي پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪيو، ۽ پوءِ پنهنجي پيءُ جي مهم کي جاري رکندي [[قديم يونان]] کي تابع ڪرڻ ۽ [[ايٿنز]] ۽ ان جي اتحادي شهرن کي [[آئيوني بغاوت]] ۾ مداخلت ڪرڻ جي سزا ڏيڻ جو ارادو ڪيو. 480 ق م ۾ خشايارشا هڪ وڏي فوج جي اڳواڻي ڪندي [[هيليسپونٽ]] پار ڪري يورپ ۾ داخل ٿيو. هن [[ٿرموپائلي جي جنگ]] ۽ [[آرٽيميسيئم جي جنگ]] ۾ ڪاميابيون حاصل ڪيون، جنهن کان پوءِ [[ايٿنز جي هخامنشي تباهي|ايٿنز تي قبضو ڪري ان کي ساڙي ڇڏيو]]. ان کان پوءِ سندس فوجن [[ڪرنتھ جي برزخ]] جي اتر ۾ واقع يونان جي مکيه سرزمين تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو. پر [[سلاميس جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ خشايارشا کي خدشو ٿيو ته يوناني کيس يورپ ۾ ڦاسائي سگهن ٿا، تنهنڪري هن پنهنجي فوج جو وڏو حصو واپس ايشيا وٺي ويو ۽ [[مردونيوس]] کي مهم جاري رکڻ لاءِ اتي ڇڏي ويو. ايندڙ سال مردونيوس [[پلاٽايا جي جنگ]] ۾ شڪست کاڌي، جنهن سان يونان تي فارسي يلغار جو خاتمو ٿي ويو. فارس واپس اچڻ کان پوءِ خشايارشا پاڻ کي وڏن تعميراتي منصوبن لاءِ وقف ڪري ڇڏيو، جن مان ڪيترائي سندس پيءُ اڌورا ڇڏي ويو هو. هن [[سڀني قومن جو دروازو]]، [[اپادانا]] ۽ [[تاچارا]] جي تعمير مڪمل ڪرائي، جيڪي [[پرسيپولس]] ۾ واقع هئا. هن [[سوسا]] ۾ [[دارا جو محل]] پڻ تعمير ڪرائڻ جاري رکيو. ان کان علاوه هن پنهنجي پيءُ پاران ٺهرايل [[شاهي شاهراهه]] کي به برقرار رکيو. 465 ق م ۾ خشايارشا ۽ سندس ولي عهد [[دارا (خشايارشا اول جو پٽ)|دارا]] کي شاهي محافظن جي ڪمانڊر [[آرتابانوس]] قتل ڪري ڇڏيو. سندس وفات کان پوءِ سندس ٽيون پٽ تخت تي ويٺو ۽ [[ارتخششتا اول]] جي نالي سان شاهنشاه بڻيو. == نالي جي بڻت == ''زيرڪسيس'' ({{lang|grc|[[wikt:Ξέρξης|Ξέρξης]]}}) [[يوناني ٻولي]] ۽ [[لاطيني ٻولي]] (''Xerxes'', {{Lang|la|Xerses}}) ۾ قديم ايراني نالي ''Xšaya-ṛšā'' جو صورتي روپ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي '''"هيرن تي حڪمراني ڪندڙ"''' يا '''"سورمن جو حڪمران"'''. هن نالي جو پهريون جزو ''xšaya'' آهي، جنهن جي معنيٰ "حڪمراني ڪرڻ" آهي، جڏهن ته ٻيو جزو ''ṛšā'' "هيرو" يا "مرد" جي معنيٰ رکي ٿو.<ref name="NAME">{{harvnb|Marciak|2017|p=80}}; {{harvnb|Schmitt|2000}}</ref> خشايارشا جو نالو [[اڪادي ٻولي]] ۾ ''Ḫi-ši-ʾ-ar-šá'' ۽ [[آرامي ٻولي]] ۾ ''ḥšyʾrš'' طور لکيو ويندو هو.{{sfn|Schmitt|2000}} خشايارشا جو نالو هخامنشي سلطنت جي حڪمرانن ۾ هڪ مشهور شاهي نالو بڻجي ويو.<ref name="NAME" /> == ابتدائي زندگي == === والدين ۽ پيدائش === خشايارشا جو پيءُ [[دارا اعظم]] ({{reign|522|486|era=BC}}) هو، جيڪو هخامنشي سلطنت جو بادشاهه هو، جيتوڻيڪ هو سلطنت جي باني [[ڪورش اعظم]] جي سڌي خانداني شاخ سان تعلق نه رکندو هو.{{sfn|Llewellyn-Jones|2017|p=70}}{{sfn|Waters|1996|pp=11, 18}} خشايارشا جي ماءُ [[آتوسا]] هئي، جيڪا [[ڪورش اعظم]] جي ڌيءَ هئي.{{sfn|Briant|2002|p=132}} دارا ۽ آتوسا 522 ق م ۾ شادي ڪئي،{{sfn|Briant|2002|p=520}} ۽ خشايارشا لڳ ڀڳ 518 ق م ۾ پيدا ٿيو.{{sfn|Stoneman|2015|p=1}} === پرورش ۽ تعليم === [[File:Caylus vase (9481653).jpg|thumb|upright|'''[[ڪيليوس مرتبان]]'''، سنگِ مرمر (Alabaster) جو هڪ چوطرفي لکتن وارو مرتبان، جنهن تي ميخي ۽ تصويري لکتن ۾ "خشايارشا، عظيم بادشاهه" جو نالو درج آهي. [[ڪابيني دي ميدائي]]، [[پيرس]]<ref name="RMN">{{cite web |title=vase (inv.65.4695) - inv.65.4695, BnF |url=http://medaillesetantiques.bnf.fr/ws/catalogue/app/collection/record/ark:/12148/c33gbts1b |website=medaillesetantiques.bnf.fr |language=fr}}</ref>]] يوناني مڪالمي [[فرسٽ الڪيبياڊيز]] موجب، جيڪو فارسي شهزادن جي روايتي تربيت ۽ تعليم جو بيان ڏئي ٿو، شهزادن جي پرورش [[خواجه سرا]]ن جي نگرانيءَ هيٺ ٿيندي هئي. ستن سالن جي عمر کان پوءِ کين گهوڙي سواري ۽ شڪار جي تعليم ڏني ويندي هئي. چوڏهن سالن جي عمر ۾ هر شهزادي کي اشرافي طبقي سان تعلق رکندڙ چار استادن جي حوالي ڪيو ويندو هو، جيڪي کيس "دانائي، انصاف، احتياط ۽ بهادري" سيکاريندا هئا.{{sfn|Stoneman|2015|p=27}} فارسي شهزادا [[زرتشتي مذهب]] جا بنيادي اصول به سکندا هئا، ۽ کين سچ ڳالهائڻ، دلير ٿيڻ ۽ پاڻ تي ضابطو رکڻ جي تربيت ڏني ويندي هئي.{{sfn|Stoneman|2015|p=27}} انهيءَ مڪالمي ۾ وڌيڪ بيان ڪيو ويو آهي ته: {{quotation|فارسي لاءِ خوف، غلاميءَ جي برابر هوندو آهي.}} {{sfn|Stoneman|2015|p=27}} 16 يا 17 سالن جي عمر ۾ شهزادن کي لازمي ڏهن سالن جي قومي خدمت شروع ڪرڻي پوندي هئي، جنهن ۾ تيراندازي، نيزه اڇلائڻ، انعامن لاءِ مقابلا ۽ شڪار شامل هوندا هئا.{{sfn|Stoneman|2015|p=28}} ان کان پوءِ هو لڳ ڀڳ 25 سال فوجي خدمت سرانجام ڏيندا هئا، جنهن کان پوءِ کين بزرگن ۽ بادشاهه جي صلاحڪارن جي حيثيت حاصل ٿيندي هئي. ان دور ۾، خشايارشا جي خاندان سميت، شاهي خاندانن ۾ پاڻ ۾ شاديون عام هيون.{{sfn|Stoneman|2015|p=28}} فارسي اشرافيه جي تعليم بابت هي بيان [[زينوفون]] جي اُن وضاحت سان به مطابقت رکي ٿو، جيڪا هن پنجين صدي ق م جي هخامنشي شهزادي [[ڪورش ڪنو]] بابت ڏني آهي، جنهن سان هو ذاتي طور واقف هو.{{sfn|Stoneman|2015|p=28}} اسٽونمين جو خيال آهي ته خشايارشا جي پرورش ۽ تعليم به گهڻو ڪري اهڙي ئي نموني ٿي هوندي.{{sfn|Stoneman|2015|p=29}} اهو معلوم ناهي ته خشايارشا پڙهڻ يا لکڻ سکيو هو يا نه، ڇاڪاڻ ته فارسي روايت ۾ لکت جي ڀيٽ ۾ زباني تاريخ کي وڌيڪ اهميت ڏني ويندي هئي.{{sfn|Stoneman|2015|p=29}} اسٽونمين جو اهو به خيال آهي ته خشايارشا جي تربيت بعد وارن ايراني بادشاهن، جهڙوڪ سترهين صدي عيسويءَ جي [[عباس اعظم]] ([[صفوي سلطنت]] جو بادشاهه)، جي تعليم کان گهڻي مختلف نه هئي.{{sfn|Stoneman|2015|p=29}} 498 ق م کان خشايارشا [[بابل]] جي شاهي محل ۾ رهائش اختيار ڪئي.{{sfn|Dandamayev|1989|p=183}} === تخت نشيني === جڏهن دارا يونان خلاف ٻي جنگ جي تيارين ۾ مصروف هو، تڏهن 486 ق م ۾ مصر ۾ ٽيڪسن جي وڌندڙ بار ۽ سوسا ۽ پرسيپولس ۾ شاهي محلن جي تعمير لاءِ ڪاريگرن جي جبري منتقليءَ سبب بغاوت شروع ٿي وئي. فارسي قانون موجب، بادشاهه لاءِ ضروري هوندو هو ته ڪنهن به خطرناڪ مهم تي روانو ٿيڻ کان اڳ پنهنجو جانشين مقرر ڪري. جڏهن دارا مصر وڃڻ جو فيصلو ڪيو (487–486 ق م)، تڏهن هن [[نقش رستم]] ۾ (جيڪو پرسيپولس کان پنج ڪلوميٽر پري هو) پنهنجو مقبرو تيار ڪرايو ۽ آتوسا مان پنهنجي وڏي پٽ خشايارشا کي ولي عهد مقرر ڪيو. دارا پنهنجي خراب صحت سبب مصر جي مهم جي اڳواڻي نه ڪري سگهيو ۽ آڪٽوبر 486 ق م ۾ 64 سالن جي عمر ۾ وفات ڪري ويو.{{sfn|Dandamayev|1989|pp=178–179}} [[آرتوبازان]] دعويٰ ڪئي ته هو دارا جي سڀني پٽن مان وڏو هجڻ ڪري تاج جو حقدار آهي، جڏهن ته خشايارشا دليل ڏنو ته هو آتوسا جو پٽ آهي، جيڪا ڪورش اعظم جي ڌيءَ هئي، ۽ ڪورش ئي فارسين کي آزادي ڏني هئي. خشايارشا جي دعويٰ جي حمايت هڪ جلاوطن اسپارٽائي بادشاهه [[ديماراتوس]] ڪئي، جيڪو ان وقت فارس ۾ موجود هو. هن دليل ڏنو ته هميشه سڀ کان وڏو پٽ ئي وارث نه هوندو آهي. هن اسپارٽا جي قانون جو حوالو ڏنو، جنهن موجب بادشاهه جي بادشاهي دوران پيدا ٿيندڙ پهريون پٽ ئي قانوني وارث هوندو هو.<ref>[[هيروڊوٽس]] 7.1–5</ref> ڪي جديد محققن جو خيال آهي ته دارا پاران خشايارشا کي تخت ڏيڻ جو غير معمولي فيصلو ڪورش اعظم ۽ سندس ڌيءَ آتوسا جي غيرمعمولي وقار سبب هو.<ref>[[#refshabani-xerxes|R. Shabani]] Chapter I, p. 15</ref> آرتوبازان اُن وقت پيدا ٿيو هو جڏهن دارا اڃا عام رعيت مان هو، جڏهن ته خشايارشا دارا جي بادشاهه بڻجڻ کان پوءِ پيدا ٿيو هو، يعني هو حقيقي معنى ۾ "شاهي محل ۾ ڄاول" شهزادو هو. آرتوبازان جي ماءُ عام خاندان مان هئي، جڏهن ته خشايارشا جي ماءُ هخامنشي سلطنت جي باني جي ڌيءَ هئي.<ref>[[#ref|Olmstead: The history of Persian empire]]</ref> خشايارشا آڪٽوبر کان ڊسمبر 486 ق م جي وچ ۾ تاجپوشي ڪئي ۽ پنهنجي پيءُ جو جانشين بڻيو،<ref name=chi-v2>[[#refchi-v2|''The Cambridge History of Iran'']] vol. 2. p. 509.</ref> ان وقت سندس عمر لڳ ڀڳ 32 سال هئي.{{sfn|Dandamayev|1989|p=180}} اقتدار جي منتقلي انتهائي پُرامن طريقي سان ٿي. ان ۾ آتوسا جي وڏي اثر ۽ اختيار جو به اهم ڪردار هو. خشايارشا جي تخت نشيني کي نه درٻار ۾، نه هخامنشي خاندان اندر، ۽ نه ئي سلطنت جي ڪنهن تابع قوم طرفان سنجيده مخالفت جو سامنا ڪرڻو پيو.<ref name=atossa-EI>Schmitt, R. "[[#refatossa-EI|Atossa]]". In ''[[Encyclopaedia Iranica]]''.</ref><ref> {{cite book |last1 = Sancisi-Weerdenburg |first1 = Heleen |author-link1 = Heleen Sancisi-Weerdenburg |editor-last1 = Vignolo Munson |editor-first1 = Rosaria |year = 2013 |chapter = Exit Atossa: Images of women in Greek historiography on Persia |title = Herodotus |url = https://books.google.com/books?id=9Wp4AAAAQBAJ |series = Oxford Readings in Classical Studies |volume = 2: Herodotus and the World |edition = reprint |location = Oxford |publisher = Oxford University Press |page = 139 |isbn = 9780199587582 |access-date = 17 December 2022 |quote = According to Herodotus (7.2-3) Atossa played a prominent role in the selection of Xerxes as heir to the throne. }} </ref><ref>[[#refcah-vv|''The Cambridge Ancient History'' vol. V]] p. 72.</ref> == اقتدار جي مضبوطي == [[Image:Histoire universelle depuis le commencement du monde jusqu'à présent (1742) (14598039057).jpg|thumb|[[بابل]] جي نقاشي، ايڇ. فليچر، 1690ع]] جڏهن خشايارشا تخت تي ويٺو، تڏهن سندس سلطنت جي ڪجهه علائقن ۾ بيچيني ۽ انتشار پيدا ٿي رهيو هو. [[مصر جي ستاويهين گهراڻي]] ۾ بغاوت ٿي، جيڪا ايتري خطرناڪ سمجهي وئي جو خشايارشا پاڻ فوج جي اڳواڻي ڪندي اتي نظم بحال ڪرڻ لاءِ ويو. اهڙيءَ ريت کيس پنهنجي حڪومت جي شروعات هڪ فوجي مهم سان ڪرڻ جو موقعو پڻ مليو.{{sfn|Briant|2002|p=525}} خشايارشا جنوري 484 ق م ۾ بغاوت کي دٻائي ڇڏيو ۽ پنهنجي سڳي ڀاءُ [[هخامنش (صوبيدار)|هخامنش]] کي مصر جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو. هن اڳوڻي صوبيدار [[فرينديتس]] کي هٽايو، جيڪو ٻڌايو وڃي ٿو ته بغاوت دوران قتل ٿي ويو هو.{{sfn|Dandamayev|1983|p=414}}{{sfn|Dandamayev|1989|p=183}} مصر جي بغاوت کي چيڀاٽڻ ۾ اها فوج استعمال ٿي وئي، جيڪا دارا اعظم گذريل ٽن سالن کان گڏ ڪري رهيو هو.{{sfn|Briant|2002|p=525}} نتيجي طور خشايارشا کي يونان تي حملي لاءِ نئين فوج تيار ڪرڻي پئي، جنهن ۾ وڌيڪ چار سال لڳي ويا.{{sfn|Briant|2002|p=525}} خشايارشا جي دور ۾ [[بابل]] ۾ پڻ بيچيني پيدا ٿي، ۽ گهٽ ۾ گهٽ ٻه ڀيرا بغاوتون ٿيون. پهرين بغاوت جون يا جولاءِ 484 ق م ۾ شروع ٿي ۽ ان جي اڳواڻي [[بيل شماني]] نالي هڪ باغي ڪئي. بيل شماني جي بغاوت تمام ٿوري عرصي تائين جاري رهي. سندس دور جا بابلي دستاويز فقط ٻن هفتن جي حڪمراني جو ذڪر ڪن ٿا.{{sfn|Dandamayev|1993|p=41}} ٻن سالن کان پوءِ بابل مان هڪ ٻيو باغي اڳواڻ [[شماش اريبا]] اڀريو. 482 ق م جي اونهاري ۾ شماش اريبا بابل شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جي شهرن، جهڙوڪ [[بورسيپا]] ۽ [[دلبات]]، تي قبضو ڪري ورتو. ڊگهي گهيري کان پوءِ مارچ 481 ق م ۾ بابل ٻيهر خشايارشا جي قبضي ۾ آيو ۽ شماش اريبا شڪست کاڌي.{{sfn|Dandamayev|1993|p=41}} بابل جي بيچيني جو صحيح سبب معلوم نه آهي.{{sfn|Briant|2002|p=525}} ممڪن آهي ته ان جو تعلق وڌايل ٽيڪسن سان هجي.{{sfn|Stoneman|2015|p=111}} انهن بغاوتن کان اڳ بابل هخامنشي سلطنت اندر هڪ خاص حيثيت رکندڙ علائقو هو. هخامنشي بادشاهه پاڻ کي ''"[[بابل جو بادشاهه]]"'' ۽ ''"[[ملڪن جو بادشاهه]]"'' سڏائيندا هئا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو [[بابلونيا]] کي پنهنجي سلطنت اندر هڪ الڳ سياسي وحدت طور ڏسندا هئا، جيڪا سندن بادشاهت سان [[ذاتي اتحاد]] جي صورت ۾ ڳنڍيل هئي. بغاوتن کان پوءِ خشايارشا پنهنجي لقبن مان ''"بابل جو بادشاهه"'' ختم ڪري ڇڏيو ۽ اڳوڻي وڏي بابلي صوبي کي، جيڪو [[نو-بابلي سلطنت]] جي اڪثر علائقي تي مشتمل هو، ڪيترن ننڍن انتظامي حصن ۾ ورهائي ڇڏيو.{{sfn|Dandamayev|1989|pp=185–186}} قديم يوناني ۽ رومي مصنفن جي بيانن جي بنياد تي گهڻو ڪري اهو تصور ڪيو ويندو آهي ته خشايارشا بابل خلاف انتهائي سخت انتقامي ڪارروائي ڪئي. قديم ليکڪن موجب خشايارشا بابل جي قلعابندين کي تباهه ڪيو ۽ شهر جي مندرن کي نقصان پهچايو.{{sfn|Dandamayev|1993|p=41}} چيو وڃي ٿو ته [[ايساگيلا]] مندر کي پڻ وڏو نقصان پهتو، ۽ خشايارشا مبينا طور [[مردوخ]] جي مجسمي کي شهر مان کڻائي ويو.{{sfn|Sancisi-Weerdenburg|2002|p=579}} ڪجهه روايتن مطابق هو اهو مجسمو ايران کڻي ويو ۽ ڳاري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته قديم مصنفن جو چوڻ هو ته اهو مڪمل طور سون مان ٺهيل هو.{{sfn|Dandamayev|1993|p=41}} جديد مؤرخ [[اميلي ڪورٽ]] هن ڳالهه کي گهٽ امڪاني سمجهي ٿي ته خشايارشا واقعي بابل جا مندر تباهه ڪيا هجن. سندس خيال آهي ته اهڙيون روايتون شايد بابلي ماڻهن جي فارسين خلاف منفي جذبات جو نتيجو هجن.{{sfn|Deloucas|2016|p=39}} اهو به شڪ جي دائري ۾ آهي ته مردوخ جو مجسمو واقعي بابل مان هٽايو ويو هو يا نه.{{sfn|Dandamayev|1993|p=41}} ڪجهه محققن جو خيال آهي ته جيڪڏهن ڪا مورتي هٽائي وئي به هئي ته اها مردوخ جي نه، پر هڪ سون جي انساني مجسمي هئي.{{sfn|Waerzeggers|Seire|2018|p=3}}{{sfn|Briant|2002|p=544}} جيتوڻيڪ اڳين دورن جي ڀيٽ ۾ حوالا تمام گهٽ مليا آهن، پر همعصر دستاويزن مان ظاهر ٿئي ٿو ته بابلي [[اڪيتو]] (نئون سال) جو ميلو هخامنشي دور ۾ ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ جاري رهيو.{{sfn|Deloucas|2016|p=40}} ڇاڪاڻ ته اقتدار بابلي حڪمرانن کان فارسين ڏانهن منتقل ٿي ويو هو، ۽ بغاوت کان پوءِ خشايارشا شهر جي بااثر خاندانن کي به تبديل ڪري ڇڏيو هو، تنهن ڪري امڪان آهي ته اڪيتو ميلي جون روايتي رسمون ۽ تقريبون اڳئين دور جي ڀيٽ ۾ گهڻو تبديل ٿي ويون هجن.{{sfn|Deloucas|2016|p=41}} == فوجي مهمون == === يوناني سرزمين تي يلغار === {{Main|يونان تي ٻي فارسي يلغار}} [[File:Xerxes all ethnicities.jpg|thumb|upright=1.5|[[نقش رستم]] ۾ خشايارشا اول جي مقبري تي مختلف قومن سان تعلق رکندڙ خشايارشا جي فوجي سپاهي.<ref>[https://www.iranicaonline.org/uploads/files/Clothing/v5f7a014_f1_300.jpg Soldiers with names], after Walser</ref><ref>The Achaemenid Empire in South Asia and Recent Excavations in Akra in Northwest Pakistan Peter Magee, Cameron Petrie, Robert Knox, Farid Khan, Ken Thomas [https://repository.brynmawr.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1082&context=arch_pubs p. 713]</ref><ref>{{cite book |title=Naqš-e-Rostam – Encyclopaedia Iranica |url=http://www.iranicaonline.org/articles/naqs-e-rostam |language=en}}</ref>]] دارا اعظم يوناني سرزمين تي ٻي يلغار لاءِ ٻي فوج تيار ڪرڻ جي عمل ۾ هو ته سندس وفات ٿي وئي. نتيجي ۾ [[ايٿنز]]، [[ناڪسوس ٻيٽ|ناڪسوس]] ۽ [[ايريٽريا]] جي ماڻهن کي [[آئيوني بغاوت]] ۾ مداخلت، [[سارديس]] کي باهه ڏيڻ ۽ [[ميراٿون جي جنگ]] ۾ فارسين کي شڪست ڏيڻ جي سزا ڏيڻ جو ڪم سندس پٽ خشايارشا جي ذمي آيو. شروعات ۾ خشايارشا يونان سان وڏي جنگ کان پاسو ڪرڻ چاهيو ٿي، پر سندس پيءُ جي جرنيلن، خاص طور سندس سؤٽ [[مردونيوس (دارا اول جو ڀاڻيجو)|مردونيوس]]، کيس جنگ تي آماده ڪيو. مردونيوس خشايارشا تي بزدليءَ جو الزام لڳايو ۽ کيس مهم جاري رکڻ تي قائل ڪيو.<ref>{{Cite book |last=shahbazi |first=shapur |title=The Oxford Handbook of Iranian History |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0199390427 |editor-last=Daryaee |editor-first=Touraj |pages=128 |chapter=4, THE ACHAEMENID PERSIAN EMPIRE (550–330 bce )}}</ref> 483 ق م کان خشايارشا پنهنجي وڏي فوجي مهم جي تياري شروع ڪئي. [[آٿوس جبل]] واري ٻيٽ نما زمين جي ڳچيءَ مان [[خشايارشا واهه]] کوٽايو ويو. [[ٿريس]] مان گذرندڙ شاهراهه تي رسد جا مرڪز قائم ڪيا ويا ۽ [[هيليسپونٽ]] تي ٻن عارضي پلن جي تعمير ڪئي وئي، جيڪي بعد ۾ ''خشايارشا جون پونٽون پلون'' سڏيون ويون. خشايارشا جي فوج ۾ سندس وسيع گهڻ قومي سلطنت جي مختلف قومن جا ماڻهو شامل هئا. انهن ۾ [[مادي]]، [[سڪا]]، [[عيلامي]]، [[آشوري]]، [[فونيقي]]، [[بابلي]]، [[مصري]]، [[يهودي]]، [[عرب]]،<ref>Farrokh, Kaveh (2007). ''Shadows in the Desert: Ancient Persia at War''. Oxford, UK: Osprey. {{ISBN|1846031087}}, p. 77</ref> [[مقدوني]]، [[ٿريس وارا]]، [[پايوني]]، [[اخائي قبيلي]] جا يوناني، [[آئيوني يوناني]]، [[ايجيئن ٻيٽن جا يوناني]]، [[ايوليائي يوناني]]، [[پونٽس]] جا يوناني، [[ڪولخيسي]]، [[سنڌي]] ۽ ٻيون ڪيتريون ئي قومون شامل هيون. يوناني مؤرخ [[هيروڊوٽس]] موجب، خشايارشا جي پهرين ڪوشش هيليسپونٽ تي پل ٺاهڻ ۾ ناڪام ٿي وئي، ڇاڪاڻ ته طوفان پلن جي [[سن]] ۽ [[پيپائرس]] جي رسين کي ٽوڙي ڇڏيو. جواب ۾ خشايارشا حڪم ڏنو ته هيليسپونٽ کي ٽي سؤ ڀيرا ڪوڙا هنيا وڃن ۽ سمنڊ ۾ زنجيرون اڇلايون وڃن. ان کان پوءِ ٻي ڪوشش ۾ پلن جي تعمير ڪامياب ٿي وئي.<ref>Bailkey, Nels, ed. ''Readings in Ancient History'', p. 175. D.C. Heath and Co., 1992.</ref> ساڳئي وقت [[قرطاج]] طرفان [[سسلي]] تي حملي سبب يونان کي [[سيراڪيوس]] ۽ [[اگريجينٽم]] جهڙين طاقتور رياستن جي مدد حاصل نه رهي. قديم ذريعا خشايارشا کي ان جو ذميوار قرار ڏين ٿا، پر جديد محقق ان ڳالهه تي شڪ ظاهر ڪن ٿا.<ref>G. Mafodda, ''La monarchia di Gelone tra pragmatismo, ideologia e propaganda'', (Messina, 1996) pp. 119–136</ref> ٻئي طرف ڪيترين ننڍين يوناني رياستن، جهڙوڪ [[ٿيسالي]]، [[ٿيبس]] ۽ [[ارگوس]]، فارسين جو ساٿ ڏنو. جنگ جي شروعاتي مرحلن ۾ خشايارشا کي اهم ڪاميابيون حاصل ٿيون. 480 ق م جي بهار ۾ خشايارشا [[سارديس]] مان هڪ وڏي بحري ٻيڙي ۽ فوج سان روانو ٿيو. هيروڊوٽس مطابق سندس فوج لڳ ڀڳ ڏهه لک سپاهين تي مشتمل هئي ۽ ان ۾ ڏهه هزار چونڊ جنگجو ''[[امر فوج]]'' (Immortals) پڻ شامل هئا. جديد اندازن مطابق، اصل جنگجو فوج جو انگ لڳ ڀڳ 60,000 هو.<ref>Barkworth, 1993. "The Organization of Xerxes' Army." ''Iranica Antiqua'' Vol. 27, pp. 149–167</ref> === ٿرموپائلي جي جنگ ۽ ايٿنز جي تباهي === [[File:Achaemenid king killing a Greek hoplite.jpg|thumb|هخامنشي بادشاهه هڪ يوناني [[هوپلائيٽ]] کي قتل ڪندي. سلينڊر مُهر تان ورتل نقش، لڳ ڀڳ 500–475 ق م، خشايارشا اول جي دور جو. [[ميٽروپوليٽن عجائب گهر]]]] [[ٿرموپائلي جي جنگ]] ۾ [[اسپارٽا]] جي بادشاهه [[ليونيداس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ يوناني جنگجُوئن جي هڪ ننڍڙي فوج تمام وڏي فارسي لشڪر جو مقابلو ڪيو. آخرڪار يوناني شڪست کاڌي. هيروڊوٽس موجب [[ايفيالٽس آف ٽريخس]] نالي هڪ يوناني پنهنجي قوم سان غداري ڪئي ۽ فارسين کي جبلن جي وچ مان ويندڙ هڪ متبادل رستو ڏيکاريو، جنهن جي نتيجي ۾ اسپارٽائي [[فيلانڪس]] ٽٽي پئي. ساڳئي وقت [[آرٽيميسيئم جي جنگ]] دوران وڏن طوفانن يوناني ٻيڙين کي نقصان پهچايو. جڏهن يونانين کي ٿرموپائلي ۾ شڪست جي خبر ملي ته هنن جنگ روڪي واپس هٽي ويا. [[File:Foundations of the Old Athena Temple (foreground).jpg|thumb|[[قديم اٿينا مندر]] جا بنياد، جيڪي 480 ق م ۾ [[ايٿنز جي تباهي]] دوران خشايارشا جي فوجن هٿان تباهه ڪيا ويا]] ٿرموپائلي کان پوءِ [[ايٿنز]] فارسين جي قبضي ۾ اچي ويو. گهڻا ايٿينس واسي شهر ڇڏي [[سلاميس ٻيٽ]] ڏانهن هليا ويا هئا. صرف هڪ ننڍڙو گروهه [[ايٿنز جو قلعو]] بچائڻ جي ڪوشش ڪندو رهيو، پر اهو به شڪست کائي ويو. خشايارشا ايٿنز کي تباهه ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ شهر کي باهه ڏئي ساڙي ڇڏيو. ان تباهيءَ جا آثار اڄ به آثارِ قديمه ۾ ''[[پرسرشٽ]]'' (Perserschutt) نالي تباهيءَ واري پرت جي صورت ۾ موجود آهن.<ref>Martin Steskal, ''Der Zerstörungsbefund 480/79 der Athener Akropolis. Eine Fallstudie zum etablierten Chronologiegerüst'', Verlag Dr. Kovač, Hamburg, 2004</ref> اهڙي طرح فارسين [[ڪرنتھ جي برزخ]] جي اتر واري سڄي يوناني سرزمين تي قبضو حاصل ڪري ورتو.<ref name="Warfare in the Ancient World"/> === سلاميس ۽ پلاٽايا جون جنگيون === [[ٿيمسٽوڪليس]] جي موڪليل پيغام جي اثر هيٺ، ۽ [[هاليڪارناسس]] جي راڻي [[آرٽيميسيا اول]] جي صلاح جي ابتڙ، خشايارشا يوناني بحري ٻيڙي تي اهڙين حالتن ۾ حملو ڪيو جيڪي فارسين لاءِ مناسب نه هيون. آرٽيميسيا جو خيال هو ته خشايارشا کي پنهنجي ٻيڙين جو هڪ حصو [[پيلوپونيس]] ڏانهن موڪلڻ گهرجي ها ۽ باقي يوناني اتحاد جي ٽٽڻ جو انتظار ڪرڻ گهرجي ها. [[سلاميس جي جنگ]] (سيپٽمبر 480 ق م) ۾ يوناني بحري فوج فيصلائتي فتح حاصل ڪئي. شڪست کان پوءِ خشايارشا [[ٿيسالي]] ۾ سياري لاءِ لشڪرگاهه قائم ڪئي. هيروڊوٽس موجب خشايارشا کي خدشو ٿيو ته يوناني [[هيليسپونٽ]] تي موجود پلن کي تباهه ڪري سندس فوج کي يورپ ۾ ڦاسائي ڇڏيندا، تنهن ڪري هن پنهنجي لشڪر جو وڏو حصو ساڻ وٺي ايشيا واپس وڃڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name=VIII97>Herodotus [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0126;query=chapter%3D%231406;layout=;loc=8.96.1 VIII, 97]</ref> واپسيءَ جو هڪ ٻيو ممڪن سبب [[بابل]] ۾ جاري بيچيني به هئي، ڇاڪاڻ ته اها هخامنشي سلطنت جي اهم ترين صوبن مان هڪ هئي ۽ بادشاهه جي ذاتي موجودگي اتي ضروري سمجهي ويندي هئي.<ref name="livius">{{cite web|url=https://www.livius.org/saa-san/samas-eriba/samas-eriba.html|publisher=livius.org|title=Bêl-šimânni and Šamaš-eriba – Livius|access-date=7 September 2016|archive-date=22 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150622163614/http://www.livius.org/saa-san/samas-eriba/samas-eriba.html|url-status=dead}}</ref> خشايارشا يونان ۾ هڪ فوجي دستو ڇڏي ويو، جنهن جي قيادت [[مردونيوس (جرنيل)|مردونيوس]] کي سونپي وئي. هيروڊوٽس موجب، واپسيءَ جي صلاح پڻ مردونيوس ئي ڏني هئي. ايندڙ سال يوناني شهري رياستن جي گڏيل فوج [[پلاٽايا جي جنگ]] ۾ مردونيوس کي شڪست ڏئي ڇڏي. هن شڪست سان يونان تي فارسين جي وڏي فوجي يلغار هميشه لاءِ ختم ٿي وئي. == تعميراتي منصوبا == [[File:Xerxes tomb at Naqsh-e Rostam (4615488322).jpg|thumb|right|[[پرسيپولس]] جي اتر ۾ [[نقش رستم]] تي پهاڙ کي ڪاٽي ٺاهيل مقبرو، جيڪو عام طور خشايارشا جو مقبرو سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو [[دارا اعظم]] جي مقبري جي نموني تي ٺاهيو ويو آهي.]] يونان ۾ فوجي ناڪامين کان پوءِ خشايارشا فارس موٽي آيو ۽ [[سوسا]] ۽ [[پرسيپولس]] ۾ پنهنجي پيءُ طرفان اڌورا ڇڏيل ڪيترن ئي تعميراتي منصوبن جي تڪميل جي نگراني ڪئي. هن پرسيپولس ۾ [[سڀني قومن جو دروازو]] (Gate of All Nations) ۽ [[سؤ ٿنڀن وارو هال]] (Hall of a Hundred Columns) جي تعمير ڪرائي، جيڪي محل جي سڀ کان وڏي ۽ شاندار عمارتن مان شمار ٿين ٿيون. خشايارشا [[اپادانا]]، [[تاچارا]] (دارا جو محل) ۽ شاهي خزاني جي عمارت جي تعمير به مڪمل ڪرائي، جن جو ڪم دارا اعظم شروع ڪيو هو. ان کان علاوه هن پنهنجو ذاتي محل پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو سندس پيءُ جي محل کان ٻه ڀيرا وڏو هو. معماري بابت سندس ذوق گهڻي حد تائين دارا اعظم جهڙو هو، پر هو ان کي وڌيڪ وسيع ۽ عظيم پيماني تي ڏسڻ چاهيندو هو.<ref>Ghirshman, ''Iran'', p. 172</ref> هن [[اپادانا]] جي ٻاهرين ڀتين تي رنگين چمڪدار سرن (Enameled Bricks) جو استعمال ڪرايو.<ref>{{cite book|last1=Fergusson|first1=James|title=A History of Architecture in All Countries, from the Earliest Times to the Present Day: 1. Ancient architecture. 2. Christian architecture. xxxi, 634 p. front., illus|pages=211}}</ref> خشايارشا پنهنجي پيءُ پاران تعمير ڪيل [[شاهي شاهراهه]] کي به برقرار رکيو. هن [[سوسا دروازو]] مڪمل ڪرايو ۽ [[دارا جو محل (سوسا)|سوسا ۾ هڪ نئون محل]] پڻ تعمير ڪرايو.<ref>Herodotus VII.11</ref> == وفات ۽ جانشيني == [[File:Clay tablet. The cuneiform text mentions the murder of Xerxes I (r. 485-465 BCE) by his son and a lunar eclipse (609-447 BCE). From Babylon, Iraq. British Museum.jpg|thumb|left|هي ميخي لکت خشايارشا اول جي سندس پٽ هٿان قتل ٿيڻ جو ذڪر ڪري ٿي. بابل، عراق. [[برطانوي عجائب گهر]].]] آگسٽ 465 ق م ۾، غالباً 4 ۽ 8 آگسٽ جي وچ ۾،{{sfn|Stoneman|2015|p=}}{{pn|date=June 2025}} [[آرتابانوس]]، جيڪو شاهي محافظن جو سربراهه ۽ فارسي درٻار جو سڀ کان بااثر عملدار هو، هڪ [[خواجه سرا]] ''اسپاميترس'' جي مدد سان خشايارشا کي قتل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Stoneman|2015|pp=195–209}} هي [[هركانيا]] جو آرتابانوس هو، جنهن جو نالو خشايارشا جي مشهور چاچي [[آرتابانوس (هشتاسپ جو پٽ)|آرتابانوس]] جهڙو هو، پر سندس اثر رسوخ درٻار جي مذهبي حلقن ۽ حرم جي سازشن سبب وڌيو هو. هن پنهنجي ستن پٽن کي اهم عهدن تي مقرر ڪيو هو ۽ هخامنشي خاندان کي اقتدار کان هٽائڻ جو منصوبو جوڙي رهيو هو.<ref>[[#refkhshayayrsha|Iran-e-Bastan/Pirnia book 1 p. 873]]</ref> يوناني مؤرخن هن واقعي بابت مختلف روايتون بيان ڪيون آهن. [[ڪتيسياس]] (Persica 20) موجب آرتابانوس قتل جو الزام ولي عهد [[دارا (خشايارشا اول جو پٽ)|دارا]] تي لڳايو، جيڪو خشايارشا جو وڏو پٽ هو. پوءِ هن خشايارشا جي ٻئي پٽ [[ارتخششتا اول]] کي قائل ڪيو ته هو پيءُ جي قتل جو بدلو وٺندي دارا کي قتل ڪري. پر [[ارسطو]] (Politics 5.1311b) موجب آرتابانوس پهرين دارا کي قتل ڪيو ۽ پوءِ خشايارشا کي. جڏهن ارتخششتا اول کي اصل حقيقت معلوم ٿي ته هن آرتابانوس ۽ سندس پٽن کي قتل ڪرائي ڇڏيو.<ref>[[#refartabanus-ei|Dandamayev]]</ref> انهن سازشن ۾ مشهور جرنيل [[ميگابيزوس]] پڻ شامل هو. سندس وقت سر ڌر بدلائڻ شايد هخامنشي خاندان کي تخت وڃائڻ کان بچائي ورتو.<ref>[[''History of Persian Empire'', Olmstead pp. 289/90]]</ref> == مذهب == محققن جي وچ ۾ هن ڳالهه تي مڪمل اتفاق موجود ناهي ته خشايارشا ۽ سندس اڳوڻا حڪمران ڪهڙي حد تائين [[زرتشتي مذهب]] کان متاثر هئا.{{sfn|Malandra|2005}} تنهن هوندي به اهو چڱيءَ طرح ثابت ٿيل آهي ته خشايارشا [[اهورامزدا]] تي پختو ايمان رکندو هو ۽ کيس سڀني کان اعليٰ ديوتا سمجهندو هو.{{sfn|Malandra|2005}} پر اهورامزدا جي پوڄا فقط زرتشتين تائين محدود نه هئي، بلڪه [[هند-ايراني]] مذهبي روايت جا پوئلڳ پڻ سندس عبادت ڪندا هئا.{{sfn|Malandra|2005}}{{sfn|Boyce|1984|pp=684–687}} ٻين مذهبن سان خشايارشا جو رويو گهڻي حد تائين پنهنجي اڳوڻن حڪمرانن جهڙو هو. هو مقامي مذهبي عالمن سان صلاح مشورا ڪندو هو، مقامي ديوتائن لاءِ قربانيون پيش ڪندو هو، ۽ اهڙن شهرن يا ملڪن جي عبادتگاهن کي تباهه ڪندو هو جيڪي سندس خلاف بغاوت يا بدامني پيدا ڪندا هئا.{{sfn|Briant|2002|p=549}} == زالون ۽ اولاد == [[File:Designation of Xerxes I.jpg|thumb|دارا اول طرفان خشايارشا کي جانشين نامزد ڪرڻ جو منظر. [[ٽرائپيلون]]، [[پرسيپولس]]. سلطنت جون مختلف قومون تخت کي سهارو ڏيندي ڏيکاريل آهن، جڏهن ته [[اهورامزدا]] مٿان کان منظر کي برڪت ڏئي رهيو آهي.]] '''راڻي [[اميسترس]] مان:''' * [[دارا (خشايارشا اول جو پٽ)|دارا]] – وڏو پٽ؛ [[ارتخششتا اول]] يا [[آرتابانوس]] هٿان قتل ٿيو. * [[هشتاسپ (خشايارشا اول جو پٽ)|هشتاسپ]] – ارتخششتا اول هٿان قتل ٿيو. * [[ارتخششتا اول]] * [[رودوگون]] * [[ايميٽس آف فارس|ايميٽس]] – [[ميگابيزوس]] جي زال. * [[ايسٿر]] – بادشاهه خشايارشا جي زال. '''نامعلوم زالن يا داشتائن مان:''' * [[آرتاريوس]] – [[بابل]] جو صوبيدار. * [[تٿراوستس (خشايارشا اول جو پٽ)|تٿراوستس]] * [[پاريساتس (خشايارشا اول جي ڌيءَ)|پاريساتس]]<ref>Ctesias</ref> * راتاشاه<ref>M. Brosius, ''Women in ancient Persia''.</ref> oqmbzul8errgog8l4309ibll2f2ls6o 388177 388172 2026-06-23T20:08:50Z Intisar Ali 8681 /* زالون ۽ اولاد */ 388177 wikitext text/x-wiki {{Short description|هخامنشي سلطنت جو شاهنشاه (486 ق م کان 465 ق م تائين)}} {{Infobox royalty | name = خشايارشا اعظم<br />{{lang|peo|𐎧𐏁𐎹𐎠𐎼𐏁𐎠}} (Xšaya-ṛšā) | title = | image = National_Museum_of_Iran_Darafsh_%28785%29.JPG | caption = [[پرسيپولس]] مان خشايارشا اول جو [[پهاڙي اُڪير]]، [[ايران جو قومي عجائب گهر]] ۾ محفوظ | succession = {{ubl|[[شاهنشاه]]، [[هخامنشي سلطنت]]|[[مصر جي فرعونن جي فهرست|مصر جو فرعون]]}} | reign = آڪٽوبر 486 ق م – آگسٽ 465 ق م | predecessor = [[دارا اعظم]] | successor = [[ارتخششتا اول]] | spouse = [[اميسترس]] | dynasty = [[هخامنشي خاندان]] | issue = {{ubl|[[دارا (خشايارشا اول جو پٽ)|دارا]]|[[هشتاسپ (خشايارشا اول جو پٽ)|هشتاسپ]]|[[ارتخششتا اول]]|[[رودوگون]]|[[ايميٽس آف فارس|ايميٽس]]}} | father = [[دارا اعظم]] | mother = [[آتوسا]] | birth_date = {{circa|518 ق م}} | death_date = 465 ق م{{sfn|Stoneman|2015|p=}}{{pn|date=June 2025}} (عمر لڳ ڀڳ 53 سال) | burial_place = [[نقش رستم]] | religion = [[قديم ايراني مذهب]] }} {{Hiero|Xerxes (Xašayaruša/Ḫašayaruša)<ref>Jürgen von Beckerath (1999). ''Handbuch der ägyptischen Königsnamen''. Mainz: Von Zabern. {{ISBN|3-8053-2310-7}}, pp. 220–221</ref>|<hiero>< xA-SA-i*i-A-rw-SA-A ></hiero>|align=right|era=lp}} '''خشايارشا اول''' (Xerxes I {{respell|ZURK|seez}};<ref>{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/xerxes-i |title=Xerxes I |publisher=Collins Dictionary |access-date=2024-09-17 }}</ref>{{efn|يوناني: {{langx|grc|Ξέρξης|Xérxēs}}, {{IPA|grc|ksérksɛːs|IPA}}؛ پڻ '''خشايارشا'''، قديم فارسي {{langx|peo|[[wikt:𐎧𐏁𐎹𐎠𐎼𐏁𐎠|𐎧𐏁𐎹𐎠𐎼𐏁𐎠]]|Xšayār̥šā}} مان نڪتل.<ref>Littman, R. J.. [https://www.jstor.org/stable/pdf/1454354.pdf "The Religious Policy of Xerxes and the 'Book of Esther{{'"}}]. ''The Jewish Quarterly Review'', January 1975, New Series, Vol. 65, No. 3, footnote 2.</ref>}}؛ قديم ايراني '''خشايارشا'''، عام طور '''خشايارشا اعظم''' جي نالي سان مشهور؛ لڳ ڀڳ 518 ق م – 465 ق م)<ref name="Warfare in the Ancient World">{{cite book |first1=Brian Todd |last1=Carey |first2=Joshua |last2=Allfree |first3=John |last3=Cairns |url=https://books.google.com/books?id=3OSfBwAAQBAJ&dq=persia+overran+modern+day+greece&pg=PT32 |title=Warfare in the Ancient World |publisher=Pen and Sword |date=19 January 2006 |isbn=1848846304}}</ref> فارس جو هڪ حڪمران هو، جنهن هخامنشي سلطنت جي چوٿين [[شاهنشاه]] طور 486 ق م کان پنهنجي قتل تائين 465 ق م حڪومت ڪئي. هو [[دارا اعظم]] ۽ [[آتوسا]] جو پٽ هو، جيڪا [[ڪورش اعظم]] جي ڌيءُ هئي. مغربي تاريخ ۾ خشايارشا سڀ کان وڌيڪ 480 ق م ۾ [[يونان تي ٻي فارسي يلغار]] جي ڪري مشهور آهي، جيڪا آخرڪار فارسين جي شڪست تي ختم ٿي. دارا اعظم پنهنجي وڏي پٽ [[آرتوبرزان]] بدران خشايارشا کي ولي عهد مقرر ڪيو هو، ۽ پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ هن هڪ وسيع ۽ گهڻ قومي سلطنت ورثي ۾ حاصل ڪئي. هن [[مصر]] ۽ [[بابلي بغاوتون (484 ق م)]] سختيءَ سان چيڀاٽي پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪيو، ۽ پوءِ پنهنجي پيءُ جي مهم کي جاري رکندي [[قديم يونان]] کي تابع ڪرڻ ۽ [[ايٿنز]] ۽ ان جي اتحادي شهرن کي [[آئيوني بغاوت]] ۾ مداخلت ڪرڻ جي سزا ڏيڻ جو ارادو ڪيو. 480 ق م ۾ خشايارشا هڪ وڏي فوج جي اڳواڻي ڪندي [[هيليسپونٽ]] پار ڪري يورپ ۾ داخل ٿيو. هن [[ٿرموپائلي جي جنگ]] ۽ [[آرٽيميسيئم جي جنگ]] ۾ ڪاميابيون حاصل ڪيون، جنهن کان پوءِ [[ايٿنز جي هخامنشي تباهي|ايٿنز تي قبضو ڪري ان کي ساڙي ڇڏيو]]. ان کان پوءِ سندس فوجن [[ڪرنتھ جي برزخ]] جي اتر ۾ واقع يونان جي مکيه سرزمين تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو. پر [[سلاميس جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ خشايارشا کي خدشو ٿيو ته يوناني کيس يورپ ۾ ڦاسائي سگهن ٿا، تنهنڪري هن پنهنجي فوج جو وڏو حصو واپس ايشيا وٺي ويو ۽ [[مردونيوس]] کي مهم جاري رکڻ لاءِ اتي ڇڏي ويو. ايندڙ سال مردونيوس [[پلاٽايا جي جنگ]] ۾ شڪست کاڌي، جنهن سان يونان تي فارسي يلغار جو خاتمو ٿي ويو. فارس واپس اچڻ کان پوءِ خشايارشا پاڻ کي وڏن تعميراتي منصوبن لاءِ وقف ڪري ڇڏيو، جن مان ڪيترائي سندس پيءُ اڌورا ڇڏي ويو هو. هن [[سڀني قومن جو دروازو]]، [[اپادانا]] ۽ [[تاچارا]] جي تعمير مڪمل ڪرائي، جيڪي [[پرسيپولس]] ۾ واقع هئا. هن [[سوسا]] ۾ [[دارا جو محل]] پڻ تعمير ڪرائڻ جاري رکيو. ان کان علاوه هن پنهنجي پيءُ پاران ٺهرايل [[شاهي شاهراهه]] کي به برقرار رکيو. 465 ق م ۾ خشايارشا ۽ سندس ولي عهد [[دارا (خشايارشا اول جو پٽ)|دارا]] کي شاهي محافظن جي ڪمانڊر [[آرتابانوس]] قتل ڪري ڇڏيو. سندس وفات کان پوءِ سندس ٽيون پٽ تخت تي ويٺو ۽ [[ارتخششتا اول]] جي نالي سان شاهنشاه بڻيو. == نالي جي بڻت == ''زيرڪسيس'' ({{lang|grc|[[wikt:Ξέρξης|Ξέρξης]]}}) [[يوناني ٻولي]] ۽ [[لاطيني ٻولي]] (''Xerxes'', {{Lang|la|Xerses}}) ۾ قديم ايراني نالي ''Xšaya-ṛšā'' جو صورتي روپ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي '''"هيرن تي حڪمراني ڪندڙ"''' يا '''"سورمن جو حڪمران"'''. هن نالي جو پهريون جزو ''xšaya'' آهي، جنهن جي معنيٰ "حڪمراني ڪرڻ" آهي، جڏهن ته ٻيو جزو ''ṛšā'' "هيرو" يا "مرد" جي معنيٰ رکي ٿو.<ref name="NAME">{{harvnb|Marciak|2017|p=80}}; {{harvnb|Schmitt|2000}}</ref> خشايارشا جو نالو [[اڪادي ٻولي]] ۾ ''Ḫi-ši-ʾ-ar-šá'' ۽ [[آرامي ٻولي]] ۾ ''ḥšyʾrš'' طور لکيو ويندو هو.{{sfn|Schmitt|2000}} خشايارشا جو نالو هخامنشي سلطنت جي حڪمرانن ۾ هڪ مشهور شاهي نالو بڻجي ويو.<ref name="NAME" /> == ابتدائي زندگي == === والدين ۽ پيدائش === خشايارشا جو پيءُ [[دارا اعظم]] ({{reign|522|486|era=BC}}) هو، جيڪو هخامنشي سلطنت جو بادشاهه هو، جيتوڻيڪ هو سلطنت جي باني [[ڪورش اعظم]] جي سڌي خانداني شاخ سان تعلق نه رکندو هو.{{sfn|Llewellyn-Jones|2017|p=70}}{{sfn|Waters|1996|pp=11, 18}} خشايارشا جي ماءُ [[آتوسا]] هئي، جيڪا [[ڪورش اعظم]] جي ڌيءَ هئي.{{sfn|Briant|2002|p=132}} دارا ۽ آتوسا 522 ق م ۾ شادي ڪئي،{{sfn|Briant|2002|p=520}} ۽ خشايارشا لڳ ڀڳ 518 ق م ۾ پيدا ٿيو.{{sfn|Stoneman|2015|p=1}} === پرورش ۽ تعليم === [[File:Caylus vase (9481653).jpg|thumb|upright|'''[[ڪيليوس مرتبان]]'''، سنگِ مرمر (Alabaster) جو هڪ چوطرفي لکتن وارو مرتبان، جنهن تي ميخي ۽ تصويري لکتن ۾ "خشايارشا، عظيم بادشاهه" جو نالو درج آهي. [[ڪابيني دي ميدائي]]، [[پيرس]]<ref name="RMN">{{cite web |title=vase (inv.65.4695) - inv.65.4695, BnF |url=http://medaillesetantiques.bnf.fr/ws/catalogue/app/collection/record/ark:/12148/c33gbts1b |website=medaillesetantiques.bnf.fr |language=fr}}</ref>]] يوناني مڪالمي [[فرسٽ الڪيبياڊيز]] موجب، جيڪو فارسي شهزادن جي روايتي تربيت ۽ تعليم جو بيان ڏئي ٿو، شهزادن جي پرورش [[خواجه سرا]]ن جي نگرانيءَ هيٺ ٿيندي هئي. ستن سالن جي عمر کان پوءِ کين گهوڙي سواري ۽ شڪار جي تعليم ڏني ويندي هئي. چوڏهن سالن جي عمر ۾ هر شهزادي کي اشرافي طبقي سان تعلق رکندڙ چار استادن جي حوالي ڪيو ويندو هو، جيڪي کيس "دانائي، انصاف، احتياط ۽ بهادري" سيکاريندا هئا.{{sfn|Stoneman|2015|p=27}} فارسي شهزادا [[زرتشتي مذهب]] جا بنيادي اصول به سکندا هئا، ۽ کين سچ ڳالهائڻ، دلير ٿيڻ ۽ پاڻ تي ضابطو رکڻ جي تربيت ڏني ويندي هئي.{{sfn|Stoneman|2015|p=27}} انهيءَ مڪالمي ۾ وڌيڪ بيان ڪيو ويو آهي ته: {{quotation|فارسي لاءِ خوف، غلاميءَ جي برابر هوندو آهي.}} {{sfn|Stoneman|2015|p=27}} 16 يا 17 سالن جي عمر ۾ شهزادن کي لازمي ڏهن سالن جي قومي خدمت شروع ڪرڻي پوندي هئي، جنهن ۾ تيراندازي، نيزه اڇلائڻ، انعامن لاءِ مقابلا ۽ شڪار شامل هوندا هئا.{{sfn|Stoneman|2015|p=28}} ان کان پوءِ هو لڳ ڀڳ 25 سال فوجي خدمت سرانجام ڏيندا هئا، جنهن کان پوءِ کين بزرگن ۽ بادشاهه جي صلاحڪارن جي حيثيت حاصل ٿيندي هئي. ان دور ۾، خشايارشا جي خاندان سميت، شاهي خاندانن ۾ پاڻ ۾ شاديون عام هيون.{{sfn|Stoneman|2015|p=28}} فارسي اشرافيه جي تعليم بابت هي بيان [[زينوفون]] جي اُن وضاحت سان به مطابقت رکي ٿو، جيڪا هن پنجين صدي ق م جي هخامنشي شهزادي [[ڪورش ڪنو]] بابت ڏني آهي، جنهن سان هو ذاتي طور واقف هو.{{sfn|Stoneman|2015|p=28}} اسٽونمين جو خيال آهي ته خشايارشا جي پرورش ۽ تعليم به گهڻو ڪري اهڙي ئي نموني ٿي هوندي.{{sfn|Stoneman|2015|p=29}} اهو معلوم ناهي ته خشايارشا پڙهڻ يا لکڻ سکيو هو يا نه، ڇاڪاڻ ته فارسي روايت ۾ لکت جي ڀيٽ ۾ زباني تاريخ کي وڌيڪ اهميت ڏني ويندي هئي.{{sfn|Stoneman|2015|p=29}} اسٽونمين جو اهو به خيال آهي ته خشايارشا جي تربيت بعد وارن ايراني بادشاهن، جهڙوڪ سترهين صدي عيسويءَ جي [[عباس اعظم]] ([[صفوي سلطنت]] جو بادشاهه)، جي تعليم کان گهڻي مختلف نه هئي.{{sfn|Stoneman|2015|p=29}} 498 ق م کان خشايارشا [[بابل]] جي شاهي محل ۾ رهائش اختيار ڪئي.{{sfn|Dandamayev|1989|p=183}} === تخت نشيني === جڏهن دارا يونان خلاف ٻي جنگ جي تيارين ۾ مصروف هو، تڏهن 486 ق م ۾ مصر ۾ ٽيڪسن جي وڌندڙ بار ۽ سوسا ۽ پرسيپولس ۾ شاهي محلن جي تعمير لاءِ ڪاريگرن جي جبري منتقليءَ سبب بغاوت شروع ٿي وئي. فارسي قانون موجب، بادشاهه لاءِ ضروري هوندو هو ته ڪنهن به خطرناڪ مهم تي روانو ٿيڻ کان اڳ پنهنجو جانشين مقرر ڪري. جڏهن دارا مصر وڃڻ جو فيصلو ڪيو (487–486 ق م)، تڏهن هن [[نقش رستم]] ۾ (جيڪو پرسيپولس کان پنج ڪلوميٽر پري هو) پنهنجو مقبرو تيار ڪرايو ۽ آتوسا مان پنهنجي وڏي پٽ خشايارشا کي ولي عهد مقرر ڪيو. دارا پنهنجي خراب صحت سبب مصر جي مهم جي اڳواڻي نه ڪري سگهيو ۽ آڪٽوبر 486 ق م ۾ 64 سالن جي عمر ۾ وفات ڪري ويو.{{sfn|Dandamayev|1989|pp=178–179}} [[آرتوبازان]] دعويٰ ڪئي ته هو دارا جي سڀني پٽن مان وڏو هجڻ ڪري تاج جو حقدار آهي، جڏهن ته خشايارشا دليل ڏنو ته هو آتوسا جو پٽ آهي، جيڪا ڪورش اعظم جي ڌيءَ هئي، ۽ ڪورش ئي فارسين کي آزادي ڏني هئي. خشايارشا جي دعويٰ جي حمايت هڪ جلاوطن اسپارٽائي بادشاهه [[ديماراتوس]] ڪئي، جيڪو ان وقت فارس ۾ موجود هو. هن دليل ڏنو ته هميشه سڀ کان وڏو پٽ ئي وارث نه هوندو آهي. هن اسپارٽا جي قانون جو حوالو ڏنو، جنهن موجب بادشاهه جي بادشاهي دوران پيدا ٿيندڙ پهريون پٽ ئي قانوني وارث هوندو هو.<ref>[[هيروڊوٽس]] 7.1–5</ref> ڪي جديد محققن جو خيال آهي ته دارا پاران خشايارشا کي تخت ڏيڻ جو غير معمولي فيصلو ڪورش اعظم ۽ سندس ڌيءَ آتوسا جي غيرمعمولي وقار سبب هو.<ref>[[#refshabani-xerxes|R. Shabani]] Chapter I, p. 15</ref> آرتوبازان اُن وقت پيدا ٿيو هو جڏهن دارا اڃا عام رعيت مان هو، جڏهن ته خشايارشا دارا جي بادشاهه بڻجڻ کان پوءِ پيدا ٿيو هو، يعني هو حقيقي معنى ۾ "شاهي محل ۾ ڄاول" شهزادو هو. آرتوبازان جي ماءُ عام خاندان مان هئي، جڏهن ته خشايارشا جي ماءُ هخامنشي سلطنت جي باني جي ڌيءَ هئي.<ref>[[#ref|Olmstead: The history of Persian empire]]</ref> خشايارشا آڪٽوبر کان ڊسمبر 486 ق م جي وچ ۾ تاجپوشي ڪئي ۽ پنهنجي پيءُ جو جانشين بڻيو،<ref name=chi-v2>[[#refchi-v2|''The Cambridge History of Iran'']] vol. 2. p. 509.</ref> ان وقت سندس عمر لڳ ڀڳ 32 سال هئي.{{sfn|Dandamayev|1989|p=180}} اقتدار جي منتقلي انتهائي پُرامن طريقي سان ٿي. ان ۾ آتوسا جي وڏي اثر ۽ اختيار جو به اهم ڪردار هو. خشايارشا جي تخت نشيني کي نه درٻار ۾، نه هخامنشي خاندان اندر، ۽ نه ئي سلطنت جي ڪنهن تابع قوم طرفان سنجيده مخالفت جو سامنا ڪرڻو پيو.<ref name=atossa-EI>Schmitt, R. "[[#refatossa-EI|Atossa]]". In ''[[Encyclopaedia Iranica]]''.</ref><ref> {{cite book |last1 = Sancisi-Weerdenburg |first1 = Heleen |author-link1 = Heleen Sancisi-Weerdenburg |editor-last1 = Vignolo Munson |editor-first1 = Rosaria |year = 2013 |chapter = Exit Atossa: Images of women in Greek historiography on Persia |title = Herodotus |url = https://books.google.com/books?id=9Wp4AAAAQBAJ |series = Oxford Readings in Classical Studies |volume = 2: Herodotus and the World |edition = reprint |location = Oxford |publisher = Oxford University Press |page = 139 |isbn = 9780199587582 |access-date = 17 December 2022 |quote = According to Herodotus (7.2-3) Atossa played a prominent role in the selection of Xerxes as heir to the throne. }} </ref><ref>[[#refcah-vv|''The Cambridge Ancient History'' vol. V]] p. 72.</ref> == اقتدار جي مضبوطي == [[Image:Histoire universelle depuis le commencement du monde jusqu'à présent (1742) (14598039057).jpg|thumb|[[بابل]] جي نقاشي، ايڇ. فليچر، 1690ع]] جڏهن خشايارشا تخت تي ويٺو، تڏهن سندس سلطنت جي ڪجهه علائقن ۾ بيچيني ۽ انتشار پيدا ٿي رهيو هو. [[مصر جي ستاويهين گهراڻي]] ۾ بغاوت ٿي، جيڪا ايتري خطرناڪ سمجهي وئي جو خشايارشا پاڻ فوج جي اڳواڻي ڪندي اتي نظم بحال ڪرڻ لاءِ ويو. اهڙيءَ ريت کيس پنهنجي حڪومت جي شروعات هڪ فوجي مهم سان ڪرڻ جو موقعو پڻ مليو.{{sfn|Briant|2002|p=525}} خشايارشا جنوري 484 ق م ۾ بغاوت کي دٻائي ڇڏيو ۽ پنهنجي سڳي ڀاءُ [[هخامنش (صوبيدار)|هخامنش]] کي مصر جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو. هن اڳوڻي صوبيدار [[فرينديتس]] کي هٽايو، جيڪو ٻڌايو وڃي ٿو ته بغاوت دوران قتل ٿي ويو هو.{{sfn|Dandamayev|1983|p=414}}{{sfn|Dandamayev|1989|p=183}} مصر جي بغاوت کي چيڀاٽڻ ۾ اها فوج استعمال ٿي وئي، جيڪا دارا اعظم گذريل ٽن سالن کان گڏ ڪري رهيو هو.{{sfn|Briant|2002|p=525}} نتيجي طور خشايارشا کي يونان تي حملي لاءِ نئين فوج تيار ڪرڻي پئي، جنهن ۾ وڌيڪ چار سال لڳي ويا.{{sfn|Briant|2002|p=525}} خشايارشا جي دور ۾ [[بابل]] ۾ پڻ بيچيني پيدا ٿي، ۽ گهٽ ۾ گهٽ ٻه ڀيرا بغاوتون ٿيون. پهرين بغاوت جون يا جولاءِ 484 ق م ۾ شروع ٿي ۽ ان جي اڳواڻي [[بيل شماني]] نالي هڪ باغي ڪئي. بيل شماني جي بغاوت تمام ٿوري عرصي تائين جاري رهي. سندس دور جا بابلي دستاويز فقط ٻن هفتن جي حڪمراني جو ذڪر ڪن ٿا.{{sfn|Dandamayev|1993|p=41}} ٻن سالن کان پوءِ بابل مان هڪ ٻيو باغي اڳواڻ [[شماش اريبا]] اڀريو. 482 ق م جي اونهاري ۾ شماش اريبا بابل شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جي شهرن، جهڙوڪ [[بورسيپا]] ۽ [[دلبات]]، تي قبضو ڪري ورتو. ڊگهي گهيري کان پوءِ مارچ 481 ق م ۾ بابل ٻيهر خشايارشا جي قبضي ۾ آيو ۽ شماش اريبا شڪست کاڌي.{{sfn|Dandamayev|1993|p=41}} بابل جي بيچيني جو صحيح سبب معلوم نه آهي.{{sfn|Briant|2002|p=525}} ممڪن آهي ته ان جو تعلق وڌايل ٽيڪسن سان هجي.{{sfn|Stoneman|2015|p=111}} انهن بغاوتن کان اڳ بابل هخامنشي سلطنت اندر هڪ خاص حيثيت رکندڙ علائقو هو. هخامنشي بادشاهه پاڻ کي ''"[[بابل جو بادشاهه]]"'' ۽ ''"[[ملڪن جو بادشاهه]]"'' سڏائيندا هئا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو [[بابلونيا]] کي پنهنجي سلطنت اندر هڪ الڳ سياسي وحدت طور ڏسندا هئا، جيڪا سندن بادشاهت سان [[ذاتي اتحاد]] جي صورت ۾ ڳنڍيل هئي. بغاوتن کان پوءِ خشايارشا پنهنجي لقبن مان ''"بابل جو بادشاهه"'' ختم ڪري ڇڏيو ۽ اڳوڻي وڏي بابلي صوبي کي، جيڪو [[نو-بابلي سلطنت]] جي اڪثر علائقي تي مشتمل هو، ڪيترن ننڍن انتظامي حصن ۾ ورهائي ڇڏيو.{{sfn|Dandamayev|1989|pp=185–186}} قديم يوناني ۽ رومي مصنفن جي بيانن جي بنياد تي گهڻو ڪري اهو تصور ڪيو ويندو آهي ته خشايارشا بابل خلاف انتهائي سخت انتقامي ڪارروائي ڪئي. قديم ليکڪن موجب خشايارشا بابل جي قلعابندين کي تباهه ڪيو ۽ شهر جي مندرن کي نقصان پهچايو.{{sfn|Dandamayev|1993|p=41}} چيو وڃي ٿو ته [[ايساگيلا]] مندر کي پڻ وڏو نقصان پهتو، ۽ خشايارشا مبينا طور [[مردوخ]] جي مجسمي کي شهر مان کڻائي ويو.{{sfn|Sancisi-Weerdenburg|2002|p=579}} ڪجهه روايتن مطابق هو اهو مجسمو ايران کڻي ويو ۽ ڳاري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته قديم مصنفن جو چوڻ هو ته اهو مڪمل طور سون مان ٺهيل هو.{{sfn|Dandamayev|1993|p=41}} جديد مؤرخ [[اميلي ڪورٽ]] هن ڳالهه کي گهٽ امڪاني سمجهي ٿي ته خشايارشا واقعي بابل جا مندر تباهه ڪيا هجن. سندس خيال آهي ته اهڙيون روايتون شايد بابلي ماڻهن جي فارسين خلاف منفي جذبات جو نتيجو هجن.{{sfn|Deloucas|2016|p=39}} اهو به شڪ جي دائري ۾ آهي ته مردوخ جو مجسمو واقعي بابل مان هٽايو ويو هو يا نه.{{sfn|Dandamayev|1993|p=41}} ڪجهه محققن جو خيال آهي ته جيڪڏهن ڪا مورتي هٽائي وئي به هئي ته اها مردوخ جي نه، پر هڪ سون جي انساني مجسمي هئي.{{sfn|Waerzeggers|Seire|2018|p=3}}{{sfn|Briant|2002|p=544}} جيتوڻيڪ اڳين دورن جي ڀيٽ ۾ حوالا تمام گهٽ مليا آهن، پر همعصر دستاويزن مان ظاهر ٿئي ٿو ته بابلي [[اڪيتو]] (نئون سال) جو ميلو هخامنشي دور ۾ ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ جاري رهيو.{{sfn|Deloucas|2016|p=40}} ڇاڪاڻ ته اقتدار بابلي حڪمرانن کان فارسين ڏانهن منتقل ٿي ويو هو، ۽ بغاوت کان پوءِ خشايارشا شهر جي بااثر خاندانن کي به تبديل ڪري ڇڏيو هو، تنهن ڪري امڪان آهي ته اڪيتو ميلي جون روايتي رسمون ۽ تقريبون اڳئين دور جي ڀيٽ ۾ گهڻو تبديل ٿي ويون هجن.{{sfn|Deloucas|2016|p=41}} == فوجي مهمون == === يوناني سرزمين تي يلغار === {{Main|يونان تي ٻي فارسي يلغار}} [[File:Xerxes all ethnicities.jpg|thumb|upright=1.5|[[نقش رستم]] ۾ خشايارشا اول جي مقبري تي مختلف قومن سان تعلق رکندڙ خشايارشا جي فوجي سپاهي.<ref>[https://www.iranicaonline.org/uploads/files/Clothing/v5f7a014_f1_300.jpg Soldiers with names], after Walser</ref><ref>The Achaemenid Empire in South Asia and Recent Excavations in Akra in Northwest Pakistan Peter Magee, Cameron Petrie, Robert Knox, Farid Khan, Ken Thomas [https://repository.brynmawr.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1082&context=arch_pubs p. 713]</ref><ref>{{cite book |title=Naqš-e-Rostam – Encyclopaedia Iranica |url=http://www.iranicaonline.org/articles/naqs-e-rostam |language=en}}</ref>]] دارا اعظم يوناني سرزمين تي ٻي يلغار لاءِ ٻي فوج تيار ڪرڻ جي عمل ۾ هو ته سندس وفات ٿي وئي. نتيجي ۾ [[ايٿنز]]، [[ناڪسوس ٻيٽ|ناڪسوس]] ۽ [[ايريٽريا]] جي ماڻهن کي [[آئيوني بغاوت]] ۾ مداخلت، [[سارديس]] کي باهه ڏيڻ ۽ [[ميراٿون جي جنگ]] ۾ فارسين کي شڪست ڏيڻ جي سزا ڏيڻ جو ڪم سندس پٽ خشايارشا جي ذمي آيو. شروعات ۾ خشايارشا يونان سان وڏي جنگ کان پاسو ڪرڻ چاهيو ٿي، پر سندس پيءُ جي جرنيلن، خاص طور سندس سؤٽ [[مردونيوس (دارا اول جو ڀاڻيجو)|مردونيوس]]، کيس جنگ تي آماده ڪيو. مردونيوس خشايارشا تي بزدليءَ جو الزام لڳايو ۽ کيس مهم جاري رکڻ تي قائل ڪيو.<ref>{{Cite book |last=shahbazi |first=shapur |title=The Oxford Handbook of Iranian History |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0199390427 |editor-last=Daryaee |editor-first=Touraj |pages=128 |chapter=4, THE ACHAEMENID PERSIAN EMPIRE (550–330 bce )}}</ref> 483 ق م کان خشايارشا پنهنجي وڏي فوجي مهم جي تياري شروع ڪئي. [[آٿوس جبل]] واري ٻيٽ نما زمين جي ڳچيءَ مان [[خشايارشا واهه]] کوٽايو ويو. [[ٿريس]] مان گذرندڙ شاهراهه تي رسد جا مرڪز قائم ڪيا ويا ۽ [[هيليسپونٽ]] تي ٻن عارضي پلن جي تعمير ڪئي وئي، جيڪي بعد ۾ ''خشايارشا جون پونٽون پلون'' سڏيون ويون. خشايارشا جي فوج ۾ سندس وسيع گهڻ قومي سلطنت جي مختلف قومن جا ماڻهو شامل هئا. انهن ۾ [[مادي]]، [[سڪا]]، [[عيلامي]]، [[آشوري]]، [[فونيقي]]، [[بابلي]]، [[مصري]]، [[يهودي]]، [[عرب]]،<ref>Farrokh, Kaveh (2007). ''Shadows in the Desert: Ancient Persia at War''. Oxford, UK: Osprey. {{ISBN|1846031087}}, p. 77</ref> [[مقدوني]]، [[ٿريس وارا]]، [[پايوني]]، [[اخائي قبيلي]] جا يوناني، [[آئيوني يوناني]]، [[ايجيئن ٻيٽن جا يوناني]]، [[ايوليائي يوناني]]، [[پونٽس]] جا يوناني، [[ڪولخيسي]]، [[سنڌي]] ۽ ٻيون ڪيتريون ئي قومون شامل هيون. يوناني مؤرخ [[هيروڊوٽس]] موجب، خشايارشا جي پهرين ڪوشش هيليسپونٽ تي پل ٺاهڻ ۾ ناڪام ٿي وئي، ڇاڪاڻ ته طوفان پلن جي [[سن]] ۽ [[پيپائرس]] جي رسين کي ٽوڙي ڇڏيو. جواب ۾ خشايارشا حڪم ڏنو ته هيليسپونٽ کي ٽي سؤ ڀيرا ڪوڙا هنيا وڃن ۽ سمنڊ ۾ زنجيرون اڇلايون وڃن. ان کان پوءِ ٻي ڪوشش ۾ پلن جي تعمير ڪامياب ٿي وئي.<ref>Bailkey, Nels, ed. ''Readings in Ancient History'', p. 175. D.C. Heath and Co., 1992.</ref> ساڳئي وقت [[قرطاج]] طرفان [[سسلي]] تي حملي سبب يونان کي [[سيراڪيوس]] ۽ [[اگريجينٽم]] جهڙين طاقتور رياستن جي مدد حاصل نه رهي. قديم ذريعا خشايارشا کي ان جو ذميوار قرار ڏين ٿا، پر جديد محقق ان ڳالهه تي شڪ ظاهر ڪن ٿا.<ref>G. Mafodda, ''La monarchia di Gelone tra pragmatismo, ideologia e propaganda'', (Messina, 1996) pp. 119–136</ref> ٻئي طرف ڪيترين ننڍين يوناني رياستن، جهڙوڪ [[ٿيسالي]]، [[ٿيبس]] ۽ [[ارگوس]]، فارسين جو ساٿ ڏنو. جنگ جي شروعاتي مرحلن ۾ خشايارشا کي اهم ڪاميابيون حاصل ٿيون. 480 ق م جي بهار ۾ خشايارشا [[سارديس]] مان هڪ وڏي بحري ٻيڙي ۽ فوج سان روانو ٿيو. هيروڊوٽس مطابق سندس فوج لڳ ڀڳ ڏهه لک سپاهين تي مشتمل هئي ۽ ان ۾ ڏهه هزار چونڊ جنگجو ''[[امر فوج]]'' (Immortals) پڻ شامل هئا. جديد اندازن مطابق، اصل جنگجو فوج جو انگ لڳ ڀڳ 60,000 هو.<ref>Barkworth, 1993. "The Organization of Xerxes' Army." ''Iranica Antiqua'' Vol. 27, pp. 149–167</ref> === ٿرموپائلي جي جنگ ۽ ايٿنز جي تباهي === [[File:Achaemenid king killing a Greek hoplite.jpg|thumb|هخامنشي بادشاهه هڪ يوناني [[هوپلائيٽ]] کي قتل ڪندي. سلينڊر مُهر تان ورتل نقش، لڳ ڀڳ 500–475 ق م، خشايارشا اول جي دور جو. [[ميٽروپوليٽن عجائب گهر]]]] [[ٿرموپائلي جي جنگ]] ۾ [[اسپارٽا]] جي بادشاهه [[ليونيداس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ يوناني جنگجُوئن جي هڪ ننڍڙي فوج تمام وڏي فارسي لشڪر جو مقابلو ڪيو. آخرڪار يوناني شڪست کاڌي. هيروڊوٽس موجب [[ايفيالٽس آف ٽريخس]] نالي هڪ يوناني پنهنجي قوم سان غداري ڪئي ۽ فارسين کي جبلن جي وچ مان ويندڙ هڪ متبادل رستو ڏيکاريو، جنهن جي نتيجي ۾ اسپارٽائي [[فيلانڪس]] ٽٽي پئي. ساڳئي وقت [[آرٽيميسيئم جي جنگ]] دوران وڏن طوفانن يوناني ٻيڙين کي نقصان پهچايو. جڏهن يونانين کي ٿرموپائلي ۾ شڪست جي خبر ملي ته هنن جنگ روڪي واپس هٽي ويا. [[File:Foundations of the Old Athena Temple (foreground).jpg|thumb|[[قديم اٿينا مندر]] جا بنياد، جيڪي 480 ق م ۾ [[ايٿنز جي تباهي]] دوران خشايارشا جي فوجن هٿان تباهه ڪيا ويا]] ٿرموپائلي کان پوءِ [[ايٿنز]] فارسين جي قبضي ۾ اچي ويو. گهڻا ايٿينس واسي شهر ڇڏي [[سلاميس ٻيٽ]] ڏانهن هليا ويا هئا. صرف هڪ ننڍڙو گروهه [[ايٿنز جو قلعو]] بچائڻ جي ڪوشش ڪندو رهيو، پر اهو به شڪست کائي ويو. خشايارشا ايٿنز کي تباهه ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ شهر کي باهه ڏئي ساڙي ڇڏيو. ان تباهيءَ جا آثار اڄ به آثارِ قديمه ۾ ''[[پرسرشٽ]]'' (Perserschutt) نالي تباهيءَ واري پرت جي صورت ۾ موجود آهن.<ref>Martin Steskal, ''Der Zerstörungsbefund 480/79 der Athener Akropolis. Eine Fallstudie zum etablierten Chronologiegerüst'', Verlag Dr. Kovač, Hamburg, 2004</ref> اهڙي طرح فارسين [[ڪرنتھ جي برزخ]] جي اتر واري سڄي يوناني سرزمين تي قبضو حاصل ڪري ورتو.<ref name="Warfare in the Ancient World"/> === سلاميس ۽ پلاٽايا جون جنگيون === [[ٿيمسٽوڪليس]] جي موڪليل پيغام جي اثر هيٺ، ۽ [[هاليڪارناسس]] جي راڻي [[آرٽيميسيا اول]] جي صلاح جي ابتڙ، خشايارشا يوناني بحري ٻيڙي تي اهڙين حالتن ۾ حملو ڪيو جيڪي فارسين لاءِ مناسب نه هيون. آرٽيميسيا جو خيال هو ته خشايارشا کي پنهنجي ٻيڙين جو هڪ حصو [[پيلوپونيس]] ڏانهن موڪلڻ گهرجي ها ۽ باقي يوناني اتحاد جي ٽٽڻ جو انتظار ڪرڻ گهرجي ها. [[سلاميس جي جنگ]] (سيپٽمبر 480 ق م) ۾ يوناني بحري فوج فيصلائتي فتح حاصل ڪئي. شڪست کان پوءِ خشايارشا [[ٿيسالي]] ۾ سياري لاءِ لشڪرگاهه قائم ڪئي. هيروڊوٽس موجب خشايارشا کي خدشو ٿيو ته يوناني [[هيليسپونٽ]] تي موجود پلن کي تباهه ڪري سندس فوج کي يورپ ۾ ڦاسائي ڇڏيندا، تنهن ڪري هن پنهنجي لشڪر جو وڏو حصو ساڻ وٺي ايشيا واپس وڃڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name=VIII97>Herodotus [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0126;query=chapter%3D%231406;layout=;loc=8.96.1 VIII, 97]</ref> واپسيءَ جو هڪ ٻيو ممڪن سبب [[بابل]] ۾ جاري بيچيني به هئي، ڇاڪاڻ ته اها هخامنشي سلطنت جي اهم ترين صوبن مان هڪ هئي ۽ بادشاهه جي ذاتي موجودگي اتي ضروري سمجهي ويندي هئي.<ref name="livius">{{cite web|url=https://www.livius.org/saa-san/samas-eriba/samas-eriba.html|publisher=livius.org|title=Bêl-šimânni and Šamaš-eriba – Livius|access-date=7 September 2016|archive-date=22 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150622163614/http://www.livius.org/saa-san/samas-eriba/samas-eriba.html|url-status=dead}}</ref> خشايارشا يونان ۾ هڪ فوجي دستو ڇڏي ويو، جنهن جي قيادت [[مردونيوس (جرنيل)|مردونيوس]] کي سونپي وئي. هيروڊوٽس موجب، واپسيءَ جي صلاح پڻ مردونيوس ئي ڏني هئي. ايندڙ سال يوناني شهري رياستن جي گڏيل فوج [[پلاٽايا جي جنگ]] ۾ مردونيوس کي شڪست ڏئي ڇڏي. هن شڪست سان يونان تي فارسين جي وڏي فوجي يلغار هميشه لاءِ ختم ٿي وئي. == تعميراتي منصوبا == [[File:Xerxes tomb at Naqsh-e Rostam (4615488322).jpg|thumb|right|[[پرسيپولس]] جي اتر ۾ [[نقش رستم]] تي پهاڙ کي ڪاٽي ٺاهيل مقبرو، جيڪو عام طور خشايارشا جو مقبرو سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو [[دارا اعظم]] جي مقبري جي نموني تي ٺاهيو ويو آهي.]] يونان ۾ فوجي ناڪامين کان پوءِ خشايارشا فارس موٽي آيو ۽ [[سوسا]] ۽ [[پرسيپولس]] ۾ پنهنجي پيءُ طرفان اڌورا ڇڏيل ڪيترن ئي تعميراتي منصوبن جي تڪميل جي نگراني ڪئي. هن پرسيپولس ۾ [[سڀني قومن جو دروازو]] (Gate of All Nations) ۽ [[سؤ ٿنڀن وارو هال]] (Hall of a Hundred Columns) جي تعمير ڪرائي، جيڪي محل جي سڀ کان وڏي ۽ شاندار عمارتن مان شمار ٿين ٿيون. خشايارشا [[اپادانا]]، [[تاچارا]] (دارا جو محل) ۽ شاهي خزاني جي عمارت جي تعمير به مڪمل ڪرائي، جن جو ڪم دارا اعظم شروع ڪيو هو. ان کان علاوه هن پنهنجو ذاتي محل پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو سندس پيءُ جي محل کان ٻه ڀيرا وڏو هو. معماري بابت سندس ذوق گهڻي حد تائين دارا اعظم جهڙو هو، پر هو ان کي وڌيڪ وسيع ۽ عظيم پيماني تي ڏسڻ چاهيندو هو.<ref>Ghirshman, ''Iran'', p. 172</ref> هن [[اپادانا]] جي ٻاهرين ڀتين تي رنگين چمڪدار سرن (Enameled Bricks) جو استعمال ڪرايو.<ref>{{cite book|last1=Fergusson|first1=James|title=A History of Architecture in All Countries, from the Earliest Times to the Present Day: 1. Ancient architecture. 2. Christian architecture. xxxi, 634 p. front., illus|pages=211}}</ref> خشايارشا پنهنجي پيءُ پاران تعمير ڪيل [[شاهي شاهراهه]] کي به برقرار رکيو. هن [[سوسا دروازو]] مڪمل ڪرايو ۽ [[دارا جو محل (سوسا)|سوسا ۾ هڪ نئون محل]] پڻ تعمير ڪرايو.<ref>Herodotus VII.11</ref> == وفات ۽ جانشيني == [[File:Clay tablet. The cuneiform text mentions the murder of Xerxes I (r. 485-465 BCE) by his son and a lunar eclipse (609-447 BCE). From Babylon, Iraq. British Museum.jpg|thumb|left|هي ميخي لکت خشايارشا اول جي سندس پٽ هٿان قتل ٿيڻ جو ذڪر ڪري ٿي. بابل، عراق. [[برطانوي عجائب گهر]].]] آگسٽ 465 ق م ۾، غالباً 4 ۽ 8 آگسٽ جي وچ ۾،{{sfn|Stoneman|2015|p=}}{{pn|date=June 2025}} [[آرتابانوس]]، جيڪو شاهي محافظن جو سربراهه ۽ فارسي درٻار جو سڀ کان بااثر عملدار هو، هڪ [[خواجه سرا]] ''اسپاميترس'' جي مدد سان خشايارشا کي قتل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Stoneman|2015|pp=195–209}} هي [[هركانيا]] جو آرتابانوس هو، جنهن جو نالو خشايارشا جي مشهور چاچي [[آرتابانوس (هشتاسپ جو پٽ)|آرتابانوس]] جهڙو هو، پر سندس اثر رسوخ درٻار جي مذهبي حلقن ۽ حرم جي سازشن سبب وڌيو هو. هن پنهنجي ستن پٽن کي اهم عهدن تي مقرر ڪيو هو ۽ هخامنشي خاندان کي اقتدار کان هٽائڻ جو منصوبو جوڙي رهيو هو.<ref>[[#refkhshayayrsha|Iran-e-Bastan/Pirnia book 1 p. 873]]</ref> يوناني مؤرخن هن واقعي بابت مختلف روايتون بيان ڪيون آهن. [[ڪتيسياس]] (Persica 20) موجب آرتابانوس قتل جو الزام ولي عهد [[دارا (خشايارشا اول جو پٽ)|دارا]] تي لڳايو، جيڪو خشايارشا جو وڏو پٽ هو. پوءِ هن خشايارشا جي ٻئي پٽ [[ارتخششتا اول]] کي قائل ڪيو ته هو پيءُ جي قتل جو بدلو وٺندي دارا کي قتل ڪري. پر [[ارسطو]] (Politics 5.1311b) موجب آرتابانوس پهرين دارا کي قتل ڪيو ۽ پوءِ خشايارشا کي. جڏهن ارتخششتا اول کي اصل حقيقت معلوم ٿي ته هن آرتابانوس ۽ سندس پٽن کي قتل ڪرائي ڇڏيو.<ref>[[#refartabanus-ei|Dandamayev]]</ref> انهن سازشن ۾ مشهور جرنيل [[ميگابيزوس]] پڻ شامل هو. سندس وقت سر ڌر بدلائڻ شايد هخامنشي خاندان کي تخت وڃائڻ کان بچائي ورتو.<ref>[[''History of Persian Empire'', Olmstead pp. 289/90]]</ref> == مذهب == محققن جي وچ ۾ هن ڳالهه تي مڪمل اتفاق موجود ناهي ته خشايارشا ۽ سندس اڳوڻا حڪمران ڪهڙي حد تائين [[زرتشتي مذهب]] کان متاثر هئا.{{sfn|Malandra|2005}} تنهن هوندي به اهو چڱيءَ طرح ثابت ٿيل آهي ته خشايارشا [[اهورامزدا]] تي پختو ايمان رکندو هو ۽ کيس سڀني کان اعليٰ ديوتا سمجهندو هو.{{sfn|Malandra|2005}} پر اهورامزدا جي پوڄا فقط زرتشتين تائين محدود نه هئي، بلڪه [[هند-ايراني]] مذهبي روايت جا پوئلڳ پڻ سندس عبادت ڪندا هئا.{{sfn|Malandra|2005}}{{sfn|Boyce|1984|pp=684–687}} ٻين مذهبن سان خشايارشا جو رويو گهڻي حد تائين پنهنجي اڳوڻن حڪمرانن جهڙو هو. هو مقامي مذهبي عالمن سان صلاح مشورا ڪندو هو، مقامي ديوتائن لاءِ قربانيون پيش ڪندو هو، ۽ اهڙن شهرن يا ملڪن جي عبادتگاهن کي تباهه ڪندو هو جيڪي سندس خلاف بغاوت يا بدامني پيدا ڪندا هئا.{{sfn|Briant|2002|p=549}} == زالون ۽ اولاد == [[File:Designation of Xerxes I.jpg|thumb|دارا اول طرفان خشايارشا کي جانشين نامزد ڪرڻ جو منظر. [[ٽرائپيلون]]، [[پرسيپولس]]. سلطنت جون مختلف قومون تخت کي سهارو ڏيندي ڏيکاريل آهن، جڏهن ته [[اهورامزدا]] مٿان کان منظر کي برڪت ڏئي رهيو آهي.]] '''راڻي [[اميسترس]] مان:''' * [[دارا (خشايارشا اول جو پٽ)|دارا]] – وڏو پٽ؛ [[ارتخششتا اول]] يا [[آرتابانوس]] هٿان قتل ٿيو. * [[هشتاسپ (خشايارشا اول جو پٽ)|هشتاسپ]] – ارتخششتا اول هٿان قتل ٿيو. * [[ارتخششتا اول]] * [[رودوگون]] * [[ايميٽس آف فارس|ايميٽس]] – [[ميگابيزوس]] جي زال. * [[ايسٿر]] – بادشاهه خشايارشا جي زال. '''نامعلوم زالن يا داشتائن مان:''' * [[آرتاريوس]] – [[بابل]] جو صوبيدار. * [[تٿراوستس (خشايارشا اول جو پٽ)|تٿراوستس]] * [[پاريساتس (خشايارشا اول جي ڌيءَ)|پاريساتس]]<ref>Ctesias</ref> * راتاشاه<ref>M. Brosius, ''Women in ancient Persia''.</ref> == تاريخي تاثر ۽ ثقافتي پيشڪش == [[File:Trilingual inscription of Xerxes, Van, 1973.JPG|thumb|[[وان ۾ خشايارشا اول جو ڪثير لساني ڪتبو|وان ۾ خشايارشا جو ٽن ٻولين وارو ڪتبو]] (موجوده [[ترڪيه]])]] يوناني ۽ رومي ذريعن ۾ خشايارشا جي تصوير گهڻي ڀاڱي منفي انداز ۾ پيش ڪئي وئي آهي، ۽ انهيءَ تصوير بعد جي مغربي روايتن ۾ سندس اڪثر پيشڪشن جو بنياد بڻجي وئي. خشايارشا [[ايسخيلوس]] جي مشهور ڊرامي ''[[پارسي]]'' جو مرڪزي ڪردار آهي، جيڪو 472 ق م ۾ [[ايٿنز]] ۾ پهريون ڀيرو پيش ڪيو ويو، يعني يونان تي سندس حملي کان فقط ست سال پوءِ. هن ڊرامي ۾ خشايارشا کي هڪ نرم مزاج، جذباتي ۽ غرور ۾ مبتلا حڪمران طور ڏيکاريو ويو آهي، جنهن جي ايشيا ۽ يورپ ٻنهي کي پنهنجي حڪمراني هيٺ آڻڻ جي ڪوشش آخرڪار سندس ذاتي ۽ سلطنتي تباهيءَ جو سبب بڻجي ٿي.{{sfn|Hall|1993|p=118-127}} [[هيروڊوٽس]] جي ''تاريخون'' (Histories)، جيڪي پنجين صدي ق م جي پوئين دور ۾ لکيون ويون، پڻ فارسي-يوناني جنگين تي مرڪوز آهن ۽ انهن ۾ خشايارشا هڪ اهم شخصيت طور ظاهر ٿئي ٿو. ڪجهه محققن جو خيال آهي ته هيروڊوٽس پاران بيان ڪيل معلومات جو هڪ حصو غير معتبر آهي.{{sfn|Briant|2002|p=57}}{{sfn|Radner|2013|p=454}} مؤرخ [[پيئر بريانٽ]] هيروڊوٽس تي الزام لڳايو آهي ته هن فارسين بابت هڪ روايتي، تعصب ڀريو ۽ هڪ رخي تصور پيش ڪيو.{{sfn|Briant|2002|pp=158, 516}} ٻئي طرف [[رچرڊ اسٽونمين]] جو خيال آهي ته هيروڊوٽس جي بيان ۾ خشايارشا جي شخصيت وڌيڪ پيچيده ۽ المياتي آهي، خاص طور جڏهن ان جو مقابلو [[مقدونيه]] جي بادشاهه [[سڪندر اعظم]] ({{reign|336|323|era=BC}}) جي دور ۾ خشايارشا جي بدنام ڪيل تصوير سان ڪيو وڃي.{{sfn|Stoneman|2015|p=2}} خشايارشا کي بائيبل جي [[ايسٿر جو ڪتاب|ڪتابِ ايسٿر]] ۾ ذڪر ڪيل بادشاهه [[احسويرس]] سان سڃاتو وڃي ٿو.{{sfn|Stoneman|2015|p=9}} ڪيترائي محقق، جن ۾ [[ايڊوارڊ شوارٽس]]، [[وليم ريني هارپر]] ۽ [[مائيڪل وي. فاڪس]] شامل آهن، ڪتابِ ايسٿر کي تاريخي رومانوي ادب سمجهن ٿا.<ref>{{cite book |last1=Fox |first1=Michael V. |title=Character and ideology in the book of Esther |date=2010 |publisher=[[Wipf and Stock]] |location=Eugene, OR |isbn=9781608994953 |page=145}}</ref><ref>{{cite book |title=The Book of Esther between Judaism and Christianity |last=Kalimi |first=Isaac |publisher=Cambridge University Press |year=2023 |isbn=9781009266123 |page=130 |url=https://books.google.com/books?id=HvnAEAAAQBAJ}}</ref> بهرحال، هن ڳالهه تي ڪو اتفاق موجود ناهي ته ڪتابِ ايسٿر جي ڪهاڻي ڪهڙي حقيقي تاريخي واقعي تي ٻڌل آهي.<ref name="Encyclopedia Britannica">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Book-of-Esther|title = Book of Esther &#124; Summary & Facts| date=8 August 2023 }}</ref><ref name="Encyclopædia Iranica 1984">{{cite web | first=W. S. | last=McCullough | title=Ahasureus | website=Encyclopædia Iranica | date= 28 July 2011 | orig-year=15 December 1984 | url=http://www.iranicaonline.org/articles/ahasureus | access-date=3 April 2020 | quote=There may be some factual nucleus behind the Esther narrative, but the book in its present form displays such inaccuracies and inconsistencies that it must be described as a piece of historical fiction.}}</ref><ref>{{cite book |editor-last1=Barton |editor-first1=John |editor-last2=Muddiman |editor-first2=John |first=Carol|last=Meyers|title=The Oxford Bible Commentary |date=2007 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=9780199277186 |url=https://books.google.com/books?id=DWUTDAAAQBAJ&pg=PA325 |language=en | page=325 | quote=Like the Joseph story in Genesis and the book of Daniel, it is a fictional piece of prose writing involving the interaction between foreigners and Hebrews/Jews.}}</ref><ref name="JewishEncyclopedia.com">{{cite web | author-first1=Emil G.|author-last1=Hirsch|author-first2=John|author-last2=Dyneley Prince|author-first3=Solomon|author-last3=Schechter|editor-first1=Isidor|editor-last1=Singer|editor-first2=Cyrus|editor-last2=Adler|title=Esther | website=Jewish Encyclopedia | year=1906 | url=https://www.jewishencyclopedia.com/articles/5872-esther | access-date=25 April 2020 | quote=The vast majority of modern expositors have reached the conclusion that the book is a piece of pure fiction, although some writers qualify their criticism by an attempt to treat it as a historical romance.}}</ref> خشايارشا جرمن-انگريز باروڪ دور جي موسيقار [[جارج فريڊرڪ هينڊل]] جي اوپيرا ''[[سرسي]]'' (Serse) جو پڻ مرڪزي ڪردار آهي. هي اوپيرا 15 اپريل 1738ع تي [[ڪنگز ٿيٽر، لنڊن]] ۾ پهريون ڀيرو پيش ڪئي وئي. ان جي شروعات مشهور آريا ''{{lang|it|italic=no|Ombra mai fù}}'' سان ٿئي ٿي. آرتابانوس طرفان خشايارشا جو قتل، ولي عهد دارا جي موت، ميگابيزوس جي بغاوت ۽ [[ارتخششتا اول]] جي تخت نشيني کي اطالوي شاعر [[ميٽاسٽاسيو]] پنهنجي اوپيرا لِبريٽو ''[[آرتاسرسي]]'' (1730ع) ۾ رومانوي انداز سان بيان ڪيو. هن موسيقيءَ کي پهريون ڀيرو [[ليونارڊو ونچي]] ترتيب ڏنو ۽ بعد ۾ [[يوهان آڊولف هاسي]] ۽ [[يوهان ڪرسچن باخ]] جهڙن موسيقارن به ان کي موسيقيءَ جو روپ ڏنو.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Johann-Adolph-Hasse|title=Johann Adolph Hasse {{!}} German composer|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=27 April 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordwesternmusic.com/view/Volume2/actrade-9780195384826-div1-04005.xml|title=Metastasio's Musicians: Music In The Seventeenth And Eighteenth Centuries|website=Oxford Western Music|access-date=27 April 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://christermalmberg.se/documents/musik/klassiskt/bach_johann_christian/bach_johann_christian_verk_uvertyrer_cpo.php|title=Christer Malmbergs värld - Musik – Klassisk musik – Johann Christian Bach|website=christermalmberg.se|access-date=27 April 2020}}</ref> ڊچ ناول نگار [[لوئس ڪوپيروس]] جو تاريخي ناول ''Xerxes of de Hoogmoed'' (1919ع) فارسي جنگين کي خشايارشا جي نظرئي سان بيان ڪري ٿو. جيتوڻيڪ ڪهاڻيءَ ۾ افسانوي عنصر شامل آهن، پر ڪوپيروس پنهنجي ناول جي تياريءَ لاءِ هيروڊوٽس جو تفصيلي مطالعو ڪيو هو. هن جو انگريزي ترجمو ''Arrogance: The Conquests of Xerxes'' 1930ع ۾ شايع ٿيو.<ref>{{Cite web|url=https://www.bibliotheek.nl/catalogus/titel.110734645.html/xerxes--of-de-hoogmoed/|title=Xerxes, of De hoogmoed|website=www.bibliotheek.nl|access-date=27 April 2020}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Classe|first1=O.|url=https://books.google.com/books?id=myLDA0_brhcC&q=Arrogance%3A+The+Conquests+of+Xerxes+by+Frederick+H.+Martens&pg=PA315|title=Encyclopedia of Literary Translation Into English: A–L|last2=AC02468681|first2=Anonymus|date=2000|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-884964-36-7|language=en}}</ref> [[File:Edwin Long - Queen Esther - Google Art Project.jpg|thumb|upright|left|بائيبل جي [[ايسٿر جو ڪتاب|ڪتابِ ايسٿر]] ۾ ذڪر ڪيل فارسي بادشاهه کي عام طور خشايارشا سمجهيو ويندو آهي.]] قديم [[اسپارٽا]] ۽ خاص طور [[ٿرموپائلي جي جنگ]] بابت جديد دور جي دلچسپيءَ سبب خشايارشا کي مشهور ثقافت ۾ بار بار پيش ڪيو ويو آهي. 1962ع جي فلم ''[[دي 300 اسپارٽنز]]'' ۾ [[ڊيوڊ فيرر]] خشايارشا جو ڪردار ادا ڪيو، جتي کيس ظالم، اقتدار جو ديوانو ۽ نااهل فوجي سالار طور ڏيکاريو ويو. هو [[فرينڪ ملر]] جي تصويري ناولن ''[[300 (ڪامڪس)|300]]'' ۽ ''[[زيرڪسس: دي فال آف دي ھائوس آف داريوس اينڊ دي رائيز آف اليگزينڊر]]'' جو به اهم ڪردار آهي. ساڳيءَ ريت 2007ع جي فلم ''[[300 (فلم)|300]]'' ۽ ان جي 2014ع واري تسلسل ''[[300: Rise of an Empire]]'' ۾ [[برازيل]] جي اداڪار [[روڊريگو سانتورو]] خشايارشا جو ڪردار ادا ڪيو. انهن فلمن ۾ خشايارشا کي هڪ ديو قامت، ٻنهي جنسن جهڙين خاصيتن وارو شخص ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو پاڻ کي خدا-بادشاهه قرار ڏئي ٿو. هي تصويرڪشي خاص طور [[ايران]] ۾ تڪرار جو سبب بڻي.<ref>Boucher, Geoff. [http://herocomplex.latimes.com/2010/06/01/xerxes-300-frank-miller-300-zack-snyder-300/ "Frank Miller returns to the '300' battlefield with 'Xerxes': 'I make no apologies whatsoever{{'"}}]. ''The Los Angeles Times''. 1 June 2010. Retrieved 14 May 2010.</ref> [[ڪين ڊيويٽين]] فلم ''[[ميٽ دي اسپارٽنز]]'' ۾ خشايارشا جو مزاحيه روپ پيش ڪيو، جيڪا ''300'' فلم جي طنزيه نقل هئي. ساڳي طرح خشايارشا جو هڪ انتهائي طنزيه روپ ٽيليويزن سيريز ''[[ساوٿ پارڪ]]'' جي قسط ''[[D-Yikes!]]'' ۾ پڻ ڏيکاريو ويو. [[File:Ahasuerus by Ernest Normand.jpg|thumb|upright|خشايارشا (احسويرس)، [[ارنسٽ نارمنڊ]]، 1888ع]] آمريڪي ناول نگار [[گور ويڊال]] پنهنجي تاريخي ناول ''[[Creation (novel)|Creation]]'' (1981ع) ۾ هخامنشي سلطنت جي عروج، خاص طور دارا اول ۽ خشايارشا جي زندگي ۽ موت جو تفصيلي بيان ڏنو آهي. هن ناول ۾ فارسي-يوناني جنگين جي روايتي يوناني تشريح کان مختلف داستان پيش ڪيو ويو آهي، جيڪو هڪ خيالي شخصيت ''سائرس اسپيتاما'' جي نظرئي سان بيان ڪيو ويو آهي. هي ڪردار اڌ يوناني ۽ اڌ فارسي آهي ۽ [[زرتشت]] جو پوٽو ڏيکاريو ويو آهي، جنهن کي زرتشت جي قتل کان پوءِ فارسي درٻار ۾ پرورش ملي ٿي ۽ هو خشايارشا جو ننڍپڻ جو دوست بڻجي وڃي ٿو.<ref>Gore Vidal, ''Creation: A Novel'' (Random House, 1981)</ref> خشايارشا (احسويرس) جو ڪردار 1960ع جي فلم ''[[Esther and the King]]'' ۾ [[رچرڊ ايگن]] ۽ 2013ع جي فلم ''[[دي بڪ آف ايسٿر (فلم)|دي بڪ آف ايسٿر]]'' ۾ [[جويل سمالبون]] ادا ڪيو. خشايارشا متبادل تاريخ (متبادل تاريخ) جي ٻن مشهور مختصر ڪهاڻين ۾ به اهم پسمنظر وارو ڪردار ادا ڪري ٿو، جيتوڻيڪ هو انهن ۾ سڌي طرح ظاهر نٿو ٿئي. اهي ڪهاڻيون آهن: * ''Counting Potsherds'' — [[هيري ٽرٽلڊوو]]<ref>{{Cite web |title=Uchronia: Counting Potsherds |url=https://www.uchronia.net/label/turtcounti.html |access-date=2026-04-23 |website=www.uchronia.net}}</ref> * ''The Craft of War'' — [[لوئس ٽلٽن]]<ref>{{Cite web |title=Alternate Generals edited by Harry Turtledove (book review) |url=https://data.nesfa.org/reviews/Leeper/alterna3.html |access-date=2026-04-23 |website=New England Science Fiction Association, Inc.|date=1998|last=Leeper|first=Evelyn C.|archive-url=https://web.archive.org/web/20240918120646/https://data.nesfa.org/reviews/Leeper/alterna3.html|archive-date=2024-09-18|url-status=live}}</ref> انهن ٻنهي ڪهاڻين ۾ اهو تصور پيش ڪيو ويو آهي ته جيڪڏهن خشايارشا يونان تي مڪمل فتح حاصل ڪري ها ته دنيا جي تاريخ ڪيئن مختلف ٿي سگهي ها. dz9at0nyvp7dr83s69fy503knjqrv0h 388181 388177 2026-06-23T20:13:41Z Intisar Ali 8681 388181 wikitext text/x-wiki {{Short description|هخامنشي سلطنت جو شاهنشاه (486 ق م کان 465 ق م تائين)}} {{Infobox royalty | name = خشايارشا اعظم<br />{{lang|peo|𐎧𐏁𐎹𐎠𐎼𐏁𐎠}} (Xšaya-ṛšā) | title = | image = National_Museum_of_Iran_Darafsh_%28785%29.JPG | caption = [[پرسيپولس]] مان خشايارشا اول جو [[پهاڙي اُڪير]]، [[ايران جو قومي عجائب گهر]] ۾ محفوظ | succession = {{ubl|[[شاهنشاه]]، [[هخامنشي سلطنت]]|[[مصر جي فرعونن جي فهرست|مصر جو فرعون]]}} | reign = آڪٽوبر 486 ق م – آگسٽ 465 ق م | predecessor = [[دارا اعظم]] | successor = [[ارتخششتا اول]] | spouse = [[اميسترس]] | dynasty = [[هخامنشي خاندان]] | issue = {{ubl|[[دارا (خشايارشا اول جو پٽ)|دارا]]|[[هشتاسپ (خشايارشا اول جو پٽ)|هشتاسپ]]|[[ارتخششتا اول]]|[[رودوگون]]|[[ايميٽس آف فارس|ايميٽس]]}} | father = [[دارا اعظم]] | mother = [[آتوسا]] | birth_date = {{circa|518 ق م}} | death_date = 465 ق م{{sfn|Stoneman|2015|p=}}{{pn|date=June 2025}} (عمر لڳ ڀڳ 53 سال) | burial_place = [[نقش رستم]] | religion = [[قديم ايراني مذهب]] }} {{Hiero|Xerxes (Xašayaruša/Ḫašayaruša)<ref>Jürgen von Beckerath (1999). ''Handbuch der ägyptischen Königsnamen''. Mainz: Von Zabern. {{ISBN|3-8053-2310-7}}, pp. 220–221</ref>|<hiero>< xA-SA-i*i-A-rw-SA-A ></hiero>|align=right|era=lp}} '''خشايارشا اول''' (Xerxes I {{respell|ZURK|seez}};<ref>{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/xerxes-i |title=Xerxes I |publisher=Collins Dictionary |access-date=2024-09-17 }}</ref>{{efn|يوناني: {{langx|grc|Ξέρξης|Xérxēs}}, {{IPA|grc|ksérksɛːs|IPA}}؛ پڻ '''خشايارشا'''، قديم فارسي {{langx|peo|[[wikt:𐎧𐏁𐎹𐎠𐎼𐏁𐎠|𐎧𐏁𐎹𐎠𐎼𐏁𐎠]]|Xšayār̥šā}} مان نڪتل.<ref>Littman, R. J.. [https://www.jstor.org/stable/pdf/1454354.pdf "The Religious Policy of Xerxes and the 'Book of Esther{{'"}}]. ''The Jewish Quarterly Review'', January 1975, New Series, Vol. 65, No. 3, footnote 2.</ref>}}؛ قديم ايراني '''خشايارشا'''، عام طور '''خشايارشا اعظم''' جي نالي سان مشهور؛ لڳ ڀڳ 518 ق م – 465 ق م)<ref name="Warfare in the Ancient World">{{cite book |first1=Brian Todd |last1=Carey |first2=Joshua |last2=Allfree |first3=John |last3=Cairns |url=https://books.google.com/books?id=3OSfBwAAQBAJ&dq=persia+overran+modern+day+greece&pg=PT32 |title=Warfare in the Ancient World |publisher=Pen and Sword |date=19 January 2006 |isbn=1848846304}}</ref> فارس جو هڪ حڪمران هو، جنهن هخامنشي سلطنت جي چوٿين [[شاهنشاه]] طور 486 ق م کان پنهنجي قتل تائين 465 ق م حڪومت ڪئي. هو [[دارا اعظم]] ۽ [[آتوسا]] جو پٽ هو، جيڪا [[ڪورش اعظم]] جي ڌيءُ هئي. مغربي تاريخ ۾ خشايارشا سڀ کان وڌيڪ 480 ق م ۾ [[يونان تي ٻي فارسي يلغار]] جي ڪري مشهور آهي، جيڪا آخرڪار فارسين جي شڪست تي ختم ٿي. دارا اعظم پنهنجي وڏي پٽ [[آرتوبرزان]] بدران خشايارشا کي ولي عهد مقرر ڪيو هو، ۽ پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ هن هڪ وسيع ۽ گهڻ قومي سلطنت ورثي ۾ حاصل ڪئي. هن [[مصر]] ۽ [[بابلي بغاوتون (484 ق م)]] سختيءَ سان چيڀاٽي پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪيو، ۽ پوءِ پنهنجي پيءُ جي مهم کي جاري رکندي [[قديم يونان]] کي تابع ڪرڻ ۽ [[ايٿنز]] ۽ ان جي اتحادي شهرن کي [[آئيوني بغاوت]] ۾ مداخلت ڪرڻ جي سزا ڏيڻ جو ارادو ڪيو. 480 ق م ۾ خشايارشا هڪ وڏي فوج جي اڳواڻي ڪندي [[هيليسپونٽ]] پار ڪري يورپ ۾ داخل ٿيو. هن [[ٿرموپائلي جي جنگ]] ۽ [[آرٽيميسيئم جي جنگ]] ۾ ڪاميابيون حاصل ڪيون، جنهن کان پوءِ [[ايٿنز جي هخامنشي تباهي|ايٿنز تي قبضو ڪري ان کي ساڙي ڇڏيو]]. ان کان پوءِ سندس فوجن [[ڪرنتھ جي برزخ]] جي اتر ۾ واقع يونان جي مکيه سرزمين تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو. پر [[سلاميس جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ خشايارشا کي خدشو ٿيو ته يوناني کيس يورپ ۾ ڦاسائي سگهن ٿا، تنهنڪري هن پنهنجي فوج جو وڏو حصو واپس ايشيا وٺي ويو ۽ [[مردونيوس]] کي مهم جاري رکڻ لاءِ اتي ڇڏي ويو. ايندڙ سال مردونيوس [[پلاٽايا جي جنگ]] ۾ شڪست کاڌي، جنهن سان يونان تي فارسي يلغار جو خاتمو ٿي ويو. فارس واپس اچڻ کان پوءِ خشايارشا پاڻ کي وڏن تعميراتي منصوبن لاءِ وقف ڪري ڇڏيو، جن مان ڪيترائي سندس پيءُ اڌورا ڇڏي ويو هو. هن [[سڀني قومن جو دروازو]]، [[اپادانا]] ۽ [[تاچارا]] جي تعمير مڪمل ڪرائي، جيڪي [[پرسيپولس]] ۾ واقع هئا. هن [[سوسا]] ۾ [[دارا جو محل]] پڻ تعمير ڪرائڻ جاري رکيو. ان کان علاوه هن پنهنجي پيءُ پاران ٺهرايل [[شاهي شاهراهه]] کي به برقرار رکيو. 465 ق م ۾ خشايارشا ۽ سندس ولي عهد [[دارا (خشايارشا اول جو پٽ)|دارا]] کي شاهي محافظن جي ڪمانڊر [[آرتابانوس]] قتل ڪري ڇڏيو. سندس وفات کان پوءِ سندس ٽيون پٽ تخت تي ويٺو ۽ [[ارتخششتا اول]] جي نالي سان شاهنشاه بڻيو. == نالي جي بڻت == ''زيرڪسيس'' ({{lang|grc|[[wikt:Ξέρξης|Ξέρξης]]}}) [[يوناني ٻولي]] ۽ [[لاطيني ٻولي]] (''Xerxes'', {{Lang|la|Xerses}}) ۾ قديم ايراني نالي ''Xšaya-ṛšā'' جو صورتي روپ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي '''"هيرن تي حڪمراني ڪندڙ"''' يا '''"سورمن جو حڪمران"'''. هن نالي جو پهريون جزو ''xšaya'' آهي، جنهن جي معنيٰ "حڪمراني ڪرڻ" آهي، جڏهن ته ٻيو جزو ''ṛšā'' "هيرو" يا "مرد" جي معنيٰ رکي ٿو.<ref name="NAME">{{harvnb|Marciak|2017|p=80}}; {{harvnb|Schmitt|2000}}</ref> خشايارشا جو نالو [[اڪادي ٻولي]] ۾ ''Ḫi-ši-ʾ-ar-šá'' ۽ [[آرامي ٻولي]] ۾ ''ḥšyʾrš'' طور لکيو ويندو هو.{{sfn|Schmitt|2000}} خشايارشا جو نالو هخامنشي سلطنت جي حڪمرانن ۾ هڪ مشهور شاهي نالو بڻجي ويو.<ref name="NAME" /> == ابتدائي زندگي == === والدين ۽ پيدائش === خشايارشا جو پيءُ [[دارا اعظم]] ({{reign|522|486|era=BC}}) هو، جيڪو هخامنشي سلطنت جو بادشاهه هو، جيتوڻيڪ هو سلطنت جي باني [[ڪورش اعظم]] جي سڌي خانداني شاخ سان تعلق نه رکندو هو.{{sfn|Llewellyn-Jones|2017|p=70}}{{sfn|Waters|1996|pp=11, 18}} خشايارشا جي ماءُ [[آتوسا]] هئي، جيڪا [[ڪورش اعظم]] جي ڌيءَ هئي.{{sfn|Briant|2002|p=132}} دارا ۽ آتوسا 522 ق م ۾ شادي ڪئي،{{sfn|Briant|2002|p=520}} ۽ خشايارشا لڳ ڀڳ 518 ق م ۾ پيدا ٿيو.{{sfn|Stoneman|2015|p=1}} === پرورش ۽ تعليم === [[File:Caylus vase (9481653).jpg|thumb|upright|'''[[ڪيليوس مرتبان]]'''، سنگِ مرمر (Alabaster) جو هڪ چوطرفي لکتن وارو مرتبان، جنهن تي ميخي ۽ تصويري لکتن ۾ "خشايارشا، عظيم بادشاهه" جو نالو درج آهي. [[ڪابيني دي ميدائي]]، [[پيرس]]<ref name="RMN">{{cite web |title=vase (inv.65.4695) - inv.65.4695, BnF |url=http://medaillesetantiques.bnf.fr/ws/catalogue/app/collection/record/ark:/12148/c33gbts1b |website=medaillesetantiques.bnf.fr |language=fr}}</ref>]] يوناني مڪالمي [[فرسٽ الڪيبياڊيز]] موجب، جيڪو فارسي شهزادن جي روايتي تربيت ۽ تعليم جو بيان ڏئي ٿو، شهزادن جي پرورش [[خواجه سرا]]ن جي نگرانيءَ هيٺ ٿيندي هئي. ستن سالن جي عمر کان پوءِ کين گهوڙي سواري ۽ شڪار جي تعليم ڏني ويندي هئي. چوڏهن سالن جي عمر ۾ هر شهزادي کي اشرافي طبقي سان تعلق رکندڙ چار استادن جي حوالي ڪيو ويندو هو، جيڪي کيس "دانائي، انصاف، احتياط ۽ بهادري" سيکاريندا هئا.{{sfn|Stoneman|2015|p=27}} فارسي شهزادا [[زرتشتي مذهب]] جا بنيادي اصول به سکندا هئا، ۽ کين سچ ڳالهائڻ، دلير ٿيڻ ۽ پاڻ تي ضابطو رکڻ جي تربيت ڏني ويندي هئي.{{sfn|Stoneman|2015|p=27}} انهيءَ مڪالمي ۾ وڌيڪ بيان ڪيو ويو آهي ته: {{quotation|فارسي لاءِ خوف، غلاميءَ جي برابر هوندو آهي.}} {{sfn|Stoneman|2015|p=27}} 16 يا 17 سالن جي عمر ۾ شهزادن کي لازمي ڏهن سالن جي قومي خدمت شروع ڪرڻي پوندي هئي، جنهن ۾ تيراندازي، نيزه اڇلائڻ، انعامن لاءِ مقابلا ۽ شڪار شامل هوندا هئا.{{sfn|Stoneman|2015|p=28}} ان کان پوءِ هو لڳ ڀڳ 25 سال فوجي خدمت سرانجام ڏيندا هئا، جنهن کان پوءِ کين بزرگن ۽ بادشاهه جي صلاحڪارن جي حيثيت حاصل ٿيندي هئي. ان دور ۾، خشايارشا جي خاندان سميت، شاهي خاندانن ۾ پاڻ ۾ شاديون عام هيون.{{sfn|Stoneman|2015|p=28}} فارسي اشرافيه جي تعليم بابت هي بيان [[زينوفون]] جي اُن وضاحت سان به مطابقت رکي ٿو، جيڪا هن پنجين صدي ق م جي هخامنشي شهزادي [[ڪورش ڪنو]] بابت ڏني آهي، جنهن سان هو ذاتي طور واقف هو.{{sfn|Stoneman|2015|p=28}} اسٽونمين جو خيال آهي ته خشايارشا جي پرورش ۽ تعليم به گهڻو ڪري اهڙي ئي نموني ٿي هوندي.{{sfn|Stoneman|2015|p=29}} اهو معلوم ناهي ته خشايارشا پڙهڻ يا لکڻ سکيو هو يا نه، ڇاڪاڻ ته فارسي روايت ۾ لکت جي ڀيٽ ۾ زباني تاريخ کي وڌيڪ اهميت ڏني ويندي هئي.{{sfn|Stoneman|2015|p=29}} اسٽونمين جو اهو به خيال آهي ته خشايارشا جي تربيت بعد وارن ايراني بادشاهن، جهڙوڪ سترهين صدي عيسويءَ جي [[عباس اعظم]] ([[صفوي سلطنت]] جو بادشاهه)، جي تعليم کان گهڻي مختلف نه هئي.{{sfn|Stoneman|2015|p=29}} 498 ق م کان خشايارشا [[بابل]] جي شاهي محل ۾ رهائش اختيار ڪئي.{{sfn|Dandamayev|1989|p=183}} === تخت نشيني === جڏهن دارا يونان خلاف ٻي جنگ جي تيارين ۾ مصروف هو، تڏهن 486 ق م ۾ مصر ۾ ٽيڪسن جي وڌندڙ بار ۽ سوسا ۽ پرسيپولس ۾ شاهي محلن جي تعمير لاءِ ڪاريگرن جي جبري منتقليءَ سبب بغاوت شروع ٿي وئي. فارسي قانون موجب، بادشاهه لاءِ ضروري هوندو هو ته ڪنهن به خطرناڪ مهم تي روانو ٿيڻ کان اڳ پنهنجو جانشين مقرر ڪري. جڏهن دارا مصر وڃڻ جو فيصلو ڪيو (487–486 ق م)، تڏهن هن [[نقش رستم]] ۾ (جيڪو پرسيپولس کان پنج ڪلوميٽر پري هو) پنهنجو مقبرو تيار ڪرايو ۽ آتوسا مان پنهنجي وڏي پٽ خشايارشا کي ولي عهد مقرر ڪيو. دارا پنهنجي خراب صحت سبب مصر جي مهم جي اڳواڻي نه ڪري سگهيو ۽ آڪٽوبر 486 ق م ۾ 64 سالن جي عمر ۾ وفات ڪري ويو.{{sfn|Dandamayev|1989|pp=178–179}} [[آرتوبازان]] دعويٰ ڪئي ته هو دارا جي سڀني پٽن مان وڏو هجڻ ڪري تاج جو حقدار آهي، جڏهن ته خشايارشا دليل ڏنو ته هو آتوسا جو پٽ آهي، جيڪا ڪورش اعظم جي ڌيءَ هئي، ۽ ڪورش ئي فارسين کي آزادي ڏني هئي. خشايارشا جي دعويٰ جي حمايت هڪ جلاوطن اسپارٽائي بادشاهه [[ديماراتوس]] ڪئي، جيڪو ان وقت فارس ۾ موجود هو. هن دليل ڏنو ته هميشه سڀ کان وڏو پٽ ئي وارث نه هوندو آهي. هن اسپارٽا جي قانون جو حوالو ڏنو، جنهن موجب بادشاهه جي بادشاهي دوران پيدا ٿيندڙ پهريون پٽ ئي قانوني وارث هوندو هو.<ref>[[هيروڊوٽس]] 7.1–5</ref> ڪي جديد محققن جو خيال آهي ته دارا پاران خشايارشا کي تخت ڏيڻ جو غير معمولي فيصلو ڪورش اعظم ۽ سندس ڌيءَ آتوسا جي غيرمعمولي وقار سبب هو.<ref>[[#refshabani-xerxes|R. Shabani]] Chapter I, p. 15</ref> آرتوبازان اُن وقت پيدا ٿيو هو جڏهن دارا اڃا عام رعيت مان هو، جڏهن ته خشايارشا دارا جي بادشاهه بڻجڻ کان پوءِ پيدا ٿيو هو، يعني هو حقيقي معنى ۾ "شاهي محل ۾ ڄاول" شهزادو هو. آرتوبازان جي ماءُ عام خاندان مان هئي، جڏهن ته خشايارشا جي ماءُ هخامنشي سلطنت جي باني جي ڌيءَ هئي.<ref>[[#ref|Olmstead: The history of Persian empire]]</ref> خشايارشا آڪٽوبر کان ڊسمبر 486 ق م جي وچ ۾ تاجپوشي ڪئي ۽ پنهنجي پيءُ جو جانشين بڻيو،<ref name=chi-v2>[[#refchi-v2|''The Cambridge History of Iran'']] vol. 2. p. 509.</ref> ان وقت سندس عمر لڳ ڀڳ 32 سال هئي.{{sfn|Dandamayev|1989|p=180}} اقتدار جي منتقلي انتهائي پُرامن طريقي سان ٿي. ان ۾ آتوسا جي وڏي اثر ۽ اختيار جو به اهم ڪردار هو. خشايارشا جي تخت نشيني کي نه درٻار ۾، نه هخامنشي خاندان اندر، ۽ نه ئي سلطنت جي ڪنهن تابع قوم طرفان سنجيده مخالفت جو سامنا ڪرڻو پيو.<ref name=atossa-EI>Schmitt, R. "[[#refatossa-EI|Atossa]]". In ''[[Encyclopaedia Iranica]]''.</ref><ref> {{cite book |last1 = Sancisi-Weerdenburg |first1 = Heleen |author-link1 = Heleen Sancisi-Weerdenburg |editor-last1 = Vignolo Munson |editor-first1 = Rosaria |year = 2013 |chapter = Exit Atossa: Images of women in Greek historiography on Persia |title = Herodotus |url = https://books.google.com/books?id=9Wp4AAAAQBAJ |series = Oxford Readings in Classical Studies |volume = 2: Herodotus and the World |edition = reprint |location = Oxford |publisher = Oxford University Press |page = 139 |isbn = 9780199587582 |access-date = 17 December 2022 |quote = According to Herodotus (7.2-3) Atossa played a prominent role in the selection of Xerxes as heir to the throne. }} </ref><ref>[[#refcah-vv|''The Cambridge Ancient History'' vol. V]] p. 72.</ref> == اقتدار جي مضبوطي == [[Image:Histoire universelle depuis le commencement du monde jusqu'à présent (1742) (14598039057).jpg|thumb|[[بابل]] جي نقاشي، ايڇ. فليچر، 1690ع]] جڏهن خشايارشا تخت تي ويٺو، تڏهن سندس سلطنت جي ڪجهه علائقن ۾ بيچيني ۽ انتشار پيدا ٿي رهيو هو. [[مصر جي ستاويهين گهراڻي]] ۾ بغاوت ٿي، جيڪا ايتري خطرناڪ سمجهي وئي جو خشايارشا پاڻ فوج جي اڳواڻي ڪندي اتي نظم بحال ڪرڻ لاءِ ويو. اهڙيءَ ريت کيس پنهنجي حڪومت جي شروعات هڪ فوجي مهم سان ڪرڻ جو موقعو پڻ مليو.{{sfn|Briant|2002|p=525}} خشايارشا جنوري 484 ق م ۾ بغاوت کي دٻائي ڇڏيو ۽ پنهنجي سڳي ڀاءُ [[هخامنش (صوبيدار)|هخامنش]] کي مصر جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو. هن اڳوڻي صوبيدار [[فرينديتس]] کي هٽايو، جيڪو ٻڌايو وڃي ٿو ته بغاوت دوران قتل ٿي ويو هو.{{sfn|Dandamayev|1983|p=414}}{{sfn|Dandamayev|1989|p=183}} مصر جي بغاوت کي چيڀاٽڻ ۾ اها فوج استعمال ٿي وئي، جيڪا دارا اعظم گذريل ٽن سالن کان گڏ ڪري رهيو هو.{{sfn|Briant|2002|p=525}} نتيجي طور خشايارشا کي يونان تي حملي لاءِ نئين فوج تيار ڪرڻي پئي، جنهن ۾ وڌيڪ چار سال لڳي ويا.{{sfn|Briant|2002|p=525}} خشايارشا جي دور ۾ [[بابل]] ۾ پڻ بيچيني پيدا ٿي، ۽ گهٽ ۾ گهٽ ٻه ڀيرا بغاوتون ٿيون. پهرين بغاوت جون يا جولاءِ 484 ق م ۾ شروع ٿي ۽ ان جي اڳواڻي [[بيل شماني]] نالي هڪ باغي ڪئي. بيل شماني جي بغاوت تمام ٿوري عرصي تائين جاري رهي. سندس دور جا بابلي دستاويز فقط ٻن هفتن جي حڪمراني جو ذڪر ڪن ٿا.{{sfn|Dandamayev|1993|p=41}} ٻن سالن کان پوءِ بابل مان هڪ ٻيو باغي اڳواڻ [[شماش اريبا]] اڀريو. 482 ق م جي اونهاري ۾ شماش اريبا بابل شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جي شهرن، جهڙوڪ [[بورسيپا]] ۽ [[دلبات]]، تي قبضو ڪري ورتو. ڊگهي گهيري کان پوءِ مارچ 481 ق م ۾ بابل ٻيهر خشايارشا جي قبضي ۾ آيو ۽ شماش اريبا شڪست کاڌي.{{sfn|Dandamayev|1993|p=41}} بابل جي بيچيني جو صحيح سبب معلوم نه آهي.{{sfn|Briant|2002|p=525}} ممڪن آهي ته ان جو تعلق وڌايل ٽيڪسن سان هجي.{{sfn|Stoneman|2015|p=111}} انهن بغاوتن کان اڳ بابل هخامنشي سلطنت اندر هڪ خاص حيثيت رکندڙ علائقو هو. هخامنشي بادشاهه پاڻ کي ''"[[بابل جو بادشاهه]]"'' ۽ ''"[[ملڪن جو بادشاهه]]"'' سڏائيندا هئا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو [[بابلونيا]] کي پنهنجي سلطنت اندر هڪ الڳ سياسي وحدت طور ڏسندا هئا، جيڪا سندن بادشاهت سان [[ذاتي اتحاد]] جي صورت ۾ ڳنڍيل هئي. بغاوتن کان پوءِ خشايارشا پنهنجي لقبن مان ''"بابل جو بادشاهه"'' ختم ڪري ڇڏيو ۽ اڳوڻي وڏي بابلي صوبي کي، جيڪو [[نو-بابلي سلطنت]] جي اڪثر علائقي تي مشتمل هو، ڪيترن ننڍن انتظامي حصن ۾ ورهائي ڇڏيو.{{sfn|Dandamayev|1989|pp=185–186}} قديم يوناني ۽ رومي مصنفن جي بيانن جي بنياد تي گهڻو ڪري اهو تصور ڪيو ويندو آهي ته خشايارشا بابل خلاف انتهائي سخت انتقامي ڪارروائي ڪئي. قديم ليکڪن موجب خشايارشا بابل جي قلعابندين کي تباهه ڪيو ۽ شهر جي مندرن کي نقصان پهچايو.{{sfn|Dandamayev|1993|p=41}} چيو وڃي ٿو ته [[ايساگيلا]] مندر کي پڻ وڏو نقصان پهتو، ۽ خشايارشا مبينا طور [[مردوخ]] جي مجسمي کي شهر مان کڻائي ويو.{{sfn|Sancisi-Weerdenburg|2002|p=579}} ڪجهه روايتن مطابق هو اهو مجسمو ايران کڻي ويو ۽ ڳاري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته قديم مصنفن جو چوڻ هو ته اهو مڪمل طور سون مان ٺهيل هو.{{sfn|Dandamayev|1993|p=41}} جديد مؤرخ [[اميلي ڪورٽ]] هن ڳالهه کي گهٽ امڪاني سمجهي ٿي ته خشايارشا واقعي بابل جا مندر تباهه ڪيا هجن. سندس خيال آهي ته اهڙيون روايتون شايد بابلي ماڻهن جي فارسين خلاف منفي جذبات جو نتيجو هجن.{{sfn|Deloucas|2016|p=39}} اهو به شڪ جي دائري ۾ آهي ته مردوخ جو مجسمو واقعي بابل مان هٽايو ويو هو يا نه.{{sfn|Dandamayev|1993|p=41}} ڪجهه محققن جو خيال آهي ته جيڪڏهن ڪا مورتي هٽائي وئي به هئي ته اها مردوخ جي نه، پر هڪ سون جي انساني مجسمي هئي.{{sfn|Waerzeggers|Seire|2018|p=3}}{{sfn|Briant|2002|p=544}} جيتوڻيڪ اڳين دورن جي ڀيٽ ۾ حوالا تمام گهٽ مليا آهن، پر همعصر دستاويزن مان ظاهر ٿئي ٿو ته بابلي [[اڪيتو]] (نئون سال) جو ميلو هخامنشي دور ۾ ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ جاري رهيو.{{sfn|Deloucas|2016|p=40}} ڇاڪاڻ ته اقتدار بابلي حڪمرانن کان فارسين ڏانهن منتقل ٿي ويو هو، ۽ بغاوت کان پوءِ خشايارشا شهر جي بااثر خاندانن کي به تبديل ڪري ڇڏيو هو، تنهن ڪري امڪان آهي ته اڪيتو ميلي جون روايتي رسمون ۽ تقريبون اڳئين دور جي ڀيٽ ۾ گهڻو تبديل ٿي ويون هجن.{{sfn|Deloucas|2016|p=41}} == فوجي مهمون == === يوناني سرزمين تي يلغار === {{Main|يونان تي ٻي فارسي يلغار}} [[File:Xerxes all ethnicities.jpg|thumb|upright=1.5|[[نقش رستم]] ۾ خشايارشا اول جي مقبري تي مختلف قومن سان تعلق رکندڙ خشايارشا جي فوجي سپاهي.<ref>[https://www.iranicaonline.org/uploads/files/Clothing/v5f7a014_f1_300.jpg Soldiers with names], after Walser</ref><ref>The Achaemenid Empire in South Asia and Recent Excavations in Akra in Northwest Pakistan Peter Magee, Cameron Petrie, Robert Knox, Farid Khan, Ken Thomas [https://repository.brynmawr.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1082&context=arch_pubs p. 713]</ref><ref>{{cite book |title=Naqš-e-Rostam – Encyclopaedia Iranica |url=http://www.iranicaonline.org/articles/naqs-e-rostam |language=en}}</ref>]] دارا اعظم يوناني سرزمين تي ٻي يلغار لاءِ ٻي فوج تيار ڪرڻ جي عمل ۾ هو ته سندس وفات ٿي وئي. نتيجي ۾ [[ايٿنز]]، [[ناڪسوس ٻيٽ|ناڪسوس]] ۽ [[ايريٽريا]] جي ماڻهن کي [[آئيوني بغاوت]] ۾ مداخلت، [[سارديس]] کي باهه ڏيڻ ۽ [[ميراٿون جي جنگ]] ۾ فارسين کي شڪست ڏيڻ جي سزا ڏيڻ جو ڪم سندس پٽ خشايارشا جي ذمي آيو. شروعات ۾ خشايارشا يونان سان وڏي جنگ کان پاسو ڪرڻ چاهيو ٿي، پر سندس پيءُ جي جرنيلن، خاص طور سندس سؤٽ [[مردونيوس (دارا اول جو ڀاڻيجو)|مردونيوس]]، کيس جنگ تي آماده ڪيو. مردونيوس خشايارشا تي بزدليءَ جو الزام لڳايو ۽ کيس مهم جاري رکڻ تي قائل ڪيو.<ref>{{Cite book |last=shahbazi |first=shapur |title=The Oxford Handbook of Iranian History |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0199390427 |editor-last=Daryaee |editor-first=Touraj |pages=128 |chapter=4, THE ACHAEMENID PERSIAN EMPIRE (550–330 bce )}}</ref> 483 ق م کان خشايارشا پنهنجي وڏي فوجي مهم جي تياري شروع ڪئي. [[آٿوس جبل]] واري ٻيٽ نما زمين جي ڳچيءَ مان [[خشايارشا واهه]] کوٽايو ويو. [[ٿريس]] مان گذرندڙ شاهراهه تي رسد جا مرڪز قائم ڪيا ويا ۽ [[هيليسپونٽ]] تي ٻن عارضي پلن جي تعمير ڪئي وئي، جيڪي بعد ۾ ''خشايارشا جون پونٽون پلون'' سڏيون ويون. خشايارشا جي فوج ۾ سندس وسيع گهڻ قومي سلطنت جي مختلف قومن جا ماڻهو شامل هئا. انهن ۾ [[مادي]]، [[سڪا]]، [[عيلامي]]، [[آشوري]]، [[فونيقي]]، [[بابلي]]، [[مصري]]، [[يهودي]]، [[عرب]]،<ref>Farrokh, Kaveh (2007). ''Shadows in the Desert: Ancient Persia at War''. Oxford, UK: Osprey. {{ISBN|1846031087}}, p. 77</ref> [[مقدوني]]، [[ٿريس وارا]]، [[پايوني]]، [[اخائي قبيلي]] جا يوناني، [[آئيوني يوناني]]، [[ايجيئن ٻيٽن جا يوناني]]، [[ايوليائي يوناني]]، [[پونٽس]] جا يوناني، [[ڪولخيسي]]، [[سنڌي]] ۽ ٻيون ڪيتريون ئي قومون شامل هيون. يوناني مؤرخ [[هيروڊوٽس]] موجب، خشايارشا جي پهرين ڪوشش هيليسپونٽ تي پل ٺاهڻ ۾ ناڪام ٿي وئي، ڇاڪاڻ ته طوفان پلن جي [[سن]] ۽ [[پيپائرس]] جي رسين کي ٽوڙي ڇڏيو. جواب ۾ خشايارشا حڪم ڏنو ته هيليسپونٽ کي ٽي سؤ ڀيرا ڪوڙا هنيا وڃن ۽ سمنڊ ۾ زنجيرون اڇلايون وڃن. ان کان پوءِ ٻي ڪوشش ۾ پلن جي تعمير ڪامياب ٿي وئي.<ref>Bailkey, Nels, ed. ''Readings in Ancient History'', p. 175. D.C. Heath and Co., 1992.</ref> ساڳئي وقت [[قرطاج]] طرفان [[سسلي]] تي حملي سبب يونان کي [[سيراڪيوس]] ۽ [[اگريجينٽم]] جهڙين طاقتور رياستن جي مدد حاصل نه رهي. قديم ذريعا خشايارشا کي ان جو ذميوار قرار ڏين ٿا، پر جديد محقق ان ڳالهه تي شڪ ظاهر ڪن ٿا.<ref>G. Mafodda, ''La monarchia di Gelone tra pragmatismo, ideologia e propaganda'', (Messina, 1996) pp. 119–136</ref> ٻئي طرف ڪيترين ننڍين يوناني رياستن، جهڙوڪ [[ٿيسالي]]، [[ٿيبس]] ۽ [[ارگوس]]، فارسين جو ساٿ ڏنو. جنگ جي شروعاتي مرحلن ۾ خشايارشا کي اهم ڪاميابيون حاصل ٿيون. 480 ق م جي بهار ۾ خشايارشا [[سارديس]] مان هڪ وڏي بحري ٻيڙي ۽ فوج سان روانو ٿيو. هيروڊوٽس مطابق سندس فوج لڳ ڀڳ ڏهه لک سپاهين تي مشتمل هئي ۽ ان ۾ ڏهه هزار چونڊ جنگجو ''[[امر فوج]]'' (Immortals) پڻ شامل هئا. جديد اندازن مطابق، اصل جنگجو فوج جو انگ لڳ ڀڳ 60,000 هو.<ref>Barkworth, 1993. "The Organization of Xerxes' Army." ''Iranica Antiqua'' Vol. 27, pp. 149–167</ref> === ٿرموپائلي جي جنگ ۽ ايٿنز جي تباهي === [[File:Achaemenid king killing a Greek hoplite.jpg|thumb|هخامنشي بادشاهه هڪ يوناني [[هوپلائيٽ]] کي قتل ڪندي. سلينڊر مُهر تان ورتل نقش، لڳ ڀڳ 500–475 ق م، خشايارشا اول جي دور جو. [[ميٽروپوليٽن عجائب گهر]]]] [[ٿرموپائلي جي جنگ]] ۾ [[اسپارٽا]] جي بادشاهه [[ليونيداس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ يوناني جنگجُوئن جي هڪ ننڍڙي فوج تمام وڏي فارسي لشڪر جو مقابلو ڪيو. آخرڪار يوناني شڪست کاڌي. هيروڊوٽس موجب [[ايفيالٽس آف ٽريخس]] نالي هڪ يوناني پنهنجي قوم سان غداري ڪئي ۽ فارسين کي جبلن جي وچ مان ويندڙ هڪ متبادل رستو ڏيکاريو، جنهن جي نتيجي ۾ اسپارٽائي [[فيلانڪس]] ٽٽي پئي. ساڳئي وقت [[آرٽيميسيئم جي جنگ]] دوران وڏن طوفانن يوناني ٻيڙين کي نقصان پهچايو. جڏهن يونانين کي ٿرموپائلي ۾ شڪست جي خبر ملي ته هنن جنگ روڪي واپس هٽي ويا. [[File:Foundations of the Old Athena Temple (foreground).jpg|thumb|[[قديم اٿينا مندر]] جا بنياد، جيڪي 480 ق م ۾ [[ايٿنز جي تباهي]] دوران خشايارشا جي فوجن هٿان تباهه ڪيا ويا]] ٿرموپائلي کان پوءِ [[ايٿنز]] فارسين جي قبضي ۾ اچي ويو. گهڻا ايٿينس واسي شهر ڇڏي [[سلاميس ٻيٽ]] ڏانهن هليا ويا هئا. صرف هڪ ننڍڙو گروهه [[ايٿنز جو قلعو]] بچائڻ جي ڪوشش ڪندو رهيو، پر اهو به شڪست کائي ويو. خشايارشا ايٿنز کي تباهه ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ شهر کي باهه ڏئي ساڙي ڇڏيو. ان تباهيءَ جا آثار اڄ به آثارِ قديمه ۾ ''[[پرسرشٽ]]'' (Perserschutt) نالي تباهيءَ واري پرت جي صورت ۾ موجود آهن.<ref>Martin Steskal, ''Der Zerstörungsbefund 480/79 der Athener Akropolis. Eine Fallstudie zum etablierten Chronologiegerüst'', Verlag Dr. Kovač, Hamburg, 2004</ref> اهڙي طرح فارسين [[ڪرنتھ جي برزخ]] جي اتر واري سڄي يوناني سرزمين تي قبضو حاصل ڪري ورتو.<ref name="Warfare in the Ancient World"/> === سلاميس ۽ پلاٽايا جون جنگيون === [[ٿيمسٽوڪليس]] جي موڪليل پيغام جي اثر هيٺ، ۽ [[هاليڪارناسس]] جي راڻي [[آرٽيميسيا اول]] جي صلاح جي ابتڙ، خشايارشا يوناني بحري ٻيڙي تي اهڙين حالتن ۾ حملو ڪيو جيڪي فارسين لاءِ مناسب نه هيون. آرٽيميسيا جو خيال هو ته خشايارشا کي پنهنجي ٻيڙين جو هڪ حصو [[پيلوپونيس]] ڏانهن موڪلڻ گهرجي ها ۽ باقي يوناني اتحاد جي ٽٽڻ جو انتظار ڪرڻ گهرجي ها. [[سلاميس جي جنگ]] (سيپٽمبر 480 ق م) ۾ يوناني بحري فوج فيصلائتي فتح حاصل ڪئي. شڪست کان پوءِ خشايارشا [[ٿيسالي]] ۾ سياري لاءِ لشڪرگاهه قائم ڪئي. هيروڊوٽس موجب خشايارشا کي خدشو ٿيو ته يوناني [[هيليسپونٽ]] تي موجود پلن کي تباهه ڪري سندس فوج کي يورپ ۾ ڦاسائي ڇڏيندا، تنهن ڪري هن پنهنجي لشڪر جو وڏو حصو ساڻ وٺي ايشيا واپس وڃڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name=VIII97>Herodotus [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0126;query=chapter%3D%231406;layout=;loc=8.96.1 VIII, 97]</ref> واپسيءَ جو هڪ ٻيو ممڪن سبب [[بابل]] ۾ جاري بيچيني به هئي، ڇاڪاڻ ته اها هخامنشي سلطنت جي اهم ترين صوبن مان هڪ هئي ۽ بادشاهه جي ذاتي موجودگي اتي ضروري سمجهي ويندي هئي.<ref name="livius">{{cite web|url=https://www.livius.org/saa-san/samas-eriba/samas-eriba.html|publisher=livius.org|title=Bêl-šimânni and Šamaš-eriba – Livius|access-date=7 September 2016|archive-date=22 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150622163614/http://www.livius.org/saa-san/samas-eriba/samas-eriba.html|url-status=dead}}</ref> خشايارشا يونان ۾ هڪ فوجي دستو ڇڏي ويو، جنهن جي قيادت [[مردونيوس (جرنيل)|مردونيوس]] کي سونپي وئي. هيروڊوٽس موجب، واپسيءَ جي صلاح پڻ مردونيوس ئي ڏني هئي. ايندڙ سال يوناني شهري رياستن جي گڏيل فوج [[پلاٽايا جي جنگ]] ۾ مردونيوس کي شڪست ڏئي ڇڏي. هن شڪست سان يونان تي فارسين جي وڏي فوجي يلغار هميشه لاءِ ختم ٿي وئي. == تعميراتي منصوبا == [[File:Xerxes tomb at Naqsh-e Rostam (4615488322).jpg|thumb|right|[[پرسيپولس]] جي اتر ۾ [[نقش رستم]] تي پهاڙ کي ڪاٽي ٺاهيل مقبرو، جيڪو عام طور خشايارشا جو مقبرو سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو [[دارا اعظم]] جي مقبري جي نموني تي ٺاهيو ويو آهي.]] يونان ۾ فوجي ناڪامين کان پوءِ خشايارشا فارس موٽي آيو ۽ [[سوسا]] ۽ [[پرسيپولس]] ۾ پنهنجي پيءُ طرفان اڌورا ڇڏيل ڪيترن ئي تعميراتي منصوبن جي تڪميل جي نگراني ڪئي. هن پرسيپولس ۾ [[سڀني قومن جو دروازو]] (Gate of All Nations) ۽ [[سؤ ٿنڀن وارو هال]] (Hall of a Hundred Columns) جي تعمير ڪرائي، جيڪي محل جي سڀ کان وڏي ۽ شاندار عمارتن مان شمار ٿين ٿيون. خشايارشا [[اپادانا]]، [[تاچارا]] (دارا جو محل) ۽ شاهي خزاني جي عمارت جي تعمير به مڪمل ڪرائي، جن جو ڪم دارا اعظم شروع ڪيو هو. ان کان علاوه هن پنهنجو ذاتي محل پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو سندس پيءُ جي محل کان ٻه ڀيرا وڏو هو. معماري بابت سندس ذوق گهڻي حد تائين دارا اعظم جهڙو هو، پر هو ان کي وڌيڪ وسيع ۽ عظيم پيماني تي ڏسڻ چاهيندو هو.<ref>Ghirshman, ''Iran'', p. 172</ref> هن [[اپادانا]] جي ٻاهرين ڀتين تي رنگين چمڪدار سرن (Enameled Bricks) جو استعمال ڪرايو.<ref>{{cite book|last1=Fergusson|first1=James|title=A History of Architecture in All Countries, from the Earliest Times to the Present Day: 1. Ancient architecture. 2. Christian architecture. xxxi, 634 p. front., illus|pages=211}}</ref> خشايارشا پنهنجي پيءُ پاران تعمير ڪيل [[شاهي شاهراهه]] کي به برقرار رکيو. هن [[سوسا دروازو]] مڪمل ڪرايو ۽ [[دارا جو محل (سوسا)|سوسا ۾ هڪ نئون محل]] پڻ تعمير ڪرايو.<ref>Herodotus VII.11</ref> == وفات ۽ جانشيني == [[File:Clay tablet. The cuneiform text mentions the murder of Xerxes I (r. 485-465 BCE) by his son and a lunar eclipse (609-447 BCE). From Babylon, Iraq. British Museum.jpg|thumb|left|هي ميخي لکت خشايارشا اول جي سندس پٽ هٿان قتل ٿيڻ جو ذڪر ڪري ٿي. بابل، عراق. [[برطانوي عجائب گهر]].]] آگسٽ 465 ق م ۾، غالباً 4 ۽ 8 آگسٽ جي وچ ۾،{{sfn|Stoneman|2015|p=}}{{pn|date=June 2025}} [[آرتابانوس]]، جيڪو شاهي محافظن جو سربراهه ۽ فارسي درٻار جو سڀ کان بااثر عملدار هو، هڪ [[خواجه سرا]] ''اسپاميترس'' جي مدد سان خشايارشا کي قتل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Stoneman|2015|pp=195–209}} هي [[هركانيا]] جو آرتابانوس هو، جنهن جو نالو خشايارشا جي مشهور چاچي [[آرتابانوس (هشتاسپ جو پٽ)|آرتابانوس]] جهڙو هو، پر سندس اثر رسوخ درٻار جي مذهبي حلقن ۽ حرم جي سازشن سبب وڌيو هو. هن پنهنجي ستن پٽن کي اهم عهدن تي مقرر ڪيو هو ۽ هخامنشي خاندان کي اقتدار کان هٽائڻ جو منصوبو جوڙي رهيو هو.<ref>[[#refkhshayayrsha|Iran-e-Bastan/Pirnia book 1 p. 873]]</ref> يوناني مؤرخن هن واقعي بابت مختلف روايتون بيان ڪيون آهن. [[ڪتيسياس]] (Persica 20) موجب آرتابانوس قتل جو الزام ولي عهد [[دارا (خشايارشا اول جو پٽ)|دارا]] تي لڳايو، جيڪو خشايارشا جو وڏو پٽ هو. پوءِ هن خشايارشا جي ٻئي پٽ [[ارتخششتا اول]] کي قائل ڪيو ته هو پيءُ جي قتل جو بدلو وٺندي دارا کي قتل ڪري. پر [[ارسطو]] (Politics 5.1311b) موجب آرتابانوس پهرين دارا کي قتل ڪيو ۽ پوءِ خشايارشا کي. جڏهن ارتخششتا اول کي اصل حقيقت معلوم ٿي ته هن آرتابانوس ۽ سندس پٽن کي قتل ڪرائي ڇڏيو.<ref>[[#refartabanus-ei|Dandamayev]]</ref> انهن سازشن ۾ مشهور جرنيل [[ميگابيزوس]] پڻ شامل هو. سندس وقت سر ڌر بدلائڻ شايد هخامنشي خاندان کي تخت وڃائڻ کان بچائي ورتو.<ref>[[''History of Persian Empire'', Olmstead pp. 289/90]]</ref> == مذهب == محققن جي وچ ۾ هن ڳالهه تي مڪمل اتفاق موجود ناهي ته خشايارشا ۽ سندس اڳوڻا حڪمران ڪهڙي حد تائين [[زرتشتي مذهب]] کان متاثر هئا.{{sfn|Malandra|2005}} تنهن هوندي به اهو چڱيءَ طرح ثابت ٿيل آهي ته خشايارشا [[اهورامزدا]] تي پختو ايمان رکندو هو ۽ کيس سڀني کان اعليٰ ديوتا سمجهندو هو.{{sfn|Malandra|2005}} پر اهورامزدا جي پوڄا فقط زرتشتين تائين محدود نه هئي، بلڪه [[هند-ايراني]] مذهبي روايت جا پوئلڳ پڻ سندس عبادت ڪندا هئا.{{sfn|Malandra|2005}}{{sfn|Boyce|1984|pp=684–687}} ٻين مذهبن سان خشايارشا جو رويو گهڻي حد تائين پنهنجي اڳوڻن حڪمرانن جهڙو هو. هو مقامي مذهبي عالمن سان صلاح مشورا ڪندو هو، مقامي ديوتائن لاءِ قربانيون پيش ڪندو هو، ۽ اهڙن شهرن يا ملڪن جي عبادتگاهن کي تباهه ڪندو هو جيڪي سندس خلاف بغاوت يا بدامني پيدا ڪندا هئا.{{sfn|Briant|2002|p=549}} == زالون ۽ اولاد == [[File:Designation of Xerxes I.jpg|thumb|دارا اول طرفان خشايارشا کي جانشين نامزد ڪرڻ جو منظر. [[ٽرائپيلون]]، [[پرسيپولس]]. سلطنت جون مختلف قومون تخت کي سهارو ڏيندي ڏيکاريل آهن، جڏهن ته [[اهورامزدا]] مٿان کان منظر کي برڪت ڏئي رهيو آهي.]] '''راڻي [[اميسترس]] مان:''' * [[دارا (خشايارشا اول جو پٽ)|دارا]] – وڏو پٽ؛ [[ارتخششتا اول]] يا [[آرتابانوس]] هٿان قتل ٿيو. * [[هشتاسپ (خشايارشا اول جو پٽ)|هشتاسپ]] – ارتخششتا اول هٿان قتل ٿيو. * [[ارتخششتا اول]] * [[رودوگون]] * [[ايميٽس آف فارس|ايميٽس]] – [[ميگابيزوس]] جي زال. * [[ايسٿر]] – بادشاهه خشايارشا جي زال. '''نامعلوم زالن يا داشتائن مان:''' * [[آرتاريوس]] – [[بابل]] جو صوبيدار. * [[تٿراوستس (خشايارشا اول جو پٽ)|تٿراوستس]] * [[پاريساتس (خشايارشا اول جي ڌيءَ)|پاريساتس]]<ref>Ctesias</ref> * راتاشاه<ref>M. Brosius, ''Women in ancient Persia''.</ref> == تاريخي تاثر ۽ ثقافتي پيشڪش == [[File:Trilingual inscription of Xerxes, Van, 1973.JPG|thumb|[[وان ۾ خشايارشا اول جو ڪثير لساني ڪتبو|وان ۾ خشايارشا جو ٽن ٻولين وارو ڪتبو]] (موجوده [[ترڪيه]])]] يوناني ۽ رومي ذريعن ۾ خشايارشا جي تصوير گهڻي ڀاڱي منفي انداز ۾ پيش ڪئي وئي آهي، ۽ انهيءَ تصوير بعد جي مغربي روايتن ۾ سندس اڪثر پيشڪشن جو بنياد بڻجي وئي. خشايارشا [[ايسخيلوس]] جي مشهور ڊرامي ''[[پارسي]]'' جو مرڪزي ڪردار آهي، جيڪو 472 ق م ۾ [[ايٿنز]] ۾ پهريون ڀيرو پيش ڪيو ويو، يعني يونان تي سندس حملي کان فقط ست سال پوءِ. هن ڊرامي ۾ خشايارشا کي هڪ نرم مزاج، جذباتي ۽ غرور ۾ مبتلا حڪمران طور ڏيکاريو ويو آهي، جنهن جي ايشيا ۽ يورپ ٻنهي کي پنهنجي حڪمراني هيٺ آڻڻ جي ڪوشش آخرڪار سندس ذاتي ۽ سلطنتي تباهيءَ جو سبب بڻجي ٿي.{{sfn|Hall|1993|p=118-127}} [[هيروڊوٽس]] جي ''تاريخون'' (Histories)، جيڪي پنجين صدي ق م جي پوئين دور ۾ لکيون ويون، پڻ فارسي-يوناني جنگين تي مرڪوز آهن ۽ انهن ۾ خشايارشا هڪ اهم شخصيت طور ظاهر ٿئي ٿو. ڪجهه محققن جو خيال آهي ته هيروڊوٽس پاران بيان ڪيل معلومات جو هڪ حصو غير معتبر آهي.{{sfn|Briant|2002|p=57}}{{sfn|Radner|2013|p=454}} مؤرخ [[پيئر بريانٽ]] هيروڊوٽس تي الزام لڳايو آهي ته هن فارسين بابت هڪ روايتي، تعصب ڀريو ۽ هڪ رخي تصور پيش ڪيو.{{sfn|Briant|2002|pp=158, 516}} ٻئي طرف [[رچرڊ اسٽونمين]] جو خيال آهي ته هيروڊوٽس جي بيان ۾ خشايارشا جي شخصيت وڌيڪ پيچيده ۽ المياتي آهي، خاص طور جڏهن ان جو مقابلو [[مقدونيه]] جي بادشاهه [[سڪندر اعظم]] ({{reign|336|323|era=BC}}) جي دور ۾ خشايارشا جي بدنام ڪيل تصوير سان ڪيو وڃي.{{sfn|Stoneman|2015|p=2}} خشايارشا کي بائيبل جي [[ايسٿر جو ڪتاب|ڪتابِ ايسٿر]] ۾ ذڪر ڪيل بادشاهه [[احسويرس]] سان سڃاتو وڃي ٿو.{{sfn|Stoneman|2015|p=9}} ڪيترائي محقق، جن ۾ [[ايڊوارڊ شوارٽس]]، [[وليم ريني هارپر]] ۽ [[مائيڪل وي. فاڪس]] شامل آهن، ڪتابِ ايسٿر کي تاريخي رومانوي ادب سمجهن ٿا.<ref>{{cite book |last1=Fox |first1=Michael V. |title=Character and ideology in the book of Esther |date=2010 |publisher=[[Wipf and Stock]] |location=Eugene, OR |isbn=9781608994953 |page=145}}</ref><ref>{{cite book |title=The Book of Esther between Judaism and Christianity |last=Kalimi |first=Isaac |publisher=Cambridge University Press |year=2023 |isbn=9781009266123 |page=130 |url=https://books.google.com/books?id=HvnAEAAAQBAJ}}</ref> بهرحال، هن ڳالهه تي ڪو اتفاق موجود ناهي ته ڪتابِ ايسٿر جي ڪهاڻي ڪهڙي حقيقي تاريخي واقعي تي ٻڌل آهي.<ref name="Encyclopedia Britannica">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Book-of-Esther|title = Book of Esther &#124; Summary & Facts| date=8 August 2023 }}</ref><ref name="Encyclopædia Iranica 1984">{{cite web | first=W. S. | last=McCullough | title=Ahasureus | website=Encyclopædia Iranica | date= 28 July 2011 | orig-year=15 December 1984 | url=http://www.iranicaonline.org/articles/ahasureus | access-date=3 April 2020 | quote=There may be some factual nucleus behind the Esther narrative, but the book in its present form displays such inaccuracies and inconsistencies that it must be described as a piece of historical fiction.}}</ref><ref>{{cite book |editor-last1=Barton |editor-first1=John |editor-last2=Muddiman |editor-first2=John |first=Carol|last=Meyers|title=The Oxford Bible Commentary |date=2007 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=9780199277186 |url=https://books.google.com/books?id=DWUTDAAAQBAJ&pg=PA325 |language=en | page=325 | quote=Like the Joseph story in Genesis and the book of Daniel, it is a fictional piece of prose writing involving the interaction between foreigners and Hebrews/Jews.}}</ref><ref name="JewishEncyclopedia.com">{{cite web | author-first1=Emil G.|author-last1=Hirsch|author-first2=John|author-last2=Dyneley Prince|author-first3=Solomon|author-last3=Schechter|editor-first1=Isidor|editor-last1=Singer|editor-first2=Cyrus|editor-last2=Adler|title=Esther | website=Jewish Encyclopedia | year=1906 | url=https://www.jewishencyclopedia.com/articles/5872-esther | access-date=25 April 2020 | quote=The vast majority of modern expositors have reached the conclusion that the book is a piece of pure fiction, although some writers qualify their criticism by an attempt to treat it as a historical romance.}}</ref> خشايارشا جرمن-انگريز باروڪ دور جي موسيقار [[جارج فريڊرڪ هينڊل]] جي اوپيرا ''[[سرسي]]'' (Serse) جو پڻ مرڪزي ڪردار آهي. هي اوپيرا 15 اپريل 1738ع تي [[ڪنگز ٿيٽر، لنڊن]] ۾ پهريون ڀيرو پيش ڪئي وئي. ان جي شروعات مشهور آريا ''{{lang|it|italic=no|Ombra mai fù}}'' سان ٿئي ٿي. آرتابانوس طرفان خشايارشا جو قتل، ولي عهد دارا جي موت، ميگابيزوس جي بغاوت ۽ [[ارتخششتا اول]] جي تخت نشيني کي اطالوي شاعر [[ميٽاسٽاسيو]] پنهنجي اوپيرا لِبريٽو ''[[آرتاسرسي]]'' (1730ع) ۾ رومانوي انداز سان بيان ڪيو. هن موسيقيءَ کي پهريون ڀيرو [[ليونارڊو ونچي]] ترتيب ڏنو ۽ بعد ۾ [[يوهان آڊولف هاسي]] ۽ [[يوهان ڪرسچن باخ]] جهڙن موسيقارن به ان کي موسيقيءَ جو روپ ڏنو.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Johann-Adolph-Hasse|title=Johann Adolph Hasse {{!}} German composer|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=27 April 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordwesternmusic.com/view/Volume2/actrade-9780195384826-div1-04005.xml|title=Metastasio's Musicians: Music In The Seventeenth And Eighteenth Centuries|website=Oxford Western Music|access-date=27 April 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://christermalmberg.se/documents/musik/klassiskt/bach_johann_christian/bach_johann_christian_verk_uvertyrer_cpo.php|title=Christer Malmbergs värld - Musik – Klassisk musik – Johann Christian Bach|website=christermalmberg.se|access-date=27 April 2020}}</ref> ڊچ ناول نگار [[لوئس ڪوپيروس]] جو تاريخي ناول ''Xerxes of de Hoogmoed'' (1919ع) فارسي جنگين کي خشايارشا جي نظرئي سان بيان ڪري ٿو. جيتوڻيڪ ڪهاڻيءَ ۾ افسانوي عنصر شامل آهن، پر ڪوپيروس پنهنجي ناول جي تياريءَ لاءِ هيروڊوٽس جو تفصيلي مطالعو ڪيو هو. هن جو انگريزي ترجمو ''Arrogance: The Conquests of Xerxes'' 1930ع ۾ شايع ٿيو.<ref>{{Cite web|url=https://www.bibliotheek.nl/catalogus/titel.110734645.html/xerxes--of-de-hoogmoed/|title=Xerxes, of De hoogmoed|website=www.bibliotheek.nl|access-date=27 April 2020}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Classe|first1=O.|url=https://books.google.com/books?id=myLDA0_brhcC&q=Arrogance%3A+The+Conquests+of+Xerxes+by+Frederick+H.+Martens&pg=PA315|title=Encyclopedia of Literary Translation Into English: A–L|last2=AC02468681|first2=Anonymus|date=2000|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-884964-36-7|language=en}}</ref> [[File:Edwin Long - Queen Esther - Google Art Project.jpg|thumb|upright|left|بائيبل جي [[ايسٿر جو ڪتاب|ڪتابِ ايسٿر]] ۾ ذڪر ڪيل فارسي بادشاهه کي عام طور خشايارشا سمجهيو ويندو آهي.]] قديم [[اسپارٽا]] ۽ خاص طور [[ٿرموپائلي جي جنگ]] بابت جديد دور جي دلچسپيءَ سبب خشايارشا کي مشهور ثقافت ۾ بار بار پيش ڪيو ويو آهي. 1962ع جي فلم ''[[دي 300 اسپارٽنز]]'' ۾ [[ڊيوڊ فيرر]] خشايارشا جو ڪردار ادا ڪيو، جتي کيس ظالم، اقتدار جو ديوانو ۽ نااهل فوجي سالار طور ڏيکاريو ويو. هو [[فرينڪ ملر]] جي تصويري ناولن ''[[300 (ڪامڪس)|300]]'' ۽ ''[[زيرڪسس: دي فال آف دي ھائوس آف داريوس اينڊ دي رائيز آف اليگزينڊر]]'' جو به اهم ڪردار آهي. ساڳيءَ ريت 2007ع جي فلم ''[[300 (فلم)|300]]'' ۽ ان جي 2014ع واري تسلسل ''[[300: Rise of an Empire]]'' ۾ [[برازيل]] جي اداڪار [[روڊريگو سانتورو]] خشايارشا جو ڪردار ادا ڪيو. انهن فلمن ۾ خشايارشا کي هڪ ديو قامت، ٻنهي جنسن جهڙين خاصيتن وارو شخص ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو پاڻ کي خدا-بادشاهه قرار ڏئي ٿو. هي تصويرڪشي خاص طور [[ايران]] ۾ تڪرار جو سبب بڻي.<ref>Boucher, Geoff. [http://herocomplex.latimes.com/2010/06/01/xerxes-300-frank-miller-300-zack-snyder-300/ "Frank Miller returns to the '300' battlefield with 'Xerxes': 'I make no apologies whatsoever{{'"}}]. ''The Los Angeles Times''. 1 June 2010. Retrieved 14 May 2010.</ref> [[ڪين ڊيويٽين]] فلم ''[[ميٽ دي اسپارٽنز]]'' ۾ خشايارشا جو مزاحيه روپ پيش ڪيو، جيڪا ''300'' فلم جي طنزيه نقل هئي. ساڳي طرح خشايارشا جو هڪ انتهائي طنزيه روپ ٽيليويزن سيريز ''[[ساوٿ پارڪ]]'' جي قسط ''[[D-Yikes!]]'' ۾ پڻ ڏيکاريو ويو. [[File:Ahasuerus by Ernest Normand.jpg|thumb|upright|خشايارشا (احسويرس)، [[ارنسٽ نارمنڊ]]، 1888ع]] آمريڪي ناول نگار [[گور ويڊال]] پنهنجي تاريخي ناول ''[[Creation (novel)|Creation]]'' (1981ع) ۾ هخامنشي سلطنت جي عروج، خاص طور دارا اول ۽ خشايارشا جي زندگي ۽ موت جو تفصيلي بيان ڏنو آهي. هن ناول ۾ فارسي-يوناني جنگين جي روايتي يوناني تشريح کان مختلف داستان پيش ڪيو ويو آهي، جيڪو هڪ خيالي شخصيت ''سائرس اسپيتاما'' جي نظرئي سان بيان ڪيو ويو آهي. هي ڪردار اڌ يوناني ۽ اڌ فارسي آهي ۽ [[زرتشت]] جو پوٽو ڏيکاريو ويو آهي، جنهن کي زرتشت جي قتل کان پوءِ فارسي درٻار ۾ پرورش ملي ٿي ۽ هو خشايارشا جو ننڍپڻ جو دوست بڻجي وڃي ٿو.<ref>Gore Vidal, ''Creation: A Novel'' (Random House, 1981)</ref> خشايارشا (احسويرس) جو ڪردار 1960ع جي فلم ''[[Esther and the King]]'' ۾ [[رچرڊ ايگن]] ۽ 2013ع جي فلم ''[[دي بڪ آف ايسٿر (فلم)|دي بڪ آف ايسٿر]]'' ۾ [[جويل سمالبون]] ادا ڪيو. خشايارشا متبادل تاريخ (متبادل تاريخ) جي ٻن مشهور مختصر ڪهاڻين ۾ به اهم پسمنظر وارو ڪردار ادا ڪري ٿو، جيتوڻيڪ هو انهن ۾ سڌي طرح ظاهر نٿو ٿئي. اهي ڪهاڻيون آهن: * ''Counting Potsherds'' — [[هيري ٽرٽلڊوو]]<ref>{{Cite web |title=Uchronia: Counting Potsherds |url=https://www.uchronia.net/label/turtcounti.html |access-date=2026-04-23 |website=www.uchronia.net}}</ref> * ''The Craft of War'' — [[لوئس ٽلٽن]]<ref>{{Cite web |title=Alternate Generals edited by Harry Turtledove (book review) |url=https://data.nesfa.org/reviews/Leeper/alterna3.html |access-date=2026-04-23 |website=New England Science Fiction Association, Inc.|date=1998|last=Leeper|first=Evelyn C.|archive-url=https://web.archive.org/web/20240918120646/https://data.nesfa.org/reviews/Leeper/alterna3.html|archive-date=2024-09-18|url-status=live}}</ref> انهن ٻنهي ڪهاڻين ۾ اهو تصور پيش ڪيو ويو آهي ته جيڪڏهن خشايارشا يونان تي مڪمل فتح حاصل ڪري ها ته دنيا جي تاريخ ڪيئن مختلف ٿي سگهي ها. == پڻ ڏسو == * [[بائيبل جي انهن شخصيتن جي فهرست جن جي سڃاڻپ بائيبل کان ٻاهرين ذريعن ۾ ٿي آهي]] == ڪتابيات == === قديم ذريعا === * {{ws | [[s:History of Herodotus/Book 6|ڇهون ڪتاب، جنهن جو عنوان ايراٽو آهي]]، ''هيروڊوٽس جي تاريخ'' ۾}} * {{ws | [[s:History of Herodotus/Book 7|ستون ڪتاب، جنهن جو عنوان پولمنيا آهي]]، ''هيروڊوٽس جي تاريخ'' ۾}} === جديد ذريعا === {{refbegin|30em}} * {{cite journal|last=Barkworth|first=Peter R.|title=The Organization of Xerxes' Army|year=1993|journal=Iranica Antiqua|volume=27|pages=149–167|doi=10.2143/ia.27.0.2002126|ref=refbarkworth}} * {{cite book|title=The Cambridge Ancient History|publisher=Cambridge University Press|year=1988|isbn=0-521-22804-2|volume=V|ref=refcah-vv|first1=John|last1=Boardman}} * {{cite encyclopaedia |last=Boyce |first=Mary |title=Achaemenid Religion |url=http://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-religion |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica, Vol. 1 |publisher=Routledge & Kegan Paul |ref=refachaemenidr-EI}} * {{cite book | title = Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices | year = 1979 | publisher = Psychology Press | last = Boyce | first = Mary | author-link = Mary Boyce | pages = 1–252 | isbn = 9780415239028 | url = https://books.google.com/books?id=a6gbxVfjtUEC&q=false }} * {{cite encyclopedia | title = Ahura Mazdā | last = Boyce | first = Mary | url = http://www.iranicaonline.org/articles/ahura-mazda | encyclopedia = Encyclopaedia Iranica, Vol. I, Fasc. 7 | pages = 684–687 | year = 1984 }} * Bridges, Emma (2014). Imagining Xerxes: Ancient Perspectives on a Persian King. Bloomsbury. {{ISBN|978-1472511379}} * {{cite book | title = From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire | year = 2002 | publisher = Eisenbrauns | last = Briant | first = Pierre | author-link = Pierre Briant | pages = 1–1196 | isbn = 9781575061207 | url = https://books.google.com/books?id=lxQ9W6F1oSYC&q=false }} * {{cite encyclopedia |article=Women i. In Pre-Islamic Persia |last=Brosius |first=Maria |url=http://www.iranicaonline.org/articles/women-i |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |location=London et al. |year=2000}} * {{cite encyclopedia |last=Dandamayev |first=M.A. |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |title=Artabanus |url=http://www.iranicaonline.org/articles/artabanus-achaemenid |access-date=25 February 2009 |year=1999 |publisher=Routledge & Kegan Pau |ref=refartabanus-ei}} * {{cite encyclopedia |title=Achaemenid taxation |last=Dandamayev |first=Muhammad A. |author-link=Muhammad Dandamayev |url=http://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-taxation |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |year=2000}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ms30qA6nyMsC&q=shamash-eriba&pg=PA185|title=A Political History of the Achaemenid Empire|last=Dandamayev|first=Muhammad A.|publisher=BRILL|year=1989|isbn=978-9004091726|author-link=Muhammad Dandamayev}} * {{Cite journal|last=Dandamayev|first=Muhammad A.|date=1993|title=Xerxes and the Esagila Temple in Babylon|journal=[[Bulletin of the Asia Institute]]|volume=7|pages=41–45|jstor=24048423}} * {{cite encyclopedia | title = Cambyses II | last = Dandamayev | first = Muhammad A. | url = http://www.iranicaonline.org/articles/cambyses-opers | encyclopedia = Encyclopaedia Iranica, Vol. IV, Fasc. 7 | pages = 726–729 | year = 1990 }} * {{cite encyclopedia | title = Achaemenes | last = Dandamayev | first = Muhammad A. | url = http://www.iranicaonline.org/articles/achaemenes-greek | encyclopedia = Encyclopaedia Iranica, Vol. I, Fasc. 4 | pages = 414 | year = 1983 }} * {{cite book |last=Frye |first=Richard N. |title=The Heritage of Persia |publisher=Weidenfeld and Nicolson |year=1963 |isbn=0-297-16727-8 |page=301 |ref=reffrye-hop}} * {{Cite thesis|last=Deloucas|first=Andrew Alberto Nicolas|date=2016|title=Balancing Power and Space: a Spatial Analysis of the Akītu Festival in Babylon after 626 BCE|type=Master's thesis|publisher=Universiteit Leiden|url=https://studenttheses.universiteitleiden.nl/handle/1887/42888|hdl=1887/42888 }} * {{cite book |title=The Cambridge history of Iran |volume=2 |first1=Ilya |last1=Gershevitch |first2=William |last2=Bayne Fisher |first3=J. |last3=A. Boyle |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=0-521-20091-1 |year=1985 |ref=refchi-v2}} * {{cite book |last1=Hall |first1=Edith |author-link=Edith Hall |editor1-last=Rich |editor1-first=John |editor2-last=Shipley |editor2-first=Graham |title=War and Society in the Greek World |date=1993 |publisher=Routledge |pages=108–133 |chapter=Asia Unmanned: Images of Victory in Classical Athens}} * {{cite book |last=Klinkott|first=Hilmar|title=Xerxes. Der Großkönig in Griechenland|publisher=Kohlhammer|year=2023|isbn=978-3-17-040114-3}} * {{cite book |first=Lloyd|last=Llewellyn-Jones|editor1-last=Daryaee |editor1-first=Touraj |title=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE) |date=2017 |publisher=UCI Jordan Center for Persian Studies |chapter=The Achaemenid Empire|pages=1–236|isbn=9780692864401|url=https://books.google.com/books?id=unTjswEACAAJ}} * {{cite book |url=https://www.academia.edu/77573163|first=Ian|last=Macgregor Morris|editor1-last=Konecny |editor1-first=Andreas |editor2-last=Sekunda |editor2-first=Nicholas |title= The Battle of Plataiai 479 BC |date=2022 |publisher=Phoibos Verlag |chapter=Xerxes: Ideology and Practice|pages=13–69|isbn=9783851612714}} * {{cite encyclopedia | title = Zoroastrianism i. Historical review up to the Arab conquest | last = Malandra | first = William W. | url = http://www.iranicaonline.org/articles/zoroastrianism-i-historical-review | encyclopedia = Encyclopaedia Iranica | year = 2005 }} * {{cite book |last=Macaulay |first=G.C. |title=The Histories |publisher=Spark Educational Publishing |year=2004 |isbn=1-59308-102-2 |ref=refherodotus-macaulay}} * {{cite book|last=Marciak|first=Michał|title=Sophene, Gordyene, and Adiabene: Three Regna Minora of Northern Mesopotamia Between East and West|date=2017|publisher=Brill|isbn=9789004350724|url=https://books.google.com/books?id=hwEtDwAAQBAJ}} * {{cite encyclopaedia |last=McCullough |first=W.S |title=Ahasuerus |url=http://www.iranicaonline.org/articles/ahasureus |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica, Vol. 1 |publisher=Routledge & Kegan Paul |ref=refMcCullough-EI}} * {{cite journal |last=Schmeja |first=H. |title=Dareios, Xerxes, Artaxerxes. Drei persische Königsnamen in griechischer Deutung (Zu Herodot 6,98,3) |year=1975 |journal=Die Sprache |volume=21 |pages=184–188 |ref=refschmeja}} * {{cite book |last1=Radner|first1=Karen|editor-last=Potts|editor-first=Daniel T.|title=The Oxford Handbook of Ancient Iran |date=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199733309 |chapter=Assyria and the Medes}} * {{Cite book|chapter-url=https://brill.com/view/book/edcoll/9789004217584/BP000026.xml|title=Brill's Companion to Herodotus|last=Sancisi-Weerdenburg|first=Heleen|publisher=BRILL|year=2002|isbn=9789004217584|pages=579–590|chapter=The Personality of Xerxes, King of Kings|doi=10.1163/9789004217584_026}} * {{cite encyclopaedia |last=Schmitt |first=Rüdiger |title=Achaemenid dynasty |url=http://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-dynasty |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica, Vol. 3 |publisher=Routledge & Kegan Paul |ref=refachaemenids-EI}} * {{cite encyclopaedia |last=Schmitt |first=Rüdiger |title=Atossa |url=http://www.iranicaonline.org/articles/atossa-achaemenid-queen |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica, Vol. 3 |publisher=Routledge & Kegan Paul |ref=refatossa-EI}} * {{cite encyclopedia | title = Xerxes i. The Name | last = Schmitt| first = Rüdiger | url = http://www.iranicaonline.org/articles/xerxes-1-name | encyclopedia = Encyclopaedia Iranica | year = 2000 }} * {{cite book |last=Shabani |first=Reza |title=Khshayarsha (Xerxes) |series=What do I know about Iran? No. 75 |publisher=Cultural Research Bureau |isbn=978-964-379-109-4 |year=2007 |language=fa |page=120 |ref=refshabani-xerxes}} * {{cite encyclopaedia |last=Shahbazi |first=A. Sh. |title=Darius I the Great |url=http://www.iranicaonline.org/articles/darius-iii |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica, Vol. 7 |publisher=Routledge & Kegan Paul |ref=refdariusithegreat-EI}} * {{cite book |title=Xerxes: A Persian Life |year=2015 |publisher=Yale University Press |last=Stoneman |first=Richard |isbn=978-0300180077|url=https://books.google.com/books?id=WqtJCgAAQBAJ}} * {{cite book |title=History of the Persian Empire |first1=A.T. |last1=Olmstead|publisher=[[University of Chicago Press]] |isbn=978-0226497648 |year=1979 |orig-year=1948 |ref=#refartaxerxes}} * {{cite journal |last1=van Rookhuijzen |first1=Jan Zacharias |title=How not to Appease Athena: A Reconsideration of Xerxes' Purported Visit to the Troad (Hdt. 7.42–43) |journal=Klio |date=2017 |volume=99 |issue=2 |pages=464–484 |doi=10.1515/klio-2017-0033|s2cid=199060163 }} * {{Cite book|last1=Waerzeggers|first1=Caroline|last2=Seire|first2=Maarja|title=Xerxes and Babylonia: The Cuneiform Evidence |publisher=Peeters Publishers|year=2018|isbn=978-90-429-3670-6 |url=http://www.peeters-leuven.be/pdf/9789042938090.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191209234806/http://www.peeters-leuven.be/pdf/9789042938090.pdf |archive-date=2019-12-09 |url-status=live}} * {{cite journal |last1=Waters|first1=Matt|title=Darius and the Achaemenid Line |date=1996 |journal=Ancient History Bulletin |volume=10 |pages=11–18 |location=London |url=https://www.academia.edu/1040688 |url-access=registration}} {{refend}} == نوٽس ۽ حوالا == {{Notelist}} {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Xerxes I}} * {{Cite EB1911|short=x|wstitle=Xerxes}} {{s-start}} {{s-hou|[[هخامنشي سلطنت|هخامنشي خاندان]]||{{circa|519 BC}}||465 BC}} {{s-bef|rows=2|before=[[دارا اعظم]]}} {{s-ttl|title=[[فارس جو شاهنشاه]]|years=486–465 BC}} {{s-aft|rows=2|after=[[ارتخششتا اول]]}} {{s-ttl|title=[[فرعونن جي فهرست|مصر جو فرعون]]|dynasty=[[مصر جو ستاويهون خاندان|ستاويهون خاندان]]|years=486–465 BC}} {{s-end}} {{Median and Achaemenid kings}} {{Pharaohs}} {{Achaemenid rulers}} {{Babylonian kings}} {{Persepolis}} {{Authority control}} {{Use dmy dates|date=April 2021}} [[Category:خشايارشا اول| ]] [[Category:510ع ق م واري ڏهاڪي جون پيدائشون]] [[Category:465 ق م جون وفاتون]] [[Category:پنجين صدي ق م جا هخامنشي سلطنت جا بادشاهه]] [[Category:پنجين صدي ق م جا قتل ٿيل بادشاهه]] [[Category:پنجين صدي ق م جا بادشاهه]] [[Category:پنجين صدي ق م جون وفاتون]] [[Category:قديم دور جا قتل ٿيل بادشاهه]] [[Category:پنجين صدي ق م جا فرعون]] [[Category:ڪتاب ايسٿر]] [[Category:سلاميس جي جنگ]] [[Category:ٿرموپائلي جي جنگ]] [[Category:دارا اعظم جو خاندان]] [[Category:هخامنشي سلطنت جا بادشاهه]] [[Category:قتل ٿيل فارسي بادشاهه]] [[Category:يوناني-فارسي جنگين جا فارسي ماڻهو]] [[Category:مصر جي هخامنشي خاندان جا فرعون]] [[Category:مصر جو ستاويهون خاندان]] [[Category:پيدائش جو سال غير يقيني]] gdgq8gk025og582v18tkzoud2nlg3zz 388184 388181 2026-06-23T20:14:21Z Intisar Ali 8681 /* نوٽس ۽ حوالا */ 388184 wikitext text/x-wiki {{Short description|هخامنشي سلطنت جو شاهنشاه (486 ق م کان 465 ق م تائين)}} {{Infobox royalty | name = خشايارشا اعظم<br />{{lang|peo|𐎧𐏁𐎹𐎠𐎼𐏁𐎠}} (Xšaya-ṛšā) | title = | image = National_Museum_of_Iran_Darafsh_%28785%29.JPG | caption = [[پرسيپولس]] مان خشايارشا اول جو [[پهاڙي اُڪير]]، [[ايران جو قومي عجائب گهر]] ۾ محفوظ | succession = {{ubl|[[شاهنشاه]]، [[هخامنشي سلطنت]]|[[مصر جي فرعونن جي فهرست|مصر جو فرعون]]}} | reign = آڪٽوبر 486 ق م – آگسٽ 465 ق م | predecessor = [[دارا اعظم]] | successor = [[ارتخششتا اول]] | spouse = [[اميسترس]] | dynasty = [[هخامنشي خاندان]] | issue = {{ubl|[[دارا (خشايارشا اول جو پٽ)|دارا]]|[[هشتاسپ (خشايارشا اول جو پٽ)|هشتاسپ]]|[[ارتخششتا اول]]|[[رودوگون]]|[[ايميٽس آف فارس|ايميٽس]]}} | father = [[دارا اعظم]] | mother = [[آتوسا]] | birth_date = {{circa|518 ق م}} | death_date = 465 ق م{{sfn|Stoneman|2015|p=}}{{pn|date=June 2025}} (عمر لڳ ڀڳ 53 سال) | burial_place = [[نقش رستم]] | religion = [[قديم ايراني مذهب]] }} {{Hiero|Xerxes (Xašayaruša/Ḫašayaruša)<ref>Jürgen von Beckerath (1999). ''Handbuch der ägyptischen Königsnamen''. Mainz: Von Zabern. {{ISBN|3-8053-2310-7}}, pp. 220–221</ref>|<hiero>< xA-SA-i*i-A-rw-SA-A ></hiero>|align=right|era=lp}} '''خشايارشا اول''' (Xerxes I {{respell|ZURK|seez}};<ref>{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/xerxes-i |title=Xerxes I |publisher=Collins Dictionary |access-date=2024-09-17 }}</ref>{{efn|يوناني: {{langx|grc|Ξέρξης|Xérxēs}}, {{IPA|grc|ksérksɛːs|IPA}}؛ پڻ '''خشايارشا'''، قديم فارسي {{langx|peo|[[wikt:𐎧𐏁𐎹𐎠𐎼𐏁𐎠|𐎧𐏁𐎹𐎠𐎼𐏁𐎠]]|Xšayār̥šā}} مان نڪتل.<ref>Littman, R. J.. [https://www.jstor.org/stable/pdf/1454354.pdf "The Religious Policy of Xerxes and the 'Book of Esther{{'"}}]. ''The Jewish Quarterly Review'', January 1975, New Series, Vol. 65, No. 3, footnote 2.</ref>}}؛ قديم ايراني '''خشايارشا'''، عام طور '''خشايارشا اعظم''' جي نالي سان مشهور؛ لڳ ڀڳ 518 ق م – 465 ق م)<ref name="Warfare in the Ancient World">{{cite book |first1=Brian Todd |last1=Carey |first2=Joshua |last2=Allfree |first3=John |last3=Cairns |url=https://books.google.com/books?id=3OSfBwAAQBAJ&dq=persia+overran+modern+day+greece&pg=PT32 |title=Warfare in the Ancient World |publisher=Pen and Sword |date=19 January 2006 |isbn=1848846304}}</ref> فارس جو هڪ حڪمران هو، جنهن هخامنشي سلطنت جي چوٿين [[شاهنشاه]] طور 486 ق م کان پنهنجي قتل تائين 465 ق م حڪومت ڪئي. هو [[دارا اعظم]] ۽ [[آتوسا]] جو پٽ هو، جيڪا [[ڪورش اعظم]] جي ڌيءُ هئي. مغربي تاريخ ۾ خشايارشا سڀ کان وڌيڪ 480 ق م ۾ [[يونان تي ٻي فارسي يلغار]] جي ڪري مشهور آهي، جيڪا آخرڪار فارسين جي شڪست تي ختم ٿي. دارا اعظم پنهنجي وڏي پٽ [[آرتوبرزان]] بدران خشايارشا کي ولي عهد مقرر ڪيو هو، ۽ پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ هن هڪ وسيع ۽ گهڻ قومي سلطنت ورثي ۾ حاصل ڪئي. هن [[مصر]] ۽ [[بابلي بغاوتون (484 ق م)]] سختيءَ سان چيڀاٽي پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪيو، ۽ پوءِ پنهنجي پيءُ جي مهم کي جاري رکندي [[قديم يونان]] کي تابع ڪرڻ ۽ [[ايٿنز]] ۽ ان جي اتحادي شهرن کي [[آئيوني بغاوت]] ۾ مداخلت ڪرڻ جي سزا ڏيڻ جو ارادو ڪيو. 480 ق م ۾ خشايارشا هڪ وڏي فوج جي اڳواڻي ڪندي [[هيليسپونٽ]] پار ڪري يورپ ۾ داخل ٿيو. هن [[ٿرموپائلي جي جنگ]] ۽ [[آرٽيميسيئم جي جنگ]] ۾ ڪاميابيون حاصل ڪيون، جنهن کان پوءِ [[ايٿنز جي هخامنشي تباهي|ايٿنز تي قبضو ڪري ان کي ساڙي ڇڏيو]]. ان کان پوءِ سندس فوجن [[ڪرنتھ جي برزخ]] جي اتر ۾ واقع يونان جي مکيه سرزمين تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو. پر [[سلاميس جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ خشايارشا کي خدشو ٿيو ته يوناني کيس يورپ ۾ ڦاسائي سگهن ٿا، تنهنڪري هن پنهنجي فوج جو وڏو حصو واپس ايشيا وٺي ويو ۽ [[مردونيوس]] کي مهم جاري رکڻ لاءِ اتي ڇڏي ويو. ايندڙ سال مردونيوس [[پلاٽايا جي جنگ]] ۾ شڪست کاڌي، جنهن سان يونان تي فارسي يلغار جو خاتمو ٿي ويو. فارس واپس اچڻ کان پوءِ خشايارشا پاڻ کي وڏن تعميراتي منصوبن لاءِ وقف ڪري ڇڏيو، جن مان ڪيترائي سندس پيءُ اڌورا ڇڏي ويو هو. هن [[سڀني قومن جو دروازو]]، [[اپادانا]] ۽ [[تاچارا]] جي تعمير مڪمل ڪرائي، جيڪي [[پرسيپولس]] ۾ واقع هئا. هن [[سوسا]] ۾ [[دارا جو محل]] پڻ تعمير ڪرائڻ جاري رکيو. ان کان علاوه هن پنهنجي پيءُ پاران ٺهرايل [[شاهي شاهراهه]] کي به برقرار رکيو. 465 ق م ۾ خشايارشا ۽ سندس ولي عهد [[دارا (خشايارشا اول جو پٽ)|دارا]] کي شاهي محافظن جي ڪمانڊر [[آرتابانوس]] قتل ڪري ڇڏيو. سندس وفات کان پوءِ سندس ٽيون پٽ تخت تي ويٺو ۽ [[ارتخششتا اول]] جي نالي سان شاهنشاه بڻيو. == نالي جي بڻت == ''زيرڪسيس'' ({{lang|grc|[[wikt:Ξέρξης|Ξέρξης]]}}) [[يوناني ٻولي]] ۽ [[لاطيني ٻولي]] (''Xerxes'', {{Lang|la|Xerses}}) ۾ قديم ايراني نالي ''Xšaya-ṛšā'' جو صورتي روپ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي '''"هيرن تي حڪمراني ڪندڙ"''' يا '''"سورمن جو حڪمران"'''. هن نالي جو پهريون جزو ''xšaya'' آهي، جنهن جي معنيٰ "حڪمراني ڪرڻ" آهي، جڏهن ته ٻيو جزو ''ṛšā'' "هيرو" يا "مرد" جي معنيٰ رکي ٿو.<ref name="NAME">{{harvnb|Marciak|2017|p=80}}; {{harvnb|Schmitt|2000}}</ref> خشايارشا جو نالو [[اڪادي ٻولي]] ۾ ''Ḫi-ši-ʾ-ar-šá'' ۽ [[آرامي ٻولي]] ۾ ''ḥšyʾrš'' طور لکيو ويندو هو.{{sfn|Schmitt|2000}} خشايارشا جو نالو هخامنشي سلطنت جي حڪمرانن ۾ هڪ مشهور شاهي نالو بڻجي ويو.<ref name="NAME" /> == ابتدائي زندگي == === والدين ۽ پيدائش === خشايارشا جو پيءُ [[دارا اعظم]] ({{reign|522|486|era=BC}}) هو، جيڪو هخامنشي سلطنت جو بادشاهه هو، جيتوڻيڪ هو سلطنت جي باني [[ڪورش اعظم]] جي سڌي خانداني شاخ سان تعلق نه رکندو هو.{{sfn|Llewellyn-Jones|2017|p=70}}{{sfn|Waters|1996|pp=11, 18}} خشايارشا جي ماءُ [[آتوسا]] هئي، جيڪا [[ڪورش اعظم]] جي ڌيءَ هئي.{{sfn|Briant|2002|p=132}} دارا ۽ آتوسا 522 ق م ۾ شادي ڪئي،{{sfn|Briant|2002|p=520}} ۽ خشايارشا لڳ ڀڳ 518 ق م ۾ پيدا ٿيو.{{sfn|Stoneman|2015|p=1}} === پرورش ۽ تعليم === [[File:Caylus vase (9481653).jpg|thumb|upright|'''[[ڪيليوس مرتبان]]'''، سنگِ مرمر (Alabaster) جو هڪ چوطرفي لکتن وارو مرتبان، جنهن تي ميخي ۽ تصويري لکتن ۾ "خشايارشا، عظيم بادشاهه" جو نالو درج آهي. [[ڪابيني دي ميدائي]]، [[پيرس]]<ref name="RMN">{{cite web |title=vase (inv.65.4695) - inv.65.4695, BnF |url=http://medaillesetantiques.bnf.fr/ws/catalogue/app/collection/record/ark:/12148/c33gbts1b |website=medaillesetantiques.bnf.fr |language=fr}}</ref>]] يوناني مڪالمي [[فرسٽ الڪيبياڊيز]] موجب، جيڪو فارسي شهزادن جي روايتي تربيت ۽ تعليم جو بيان ڏئي ٿو، شهزادن جي پرورش [[خواجه سرا]]ن جي نگرانيءَ هيٺ ٿيندي هئي. ستن سالن جي عمر کان پوءِ کين گهوڙي سواري ۽ شڪار جي تعليم ڏني ويندي هئي. چوڏهن سالن جي عمر ۾ هر شهزادي کي اشرافي طبقي سان تعلق رکندڙ چار استادن جي حوالي ڪيو ويندو هو، جيڪي کيس "دانائي، انصاف، احتياط ۽ بهادري" سيکاريندا هئا.{{sfn|Stoneman|2015|p=27}} فارسي شهزادا [[زرتشتي مذهب]] جا بنيادي اصول به سکندا هئا، ۽ کين سچ ڳالهائڻ، دلير ٿيڻ ۽ پاڻ تي ضابطو رکڻ جي تربيت ڏني ويندي هئي.{{sfn|Stoneman|2015|p=27}} انهيءَ مڪالمي ۾ وڌيڪ بيان ڪيو ويو آهي ته: {{quotation|فارسي لاءِ خوف، غلاميءَ جي برابر هوندو آهي.}} {{sfn|Stoneman|2015|p=27}} 16 يا 17 سالن جي عمر ۾ شهزادن کي لازمي ڏهن سالن جي قومي خدمت شروع ڪرڻي پوندي هئي، جنهن ۾ تيراندازي، نيزه اڇلائڻ، انعامن لاءِ مقابلا ۽ شڪار شامل هوندا هئا.{{sfn|Stoneman|2015|p=28}} ان کان پوءِ هو لڳ ڀڳ 25 سال فوجي خدمت سرانجام ڏيندا هئا، جنهن کان پوءِ کين بزرگن ۽ بادشاهه جي صلاحڪارن جي حيثيت حاصل ٿيندي هئي. ان دور ۾، خشايارشا جي خاندان سميت، شاهي خاندانن ۾ پاڻ ۾ شاديون عام هيون.{{sfn|Stoneman|2015|p=28}} فارسي اشرافيه جي تعليم بابت هي بيان [[زينوفون]] جي اُن وضاحت سان به مطابقت رکي ٿو، جيڪا هن پنجين صدي ق م جي هخامنشي شهزادي [[ڪورش ڪنو]] بابت ڏني آهي، جنهن سان هو ذاتي طور واقف هو.{{sfn|Stoneman|2015|p=28}} اسٽونمين جو خيال آهي ته خشايارشا جي پرورش ۽ تعليم به گهڻو ڪري اهڙي ئي نموني ٿي هوندي.{{sfn|Stoneman|2015|p=29}} اهو معلوم ناهي ته خشايارشا پڙهڻ يا لکڻ سکيو هو يا نه، ڇاڪاڻ ته فارسي روايت ۾ لکت جي ڀيٽ ۾ زباني تاريخ کي وڌيڪ اهميت ڏني ويندي هئي.{{sfn|Stoneman|2015|p=29}} اسٽونمين جو اهو به خيال آهي ته خشايارشا جي تربيت بعد وارن ايراني بادشاهن، جهڙوڪ سترهين صدي عيسويءَ جي [[عباس اعظم]] ([[صفوي سلطنت]] جو بادشاهه)، جي تعليم کان گهڻي مختلف نه هئي.{{sfn|Stoneman|2015|p=29}} 498 ق م کان خشايارشا [[بابل]] جي شاهي محل ۾ رهائش اختيار ڪئي.{{sfn|Dandamayev|1989|p=183}} === تخت نشيني === جڏهن دارا يونان خلاف ٻي جنگ جي تيارين ۾ مصروف هو، تڏهن 486 ق م ۾ مصر ۾ ٽيڪسن جي وڌندڙ بار ۽ سوسا ۽ پرسيپولس ۾ شاهي محلن جي تعمير لاءِ ڪاريگرن جي جبري منتقليءَ سبب بغاوت شروع ٿي وئي. فارسي قانون موجب، بادشاهه لاءِ ضروري هوندو هو ته ڪنهن به خطرناڪ مهم تي روانو ٿيڻ کان اڳ پنهنجو جانشين مقرر ڪري. جڏهن دارا مصر وڃڻ جو فيصلو ڪيو (487–486 ق م)، تڏهن هن [[نقش رستم]] ۾ (جيڪو پرسيپولس کان پنج ڪلوميٽر پري هو) پنهنجو مقبرو تيار ڪرايو ۽ آتوسا مان پنهنجي وڏي پٽ خشايارشا کي ولي عهد مقرر ڪيو. دارا پنهنجي خراب صحت سبب مصر جي مهم جي اڳواڻي نه ڪري سگهيو ۽ آڪٽوبر 486 ق م ۾ 64 سالن جي عمر ۾ وفات ڪري ويو.{{sfn|Dandamayev|1989|pp=178–179}} [[آرتوبازان]] دعويٰ ڪئي ته هو دارا جي سڀني پٽن مان وڏو هجڻ ڪري تاج جو حقدار آهي، جڏهن ته خشايارشا دليل ڏنو ته هو آتوسا جو پٽ آهي، جيڪا ڪورش اعظم جي ڌيءَ هئي، ۽ ڪورش ئي فارسين کي آزادي ڏني هئي. خشايارشا جي دعويٰ جي حمايت هڪ جلاوطن اسپارٽائي بادشاهه [[ديماراتوس]] ڪئي، جيڪو ان وقت فارس ۾ موجود هو. هن دليل ڏنو ته هميشه سڀ کان وڏو پٽ ئي وارث نه هوندو آهي. هن اسپارٽا جي قانون جو حوالو ڏنو، جنهن موجب بادشاهه جي بادشاهي دوران پيدا ٿيندڙ پهريون پٽ ئي قانوني وارث هوندو هو.<ref>[[هيروڊوٽس]] 7.1–5</ref> ڪي جديد محققن جو خيال آهي ته دارا پاران خشايارشا کي تخت ڏيڻ جو غير معمولي فيصلو ڪورش اعظم ۽ سندس ڌيءَ آتوسا جي غيرمعمولي وقار سبب هو.<ref>[[#refshabani-xerxes|R. Shabani]] Chapter I, p. 15</ref> آرتوبازان اُن وقت پيدا ٿيو هو جڏهن دارا اڃا عام رعيت مان هو، جڏهن ته خشايارشا دارا جي بادشاهه بڻجڻ کان پوءِ پيدا ٿيو هو، يعني هو حقيقي معنى ۾ "شاهي محل ۾ ڄاول" شهزادو هو. آرتوبازان جي ماءُ عام خاندان مان هئي، جڏهن ته خشايارشا جي ماءُ هخامنشي سلطنت جي باني جي ڌيءَ هئي.<ref>[[#ref|Olmstead: The history of Persian empire]]</ref> خشايارشا آڪٽوبر کان ڊسمبر 486 ق م جي وچ ۾ تاجپوشي ڪئي ۽ پنهنجي پيءُ جو جانشين بڻيو،<ref name=chi-v2>[[#refchi-v2|''The Cambridge History of Iran'']] vol. 2. p. 509.</ref> ان وقت سندس عمر لڳ ڀڳ 32 سال هئي.{{sfn|Dandamayev|1989|p=180}} اقتدار جي منتقلي انتهائي پُرامن طريقي سان ٿي. ان ۾ آتوسا جي وڏي اثر ۽ اختيار جو به اهم ڪردار هو. خشايارشا جي تخت نشيني کي نه درٻار ۾، نه هخامنشي خاندان اندر، ۽ نه ئي سلطنت جي ڪنهن تابع قوم طرفان سنجيده مخالفت جو سامنا ڪرڻو پيو.<ref name=atossa-EI>Schmitt, R. "[[#refatossa-EI|Atossa]]". In ''[[Encyclopaedia Iranica]]''.</ref><ref> {{cite book |last1 = Sancisi-Weerdenburg |first1 = Heleen |author-link1 = Heleen Sancisi-Weerdenburg |editor-last1 = Vignolo Munson |editor-first1 = Rosaria |year = 2013 |chapter = Exit Atossa: Images of women in Greek historiography on Persia |title = Herodotus |url = https://books.google.com/books?id=9Wp4AAAAQBAJ |series = Oxford Readings in Classical Studies |volume = 2: Herodotus and the World |edition = reprint |location = Oxford |publisher = Oxford University Press |page = 139 |isbn = 9780199587582 |access-date = 17 December 2022 |quote = According to Herodotus (7.2-3) Atossa played a prominent role in the selection of Xerxes as heir to the throne. }} </ref><ref>[[#refcah-vv|''The Cambridge Ancient History'' vol. V]] p. 72.</ref> == اقتدار جي مضبوطي == [[Image:Histoire universelle depuis le commencement du monde jusqu'à présent (1742) (14598039057).jpg|thumb|[[بابل]] جي نقاشي، ايڇ. فليچر، 1690ع]] جڏهن خشايارشا تخت تي ويٺو، تڏهن سندس سلطنت جي ڪجهه علائقن ۾ بيچيني ۽ انتشار پيدا ٿي رهيو هو. [[مصر جي ستاويهين گهراڻي]] ۾ بغاوت ٿي، جيڪا ايتري خطرناڪ سمجهي وئي جو خشايارشا پاڻ فوج جي اڳواڻي ڪندي اتي نظم بحال ڪرڻ لاءِ ويو. اهڙيءَ ريت کيس پنهنجي حڪومت جي شروعات هڪ فوجي مهم سان ڪرڻ جو موقعو پڻ مليو.{{sfn|Briant|2002|p=525}} خشايارشا جنوري 484 ق م ۾ بغاوت کي دٻائي ڇڏيو ۽ پنهنجي سڳي ڀاءُ [[هخامنش (صوبيدار)|هخامنش]] کي مصر جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو. هن اڳوڻي صوبيدار [[فرينديتس]] کي هٽايو، جيڪو ٻڌايو وڃي ٿو ته بغاوت دوران قتل ٿي ويو هو.{{sfn|Dandamayev|1983|p=414}}{{sfn|Dandamayev|1989|p=183}} مصر جي بغاوت کي چيڀاٽڻ ۾ اها فوج استعمال ٿي وئي، جيڪا دارا اعظم گذريل ٽن سالن کان گڏ ڪري رهيو هو.{{sfn|Briant|2002|p=525}} نتيجي طور خشايارشا کي يونان تي حملي لاءِ نئين فوج تيار ڪرڻي پئي، جنهن ۾ وڌيڪ چار سال لڳي ويا.{{sfn|Briant|2002|p=525}} خشايارشا جي دور ۾ [[بابل]] ۾ پڻ بيچيني پيدا ٿي، ۽ گهٽ ۾ گهٽ ٻه ڀيرا بغاوتون ٿيون. پهرين بغاوت جون يا جولاءِ 484 ق م ۾ شروع ٿي ۽ ان جي اڳواڻي [[بيل شماني]] نالي هڪ باغي ڪئي. بيل شماني جي بغاوت تمام ٿوري عرصي تائين جاري رهي. سندس دور جا بابلي دستاويز فقط ٻن هفتن جي حڪمراني جو ذڪر ڪن ٿا.{{sfn|Dandamayev|1993|p=41}} ٻن سالن کان پوءِ بابل مان هڪ ٻيو باغي اڳواڻ [[شماش اريبا]] اڀريو. 482 ق م جي اونهاري ۾ شماش اريبا بابل شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جي شهرن، جهڙوڪ [[بورسيپا]] ۽ [[دلبات]]، تي قبضو ڪري ورتو. ڊگهي گهيري کان پوءِ مارچ 481 ق م ۾ بابل ٻيهر خشايارشا جي قبضي ۾ آيو ۽ شماش اريبا شڪست کاڌي.{{sfn|Dandamayev|1993|p=41}} بابل جي بيچيني جو صحيح سبب معلوم نه آهي.{{sfn|Briant|2002|p=525}} ممڪن آهي ته ان جو تعلق وڌايل ٽيڪسن سان هجي.{{sfn|Stoneman|2015|p=111}} انهن بغاوتن کان اڳ بابل هخامنشي سلطنت اندر هڪ خاص حيثيت رکندڙ علائقو هو. هخامنشي بادشاهه پاڻ کي ''"[[بابل جو بادشاهه]]"'' ۽ ''"[[ملڪن جو بادشاهه]]"'' سڏائيندا هئا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو [[بابلونيا]] کي پنهنجي سلطنت اندر هڪ الڳ سياسي وحدت طور ڏسندا هئا، جيڪا سندن بادشاهت سان [[ذاتي اتحاد]] جي صورت ۾ ڳنڍيل هئي. بغاوتن کان پوءِ خشايارشا پنهنجي لقبن مان ''"بابل جو بادشاهه"'' ختم ڪري ڇڏيو ۽ اڳوڻي وڏي بابلي صوبي کي، جيڪو [[نو-بابلي سلطنت]] جي اڪثر علائقي تي مشتمل هو، ڪيترن ننڍن انتظامي حصن ۾ ورهائي ڇڏيو.{{sfn|Dandamayev|1989|pp=185–186}} قديم يوناني ۽ رومي مصنفن جي بيانن جي بنياد تي گهڻو ڪري اهو تصور ڪيو ويندو آهي ته خشايارشا بابل خلاف انتهائي سخت انتقامي ڪارروائي ڪئي. قديم ليکڪن موجب خشايارشا بابل جي قلعابندين کي تباهه ڪيو ۽ شهر جي مندرن کي نقصان پهچايو.{{sfn|Dandamayev|1993|p=41}} چيو وڃي ٿو ته [[ايساگيلا]] مندر کي پڻ وڏو نقصان پهتو، ۽ خشايارشا مبينا طور [[مردوخ]] جي مجسمي کي شهر مان کڻائي ويو.{{sfn|Sancisi-Weerdenburg|2002|p=579}} ڪجهه روايتن مطابق هو اهو مجسمو ايران کڻي ويو ۽ ڳاري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته قديم مصنفن جو چوڻ هو ته اهو مڪمل طور سون مان ٺهيل هو.{{sfn|Dandamayev|1993|p=41}} جديد مؤرخ [[اميلي ڪورٽ]] هن ڳالهه کي گهٽ امڪاني سمجهي ٿي ته خشايارشا واقعي بابل جا مندر تباهه ڪيا هجن. سندس خيال آهي ته اهڙيون روايتون شايد بابلي ماڻهن جي فارسين خلاف منفي جذبات جو نتيجو هجن.{{sfn|Deloucas|2016|p=39}} اهو به شڪ جي دائري ۾ آهي ته مردوخ جو مجسمو واقعي بابل مان هٽايو ويو هو يا نه.{{sfn|Dandamayev|1993|p=41}} ڪجهه محققن جو خيال آهي ته جيڪڏهن ڪا مورتي هٽائي وئي به هئي ته اها مردوخ جي نه، پر هڪ سون جي انساني مجسمي هئي.{{sfn|Waerzeggers|Seire|2018|p=3}}{{sfn|Briant|2002|p=544}} جيتوڻيڪ اڳين دورن جي ڀيٽ ۾ حوالا تمام گهٽ مليا آهن، پر همعصر دستاويزن مان ظاهر ٿئي ٿو ته بابلي [[اڪيتو]] (نئون سال) جو ميلو هخامنشي دور ۾ ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ جاري رهيو.{{sfn|Deloucas|2016|p=40}} ڇاڪاڻ ته اقتدار بابلي حڪمرانن کان فارسين ڏانهن منتقل ٿي ويو هو، ۽ بغاوت کان پوءِ خشايارشا شهر جي بااثر خاندانن کي به تبديل ڪري ڇڏيو هو، تنهن ڪري امڪان آهي ته اڪيتو ميلي جون روايتي رسمون ۽ تقريبون اڳئين دور جي ڀيٽ ۾ گهڻو تبديل ٿي ويون هجن.{{sfn|Deloucas|2016|p=41}} == فوجي مهمون == === يوناني سرزمين تي يلغار === {{Main|يونان تي ٻي فارسي يلغار}} [[File:Xerxes all ethnicities.jpg|thumb|upright=1.5|[[نقش رستم]] ۾ خشايارشا اول جي مقبري تي مختلف قومن سان تعلق رکندڙ خشايارشا جي فوجي سپاهي.<ref>[https://www.iranicaonline.org/uploads/files/Clothing/v5f7a014_f1_300.jpg Soldiers with names], after Walser</ref><ref>The Achaemenid Empire in South Asia and Recent Excavations in Akra in Northwest Pakistan Peter Magee, Cameron Petrie, Robert Knox, Farid Khan, Ken Thomas [https://repository.brynmawr.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1082&context=arch_pubs p. 713]</ref><ref>{{cite book |title=Naqš-e-Rostam – Encyclopaedia Iranica |url=http://www.iranicaonline.org/articles/naqs-e-rostam |language=en}}</ref>]] دارا اعظم يوناني سرزمين تي ٻي يلغار لاءِ ٻي فوج تيار ڪرڻ جي عمل ۾ هو ته سندس وفات ٿي وئي. نتيجي ۾ [[ايٿنز]]، [[ناڪسوس ٻيٽ|ناڪسوس]] ۽ [[ايريٽريا]] جي ماڻهن کي [[آئيوني بغاوت]] ۾ مداخلت، [[سارديس]] کي باهه ڏيڻ ۽ [[ميراٿون جي جنگ]] ۾ فارسين کي شڪست ڏيڻ جي سزا ڏيڻ جو ڪم سندس پٽ خشايارشا جي ذمي آيو. شروعات ۾ خشايارشا يونان سان وڏي جنگ کان پاسو ڪرڻ چاهيو ٿي، پر سندس پيءُ جي جرنيلن، خاص طور سندس سؤٽ [[مردونيوس (دارا اول جو ڀاڻيجو)|مردونيوس]]، کيس جنگ تي آماده ڪيو. مردونيوس خشايارشا تي بزدليءَ جو الزام لڳايو ۽ کيس مهم جاري رکڻ تي قائل ڪيو.<ref>{{Cite book |last=shahbazi |first=shapur |title=The Oxford Handbook of Iranian History |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0199390427 |editor-last=Daryaee |editor-first=Touraj |pages=128 |chapter=4, THE ACHAEMENID PERSIAN EMPIRE (550–330 bce )}}</ref> 483 ق م کان خشايارشا پنهنجي وڏي فوجي مهم جي تياري شروع ڪئي. [[آٿوس جبل]] واري ٻيٽ نما زمين جي ڳچيءَ مان [[خشايارشا واهه]] کوٽايو ويو. [[ٿريس]] مان گذرندڙ شاهراهه تي رسد جا مرڪز قائم ڪيا ويا ۽ [[هيليسپونٽ]] تي ٻن عارضي پلن جي تعمير ڪئي وئي، جيڪي بعد ۾ ''خشايارشا جون پونٽون پلون'' سڏيون ويون. خشايارشا جي فوج ۾ سندس وسيع گهڻ قومي سلطنت جي مختلف قومن جا ماڻهو شامل هئا. انهن ۾ [[مادي]]، [[سڪا]]، [[عيلامي]]، [[آشوري]]، [[فونيقي]]، [[بابلي]]، [[مصري]]، [[يهودي]]، [[عرب]]،<ref>Farrokh, Kaveh (2007). ''Shadows in the Desert: Ancient Persia at War''. Oxford, UK: Osprey. {{ISBN|1846031087}}, p. 77</ref> [[مقدوني]]، [[ٿريس وارا]]، [[پايوني]]، [[اخائي قبيلي]] جا يوناني، [[آئيوني يوناني]]، [[ايجيئن ٻيٽن جا يوناني]]، [[ايوليائي يوناني]]، [[پونٽس]] جا يوناني، [[ڪولخيسي]]، [[سنڌي]] ۽ ٻيون ڪيتريون ئي قومون شامل هيون. يوناني مؤرخ [[هيروڊوٽس]] موجب، خشايارشا جي پهرين ڪوشش هيليسپونٽ تي پل ٺاهڻ ۾ ناڪام ٿي وئي، ڇاڪاڻ ته طوفان پلن جي [[سن]] ۽ [[پيپائرس]] جي رسين کي ٽوڙي ڇڏيو. جواب ۾ خشايارشا حڪم ڏنو ته هيليسپونٽ کي ٽي سؤ ڀيرا ڪوڙا هنيا وڃن ۽ سمنڊ ۾ زنجيرون اڇلايون وڃن. ان کان پوءِ ٻي ڪوشش ۾ پلن جي تعمير ڪامياب ٿي وئي.<ref>Bailkey, Nels, ed. ''Readings in Ancient History'', p. 175. D.C. Heath and Co., 1992.</ref> ساڳئي وقت [[قرطاج]] طرفان [[سسلي]] تي حملي سبب يونان کي [[سيراڪيوس]] ۽ [[اگريجينٽم]] جهڙين طاقتور رياستن جي مدد حاصل نه رهي. قديم ذريعا خشايارشا کي ان جو ذميوار قرار ڏين ٿا، پر جديد محقق ان ڳالهه تي شڪ ظاهر ڪن ٿا.<ref>G. Mafodda, ''La monarchia di Gelone tra pragmatismo, ideologia e propaganda'', (Messina, 1996) pp. 119–136</ref> ٻئي طرف ڪيترين ننڍين يوناني رياستن، جهڙوڪ [[ٿيسالي]]، [[ٿيبس]] ۽ [[ارگوس]]، فارسين جو ساٿ ڏنو. جنگ جي شروعاتي مرحلن ۾ خشايارشا کي اهم ڪاميابيون حاصل ٿيون. 480 ق م جي بهار ۾ خشايارشا [[سارديس]] مان هڪ وڏي بحري ٻيڙي ۽ فوج سان روانو ٿيو. هيروڊوٽس مطابق سندس فوج لڳ ڀڳ ڏهه لک سپاهين تي مشتمل هئي ۽ ان ۾ ڏهه هزار چونڊ جنگجو ''[[امر فوج]]'' (Immortals) پڻ شامل هئا. جديد اندازن مطابق، اصل جنگجو فوج جو انگ لڳ ڀڳ 60,000 هو.<ref>Barkworth, 1993. "The Organization of Xerxes' Army." ''Iranica Antiqua'' Vol. 27, pp. 149–167</ref> === ٿرموپائلي جي جنگ ۽ ايٿنز جي تباهي === [[File:Achaemenid king killing a Greek hoplite.jpg|thumb|هخامنشي بادشاهه هڪ يوناني [[هوپلائيٽ]] کي قتل ڪندي. سلينڊر مُهر تان ورتل نقش، لڳ ڀڳ 500–475 ق م، خشايارشا اول جي دور جو. [[ميٽروپوليٽن عجائب گهر]]]] [[ٿرموپائلي جي جنگ]] ۾ [[اسپارٽا]] جي بادشاهه [[ليونيداس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ يوناني جنگجُوئن جي هڪ ننڍڙي فوج تمام وڏي فارسي لشڪر جو مقابلو ڪيو. آخرڪار يوناني شڪست کاڌي. هيروڊوٽس موجب [[ايفيالٽس آف ٽريخس]] نالي هڪ يوناني پنهنجي قوم سان غداري ڪئي ۽ فارسين کي جبلن جي وچ مان ويندڙ هڪ متبادل رستو ڏيکاريو، جنهن جي نتيجي ۾ اسپارٽائي [[فيلانڪس]] ٽٽي پئي. ساڳئي وقت [[آرٽيميسيئم جي جنگ]] دوران وڏن طوفانن يوناني ٻيڙين کي نقصان پهچايو. جڏهن يونانين کي ٿرموپائلي ۾ شڪست جي خبر ملي ته هنن جنگ روڪي واپس هٽي ويا. [[File:Foundations of the Old Athena Temple (foreground).jpg|thumb|[[قديم اٿينا مندر]] جا بنياد، جيڪي 480 ق م ۾ [[ايٿنز جي تباهي]] دوران خشايارشا جي فوجن هٿان تباهه ڪيا ويا]] ٿرموپائلي کان پوءِ [[ايٿنز]] فارسين جي قبضي ۾ اچي ويو. گهڻا ايٿينس واسي شهر ڇڏي [[سلاميس ٻيٽ]] ڏانهن هليا ويا هئا. صرف هڪ ننڍڙو گروهه [[ايٿنز جو قلعو]] بچائڻ جي ڪوشش ڪندو رهيو، پر اهو به شڪست کائي ويو. خشايارشا ايٿنز کي تباهه ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ شهر کي باهه ڏئي ساڙي ڇڏيو. ان تباهيءَ جا آثار اڄ به آثارِ قديمه ۾ ''[[پرسرشٽ]]'' (Perserschutt) نالي تباهيءَ واري پرت جي صورت ۾ موجود آهن.<ref>Martin Steskal, ''Der Zerstörungsbefund 480/79 der Athener Akropolis. Eine Fallstudie zum etablierten Chronologiegerüst'', Verlag Dr. Kovač, Hamburg, 2004</ref> اهڙي طرح فارسين [[ڪرنتھ جي برزخ]] جي اتر واري سڄي يوناني سرزمين تي قبضو حاصل ڪري ورتو.<ref name="Warfare in the Ancient World"/> === سلاميس ۽ پلاٽايا جون جنگيون === [[ٿيمسٽوڪليس]] جي موڪليل پيغام جي اثر هيٺ، ۽ [[هاليڪارناسس]] جي راڻي [[آرٽيميسيا اول]] جي صلاح جي ابتڙ، خشايارشا يوناني بحري ٻيڙي تي اهڙين حالتن ۾ حملو ڪيو جيڪي فارسين لاءِ مناسب نه هيون. آرٽيميسيا جو خيال هو ته خشايارشا کي پنهنجي ٻيڙين جو هڪ حصو [[پيلوپونيس]] ڏانهن موڪلڻ گهرجي ها ۽ باقي يوناني اتحاد جي ٽٽڻ جو انتظار ڪرڻ گهرجي ها. [[سلاميس جي جنگ]] (سيپٽمبر 480 ق م) ۾ يوناني بحري فوج فيصلائتي فتح حاصل ڪئي. شڪست کان پوءِ خشايارشا [[ٿيسالي]] ۾ سياري لاءِ لشڪرگاهه قائم ڪئي. هيروڊوٽس موجب خشايارشا کي خدشو ٿيو ته يوناني [[هيليسپونٽ]] تي موجود پلن کي تباهه ڪري سندس فوج کي يورپ ۾ ڦاسائي ڇڏيندا، تنهن ڪري هن پنهنجي لشڪر جو وڏو حصو ساڻ وٺي ايشيا واپس وڃڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name=VIII97>Herodotus [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0126;query=chapter%3D%231406;layout=;loc=8.96.1 VIII, 97]</ref> واپسيءَ جو هڪ ٻيو ممڪن سبب [[بابل]] ۾ جاري بيچيني به هئي، ڇاڪاڻ ته اها هخامنشي سلطنت جي اهم ترين صوبن مان هڪ هئي ۽ بادشاهه جي ذاتي موجودگي اتي ضروري سمجهي ويندي هئي.<ref name="livius">{{cite web|url=https://www.livius.org/saa-san/samas-eriba/samas-eriba.html|publisher=livius.org|title=Bêl-šimânni and Šamaš-eriba – Livius|access-date=7 September 2016|archive-date=22 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150622163614/http://www.livius.org/saa-san/samas-eriba/samas-eriba.html|url-status=dead}}</ref> خشايارشا يونان ۾ هڪ فوجي دستو ڇڏي ويو، جنهن جي قيادت [[مردونيوس (جرنيل)|مردونيوس]] کي سونپي وئي. هيروڊوٽس موجب، واپسيءَ جي صلاح پڻ مردونيوس ئي ڏني هئي. ايندڙ سال يوناني شهري رياستن جي گڏيل فوج [[پلاٽايا جي جنگ]] ۾ مردونيوس کي شڪست ڏئي ڇڏي. هن شڪست سان يونان تي فارسين جي وڏي فوجي يلغار هميشه لاءِ ختم ٿي وئي. == تعميراتي منصوبا == [[File:Xerxes tomb at Naqsh-e Rostam (4615488322).jpg|thumb|right|[[پرسيپولس]] جي اتر ۾ [[نقش رستم]] تي پهاڙ کي ڪاٽي ٺاهيل مقبرو، جيڪو عام طور خشايارشا جو مقبرو سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو [[دارا اعظم]] جي مقبري جي نموني تي ٺاهيو ويو آهي.]] يونان ۾ فوجي ناڪامين کان پوءِ خشايارشا فارس موٽي آيو ۽ [[سوسا]] ۽ [[پرسيپولس]] ۾ پنهنجي پيءُ طرفان اڌورا ڇڏيل ڪيترن ئي تعميراتي منصوبن جي تڪميل جي نگراني ڪئي. هن پرسيپولس ۾ [[سڀني قومن جو دروازو]] (Gate of All Nations) ۽ [[سؤ ٿنڀن وارو هال]] (Hall of a Hundred Columns) جي تعمير ڪرائي، جيڪي محل جي سڀ کان وڏي ۽ شاندار عمارتن مان شمار ٿين ٿيون. خشايارشا [[اپادانا]]، [[تاچارا]] (دارا جو محل) ۽ شاهي خزاني جي عمارت جي تعمير به مڪمل ڪرائي، جن جو ڪم دارا اعظم شروع ڪيو هو. ان کان علاوه هن پنهنجو ذاتي محل پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو سندس پيءُ جي محل کان ٻه ڀيرا وڏو هو. معماري بابت سندس ذوق گهڻي حد تائين دارا اعظم جهڙو هو، پر هو ان کي وڌيڪ وسيع ۽ عظيم پيماني تي ڏسڻ چاهيندو هو.<ref>Ghirshman, ''Iran'', p. 172</ref> هن [[اپادانا]] جي ٻاهرين ڀتين تي رنگين چمڪدار سرن (Enameled Bricks) جو استعمال ڪرايو.<ref>{{cite book|last1=Fergusson|first1=James|title=A History of Architecture in All Countries, from the Earliest Times to the Present Day: 1. Ancient architecture. 2. Christian architecture. xxxi, 634 p. front., illus|pages=211}}</ref> خشايارشا پنهنجي پيءُ پاران تعمير ڪيل [[شاهي شاهراهه]] کي به برقرار رکيو. هن [[سوسا دروازو]] مڪمل ڪرايو ۽ [[دارا جو محل (سوسا)|سوسا ۾ هڪ نئون محل]] پڻ تعمير ڪرايو.<ref>Herodotus VII.11</ref> == وفات ۽ جانشيني == [[File:Clay tablet. The cuneiform text mentions the murder of Xerxes I (r. 485-465 BCE) by his son and a lunar eclipse (609-447 BCE). From Babylon, Iraq. British Museum.jpg|thumb|left|هي ميخي لکت خشايارشا اول جي سندس پٽ هٿان قتل ٿيڻ جو ذڪر ڪري ٿي. بابل، عراق. [[برطانوي عجائب گهر]].]] آگسٽ 465 ق م ۾، غالباً 4 ۽ 8 آگسٽ جي وچ ۾،{{sfn|Stoneman|2015|p=}}{{pn|date=June 2025}} [[آرتابانوس]]، جيڪو شاهي محافظن جو سربراهه ۽ فارسي درٻار جو سڀ کان بااثر عملدار هو، هڪ [[خواجه سرا]] ''اسپاميترس'' جي مدد سان خشايارشا کي قتل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Stoneman|2015|pp=195–209}} هي [[هركانيا]] جو آرتابانوس هو، جنهن جو نالو خشايارشا جي مشهور چاچي [[آرتابانوس (هشتاسپ جو پٽ)|آرتابانوس]] جهڙو هو، پر سندس اثر رسوخ درٻار جي مذهبي حلقن ۽ حرم جي سازشن سبب وڌيو هو. هن پنهنجي ستن پٽن کي اهم عهدن تي مقرر ڪيو هو ۽ هخامنشي خاندان کي اقتدار کان هٽائڻ جو منصوبو جوڙي رهيو هو.<ref>[[#refkhshayayrsha|Iran-e-Bastan/Pirnia book 1 p. 873]]</ref> يوناني مؤرخن هن واقعي بابت مختلف روايتون بيان ڪيون آهن. [[ڪتيسياس]] (Persica 20) موجب آرتابانوس قتل جو الزام ولي عهد [[دارا (خشايارشا اول جو پٽ)|دارا]] تي لڳايو، جيڪو خشايارشا جو وڏو پٽ هو. پوءِ هن خشايارشا جي ٻئي پٽ [[ارتخششتا اول]] کي قائل ڪيو ته هو پيءُ جي قتل جو بدلو وٺندي دارا کي قتل ڪري. پر [[ارسطو]] (Politics 5.1311b) موجب آرتابانوس پهرين دارا کي قتل ڪيو ۽ پوءِ خشايارشا کي. جڏهن ارتخششتا اول کي اصل حقيقت معلوم ٿي ته هن آرتابانوس ۽ سندس پٽن کي قتل ڪرائي ڇڏيو.<ref>[[#refartabanus-ei|Dandamayev]]</ref> انهن سازشن ۾ مشهور جرنيل [[ميگابيزوس]] پڻ شامل هو. سندس وقت سر ڌر بدلائڻ شايد هخامنشي خاندان کي تخت وڃائڻ کان بچائي ورتو.<ref>[[''History of Persian Empire'', Olmstead pp. 289/90]]</ref> == مذهب == محققن جي وچ ۾ هن ڳالهه تي مڪمل اتفاق موجود ناهي ته خشايارشا ۽ سندس اڳوڻا حڪمران ڪهڙي حد تائين [[زرتشتي مذهب]] کان متاثر هئا.{{sfn|Malandra|2005}} تنهن هوندي به اهو چڱيءَ طرح ثابت ٿيل آهي ته خشايارشا [[اهورامزدا]] تي پختو ايمان رکندو هو ۽ کيس سڀني کان اعليٰ ديوتا سمجهندو هو.{{sfn|Malandra|2005}} پر اهورامزدا جي پوڄا فقط زرتشتين تائين محدود نه هئي، بلڪه [[هند-ايراني]] مذهبي روايت جا پوئلڳ پڻ سندس عبادت ڪندا هئا.{{sfn|Malandra|2005}}{{sfn|Boyce|1984|pp=684–687}} ٻين مذهبن سان خشايارشا جو رويو گهڻي حد تائين پنهنجي اڳوڻن حڪمرانن جهڙو هو. هو مقامي مذهبي عالمن سان صلاح مشورا ڪندو هو، مقامي ديوتائن لاءِ قربانيون پيش ڪندو هو، ۽ اهڙن شهرن يا ملڪن جي عبادتگاهن کي تباهه ڪندو هو جيڪي سندس خلاف بغاوت يا بدامني پيدا ڪندا هئا.{{sfn|Briant|2002|p=549}} == زالون ۽ اولاد == [[File:Designation of Xerxes I.jpg|thumb|دارا اول طرفان خشايارشا کي جانشين نامزد ڪرڻ جو منظر. [[ٽرائپيلون]]، [[پرسيپولس]]. سلطنت جون مختلف قومون تخت کي سهارو ڏيندي ڏيکاريل آهن، جڏهن ته [[اهورامزدا]] مٿان کان منظر کي برڪت ڏئي رهيو آهي.]] '''راڻي [[اميسترس]] مان:''' * [[دارا (خشايارشا اول جو پٽ)|دارا]] – وڏو پٽ؛ [[ارتخششتا اول]] يا [[آرتابانوس]] هٿان قتل ٿيو. * [[هشتاسپ (خشايارشا اول جو پٽ)|هشتاسپ]] – ارتخششتا اول هٿان قتل ٿيو. * [[ارتخششتا اول]] * [[رودوگون]] * [[ايميٽس آف فارس|ايميٽس]] – [[ميگابيزوس]] جي زال. * [[ايسٿر]] – بادشاهه خشايارشا جي زال. '''نامعلوم زالن يا داشتائن مان:''' * [[آرتاريوس]] – [[بابل]] جو صوبيدار. * [[تٿراوستس (خشايارشا اول جو پٽ)|تٿراوستس]] * [[پاريساتس (خشايارشا اول جي ڌيءَ)|پاريساتس]]<ref>Ctesias</ref> * راتاشاه<ref>M. Brosius, ''Women in ancient Persia''.</ref> == تاريخي تاثر ۽ ثقافتي پيشڪش == [[File:Trilingual inscription of Xerxes, Van, 1973.JPG|thumb|[[وان ۾ خشايارشا اول جو ڪثير لساني ڪتبو|وان ۾ خشايارشا جو ٽن ٻولين وارو ڪتبو]] (موجوده [[ترڪيه]])]] يوناني ۽ رومي ذريعن ۾ خشايارشا جي تصوير گهڻي ڀاڱي منفي انداز ۾ پيش ڪئي وئي آهي، ۽ انهيءَ تصوير بعد جي مغربي روايتن ۾ سندس اڪثر پيشڪشن جو بنياد بڻجي وئي. خشايارشا [[ايسخيلوس]] جي مشهور ڊرامي ''[[پارسي]]'' جو مرڪزي ڪردار آهي، جيڪو 472 ق م ۾ [[ايٿنز]] ۾ پهريون ڀيرو پيش ڪيو ويو، يعني يونان تي سندس حملي کان فقط ست سال پوءِ. هن ڊرامي ۾ خشايارشا کي هڪ نرم مزاج، جذباتي ۽ غرور ۾ مبتلا حڪمران طور ڏيکاريو ويو آهي، جنهن جي ايشيا ۽ يورپ ٻنهي کي پنهنجي حڪمراني هيٺ آڻڻ جي ڪوشش آخرڪار سندس ذاتي ۽ سلطنتي تباهيءَ جو سبب بڻجي ٿي.{{sfn|Hall|1993|p=118-127}} [[هيروڊوٽس]] جي ''تاريخون'' (Histories)، جيڪي پنجين صدي ق م جي پوئين دور ۾ لکيون ويون، پڻ فارسي-يوناني جنگين تي مرڪوز آهن ۽ انهن ۾ خشايارشا هڪ اهم شخصيت طور ظاهر ٿئي ٿو. ڪجهه محققن جو خيال آهي ته هيروڊوٽس پاران بيان ڪيل معلومات جو هڪ حصو غير معتبر آهي.{{sfn|Briant|2002|p=57}}{{sfn|Radner|2013|p=454}} مؤرخ [[پيئر بريانٽ]] هيروڊوٽس تي الزام لڳايو آهي ته هن فارسين بابت هڪ روايتي، تعصب ڀريو ۽ هڪ رخي تصور پيش ڪيو.{{sfn|Briant|2002|pp=158, 516}} ٻئي طرف [[رچرڊ اسٽونمين]] جو خيال آهي ته هيروڊوٽس جي بيان ۾ خشايارشا جي شخصيت وڌيڪ پيچيده ۽ المياتي آهي، خاص طور جڏهن ان جو مقابلو [[مقدونيه]] جي بادشاهه [[سڪندر اعظم]] ({{reign|336|323|era=BC}}) جي دور ۾ خشايارشا جي بدنام ڪيل تصوير سان ڪيو وڃي.{{sfn|Stoneman|2015|p=2}} خشايارشا کي بائيبل جي [[ايسٿر جو ڪتاب|ڪتابِ ايسٿر]] ۾ ذڪر ڪيل بادشاهه [[احسويرس]] سان سڃاتو وڃي ٿو.{{sfn|Stoneman|2015|p=9}} ڪيترائي محقق، جن ۾ [[ايڊوارڊ شوارٽس]]، [[وليم ريني هارپر]] ۽ [[مائيڪل وي. فاڪس]] شامل آهن، ڪتابِ ايسٿر کي تاريخي رومانوي ادب سمجهن ٿا.<ref>{{cite book |last1=Fox |first1=Michael V. |title=Character and ideology in the book of Esther |date=2010 |publisher=[[Wipf and Stock]] |location=Eugene, OR |isbn=9781608994953 |page=145}}</ref><ref>{{cite book |title=The Book of Esther between Judaism and Christianity |last=Kalimi |first=Isaac |publisher=Cambridge University Press |year=2023 |isbn=9781009266123 |page=130 |url=https://books.google.com/books?id=HvnAEAAAQBAJ}}</ref> بهرحال، هن ڳالهه تي ڪو اتفاق موجود ناهي ته ڪتابِ ايسٿر جي ڪهاڻي ڪهڙي حقيقي تاريخي واقعي تي ٻڌل آهي.<ref name="Encyclopedia Britannica">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Book-of-Esther|title = Book of Esther &#124; Summary & Facts| date=8 August 2023 }}</ref><ref name="Encyclopædia Iranica 1984">{{cite web | first=W. S. | last=McCullough | title=Ahasureus | website=Encyclopædia Iranica | date= 28 July 2011 | orig-year=15 December 1984 | url=http://www.iranicaonline.org/articles/ahasureus | access-date=3 April 2020 | quote=There may be some factual nucleus behind the Esther narrative, but the book in its present form displays such inaccuracies and inconsistencies that it must be described as a piece of historical fiction.}}</ref><ref>{{cite book |editor-last1=Barton |editor-first1=John |editor-last2=Muddiman |editor-first2=John |first=Carol|last=Meyers|title=The Oxford Bible Commentary |date=2007 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=9780199277186 |url=https://books.google.com/books?id=DWUTDAAAQBAJ&pg=PA325 |language=en | page=325 | quote=Like the Joseph story in Genesis and the book of Daniel, it is a fictional piece of prose writing involving the interaction between foreigners and Hebrews/Jews.}}</ref><ref name="JewishEncyclopedia.com">{{cite web | author-first1=Emil G.|author-last1=Hirsch|author-first2=John|author-last2=Dyneley Prince|author-first3=Solomon|author-last3=Schechter|editor-first1=Isidor|editor-last1=Singer|editor-first2=Cyrus|editor-last2=Adler|title=Esther | website=Jewish Encyclopedia | year=1906 | url=https://www.jewishencyclopedia.com/articles/5872-esther | access-date=25 April 2020 | quote=The vast majority of modern expositors have reached the conclusion that the book is a piece of pure fiction, although some writers qualify their criticism by an attempt to treat it as a historical romance.}}</ref> خشايارشا جرمن-انگريز باروڪ دور جي موسيقار [[جارج فريڊرڪ هينڊل]] جي اوپيرا ''[[سرسي]]'' (Serse) جو پڻ مرڪزي ڪردار آهي. هي اوپيرا 15 اپريل 1738ع تي [[ڪنگز ٿيٽر، لنڊن]] ۾ پهريون ڀيرو پيش ڪئي وئي. ان جي شروعات مشهور آريا ''{{lang|it|italic=no|Ombra mai fù}}'' سان ٿئي ٿي. آرتابانوس طرفان خشايارشا جو قتل، ولي عهد دارا جي موت، ميگابيزوس جي بغاوت ۽ [[ارتخششتا اول]] جي تخت نشيني کي اطالوي شاعر [[ميٽاسٽاسيو]] پنهنجي اوپيرا لِبريٽو ''[[آرتاسرسي]]'' (1730ع) ۾ رومانوي انداز سان بيان ڪيو. هن موسيقيءَ کي پهريون ڀيرو [[ليونارڊو ونچي]] ترتيب ڏنو ۽ بعد ۾ [[يوهان آڊولف هاسي]] ۽ [[يوهان ڪرسچن باخ]] جهڙن موسيقارن به ان کي موسيقيءَ جو روپ ڏنو.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Johann-Adolph-Hasse|title=Johann Adolph Hasse {{!}} German composer|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=27 April 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordwesternmusic.com/view/Volume2/actrade-9780195384826-div1-04005.xml|title=Metastasio's Musicians: Music In The Seventeenth And Eighteenth Centuries|website=Oxford Western Music|access-date=27 April 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://christermalmberg.se/documents/musik/klassiskt/bach_johann_christian/bach_johann_christian_verk_uvertyrer_cpo.php|title=Christer Malmbergs värld - Musik – Klassisk musik – Johann Christian Bach|website=christermalmberg.se|access-date=27 April 2020}}</ref> ڊچ ناول نگار [[لوئس ڪوپيروس]] جو تاريخي ناول ''Xerxes of de Hoogmoed'' (1919ع) فارسي جنگين کي خشايارشا جي نظرئي سان بيان ڪري ٿو. جيتوڻيڪ ڪهاڻيءَ ۾ افسانوي عنصر شامل آهن، پر ڪوپيروس پنهنجي ناول جي تياريءَ لاءِ هيروڊوٽس جو تفصيلي مطالعو ڪيو هو. هن جو انگريزي ترجمو ''Arrogance: The Conquests of Xerxes'' 1930ع ۾ شايع ٿيو.<ref>{{Cite web|url=https://www.bibliotheek.nl/catalogus/titel.110734645.html/xerxes--of-de-hoogmoed/|title=Xerxes, of De hoogmoed|website=www.bibliotheek.nl|access-date=27 April 2020}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Classe|first1=O.|url=https://books.google.com/books?id=myLDA0_brhcC&q=Arrogance%3A+The+Conquests+of+Xerxes+by+Frederick+H.+Martens&pg=PA315|title=Encyclopedia of Literary Translation Into English: A–L|last2=AC02468681|first2=Anonymus|date=2000|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-884964-36-7|language=en}}</ref> [[File:Edwin Long - Queen Esther - Google Art Project.jpg|thumb|upright|left|بائيبل جي [[ايسٿر جو ڪتاب|ڪتابِ ايسٿر]] ۾ ذڪر ڪيل فارسي بادشاهه کي عام طور خشايارشا سمجهيو ويندو آهي.]] قديم [[اسپارٽا]] ۽ خاص طور [[ٿرموپائلي جي جنگ]] بابت جديد دور جي دلچسپيءَ سبب خشايارشا کي مشهور ثقافت ۾ بار بار پيش ڪيو ويو آهي. 1962ع جي فلم ''[[دي 300 اسپارٽنز]]'' ۾ [[ڊيوڊ فيرر]] خشايارشا جو ڪردار ادا ڪيو، جتي کيس ظالم، اقتدار جو ديوانو ۽ نااهل فوجي سالار طور ڏيکاريو ويو. هو [[فرينڪ ملر]] جي تصويري ناولن ''[[300 (ڪامڪس)|300]]'' ۽ ''[[زيرڪسس: دي فال آف دي ھائوس آف داريوس اينڊ دي رائيز آف اليگزينڊر]]'' جو به اهم ڪردار آهي. ساڳيءَ ريت 2007ع جي فلم ''[[300 (فلم)|300]]'' ۽ ان جي 2014ع واري تسلسل ''[[300: Rise of an Empire]]'' ۾ [[برازيل]] جي اداڪار [[روڊريگو سانتورو]] خشايارشا جو ڪردار ادا ڪيو. انهن فلمن ۾ خشايارشا کي هڪ ديو قامت، ٻنهي جنسن جهڙين خاصيتن وارو شخص ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو پاڻ کي خدا-بادشاهه قرار ڏئي ٿو. هي تصويرڪشي خاص طور [[ايران]] ۾ تڪرار جو سبب بڻي.<ref>Boucher, Geoff. [http://herocomplex.latimes.com/2010/06/01/xerxes-300-frank-miller-300-zack-snyder-300/ "Frank Miller returns to the '300' battlefield with 'Xerxes': 'I make no apologies whatsoever{{'"}}]. ''The Los Angeles Times''. 1 June 2010. Retrieved 14 May 2010.</ref> [[ڪين ڊيويٽين]] فلم ''[[ميٽ دي اسپارٽنز]]'' ۾ خشايارشا جو مزاحيه روپ پيش ڪيو، جيڪا ''300'' فلم جي طنزيه نقل هئي. ساڳي طرح خشايارشا جو هڪ انتهائي طنزيه روپ ٽيليويزن سيريز ''[[ساوٿ پارڪ]]'' جي قسط ''[[D-Yikes!]]'' ۾ پڻ ڏيکاريو ويو. [[File:Ahasuerus by Ernest Normand.jpg|thumb|upright|خشايارشا (احسويرس)، [[ارنسٽ نارمنڊ]]، 1888ع]] آمريڪي ناول نگار [[گور ويڊال]] پنهنجي تاريخي ناول ''[[Creation (novel)|Creation]]'' (1981ع) ۾ هخامنشي سلطنت جي عروج، خاص طور دارا اول ۽ خشايارشا جي زندگي ۽ موت جو تفصيلي بيان ڏنو آهي. هن ناول ۾ فارسي-يوناني جنگين جي روايتي يوناني تشريح کان مختلف داستان پيش ڪيو ويو آهي، جيڪو هڪ خيالي شخصيت ''سائرس اسپيتاما'' جي نظرئي سان بيان ڪيو ويو آهي. هي ڪردار اڌ يوناني ۽ اڌ فارسي آهي ۽ [[زرتشت]] جو پوٽو ڏيکاريو ويو آهي، جنهن کي زرتشت جي قتل کان پوءِ فارسي درٻار ۾ پرورش ملي ٿي ۽ هو خشايارشا جو ننڍپڻ جو دوست بڻجي وڃي ٿو.<ref>Gore Vidal, ''Creation: A Novel'' (Random House, 1981)</ref> خشايارشا (احسويرس) جو ڪردار 1960ع جي فلم ''[[Esther and the King]]'' ۾ [[رچرڊ ايگن]] ۽ 2013ع جي فلم ''[[دي بڪ آف ايسٿر (فلم)|دي بڪ آف ايسٿر]]'' ۾ [[جويل سمالبون]] ادا ڪيو. خشايارشا متبادل تاريخ (متبادل تاريخ) جي ٻن مشهور مختصر ڪهاڻين ۾ به اهم پسمنظر وارو ڪردار ادا ڪري ٿو، جيتوڻيڪ هو انهن ۾ سڌي طرح ظاهر نٿو ٿئي. اهي ڪهاڻيون آهن: * ''Counting Potsherds'' — [[هيري ٽرٽلڊوو]]<ref>{{Cite web |title=Uchronia: Counting Potsherds |url=https://www.uchronia.net/label/turtcounti.html |access-date=2026-04-23 |website=www.uchronia.net}}</ref> * ''The Craft of War'' — [[لوئس ٽلٽن]]<ref>{{Cite web |title=Alternate Generals edited by Harry Turtledove (book review) |url=https://data.nesfa.org/reviews/Leeper/alterna3.html |access-date=2026-04-23 |website=New England Science Fiction Association, Inc.|date=1998|last=Leeper|first=Evelyn C.|archive-url=https://web.archive.org/web/20240918120646/https://data.nesfa.org/reviews/Leeper/alterna3.html|archive-date=2024-09-18|url-status=live}}</ref> انهن ٻنهي ڪهاڻين ۾ اهو تصور پيش ڪيو ويو آهي ته جيڪڏهن خشايارشا يونان تي مڪمل فتح حاصل ڪري ها ته دنيا جي تاريخ ڪيئن مختلف ٿي سگهي ها. == پڻ ڏسو == * [[بائيبل جي انهن شخصيتن جي فهرست جن جي سڃاڻپ بائيبل کان ٻاهرين ذريعن ۾ ٿي آهي]] == ڪتابيات == === قديم ذريعا === * {{ws | [[s:History of Herodotus/Book 6|ڇهون ڪتاب، جنهن جو عنوان ايراٽو آهي]]، ''هيروڊوٽس جي تاريخ'' ۾}} * {{ws | [[s:History of Herodotus/Book 7|ستون ڪتاب، جنهن جو عنوان پولمنيا آهي]]، ''هيروڊوٽس جي تاريخ'' ۾}} === جديد ذريعا === {{refbegin|30em}} * {{cite journal|last=Barkworth|first=Peter R.|title=The Organization of Xerxes' Army|year=1993|journal=Iranica Antiqua|volume=27|pages=149–167|doi=10.2143/ia.27.0.2002126|ref=refbarkworth}} * {{cite book|title=The Cambridge Ancient History|publisher=Cambridge University Press|year=1988|isbn=0-521-22804-2|volume=V|ref=refcah-vv|first1=John|last1=Boardman}} * {{cite encyclopaedia |last=Boyce |first=Mary |title=Achaemenid Religion |url=http://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-religion |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica, Vol. 1 |publisher=Routledge & Kegan Paul |ref=refachaemenidr-EI}} * {{cite book | title = Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices | year = 1979 | publisher = Psychology Press | last = Boyce | first = Mary | author-link = Mary Boyce | pages = 1–252 | isbn = 9780415239028 | url = https://books.google.com/books?id=a6gbxVfjtUEC&q=false }} * {{cite encyclopedia | title = Ahura Mazdā | last = Boyce | first = Mary | url = http://www.iranicaonline.org/articles/ahura-mazda | encyclopedia = Encyclopaedia Iranica, Vol. I, Fasc. 7 | pages = 684–687 | year = 1984 }} * Bridges, Emma (2014). Imagining Xerxes: Ancient Perspectives on a Persian King. Bloomsbury. {{ISBN|978-1472511379}} * {{cite book | title = From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire | year = 2002 | publisher = Eisenbrauns | last = Briant | first = Pierre | author-link = Pierre Briant | pages = 1–1196 | isbn = 9781575061207 | url = https://books.google.com/books?id=lxQ9W6F1oSYC&q=false }} * {{cite encyclopedia |article=Women i. In Pre-Islamic Persia |last=Brosius |first=Maria |url=http://www.iranicaonline.org/articles/women-i |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |location=London et al. |year=2000}} * {{cite encyclopedia |last=Dandamayev |first=M.A. |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |title=Artabanus |url=http://www.iranicaonline.org/articles/artabanus-achaemenid |access-date=25 February 2009 |year=1999 |publisher=Routledge & Kegan Pau |ref=refartabanus-ei}} * {{cite encyclopedia |title=Achaemenid taxation |last=Dandamayev |first=Muhammad A. |author-link=Muhammad Dandamayev |url=http://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-taxation |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |year=2000}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ms30qA6nyMsC&q=shamash-eriba&pg=PA185|title=A Political History of the Achaemenid Empire|last=Dandamayev|first=Muhammad A.|publisher=BRILL|year=1989|isbn=978-9004091726|author-link=Muhammad Dandamayev}} * {{Cite journal|last=Dandamayev|first=Muhammad A.|date=1993|title=Xerxes and the Esagila Temple in Babylon|journal=[[Bulletin of the Asia Institute]]|volume=7|pages=41–45|jstor=24048423}} * {{cite encyclopedia | title = Cambyses II | last = Dandamayev | first = Muhammad A. | url = http://www.iranicaonline.org/articles/cambyses-opers | encyclopedia = Encyclopaedia Iranica, Vol. IV, Fasc. 7 | pages = 726–729 | year = 1990 }} * {{cite encyclopedia | title = Achaemenes | last = Dandamayev | first = Muhammad A. | url = http://www.iranicaonline.org/articles/achaemenes-greek | encyclopedia = Encyclopaedia Iranica, Vol. I, Fasc. 4 | pages = 414 | year = 1983 }} * {{cite book |last=Frye |first=Richard N. |title=The Heritage of Persia |publisher=Weidenfeld and Nicolson |year=1963 |isbn=0-297-16727-8 |page=301 |ref=reffrye-hop}} * {{Cite thesis|last=Deloucas|first=Andrew Alberto Nicolas|date=2016|title=Balancing Power and Space: a Spatial Analysis of the Akītu Festival in Babylon after 626 BCE|type=Master's thesis|publisher=Universiteit Leiden|url=https://studenttheses.universiteitleiden.nl/handle/1887/42888|hdl=1887/42888 }} * {{cite book |title=The Cambridge history of Iran |volume=2 |first1=Ilya |last1=Gershevitch |first2=William |last2=Bayne Fisher |first3=J. |last3=A. Boyle |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=0-521-20091-1 |year=1985 |ref=refchi-v2}} * {{cite book |last1=Hall |first1=Edith |author-link=Edith Hall |editor1-last=Rich |editor1-first=John |editor2-last=Shipley |editor2-first=Graham |title=War and Society in the Greek World |date=1993 |publisher=Routledge |pages=108–133 |chapter=Asia Unmanned: Images of Victory in Classical Athens}} * {{cite book |last=Klinkott|first=Hilmar|title=Xerxes. Der Großkönig in Griechenland|publisher=Kohlhammer|year=2023|isbn=978-3-17-040114-3}} * {{cite book |first=Lloyd|last=Llewellyn-Jones|editor1-last=Daryaee |editor1-first=Touraj |title=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE) |date=2017 |publisher=UCI Jordan Center for Persian Studies |chapter=The Achaemenid Empire|pages=1–236|isbn=9780692864401|url=https://books.google.com/books?id=unTjswEACAAJ}} * {{cite book |url=https://www.academia.edu/77573163|first=Ian|last=Macgregor Morris|editor1-last=Konecny |editor1-first=Andreas |editor2-last=Sekunda |editor2-first=Nicholas |title= The Battle of Plataiai 479 BC |date=2022 |publisher=Phoibos Verlag |chapter=Xerxes: Ideology and Practice|pages=13–69|isbn=9783851612714}} * {{cite encyclopedia | title = Zoroastrianism i. Historical review up to the Arab conquest | last = Malandra | first = William W. | url = http://www.iranicaonline.org/articles/zoroastrianism-i-historical-review | encyclopedia = Encyclopaedia Iranica | year = 2005 }} * {{cite book |last=Macaulay |first=G.C. |title=The Histories |publisher=Spark Educational Publishing |year=2004 |isbn=1-59308-102-2 |ref=refherodotus-macaulay}} * {{cite book|last=Marciak|first=Michał|title=Sophene, Gordyene, and Adiabene: Three Regna Minora of Northern Mesopotamia Between East and West|date=2017|publisher=Brill|isbn=9789004350724|url=https://books.google.com/books?id=hwEtDwAAQBAJ}} * {{cite encyclopaedia |last=McCullough |first=W.S |title=Ahasuerus |url=http://www.iranicaonline.org/articles/ahasureus |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica, Vol. 1 |publisher=Routledge & Kegan Paul |ref=refMcCullough-EI}} * {{cite journal |last=Schmeja |first=H. |title=Dareios, Xerxes, Artaxerxes. Drei persische Königsnamen in griechischer Deutung (Zu Herodot 6,98,3) |year=1975 |journal=Die Sprache |volume=21 |pages=184–188 |ref=refschmeja}} * {{cite book |last1=Radner|first1=Karen|editor-last=Potts|editor-first=Daniel T.|title=The Oxford Handbook of Ancient Iran |date=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199733309 |chapter=Assyria and the Medes}} * {{Cite book|chapter-url=https://brill.com/view/book/edcoll/9789004217584/BP000026.xml|title=Brill's Companion to Herodotus|last=Sancisi-Weerdenburg|first=Heleen|publisher=BRILL|year=2002|isbn=9789004217584|pages=579–590|chapter=The Personality of Xerxes, King of Kings|doi=10.1163/9789004217584_026}} * {{cite encyclopaedia |last=Schmitt |first=Rüdiger |title=Achaemenid dynasty |url=http://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-dynasty |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica, Vol. 3 |publisher=Routledge & Kegan Paul |ref=refachaemenids-EI}} * {{cite encyclopaedia |last=Schmitt |first=Rüdiger |title=Atossa |url=http://www.iranicaonline.org/articles/atossa-achaemenid-queen |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica, Vol. 3 |publisher=Routledge & Kegan Paul |ref=refatossa-EI}} * {{cite encyclopedia | title = Xerxes i. The Name | last = Schmitt| first = Rüdiger | url = http://www.iranicaonline.org/articles/xerxes-1-name | encyclopedia = Encyclopaedia Iranica | year = 2000 }} * {{cite book |last=Shabani |first=Reza |title=Khshayarsha (Xerxes) |series=What do I know about Iran? No. 75 |publisher=Cultural Research Bureau |isbn=978-964-379-109-4 |year=2007 |language=fa |page=120 |ref=refshabani-xerxes}} * {{cite encyclopaedia |last=Shahbazi |first=A. Sh. |title=Darius I the Great |url=http://www.iranicaonline.org/articles/darius-iii |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica, Vol. 7 |publisher=Routledge & Kegan Paul |ref=refdariusithegreat-EI}} * {{cite book |title=Xerxes: A Persian Life |year=2015 |publisher=Yale University Press |last=Stoneman |first=Richard |isbn=978-0300180077|url=https://books.google.com/books?id=WqtJCgAAQBAJ}} * {{cite book |title=History of the Persian Empire |first1=A.T. |last1=Olmstead|publisher=[[University of Chicago Press]] |isbn=978-0226497648 |year=1979 |orig-year=1948 |ref=#refartaxerxes}} * {{cite journal |last1=van Rookhuijzen |first1=Jan Zacharias |title=How not to Appease Athena: A Reconsideration of Xerxes' Purported Visit to the Troad (Hdt. 7.42–43) |journal=Klio |date=2017 |volume=99 |issue=2 |pages=464–484 |doi=10.1515/klio-2017-0033|s2cid=199060163 }} * {{Cite book|last1=Waerzeggers|first1=Caroline|last2=Seire|first2=Maarja|title=Xerxes and Babylonia: The Cuneiform Evidence |publisher=Peeters Publishers|year=2018|isbn=978-90-429-3670-6 |url=http://www.peeters-leuven.be/pdf/9789042938090.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191209234806/http://www.peeters-leuven.be/pdf/9789042938090.pdf |archive-date=2019-12-09 |url-status=live}} * {{cite journal |last1=Waters|first1=Matt|title=Darius and the Achaemenid Line |date=1996 |journal=Ancient History Bulletin |volume=10 |pages=11–18 |location=London |url=https://www.academia.edu/1040688 |url-access=registration}} {{refend}} == نوٽس ۽ حوالا == {{Notelist}} {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Xerxes I}} * {{Cite EB1911|short=x|wstitle=Xerxes}} {{s-start}} {{s-hou|[[هخامنشي سلطنت|هخامنشي خاندان]]||{{circa|519 BC}}||465 BC}} {{s-bef|rows=2|before=[[دارا اعظم]]}} {{s-ttl|title=[[فارس جو شاهنشاه]]|years=486–465 BC}} {{s-aft|rows=2|after=[[ارتخششتا اول]]}} {{s-ttl|title=[[فرعونن جي فهرست|مصر جو فرعون]]|dynasty=[[مصر جو ستاويهون خاندان|ستاويهون خاندان]]|years=486–465 BC}} {{s-end}} {{Median and Achaemenid kings}} {{Pharaohs}} {{Achaemenid rulers}} {{Babylonian kings}} {{Persepolis}} {{Authority control}} {{Use dmy dates|date=April 2021}} [[Category:خشايارشا اول| ]] [[Category:510ع ق م واري ڏهاڪي جون پيدائشون]] [[Category:465 ق م جون وفاتون]] [[Category:پنجين صدي ق م جا هخامنشي سلطنت جا بادشاهه]] [[Category:پنجين صدي ق م جا قتل ٿيل بادشاهه]] [[Category:پنجين صدي ق م جا بادشاهه]] [[Category:پنجين صدي ق م جون وفاتون]] [[Category:قديم دور جا قتل ٿيل بادشاهه]] [[Category:پنجين صدي ق م جا فرعون]] [[Category:ڪتاب ايسٿر]] [[Category:سلاميس جي جنگ]] [[Category:ٿرموپائلي جي جنگ]] [[Category:دارا اعظم جو خاندان]] [[Category:هخامنشي سلطنت جا بادشاهه]] [[Category:قتل ٿيل فارسي بادشاهه]] [[Category:يوناني-فارسي جنگين جا فارسي ماڻهو]] [[Category:مصر جي هخامنشي خاندان جا فرعون]] [[Category:مصر جو ستاويهون خاندان]] [[Category:پيدائش جو سال غير يقيني]] r8wlediqayx4il75ntguwj19h5th1lk 14 99465 388175 2026-06-23T20:06:18Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] 388175 wikitext text/x-wiki [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] cpzprri9jwdcqr0r8uh5ukcpv54penb 388180 388175 2026-06-23T20:11:51Z Ibne maryam 17680 /* */ 388180 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اسلام ۽ تصوف]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] p9fv8k50trf1uorjnmqd55al27bfoj1 14 99466 388183 2026-06-23T20:14:17Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:چشتي سلسلو]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا ۾ تصوف]] [[زمرو:تصوف سان لاڳاپيل شخصيتون]] 388183 wikitext text/x-wiki [[زمرو:چشتي سلسلو]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا ۾ تصوف]] [[زمرو:تصوف سان لاڳاپيل شخصيتون]] owdcb4iz8eqoyz26fdgqtr6r8xlhm1k 388186 388183 2026-06-23T20:15:37Z Ibne maryam 17680 /* */ 388186 wikitext text/x-wiki [[زمرو:چشتي سلسلو]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا ۾ تصوف سان لاڳاپيل شخصيتون]] ir8maj24hcrhf3biaxrx0e8l56wt7tk 10 99467 388185 2026-06-23T20:15:35Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {| style="font-size: 88%; border-collapse: collapse; border: 1px solid {{hiero/{{#ifexist:Template:hiero/{{{era|default}}}/bordercolour|{{{era|default}}}|default}}/bordercolour}}; margin: 0.5em 1em; text-align: center; {{#switch:{{{align}}} | #default | left = clear: left; float: left; margin-left: 0; | center = margin-left: auto; margin-right: auto; <!-- this probably needs to be deprecated --> | right = clear: right; float: right; margin-right: 0; }} {{{style|}}}"... 388185 wikitext text/x-wiki {| style="font-size: 88%; border-collapse: collapse; border: 1px solid {{hiero/{{#ifexist:Template:hiero/{{{era|default}}}/bordercolour|{{{era|default}}}|default}}/bordercolour}}; margin: 0.5em 1em; text-align: center; {{#switch:{{{align}}} | #default | left = clear: left; float: left; margin-left: 0; | center = margin-left: auto; margin-right: auto; <!-- this probably needs to be deprecated --> | right = clear: right; float: right; margin-right: 0; }} {{{style|}}}" |- | style="padding:0.75em; background-color: var(--background-color-base); color:var( --color-base ); text-align: center" | {{trim|1={{{image|{{{2|}}}}}}}} |- ! style="background: {{hiero/{{#ifexist:Template:hiero/{{{era|default}}}/bgcolour|{{{era|default}}}|default}}/bgcolour}}; color:black; border-bottom: 1px solid {{hiero/{{#ifexist:Template:hiero/{{{era|default}}}/bordercolour|{{{era|default}}}|default}}/bordercolour}}; padding: 0.5em" | {{{1|{{{name}}}}}}<br />in [[Egyptian hieroglyphs|hieroglyphs]] |- | {{#if:{{Hiero/era|era={{{era|}}} |format=era-id}}<!-- id has text, so show --> | {{Hiero/era |era={{{era|}}} |format=era-bgcolor}} {{!}} [[History of Egypt|Era]]: {{Hiero/era|era={{{era|}}} |BC={{#switch:{{uc:{{{BC|}}}}}|BCE=BCE|BC|#default=BC}} |AD={{#switch:{{uc:{{{AD|}}}}}|CE=CE|AD|#default=AD}} |format=era-wl}} |}} |- | {{#if:{{{gardiner|}}}|[[Gardiner's sign list|Gardiner]]: {{{gardiner|}}}}} |- | {{#if:{{{unicode|}}}|Unicode: U+{{uc:{{#invoke:String|replace|source={{{unicode|}}}| pattern=^[Uu]%+ *([A-Fa-f%d]+)| replace=%1| plain=false}}}}}} |- |}<!-- --><noinclude>{{Documentation}}</noinclude> bm5xix23zy17kf5iyvhnrtukir7r5dy 14 99468 388187 2026-06-23T20:15:54Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڏکڻ ايشيا ۾ تصوف]] [[زمرو:تصوف سان لاڳاپيل شخصيتون]] 388187 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڏکڻ ايشيا ۾ تصوف]] [[زمرو:تصوف سان لاڳاپيل شخصيتون]] ivfz62z0pvhyhtw7q75jd5bkmwoxavc 10 99469 388188 2026-06-23T20:16:30Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: silver 388188 wikitext text/x-wiki silver szhnn34ch9lkkrexidwjfxhfich0u72 10 99470 388190 2026-06-23T20:17:24Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: blue 388190 wikitext text/x-wiki blue 8y4sw4wf39sx4c92g0gs5r7tsqn6qw9 10 99471 388191 2026-06-23T20:19:03Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{#switch:{{{format|}}} |era-id={{#switch:{{lc:{{{era|}}}}} | pd | nq = pd | ed = ed | ok = ok | 1ip = 1ip | mk = mk | 2ip = 2ip | nk = nk | 3ip = 3ip | lp = lp | pt = pt | nubia = nubia | egypt = | #default = }} |era-name={{#switch:{{lc:{{{era|}}}}}<!-- دور جو نالو --> | pd | nq = مصر جو ابتدائي قبل-خانداني دور | ed = مصر جو اوائلي خانداني دور | ok = مصر جي قديم بادشاھت | 1ip = مص... 388191 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{format|}}} |era-id={{#switch:{{lc:{{{era|}}}}} | pd | nq = pd | ed = ed | ok = ok | 1ip = 1ip | mk = mk | 2ip = 2ip | nk = nk | 3ip = 3ip | lp = lp | pt = pt | nubia = nubia | egypt = | #default = }} |era-name={{#switch:{{lc:{{{era|}}}}}<!-- دور جو نالو --> | pd | nq = مصر جو ابتدائي قبل-خانداني دور | ed = مصر جو اوائلي خانداني دور | ok = مصر جي قديم بادشاھت | 1ip = مصر جو پهريون وچ وارو دور | mk = مصر جي وچين بادشاھت | 2ip = مصر جو ٻيون وچ وارو دور | nk = مصر جي نئين بادشاھت | 3ip = مصر جو ٽيون وچ وارو دور | lp = مصر جو آخري دور | pt = بطليموسي خاندان | egypt = اضافي مصر | nubia = قديم نوبيا | #default = {{{era|}}} }} |era-wl={{#switch:{{lc:{{{era|}}}}}<!-- وڪي ڳنڍڻو؛ وقتي ترتيب --> | pd | nq = [[صفرين خاندان]]<br /><small>(3200–3000&nbsp;{{{BC|ق م}}})</small> | ed = [[اوائلي خانداني دور (مصر)|اوائلي خانداني دور]]<br /><small>(3150–2686&nbsp;{{{BC|ق م}}})</small> | ok = [[قديم بادشاھت (مصر)|قديم بادشاھت]]<br /><small>(2686–2181&nbsp;{{{BC|ق م}}})</small> | 1ip = [[پهريون وچ وارو دور (مصر)|پهريون وچ وارو دور]]<br /><small>(2181–2055&nbsp;{{{BC|ق م}}})</small> | mk = [[وچين بادشاھت (مصر)|وچين بادشاھت]]<br /><small>(2055–1650&nbsp;{{{BC|ق م}}})</small> | 2ip = [[ٻيون وچ وارو دور (مصر)|ٻيون وچ وارو دور]]<br /><small>(1650–1550&nbsp;{{{BC|ق م}}})</small> | nk = [[نئين بادشاھت (مصر)|نئين بادشاھت]]<br /><small>(1550–1069&nbsp;{{{BC|ق م}}})</small> | 3ip = [[ٽيون وچ وارو دور (مصر)|ٽيون وچ وارو دور]]<br /><small>(1069–664&nbsp;{{{BC|ق م}}})</small> | lp = [[قديم مصر جو آخري دور|آخري دور]]<br /><small>(664–332&nbsp;{{{BC|ق م}}})</small> | pt = [[بطليموسي خاندان]]<br /><small>(305–30&nbsp;{{{BC|ق م}}})</small> | nubia = [[ڪوش جي بادشاھت]]<br /><small>(780 {{{BC|ق م}}}–350&nbsp;{{{AD|ع}}})</small> | egypt = | #default = }} |era-bgcolor={{#switch:{{lc:{{{era|}}}}}<!-- پسمنظر جو رنگ --> | 1ip = crimson | 2ip = red | 3ip = lightcoral | ed = skyblue | lp = palegreen | mk = gold | nk = palegoldenrod | ok = sandybrown | pd | nq = plum | pt = aquamarine | nubia = <nowiki>#</nowiki>F0E4AE | egypt = <nowiki>#</nowiki>DECD87 | #default = silver }} |era-start={{#switch:{{lc:{{{era|}}}}}<!-- وقتي ترتيب، ق م سال --> | pd | nq = -3200 | ed = -3150 | ok = -2686 | 1ip = -2181 | mk = -2055 | 2ip = -1650 | nk = -1550 | 3ip = -1069 | lp = -664 | pt = -305 | nubia = -780 | egypt = -1 | #default = 0 }} |#default= {{red|1={{tlx|Hiero/era}}: {{mono|1=format={{{format|&lt;خالي>}}}}} سڃاتو نه ويو}} }}<!-- --><noinclude>{{documentation|1=Template:Hiero/doc}}</noinclude> lnt1zv1djt3e7y830np9wblrtyscqng 0 99472 388193 2026-06-23T20:27:04Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|مقدوني جرنيل، ديادوخوس ۽ سلوقي سلطنت جو باني}} {{Use dmy dates|date=October 2023}} {{Infobox royalty | name = سلوقس اول نيڪاتور | title = [[باسيليئس]]{{Efn|[[فارس جي بادشاهن جي فهرست|فارس جو بادشاهه]] {{br}} [[شاهنشاه#يوناني استعمال|شاهنشاه]] {{br}} [[ملڪن جو بادشاهه]] {{br}} ايشيا جو آ... 388193 wikitext text/x-wiki {{Short description|مقدوني جرنيل، ديادوخوس ۽ سلوقي سلطنت جو باني}} {{Use dmy dates|date=October 2023}} {{Infobox royalty | name = سلوقس اول نيڪاتور | title = [[باسيليئس]]{{Efn|[[فارس جي بادشاهن جي فهرست|فارس جو بادشاهه]] {{br}} [[شاهنشاه#يوناني استعمال|شاهنشاه]] {{br}} [[ملڪن جو بادشاهه]] {{br}} ايشيا جو آقا {{br}}}} | image = Seleukos I Nikator Bronze Roman 100BCE-100CE Museo Archeologico Nazionale Naples AN 5590 1.jpg | alt = Bronze male bust | caption = [[هرڪولينيم]] مان مليل سلوقس جي ڪانسي جي مورتي جي رومي نقل (هاڻي [[نيپلز قومي آثار قديمه عجائب گهر]] ۾ موجود) | succession = [[سلوقي سلطنت]] جو [[باسيليئس]] | reign = 305<ref>Boiy "The Reigns of the Seleucid Kings According the Babylonian King List." ''Journal of Near Eastern Studies'' 70(1) (2011): 1–12.</ref> – سيپٽمبر 281 ق م | predecessor = [[سڪندر چوٿون مقدوني]] | successor = [[انطيوخس اول سوٽر]] (تقريباً 292 ق م کان گڏيل حڪمران) | birth_date = {{Circa|358 BC}} | birth_place = [[يوروپوس (مقدونيه)|يوروپوس]]، [[قديم مقدونيه]]<br />(موجوده [[ايورپوس]]، [[يونان]]) | death_date = سيپٽمبر 281 ق م (عمر تقريباً 77 سال) | death_place = [[ليسيميڪيا (ٿريس)|ليسيميڪيا]]، [[ٿريس]]<br />(موجوده [[ڪاواڪ ڪوي]]، [[چاناق قلعه صوبو|چاناق قلعه]]، [[ترڪيه]])<ref name=EB1911/><ref name="Seleucus I Nicator">{{cite web|url=https://www.livius.org/articles/person/seleucus-i-nicator/|title=Seleucus I Nicator|work=Livius}}</ref> | burial_place = | spouse = {{ubl|[[اپاما]]|[[اسٽراٽونائيس آف سوريا|اسٽراٽونائيس]]}} | issue = [[انطيوخس اول سوٽر]]<br />[[اخائيوس (سلوقس اول جو پٽ)|اخائيوس]]<br />[[فيلا (سلوقس جي ڌيءَ)|فيلا]]<br />لاوڊائيس | dynasty = [[سلوقي حڪمرانن جي فهرست|سلوقي خاندان]] | father = [[انطيوخس (سلوقس اول جو پيءُ)|انطيوخس]] | mother = [[لاوڊائيس آف مقدونيه|لاوڊائيس]] }} '''سلوقس اول نيڪاتور''' ({{IPAc-en|s|ɪ|ˈ|l|uː|k|ə|s}}؛<ref>[https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/seleucus-i Seleucus | Collins English dictionary]</ref> يوناني: Σέλευκος Νικάτωρ، ''Séleukos Nikátōr''؛ "فاتح سلوقس"، {{nowrap|تقريباً 358 ق م – 281 ق م}}) هڪ [[مقدوني يوناني]] جرنيل، فوجي عملدار ۽ [[سڪندر اعظم]] جي جانشينن مان هو، جنهن بعد ۾ مشهور [[سلوقي سلطنت]] جو بنياد وڌو ۽ [[سلوقي خاندان]] جي حڪمراني قائم ڪئي. سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ اقتدار جي ڇڪتاڻ ۾ شروعاتي طور سلوقس هڪ ثانوي شخصيت هو، پر وقت سان گڏ هو [[ايشيا صغير]]، [[سوريا]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[ايراني فلات]] جو مڪمل حڪمران بڻجي ويو ۽ ''[[باسيليئس]]'' (بادشاهه) جو لقب اختيار ڪيائين. سلوقي سلطنت [[هليني دور]] جي دنيا جي وڏين طاقتن مان هڪ هئي، جيستائين اها ٻي صدي ق م جي آخر ۽ پهرين صدي ق م جي شروعات ۾ [[رومي جمهوريه]] ۽ [[اشڪاني سلطنت]] جي هٿان ڪمزور نه ٿي وئي. سڪندر اعظم جي فوج ۾ خدمت دوران سلوقس ''[[هائپاسپست]]'' نالي مقدونيه جي چونڊ پيادل فوجي دستي جو سالار هو. جون 323 ق م ۾ سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ سلوقس شروعات ۾ [[پرديڪاس]] جي حمايت ڪئي، جيڪو سڪندر جي سلطنت جو نگران حڪمران هو. 323 ق م ۾ [[بابل جي ورهاست]] دوران سلوقس کي [[ساٿي گهوڙيسوار فوج]] جو ڪمانڊر ۽ ''چليارخ'' مقرر ڪيو ويو. 322 ق م ۾ [[ديادوخين جون جنگيون]] شروع ٿيون. [[مصر]] ۾ [[بطليموس اول سوٽر]] خلاف مهم دوران پرديڪاس جي فوجي ناڪامين سبب [[پيلوسيئم]] ۾ سندس فوج بغاوت ڪري ويٺي. سلوقس، [[پيثون]] ۽ [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] جي سازش جي نتيجي ۾ پرديڪاس 321 يا 320 ق م ۾ پيلوسيئم ۾ قتل ڪيو ويو. 321 ق م ۾ [[ٽرائيپاراديسوس جي ورهاست]] کان پوءِ نئين نگران حڪمران [[انٽيپيٽر]] سلوقس کي [[بابل]] جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو. پر جلد ئي ديادوخين جي جنگين جو نئون دور شروع ٿيو ۽ طاقتور حڪمران [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] سلوقس کي بابل ڇڏڻ تي مجبور ڪري ڇڏيو. سلوقس فقط 312 ق م ۾ [[بطليموس اول سوٽر]] جي مدد سان ٻيهر بابل واپس اچي سگهيو. 312 ق م کان پوءِ سلوقس بي رحمي سان پنهنجي سلطنت کي وڌايو ۽ آخرڪار [[فارس]] ۽ [[ميديا]] جا علائقا فتح ڪري ورتائين. هن نه فقط [[بابلونيا]] تي حڪمراني ڪئي، پر سڪندر اعظم جي سلطنت جي تقريباً سڄي اوڀرئين حصي تي پڻ قبضو قائم ڪيو. سلوقس [[گنڌارا]] ۽ اتر اولهه هندستان جي اڳوڻن صوبن تي پڻ دعويٰ ڪئي. پر انهن خواهشن کي [[چندر گپت موريا]] چئلينج ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[سلوقي-موريا جنگ]] (305–303 ق م) شروع ٿي. آخرڪار هڪ معاهدي ذريعي تڪرار ختم ٿيو، جنهن موجب [[موريا سلطنت]] اوڀر وارا صوبا پنهنجي قبضي ۾ آندا. ان کان علاوه هڪ شاديءَ جو اتحاد پڻ قائم ٿيو. [[اسٽرابو]] ۽ [[ايپيان]] موجب چندر گپت سلوقس جي هڪ ڌيءَ سان شادي ڪئي.<ref name=":1">[[Chandragupta Maurya#CITEREFAppian|Appian]], p. 55.</ref> ان جي بدلي ۾ سلوقي سلطنت کي 500 جنگي [[هاٿي]] ۽ انهن جا [[مهائوٽ]] مليا، جن 301 ق م ۾ [[ايپسس جي جنگ]] ۾ انٽيگونوس خلاف فيصلائتو ڪردار ادا ڪيو. 281 ق م ۾ سلوقس [[ڪوروپيڊيم جي جنگ]] ۾ [[ليسيميڪس]] کي به شڪست ڏني ۽ [[ايشيا صغير]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ورتو. انٽيگونوس ۽ ليسيميڪس خلاف فتوحات کان پوءِ ديادوخين ۾ سلوقي خاندان جو ڪو وڏو حريف باقي نه رهيو. تنهن هوندي به سلوقس [[ٿريس]] ۽ خود [[مقدونيه]] سميت ليسيميڪس جي يورپي علائقن تي به قبضو ڪرڻ جو خواهشمند هو. پر 281 ق م ۾ جڏهن هو ٿريس پهتو ته [[بطليموس ڪيرائونوس]] کيس قتل ڪري ڇڏيو.<ref name="EB1911" /> بطليموس ڪيرائونوس پنهنجي ڀيڻ [[ليسيندرا]] سان گڏ سلوقي درٻار ۾ پناهه ورتي هئي. سلوقس جي قتل سان سلوقين جا ٿريس ۽ مقدونيه تي قبضي جا امڪان ختم ٿي ويا، ۽ بطليموس ڪيرائونوس کي مقدونيه ۾ ليسيميڪس جي گهڻي طاقت پنهنجي هٿ ۾ آڻڻ جو موقعو ملي ويو. سلوقس جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[انطيوخس اول سوٽر]] سلوقي سلطنت جو حڪمران بڻيو. سلوقس پنهنجي دور حڪومت ۾ ڪيترائي نوان شهر پڻ قائم ڪيا، جن ۾ [[انطاڪيه]] (300 ق م)، [[اديسا]] ۽ [[دجله تي سلوقيه]] (تقريباً 305 ق م) شامل آهن. دجله تي سلوقيه جي قيام سبب آخرڪار [[بابل]] جي آبادي وڏي حد تائين گهٽجي وئي. jrmtxg53t2kecju6op042zdzbsxmb2m 388194 388193 2026-06-23T20:27:19Z Intisar Ali 8681 /* */ 388194 wikitext text/x-wiki {{Short description|مقدوني جرنيل، ديادوخوس ۽ سلوقي سلطنت جو باني}} {{Infobox royalty | name = سلوقس اول نيڪاتور | title = [[باسيليئس]]{{Efn|[[فارس جي بادشاهن جي فهرست|فارس جو بادشاهه]] {{br}} [[شاهنشاه#يوناني استعمال|شاهنشاه]] {{br}} [[ملڪن جو بادشاهه]] {{br}} ايشيا جو آقا {{br}}}} | image = Seleukos I Nikator Bronze Roman 100BCE-100CE Museo Archeologico Nazionale Naples AN 5590 1.jpg | alt = Bronze male bust | caption = [[هرڪولينيم]] مان مليل سلوقس جي ڪانسي جي مورتي جي رومي نقل (هاڻي [[نيپلز قومي آثار قديمه عجائب گهر]] ۾ موجود) | succession = [[سلوقي سلطنت]] جو [[باسيليئس]] | reign = 305<ref>Boiy "The Reigns of the Seleucid Kings According the Babylonian King List." ''Journal of Near Eastern Studies'' 70(1) (2011): 1–12.</ref> – سيپٽمبر 281 ق م | predecessor = [[سڪندر چوٿون مقدوني]] | successor = [[انطيوخس اول سوٽر]] (تقريباً 292 ق م کان گڏيل حڪمران) | birth_date = {{Circa|358 BC}} | birth_place = [[يوروپوس (مقدونيه)|يوروپوس]]، [[قديم مقدونيه]]<br />(موجوده [[ايورپوس]]، [[يونان]]) | death_date = سيپٽمبر 281 ق م (عمر تقريباً 77 سال) | death_place = [[ليسيميڪيا (ٿريس)|ليسيميڪيا]]، [[ٿريس]]<br />(موجوده [[ڪاواڪ ڪوي]]، [[چاناق قلعه صوبو|چاناق قلعه]]، [[ترڪيه]])<ref name=EB1911/><ref name="Seleucus I Nicator">{{cite web|url=https://www.livius.org/articles/person/seleucus-i-nicator/|title=Seleucus I Nicator|work=Livius}}</ref> | burial_place = | spouse = {{ubl|[[اپاما]]|[[اسٽراٽونائيس آف سوريا|اسٽراٽونائيس]]}} | issue = [[انطيوخس اول سوٽر]]<br />[[اخائيوس (سلوقس اول جو پٽ)|اخائيوس]]<br />[[فيلا (سلوقس جي ڌيءَ)|فيلا]]<br />لاوڊائيس | dynasty = [[سلوقي حڪمرانن جي فهرست|سلوقي خاندان]] | father = [[انطيوخس (سلوقس اول جو پيءُ)|انطيوخس]] | mother = [[لاوڊائيس آف مقدونيه|لاوڊائيس]] }} '''سلوقس اول نيڪاتور''' ({{IPAc-en|s|ɪ|ˈ|l|uː|k|ə|s}}؛<ref>[https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/seleucus-i Seleucus | Collins English dictionary]</ref> يوناني: Σέλευκος Νικάτωρ، ''Séleukos Nikátōr''؛ "فاتح سلوقس"، {{nowrap|تقريباً 358 ق م – 281 ق م}}) هڪ [[مقدوني يوناني]] جرنيل، فوجي عملدار ۽ [[سڪندر اعظم]] جي جانشينن مان هو، جنهن بعد ۾ مشهور [[سلوقي سلطنت]] جو بنياد وڌو ۽ [[سلوقي خاندان]] جي حڪمراني قائم ڪئي. سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ اقتدار جي ڇڪتاڻ ۾ شروعاتي طور سلوقس هڪ ثانوي شخصيت هو، پر وقت سان گڏ هو [[ايشيا صغير]]، [[سوريا]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[ايراني فلات]] جو مڪمل حڪمران بڻجي ويو ۽ ''[[باسيليئس]]'' (بادشاهه) جو لقب اختيار ڪيائين. سلوقي سلطنت [[هليني دور]] جي دنيا جي وڏين طاقتن مان هڪ هئي، جيستائين اها ٻي صدي ق م جي آخر ۽ پهرين صدي ق م جي شروعات ۾ [[رومي جمهوريه]] ۽ [[اشڪاني سلطنت]] جي هٿان ڪمزور نه ٿي وئي. سڪندر اعظم جي فوج ۾ خدمت دوران سلوقس ''[[هائپاسپست]]'' نالي مقدونيه جي چونڊ پيادل فوجي دستي جو سالار هو. جون 323 ق م ۾ سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ سلوقس شروعات ۾ [[پرديڪاس]] جي حمايت ڪئي، جيڪو سڪندر جي سلطنت جو نگران حڪمران هو. 323 ق م ۾ [[بابل جي ورهاست]] دوران سلوقس کي [[ساٿي گهوڙيسوار فوج]] جو ڪمانڊر ۽ ''چليارخ'' مقرر ڪيو ويو. 322 ق م ۾ [[ديادوخين جون جنگيون]] شروع ٿيون. [[مصر]] ۾ [[بطليموس اول سوٽر]] خلاف مهم دوران پرديڪاس جي فوجي ناڪامين سبب [[پيلوسيئم]] ۾ سندس فوج بغاوت ڪري ويٺي. سلوقس، [[پيثون]] ۽ [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] جي سازش جي نتيجي ۾ پرديڪاس 321 يا 320 ق م ۾ پيلوسيئم ۾ قتل ڪيو ويو. 321 ق م ۾ [[ٽرائيپاراديسوس جي ورهاست]] کان پوءِ نئين نگران حڪمران [[انٽيپيٽر]] سلوقس کي [[بابل]] جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو. پر جلد ئي ديادوخين جي جنگين جو نئون دور شروع ٿيو ۽ طاقتور حڪمران [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] سلوقس کي بابل ڇڏڻ تي مجبور ڪري ڇڏيو. سلوقس فقط 312 ق م ۾ [[بطليموس اول سوٽر]] جي مدد سان ٻيهر بابل واپس اچي سگهيو. 312 ق م کان پوءِ سلوقس بي رحمي سان پنهنجي سلطنت کي وڌايو ۽ آخرڪار [[فارس]] ۽ [[ميديا]] جا علائقا فتح ڪري ورتائين. هن نه فقط [[بابلونيا]] تي حڪمراني ڪئي، پر سڪندر اعظم جي سلطنت جي تقريباً سڄي اوڀرئين حصي تي پڻ قبضو قائم ڪيو. سلوقس [[گنڌارا]] ۽ اتر اولهه هندستان جي اڳوڻن صوبن تي پڻ دعويٰ ڪئي. پر انهن خواهشن کي [[چندر گپت موريا]] چئلينج ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[سلوقي-موريا جنگ]] (305–303 ق م) شروع ٿي. آخرڪار هڪ معاهدي ذريعي تڪرار ختم ٿيو، جنهن موجب [[موريا سلطنت]] اوڀر وارا صوبا پنهنجي قبضي ۾ آندا. ان کان علاوه هڪ شاديءَ جو اتحاد پڻ قائم ٿيو. [[اسٽرابو]] ۽ [[ايپيان]] موجب چندر گپت سلوقس جي هڪ ڌيءَ سان شادي ڪئي.<ref name=":1">[[Chandragupta Maurya#CITEREFAppian|Appian]], p. 55.</ref> ان جي بدلي ۾ سلوقي سلطنت کي 500 جنگي [[هاٿي]] ۽ انهن جا [[مهائوٽ]] مليا، جن 301 ق م ۾ [[ايپسس جي جنگ]] ۾ انٽيگونوس خلاف فيصلائتو ڪردار ادا ڪيو. 281 ق م ۾ سلوقس [[ڪوروپيڊيم جي جنگ]] ۾ [[ليسيميڪس]] کي به شڪست ڏني ۽ [[ايشيا صغير]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ورتو. انٽيگونوس ۽ ليسيميڪس خلاف فتوحات کان پوءِ ديادوخين ۾ سلوقي خاندان جو ڪو وڏو حريف باقي نه رهيو. تنهن هوندي به سلوقس [[ٿريس]] ۽ خود [[مقدونيه]] سميت ليسيميڪس جي يورپي علائقن تي به قبضو ڪرڻ جو خواهشمند هو. پر 281 ق م ۾ جڏهن هو ٿريس پهتو ته [[بطليموس ڪيرائونوس]] کيس قتل ڪري ڇڏيو.<ref name="EB1911" /> بطليموس ڪيرائونوس پنهنجي ڀيڻ [[ليسيندرا]] سان گڏ سلوقي درٻار ۾ پناهه ورتي هئي. سلوقس جي قتل سان سلوقين جا ٿريس ۽ مقدونيه تي قبضي جا امڪان ختم ٿي ويا، ۽ بطليموس ڪيرائونوس کي مقدونيه ۾ ليسيميڪس جي گهڻي طاقت پنهنجي هٿ ۾ آڻڻ جو موقعو ملي ويو. سلوقس جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[انطيوخس اول سوٽر]] سلوقي سلطنت جو حڪمران بڻيو. سلوقس پنهنجي دور حڪومت ۾ ڪيترائي نوان شهر پڻ قائم ڪيا، جن ۾ [[انطاڪيه]] (300 ق م)، [[اديسا]] ۽ [[دجله تي سلوقيه]] (تقريباً 305 ق م) شامل آهن. دجله تي سلوقيه جي قيام سبب آخرڪار [[بابل]] جي آبادي وڏي حد تائين گهٽجي وئي. kkhmcte1tvl256o08a35lcy2pv8jge5 388195 388194 2026-06-23T20:27:55Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[سليوڪس اوّل نيڪيٽر]] کي [[سلوقس اول نيڪاتور]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 388194 wikitext text/x-wiki {{Short description|مقدوني جرنيل، ديادوخوس ۽ سلوقي سلطنت جو باني}} {{Infobox royalty | name = سلوقس اول نيڪاتور | title = [[باسيليئس]]{{Efn|[[فارس جي بادشاهن جي فهرست|فارس جو بادشاهه]] {{br}} [[شاهنشاه#يوناني استعمال|شاهنشاه]] {{br}} [[ملڪن جو بادشاهه]] {{br}} ايشيا جو آقا {{br}}}} | image = Seleukos I Nikator Bronze Roman 100BCE-100CE Museo Archeologico Nazionale Naples AN 5590 1.jpg | alt = Bronze male bust | caption = [[هرڪولينيم]] مان مليل سلوقس جي ڪانسي جي مورتي جي رومي نقل (هاڻي [[نيپلز قومي آثار قديمه عجائب گهر]] ۾ موجود) | succession = [[سلوقي سلطنت]] جو [[باسيليئس]] | reign = 305<ref>Boiy "The Reigns of the Seleucid Kings According the Babylonian King List." ''Journal of Near Eastern Studies'' 70(1) (2011): 1–12.</ref> – سيپٽمبر 281 ق م | predecessor = [[سڪندر چوٿون مقدوني]] | successor = [[انطيوخس اول سوٽر]] (تقريباً 292 ق م کان گڏيل حڪمران) | birth_date = {{Circa|358 BC}} | birth_place = [[يوروپوس (مقدونيه)|يوروپوس]]، [[قديم مقدونيه]]<br />(موجوده [[ايورپوس]]، [[يونان]]) | death_date = سيپٽمبر 281 ق م (عمر تقريباً 77 سال) | death_place = [[ليسيميڪيا (ٿريس)|ليسيميڪيا]]، [[ٿريس]]<br />(موجوده [[ڪاواڪ ڪوي]]، [[چاناق قلعه صوبو|چاناق قلعه]]، [[ترڪيه]])<ref name=EB1911/><ref name="Seleucus I Nicator">{{cite web|url=https://www.livius.org/articles/person/seleucus-i-nicator/|title=Seleucus I Nicator|work=Livius}}</ref> | burial_place = | spouse = {{ubl|[[اپاما]]|[[اسٽراٽونائيس آف سوريا|اسٽراٽونائيس]]}} | issue = [[انطيوخس اول سوٽر]]<br />[[اخائيوس (سلوقس اول جو پٽ)|اخائيوس]]<br />[[فيلا (سلوقس جي ڌيءَ)|فيلا]]<br />لاوڊائيس | dynasty = [[سلوقي حڪمرانن جي فهرست|سلوقي خاندان]] | father = [[انطيوخس (سلوقس اول جو پيءُ)|انطيوخس]] | mother = [[لاوڊائيس آف مقدونيه|لاوڊائيس]] }} '''سلوقس اول نيڪاتور''' ({{IPAc-en|s|ɪ|ˈ|l|uː|k|ə|s}}؛<ref>[https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/seleucus-i Seleucus | Collins English dictionary]</ref> يوناني: Σέλευκος Νικάτωρ، ''Séleukos Nikátōr''؛ "فاتح سلوقس"، {{nowrap|تقريباً 358 ق م – 281 ق م}}) هڪ [[مقدوني يوناني]] جرنيل، فوجي عملدار ۽ [[سڪندر اعظم]] جي جانشينن مان هو، جنهن بعد ۾ مشهور [[سلوقي سلطنت]] جو بنياد وڌو ۽ [[سلوقي خاندان]] جي حڪمراني قائم ڪئي. سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ اقتدار جي ڇڪتاڻ ۾ شروعاتي طور سلوقس هڪ ثانوي شخصيت هو، پر وقت سان گڏ هو [[ايشيا صغير]]، [[سوريا]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[ايراني فلات]] جو مڪمل حڪمران بڻجي ويو ۽ ''[[باسيليئس]]'' (بادشاهه) جو لقب اختيار ڪيائين. سلوقي سلطنت [[هليني دور]] جي دنيا جي وڏين طاقتن مان هڪ هئي، جيستائين اها ٻي صدي ق م جي آخر ۽ پهرين صدي ق م جي شروعات ۾ [[رومي جمهوريه]] ۽ [[اشڪاني سلطنت]] جي هٿان ڪمزور نه ٿي وئي. سڪندر اعظم جي فوج ۾ خدمت دوران سلوقس ''[[هائپاسپست]]'' نالي مقدونيه جي چونڊ پيادل فوجي دستي جو سالار هو. جون 323 ق م ۾ سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ سلوقس شروعات ۾ [[پرديڪاس]] جي حمايت ڪئي، جيڪو سڪندر جي سلطنت جو نگران حڪمران هو. 323 ق م ۾ [[بابل جي ورهاست]] دوران سلوقس کي [[ساٿي گهوڙيسوار فوج]] جو ڪمانڊر ۽ ''چليارخ'' مقرر ڪيو ويو. 322 ق م ۾ [[ديادوخين جون جنگيون]] شروع ٿيون. [[مصر]] ۾ [[بطليموس اول سوٽر]] خلاف مهم دوران پرديڪاس جي فوجي ناڪامين سبب [[پيلوسيئم]] ۾ سندس فوج بغاوت ڪري ويٺي. سلوقس، [[پيثون]] ۽ [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] جي سازش جي نتيجي ۾ پرديڪاس 321 يا 320 ق م ۾ پيلوسيئم ۾ قتل ڪيو ويو. 321 ق م ۾ [[ٽرائيپاراديسوس جي ورهاست]] کان پوءِ نئين نگران حڪمران [[انٽيپيٽر]] سلوقس کي [[بابل]] جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو. پر جلد ئي ديادوخين جي جنگين جو نئون دور شروع ٿيو ۽ طاقتور حڪمران [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] سلوقس کي بابل ڇڏڻ تي مجبور ڪري ڇڏيو. سلوقس فقط 312 ق م ۾ [[بطليموس اول سوٽر]] جي مدد سان ٻيهر بابل واپس اچي سگهيو. 312 ق م کان پوءِ سلوقس بي رحمي سان پنهنجي سلطنت کي وڌايو ۽ آخرڪار [[فارس]] ۽ [[ميديا]] جا علائقا فتح ڪري ورتائين. هن نه فقط [[بابلونيا]] تي حڪمراني ڪئي، پر سڪندر اعظم جي سلطنت جي تقريباً سڄي اوڀرئين حصي تي پڻ قبضو قائم ڪيو. سلوقس [[گنڌارا]] ۽ اتر اولهه هندستان جي اڳوڻن صوبن تي پڻ دعويٰ ڪئي. پر انهن خواهشن کي [[چندر گپت موريا]] چئلينج ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[سلوقي-موريا جنگ]] (305–303 ق م) شروع ٿي. آخرڪار هڪ معاهدي ذريعي تڪرار ختم ٿيو، جنهن موجب [[موريا سلطنت]] اوڀر وارا صوبا پنهنجي قبضي ۾ آندا. ان کان علاوه هڪ شاديءَ جو اتحاد پڻ قائم ٿيو. [[اسٽرابو]] ۽ [[ايپيان]] موجب چندر گپت سلوقس جي هڪ ڌيءَ سان شادي ڪئي.<ref name=":1">[[Chandragupta Maurya#CITEREFAppian|Appian]], p. 55.</ref> ان جي بدلي ۾ سلوقي سلطنت کي 500 جنگي [[هاٿي]] ۽ انهن جا [[مهائوٽ]] مليا، جن 301 ق م ۾ [[ايپسس جي جنگ]] ۾ انٽيگونوس خلاف فيصلائتو ڪردار ادا ڪيو. 281 ق م ۾ سلوقس [[ڪوروپيڊيم جي جنگ]] ۾ [[ليسيميڪس]] کي به شڪست ڏني ۽ [[ايشيا صغير]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ورتو. انٽيگونوس ۽ ليسيميڪس خلاف فتوحات کان پوءِ ديادوخين ۾ سلوقي خاندان جو ڪو وڏو حريف باقي نه رهيو. تنهن هوندي به سلوقس [[ٿريس]] ۽ خود [[مقدونيه]] سميت ليسيميڪس جي يورپي علائقن تي به قبضو ڪرڻ جو خواهشمند هو. پر 281 ق م ۾ جڏهن هو ٿريس پهتو ته [[بطليموس ڪيرائونوس]] کيس قتل ڪري ڇڏيو.<ref name="EB1911" /> بطليموس ڪيرائونوس پنهنجي ڀيڻ [[ليسيندرا]] سان گڏ سلوقي درٻار ۾ پناهه ورتي هئي. سلوقس جي قتل سان سلوقين جا ٿريس ۽ مقدونيه تي قبضي جا امڪان ختم ٿي ويا، ۽ بطليموس ڪيرائونوس کي مقدونيه ۾ ليسيميڪس جي گهڻي طاقت پنهنجي هٿ ۾ آڻڻ جو موقعو ملي ويو. سلوقس جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[انطيوخس اول سوٽر]] سلوقي سلطنت جو حڪمران بڻيو. سلوقس پنهنجي دور حڪومت ۾ ڪيترائي نوان شهر پڻ قائم ڪيا، جن ۾ [[انطاڪيه]] (300 ق م)، [[اديسا]] ۽ [[دجله تي سلوقيه]] (تقريباً 305 ق م) شامل آهن. دجله تي سلوقيه جي قيام سبب آخرڪار [[بابل]] جي آبادي وڏي حد تائين گهٽجي وئي. kkhmcte1tvl256o08a35lcy2pv8jge5 388197 388195 2026-06-23T20:33:47Z Intisar Ali 8681 /* */ 388197 wikitext text/x-wiki {{Short description|مقدوني جرنيل، ديادوخوس ۽ سلوقي سلطنت جو باني}} {{Infobox royalty | name = سلوقس اول نيڪاتور | title = [[باسيليئس]]{{Efn|[[فارس جي بادشاهن جي فهرست|فارس جو بادشاهه]] {{br}} [[شاهنشاه#يوناني استعمال|شاهنشاه]] {{br}} [[ملڪن جو بادشاهه]] {{br}} ايشيا جو آقا {{br}}}} | image = Seleukos I Nikator Bronze Roman 100BCE-100CE Museo Archeologico Nazionale Naples AN 5590 1.jpg | alt = Bronze male bust | caption = [[هرڪولينيم]] مان مليل سلوقس جي ڪانسي جي مورتي جي رومي نقل (هاڻي [[نيپلز قومي آثار قديمه عجائب گهر]] ۾ موجود) | succession = [[سلوقي سلطنت]] جو [[باسيليئس]] | reign = 305<ref>Boiy "The Reigns of the Seleucid Kings According the Babylonian King List." ''Journal of Near Eastern Studies'' 70(1) (2011): 1–12.</ref> – سيپٽمبر 281 ق م | predecessor = [[سڪندر چوٿون مقدوني]] | successor = [[انطيوخس اول سوٽر]] (تقريباً 292 ق م کان گڏيل حڪمران) | birth_date = {{Circa|358 BC}} | birth_place = [[يوروپوس (مقدونيه)|يوروپوس]]، [[قديم مقدونيه]]<br />(موجوده [[ايورپوس]]، [[يونان]]) | death_date = سيپٽمبر 281 ق م (عمر تقريباً 77 سال) | death_place = [[ليسيميڪيا (ٿريس)|ليسيميڪيا]]، [[ٿريس]]<br />(موجوده [[ڪاواڪ ڪوي]]، [[چاناق قلعه صوبو|چاناق قلعه]]، [[ترڪيه]])<ref name=EB1911/><ref name="Seleucus I Nicator">{{cite web|url=https://www.livius.org/articles/person/seleucus-i-nicator/|title=Seleucus I Nicator|work=Livius}}</ref> | burial_place = | spouse = {{ubl|[[اپاما]]|[[اسٽراٽونائيس آف سوريا|اسٽراٽونائيس]]}} | issue = [[انطيوخس اول سوٽر]]<br />[[اخائيوس (سلوقس اول جو پٽ)|اخائيوس]]<br />[[فيلا (سلوقس جي ڌيءَ)|فيلا]]<br />لاوڊائيس | dynasty = [[سلوقي حڪمرانن جي فهرست|سلوقي خاندان]] | father = [[انطيوخس (سلوقس اول جو پيءُ)|انطيوخس]] | mother = [[لاوڊائيس آف مقدونيه|لاوڊائيس]] }} '''سلوقس اول نيڪاتور''' ({{IPAc-en|s|ɪ|ˈ|l|uː|k|ə|s}}؛<ref>[https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/seleucus-i Seleucus | Collins English dictionary]</ref> يوناني: Σέλευκος Νικάτωρ، ''Séleukos Nikátōr''؛ "فاتح سلوقس"، {{nowrap|تقريباً 358 ق م – 281 ق م}}) هڪ [[مقدوني يوناني]] جرنيل، فوجي عملدار ۽ [[سڪندر اعظم]] جي جانشينن مان هو، جنهن بعد ۾ مشهور [[سلوقي سلطنت]] جو بنياد وڌو ۽ [[سلوقي خاندان]] جي حڪمراني قائم ڪئي. سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ اقتدار جي ڇڪتاڻ ۾ شروعاتي طور سلوقس هڪ ثانوي شخصيت هو، پر وقت سان گڏ هو [[ايشيا صغير]]، [[سوريا]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[ايراني فلات]] جو مڪمل حڪمران بڻجي ويو ۽ ''[[باسيليئس]]'' (بادشاهه) جو لقب اختيار ڪيائين. سلوقي سلطنت [[هليني دور]] جي دنيا جي وڏين طاقتن مان هڪ هئي، جيستائين اها ٻي صدي ق م جي آخر ۽ پهرين صدي ق م جي شروعات ۾ [[رومي جمهوريه]] ۽ [[اشڪاني سلطنت]] جي هٿان ڪمزور نه ٿي وئي. سڪندر اعظم جي فوج ۾ خدمت دوران سلوقس ''[[هائپاسپست]]'' نالي مقدونيه جي چونڊ پيادل فوجي دستي جو سالار هو. جون 323 ق م ۾ سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ سلوقس شروعات ۾ [[پرديڪاس]] جي حمايت ڪئي، جيڪو سڪندر جي سلطنت جو نگران حڪمران هو. 323 ق م ۾ [[بابل جي ورهاست]] دوران سلوقس کي [[ساٿي گهوڙيسوار فوج]] جو ڪمانڊر ۽ ''چليارخ'' مقرر ڪيو ويو. 322 ق م ۾ [[ديادوخين جون جنگيون]] شروع ٿيون. [[مصر]] ۾ [[بطليموس اول سوٽر]] خلاف مهم دوران پرديڪاس جي فوجي ناڪامين سبب [[پيلوسيئم]] ۾ سندس فوج بغاوت ڪري ويٺي. سلوقس، [[پيثون]] ۽ [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] جي سازش جي نتيجي ۾ پرديڪاس 321 يا 320 ق م ۾ پيلوسيئم ۾ قتل ڪيو ويو. 321 ق م ۾ [[ٽرائيپاراديسوس جي ورهاست]] کان پوءِ نئين نگران حڪمران [[انٽيپيٽر]] سلوقس کي [[بابل]] جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو. پر جلد ئي ديادوخين جي جنگين جو نئون دور شروع ٿيو ۽ طاقتور حڪمران [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] سلوقس کي بابل ڇڏڻ تي مجبور ڪري ڇڏيو. سلوقس فقط 312 ق م ۾ [[بطليموس اول سوٽر]] جي مدد سان ٻيهر بابل واپس اچي سگهيو. 312 ق م کان پوءِ سلوقس بي رحمي سان پنهنجي سلطنت کي وڌايو ۽ آخرڪار [[فارس]] ۽ [[ميديا]] جا علائقا فتح ڪري ورتائين. هن نه فقط [[بابلونيا]] تي حڪمراني ڪئي، پر سڪندر اعظم جي سلطنت جي تقريباً سڄي اوڀرئين حصي تي پڻ قبضو قائم ڪيو. سلوقس [[گنڌارا]] ۽ اتر اولهه هندستان جي اڳوڻن صوبن تي پڻ دعويٰ ڪئي. پر انهن خواهشن کي [[چندر گپت موريا]] چئلينج ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[سلوقي-موريا جنگ]] (305–303 ق م) شروع ٿي. آخرڪار هڪ معاهدي ذريعي تڪرار ختم ٿيو، جنهن موجب [[موريا سلطنت]] اوڀر وارا صوبا پنهنجي قبضي ۾ آندا. ان کان علاوه هڪ شاديءَ جو اتحاد پڻ قائم ٿيو. [[اسٽرابو]] ۽ [[ايپيان]] موجب چندر گپت سلوقس جي هڪ ڌيءَ سان شادي ڪئي.<ref name=":1">[[Chandragupta Maurya#CITEREFAppian|Appian]], p. 55.</ref> ان جي بدلي ۾ سلوقي سلطنت کي 500 جنگي [[هاٿي]] ۽ انهن جا [[مهائوٽ]] مليا، جن 301 ق م ۾ [[ايپسس جي جنگ]] ۾ انٽيگونوس خلاف فيصلائتو ڪردار ادا ڪيو. 281 ق م ۾ سلوقس [[ڪوروپيڊيم جي جنگ]] ۾ [[ليسيميڪس]] کي به شڪست ڏني ۽ [[ايشيا صغير]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ورتو. انٽيگونوس ۽ ليسيميڪس خلاف فتوحات کان پوءِ ديادوخين ۾ سلوقي خاندان جو ڪو وڏو حريف باقي نه رهيو. تنهن هوندي به سلوقس [[ٿريس]] ۽ خود [[مقدونيه]] سميت ليسيميڪس جي يورپي علائقن تي به قبضو ڪرڻ جو خواهشمند هو. پر 281 ق م ۾ جڏهن هو ٿريس پهتو ته [[بطليموس ڪيرائونوس]] کيس قتل ڪري ڇڏيو.<ref name="EB1911" /> بطليموس ڪيرائونوس پنهنجي ڀيڻ [[ليسيندرا]] سان گڏ سلوقي درٻار ۾ پناهه ورتي هئي. سلوقس جي قتل سان سلوقين جا ٿريس ۽ مقدونيه تي قبضي جا امڪان ختم ٿي ويا، ۽ بطليموس ڪيرائونوس کي مقدونيه ۾ ليسيميڪس جي گهڻي طاقت پنهنجي هٿ ۾ آڻڻ جو موقعو ملي ويو. سلوقس جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[انطيوخس اول سوٽر]] سلوقي سلطنت جو حڪمران بڻيو. سلوقس پنهنجي دور حڪومت ۾ ڪيترائي نوان شهر پڻ قائم ڪيا، جن ۾ [[انطاڪيه]] (300 ق م)، [[اديسا]] ۽ [[دجله تي سلوقيه]] (تقريباً 305 ق م) شامل آهن. دجله تي سلوقيه جي قيام سبب آخرڪار [[بابل]] جي آبادي وڏي حد تائين گهٽجي وئي. == شروعاتي زندگي ۽ خاندان == سلوقس، [[انطيوخس (سلوقس اول نيڪاتور جو پيءُ)|انطيوخس]] جو پٽ هو. مؤرخ [[جونيانس جسٽينس]] دعويٰ ڪري ٿو ته انطيوخس [[فلپ ٻيون مقدوني]] جي جرنيلن مان هڪ هو، پر ٻين ذريعن ۾ اهڙي ڪنهن جرنيل جو ذڪر نٿو ملي ۽ نه ئي فلپ جي دور ۾ سندس فوجي خدمتن بابت ڪا معتبر ڄاڻ موجود آهي. ممڪن آهي ته انطيوخس [[اپر مقدونيه]] جي ڪنهن معزز اشرافي خاندان سان تعلق رکندو هجي. سلوقس جي ماءُ جو نالو [[لاوڊائيس آف مقدونيه|لاوڊائيس]] ٻڌايو وڃي ٿو، پر سندس باري ۾ به ٻي ڪا خاص معلومات موجود ناهي. بعد ۾ سلوقس پنهنجي والدين جي نالن تي ڪيترن ئي شهرن جا نالا رکيا.<ref name="G2">Grainger 1990, p. 2</ref> سلوقس [[يوروپوس (مقدونيه)|يوروپوس]] ۾ پيدا ٿيو، جيڪو [[مقدونيه]] جي اترئين حصي ۾ واقع هو. جيڪڏهن 358 ق م کي سندس پيدائش جو سڀ کان وڌيڪ امڪاني سال تسليم ڪيو وڃي ته سندس ڄمڻ کان فقط هڪ سال اڳ [[پايوني]] ماڻهن هن علائقي تي حملو ڪيو هو. فلپ ٻئي حملي آورن کي شڪست ڏني ۽ ڪجهه سالن بعد پايونين کي مڪمل طور مقدوني حڪمراني هيٺ آڻي ڇڏيو.<ref name="G4">Grainger 1990, pp. 4–5</ref> سلوقس جي پيدائش جو صحيح سال واضح ناهي. جسٽينس لکي ٿو ته [[ڪوروپيڊيم جي جنگ]] دوران سندس عمر 77 سال هئي، جنهن مطابق سندس پيدائش 358 ق م ۾ ٿي هوندي. [[ايپيان]] موجب جنگ وقت سندس عمر 73 سال هئي، جنهن مطابق سندس جنم 354 ق م ۾ ٿيو. جڏهن ته [[يوسيبيئس آف قيساريه]] عمر 75 سال ٻڌائي ٿو، جنهن مان 356 ق م وارو سال نڪري ٿو، ۽ اهڙي طرح سلوقس جي عمر [[سڪندر اعظم]] جي عمر جي برابر ٿي وڃي ٿي. مؤرخن جو خيال آهي ته شايد اها سلوقس جي سياسي تشهير هئي ته جيئن کيس سڪندر اعظم جي همعصر ۽ برابر حيثيت وارو شخص ڏيکاريو وڃي.<ref name="G1">Grainger 1990, p. 1</ref> نوجواني ۾ سلوقس کي بادشاهه جو [[شاهي خادم]] (''pais'') چونڊيو ويو. اشرافي خاندانن جي سڀني پٽن لاءِ اهو رواجي عمل هو ته هو پهرين شاهي خادم طور خدمت ڪن ۽ پوءِ بادشاهه جي فوج ۾ آفيسر بڻجن.<ref name="G2">Grainger 1990, p. 2</ref> سلوقس بابت چيو وڃي ٿو ته هو پنهنجي مستقبل جي حريفن [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] ۽ [[ديميتريوس اول مقدوني]] وانگر انتهائي طاقتور جسماني قوت جو مالڪ هو. ايپيان هڪ واقعي جو ذڪر ڪري ٿو جنهن ۾ سڪندر اعظم قرباني لاءِ تيار ڪيل هڪ جهنگلي ڍڳو اوچتو آزاد ٿي ڀڄي ويو، پر سلوقس پنهنجي ننگن هٿن سان ان جا سڱ پڪڙي کيس ٻيهر قابو ڪري ورتو.<ref name=":1" /> چيو وڃي ٿو ته بعد ۾ سندس سڪن تي ظاهر ٿيندڙ ڍڳي جا سڱ انهيءَ واقعي جي يادگار هئا. سڪندر اعظم وانگر سلوقس بابت به ڪيترائي ڏند ڪٿائي قصا مشهور ٿيا. هڪ روايت مطابق، جڏهن سلوقس سڪندر سان گڏ فارس خلاف مهم تي روانو ٿي رهيو هو، تڏهن سندس پيءُ انطيوخس کيس ٻڌايو ته سندس حقيقي والد دراصل ديوتا [[اپولو]] آهي. روايت موجب اپولو، لاوڊائيس کي هڪ منڊي تحفي طور ڏني هئي، جنهن تي [[لنگر]] جي تصوير ٺهيل هئي. سلوقس جي جسم تي به لنگر جي شڪل وارو پيدائشي نشان موجود هو. اهو پڻ چيو ويندو هو ته سندس پٽن ۽ پوٽن وٽ به اهڙو ئي نشان هو. هي ڪهاڻي سڪندر اعظم بابت مشهور روايتن سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿي. گهڻا محقق ان کي سياسي پروپيگنڊا سمجهن ٿا، جنهن جو مقصد سلوقس کي سڪندر اعظم جو فطري جانشين ثابت ڪرڻ هو.<ref name="G2" /> [[جان مالالاس]] لکي ٿو ته سلوقس جي هڪ ڀيڻ [[ديديميا (سلوقس اول جي ڀيڻ)|ديديميا]] هئي، جنهن جا ٻه پٽ [[نيڪانور]] ۽ [[نيڪوميديس]] هئا. پر گهڻن مؤرخن جو خيال آهي ته اهي شخصيتون افسانوي آهن. ديديميا جو تعلق شايد [[ديديما]] ۾ موجود اپولو جي مشهور مندر ۽ غيب گوئي واري مرڪز سان هجي، جيڪو [[ميليتوس]] جي ويجهو واقع هو. ڪجهه محققن اهو به تجويز ڪيو آهي ته [[بطليموس (سلوقس جو پٽ)]] دراصل سلوقس جو چاچو هو.<ref name="G3">Grainger 1990, p. 3</ref> == سڪندر اعظم جي دور ۾ شروعاتي فوجي خدمتون == [[File:Hypaspist.jpg|thumb|250px|فارس خلاف سڪندر اعظم جي مهم دوران سلوقس شاهي ''هائپاسپست'' فوج جي اڳواڻي ڪئي.]] 334 ق م جي بهار ۾، تقريباً ٽيهه ويهن سالن جي نوجوان جي حيثيت ۾، سلوقس سڪندر اعظم سان گڏ ايشيا روانو ٿيو.<ref name=EB1911/> 327 ق م جي آخر ۾ شروع ٿيندڙ [[سڪندر اعظم جي هندستاني مهم]] تائين هو مقدوني فوج جي سڀ کان چونڊ پيادل فوجي دستي ''هائپاسپست'' (Shield-bearers) جو سالار بڻجي چڪو هو. بعد ۾ هن دستي کي ''[[سلور شيلڊز]]'' (چانديءَ واريون ڍالون) جي نالي سان سڃاتو ويو. [[ايريان]] موجب جڏهن سڪندر اعظم ٻيڙيءَ وسيلي [[جهلم درياهه|هائڊاسپس درياهه]] پار ڪيو، تڏهن ساڻس [[پرديڪاس]]، [[بطليموس اول سوٽر]]، [[ليسيميڪس]] ۽ سلوقس پڻ گڏ هئا.<ref>Arrian Anabasis 5.13.1</ref> 326 ق م ۾ ٿيندڙ [[هائڊاسپس جي جنگ]] دوران سلوقس پنهنجي فوج جي اڳواڻي ڪندي [[پورس]] جي هاٿين سان مقابلو ڪيو. بهرحال جنگ جي رٿابندي ۾ سندس صحيح ڪردار بابت ڪا واضح ڄاڻ موجود ناهي، ڇاڪاڻ ته جنگ دوران کيس ڪنهن وڏي آزاد ڪمان جو ذڪر نٿو ملي. هي ڳالهه [[ڪريٽيرس]]، [[هيفائيسٽيون]]، [[پيثون]] ۽ [[ليوناتس]] کان مختلف آهي، جن وٽ پنهنجي پنهنجي وڏي فوجي دستا هئا.<ref name="G9">Grainger 1990, pp. 9–10</ref> سلوقس جي شاهي ''هائپاسپست'' فوج مسلسل سڪندر اعظم جي سڌي نگراني هيٺ رهندي هئي. بعد ۾ هنن [[سنڌو ماٿري]] جي مهم، [[مالي قبيلي]] خلاف جنگين ۽ [[گيدروسيا]] جي ريگستاني گذرگاهه پار ڪرڻ ۾ پڻ حصو ورتو. 324 ق م جي بهار ۾ [[سوسا جي شاديون|سوسا جي عظيم شادي واري تقريب]] دوران سلوقس [[اپاما]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[سپيٽامينيس]] جي ڌيءَ هئي. انهن مان سندس وڏو پٽ ۽ جانشين [[انطيوخس اول سوٽر]] پيدا ٿيو. انهن کي گهٽ ۾ گهٽ ٻه جائز ڌيئرون، [[لاوڊائيس]] ۽ [[فيلا]]، پڻ هيون ۽ شايد هڪ ٻيو پٽ [[اخائيوس (سلوقس اول جو پٽ)|اخائيوس]] به هو. ساڳئي تقريب ۾ سڪندر اعظم مرحوم فارسي بادشاهه [[دارا ٽيون]] جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جڏهن ته ٻين ڪيترن مقدوني عملدارن پڻ فارسي عورتن سان شاديون ڪيون. 323 ق م ۾ سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ جڏهن گهڻن مقدوني جرنيلن پنهنجين ''سوسا وارين زالن'' کي ڇڏي ڏنو، تڏهن سلوقس انهن چند ماڻهن مان هو جنهن پنهنجي زال کي برقرار رکيو. اپاما سڄي حياتي سندس ساٿي ۽ بعد ۾ راڻي رهي.<ref name="G912">Grainger 1990, p. 12</ref> قديم ذريعن ۾ سڪندر اعظم جي زندگي دوران سلوقس بابت ڪيترائي قصا ملن ٿا. هڪ واقعي موجب [[بابل]] جي ويجهو ٻيڙيءَ جي سفر دوران سڪندر اعظم جو شاهي تاج (Diadem) هوا ۾ اڏامي ويو ۽ [[آشوري]] بادشاهن جي قبرن ڀرسان ڪنن ۾ وڃي ڪري پيو. سلوقس تري ان کي واپس آندو ۽ ٻيڙيءَ ڏانهن موٽندي تاج کي سڪي رکڻ لاءِ پنهنجي مٿي تي رکيائين. هن قصي جي صداقت مشڪوڪ سمجهي وڃي ٿي. ٻئي قصي موجب سلوقس [[ميديوس آف لاريسا]] جي دعوت ۾ سڪندر اعظم سان گڏ موجود هو. دعوت جو واقعو شايد درست هجي، پر بادشاهه کي زهر ڏيڻ واري سازش جو قصو گهڻو معتبر نٿو سمجهيو وڃي. هڪ ٻي روايت مطابق سڪندر اعظم جي وفات کان ٿورو اڳ سلوقس ديوتا [[سيراپس]] جي مندر ۾ رات گذاري ته جيئن بادشاهه جي صحت بهتر ٿيڻ لاءِ دعا گهري سگهي.<ref>Plutarch, ''Alexander'' 76; Arrian, ''Anabasis'' 7.26; {{harvnb|Ogden|2017|p=64}}</ref> پر هن روايت جي به صداقت تي شڪ ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته يوناني-مصري ديوتا سيراپس جو تصور ان وقت تائين وجود ۾ ئي نه آيو هو.<ref name="Heckel p. 256">Heckel p. 256</ref> fd0yfj9geac91811n1q3h80u8yv5l1j 388198 388197 2026-06-23T20:36:02Z Intisar Ali 8681 388198 wikitext text/x-wiki {{Short description|مقدوني جرنيل، ديادوخوس ۽ سلوقي سلطنت جو باني}} {{Infobox royalty | name = سلوقس اول نيڪاتور | title = [[باسيليئس]]{{Efn|[[فارس جي بادشاهن جي فهرست|فارس جو بادشاهه]] {{br}} [[شاهنشاه#يوناني استعمال|شاهنشاه]] {{br}} [[ملڪن جو بادشاهه]] {{br}} ايشيا جو آقا {{br}}}} | image = Seleukos I Nikator Bronze Roman 100BCE-100CE Museo Archeologico Nazionale Naples AN 5590 1.jpg | alt = Bronze male bust | caption = [[هرڪولينيم]] مان مليل سلوقس جي ڪانسي جي مورتي جي رومي نقل (هاڻي [[نيپلز قومي آثار قديمه عجائب گهر]] ۾ موجود) | succession = [[سلوقي سلطنت]] جو [[باسيليئس]] | reign = 305<ref>Boiy "The Reigns of the Seleucid Kings According the Babylonian King List." ''Journal of Near Eastern Studies'' 70(1) (2011): 1–12.</ref> – سيپٽمبر 281 ق م | predecessor = [[سڪندر چوٿون مقدوني]] | successor = [[انطيوخس اول سوٽر]] (تقريباً 292 ق م کان گڏيل حڪمران) | birth_date = {{Circa|358 BC}} | birth_place = [[يوروپوس (مقدونيه)|يوروپوس]]، [[قديم مقدونيه]]<br />(موجوده [[ايورپوس]]، [[يونان]]) | death_date = سيپٽمبر 281 ق م (عمر تقريباً 77 سال) | death_place = [[ليسيميڪيا (ٿريس)|ليسيميڪيا]]، [[ٿريس]]<br />(موجوده [[ڪاواڪ ڪوي]]، [[چاناق قلعه صوبو|چاناق قلعه]]، [[ترڪيه]])<ref name=EB1911/><ref name="Seleucus I Nicator">{{cite web|url=https://www.livius.org/articles/person/seleucus-i-nicator/|title=Seleucus I Nicator|work=Livius}}</ref> | burial_place = | spouse = {{ubl|[[اپاما]]|[[اسٽراٽونائيس آف سوريا|اسٽراٽونائيس]]}} | issue = [[انطيوخس اول سوٽر]]<br />[[اخائيوس (سلوقس اول جو پٽ)|اخائيوس]]<br />[[فيلا (سلوقس جي ڌيءَ)|فيلا]]<br />لاوڊائيس | dynasty = [[سلوقي حڪمرانن جي فهرست|سلوقي خاندان]] | father = [[انطيوخس (سلوقس اول جو پيءُ)|انطيوخس]] | mother = [[لاوڊائيس آف مقدونيه|لاوڊائيس]] }} '''سلوقس اول نيڪاتور''' ({{IPAc-en|s|ɪ|ˈ|l|uː|k|ə|s}}؛<ref>[https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/seleucus-i Seleucus | Collins English dictionary]</ref> يوناني: Σέλευκος Νικάτωρ، ''Séleukos Nikátōr''؛ "فاتح سلوقس"، {{nowrap|تقريباً 358 ق م – 281 ق م}}) هڪ [[مقدوني يوناني]] جرنيل، فوجي عملدار ۽ [[سڪندر اعظم]] جي جانشينن مان هو، جنهن بعد ۾ مشهور [[سلوقي سلطنت]] جو بنياد وڌو ۽ [[سلوقي خاندان]] جي حڪمراني قائم ڪئي. سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ اقتدار جي ڇڪتاڻ ۾ شروعاتي طور سلوقس هڪ ثانوي شخصيت هو، پر وقت سان گڏ هو [[ايشيا صغير]]، [[سوريا]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[ايراني فلات]] جو مڪمل حڪمران بڻجي ويو ۽ ''[[باسيليئس]]'' (بادشاهه) جو لقب اختيار ڪيائين. سلوقي سلطنت [[هليني دور]] جي دنيا جي وڏين طاقتن مان هڪ هئي، جيستائين اها ٻي صدي ق م جي آخر ۽ پهرين صدي ق م جي شروعات ۾ [[رومي جمهوريه]] ۽ [[اشڪاني سلطنت]] جي هٿان ڪمزور نه ٿي وئي. سڪندر اعظم جي فوج ۾ خدمت دوران سلوقس ''[[هائپاسپست]]'' نالي مقدونيه جي چونڊ پيادل فوجي دستي جو سالار هو. جون 323 ق م ۾ سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ سلوقس شروعات ۾ [[پرديڪاس]] جي حمايت ڪئي، جيڪو سڪندر جي سلطنت جو نگران حڪمران هو. 323 ق م ۾ [[بابل جي ورهاست]] دوران سلوقس کي [[ساٿي گهوڙيسوار فوج]] جو ڪمانڊر ۽ ''چليارخ'' مقرر ڪيو ويو. 322 ق م ۾ [[ديادوخين جون جنگيون]] شروع ٿيون. [[مصر]] ۾ [[بطليموس اول سوٽر]] خلاف مهم دوران پرديڪاس جي فوجي ناڪامين سبب [[پيلوسيئم]] ۾ سندس فوج بغاوت ڪري ويٺي. سلوقس، [[پيثون]] ۽ [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] جي سازش جي نتيجي ۾ پرديڪاس 321 يا 320 ق م ۾ پيلوسيئم ۾ قتل ڪيو ويو. 321 ق م ۾ [[ٽرائيپاراديسوس جي ورهاست]] کان پوءِ نئين نگران حڪمران [[انٽيپيٽر]] سلوقس کي [[بابل]] جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو. پر جلد ئي ديادوخين جي جنگين جو نئون دور شروع ٿيو ۽ طاقتور حڪمران [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] سلوقس کي بابل ڇڏڻ تي مجبور ڪري ڇڏيو. سلوقس فقط 312 ق م ۾ [[بطليموس اول سوٽر]] جي مدد سان ٻيهر بابل واپس اچي سگهيو. 312 ق م کان پوءِ سلوقس بي رحمي سان پنهنجي سلطنت کي وڌايو ۽ آخرڪار [[فارس]] ۽ [[ميديا]] جا علائقا فتح ڪري ورتائين. هن نه فقط [[بابلونيا]] تي حڪمراني ڪئي، پر سڪندر اعظم جي سلطنت جي تقريباً سڄي اوڀرئين حصي تي پڻ قبضو قائم ڪيو. سلوقس [[گنڌارا]] ۽ اتر اولهه هندستان جي اڳوڻن صوبن تي پڻ دعويٰ ڪئي. پر انهن خواهشن کي [[چندر گپت موريا]] چئلينج ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[سلوقي-موريا جنگ]] (305–303 ق م) شروع ٿي. آخرڪار هڪ معاهدي ذريعي تڪرار ختم ٿيو، جنهن موجب [[موريا سلطنت]] اوڀر وارا صوبا پنهنجي قبضي ۾ آندا. ان کان علاوه هڪ شاديءَ جو اتحاد پڻ قائم ٿيو. [[اسٽرابو]] ۽ [[ايپيان]] موجب چندر گپت سلوقس جي هڪ ڌيءَ سان شادي ڪئي.<ref name=":1">[[Chandragupta Maurya#CITEREFAppian|Appian]], p. 55.</ref> ان جي بدلي ۾ سلوقي سلطنت کي 500 جنگي [[هاٿي]] ۽ انهن جا [[مهائوٽ]] مليا، جن 301 ق م ۾ [[ايپسس جي جنگ]] ۾ انٽيگونوس خلاف فيصلائتو ڪردار ادا ڪيو. 281 ق م ۾ سلوقس [[ڪوروپيڊيم جي جنگ]] ۾ [[ليسيميڪس]] کي به شڪست ڏني ۽ [[ايشيا صغير]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ورتو. انٽيگونوس ۽ ليسيميڪس خلاف فتوحات کان پوءِ ديادوخين ۾ سلوقي خاندان جو ڪو وڏو حريف باقي نه رهيو. تنهن هوندي به سلوقس [[ٿريس]] ۽ خود [[مقدونيه]] سميت ليسيميڪس جي يورپي علائقن تي به قبضو ڪرڻ جو خواهشمند هو. پر 281 ق م ۾ جڏهن هو ٿريس پهتو ته [[بطليموس ڪيرائونوس]] کيس قتل ڪري ڇڏيو.<ref name="EB1911" /> بطليموس ڪيرائونوس پنهنجي ڀيڻ [[ليسيندرا]] سان گڏ سلوقي درٻار ۾ پناهه ورتي هئي. سلوقس جي قتل سان سلوقين جا ٿريس ۽ مقدونيه تي قبضي جا امڪان ختم ٿي ويا، ۽ بطليموس ڪيرائونوس کي مقدونيه ۾ ليسيميڪس جي گهڻي طاقت پنهنجي هٿ ۾ آڻڻ جو موقعو ملي ويو. سلوقس جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[انطيوخس اول سوٽر]] سلوقي سلطنت جو حڪمران بڻيو. سلوقس پنهنجي دور حڪومت ۾ ڪيترائي نوان شهر پڻ قائم ڪيا، جن ۾ [[انطاڪيه]] (300 ق م)، [[اديسا]] ۽ [[دجله تي سلوقيه]] (تقريباً 305 ق م) شامل آهن. دجله تي سلوقيه جي قيام سبب آخرڪار [[بابل]] جي آبادي وڏي حد تائين گهٽجي وئي. == شروعاتي زندگي ۽ خاندان == سلوقس، [[انطيوخس (سلوقس اول نيڪاتور جو پيءُ)|انطيوخس]] جو پٽ هو. مؤرخ [[جونيانس جسٽينس]] دعويٰ ڪري ٿو ته انطيوخس [[فلپ ٻيون مقدوني]] جي جرنيلن مان هڪ هو، پر ٻين ذريعن ۾ اهڙي ڪنهن جرنيل جو ذڪر نٿو ملي ۽ نه ئي فلپ جي دور ۾ سندس فوجي خدمتن بابت ڪا معتبر ڄاڻ موجود آهي. ممڪن آهي ته انطيوخس [[اپر مقدونيه]] جي ڪنهن معزز اشرافي خاندان سان تعلق رکندو هجي. سلوقس جي ماءُ جو نالو [[لاوڊائيس آف مقدونيه|لاوڊائيس]] ٻڌايو وڃي ٿو، پر سندس باري ۾ به ٻي ڪا خاص معلومات موجود ناهي. بعد ۾ سلوقس پنهنجي والدين جي نالن تي ڪيترن ئي شهرن جا نالا رکيا.<ref name="G2">Grainger 1990, p. 2</ref> سلوقس [[يوروپوس (مقدونيه)|يوروپوس]] ۾ پيدا ٿيو، جيڪو [[مقدونيه]] جي اترئين حصي ۾ واقع هو. جيڪڏهن 358 ق م کي سندس پيدائش جو سڀ کان وڌيڪ امڪاني سال تسليم ڪيو وڃي ته سندس ڄمڻ کان فقط هڪ سال اڳ [[پايوني]] ماڻهن هن علائقي تي حملو ڪيو هو. فلپ ٻئي حملي آورن کي شڪست ڏني ۽ ڪجهه سالن بعد پايونين کي مڪمل طور مقدوني حڪمراني هيٺ آڻي ڇڏيو.<ref name="G4">Grainger 1990, pp. 4–5</ref> سلوقس جي پيدائش جو صحيح سال واضح ناهي. جسٽينس لکي ٿو ته [[ڪوروپيڊيم جي جنگ]] دوران سندس عمر 77 سال هئي، جنهن مطابق سندس پيدائش 358 ق م ۾ ٿي هوندي. [[ايپيان]] موجب جنگ وقت سندس عمر 73 سال هئي، جنهن مطابق سندس جنم 354 ق م ۾ ٿيو. جڏهن ته [[يوسيبيئس آف قيساريه]] عمر 75 سال ٻڌائي ٿو، جنهن مان 356 ق م وارو سال نڪري ٿو، ۽ اهڙي طرح سلوقس جي عمر [[سڪندر اعظم]] جي عمر جي برابر ٿي وڃي ٿي. مؤرخن جو خيال آهي ته شايد اها سلوقس جي سياسي تشهير هئي ته جيئن کيس سڪندر اعظم جي همعصر ۽ برابر حيثيت وارو شخص ڏيکاريو وڃي.<ref name="G1">Grainger 1990, p. 1</ref> نوجواني ۾ سلوقس کي بادشاهه جو [[شاهي خادم]] (''pais'') چونڊيو ويو. اشرافي خاندانن جي سڀني پٽن لاءِ اهو رواجي عمل هو ته هو پهرين شاهي خادم طور خدمت ڪن ۽ پوءِ بادشاهه جي فوج ۾ آفيسر بڻجن.<ref name="G2">Grainger 1990, p. 2</ref> سلوقس بابت چيو وڃي ٿو ته هو پنهنجي مستقبل جي حريفن [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] ۽ [[ديميتريوس اول مقدوني]] وانگر انتهائي طاقتور جسماني قوت جو مالڪ هو. ايپيان هڪ واقعي جو ذڪر ڪري ٿو جنهن ۾ سڪندر اعظم قرباني لاءِ تيار ڪيل هڪ جهنگلي ڍڳو اوچتو آزاد ٿي ڀڄي ويو، پر سلوقس پنهنجي ننگن هٿن سان ان جا سڱ پڪڙي کيس ٻيهر قابو ڪري ورتو.<ref name=":1" /> چيو وڃي ٿو ته بعد ۾ سندس سڪن تي ظاهر ٿيندڙ ڍڳي جا سڱ انهيءَ واقعي جي يادگار هئا. سڪندر اعظم وانگر سلوقس بابت به ڪيترائي ڏند ڪٿائي قصا مشهور ٿيا. هڪ روايت مطابق، جڏهن سلوقس سڪندر سان گڏ فارس خلاف مهم تي روانو ٿي رهيو هو، تڏهن سندس پيءُ انطيوخس کيس ٻڌايو ته سندس حقيقي والد دراصل ديوتا [[اپولو]] آهي. روايت موجب اپولو، لاوڊائيس کي هڪ منڊي تحفي طور ڏني هئي، جنهن تي [[لنگر]] جي تصوير ٺهيل هئي. سلوقس جي جسم تي به لنگر جي شڪل وارو پيدائشي نشان موجود هو. اهو پڻ چيو ويندو هو ته سندس پٽن ۽ پوٽن وٽ به اهڙو ئي نشان هو. هي ڪهاڻي سڪندر اعظم بابت مشهور روايتن سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿي. گهڻا محقق ان کي سياسي پروپيگنڊا سمجهن ٿا، جنهن جو مقصد سلوقس کي سڪندر اعظم جو فطري جانشين ثابت ڪرڻ هو.<ref name="G2" /> [[جان مالالاس]] لکي ٿو ته سلوقس جي هڪ ڀيڻ [[ديديميا (سلوقس اول جي ڀيڻ)|ديديميا]] هئي، جنهن جا ٻه پٽ [[نيڪانور]] ۽ [[نيڪوميديس]] هئا. پر گهڻن مؤرخن جو خيال آهي ته اهي شخصيتون افسانوي آهن. ديديميا جو تعلق شايد [[ديديما]] ۾ موجود اپولو جي مشهور مندر ۽ غيب گوئي واري مرڪز سان هجي، جيڪو [[ميليتوس]] جي ويجهو واقع هو. ڪجهه محققن اهو به تجويز ڪيو آهي ته [[بطليموس (سلوقس جو پٽ)]] دراصل سلوقس جو چاچو هو.<ref name="G3">Grainger 1990, p. 3</ref> == سڪندر اعظم جي دور ۾ شروعاتي فوجي خدمتون == [[File:Hypaspist.jpg|thumb|250px|فارس خلاف سڪندر اعظم جي مهم دوران سلوقس شاهي ''هائپاسپست'' فوج جي اڳواڻي ڪئي.]] 334 ق م جي بهار ۾، تقريباً ٽيهه ويهن سالن جي نوجوان جي حيثيت ۾، سلوقس سڪندر اعظم سان گڏ ايشيا روانو ٿيو.<ref name=EB1911/> 327 ق م جي آخر ۾ شروع ٿيندڙ [[سڪندر اعظم جي هندستاني مهم]] تائين هو مقدوني فوج جي سڀ کان چونڊ پيادل فوجي دستي ''هائپاسپست'' (Shield-bearers) جو سالار بڻجي چڪو هو. بعد ۾ هن دستي کي ''[[سلور شيلڊز]]'' (چانديءَ واريون ڍالون) جي نالي سان سڃاتو ويو. [[ايريان]] موجب جڏهن سڪندر اعظم ٻيڙيءَ وسيلي [[جهلم درياهه|هائڊاسپس درياهه]] پار ڪيو، تڏهن ساڻس [[پرديڪاس]]، [[بطليموس اول سوٽر]]، [[ليسيميڪس]] ۽ سلوقس پڻ گڏ هئا.<ref>Arrian Anabasis 5.13.1</ref> 326 ق م ۾ ٿيندڙ [[هائڊاسپس جي جنگ]] دوران سلوقس پنهنجي فوج جي اڳواڻي ڪندي [[پورس]] جي هاٿين سان مقابلو ڪيو. بهرحال جنگ جي رٿابندي ۾ سندس صحيح ڪردار بابت ڪا واضح ڄاڻ موجود ناهي، ڇاڪاڻ ته جنگ دوران کيس ڪنهن وڏي آزاد ڪمان جو ذڪر نٿو ملي. هي ڳالهه [[ڪريٽيرس]]، [[هيفائيسٽيون]]، [[پيثون]] ۽ [[ليوناتس]] کان مختلف آهي، جن وٽ پنهنجي پنهنجي وڏي فوجي دستا هئا.<ref name="G9">Grainger 1990, pp. 9–10</ref> سلوقس جي شاهي ''هائپاسپست'' فوج مسلسل سڪندر اعظم جي سڌي نگراني هيٺ رهندي هئي. بعد ۾ هنن [[سنڌو ماٿري]] جي مهم، [[مالي قبيلي]] خلاف جنگين ۽ [[گيدروسيا]] جي ريگستاني گذرگاهه پار ڪرڻ ۾ پڻ حصو ورتو. 324 ق م جي بهار ۾ [[سوسا جي شاديون|سوسا جي عظيم شادي واري تقريب]] دوران سلوقس [[اپاما]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[سپيٽامينيس]] جي ڌيءَ هئي. انهن مان سندس وڏو پٽ ۽ جانشين [[انطيوخس اول سوٽر]] پيدا ٿيو. انهن کي گهٽ ۾ گهٽ ٻه جائز ڌيئرون، [[لاوڊائيس]] ۽ [[فيلا]]، پڻ هيون ۽ شايد هڪ ٻيو پٽ [[اخائيوس (سلوقس اول جو پٽ)|اخائيوس]] به هو. ساڳئي تقريب ۾ سڪندر اعظم مرحوم فارسي بادشاهه [[دارا ٽيون]] جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جڏهن ته ٻين ڪيترن مقدوني عملدارن پڻ فارسي عورتن سان شاديون ڪيون. 323 ق م ۾ سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ جڏهن گهڻن مقدوني جرنيلن پنهنجين ''سوسا وارين زالن'' کي ڇڏي ڏنو، تڏهن سلوقس انهن چند ماڻهن مان هو جنهن پنهنجي زال کي برقرار رکيو. اپاما سڄي حياتي سندس ساٿي ۽ بعد ۾ راڻي رهي.<ref name="G912">Grainger 1990, p. 12</ref> قديم ذريعن ۾ سڪندر اعظم جي زندگي دوران سلوقس بابت ڪيترائي قصا ملن ٿا. هڪ واقعي موجب [[بابل]] جي ويجهو ٻيڙيءَ جي سفر دوران سڪندر اعظم جو شاهي تاج (Diadem) هوا ۾ اڏامي ويو ۽ [[آشوري]] بادشاهن جي قبرن ڀرسان ڪنن ۾ وڃي ڪري پيو. سلوقس تري ان کي واپس آندو ۽ ٻيڙيءَ ڏانهن موٽندي تاج کي سڪي رکڻ لاءِ پنهنجي مٿي تي رکيائين. هن قصي جي صداقت مشڪوڪ سمجهي وڃي ٿي. ٻئي قصي موجب سلوقس [[ميديوس آف لاريسا]] جي دعوت ۾ سڪندر اعظم سان گڏ موجود هو. دعوت جو واقعو شايد درست هجي، پر بادشاهه کي زهر ڏيڻ واري سازش جو قصو گهڻو معتبر نٿو سمجهيو وڃي. هڪ ٻي روايت مطابق سڪندر اعظم جي وفات کان ٿورو اڳ سلوقس ديوتا [[سيراپس]] جي مندر ۾ رات گذاري ته جيئن بادشاهه جي صحت بهتر ٿيڻ لاءِ دعا گهري سگهي.<ref>Plutarch, ''Alexander'' 76; Arrian, ''Anabasis'' 7.26; {{harvnb|Ogden|2017|p=64}}</ref> پر هن روايت جي به صداقت تي شڪ ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته يوناني-مصري ديوتا سيراپس جو تصور ان وقت تائين وجود ۾ ئي نه آيو هو.<ref name="Heckel p. 256">Heckel p. 256</ref> == پرديڪاس جي دور ۾ سينيئر فوجي عملدار (323–321 ق م) == [[File:Ptolemy I Soter Louvre Ma849.jpg|thumb|left|upright|[[بطليموس اول سوٽر]]، جيڪو سڪندر اعظم جي فوجي عملدارن مان هو، کي [[مصر]] جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو ويو. بعد ۾ بطليموس [[بطليموسي مصر]] کي آزاد رياست بڻايو ۽ 305 ق م ۾ پاڻ کي [[باسيليئس]] ۽ [[فرعون]] قرار ڏنو.]] {{Main|ديادوخي}} [[سڪندر اعظم]] 10 جون 323 ق م تي [[بابل]] ۾ ڪنهن واضح جانشين کان سواءِ وفات ڪري ويو. سندس جرنيل [[پرديڪاس]] سڪندر جي سڄي سلطنت جو نگران حڪمران (ريجنٽ) بڻيو، جڏهن ته سڪندر جي جسماني ۽ ذهني طور معذور سوتيلي ڀاءُ [[آرريڊيئس]] کي [[فلپ ٽيون مقدوني]] جي نالي سان نئون بادشاهه مقرر ڪيو ويو. ساڳئي وقت سڪندر جي اڃا ڄمڻ کان اڳ واري پٽ [[سڪندر چوٿون مقدوني]] کي پڻ پنهنجي پيءُ جو قانوني جانشين قرار ڏنو ويو. بهرحال، [[بابل جي ورهاست]] دوران پرديڪاس عملي طور سڪندر جي وسيع مقدوني سلطنت کي سندس جرنيلن ۾ ورهائي ڇڏيو. سلوقس کي [[ساٿي گهوڙيسوار فوج]] (''hetairoi'') جو سپهه سالار مقرر ڪيو ويو ۽ کيس پهريون يا درٻاري ''چليارخ'' بڻايو ويو. اهڙي طرح هو نگران حڪمران ۽ سپهه سالار پرديڪاس کان پوءِ شاهي فوج جو سڀ کان اعليٰ عملدار بڻجي ويو. پرديڪاس جي حمايت ڪندڙ ٻين بااثر شخصيتن ۾ [[بطليموس اول سوٽر]]، [[ليسيميڪس]]، [[پيثون]] ۽ [[يومينيس]] شامل هئا. پرديڪاس جي طاقت جو دارومدار ٻن ڳالهين تي هو: پهريون، سڪندر اعظم جي وسيع سلطنت کي متحد رکڻ؛ ۽ ٻيو، مختلف [[صوبيدار]]ن کي پنهنجي حڪمن جو پابند رکڻ.<ref name="Heckel p. 256"/> جلد ئي پرديڪاس ۽ ٻين [[ديادوخي]] حڪمرانن جي وچ ۾ جنگ شروع ٿي وئي. پنهنجي سياسي حيثيت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ پرديڪاس سڪندر اعظم جي ڀيڻ [[ڪليوپيٽرا آف مقدونيه|ڪليوپيٽرا]] سان شادي ڪرڻ چاهي. [[ديادوخين جي پهرين جنگ]] ان وقت شروع ٿي جڏهن پرديڪاس سڪندر اعظم جي لاش کي تدفين لاءِ مقدونيه موڪلڻ جو فيصلو ڪيو. پر [[بطليموس اول سوٽر]] لاش تي قبضو ڪري ان کي [[اسڪندريا]] کڻي ويو. پرديڪاس پنهنجي فوج سان گڏ سندس پٺيان مصر روانو ٿيو. ان موقعي تي بطليموس، [[ميديا]] جي صوبيدار [[پيثون]] ۽ ''[[آرگيراسپيدس]]'' جي سالار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] سان گڏجي سازش ڪئي. پيثون ۽ انٽيجينيس ٻئي ان وقت پرديڪاس جي ماتحت فوجي عملدار هئا. انهن گڏجي پرديڪاس کي قتل ڪري ڇڏيو. [[ڪارنيليئس نيپوس]] لکي ٿو ته سلوقس به هن سازش ۾ شامل هو، پر هن دعويٰ بابت مڪمل يقين سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي.<ref name="G20">Grainger 1990, pp. 20–24</ref> k3y8ola0sue121ubb8v1rf5xeqocwul 388199 388198 2026-06-23T20:39:19Z Intisar Ali 8681 388199 wikitext text/x-wiki {{Short description|مقدوني جرنيل، ديادوخوس ۽ سلوقي سلطنت جو باني}} {{Infobox royalty | name = سلوقس اول نيڪاتور | title = [[باسيليئس]]{{Efn|[[فارس جي بادشاهن جي فهرست|فارس جو بادشاهه]] {{br}} [[شاهنشاه#يوناني استعمال|شاهنشاه]] {{br}} [[ملڪن جو بادشاهه]] {{br}} ايشيا جو آقا {{br}}}} | image = Seleukos I Nikator Bronze Roman 100BCE-100CE Museo Archeologico Nazionale Naples AN 5590 1.jpg | alt = Bronze male bust | caption = [[هرڪولينيم]] مان مليل سلوقس جي ڪانسي جي مورتي جي رومي نقل (هاڻي [[نيپلز قومي آثار قديمه عجائب گهر]] ۾ موجود) | succession = [[سلوقي سلطنت]] جو [[باسيليئس]] | reign = 305<ref>Boiy "The Reigns of the Seleucid Kings According the Babylonian King List." ''Journal of Near Eastern Studies'' 70(1) (2011): 1–12.</ref> – سيپٽمبر 281 ق م | predecessor = [[سڪندر چوٿون مقدوني]] | successor = [[انطيوخس اول سوٽر]] (تقريباً 292 ق م کان گڏيل حڪمران) | birth_date = {{Circa|358 BC}} | birth_place = [[يوروپوس (مقدونيه)|يوروپوس]]، [[قديم مقدونيه]]<br />(موجوده [[ايورپوس]]، [[يونان]]) | death_date = سيپٽمبر 281 ق م (عمر تقريباً 77 سال) | death_place = [[ليسيميڪيا (ٿريس)|ليسيميڪيا]]، [[ٿريس]]<br />(موجوده [[ڪاواڪ ڪوي]]، [[چاناق قلعه صوبو|چاناق قلعه]]، [[ترڪيه]])<ref name=EB1911/><ref name="Seleucus I Nicator">{{cite web|url=https://www.livius.org/articles/person/seleucus-i-nicator/|title=Seleucus I Nicator|work=Livius}}</ref> | burial_place = | spouse = {{ubl|[[اپاما]]|[[اسٽراٽونائيس آف سوريا|اسٽراٽونائيس]]}} | issue = [[انطيوخس اول سوٽر]]<br />[[اخائيوس (سلوقس اول جو پٽ)|اخائيوس]]<br />[[فيلا (سلوقس جي ڌيءَ)|فيلا]]<br />لاوڊائيس | dynasty = [[سلوقي حڪمرانن جي فهرست|سلوقي خاندان]] | father = [[انطيوخس (سلوقس اول جو پيءُ)|انطيوخس]] | mother = [[لاوڊائيس آف مقدونيه|لاوڊائيس]] }} '''سلوقس اول نيڪاتور''' ({{IPAc-en|s|ɪ|ˈ|l|uː|k|ə|s}}؛<ref>[https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/seleucus-i Seleucus | Collins English dictionary]</ref> يوناني: Σέλευκος Νικάτωρ، ''Séleukos Nikátōr''؛ "فاتح سلوقس"، {{nowrap|تقريباً 358 ق م – 281 ق م}}) هڪ [[مقدوني يوناني]] جرنيل، فوجي عملدار ۽ [[سڪندر اعظم]] جي جانشينن مان هو، جنهن بعد ۾ مشهور [[سلوقي سلطنت]] جو بنياد وڌو ۽ [[سلوقي خاندان]] جي حڪمراني قائم ڪئي. سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ اقتدار جي ڇڪتاڻ ۾ شروعاتي طور سلوقس هڪ ثانوي شخصيت هو، پر وقت سان گڏ هو [[ايشيا صغير]]، [[سوريا]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[ايراني فلات]] جو مڪمل حڪمران بڻجي ويو ۽ ''[[باسيليئس]]'' (بادشاهه) جو لقب اختيار ڪيائين. سلوقي سلطنت [[هليني دور]] جي دنيا جي وڏين طاقتن مان هڪ هئي، جيستائين اها ٻي صدي ق م جي آخر ۽ پهرين صدي ق م جي شروعات ۾ [[رومي جمهوريه]] ۽ [[اشڪاني سلطنت]] جي هٿان ڪمزور نه ٿي وئي. سڪندر اعظم جي فوج ۾ خدمت دوران سلوقس ''[[هائپاسپست]]'' نالي مقدونيه جي چونڊ پيادل فوجي دستي جو سالار هو. جون 323 ق م ۾ سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ سلوقس شروعات ۾ [[پرديڪاس]] جي حمايت ڪئي، جيڪو سڪندر جي سلطنت جو نگران حڪمران هو. 323 ق م ۾ [[بابل جي ورهاست]] دوران سلوقس کي [[ساٿي گهوڙيسوار فوج]] جو ڪمانڊر ۽ ''چليارخ'' مقرر ڪيو ويو. 322 ق م ۾ [[ديادوخين جون جنگيون]] شروع ٿيون. [[مصر]] ۾ [[بطليموس اول سوٽر]] خلاف مهم دوران پرديڪاس جي فوجي ناڪامين سبب [[پيلوسيئم]] ۾ سندس فوج بغاوت ڪري ويٺي. سلوقس، [[پيثون]] ۽ [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] جي سازش جي نتيجي ۾ پرديڪاس 321 يا 320 ق م ۾ پيلوسيئم ۾ قتل ڪيو ويو. 321 ق م ۾ [[ٽرائيپاراديسوس جي ورهاست]] کان پوءِ نئين نگران حڪمران [[انٽيپيٽر]] سلوقس کي [[بابل]] جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو. پر جلد ئي ديادوخين جي جنگين جو نئون دور شروع ٿيو ۽ طاقتور حڪمران [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] سلوقس کي بابل ڇڏڻ تي مجبور ڪري ڇڏيو. سلوقس فقط 312 ق م ۾ [[بطليموس اول سوٽر]] جي مدد سان ٻيهر بابل واپس اچي سگهيو. 312 ق م کان پوءِ سلوقس بي رحمي سان پنهنجي سلطنت کي وڌايو ۽ آخرڪار [[فارس]] ۽ [[ميديا]] جا علائقا فتح ڪري ورتائين. هن نه فقط [[بابلونيا]] تي حڪمراني ڪئي، پر سڪندر اعظم جي سلطنت جي تقريباً سڄي اوڀرئين حصي تي پڻ قبضو قائم ڪيو. سلوقس [[گنڌارا]] ۽ اتر اولهه هندستان جي اڳوڻن صوبن تي پڻ دعويٰ ڪئي. پر انهن خواهشن کي [[چندر گپت موريا]] چئلينج ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[سلوقي-موريا جنگ]] (305–303 ق م) شروع ٿي. آخرڪار هڪ معاهدي ذريعي تڪرار ختم ٿيو، جنهن موجب [[موريا سلطنت]] اوڀر وارا صوبا پنهنجي قبضي ۾ آندا. ان کان علاوه هڪ شاديءَ جو اتحاد پڻ قائم ٿيو. [[اسٽرابو]] ۽ [[ايپيان]] موجب چندر گپت سلوقس جي هڪ ڌيءَ سان شادي ڪئي.<ref name=":1">[[Chandragupta Maurya#CITEREFAppian|Appian]], p. 55.</ref> ان جي بدلي ۾ سلوقي سلطنت کي 500 جنگي [[هاٿي]] ۽ انهن جا [[مهائوٽ]] مليا، جن 301 ق م ۾ [[ايپسس جي جنگ]] ۾ انٽيگونوس خلاف فيصلائتو ڪردار ادا ڪيو. 281 ق م ۾ سلوقس [[ڪوروپيڊيم جي جنگ]] ۾ [[ليسيميڪس]] کي به شڪست ڏني ۽ [[ايشيا صغير]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ورتو. انٽيگونوس ۽ ليسيميڪس خلاف فتوحات کان پوءِ ديادوخين ۾ سلوقي خاندان جو ڪو وڏو حريف باقي نه رهيو. تنهن هوندي به سلوقس [[ٿريس]] ۽ خود [[مقدونيه]] سميت ليسيميڪس جي يورپي علائقن تي به قبضو ڪرڻ جو خواهشمند هو. پر 281 ق م ۾ جڏهن هو ٿريس پهتو ته [[بطليموس ڪيرائونوس]] کيس قتل ڪري ڇڏيو.<ref name="EB1911" /> بطليموس ڪيرائونوس پنهنجي ڀيڻ [[ليسيندرا]] سان گڏ سلوقي درٻار ۾ پناهه ورتي هئي. سلوقس جي قتل سان سلوقين جا ٿريس ۽ مقدونيه تي قبضي جا امڪان ختم ٿي ويا، ۽ بطليموس ڪيرائونوس کي مقدونيه ۾ ليسيميڪس جي گهڻي طاقت پنهنجي هٿ ۾ آڻڻ جو موقعو ملي ويو. سلوقس جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[انطيوخس اول سوٽر]] سلوقي سلطنت جو حڪمران بڻيو. سلوقس پنهنجي دور حڪومت ۾ ڪيترائي نوان شهر پڻ قائم ڪيا، جن ۾ [[انطاڪيه]] (300 ق م)، [[اديسا]] ۽ [[دجله تي سلوقيه]] (تقريباً 305 ق م) شامل آهن. دجله تي سلوقيه جي قيام سبب آخرڪار [[بابل]] جي آبادي وڏي حد تائين گهٽجي وئي. == شروعاتي زندگي ۽ خاندان == سلوقس، [[انطيوخس (سلوقس اول نيڪاتور جو پيءُ)|انطيوخس]] جو پٽ هو. مؤرخ [[جونيانس جسٽينس]] دعويٰ ڪري ٿو ته انطيوخس [[فلپ ٻيون مقدوني]] جي جرنيلن مان هڪ هو، پر ٻين ذريعن ۾ اهڙي ڪنهن جرنيل جو ذڪر نٿو ملي ۽ نه ئي فلپ جي دور ۾ سندس فوجي خدمتن بابت ڪا معتبر ڄاڻ موجود آهي. ممڪن آهي ته انطيوخس [[اپر مقدونيه]] جي ڪنهن معزز اشرافي خاندان سان تعلق رکندو هجي. سلوقس جي ماءُ جو نالو [[لاوڊائيس آف مقدونيه|لاوڊائيس]] ٻڌايو وڃي ٿو، پر سندس باري ۾ به ٻي ڪا خاص معلومات موجود ناهي. بعد ۾ سلوقس پنهنجي والدين جي نالن تي ڪيترن ئي شهرن جا نالا رکيا.<ref name="G2">Grainger 1990, p. 2</ref> سلوقس [[يوروپوس (مقدونيه)|يوروپوس]] ۾ پيدا ٿيو، جيڪو [[مقدونيه]] جي اترئين حصي ۾ واقع هو. جيڪڏهن 358 ق م کي سندس پيدائش جو سڀ کان وڌيڪ امڪاني سال تسليم ڪيو وڃي ته سندس ڄمڻ کان فقط هڪ سال اڳ [[پايوني]] ماڻهن هن علائقي تي حملو ڪيو هو. فلپ ٻئي حملي آورن کي شڪست ڏني ۽ ڪجهه سالن بعد پايونين کي مڪمل طور مقدوني حڪمراني هيٺ آڻي ڇڏيو.<ref name="G4">Grainger 1990, pp. 4–5</ref> سلوقس جي پيدائش جو صحيح سال واضح ناهي. جسٽينس لکي ٿو ته [[ڪوروپيڊيم جي جنگ]] دوران سندس عمر 77 سال هئي، جنهن مطابق سندس پيدائش 358 ق م ۾ ٿي هوندي. [[ايپيان]] موجب جنگ وقت سندس عمر 73 سال هئي، جنهن مطابق سندس جنم 354 ق م ۾ ٿيو. جڏهن ته [[يوسيبيئس آف قيساريه]] عمر 75 سال ٻڌائي ٿو، جنهن مان 356 ق م وارو سال نڪري ٿو، ۽ اهڙي طرح سلوقس جي عمر [[سڪندر اعظم]] جي عمر جي برابر ٿي وڃي ٿي. مؤرخن جو خيال آهي ته شايد اها سلوقس جي سياسي تشهير هئي ته جيئن کيس سڪندر اعظم جي همعصر ۽ برابر حيثيت وارو شخص ڏيکاريو وڃي.<ref name="G1">Grainger 1990, p. 1</ref> نوجواني ۾ سلوقس کي بادشاهه جو [[شاهي خادم]] (''pais'') چونڊيو ويو. اشرافي خاندانن جي سڀني پٽن لاءِ اهو رواجي عمل هو ته هو پهرين شاهي خادم طور خدمت ڪن ۽ پوءِ بادشاهه جي فوج ۾ آفيسر بڻجن.<ref name="G2">Grainger 1990, p. 2</ref> سلوقس بابت چيو وڃي ٿو ته هو پنهنجي مستقبل جي حريفن [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] ۽ [[ديميتريوس اول مقدوني]] وانگر انتهائي طاقتور جسماني قوت جو مالڪ هو. ايپيان هڪ واقعي جو ذڪر ڪري ٿو جنهن ۾ سڪندر اعظم قرباني لاءِ تيار ڪيل هڪ جهنگلي ڍڳو اوچتو آزاد ٿي ڀڄي ويو، پر سلوقس پنهنجي ننگن هٿن سان ان جا سڱ پڪڙي کيس ٻيهر قابو ڪري ورتو.<ref name=":1" /> چيو وڃي ٿو ته بعد ۾ سندس سڪن تي ظاهر ٿيندڙ ڍڳي جا سڱ انهيءَ واقعي جي يادگار هئا. سڪندر اعظم وانگر سلوقس بابت به ڪيترائي ڏند ڪٿائي قصا مشهور ٿيا. هڪ روايت مطابق، جڏهن سلوقس سڪندر سان گڏ فارس خلاف مهم تي روانو ٿي رهيو هو، تڏهن سندس پيءُ انطيوخس کيس ٻڌايو ته سندس حقيقي والد دراصل ديوتا [[اپولو]] آهي. روايت موجب اپولو، لاوڊائيس کي هڪ منڊي تحفي طور ڏني هئي، جنهن تي [[لنگر]] جي تصوير ٺهيل هئي. سلوقس جي جسم تي به لنگر جي شڪل وارو پيدائشي نشان موجود هو. اهو پڻ چيو ويندو هو ته سندس پٽن ۽ پوٽن وٽ به اهڙو ئي نشان هو. هي ڪهاڻي سڪندر اعظم بابت مشهور روايتن سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿي. گهڻا محقق ان کي سياسي پروپيگنڊا سمجهن ٿا، جنهن جو مقصد سلوقس کي سڪندر اعظم جو فطري جانشين ثابت ڪرڻ هو.<ref name="G2" /> [[جان مالالاس]] لکي ٿو ته سلوقس جي هڪ ڀيڻ [[ديديميا (سلوقس اول جي ڀيڻ)|ديديميا]] هئي، جنهن جا ٻه پٽ [[نيڪانور]] ۽ [[نيڪوميديس]] هئا. پر گهڻن مؤرخن جو خيال آهي ته اهي شخصيتون افسانوي آهن. ديديميا جو تعلق شايد [[ديديما]] ۾ موجود اپولو جي مشهور مندر ۽ غيب گوئي واري مرڪز سان هجي، جيڪو [[ميليتوس]] جي ويجهو واقع هو. ڪجهه محققن اهو به تجويز ڪيو آهي ته [[بطليموس (سلوقس جو پٽ)]] دراصل سلوقس جو چاچو هو.<ref name="G3">Grainger 1990, p. 3</ref> == سڪندر اعظم جي دور ۾ شروعاتي فوجي خدمتون == [[File:Hypaspist.jpg|thumb|250px|فارس خلاف سڪندر اعظم جي مهم دوران سلوقس شاهي ''هائپاسپست'' فوج جي اڳواڻي ڪئي.]] 334 ق م جي بهار ۾، تقريباً ٽيهه ويهن سالن جي نوجوان جي حيثيت ۾، سلوقس سڪندر اعظم سان گڏ ايشيا روانو ٿيو.<ref name=EB1911/> 327 ق م جي آخر ۾ شروع ٿيندڙ [[سڪندر اعظم جي هندستاني مهم]] تائين هو مقدوني فوج جي سڀ کان چونڊ پيادل فوجي دستي ''هائپاسپست'' (Shield-bearers) جو سالار بڻجي چڪو هو. بعد ۾ هن دستي کي ''[[سلور شيلڊز]]'' (چانديءَ واريون ڍالون) جي نالي سان سڃاتو ويو. [[ايريان]] موجب جڏهن سڪندر اعظم ٻيڙيءَ وسيلي [[جهلم درياهه|هائڊاسپس درياهه]] پار ڪيو، تڏهن ساڻس [[پرديڪاس]]، [[بطليموس اول سوٽر]]، [[ليسيميڪس]] ۽ سلوقس پڻ گڏ هئا.<ref>Arrian Anabasis 5.13.1</ref> 326 ق م ۾ ٿيندڙ [[هائڊاسپس جي جنگ]] دوران سلوقس پنهنجي فوج جي اڳواڻي ڪندي [[پورس]] جي هاٿين سان مقابلو ڪيو. بهرحال جنگ جي رٿابندي ۾ سندس صحيح ڪردار بابت ڪا واضح ڄاڻ موجود ناهي، ڇاڪاڻ ته جنگ دوران کيس ڪنهن وڏي آزاد ڪمان جو ذڪر نٿو ملي. هي ڳالهه [[ڪريٽيرس]]، [[هيفائيسٽيون]]، [[پيثون]] ۽ [[ليوناتس]] کان مختلف آهي، جن وٽ پنهنجي پنهنجي وڏي فوجي دستا هئا.<ref name="G9">Grainger 1990, pp. 9–10</ref> سلوقس جي شاهي ''هائپاسپست'' فوج مسلسل سڪندر اعظم جي سڌي نگراني هيٺ رهندي هئي. بعد ۾ هنن [[سنڌو ماٿري]] جي مهم، [[مالي قبيلي]] خلاف جنگين ۽ [[گيدروسيا]] جي ريگستاني گذرگاهه پار ڪرڻ ۾ پڻ حصو ورتو. 324 ق م جي بهار ۾ [[سوسا جي شاديون|سوسا جي عظيم شادي واري تقريب]] دوران سلوقس [[اپاما]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[سپيٽامينيس]] جي ڌيءَ هئي. انهن مان سندس وڏو پٽ ۽ جانشين [[انطيوخس اول سوٽر]] پيدا ٿيو. انهن کي گهٽ ۾ گهٽ ٻه جائز ڌيئرون، [[لاوڊائيس]] ۽ [[فيلا]]، پڻ هيون ۽ شايد هڪ ٻيو پٽ [[اخائيوس (سلوقس اول جو پٽ)|اخائيوس]] به هو. ساڳئي تقريب ۾ سڪندر اعظم مرحوم فارسي بادشاهه [[دارا ٽيون]] جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جڏهن ته ٻين ڪيترن مقدوني عملدارن پڻ فارسي عورتن سان شاديون ڪيون. 323 ق م ۾ سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ جڏهن گهڻن مقدوني جرنيلن پنهنجين ''سوسا وارين زالن'' کي ڇڏي ڏنو، تڏهن سلوقس انهن چند ماڻهن مان هو جنهن پنهنجي زال کي برقرار رکيو. اپاما سڄي حياتي سندس ساٿي ۽ بعد ۾ راڻي رهي.<ref name="G912">Grainger 1990, p. 12</ref> قديم ذريعن ۾ سڪندر اعظم جي زندگي دوران سلوقس بابت ڪيترائي قصا ملن ٿا. هڪ واقعي موجب [[بابل]] جي ويجهو ٻيڙيءَ جي سفر دوران سڪندر اعظم جو شاهي تاج (Diadem) هوا ۾ اڏامي ويو ۽ [[آشوري]] بادشاهن جي قبرن ڀرسان ڪنن ۾ وڃي ڪري پيو. سلوقس تري ان کي واپس آندو ۽ ٻيڙيءَ ڏانهن موٽندي تاج کي سڪي رکڻ لاءِ پنهنجي مٿي تي رکيائين. هن قصي جي صداقت مشڪوڪ سمجهي وڃي ٿي. ٻئي قصي موجب سلوقس [[ميديوس آف لاريسا]] جي دعوت ۾ سڪندر اعظم سان گڏ موجود هو. دعوت جو واقعو شايد درست هجي، پر بادشاهه کي زهر ڏيڻ واري سازش جو قصو گهڻو معتبر نٿو سمجهيو وڃي. هڪ ٻي روايت مطابق سڪندر اعظم جي وفات کان ٿورو اڳ سلوقس ديوتا [[سيراپس]] جي مندر ۾ رات گذاري ته جيئن بادشاهه جي صحت بهتر ٿيڻ لاءِ دعا گهري سگهي.<ref>Plutarch, ''Alexander'' 76; Arrian, ''Anabasis'' 7.26; {{harvnb|Ogden|2017|p=64}}</ref> پر هن روايت جي به صداقت تي شڪ ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته يوناني-مصري ديوتا سيراپس جو تصور ان وقت تائين وجود ۾ ئي نه آيو هو.<ref name="Heckel p. 256">Heckel p. 256</ref> == پرديڪاس جي دور ۾ سينيئر فوجي عملدار (323–321 ق م) == [[File:Ptolemy I Soter Louvre Ma849.jpg|thumb|left|upright|[[بطليموس اول سوٽر]]، جيڪو سڪندر اعظم جي فوجي عملدارن مان هو، کي [[مصر]] جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو ويو. بعد ۾ بطليموس [[بطليموسي مصر]] کي آزاد رياست بڻايو ۽ 305 ق م ۾ پاڻ کي [[باسيليئس]] ۽ [[فرعون]] قرار ڏنو.]] {{Main|ديادوخي}} [[سڪندر اعظم]] 10 جون 323 ق م تي [[بابل]] ۾ ڪنهن واضح جانشين کان سواءِ وفات ڪري ويو. سندس جرنيل [[پرديڪاس]] سڪندر جي سڄي سلطنت جو نگران حڪمران (ريجنٽ) بڻيو، جڏهن ته سڪندر جي جسماني ۽ ذهني طور معذور سوتيلي ڀاءُ [[آرريڊيئس]] کي [[فلپ ٽيون مقدوني]] جي نالي سان نئون بادشاهه مقرر ڪيو ويو. ساڳئي وقت سڪندر جي اڃا ڄمڻ کان اڳ واري پٽ [[سڪندر چوٿون مقدوني]] کي پڻ پنهنجي پيءُ جو قانوني جانشين قرار ڏنو ويو. بهرحال، [[بابل جي ورهاست]] دوران پرديڪاس عملي طور سڪندر جي وسيع مقدوني سلطنت کي سندس جرنيلن ۾ ورهائي ڇڏيو. سلوقس کي [[ساٿي گهوڙيسوار فوج]] (''hetairoi'') جو سپهه سالار مقرر ڪيو ويو ۽ کيس پهريون يا درٻاري ''چليارخ'' بڻايو ويو. اهڙي طرح هو نگران حڪمران ۽ سپهه سالار پرديڪاس کان پوءِ شاهي فوج جو سڀ کان اعليٰ عملدار بڻجي ويو. پرديڪاس جي حمايت ڪندڙ ٻين بااثر شخصيتن ۾ [[بطليموس اول سوٽر]]، [[ليسيميڪس]]، [[پيثون]] ۽ [[يومينيس]] شامل هئا. پرديڪاس جي طاقت جو دارومدار ٻن ڳالهين تي هو: پهريون، سڪندر اعظم جي وسيع سلطنت کي متحد رکڻ؛ ۽ ٻيو، مختلف [[صوبيدار]]ن کي پنهنجي حڪمن جو پابند رکڻ.<ref name="Heckel p. 256"/> جلد ئي پرديڪاس ۽ ٻين [[ديادوخي]] حڪمرانن جي وچ ۾ جنگ شروع ٿي وئي. پنهنجي سياسي حيثيت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ پرديڪاس سڪندر اعظم جي ڀيڻ [[ڪليوپيٽرا آف مقدونيه|ڪليوپيٽرا]] سان شادي ڪرڻ چاهي. [[ديادوخين جي پهرين جنگ]] ان وقت شروع ٿي جڏهن پرديڪاس سڪندر اعظم جي لاش کي تدفين لاءِ مقدونيه موڪلڻ جو فيصلو ڪيو. پر [[بطليموس اول سوٽر]] لاش تي قبضو ڪري ان کي [[اسڪندريا]] کڻي ويو. پرديڪاس پنهنجي فوج سان گڏ سندس پٺيان مصر روانو ٿيو. ان موقعي تي بطليموس، [[ميديا]] جي صوبيدار [[پيثون]] ۽ ''[[آرگيراسپيدس]]'' جي سالار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] سان گڏجي سازش ڪئي. پيثون ۽ انٽيجينيس ٻئي ان وقت پرديڪاس جي ماتحت فوجي عملدار هئا. انهن گڏجي پرديڪاس کي قتل ڪري ڇڏيو. [[ڪارنيليئس نيپوس]] لکي ٿو ته سلوقس به هن سازش ۾ شامل هو، پر هن دعويٰ بابت مڪمل يقين سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي.<ref name="G20">Grainger 1990, pp. 20–24</ref> == بابلونيا جو صوبيدار (321–316 ق م) == [[File:Seleucos Nicator Louvre Ma3597 n3.jpg|thumb|upright|سلوقس اول نيڪاتور سان منسوب مجسمو، [[رومي سلطنت]] جي دور جو فن پارو، جيڪو [[سوريا]] ۾ هڪ [[هليني دور|هليني]] نموني جي بنياد تي تيار ڪيو ويو (تقريباً 200ع)]] [[پرديڪاس]] جي وفات کان پوءِ سلطنت جو سڀ کان طاقتور شخص [[انٽيپيٽر]] بڻجي ويو.<ref>{{Cite book |last=Ahmad |first=Ainan |title=The Game of Power - Volume 3 (History of Persian Empire) |publisher=Blue Rose Publishers |year=2024 |location=London |pages=100 |language=en}}</ref> پرديڪاس جا مخالف [[ٽرائيپاراديسوس]] ۾ گڏ ٿيا، جتي سڪندر اعظم جي سلطنت کي ٻيهر ورهايو ويو. هي ورهاست [[ٽرائيپاراديسوس جو معاهدو]] (321 ق م) جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="G21">Grainger 1990, pp. 21–29</ref> ٽرائيپاراديسوس ۾ فوجين بغاوت ڪري ڇڏي هئي ۽ هو پنهنجي آقا انٽيپيٽر کي قتل ڪرڻ جو ارادو رکي رهيا هئا. پر سلوقس ۽ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] انهن کي ائين ڪرڻ کان روڪي ڇڏيو.{{sfn|Bosworth|2005|p=211}} پرديڪاس جي قتل واري سازش ۾ سلوقس جي شموليت يقيني طور ثابت نه ٿي سگهي آهي، پر نئين انتظام ۾ کيس بابل جو مالدار صوبو انعام طور مليو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} ڪجهه ذريعا هن مقرري کي پرديڪاس سان سندس مبينا غداري جو انعام قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite book |last=Justinus |first=Marcus Junianus |title=Justin: Epitome of the Philippic History of Pompeius Trogus: Volume II: Books 13-15: The Successors to Alexander the Great |publisher=Clarendon Press |year=2011 |isbn=978-0-19-927759-9 |pages=162 |language=en}}</ref> تنهن هوندي به ممڪن آهي ته هي فيصلو [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي تجويز تي ڪيو ويو هجي. سلوقس جو بابل ڪيترن طاقتور صوبيدارن جي وچ ۾ گهيريل هو؛ [[فارس (صوبو)|فارس]] جو صوبيدار [[پيوڪيسٽاس]]، [[سوسيانا]] جو نئون صوبيدار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] ۽ [[ميديا]] جو حڪمران [[پيثون]]. بابل سلطنت جي امير ترين صوبن مان هڪ هو، پر فوجي لحاظ کان گهڻو طاقتور نه هو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} ممڪن آهي ته انٽيپيٽر اوڀر وارن صوبن کي اهڙي نموني ورهايو هجي جو ڪو هڪ صوبيدار ٻين کان وڌيڪ طاقتور نه بڻجي سگهي.<ref name="G21" /> سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ [[آرخون آف پيلا]] کي بابل جو صوبيدار مقرر ڪيو ويو هو. پر پرديڪاس کيس هٽائي [[ڊوڪيمس]] کي ان جي جاءِ تي مقرر ڪرڻ چاهيو. جڏهن پرديڪاس مصر تي حملي لاءِ روانو ٿيو ته هن ڊوڪيمس کي فوجي دستن سان گڏ بابل موڪليو. آرخون سندس خلاف جنگ ڪئي، پر جنگ ۾ مارجي ويو. انهيءَ ڪري ڊوڪيمس سلوقس کي بابل بنا مقابلي جي ڏيڻ لاءِ تيار نه هو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} سلوقس آخرڪار بابل ڪيئن حاصل ڪيو، اهو يقيني طور معلوم ناهي. هڪ بابلي تاريخنامي مطابق 320 ق م جي اونهاري يا سياري ۾ شهر جي هڪ اهم عمارت تباهه ٿي وئي. ٻين بابلي ذريعن موجب سلوقس آڪٽوبر يا نومبر 320 ق م ۾ بابل پهتو. ممڪن جنگ جي باوجود ڊوڪيمس فرار ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو. ان دوران سلطنت وري افراتفري جو شڪار ٿي وئي. [[ميديا]] جي صوبيدار [[پيثون]] [[پارتيا]] جي صوبيدار فلپ کي قتل ڪري ڇڏيو ۽ پنهنجي ڀاءُ [[يوديمس (جرنيل)|يوديمس]] کي نئون صوبيدار مقرر ڪيو. اولهه ۾ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] ۽ [[يومينيس]] هڪ ٻئي خلاف جنگ ڪري رهيا هئا. پيثون ۽ سلوقس وانگر يومينيس پڻ پرديڪاس جو پراڻو حامي هو. سلوقس لاءِ سڀ کان وڏو مسئلو خود بابل هو. مقامي آبادي آرخون خلاف بغاوت ڪري چڪي هئي ۽ ڊوڪيمس جي حمايت ڪري رهي هئي. بابلي پادرين جو علائقي تي تمام گهڻو اثر هو. بابل ۾ سڪندر اعظم جي فوج جا وڏي تعداد ۾ مقدوني ۽ يوناني اڳوڻا سپاهي به رهندا هئا. سلوقس پادرين کي مالي تحفا ۽ رشوتون ڏئي پنهنجي پاسي آڻي ورتو.<ref name="G30">Grainger 1990, pp. 30–32</ref> === ديادوخين جي ٻي جنگ === {{Main|ديادوخين جي ٻي جنگ}} 319 ق م ۾ انٽيپيٽر جي وفات کان پوءِ ميديا جي صوبيدار پيثون پنهنجي طاقت وڌائڻ شروع ڪئي. هن شايد ويهه هزار کان وڌيڪ سپاهين تي مشتمل هڪ وڏي فوج گڏ ڪئي. پيوڪيسٽاس جي اڳواڻي ۾ اوڀر جي ٻين صوبيدارن به سندس مقابلي لاءِ گڏيل فوج تيار ڪئي. آخرڪار پيثون پارتيا ۾ ٿيندڙ جنگ ۾ شڪست کاڌي. هو ميديا ڏانهن ڀڄي ويو، پر سندس مخالفن سندس تعاقب ڪرڻ بدران واپس سوسيانا موٽي ويا. ساڳئي وقت يومينيس ۽ سندس فوج [[ڪليڪيا]] پهتا، پر جڏهن انٽيگونوس اتي پهتو ته کين پوئتي هٽڻو پيو. سلوقس لاءِ صورتحال ڏاڍي ڏکئي هئي. يومينيس ۽ سندس فوج بابل جي اتر ۾ هئي. انٽيگونوس هڪ وڌيڪ وڏي فوج سان سندس پٺيان هو. پيثون ميديا ۾ هو ۽ سندس مخالف سوسيانا ۾ موجود هئا. سوسيانا جو صوبيدار ۽ [[آرگيراسپيدس]] جو سالار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] يومينيس جو اتحادي هو. پيثون ۽ انٽيجينيس جي وچ ۾ جنگ شروع ٿيڻ وقت انٽيجينيس ڪليڪيا ۾ موجود هو.<ref name="G33">Grainger 1990, pp. 33–37</ref> 317 ق م جي سرءُ يا سياري ۾ پيثون بابل پهتو. جيتوڻيڪ هن گهڻا سپاهي وڃائي ڇڏيا هئا، پر سلوقس وٽ ان کان به گهٽ فوج هئي. 316 ق م جي بهار ۾ يومينيس [[سوسا]] ڏانهن روانو ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. سوسا جي صوبيدارن غالباً يومينيس جي ان دعويٰ کي قبول ڪيو ته هو قانوني شاهي خاندان جي طرفان غاصب انٽيگونوس خلاف وڙهي رهيو آهي. يومينيس پنهنجي فوج کي بابل کان 300 [[قديم يوناني ماپون|اسٽيڊيا]] پري وٺي ويو ۽ [[دجله]] درياهه پار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سلوقس کي ڪارروائي ڪرڻي پئي. هن درياهه پار ٿيڻ روڪڻ لاءِ ٻه [[ٽرائيريم]] ۽ ڪجهه ننڍيون ٻيڙيون موڪليون. هن آرگيراسپيدس جي اڳوڻن ''هائپاسپست'' سپاهين کي به پاڻ سان ملائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هو ڪامياب نه ٿيو. سلوقس انٽيگونوس ڏانهن به پيغام موڪليا. فوج جي کوٽ سبب لڳي ٿو ته سلوقس يومينيس سان سڌي جنگ ڪرڻ نٿي چاهي. هن درياهه جا بند کوليا ته جيئن ٻوڏ اچي، پر ان سان به يومينيس جو اڳتي وڌڻ نه رڪيو.<ref name="G39">Grainger 1990, pp. 39–42</ref> 316 ق م جي بهار ۾ سلوقس ۽ پيثون انٽيگونوس سان ملي ويا، جيڪو يومينيس جو تعاقب ڪندي سوسا پهتو هو. سوسا مان انٽيگونوس ميديا روانو ٿيو، جتان هو اوڀر وارن صوبن کي خطري ۾ وجهي سگهيو ٿي. هن سلوقس کي ٿوري فوج سان اتي ڇڏيو ته جيئن يومينيس کي بحيره روم تائين پهچڻ کان روڪي سگهي. [[اراخوسيا]] جي صوبيدار [[سيبيرٽيوس]] صورتحال کي نااميد سمجهي پنهنجي صوبي ڏانهن موٽي ويو. يومينيس ۽ سندس اتحادين جون فوجون ٽٽڻ جي ڪناري تي پهچي ويون. 316 ق م دوران انٽيگونوس ۽ يومينيس وچ ۾ ٻه اهم جنگيون ٿيون: [[پارايتاڪيني جي جنگ]] ۽ [[گابيئني جي جنگ]]. يومينيس شڪست کاڌي ۽ بعد ۾ قتل ڪيو ويو. ديادوخين جي ٻي جنگ جا واقعا ظاهر ڪن ٿا ته سلوقس صحيح وقت جو انتظار ڪرڻ جي غيرمعمولي صلاحيت رکندو هو. بي ڌڙڪ جنگ ۾ ٽپي پوڻ سندس انداز نه هو.<ref name="G43">Grainger 1990, p. 43</ref> === مصر ڏانهن فرار === انٽيگونوس 316 ق م جي سياري ۾ ميديا ۾ رهيو، جتي پيثون ٻيهر حڪمران هو. پيثون جي اقتدار جي خواهش وڌيڪ وڌي وئي ۽ هن انٽيگونوس جي ڪجهه فوجن کي پنهنجي پاسي آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. پر انٽيگونوس سازش جو پتو لڳائي ورتو ۽ پيثون کي قتل ڪرائي ڇڏيو. ان کان پوءِ هن [[پيوڪيسٽاس]] کي هٽائي فارس جو نئون صوبيدار مقرر ڪيو.<ref name="G44">Grainger 1990, p. 44–45</ref> 315 ق م جي اونهاري ۾ انٽيگونوس بابل پهتو، جتي سلوقس سندس شاندار استقبال ڪيو. پر ٻنهي جي وچ ۾ لاڳاپا جلد خراب ٿي ويا. سلوقس انٽيگونوس جي هڪ فوجي عملدار کي ان کان اجازت وٺڻ کان سواءِ سزا ڏني. انٽيگونوس ڪاوڙجي پيو ۽ سلوقس کان مطالبو ڪيو ته هو صوبي جي آمدنيءَ جو حساب ڏئي. سلوقس انڪار ڪري ڇڏيو.{{sfn|Boiy|2004|p=121}} تنهن هوندي به هو انٽيگونوس کان ڊڄي ويو ۽ فقط پنجاهه گهوڙيسوارن سان گڏ مصر ڏانهن ڀڄي ويو. روايت آهي ته [[ڪلداني]] نجومين انٽيگونوس کي اڳڪٿي ٻڌائي هئي ته سلوقس مستقبل ۾ ايشيا جو حڪمران بڻجندو ۽ آخرڪار انٽيگونوس کي قتل ڪندو. هي ٻڌي انٽيگونوس سلوقس جي پٺيان فوج موڪلي. پر سلوقس پهرين [[ميسوپوٽيميا]] ۽ پوءِ [[سوريا]] ڏانهن فرار ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو. سلوقس جي مدد ڪرڻ جي الزام ۾ انٽيگونوس [[بليٽور]]، جيڪو ميسوپوٽيميا جو نئون صوبيدار هو، کي قتل ڪرائي ڇڏيو. جديد مؤرخ هن نجومي اڳڪٿي واري قصي بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا. تنهن هوندي به اهو تقريباً يقيني آهي ته بابلي پادري سلوقس جا مخالف هئا.<ref name="G49">Grainger 1990, pp. 49–51, Boiy p. 122</ref> 8q1ng5c419of41teubedc18lyfqm8ah 388200 388199 2026-06-23T20:42:49Z Intisar Ali 8681 388200 wikitext text/x-wiki {{Short description|مقدوني جرنيل، ديادوخوس ۽ سلوقي سلطنت جو باني}} {{Infobox royalty | name = سلوقس اول نيڪاتور | title = [[باسيليئس]]{{Efn|[[فارس جي بادشاهن جي فهرست|فارس جو بادشاهه]] {{br}} [[شاهنشاه#يوناني استعمال|شاهنشاه]] {{br}} [[ملڪن جو بادشاهه]] {{br}} ايشيا جو آقا {{br}}}} | image = Seleukos I Nikator Bronze Roman 100BCE-100CE Museo Archeologico Nazionale Naples AN 5590 1.jpg | alt = Bronze male bust | caption = [[هرڪولينيم]] مان مليل سلوقس جي ڪانسي جي مورتي جي رومي نقل (هاڻي [[نيپلز قومي آثار قديمه عجائب گهر]] ۾ موجود) | succession = [[سلوقي سلطنت]] جو [[باسيليئس]] | reign = 305<ref>Boiy "The Reigns of the Seleucid Kings According the Babylonian King List." ''Journal of Near Eastern Studies'' 70(1) (2011): 1–12.</ref> – سيپٽمبر 281 ق م | predecessor = [[سڪندر چوٿون مقدوني]] | successor = [[انطيوخس اول سوٽر]] (تقريباً 292 ق م کان گڏيل حڪمران) | birth_date = {{Circa|358 BC}} | birth_place = [[يوروپوس (مقدونيه)|يوروپوس]]، [[قديم مقدونيه]]<br />(موجوده [[ايورپوس]]، [[يونان]]) | death_date = سيپٽمبر 281 ق م (عمر تقريباً 77 سال) | death_place = [[ليسيميڪيا (ٿريس)|ليسيميڪيا]]، [[ٿريس]]<br />(موجوده [[ڪاواڪ ڪوي]]، [[چاناق قلعه صوبو|چاناق قلعه]]، [[ترڪيه]])<ref name=EB1911/><ref name="Seleucus I Nicator">{{cite web|url=https://www.livius.org/articles/person/seleucus-i-nicator/|title=Seleucus I Nicator|work=Livius}}</ref> | burial_place = | spouse = {{ubl|[[اپاما]]|[[اسٽراٽونائيس آف سوريا|اسٽراٽونائيس]]}} | issue = [[انطيوخس اول سوٽر]]<br />[[اخائيوس (سلوقس اول جو پٽ)|اخائيوس]]<br />[[فيلا (سلوقس جي ڌيءَ)|فيلا]]<br />لاوڊائيس | dynasty = [[سلوقي حڪمرانن جي فهرست|سلوقي خاندان]] | father = [[انطيوخس (سلوقس اول جو پيءُ)|انطيوخس]] | mother = [[لاوڊائيس آف مقدونيه|لاوڊائيس]] }} '''سلوقس اول نيڪاتور''' ({{IPAc-en|s|ɪ|ˈ|l|uː|k|ə|s}}؛<ref>[https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/seleucus-i Seleucus | Collins English dictionary]</ref> يوناني: Σέλευκος Νικάτωρ، ''Séleukos Nikátōr''؛ "فاتح سلوقس"، {{nowrap|تقريباً 358 ق م – 281 ق م}}) هڪ [[مقدوني يوناني]] جرنيل، فوجي عملدار ۽ [[سڪندر اعظم]] جي جانشينن مان هو، جنهن بعد ۾ مشهور [[سلوقي سلطنت]] جو بنياد وڌو ۽ [[سلوقي خاندان]] جي حڪمراني قائم ڪئي. سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ اقتدار جي ڇڪتاڻ ۾ شروعاتي طور سلوقس هڪ ثانوي شخصيت هو، پر وقت سان گڏ هو [[ايشيا صغير]]، [[سوريا]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[ايراني فلات]] جو مڪمل حڪمران بڻجي ويو ۽ ''[[باسيليئس]]'' (بادشاهه) جو لقب اختيار ڪيائين. سلوقي سلطنت [[هليني دور]] جي دنيا جي وڏين طاقتن مان هڪ هئي، جيستائين اها ٻي صدي ق م جي آخر ۽ پهرين صدي ق م جي شروعات ۾ [[رومي جمهوريه]] ۽ [[اشڪاني سلطنت]] جي هٿان ڪمزور نه ٿي وئي. سڪندر اعظم جي فوج ۾ خدمت دوران سلوقس ''[[هائپاسپست]]'' نالي مقدونيه جي چونڊ پيادل فوجي دستي جو سالار هو. جون 323 ق م ۾ سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ سلوقس شروعات ۾ [[پرديڪاس]] جي حمايت ڪئي، جيڪو سڪندر جي سلطنت جو نگران حڪمران هو. 323 ق م ۾ [[بابل جي ورهاست]] دوران سلوقس کي [[ساٿي گهوڙيسوار فوج]] جو ڪمانڊر ۽ ''چليارخ'' مقرر ڪيو ويو. 322 ق م ۾ [[ديادوخين جون جنگيون]] شروع ٿيون. [[مصر]] ۾ [[بطليموس اول سوٽر]] خلاف مهم دوران پرديڪاس جي فوجي ناڪامين سبب [[پيلوسيئم]] ۾ سندس فوج بغاوت ڪري ويٺي. سلوقس، [[پيثون]] ۽ [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] جي سازش جي نتيجي ۾ پرديڪاس 321 يا 320 ق م ۾ پيلوسيئم ۾ قتل ڪيو ويو. 321 ق م ۾ [[ٽرائيپاراديسوس جي ورهاست]] کان پوءِ نئين نگران حڪمران [[انٽيپيٽر]] سلوقس کي [[بابل]] جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو. پر جلد ئي ديادوخين جي جنگين جو نئون دور شروع ٿيو ۽ طاقتور حڪمران [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] سلوقس کي بابل ڇڏڻ تي مجبور ڪري ڇڏيو. سلوقس فقط 312 ق م ۾ [[بطليموس اول سوٽر]] جي مدد سان ٻيهر بابل واپس اچي سگهيو. 312 ق م کان پوءِ سلوقس بي رحمي سان پنهنجي سلطنت کي وڌايو ۽ آخرڪار [[فارس]] ۽ [[ميديا]] جا علائقا فتح ڪري ورتائين. هن نه فقط [[بابلونيا]] تي حڪمراني ڪئي، پر سڪندر اعظم جي سلطنت جي تقريباً سڄي اوڀرئين حصي تي پڻ قبضو قائم ڪيو. سلوقس [[گنڌارا]] ۽ اتر اولهه هندستان جي اڳوڻن صوبن تي پڻ دعويٰ ڪئي. پر انهن خواهشن کي [[چندر گپت موريا]] چئلينج ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[سلوقي-موريا جنگ]] (305–303 ق م) شروع ٿي. آخرڪار هڪ معاهدي ذريعي تڪرار ختم ٿيو، جنهن موجب [[موريا سلطنت]] اوڀر وارا صوبا پنهنجي قبضي ۾ آندا. ان کان علاوه هڪ شاديءَ جو اتحاد پڻ قائم ٿيو. [[اسٽرابو]] ۽ [[ايپيان]] موجب چندر گپت سلوقس جي هڪ ڌيءَ سان شادي ڪئي.<ref name=":1">[[Chandragupta Maurya#CITEREFAppian|Appian]], p. 55.</ref> ان جي بدلي ۾ سلوقي سلطنت کي 500 جنگي [[هاٿي]] ۽ انهن جا [[مهائوٽ]] مليا، جن 301 ق م ۾ [[ايپسس جي جنگ]] ۾ انٽيگونوس خلاف فيصلائتو ڪردار ادا ڪيو. 281 ق م ۾ سلوقس [[ڪوروپيڊيم جي جنگ]] ۾ [[ليسيميڪس]] کي به شڪست ڏني ۽ [[ايشيا صغير]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ورتو. انٽيگونوس ۽ ليسيميڪس خلاف فتوحات کان پوءِ ديادوخين ۾ سلوقي خاندان جو ڪو وڏو حريف باقي نه رهيو. تنهن هوندي به سلوقس [[ٿريس]] ۽ خود [[مقدونيه]] سميت ليسيميڪس جي يورپي علائقن تي به قبضو ڪرڻ جو خواهشمند هو. پر 281 ق م ۾ جڏهن هو ٿريس پهتو ته [[بطليموس ڪيرائونوس]] کيس قتل ڪري ڇڏيو.<ref name="EB1911" /> بطليموس ڪيرائونوس پنهنجي ڀيڻ [[ليسيندرا]] سان گڏ سلوقي درٻار ۾ پناهه ورتي هئي. سلوقس جي قتل سان سلوقين جا ٿريس ۽ مقدونيه تي قبضي جا امڪان ختم ٿي ويا، ۽ بطليموس ڪيرائونوس کي مقدونيه ۾ ليسيميڪس جي گهڻي طاقت پنهنجي هٿ ۾ آڻڻ جو موقعو ملي ويو. سلوقس جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[انطيوخس اول سوٽر]] سلوقي سلطنت جو حڪمران بڻيو. سلوقس پنهنجي دور حڪومت ۾ ڪيترائي نوان شهر پڻ قائم ڪيا، جن ۾ [[انطاڪيه]] (300 ق م)، [[اديسا]] ۽ [[دجله تي سلوقيه]] (تقريباً 305 ق م) شامل آهن. دجله تي سلوقيه جي قيام سبب آخرڪار [[بابل]] جي آبادي وڏي حد تائين گهٽجي وئي. == شروعاتي زندگي ۽ خاندان == سلوقس، [[انطيوخس (سلوقس اول نيڪاتور جو پيءُ)|انطيوخس]] جو پٽ هو. مؤرخ [[جونيانس جسٽينس]] دعويٰ ڪري ٿو ته انطيوخس [[فلپ ٻيون مقدوني]] جي جرنيلن مان هڪ هو، پر ٻين ذريعن ۾ اهڙي ڪنهن جرنيل جو ذڪر نٿو ملي ۽ نه ئي فلپ جي دور ۾ سندس فوجي خدمتن بابت ڪا معتبر ڄاڻ موجود آهي. ممڪن آهي ته انطيوخس [[اپر مقدونيه]] جي ڪنهن معزز اشرافي خاندان سان تعلق رکندو هجي. سلوقس جي ماءُ جو نالو [[لاوڊائيس آف مقدونيه|لاوڊائيس]] ٻڌايو وڃي ٿو، پر سندس باري ۾ به ٻي ڪا خاص معلومات موجود ناهي. بعد ۾ سلوقس پنهنجي والدين جي نالن تي ڪيترن ئي شهرن جا نالا رکيا.<ref name="G2">Grainger 1990, p. 2</ref> سلوقس [[يوروپوس (مقدونيه)|يوروپوس]] ۾ پيدا ٿيو، جيڪو [[مقدونيه]] جي اترئين حصي ۾ واقع هو. جيڪڏهن 358 ق م کي سندس پيدائش جو سڀ کان وڌيڪ امڪاني سال تسليم ڪيو وڃي ته سندس ڄمڻ کان فقط هڪ سال اڳ [[پايوني]] ماڻهن هن علائقي تي حملو ڪيو هو. فلپ ٻئي حملي آورن کي شڪست ڏني ۽ ڪجهه سالن بعد پايونين کي مڪمل طور مقدوني حڪمراني هيٺ آڻي ڇڏيو.<ref name="G4">Grainger 1990, pp. 4–5</ref> سلوقس جي پيدائش جو صحيح سال واضح ناهي. جسٽينس لکي ٿو ته [[ڪوروپيڊيم جي جنگ]] دوران سندس عمر 77 سال هئي، جنهن مطابق سندس پيدائش 358 ق م ۾ ٿي هوندي. [[ايپيان]] موجب جنگ وقت سندس عمر 73 سال هئي، جنهن مطابق سندس جنم 354 ق م ۾ ٿيو. جڏهن ته [[يوسيبيئس آف قيساريه]] عمر 75 سال ٻڌائي ٿو، جنهن مان 356 ق م وارو سال نڪري ٿو، ۽ اهڙي طرح سلوقس جي عمر [[سڪندر اعظم]] جي عمر جي برابر ٿي وڃي ٿي. مؤرخن جو خيال آهي ته شايد اها سلوقس جي سياسي تشهير هئي ته جيئن کيس سڪندر اعظم جي همعصر ۽ برابر حيثيت وارو شخص ڏيکاريو وڃي.<ref name="G1">Grainger 1990, p. 1</ref> نوجواني ۾ سلوقس کي بادشاهه جو [[شاهي خادم]] (''pais'') چونڊيو ويو. اشرافي خاندانن جي سڀني پٽن لاءِ اهو رواجي عمل هو ته هو پهرين شاهي خادم طور خدمت ڪن ۽ پوءِ بادشاهه جي فوج ۾ آفيسر بڻجن.<ref name="G2">Grainger 1990, p. 2</ref> سلوقس بابت چيو وڃي ٿو ته هو پنهنجي مستقبل جي حريفن [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] ۽ [[ديميتريوس اول مقدوني]] وانگر انتهائي طاقتور جسماني قوت جو مالڪ هو. ايپيان هڪ واقعي جو ذڪر ڪري ٿو جنهن ۾ سڪندر اعظم قرباني لاءِ تيار ڪيل هڪ جهنگلي ڍڳو اوچتو آزاد ٿي ڀڄي ويو، پر سلوقس پنهنجي ننگن هٿن سان ان جا سڱ پڪڙي کيس ٻيهر قابو ڪري ورتو.<ref name=":1" /> چيو وڃي ٿو ته بعد ۾ سندس سڪن تي ظاهر ٿيندڙ ڍڳي جا سڱ انهيءَ واقعي جي يادگار هئا. سڪندر اعظم وانگر سلوقس بابت به ڪيترائي ڏند ڪٿائي قصا مشهور ٿيا. هڪ روايت مطابق، جڏهن سلوقس سڪندر سان گڏ فارس خلاف مهم تي روانو ٿي رهيو هو، تڏهن سندس پيءُ انطيوخس کيس ٻڌايو ته سندس حقيقي والد دراصل ديوتا [[اپولو]] آهي. روايت موجب اپولو، لاوڊائيس کي هڪ منڊي تحفي طور ڏني هئي، جنهن تي [[لنگر]] جي تصوير ٺهيل هئي. سلوقس جي جسم تي به لنگر جي شڪل وارو پيدائشي نشان موجود هو. اهو پڻ چيو ويندو هو ته سندس پٽن ۽ پوٽن وٽ به اهڙو ئي نشان هو. هي ڪهاڻي سڪندر اعظم بابت مشهور روايتن سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿي. گهڻا محقق ان کي سياسي پروپيگنڊا سمجهن ٿا، جنهن جو مقصد سلوقس کي سڪندر اعظم جو فطري جانشين ثابت ڪرڻ هو.<ref name="G2" /> [[جان مالالاس]] لکي ٿو ته سلوقس جي هڪ ڀيڻ [[ديديميا (سلوقس اول جي ڀيڻ)|ديديميا]] هئي، جنهن جا ٻه پٽ [[نيڪانور]] ۽ [[نيڪوميديس]] هئا. پر گهڻن مؤرخن جو خيال آهي ته اهي شخصيتون افسانوي آهن. ديديميا جو تعلق شايد [[ديديما]] ۾ موجود اپولو جي مشهور مندر ۽ غيب گوئي واري مرڪز سان هجي، جيڪو [[ميليتوس]] جي ويجهو واقع هو. ڪجهه محققن اهو به تجويز ڪيو آهي ته [[بطليموس (سلوقس جو پٽ)]] دراصل سلوقس جو چاچو هو.<ref name="G3">Grainger 1990, p. 3</ref> == سڪندر اعظم جي دور ۾ شروعاتي فوجي خدمتون == [[File:Hypaspist.jpg|thumb|250px|فارس خلاف سڪندر اعظم جي مهم دوران سلوقس شاهي ''هائپاسپست'' فوج جي اڳواڻي ڪئي.]] 334 ق م جي بهار ۾، تقريباً ٽيهه ويهن سالن جي نوجوان جي حيثيت ۾، سلوقس سڪندر اعظم سان گڏ ايشيا روانو ٿيو.<ref name=EB1911/> 327 ق م جي آخر ۾ شروع ٿيندڙ [[سڪندر اعظم جي هندستاني مهم]] تائين هو مقدوني فوج جي سڀ کان چونڊ پيادل فوجي دستي ''هائپاسپست'' (Shield-bearers) جو سالار بڻجي چڪو هو. بعد ۾ هن دستي کي ''[[سلور شيلڊز]]'' (چانديءَ واريون ڍالون) جي نالي سان سڃاتو ويو. [[ايريان]] موجب جڏهن سڪندر اعظم ٻيڙيءَ وسيلي [[جهلم درياهه|هائڊاسپس درياهه]] پار ڪيو، تڏهن ساڻس [[پرديڪاس]]، [[بطليموس اول سوٽر]]، [[ليسيميڪس]] ۽ سلوقس پڻ گڏ هئا.<ref>Arrian Anabasis 5.13.1</ref> 326 ق م ۾ ٿيندڙ [[هائڊاسپس جي جنگ]] دوران سلوقس پنهنجي فوج جي اڳواڻي ڪندي [[پورس]] جي هاٿين سان مقابلو ڪيو. بهرحال جنگ جي رٿابندي ۾ سندس صحيح ڪردار بابت ڪا واضح ڄاڻ موجود ناهي، ڇاڪاڻ ته جنگ دوران کيس ڪنهن وڏي آزاد ڪمان جو ذڪر نٿو ملي. هي ڳالهه [[ڪريٽيرس]]، [[هيفائيسٽيون]]، [[پيثون]] ۽ [[ليوناتس]] کان مختلف آهي، جن وٽ پنهنجي پنهنجي وڏي فوجي دستا هئا.<ref name="G9">Grainger 1990, pp. 9–10</ref> سلوقس جي شاهي ''هائپاسپست'' فوج مسلسل سڪندر اعظم جي سڌي نگراني هيٺ رهندي هئي. بعد ۾ هنن [[سنڌو ماٿري]] جي مهم، [[مالي قبيلي]] خلاف جنگين ۽ [[گيدروسيا]] جي ريگستاني گذرگاهه پار ڪرڻ ۾ پڻ حصو ورتو. 324 ق م جي بهار ۾ [[سوسا جي شاديون|سوسا جي عظيم شادي واري تقريب]] دوران سلوقس [[اپاما]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[سپيٽامينيس]] جي ڌيءَ هئي. انهن مان سندس وڏو پٽ ۽ جانشين [[انطيوخس اول سوٽر]] پيدا ٿيو. انهن کي گهٽ ۾ گهٽ ٻه جائز ڌيئرون، [[لاوڊائيس]] ۽ [[فيلا]]، پڻ هيون ۽ شايد هڪ ٻيو پٽ [[اخائيوس (سلوقس اول جو پٽ)|اخائيوس]] به هو. ساڳئي تقريب ۾ سڪندر اعظم مرحوم فارسي بادشاهه [[دارا ٽيون]] جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جڏهن ته ٻين ڪيترن مقدوني عملدارن پڻ فارسي عورتن سان شاديون ڪيون. 323 ق م ۾ سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ جڏهن گهڻن مقدوني جرنيلن پنهنجين ''سوسا وارين زالن'' کي ڇڏي ڏنو، تڏهن سلوقس انهن چند ماڻهن مان هو جنهن پنهنجي زال کي برقرار رکيو. اپاما سڄي حياتي سندس ساٿي ۽ بعد ۾ راڻي رهي.<ref name="G912">Grainger 1990, p. 12</ref> قديم ذريعن ۾ سڪندر اعظم جي زندگي دوران سلوقس بابت ڪيترائي قصا ملن ٿا. هڪ واقعي موجب [[بابل]] جي ويجهو ٻيڙيءَ جي سفر دوران سڪندر اعظم جو شاهي تاج (Diadem) هوا ۾ اڏامي ويو ۽ [[آشوري]] بادشاهن جي قبرن ڀرسان ڪنن ۾ وڃي ڪري پيو. سلوقس تري ان کي واپس آندو ۽ ٻيڙيءَ ڏانهن موٽندي تاج کي سڪي رکڻ لاءِ پنهنجي مٿي تي رکيائين. هن قصي جي صداقت مشڪوڪ سمجهي وڃي ٿي. ٻئي قصي موجب سلوقس [[ميديوس آف لاريسا]] جي دعوت ۾ سڪندر اعظم سان گڏ موجود هو. دعوت جو واقعو شايد درست هجي، پر بادشاهه کي زهر ڏيڻ واري سازش جو قصو گهڻو معتبر نٿو سمجهيو وڃي. هڪ ٻي روايت مطابق سڪندر اعظم جي وفات کان ٿورو اڳ سلوقس ديوتا [[سيراپس]] جي مندر ۾ رات گذاري ته جيئن بادشاهه جي صحت بهتر ٿيڻ لاءِ دعا گهري سگهي.<ref>Plutarch, ''Alexander'' 76; Arrian, ''Anabasis'' 7.26; {{harvnb|Ogden|2017|p=64}}</ref> پر هن روايت جي به صداقت تي شڪ ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته يوناني-مصري ديوتا سيراپس جو تصور ان وقت تائين وجود ۾ ئي نه آيو هو.<ref name="Heckel p. 256">Heckel p. 256</ref> == پرديڪاس جي دور ۾ سينيئر فوجي عملدار (323–321 ق م) == [[File:Ptolemy I Soter Louvre Ma849.jpg|thumb|left|upright|[[بطليموس اول سوٽر]]، جيڪو سڪندر اعظم جي فوجي عملدارن مان هو، کي [[مصر]] جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو ويو. بعد ۾ بطليموس [[بطليموسي مصر]] کي آزاد رياست بڻايو ۽ 305 ق م ۾ پاڻ کي [[باسيليئس]] ۽ [[فرعون]] قرار ڏنو.]] {{Main|ديادوخي}} [[سڪندر اعظم]] 10 جون 323 ق م تي [[بابل]] ۾ ڪنهن واضح جانشين کان سواءِ وفات ڪري ويو. سندس جرنيل [[پرديڪاس]] سڪندر جي سڄي سلطنت جو نگران حڪمران (ريجنٽ) بڻيو، جڏهن ته سڪندر جي جسماني ۽ ذهني طور معذور سوتيلي ڀاءُ [[آرريڊيئس]] کي [[فلپ ٽيون مقدوني]] جي نالي سان نئون بادشاهه مقرر ڪيو ويو. ساڳئي وقت سڪندر جي اڃا ڄمڻ کان اڳ واري پٽ [[سڪندر چوٿون مقدوني]] کي پڻ پنهنجي پيءُ جو قانوني جانشين قرار ڏنو ويو. بهرحال، [[بابل جي ورهاست]] دوران پرديڪاس عملي طور سڪندر جي وسيع مقدوني سلطنت کي سندس جرنيلن ۾ ورهائي ڇڏيو. سلوقس کي [[ساٿي گهوڙيسوار فوج]] (''hetairoi'') جو سپهه سالار مقرر ڪيو ويو ۽ کيس پهريون يا درٻاري ''چليارخ'' بڻايو ويو. اهڙي طرح هو نگران حڪمران ۽ سپهه سالار پرديڪاس کان پوءِ شاهي فوج جو سڀ کان اعليٰ عملدار بڻجي ويو. پرديڪاس جي حمايت ڪندڙ ٻين بااثر شخصيتن ۾ [[بطليموس اول سوٽر]]، [[ليسيميڪس]]، [[پيثون]] ۽ [[يومينيس]] شامل هئا. پرديڪاس جي طاقت جو دارومدار ٻن ڳالهين تي هو: پهريون، سڪندر اعظم جي وسيع سلطنت کي متحد رکڻ؛ ۽ ٻيو، مختلف [[صوبيدار]]ن کي پنهنجي حڪمن جو پابند رکڻ.<ref name="Heckel p. 256"/> جلد ئي پرديڪاس ۽ ٻين [[ديادوخي]] حڪمرانن جي وچ ۾ جنگ شروع ٿي وئي. پنهنجي سياسي حيثيت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ پرديڪاس سڪندر اعظم جي ڀيڻ [[ڪليوپيٽرا آف مقدونيه|ڪليوپيٽرا]] سان شادي ڪرڻ چاهي. [[ديادوخين جي پهرين جنگ]] ان وقت شروع ٿي جڏهن پرديڪاس سڪندر اعظم جي لاش کي تدفين لاءِ مقدونيه موڪلڻ جو فيصلو ڪيو. پر [[بطليموس اول سوٽر]] لاش تي قبضو ڪري ان کي [[اسڪندريا]] کڻي ويو. پرديڪاس پنهنجي فوج سان گڏ سندس پٺيان مصر روانو ٿيو. ان موقعي تي بطليموس، [[ميديا]] جي صوبيدار [[پيثون]] ۽ ''[[آرگيراسپيدس]]'' جي سالار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] سان گڏجي سازش ڪئي. پيثون ۽ انٽيجينيس ٻئي ان وقت پرديڪاس جي ماتحت فوجي عملدار هئا. انهن گڏجي پرديڪاس کي قتل ڪري ڇڏيو. [[ڪارنيليئس نيپوس]] لکي ٿو ته سلوقس به هن سازش ۾ شامل هو، پر هن دعويٰ بابت مڪمل يقين سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي.<ref name="G20">Grainger 1990, pp. 20–24</ref> == بابلونيا جو صوبيدار (321–316 ق م) == [[File:Seleucos Nicator Louvre Ma3597 n3.jpg|thumb|upright|سلوقس اول نيڪاتور سان منسوب مجسمو، [[رومي سلطنت]] جي دور جو فن پارو، جيڪو [[سوريا]] ۾ هڪ [[هليني دور|هليني]] نموني جي بنياد تي تيار ڪيو ويو (تقريباً 200ع)]] [[پرديڪاس]] جي وفات کان پوءِ سلطنت جو سڀ کان طاقتور شخص [[انٽيپيٽر]] بڻجي ويو.<ref>{{Cite book |last=Ahmad |first=Ainan |title=The Game of Power - Volume 3 (History of Persian Empire) |publisher=Blue Rose Publishers |year=2024 |location=London |pages=100 |language=en}}</ref> پرديڪاس جا مخالف [[ٽرائيپاراديسوس]] ۾ گڏ ٿيا، جتي سڪندر اعظم جي سلطنت کي ٻيهر ورهايو ويو. هي ورهاست [[ٽرائيپاراديسوس جو معاهدو]] (321 ق م) جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="G21">Grainger 1990, pp. 21–29</ref> ٽرائيپاراديسوس ۾ فوجين بغاوت ڪري ڇڏي هئي ۽ هو پنهنجي آقا انٽيپيٽر کي قتل ڪرڻ جو ارادو رکي رهيا هئا. پر سلوقس ۽ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] انهن کي ائين ڪرڻ کان روڪي ڇڏيو.{{sfn|Bosworth|2005|p=211}} پرديڪاس جي قتل واري سازش ۾ سلوقس جي شموليت يقيني طور ثابت نه ٿي سگهي آهي، پر نئين انتظام ۾ کيس بابل جو مالدار صوبو انعام طور مليو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} ڪجهه ذريعا هن مقرري کي پرديڪاس سان سندس مبينا غداري جو انعام قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite book |last=Justinus |first=Marcus Junianus |title=Justin: Epitome of the Philippic History of Pompeius Trogus: Volume II: Books 13-15: The Successors to Alexander the Great |publisher=Clarendon Press |year=2011 |isbn=978-0-19-927759-9 |pages=162 |language=en}}</ref> تنهن هوندي به ممڪن آهي ته هي فيصلو [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي تجويز تي ڪيو ويو هجي. سلوقس جو بابل ڪيترن طاقتور صوبيدارن جي وچ ۾ گهيريل هو؛ [[فارس (صوبو)|فارس]] جو صوبيدار [[پيوڪيسٽاس]]، [[سوسيانا]] جو نئون صوبيدار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] ۽ [[ميديا]] جو حڪمران [[پيثون]]. بابل سلطنت جي امير ترين صوبن مان هڪ هو، پر فوجي لحاظ کان گهڻو طاقتور نه هو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} ممڪن آهي ته انٽيپيٽر اوڀر وارن صوبن کي اهڙي نموني ورهايو هجي جو ڪو هڪ صوبيدار ٻين کان وڌيڪ طاقتور نه بڻجي سگهي.<ref name="G21" /> سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ [[آرخون آف پيلا]] کي بابل جو صوبيدار مقرر ڪيو ويو هو. پر پرديڪاس کيس هٽائي [[ڊوڪيمس]] کي ان جي جاءِ تي مقرر ڪرڻ چاهيو. جڏهن پرديڪاس مصر تي حملي لاءِ روانو ٿيو ته هن ڊوڪيمس کي فوجي دستن سان گڏ بابل موڪليو. آرخون سندس خلاف جنگ ڪئي، پر جنگ ۾ مارجي ويو. انهيءَ ڪري ڊوڪيمس سلوقس کي بابل بنا مقابلي جي ڏيڻ لاءِ تيار نه هو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} سلوقس آخرڪار بابل ڪيئن حاصل ڪيو، اهو يقيني طور معلوم ناهي. هڪ بابلي تاريخنامي مطابق 320 ق م جي اونهاري يا سياري ۾ شهر جي هڪ اهم عمارت تباهه ٿي وئي. ٻين بابلي ذريعن موجب سلوقس آڪٽوبر يا نومبر 320 ق م ۾ بابل پهتو. ممڪن جنگ جي باوجود ڊوڪيمس فرار ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو. ان دوران سلطنت وري افراتفري جو شڪار ٿي وئي. [[ميديا]] جي صوبيدار [[پيثون]] [[پارتيا]] جي صوبيدار فلپ کي قتل ڪري ڇڏيو ۽ پنهنجي ڀاءُ [[يوديمس (جرنيل)|يوديمس]] کي نئون صوبيدار مقرر ڪيو. اولهه ۾ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] ۽ [[يومينيس]] هڪ ٻئي خلاف جنگ ڪري رهيا هئا. پيثون ۽ سلوقس وانگر يومينيس پڻ پرديڪاس جو پراڻو حامي هو. سلوقس لاءِ سڀ کان وڏو مسئلو خود بابل هو. مقامي آبادي آرخون خلاف بغاوت ڪري چڪي هئي ۽ ڊوڪيمس جي حمايت ڪري رهي هئي. بابلي پادرين جو علائقي تي تمام گهڻو اثر هو. بابل ۾ سڪندر اعظم جي فوج جا وڏي تعداد ۾ مقدوني ۽ يوناني اڳوڻا سپاهي به رهندا هئا. سلوقس پادرين کي مالي تحفا ۽ رشوتون ڏئي پنهنجي پاسي آڻي ورتو.<ref name="G30">Grainger 1990, pp. 30–32</ref> === ديادوخين جي ٻي جنگ === {{Main|ديادوخين جي ٻي جنگ}} 319 ق م ۾ انٽيپيٽر جي وفات کان پوءِ ميديا جي صوبيدار پيثون پنهنجي طاقت وڌائڻ شروع ڪئي. هن شايد ويهه هزار کان وڌيڪ سپاهين تي مشتمل هڪ وڏي فوج گڏ ڪئي. پيوڪيسٽاس جي اڳواڻي ۾ اوڀر جي ٻين صوبيدارن به سندس مقابلي لاءِ گڏيل فوج تيار ڪئي. آخرڪار پيثون پارتيا ۾ ٿيندڙ جنگ ۾ شڪست کاڌي. هو ميديا ڏانهن ڀڄي ويو، پر سندس مخالفن سندس تعاقب ڪرڻ بدران واپس سوسيانا موٽي ويا. ساڳئي وقت يومينيس ۽ سندس فوج [[ڪليڪيا]] پهتا، پر جڏهن انٽيگونوس اتي پهتو ته کين پوئتي هٽڻو پيو. سلوقس لاءِ صورتحال ڏاڍي ڏکئي هئي. يومينيس ۽ سندس فوج بابل جي اتر ۾ هئي. انٽيگونوس هڪ وڌيڪ وڏي فوج سان سندس پٺيان هو. پيثون ميديا ۾ هو ۽ سندس مخالف سوسيانا ۾ موجود هئا. سوسيانا جو صوبيدار ۽ [[آرگيراسپيدس]] جو سالار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] يومينيس جو اتحادي هو. پيثون ۽ انٽيجينيس جي وچ ۾ جنگ شروع ٿيڻ وقت انٽيجينيس ڪليڪيا ۾ موجود هو.<ref name="G33">Grainger 1990, pp. 33–37</ref> 317 ق م جي سرءُ يا سياري ۾ پيثون بابل پهتو. جيتوڻيڪ هن گهڻا سپاهي وڃائي ڇڏيا هئا، پر سلوقس وٽ ان کان به گهٽ فوج هئي. 316 ق م جي بهار ۾ يومينيس [[سوسا]] ڏانهن روانو ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. سوسا جي صوبيدارن غالباً يومينيس جي ان دعويٰ کي قبول ڪيو ته هو قانوني شاهي خاندان جي طرفان غاصب انٽيگونوس خلاف وڙهي رهيو آهي. يومينيس پنهنجي فوج کي بابل کان 300 [[قديم يوناني ماپون|اسٽيڊيا]] پري وٺي ويو ۽ [[دجله]] درياهه پار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سلوقس کي ڪارروائي ڪرڻي پئي. هن درياهه پار ٿيڻ روڪڻ لاءِ ٻه [[ٽرائيريم]] ۽ ڪجهه ننڍيون ٻيڙيون موڪليون. هن آرگيراسپيدس جي اڳوڻن ''هائپاسپست'' سپاهين کي به پاڻ سان ملائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هو ڪامياب نه ٿيو. سلوقس انٽيگونوس ڏانهن به پيغام موڪليا. فوج جي کوٽ سبب لڳي ٿو ته سلوقس يومينيس سان سڌي جنگ ڪرڻ نٿي چاهي. هن درياهه جا بند کوليا ته جيئن ٻوڏ اچي، پر ان سان به يومينيس جو اڳتي وڌڻ نه رڪيو.<ref name="G39">Grainger 1990, pp. 39–42</ref> 316 ق م جي بهار ۾ سلوقس ۽ پيثون انٽيگونوس سان ملي ويا، جيڪو يومينيس جو تعاقب ڪندي سوسا پهتو هو. سوسا مان انٽيگونوس ميديا روانو ٿيو، جتان هو اوڀر وارن صوبن کي خطري ۾ وجهي سگهيو ٿي. هن سلوقس کي ٿوري فوج سان اتي ڇڏيو ته جيئن يومينيس کي بحيره روم تائين پهچڻ کان روڪي سگهي. [[اراخوسيا]] جي صوبيدار [[سيبيرٽيوس]] صورتحال کي نااميد سمجهي پنهنجي صوبي ڏانهن موٽي ويو. يومينيس ۽ سندس اتحادين جون فوجون ٽٽڻ جي ڪناري تي پهچي ويون. 316 ق م دوران انٽيگونوس ۽ يومينيس وچ ۾ ٻه اهم جنگيون ٿيون: [[پارايتاڪيني جي جنگ]] ۽ [[گابيئني جي جنگ]]. يومينيس شڪست کاڌي ۽ بعد ۾ قتل ڪيو ويو. ديادوخين جي ٻي جنگ جا واقعا ظاهر ڪن ٿا ته سلوقس صحيح وقت جو انتظار ڪرڻ جي غيرمعمولي صلاحيت رکندو هو. بي ڌڙڪ جنگ ۾ ٽپي پوڻ سندس انداز نه هو.<ref name="G43">Grainger 1990, p. 43</ref> === مصر ڏانهن فرار === انٽيگونوس 316 ق م جي سياري ۾ ميديا ۾ رهيو، جتي پيثون ٻيهر حڪمران هو. پيثون جي اقتدار جي خواهش وڌيڪ وڌي وئي ۽ هن انٽيگونوس جي ڪجهه فوجن کي پنهنجي پاسي آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. پر انٽيگونوس سازش جو پتو لڳائي ورتو ۽ پيثون کي قتل ڪرائي ڇڏيو. ان کان پوءِ هن [[پيوڪيسٽاس]] کي هٽائي فارس جو نئون صوبيدار مقرر ڪيو.<ref name="G44">Grainger 1990, p. 44–45</ref> 315 ق م جي اونهاري ۾ انٽيگونوس بابل پهتو، جتي سلوقس سندس شاندار استقبال ڪيو. پر ٻنهي جي وچ ۾ لاڳاپا جلد خراب ٿي ويا. سلوقس انٽيگونوس جي هڪ فوجي عملدار کي ان کان اجازت وٺڻ کان سواءِ سزا ڏني. انٽيگونوس ڪاوڙجي پيو ۽ سلوقس کان مطالبو ڪيو ته هو صوبي جي آمدنيءَ جو حساب ڏئي. سلوقس انڪار ڪري ڇڏيو.{{sfn|Boiy|2004|p=121}} تنهن هوندي به هو انٽيگونوس کان ڊڄي ويو ۽ فقط پنجاهه گهوڙيسوارن سان گڏ مصر ڏانهن ڀڄي ويو. روايت آهي ته [[ڪلداني]] نجومين انٽيگونوس کي اڳڪٿي ٻڌائي هئي ته سلوقس مستقبل ۾ ايشيا جو حڪمران بڻجندو ۽ آخرڪار انٽيگونوس کي قتل ڪندو. هي ٻڌي انٽيگونوس سلوقس جي پٺيان فوج موڪلي. پر سلوقس پهرين [[ميسوپوٽيميا]] ۽ پوءِ [[سوريا]] ڏانهن فرار ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو. سلوقس جي مدد ڪرڻ جي الزام ۾ انٽيگونوس [[بليٽور]]، جيڪو ميسوپوٽيميا جو نئون صوبيدار هو، کي قتل ڪرائي ڇڏيو. جديد مؤرخ هن نجومي اڳڪٿي واري قصي بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا. تنهن هوندي به اهو تقريباً يقيني آهي ته بابلي پادري سلوقس جا مخالف هئا.<ref name="G49">Grainger 1990, pp. 49–51, Boiy p. 122</ref> == بطليموس جي ماتحت بحري سالار (316–311 ق م) == {{Main|ديادوخين جي ٽين جنگ}} مصر پهچڻ کان پوءِ سلوقس پنهنجي دوستن کي [[يونان]] موڪليو ته جيئن هو ٻين ديادوخي حڪمرانن [[ڪيساندر]] (مقدونيه جو حڪمران ۽ يونان جو بالادست) ۽ [[ليسيميڪس]] (حڪمران [[ٿريس]]) کي [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي وڌندڙ طاقت بابت آگاهه ڪن. ان وقت انٽيگونوس سڀني ''ديادوخي'' حڪمرانن مان سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي چڪو هو، ۽ جلد يا دير سان ٻين حڪمرانن کي سندس مقابلو ڪرڻو هو. [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]]، ليسيميڪس ۽ ڪيساندر گڏجي انٽيگونوس خلاف هڪ اتحاد قائم ڪيو. اتحادين انٽيگونوس ڏانهن هڪ تجويز موڪلي، جنهن ۾ هن کان مطالبو ڪيو ويو ته هو پنهنجي گڏ ڪيل خزاني ۽ علائقن مان حصا ورهائي. تجويز موجب [[فينيقيا]] ۽ [[سوريا]] بطليموس کي، [[ڪپاڊوشيا]] ۽ [[ليسيا]] ڪيساندر کي، [[هيلسپونٽيني فريجيا]] ليسيميڪس کي ۽ [[بابلونيا]] سلوقس کي ملڻ گهرجي.<ref>Diodorus Siculus, ''Bibliotheca Historica'' XIX 57,1.</ref> انٽيگونوس هن مطالبي کي رد ڪري ڇڏيو ۽ 314 ق م جي بهار ۾ [[سوريا]] ۾ بطليموس خلاف لشڪر ڪشي شروع ڪئي.<ref name="G55">Grainger 1990, pp. 53–55</ref> جنگ جي شروعاتي مرحلي دوران سلوقس، بطليموس جي بحري فوج ۾ ''بحري سالار'' طور خدمتون سرانجام ڏنيون. انٽيگونوس [[صور]] (Tyre) جو گهيرو ڪري رهيو هو، جڏهن سلوقس پنهنجي ٻيڙين سان سندس سامهون کان گذري ويو ۽ [[سوريا]] ۽ [[ايشيا صغير]] جي سامونڊي ڪنارن لاءِ خطرو بڻجي ويو.<ref>{{cite web |author=Jona Lendering |url=https://www.livius.org/di-dn/diadochi/war05.html |title=Alexander's successors: The Third Diadoch War |publisher=Livius.org |access-date=2012-11-07 |archive-date=18 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121118035712/http://www.livius.org/di-dn/diadochi/war05.html |url-status=dead }}</ref> انٽيگونوس [[روڊس]] جي ٻيٽ سان اتحاد ڪيو، جيڪو پنهنجي حڪمتِ عملي واري جڳهه ۽ طاقتور بحري ٻيڙي بيڙي سبب اتحادين کي گڏ ٿيڻ کان روڪي سگهي پيو. روڊس جي خطري کي نظر ۾ رکندي بطليموس سلوقس کي هڪ سئو جنگي ٻيڙيون ڏنيون ۽ کيس [[ايجيئن سمنڊ]] ڏانهن موڪليو. سلوقس جو ٻيڙو روڊس کي شڪست ڏيڻ لاءِ ڪافي نه هو، پر ايترو ضرور طاقتور هو جو [[ڪاريا]] جي صوبيدار [[اساندر]] کي بطليموس سان اتحاد ڪرڻ تي مجبور ڪري سگهي. پنهنجي طاقت جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ سلوقس [[ايرٿرائي]] شهر تي پڻ حملو ڪيو. انٽيگونوس جي ڀائٽي [[پوليمايوس (جرنيل)|پوليمايوس]] اساندر تي حملو ڪيو. سلوقس واپس [[قبرص]] موٽي آيو، جتي بطليموس پنهنجي ڀاءُ [[مينيلائوس (لاگوس جو پٽ)|مينيلائوس]] کي 10,000 ڀاڙي جي سپاهين ۽ 100 ٻيڙين سان موڪليو هو. سلوقس ۽ مينيلائوس گڏجي [[ڪيتيون]] جو گهيرو شروع ڪيو. انٽيگونوس پنهنجي بحري فوج جو وڏو حصو ايجيئن سمنڊ ڏانهن ۽ پنهنجي زميني فوج [[ايشيا صغير]] ڏانهن موڪلي. هاڻي بطليموس (ٽالمي) وٽ [[سوريا]] تي حملي جو بهترين موقعو هو. 312 ق م ۾ هن [[غزه جي جنگ (312 ق م)|غزه جي جنگ]] ۾ [[ديميتريوس اول مقدوني]]، جيڪو انٽيگونوس جو پٽ هو، کي شڪست ڏني. امڪان آهي ته سلوقس به هن جنگ ۾ شامل هو. [[پيثون، پٽِ ايجينور]]، جنهن کي انٽيگونوس بابل جو نئون صوبيدار مقرر ڪيو هو، جنگ ۾ مارجي ويو. پيثون جي موت سلوقس لاءِ بابل واپس حاصل ڪرڻ جو بهترين موقعو ثابت ٿيو.<ref name="G56">Grainger 1990, pp. 56–72</ref> سلوقس پنهنجي بابل واپسي جي تياري تمام احتياط سان ڪئي هئي. غزه جي جنگ کان پوءِ ديميتريوس [[ٽرپولي، لبنان|ٽرپولي]] ڏانهن هٽي ويو، جڏهن ته بطليموس اڳتي وڌندي [[صيدا]] تائين پهچي ويو. بطليموس سلوقس کي 800 پيادل سپاهي ۽ 200 گهوڙيسوار ڏنا. ان سان گڏ سندس پراڻا دوست به هئا، شايد اهي ئي پنجاهه ماڻهو جيڪي اڳ بابل مان ساڻس گڏ ڀڄي نڪتا هئا. بابل ڏانهن سفر دوران سلوقس رستي ۾ موجود فوجي آبادين مان وڌيڪ سپاهي ڀرتي ڪندو ويو. آخرڪار هن وٽ لڳ ڀڳ 3,000 سپاهي گڏ ٿي ويا. بابل ۾ پيثون جي ڪمانڊر [[ڊيفيلوس]] شهر جي قلعي ۾ پاڻ کي بند ڪري ڇڏيو. سلوقس تمام تيزيءَ سان بابل تي قبضو ڪري ورتو ۽ جلد ئي قلعو به فتح ٿي ويو. سلوقس جا اهي دوست، جيڪي بابل ۾ رهجي ويا هئا، قيد مان آزاد ڪيا ويا.<ref name="G74">Grainger 1990, pp. 74–75</ref> بعد ۾ سلوقس جي بابل واپسي کي سرڪاري طور [[سلوقي سلطنت]] جي قيام جي شروعات تصور ڪيو ويو.<ref name=EB1911/> ساڳئي سال کي پوءِ [[سلوقي سن]] (Seleucid Era) جو پهريون سال قرار ڏنو ويو. dcu5n968f095zr44f7t7tdzywaup76n 388201 388200 2026-06-23T20:46:31Z Intisar Ali 8681 388201 wikitext text/x-wiki {{Short description|مقدوني جرنيل، ديادوخوس ۽ سلوقي سلطنت جو باني}} {{Infobox royalty | name = سلوقس اول نيڪاتور | title = [[باسيليئس]]{{Efn|[[فارس جي بادشاهن جي فهرست|فارس جو بادشاهه]] {{br}} [[شاهنشاه#يوناني استعمال|شاهنشاه]] {{br}} [[ملڪن جو بادشاهه]] {{br}} ايشيا جو آقا {{br}}}} | image = Seleukos I Nikator Bronze Roman 100BCE-100CE Museo Archeologico Nazionale Naples AN 5590 1.jpg | alt = Bronze male bust | caption = [[هرڪولينيم]] مان مليل سلوقس جي ڪانسي جي مورتي جي رومي نقل (هاڻي [[نيپلز قومي آثار قديمه عجائب گهر]] ۾ موجود) | succession = [[سلوقي سلطنت]] جو [[باسيليئس]] | reign = 305<ref>Boiy "The Reigns of the Seleucid Kings According the Babylonian King List." ''Journal of Near Eastern Studies'' 70(1) (2011): 1–12.</ref> – سيپٽمبر 281 ق م | predecessor = [[سڪندر چوٿون مقدوني]] | successor = [[انطيوخس اول سوٽر]] (تقريباً 292 ق م کان گڏيل حڪمران) | birth_date = {{Circa|358 BC}} | birth_place = [[يوروپوس (مقدونيه)|يوروپوس]]، [[قديم مقدونيه]]<br />(موجوده [[ايورپوس]]، [[يونان]]) | death_date = سيپٽمبر 281 ق م (عمر تقريباً 77 سال) | death_place = [[ليسيميڪيا (ٿريس)|ليسيميڪيا]]، [[ٿريس]]<br />(موجوده [[ڪاواڪ ڪوي]]، [[چاناق قلعه صوبو|چاناق قلعه]]، [[ترڪيه]])<ref name=EB1911/><ref name="Seleucus I Nicator">{{cite web|url=https://www.livius.org/articles/person/seleucus-i-nicator/|title=Seleucus I Nicator|work=Livius}}</ref> | burial_place = | spouse = {{ubl|[[اپاما]]|[[اسٽراٽونائيس آف سوريا|اسٽراٽونائيس]]}} | issue = [[انطيوخس اول سوٽر]]<br />[[اخائيوس (سلوقس اول جو پٽ)|اخائيوس]]<br />[[فيلا (سلوقس جي ڌيءَ)|فيلا]]<br />لاوڊائيس | dynasty = [[سلوقي حڪمرانن جي فهرست|سلوقي خاندان]] | father = [[انطيوخس (سلوقس اول جو پيءُ)|انطيوخس]] | mother = [[لاوڊائيس آف مقدونيه|لاوڊائيس]] }} '''سلوقس اول نيڪاتور''' ({{IPAc-en|s|ɪ|ˈ|l|uː|k|ə|s}}؛<ref>[https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/seleucus-i Seleucus | Collins English dictionary]</ref> يوناني: Σέλευκος Νικάτωρ، ''Séleukos Nikátōr''؛ "فاتح سلوقس"، {{nowrap|تقريباً 358 ق م – 281 ق م}}) هڪ [[مقدوني يوناني]] جرنيل، فوجي عملدار ۽ [[سڪندر اعظم]] جي جانشينن مان هو، جنهن بعد ۾ مشهور [[سلوقي سلطنت]] جو بنياد وڌو ۽ [[سلوقي خاندان]] جي حڪمراني قائم ڪئي. سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ اقتدار جي ڇڪتاڻ ۾ شروعاتي طور سلوقس هڪ ثانوي شخصيت هو، پر وقت سان گڏ هو [[ايشيا صغير]]، [[سوريا]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[ايراني فلات]] جو مڪمل حڪمران بڻجي ويو ۽ ''[[باسيليئس]]'' (بادشاهه) جو لقب اختيار ڪيائين. سلوقي سلطنت [[هليني دور]] جي دنيا جي وڏين طاقتن مان هڪ هئي، جيستائين اها ٻي صدي ق م جي آخر ۽ پهرين صدي ق م جي شروعات ۾ [[رومي جمهوريه]] ۽ [[اشڪاني سلطنت]] جي هٿان ڪمزور نه ٿي وئي. سڪندر اعظم جي فوج ۾ خدمت دوران سلوقس ''[[هائپاسپست]]'' نالي مقدونيه جي چونڊ پيادل فوجي دستي جو سالار هو. جون 323 ق م ۾ سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ سلوقس شروعات ۾ [[پرديڪاس]] جي حمايت ڪئي، جيڪو سڪندر جي سلطنت جو نگران حڪمران هو. 323 ق م ۾ [[بابل جي ورهاست]] دوران سلوقس کي [[ساٿي گهوڙيسوار فوج]] جو ڪمانڊر ۽ ''چليارخ'' مقرر ڪيو ويو. 322 ق م ۾ [[ديادوخين جون جنگيون]] شروع ٿيون. [[مصر]] ۾ [[بطليموس اول سوٽر]] خلاف مهم دوران پرديڪاس جي فوجي ناڪامين سبب [[پيلوسيئم]] ۾ سندس فوج بغاوت ڪري ويٺي. سلوقس، [[پيثون]] ۽ [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] جي سازش جي نتيجي ۾ پرديڪاس 321 يا 320 ق م ۾ پيلوسيئم ۾ قتل ڪيو ويو. 321 ق م ۾ [[ٽرائيپاراديسوس جي ورهاست]] کان پوءِ نئين نگران حڪمران [[انٽيپيٽر]] سلوقس کي [[بابل]] جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو. پر جلد ئي ديادوخين جي جنگين جو نئون دور شروع ٿيو ۽ طاقتور حڪمران [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] سلوقس کي بابل ڇڏڻ تي مجبور ڪري ڇڏيو. سلوقس فقط 312 ق م ۾ [[بطليموس اول سوٽر]] جي مدد سان ٻيهر بابل واپس اچي سگهيو. 312 ق م کان پوءِ سلوقس بي رحمي سان پنهنجي سلطنت کي وڌايو ۽ آخرڪار [[فارس]] ۽ [[ميديا]] جا علائقا فتح ڪري ورتائين. هن نه فقط [[بابلونيا]] تي حڪمراني ڪئي، پر سڪندر اعظم جي سلطنت جي تقريباً سڄي اوڀرئين حصي تي پڻ قبضو قائم ڪيو. سلوقس [[گنڌارا]] ۽ اتر اولهه هندستان جي اڳوڻن صوبن تي پڻ دعويٰ ڪئي. پر انهن خواهشن کي [[چندر گپت موريا]] چئلينج ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[سلوقي-موريا جنگ]] (305–303 ق م) شروع ٿي. آخرڪار هڪ معاهدي ذريعي تڪرار ختم ٿيو، جنهن موجب [[موريا سلطنت]] اوڀر وارا صوبا پنهنجي قبضي ۾ آندا. ان کان علاوه هڪ شاديءَ جو اتحاد پڻ قائم ٿيو. [[اسٽرابو]] ۽ [[ايپيان]] موجب چندر گپت سلوقس جي هڪ ڌيءَ سان شادي ڪئي.<ref name=":1">[[Chandragupta Maurya#CITEREFAppian|Appian]], p. 55.</ref> ان جي بدلي ۾ سلوقي سلطنت کي 500 جنگي [[هاٿي]] ۽ انهن جا [[مهائوٽ]] مليا، جن 301 ق م ۾ [[ايپسس جي جنگ]] ۾ انٽيگونوس خلاف فيصلائتو ڪردار ادا ڪيو. 281 ق م ۾ سلوقس [[ڪوروپيڊيم جي جنگ]] ۾ [[ليسيميڪس]] کي به شڪست ڏني ۽ [[ايشيا صغير]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ورتو. انٽيگونوس ۽ ليسيميڪس خلاف فتوحات کان پوءِ ديادوخين ۾ سلوقي خاندان جو ڪو وڏو حريف باقي نه رهيو. تنهن هوندي به سلوقس [[ٿريس]] ۽ خود [[مقدونيه]] سميت ليسيميڪس جي يورپي علائقن تي به قبضو ڪرڻ جو خواهشمند هو. پر 281 ق م ۾ جڏهن هو ٿريس پهتو ته [[بطليموس ڪيرائونوس]] کيس قتل ڪري ڇڏيو.<ref name="EB1911" /> بطليموس ڪيرائونوس پنهنجي ڀيڻ [[ليسيندرا]] سان گڏ سلوقي درٻار ۾ پناهه ورتي هئي. سلوقس جي قتل سان سلوقين جا ٿريس ۽ مقدونيه تي قبضي جا امڪان ختم ٿي ويا، ۽ بطليموس ڪيرائونوس کي مقدونيه ۾ ليسيميڪس جي گهڻي طاقت پنهنجي هٿ ۾ آڻڻ جو موقعو ملي ويو. سلوقس جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[انطيوخس اول سوٽر]] سلوقي سلطنت جو حڪمران بڻيو. سلوقس پنهنجي دور حڪومت ۾ ڪيترائي نوان شهر پڻ قائم ڪيا، جن ۾ [[انطاڪيه]] (300 ق م)، [[اديسا]] ۽ [[دجله تي سلوقيه]] (تقريباً 305 ق م) شامل آهن. دجله تي سلوقيه جي قيام سبب آخرڪار [[بابل]] جي آبادي وڏي حد تائين گهٽجي وئي. == شروعاتي زندگي ۽ خاندان == سلوقس، [[انطيوخس (سلوقس اول نيڪاتور جو پيءُ)|انطيوخس]] جو پٽ هو. مؤرخ [[جونيانس جسٽينس]] دعويٰ ڪري ٿو ته انطيوخس [[فلپ ٻيون مقدوني]] جي جرنيلن مان هڪ هو، پر ٻين ذريعن ۾ اهڙي ڪنهن جرنيل جو ذڪر نٿو ملي ۽ نه ئي فلپ جي دور ۾ سندس فوجي خدمتن بابت ڪا معتبر ڄاڻ موجود آهي. ممڪن آهي ته انطيوخس [[اپر مقدونيه]] جي ڪنهن معزز اشرافي خاندان سان تعلق رکندو هجي. سلوقس جي ماءُ جو نالو [[لاوڊائيس آف مقدونيه|لاوڊائيس]] ٻڌايو وڃي ٿو، پر سندس باري ۾ به ٻي ڪا خاص معلومات موجود ناهي. بعد ۾ سلوقس پنهنجي والدين جي نالن تي ڪيترن ئي شهرن جا نالا رکيا.<ref name="G2">Grainger 1990, p. 2</ref> سلوقس [[يوروپوس (مقدونيه)|يوروپوس]] ۾ پيدا ٿيو، جيڪو [[مقدونيه]] جي اترئين حصي ۾ واقع هو. جيڪڏهن 358 ق م کي سندس پيدائش جو سڀ کان وڌيڪ امڪاني سال تسليم ڪيو وڃي ته سندس ڄمڻ کان فقط هڪ سال اڳ [[پايوني]] ماڻهن هن علائقي تي حملو ڪيو هو. فلپ ٻئي حملي آورن کي شڪست ڏني ۽ ڪجهه سالن بعد پايونين کي مڪمل طور مقدوني حڪمراني هيٺ آڻي ڇڏيو.<ref name="G4">Grainger 1990, pp. 4–5</ref> سلوقس جي پيدائش جو صحيح سال واضح ناهي. جسٽينس لکي ٿو ته [[ڪوروپيڊيم جي جنگ]] دوران سندس عمر 77 سال هئي، جنهن مطابق سندس پيدائش 358 ق م ۾ ٿي هوندي. [[ايپيان]] موجب جنگ وقت سندس عمر 73 سال هئي، جنهن مطابق سندس جنم 354 ق م ۾ ٿيو. جڏهن ته [[يوسيبيئس آف قيساريه]] عمر 75 سال ٻڌائي ٿو، جنهن مان 356 ق م وارو سال نڪري ٿو، ۽ اهڙي طرح سلوقس جي عمر [[سڪندر اعظم]] جي عمر جي برابر ٿي وڃي ٿي. مؤرخن جو خيال آهي ته شايد اها سلوقس جي سياسي تشهير هئي ته جيئن کيس سڪندر اعظم جي همعصر ۽ برابر حيثيت وارو شخص ڏيکاريو وڃي.<ref name="G1">Grainger 1990, p. 1</ref> نوجواني ۾ سلوقس کي بادشاهه جو [[شاهي خادم]] (''pais'') چونڊيو ويو. اشرافي خاندانن جي سڀني پٽن لاءِ اهو رواجي عمل هو ته هو پهرين شاهي خادم طور خدمت ڪن ۽ پوءِ بادشاهه جي فوج ۾ آفيسر بڻجن.<ref name="G2">Grainger 1990, p. 2</ref> سلوقس بابت چيو وڃي ٿو ته هو پنهنجي مستقبل جي حريفن [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] ۽ [[ديميتريوس اول مقدوني]] وانگر انتهائي طاقتور جسماني قوت جو مالڪ هو. ايپيان هڪ واقعي جو ذڪر ڪري ٿو جنهن ۾ سڪندر اعظم قرباني لاءِ تيار ڪيل هڪ جهنگلي ڍڳو اوچتو آزاد ٿي ڀڄي ويو، پر سلوقس پنهنجي ننگن هٿن سان ان جا سڱ پڪڙي کيس ٻيهر قابو ڪري ورتو.<ref name=":1" /> چيو وڃي ٿو ته بعد ۾ سندس سڪن تي ظاهر ٿيندڙ ڍڳي جا سڱ انهيءَ واقعي جي يادگار هئا. سڪندر اعظم وانگر سلوقس بابت به ڪيترائي ڏند ڪٿائي قصا مشهور ٿيا. هڪ روايت مطابق، جڏهن سلوقس سڪندر سان گڏ فارس خلاف مهم تي روانو ٿي رهيو هو، تڏهن سندس پيءُ انطيوخس کيس ٻڌايو ته سندس حقيقي والد دراصل ديوتا [[اپولو]] آهي. روايت موجب اپولو، لاوڊائيس کي هڪ منڊي تحفي طور ڏني هئي، جنهن تي [[لنگر]] جي تصوير ٺهيل هئي. سلوقس جي جسم تي به لنگر جي شڪل وارو پيدائشي نشان موجود هو. اهو پڻ چيو ويندو هو ته سندس پٽن ۽ پوٽن وٽ به اهڙو ئي نشان هو. هي ڪهاڻي سڪندر اعظم بابت مشهور روايتن سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿي. گهڻا محقق ان کي سياسي پروپيگنڊا سمجهن ٿا، جنهن جو مقصد سلوقس کي سڪندر اعظم جو فطري جانشين ثابت ڪرڻ هو.<ref name="G2" /> [[جان مالالاس]] لکي ٿو ته سلوقس جي هڪ ڀيڻ [[ديديميا (سلوقس اول جي ڀيڻ)|ديديميا]] هئي، جنهن جا ٻه پٽ [[نيڪانور]] ۽ [[نيڪوميديس]] هئا. پر گهڻن مؤرخن جو خيال آهي ته اهي شخصيتون افسانوي آهن. ديديميا جو تعلق شايد [[ديديما]] ۾ موجود اپولو جي مشهور مندر ۽ غيب گوئي واري مرڪز سان هجي، جيڪو [[ميليتوس]] جي ويجهو واقع هو. ڪجهه محققن اهو به تجويز ڪيو آهي ته [[بطليموس (سلوقس جو پٽ)]] دراصل سلوقس جو چاچو هو.<ref name="G3">Grainger 1990, p. 3</ref> == سڪندر اعظم جي دور ۾ شروعاتي فوجي خدمتون == [[File:Hypaspist.jpg|thumb|250px|فارس خلاف سڪندر اعظم جي مهم دوران سلوقس شاهي ''هائپاسپست'' فوج جي اڳواڻي ڪئي.]] 334 ق م جي بهار ۾، تقريباً ٽيهه ويهن سالن جي نوجوان جي حيثيت ۾، سلوقس سڪندر اعظم سان گڏ ايشيا روانو ٿيو.<ref name=EB1911/> 327 ق م جي آخر ۾ شروع ٿيندڙ [[سڪندر اعظم جي هندستاني مهم]] تائين هو مقدوني فوج جي سڀ کان چونڊ پيادل فوجي دستي ''هائپاسپست'' (Shield-bearers) جو سالار بڻجي چڪو هو. بعد ۾ هن دستي کي ''[[سلور شيلڊز]]'' (چانديءَ واريون ڍالون) جي نالي سان سڃاتو ويو. [[ايريان]] موجب جڏهن سڪندر اعظم ٻيڙيءَ وسيلي [[جهلم درياهه|هائڊاسپس درياهه]] پار ڪيو، تڏهن ساڻس [[پرديڪاس]]، [[بطليموس اول سوٽر]]، [[ليسيميڪس]] ۽ سلوقس پڻ گڏ هئا.<ref>Arrian Anabasis 5.13.1</ref> 326 ق م ۾ ٿيندڙ [[هائڊاسپس جي جنگ]] دوران سلوقس پنهنجي فوج جي اڳواڻي ڪندي [[پورس]] جي هاٿين سان مقابلو ڪيو. بهرحال جنگ جي رٿابندي ۾ سندس صحيح ڪردار بابت ڪا واضح ڄاڻ موجود ناهي، ڇاڪاڻ ته جنگ دوران کيس ڪنهن وڏي آزاد ڪمان جو ذڪر نٿو ملي. هي ڳالهه [[ڪريٽيرس]]، [[هيفائيسٽيون]]، [[پيثون]] ۽ [[ليوناتس]] کان مختلف آهي، جن وٽ پنهنجي پنهنجي وڏي فوجي دستا هئا.<ref name="G9">Grainger 1990, pp. 9–10</ref> سلوقس جي شاهي ''هائپاسپست'' فوج مسلسل سڪندر اعظم جي سڌي نگراني هيٺ رهندي هئي. بعد ۾ هنن [[سنڌو ماٿري]] جي مهم، [[مالي قبيلي]] خلاف جنگين ۽ [[گيدروسيا]] جي ريگستاني گذرگاهه پار ڪرڻ ۾ پڻ حصو ورتو. 324 ق م جي بهار ۾ [[سوسا جي شاديون|سوسا جي عظيم شادي واري تقريب]] دوران سلوقس [[اپاما]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[سپيٽامينيس]] جي ڌيءَ هئي. انهن مان سندس وڏو پٽ ۽ جانشين [[انطيوخس اول سوٽر]] پيدا ٿيو. انهن کي گهٽ ۾ گهٽ ٻه جائز ڌيئرون، [[لاوڊائيس]] ۽ [[فيلا]]، پڻ هيون ۽ شايد هڪ ٻيو پٽ [[اخائيوس (سلوقس اول جو پٽ)|اخائيوس]] به هو. ساڳئي تقريب ۾ سڪندر اعظم مرحوم فارسي بادشاهه [[دارا ٽيون]] جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جڏهن ته ٻين ڪيترن مقدوني عملدارن پڻ فارسي عورتن سان شاديون ڪيون. 323 ق م ۾ سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ جڏهن گهڻن مقدوني جرنيلن پنهنجين ''سوسا وارين زالن'' کي ڇڏي ڏنو، تڏهن سلوقس انهن چند ماڻهن مان هو جنهن پنهنجي زال کي برقرار رکيو. اپاما سڄي حياتي سندس ساٿي ۽ بعد ۾ راڻي رهي.<ref name="G912">Grainger 1990, p. 12</ref> قديم ذريعن ۾ سڪندر اعظم جي زندگي دوران سلوقس بابت ڪيترائي قصا ملن ٿا. هڪ واقعي موجب [[بابل]] جي ويجهو ٻيڙيءَ جي سفر دوران سڪندر اعظم جو شاهي تاج (Diadem) هوا ۾ اڏامي ويو ۽ [[آشوري]] بادشاهن جي قبرن ڀرسان ڪنن ۾ وڃي ڪري پيو. سلوقس تري ان کي واپس آندو ۽ ٻيڙيءَ ڏانهن موٽندي تاج کي سڪي رکڻ لاءِ پنهنجي مٿي تي رکيائين. هن قصي جي صداقت مشڪوڪ سمجهي وڃي ٿي. ٻئي قصي موجب سلوقس [[ميديوس آف لاريسا]] جي دعوت ۾ سڪندر اعظم سان گڏ موجود هو. دعوت جو واقعو شايد درست هجي، پر بادشاهه کي زهر ڏيڻ واري سازش جو قصو گهڻو معتبر نٿو سمجهيو وڃي. هڪ ٻي روايت مطابق سڪندر اعظم جي وفات کان ٿورو اڳ سلوقس ديوتا [[سيراپس]] جي مندر ۾ رات گذاري ته جيئن بادشاهه جي صحت بهتر ٿيڻ لاءِ دعا گهري سگهي.<ref>Plutarch, ''Alexander'' 76; Arrian, ''Anabasis'' 7.26; {{harvnb|Ogden|2017|p=64}}</ref> پر هن روايت جي به صداقت تي شڪ ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته يوناني-مصري ديوتا سيراپس جو تصور ان وقت تائين وجود ۾ ئي نه آيو هو.<ref name="Heckel p. 256">Heckel p. 256</ref> == پرديڪاس جي دور ۾ سينيئر فوجي عملدار (323–321 ق م) == [[File:Ptolemy I Soter Louvre Ma849.jpg|thumb|left|upright|[[بطليموس اول سوٽر]]، جيڪو سڪندر اعظم جي فوجي عملدارن مان هو، کي [[مصر]] جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو ويو. بعد ۾ بطليموس [[بطليموسي مصر]] کي آزاد رياست بڻايو ۽ 305 ق م ۾ پاڻ کي [[باسيليئس]] ۽ [[فرعون]] قرار ڏنو.]] {{Main|ديادوخي}} [[سڪندر اعظم]] 10 جون 323 ق م تي [[بابل]] ۾ ڪنهن واضح جانشين کان سواءِ وفات ڪري ويو. سندس جرنيل [[پرديڪاس]] سڪندر جي سڄي سلطنت جو نگران حڪمران (ريجنٽ) بڻيو، جڏهن ته سڪندر جي جسماني ۽ ذهني طور معذور سوتيلي ڀاءُ [[آرريڊيئس]] کي [[فلپ ٽيون مقدوني]] جي نالي سان نئون بادشاهه مقرر ڪيو ويو. ساڳئي وقت سڪندر جي اڃا ڄمڻ کان اڳ واري پٽ [[سڪندر چوٿون مقدوني]] کي پڻ پنهنجي پيءُ جو قانوني جانشين قرار ڏنو ويو. بهرحال، [[بابل جي ورهاست]] دوران پرديڪاس عملي طور سڪندر جي وسيع مقدوني سلطنت کي سندس جرنيلن ۾ ورهائي ڇڏيو. سلوقس کي [[ساٿي گهوڙيسوار فوج]] (''hetairoi'') جو سپهه سالار مقرر ڪيو ويو ۽ کيس پهريون يا درٻاري ''چليارخ'' بڻايو ويو. اهڙي طرح هو نگران حڪمران ۽ سپهه سالار پرديڪاس کان پوءِ شاهي فوج جو سڀ کان اعليٰ عملدار بڻجي ويو. پرديڪاس جي حمايت ڪندڙ ٻين بااثر شخصيتن ۾ [[بطليموس اول سوٽر]]، [[ليسيميڪس]]، [[پيثون]] ۽ [[يومينيس]] شامل هئا. پرديڪاس جي طاقت جو دارومدار ٻن ڳالهين تي هو: پهريون، سڪندر اعظم جي وسيع سلطنت کي متحد رکڻ؛ ۽ ٻيو، مختلف [[صوبيدار]]ن کي پنهنجي حڪمن جو پابند رکڻ.<ref name="Heckel p. 256"/> جلد ئي پرديڪاس ۽ ٻين [[ديادوخي]] حڪمرانن جي وچ ۾ جنگ شروع ٿي وئي. پنهنجي سياسي حيثيت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ پرديڪاس سڪندر اعظم جي ڀيڻ [[ڪليوپيٽرا آف مقدونيه|ڪليوپيٽرا]] سان شادي ڪرڻ چاهي. [[ديادوخين جي پهرين جنگ]] ان وقت شروع ٿي جڏهن پرديڪاس سڪندر اعظم جي لاش کي تدفين لاءِ مقدونيه موڪلڻ جو فيصلو ڪيو. پر [[بطليموس اول سوٽر]] لاش تي قبضو ڪري ان کي [[اسڪندريا]] کڻي ويو. پرديڪاس پنهنجي فوج سان گڏ سندس پٺيان مصر روانو ٿيو. ان موقعي تي بطليموس، [[ميديا]] جي صوبيدار [[پيثون]] ۽ ''[[آرگيراسپيدس]]'' جي سالار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] سان گڏجي سازش ڪئي. پيثون ۽ انٽيجينيس ٻئي ان وقت پرديڪاس جي ماتحت فوجي عملدار هئا. انهن گڏجي پرديڪاس کي قتل ڪري ڇڏيو. [[ڪارنيليئس نيپوس]] لکي ٿو ته سلوقس به هن سازش ۾ شامل هو، پر هن دعويٰ بابت مڪمل يقين سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي.<ref name="G20">Grainger 1990, pp. 20–24</ref> == بابلونيا جو صوبيدار (321–316 ق م) == [[File:Seleucos Nicator Louvre Ma3597 n3.jpg|thumb|upright|سلوقس اول نيڪاتور سان منسوب مجسمو، [[رومي سلطنت]] جي دور جو فن پارو، جيڪو [[سوريا]] ۾ هڪ [[هليني دور|هليني]] نموني جي بنياد تي تيار ڪيو ويو (تقريباً 200ع)]] [[پرديڪاس]] جي وفات کان پوءِ سلطنت جو سڀ کان طاقتور شخص [[انٽيپيٽر]] بڻجي ويو.<ref>{{Cite book |last=Ahmad |first=Ainan |title=The Game of Power - Volume 3 (History of Persian Empire) |publisher=Blue Rose Publishers |year=2024 |location=London |pages=100 |language=en}}</ref> پرديڪاس جا مخالف [[ٽرائيپاراديسوس]] ۾ گڏ ٿيا، جتي سڪندر اعظم جي سلطنت کي ٻيهر ورهايو ويو. هي ورهاست [[ٽرائيپاراديسوس جو معاهدو]] (321 ق م) جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="G21">Grainger 1990, pp. 21–29</ref> ٽرائيپاراديسوس ۾ فوجين بغاوت ڪري ڇڏي هئي ۽ هو پنهنجي آقا انٽيپيٽر کي قتل ڪرڻ جو ارادو رکي رهيا هئا. پر سلوقس ۽ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] انهن کي ائين ڪرڻ کان روڪي ڇڏيو.{{sfn|Bosworth|2005|p=211}} پرديڪاس جي قتل واري سازش ۾ سلوقس جي شموليت يقيني طور ثابت نه ٿي سگهي آهي، پر نئين انتظام ۾ کيس بابل جو مالدار صوبو انعام طور مليو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} ڪجهه ذريعا هن مقرري کي پرديڪاس سان سندس مبينا غداري جو انعام قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite book |last=Justinus |first=Marcus Junianus |title=Justin: Epitome of the Philippic History of Pompeius Trogus: Volume II: Books 13-15: The Successors to Alexander the Great |publisher=Clarendon Press |year=2011 |isbn=978-0-19-927759-9 |pages=162 |language=en}}</ref> تنهن هوندي به ممڪن آهي ته هي فيصلو [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي تجويز تي ڪيو ويو هجي. سلوقس جو بابل ڪيترن طاقتور صوبيدارن جي وچ ۾ گهيريل هو؛ [[فارس (صوبو)|فارس]] جو صوبيدار [[پيوڪيسٽاس]]، [[سوسيانا]] جو نئون صوبيدار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] ۽ [[ميديا]] جو حڪمران [[پيثون]]. بابل سلطنت جي امير ترين صوبن مان هڪ هو، پر فوجي لحاظ کان گهڻو طاقتور نه هو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} ممڪن آهي ته انٽيپيٽر اوڀر وارن صوبن کي اهڙي نموني ورهايو هجي جو ڪو هڪ صوبيدار ٻين کان وڌيڪ طاقتور نه بڻجي سگهي.<ref name="G21" /> سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ [[آرخون آف پيلا]] کي بابل جو صوبيدار مقرر ڪيو ويو هو. پر پرديڪاس کيس هٽائي [[ڊوڪيمس]] کي ان جي جاءِ تي مقرر ڪرڻ چاهيو. جڏهن پرديڪاس مصر تي حملي لاءِ روانو ٿيو ته هن ڊوڪيمس کي فوجي دستن سان گڏ بابل موڪليو. آرخون سندس خلاف جنگ ڪئي، پر جنگ ۾ مارجي ويو. انهيءَ ڪري ڊوڪيمس سلوقس کي بابل بنا مقابلي جي ڏيڻ لاءِ تيار نه هو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} سلوقس آخرڪار بابل ڪيئن حاصل ڪيو، اهو يقيني طور معلوم ناهي. هڪ بابلي تاريخنامي مطابق 320 ق م جي اونهاري يا سياري ۾ شهر جي هڪ اهم عمارت تباهه ٿي وئي. ٻين بابلي ذريعن موجب سلوقس آڪٽوبر يا نومبر 320 ق م ۾ بابل پهتو. ممڪن جنگ جي باوجود ڊوڪيمس فرار ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو. ان دوران سلطنت وري افراتفري جو شڪار ٿي وئي. [[ميديا]] جي صوبيدار [[پيثون]] [[پارتيا]] جي صوبيدار فلپ کي قتل ڪري ڇڏيو ۽ پنهنجي ڀاءُ [[يوديمس (جرنيل)|يوديمس]] کي نئون صوبيدار مقرر ڪيو. اولهه ۾ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] ۽ [[يومينيس]] هڪ ٻئي خلاف جنگ ڪري رهيا هئا. پيثون ۽ سلوقس وانگر يومينيس پڻ پرديڪاس جو پراڻو حامي هو. سلوقس لاءِ سڀ کان وڏو مسئلو خود بابل هو. مقامي آبادي آرخون خلاف بغاوت ڪري چڪي هئي ۽ ڊوڪيمس جي حمايت ڪري رهي هئي. بابلي پادرين جو علائقي تي تمام گهڻو اثر هو. بابل ۾ سڪندر اعظم جي فوج جا وڏي تعداد ۾ مقدوني ۽ يوناني اڳوڻا سپاهي به رهندا هئا. سلوقس پادرين کي مالي تحفا ۽ رشوتون ڏئي پنهنجي پاسي آڻي ورتو.<ref name="G30">Grainger 1990, pp. 30–32</ref> === ديادوخين جي ٻي جنگ === {{Main|ديادوخين جي ٻي جنگ}} 319 ق م ۾ انٽيپيٽر جي وفات کان پوءِ ميديا جي صوبيدار پيثون پنهنجي طاقت وڌائڻ شروع ڪئي. هن شايد ويهه هزار کان وڌيڪ سپاهين تي مشتمل هڪ وڏي فوج گڏ ڪئي. پيوڪيسٽاس جي اڳواڻي ۾ اوڀر جي ٻين صوبيدارن به سندس مقابلي لاءِ گڏيل فوج تيار ڪئي. آخرڪار پيثون پارتيا ۾ ٿيندڙ جنگ ۾ شڪست کاڌي. هو ميديا ڏانهن ڀڄي ويو، پر سندس مخالفن سندس تعاقب ڪرڻ بدران واپس سوسيانا موٽي ويا. ساڳئي وقت يومينيس ۽ سندس فوج [[ڪليڪيا]] پهتا، پر جڏهن انٽيگونوس اتي پهتو ته کين پوئتي هٽڻو پيو. سلوقس لاءِ صورتحال ڏاڍي ڏکئي هئي. يومينيس ۽ سندس فوج بابل جي اتر ۾ هئي. انٽيگونوس هڪ وڌيڪ وڏي فوج سان سندس پٺيان هو. پيثون ميديا ۾ هو ۽ سندس مخالف سوسيانا ۾ موجود هئا. سوسيانا جو صوبيدار ۽ [[آرگيراسپيدس]] جو سالار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] يومينيس جو اتحادي هو. پيثون ۽ انٽيجينيس جي وچ ۾ جنگ شروع ٿيڻ وقت انٽيجينيس ڪليڪيا ۾ موجود هو.<ref name="G33">Grainger 1990, pp. 33–37</ref> 317 ق م جي سرءُ يا سياري ۾ پيثون بابل پهتو. جيتوڻيڪ هن گهڻا سپاهي وڃائي ڇڏيا هئا، پر سلوقس وٽ ان کان به گهٽ فوج هئي. 316 ق م جي بهار ۾ يومينيس [[سوسا]] ڏانهن روانو ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. سوسا جي صوبيدارن غالباً يومينيس جي ان دعويٰ کي قبول ڪيو ته هو قانوني شاهي خاندان جي طرفان غاصب انٽيگونوس خلاف وڙهي رهيو آهي. يومينيس پنهنجي فوج کي بابل کان 300 [[قديم يوناني ماپون|اسٽيڊيا]] پري وٺي ويو ۽ [[دجله]] درياهه پار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سلوقس کي ڪارروائي ڪرڻي پئي. هن درياهه پار ٿيڻ روڪڻ لاءِ ٻه [[ٽرائيريم]] ۽ ڪجهه ننڍيون ٻيڙيون موڪليون. هن آرگيراسپيدس جي اڳوڻن ''هائپاسپست'' سپاهين کي به پاڻ سان ملائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هو ڪامياب نه ٿيو. سلوقس انٽيگونوس ڏانهن به پيغام موڪليا. فوج جي کوٽ سبب لڳي ٿو ته سلوقس يومينيس سان سڌي جنگ ڪرڻ نٿي چاهي. هن درياهه جا بند کوليا ته جيئن ٻوڏ اچي، پر ان سان به يومينيس جو اڳتي وڌڻ نه رڪيو.<ref name="G39">Grainger 1990, pp. 39–42</ref> 316 ق م جي بهار ۾ سلوقس ۽ پيثون انٽيگونوس سان ملي ويا، جيڪو يومينيس جو تعاقب ڪندي سوسا پهتو هو. سوسا مان انٽيگونوس ميديا روانو ٿيو، جتان هو اوڀر وارن صوبن کي خطري ۾ وجهي سگهيو ٿي. هن سلوقس کي ٿوري فوج سان اتي ڇڏيو ته جيئن يومينيس کي بحيره روم تائين پهچڻ کان روڪي سگهي. [[اراخوسيا]] جي صوبيدار [[سيبيرٽيوس]] صورتحال کي نااميد سمجهي پنهنجي صوبي ڏانهن موٽي ويو. يومينيس ۽ سندس اتحادين جون فوجون ٽٽڻ جي ڪناري تي پهچي ويون. 316 ق م دوران انٽيگونوس ۽ يومينيس وچ ۾ ٻه اهم جنگيون ٿيون: [[پارايتاڪيني جي جنگ]] ۽ [[گابيئني جي جنگ]]. يومينيس شڪست کاڌي ۽ بعد ۾ قتل ڪيو ويو. ديادوخين جي ٻي جنگ جا واقعا ظاهر ڪن ٿا ته سلوقس صحيح وقت جو انتظار ڪرڻ جي غيرمعمولي صلاحيت رکندو هو. بي ڌڙڪ جنگ ۾ ٽپي پوڻ سندس انداز نه هو.<ref name="G43">Grainger 1990, p. 43</ref> === مصر ڏانهن فرار === انٽيگونوس 316 ق م جي سياري ۾ ميديا ۾ رهيو، جتي پيثون ٻيهر حڪمران هو. پيثون جي اقتدار جي خواهش وڌيڪ وڌي وئي ۽ هن انٽيگونوس جي ڪجهه فوجن کي پنهنجي پاسي آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. پر انٽيگونوس سازش جو پتو لڳائي ورتو ۽ پيثون کي قتل ڪرائي ڇڏيو. ان کان پوءِ هن [[پيوڪيسٽاس]] کي هٽائي فارس جو نئون صوبيدار مقرر ڪيو.<ref name="G44">Grainger 1990, p. 44–45</ref> 315 ق م جي اونهاري ۾ انٽيگونوس بابل پهتو، جتي سلوقس سندس شاندار استقبال ڪيو. پر ٻنهي جي وچ ۾ لاڳاپا جلد خراب ٿي ويا. سلوقس انٽيگونوس جي هڪ فوجي عملدار کي ان کان اجازت وٺڻ کان سواءِ سزا ڏني. انٽيگونوس ڪاوڙجي پيو ۽ سلوقس کان مطالبو ڪيو ته هو صوبي جي آمدنيءَ جو حساب ڏئي. سلوقس انڪار ڪري ڇڏيو.{{sfn|Boiy|2004|p=121}} تنهن هوندي به هو انٽيگونوس کان ڊڄي ويو ۽ فقط پنجاهه گهوڙيسوارن سان گڏ مصر ڏانهن ڀڄي ويو. روايت آهي ته [[ڪلداني]] نجومين انٽيگونوس کي اڳڪٿي ٻڌائي هئي ته سلوقس مستقبل ۾ ايشيا جو حڪمران بڻجندو ۽ آخرڪار انٽيگونوس کي قتل ڪندو. هي ٻڌي انٽيگونوس سلوقس جي پٺيان فوج موڪلي. پر سلوقس پهرين [[ميسوپوٽيميا]] ۽ پوءِ [[سوريا]] ڏانهن فرار ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو. سلوقس جي مدد ڪرڻ جي الزام ۾ انٽيگونوس [[بليٽور]]، جيڪو ميسوپوٽيميا جو نئون صوبيدار هو، کي قتل ڪرائي ڇڏيو. جديد مؤرخ هن نجومي اڳڪٿي واري قصي بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا. تنهن هوندي به اهو تقريباً يقيني آهي ته بابلي پادري سلوقس جا مخالف هئا.<ref name="G49">Grainger 1990, pp. 49–51, Boiy p. 122</ref> == بطليموس جي ماتحت بحري سالار (316–311 ق م) == {{Main|ديادوخين جي ٽين جنگ}} مصر پهچڻ کان پوءِ سلوقس پنهنجي دوستن کي [[يونان]] موڪليو ته جيئن هو ٻين ديادوخي حڪمرانن [[ڪيساندر]] (مقدونيه جو حڪمران ۽ يونان جو بالادست) ۽ [[ليسيميڪس]] (حڪمران [[ٿريس]]) کي [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي وڌندڙ طاقت بابت آگاهه ڪن. ان وقت انٽيگونوس سڀني ''ديادوخي'' حڪمرانن مان سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي چڪو هو، ۽ جلد يا دير سان ٻين حڪمرانن کي سندس مقابلو ڪرڻو هو. [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]]، ليسيميڪس ۽ ڪيساندر گڏجي انٽيگونوس خلاف هڪ اتحاد قائم ڪيو. اتحادين انٽيگونوس ڏانهن هڪ تجويز موڪلي، جنهن ۾ هن کان مطالبو ڪيو ويو ته هو پنهنجي گڏ ڪيل خزاني ۽ علائقن مان حصا ورهائي. تجويز موجب [[فينيقيا]] ۽ [[سوريا]] بطليموس کي، [[ڪپاڊوشيا]] ۽ [[ليسيا]] ڪيساندر کي، [[هيلسپونٽيني فريجيا]] ليسيميڪس کي ۽ [[بابلونيا]] سلوقس کي ملڻ گهرجي.<ref>Diodorus Siculus, ''Bibliotheca Historica'' XIX 57,1.</ref> انٽيگونوس هن مطالبي کي رد ڪري ڇڏيو ۽ 314 ق م جي بهار ۾ [[سوريا]] ۾ بطليموس خلاف لشڪر ڪشي شروع ڪئي.<ref name="G55">Grainger 1990, pp. 53–55</ref> جنگ جي شروعاتي مرحلي دوران سلوقس، بطليموس جي بحري فوج ۾ ''بحري سالار'' طور خدمتون سرانجام ڏنيون. انٽيگونوس [[صور]] (Tyre) جو گهيرو ڪري رهيو هو، جڏهن سلوقس پنهنجي ٻيڙين سان سندس سامهون کان گذري ويو ۽ [[سوريا]] ۽ [[ايشيا صغير]] جي سامونڊي ڪنارن لاءِ خطرو بڻجي ويو.<ref>{{cite web |author=Jona Lendering |url=https://www.livius.org/di-dn/diadochi/war05.html |title=Alexander's successors: The Third Diadoch War |publisher=Livius.org |access-date=2012-11-07 |archive-date=18 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121118035712/http://www.livius.org/di-dn/diadochi/war05.html |url-status=dead }}</ref> انٽيگونوس [[روڊس]] جي ٻيٽ سان اتحاد ڪيو، جيڪو پنهنجي حڪمتِ عملي واري جڳهه ۽ طاقتور بحري ٻيڙي بيڙي سبب اتحادين کي گڏ ٿيڻ کان روڪي سگهي پيو. روڊس جي خطري کي نظر ۾ رکندي بطليموس سلوقس کي هڪ سئو جنگي ٻيڙيون ڏنيون ۽ کيس [[ايجيئن سمنڊ]] ڏانهن موڪليو. سلوقس جو ٻيڙو روڊس کي شڪست ڏيڻ لاءِ ڪافي نه هو، پر ايترو ضرور طاقتور هو جو [[ڪاريا]] جي صوبيدار [[اساندر]] کي بطليموس سان اتحاد ڪرڻ تي مجبور ڪري سگهي. پنهنجي طاقت جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ سلوقس [[ايرٿرائي]] شهر تي پڻ حملو ڪيو. انٽيگونوس جي ڀائٽي [[پوليمايوس (جرنيل)|پوليمايوس]] اساندر تي حملو ڪيو. سلوقس واپس [[قبرص]] موٽي آيو، جتي بطليموس پنهنجي ڀاءُ [[مينيلائوس (لاگوس جو پٽ)|مينيلائوس]] کي 10,000 ڀاڙي جي سپاهين ۽ 100 ٻيڙين سان موڪليو هو. سلوقس ۽ مينيلائوس گڏجي [[ڪيتيون]] جو گهيرو شروع ڪيو. انٽيگونوس پنهنجي بحري فوج جو وڏو حصو ايجيئن سمنڊ ڏانهن ۽ پنهنجي زميني فوج [[ايشيا صغير]] ڏانهن موڪلي. هاڻي بطليموس (ٽالمي) وٽ [[سوريا]] تي حملي جو بهترين موقعو هو. 312 ق م ۾ هن [[غزه جي جنگ (312 ق م)|غزه جي جنگ]] ۾ [[ديميتريوس اول مقدوني]]، جيڪو انٽيگونوس جو پٽ هو، کي شڪست ڏني. امڪان آهي ته سلوقس به هن جنگ ۾ شامل هو. [[پيثون، پٽِ ايجينور]]، جنهن کي انٽيگونوس بابل جو نئون صوبيدار مقرر ڪيو هو، جنگ ۾ مارجي ويو. پيثون جي موت سلوقس لاءِ بابل واپس حاصل ڪرڻ جو بهترين موقعو ثابت ٿيو.<ref name="G56">Grainger 1990, pp. 56–72</ref> سلوقس پنهنجي بابل واپسي جي تياري تمام احتياط سان ڪئي هئي. غزه جي جنگ کان پوءِ ديميتريوس [[ٽرپولي، لبنان|ٽرپولي]] ڏانهن هٽي ويو، جڏهن ته بطليموس اڳتي وڌندي [[صيدا]] تائين پهچي ويو. بطليموس سلوقس کي 800 پيادل سپاهي ۽ 200 گهوڙيسوار ڏنا. ان سان گڏ سندس پراڻا دوست به هئا، شايد اهي ئي پنجاهه ماڻهو جيڪي اڳ بابل مان ساڻس گڏ ڀڄي نڪتا هئا. بابل ڏانهن سفر دوران سلوقس رستي ۾ موجود فوجي آبادين مان وڌيڪ سپاهي ڀرتي ڪندو ويو. آخرڪار هن وٽ لڳ ڀڳ 3,000 سپاهي گڏ ٿي ويا. بابل ۾ پيثون جي ڪمانڊر [[ڊيفيلوس]] شهر جي قلعي ۾ پاڻ کي بند ڪري ڇڏيو. سلوقس تمام تيزيءَ سان بابل تي قبضو ڪري ورتو ۽ جلد ئي قلعو به فتح ٿي ويو. سلوقس جا اهي دوست، جيڪي بابل ۾ رهجي ويا هئا، قيد مان آزاد ڪيا ويا.<ref name="G74">Grainger 1990, pp. 74–75</ref> بعد ۾ سلوقس جي بابل واپسي کي سرڪاري طور [[سلوقي سلطنت]] جي قيام جي شروعات تصور ڪيو ويو.<ref name=EB1911/> ساڳئي سال کي پوءِ [[سلوقي سن]] (Seleucid Era) جو پهريون سال قرار ڏنو ويو. == بابلونيا جو صوبيدار (311–306 ق م) == === اوڀر وارن صوبن جي فتح === [[File:Diadochi.png|thumb|350px|[[سلوقس اول نيڪيٽر]]، [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]]، [[بطليموس اول]]، [[ڪيساندر]] ۽ [[ليسيميڪس]] جون سلطنتون]] سلوقس جي بابل واپسي کان ٿوري ئي دير پوءِ انٽيگونوس جي حامين بابل کي ٻيهر هٿ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. [[نيڪانور (صوبيدار)|نيڪانور]] ميڊيا جو نئون صوبيدار ۽ اوڀر وارن صوبن جو ''اسٽريٽيگوس'' (اعليٰ فوجي ڪمانڊر) هو. سندس فوج ۾ لڳ ڀڳ 17,000 سپاهي هئا. [[آريا]] جو صوبيدار [[ايويگوراس]] سندس اتحادي هو. ظاهر هو ته سلوقس جي ننڍڙي فوج ٻنهي کي سڌي جنگ ۾ شڪست نٿي ڏئي سگهي. سلوقس پنهنجون فوجون انهن دلدلن ۾ لڪائي ڇڏيون جيڪي ان علائقي کي گهيرينديون هيون جتان نيڪانور [[دجلہ درياهه]] پار ڪرڻ وارو هو، ۽ رات جي وقت اوچتو حملو ڪيو. جنگ جي شروعات ۾ ئي ايويگوراس مارجي ويو ۽ نيڪانور پنهنجي فوج کان الڳ ٿي ويو. ايويگوراس جي موت جي خبر سپاهين ۾ پکڙجڻ سان ئي ڪيترن سپاهين وڏي تعداد ۾ هٿيار ڦٽا ڪيا. انهن مان تقريباً سڀني سلوقس جي ماتحت وڙهڻ قبول ڪيو. نيڪانور فقط ٿورن ساٿين سان بچي نڪري ويو.{{sfn|Grainger|1990|p=79}}{{sfn|Boiy|2004|p=126}} جيتوڻيڪ هاڻي سلوقس وٽ لڳ ڀڳ 20,000 سپاهي هئا، پر اهي اڃا به انٽيگونوس جي سموري طاقت کي منهن ڏيڻ لاءِ ڪافي نه هئا. هن کي اهو به معلوم نه هو ته انٽيگونوس ڪڏهن جوابي حملو ڪندو. ٻئي طرف کيس خبر هئي ته گهٽ ۾ گهٽ ٻه اوڀر وارا صوبا اهڙا هئا جتي ڪو صوبيدار موجود نه هو. سندس فوج جو وڏو حصو به انهن ئي علائقن مان آيل هو. ايويگوراس جي فوج جا به ڪيترائي سپاهي پارسي هئا. شايد ڪجهه فوجي اهي به هئا جيڪي اڳ [[يومينيس]] جي فوج ۾ شامل هئا ۽ انٽيگونوس سان دشمني رکندا هئا. سلوقس فيصلو ڪيو ته هن صورتحال مان مڪمل فائدو ورتو وڃي.{{sfn|Grainger|1990|p=79}}{{sfn|Boiy|2004|p=126}} سلوقس مختلف صوبن ۽ فوجين ۾ مختلف ڳالهيون مشهور ڪرايون. هڪ مشهور روايت موجب هن خواب ۾ [[سڪندر اعظم]] کي پنهنجي ڀرسان بيٺل ڏٺو هو. يومينيس به اڳ اهڙي قسم جي تبليغي حڪمت عملي استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي. پر انٽيگونوس، جيڪو ان وقت [[ايشيا صغير]] ۾ هو، اوڀر ۾ سڪندر سان گڏ نه رهيو هو، تنهنڪري هو پنهنجي تبليغ ۾ سڪندر جي شخصيت جو ساڳيو فائدو نه وٺي سگهيو. سلوقس، هڪ مقدوني هجڻ جي ڪري، پنهنجي فوج ۾ موجود مقدونين جو اعتماد آسانيءَ سان حاصل ڪري سگهيو، جڏهن ته يومينيس لاءِ اها ڳالهه ممڪن نه هئي.<ref name="G80">Grainger 1990, p. 80</ref> بابل جو صوبيدار ٻيهر بڻجڻ کان پوءِ سلوقس پنهنجي سياسي روش ۾ گهڻو جارح بڻجي ويو. ٿوري ئي عرصي اندر هن [[ميڊيا]] ۽ [[سوسيانا]] تي قبضو ڪري ورتو. [[ڊيوڊورس سڪيولس]] لکي ٿو ته سلوقس ٻين ويجهن علائقن تي به قبضو ڪيو، جن مان مراد شايد [[پارس]]، [[آريا]] يا [[پارتيا]] هجن. بهرحال هو [[باختريا]] ۽ [[سغديانا]] تائين نه پهتو. انهن مان پهرين علائقي جو صوبيدار [[اسٽاسانور]] هو، جيڪو سڄي تڪرار دوران غيرجانبدار رهيو. نيڪانور جي فوج جي شڪست کان پوءِ اوڀر ۾ ڪا اهڙي طاقت باقي نه رهي جيڪا سلوقس جي مخالفت ڪري سگهي. اهو واضح ناهي ته سلوقس فتح ڪيل صوبن جي انتظاميه ڪيئن منظم ڪئي. گهڻا صوبيدار ته اڳ ئي مارجي چڪا هئا. نظرياتي طور [[پوليپرخون]] اڃا به انٽيپيٽر جو قانوني جانشين ۽ مقدونيه سلطنت جو سرڪاري نائب السلطنت هو، ۽ صوبيدارن جي مقرري سندس ذميواري هئي. پر پوليپرخون اڃا تائين انٽيگونوس جو اتحادي هو، تنهنڪري سلوقس جو مخالف به شمار ٿيندو هو.<ref name="G81">Grainger 1990, p. 81</ref> === جوابي ڪارروائي === [[File:Seleucos I Bucephalos coin.jpg|thumb|سلوقس اول جو سڪو جنهن تي [[سڪندر اعظم]] جي مشهور گهوڙي [[بوقيفالوس]] جي تصوير موجود آهي.]] انٽيگونوس پنهنجي پٽ [[ديميتريوس اول مقدوني]] کي 15,000 پيادل ۽ 4,000 گهوڙيسوارن سان بابل ٻيهر فتح ڪرڻ لاءِ موڪليو. ظاهر آهي ته هن ديميتريوس لاءِ هڪ مقرر وقت به رکيو هو، جنهن کان پوءِ کيس واپس [[سوريا]] موٽڻو هو. انٽيگونوس جو خيال هو ته سلوقس اڃا به رڳو بابل تي حڪمران آهي. شايد نيڪانور کيس نه ٻڌايو هو ته سلوقس وٽ هاڻي گهٽ ۾ گهٽ 20,000 سپاهي موجود آهن. اهو به لڳي ٿو ته نيڪانور جي شڪست جي اصل پيماني کان گهڻا ماڻهو واقف نه هئا. انٽيگونوس کي اها به خبر نه هئي ته سلوقس اوڀر جي گهڻن صوبن تي قبضو ڪري چڪو آهي، ۽ شايد هو سلطنت جي اوڀر وارن حصن کي گهڻي اهميت به نه ڏيندو هو.<ref name="G82">Grainger 1990, pp. 82–83</ref> جڏهن ديميتريوس بابل پهتو، تڏهن سلوقس اوڀر ۾ موجود هو. هن شهر جي حفاظت [[پيٽروڪلس]] جي حوالي ڪري ڇڏي هئي. بابل جو دفاع غيرمعمولي طريقي سان ڪيو ويو. شهر ۾ ٻه مضبوط قلعا هئا جن ۾ سلوقس پنهنجا فوجي دستا مقرر ڪيا هئا. شهر جي آبادي کي ٻاهر ڪڍي ويجهن علائقن ۾ آباد ڪيو ويو، جن مان ڪجهه ماڻهو ته [[سوسا]] تائين منتقل ڪيا ويا. بابل جي چوڌاري شهر، دلدل، واهه ۽ درياهه هجڻ ڪري دفاع لاءِ تمام موزون ماحول موجود هو. ديميتريوس جي فوج قلعي جي گهيري ۾ لڳي وئي ۽ ٻن مان هڪ قلعو فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي. پر ٻيو قلعو سندس لاءِ ڏاڍو مشڪل ثابت ٿيو. هن پنهنجي دوست [[آرڪيلاوس]] کي گهيرو جاري رکڻ لاءِ ڇڏيو ۽ پاڻ 5,000 پيادل ۽ 1,000 گهوڙيسوار بابل ۾ ڇڏي اولهه ڏانهن موٽي ويو. قديم ماخذ انهن فوجين جي بعد واري قسمت بابت ڪجهه نٿا ٻڌائين. شايد سلوقس کي آرڪيلاوس کان بابل ٻيهر فتح ڪرڻو پيو هجي.<ref name="G83">Grainger 1990, p. 83; Boiy p. 127</ref> === بابل جي جنگ === {{Main|بابل جي جنگ}} [[File:LysimachusCoinWithHornedAlexander.jpg|thumb|left|250px|[[ليسيميڪس]] جو سڪو جنهن تي سڱن واري [[سڪندر اعظم]] جي تصوير موجود آهي.]] 311 کان 302 ق م تائين نون سالن دوران، جڏهن انٽيگونوس اولهه ۾ مصروف رهيو، سلوقس سڪندر اعظم جي سلطنت جي سموري اوڀرئين حصي کي [[جيڪسارٽيس درياهه]] کان [[سنڌو درياهه]] تائين پنهنجي اقتدار هيٺ آڻي ڇڏيو.<ref name=EB1911>{{EB1911 |wstitle=Seleucid Dynasty |volume=24 |pages=603–604 |first=Edwyn Robert |last=Bevan |inline=1}}</ref> 311 ق م ۾ انٽيگونوس ڪيساندر، ليسيميڪس ۽ بطليموس سان صلح ڪري ورتي، جنهن کان پوءِ کيس سلوقس سان نبيرڻ جو موقعو ملي ويو.<ref name="G86">Grainger 1990, p. 86</ref> انٽيگونوس وٽ گهٽ ۾ گهٽ 80,000 سپاهي هئا. جيڪڏهن هو پنهنجي اڌ فوج به اولهه ۾ ڇڏي ڏئي ها، تڏهن به کيس سلوقس تي عددي برتري حاصل رهي ها. ممڪن آهي ته سلوقس کي [[ڪوسائي]] قبيلن کان به مدد ملي هجي، جن جا ابا ڏاڏا قديم [[ڪاسي]] هئا. انٽيگونوس يومينيس خلاف جنگ دوران سندن علائقن کي تباهه ڪري ڇڏيو هو. سلوقس شايد آرڪيلاوس جي ڪجهه فوجين کي به پنهنجي پاسي شامل ڪيو. جڏهن آخرڪار انٽيگونوس بابل تي حملو ڪيو، تڏهن سلوقس جي فوج اڳ کان گهڻي وڏي ٿي چڪي هئي. سندس فوج جا ڪيترائي ماڻهو يقيناً انٽيگونوس کان نفرت ڪندا هئا، جڏهن ته بابل جا رهواسي به ان جا مخالف هئا. انهيءَ ڪري سلوقس کي بغاوت روڪڻ لاءِ وڏي فوج مقرر ڪرڻ جي ضرورت نه رهي.<ref name="G89">Grainger 1990, pp. 89–91</ref> l3cexmjm5qgvqyuld12n6am0zax22g8 388204 388201 2026-06-23T20:58:30Z Intisar Ali 8681 388204 wikitext text/x-wiki {{Short description|مقدوني جرنيل، ديادوخوس ۽ سلوقي سلطنت جو باني}} {{Infobox royalty | name = سلوقس اول نيڪاتور | title = [[باسيليئس]]{{Efn|[[فارس جي بادشاهن جي فهرست|فارس جو بادشاهه]] {{br}} [[شاهنشاه#يوناني استعمال|شاهنشاه]] {{br}} [[ملڪن جو بادشاهه]] {{br}} ايشيا جو آقا {{br}}}} | image = Seleukos I Nikator Bronze Roman 100BCE-100CE Museo Archeologico Nazionale Naples AN 5590 1.jpg | alt = Bronze male bust | caption = [[هرڪولينيم]] مان مليل سلوقس جي ڪانسي جي مورتي جي رومي نقل (هاڻي [[نيپلز قومي آثار قديمه عجائب گهر]] ۾ موجود) | succession = [[سلوقي سلطنت]] جو [[باسيليئس]] | reign = 305<ref>Boiy "The Reigns of the Seleucid Kings According the Babylonian King List." ''Journal of Near Eastern Studies'' 70(1) (2011): 1–12.</ref> – سيپٽمبر 281 ق م | predecessor = [[سڪندر چوٿون مقدوني]] | successor = [[انطيوخس اول سوٽر]] (تقريباً 292 ق م کان گڏيل حڪمران) | birth_date = {{Circa|358 BC}} | birth_place = [[يوروپوس (مقدونيه)|يوروپوس]]، [[قديم مقدونيه]]<br />(موجوده [[ايورپوس]]، [[يونان]]) | death_date = سيپٽمبر 281 ق م (عمر تقريباً 77 سال) | death_place = [[ليسيميڪيا (ٿريس)|ليسيميڪيا]]، [[ٿريس]]<br />(موجوده [[ڪاواڪ ڪوي]]، [[چاناق قلعه صوبو|چاناق قلعه]]، [[ترڪيه]])<ref name=EB1911/><ref name="Seleucus I Nicator">{{cite web|url=https://www.livius.org/articles/person/seleucus-i-nicator/|title=Seleucus I Nicator|work=Livius}}</ref> | burial_place = | spouse = {{ubl|[[اپاما]]|[[اسٽراٽونائيس آف سوريا|اسٽراٽونائيس]]}} | issue = [[انطيوخس اول سوٽر]]<br />[[اخائيوس (سلوقس اول جو پٽ)|اخائيوس]]<br />[[فيلا (سلوقس جي ڌيءَ)|فيلا]]<br />لاوڊائيس | dynasty = [[سلوقي حڪمرانن جي فهرست|سلوقي خاندان]] | father = [[انطيوخس (سلوقس اول جو پيءُ)|انطيوخس]] | mother = [[لاوڊائيس آف مقدونيه|لاوڊائيس]] }} '''سلوقس اول نيڪاتور''' ({{IPAc-en|s|ɪ|ˈ|l|uː|k|ə|s}}؛<ref>[https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/seleucus-i Seleucus | Collins English dictionary]</ref> يوناني: Σέλευκος Νικάτωρ، ''Séleukos Nikátōr''؛ "فاتح سلوقس"، {{nowrap|تقريباً 358 ق م – 281 ق م}}) هڪ [[مقدوني يوناني]] جرنيل، فوجي عملدار ۽ [[سڪندر اعظم]] جي جانشينن مان هو، جنهن بعد ۾ مشهور [[سلوقي سلطنت]] جو بنياد وڌو ۽ [[سلوقي خاندان]] جي حڪمراني قائم ڪئي. سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ اقتدار جي ڇڪتاڻ ۾ شروعاتي طور سلوقس هڪ ثانوي شخصيت هو، پر وقت سان گڏ هو [[ايشيا صغير]]، [[سوريا]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[ايراني فلات]] جو مڪمل حڪمران بڻجي ويو ۽ ''[[باسيليئس]]'' (بادشاهه) جو لقب اختيار ڪيائين. سلوقي سلطنت [[هليني دور]] جي دنيا جي وڏين طاقتن مان هڪ هئي، جيستائين اها ٻي صدي ق م جي آخر ۽ پهرين صدي ق م جي شروعات ۾ [[رومي جمهوريه]] ۽ [[اشڪاني سلطنت]] جي هٿان ڪمزور نه ٿي وئي. سڪندر اعظم جي فوج ۾ خدمت دوران سلوقس ''[[هائپاسپست]]'' نالي مقدونيه جي چونڊ پيادل فوجي دستي جو سالار هو. جون 323 ق م ۾ سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ سلوقس شروعات ۾ [[پرديڪاس]] جي حمايت ڪئي، جيڪو سڪندر جي سلطنت جو نگران حڪمران هو. 323 ق م ۾ [[بابل جي ورهاست]] دوران سلوقس کي [[ساٿي گهوڙيسوار فوج]] جو ڪمانڊر ۽ ''چليارخ'' مقرر ڪيو ويو. 322 ق م ۾ [[ديادوخين جون جنگيون]] شروع ٿيون. [[مصر]] ۾ [[بطليموس اول سوٽر]] خلاف مهم دوران پرديڪاس جي فوجي ناڪامين سبب [[پيلوسيئم]] ۾ سندس فوج بغاوت ڪري ويٺي. سلوقس، [[پيثون]] ۽ [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] جي سازش جي نتيجي ۾ پرديڪاس 321 يا 320 ق م ۾ پيلوسيئم ۾ قتل ڪيو ويو. 321 ق م ۾ [[ٽرائيپاراديسوس جي ورهاست]] کان پوءِ نئين نگران حڪمران [[انٽيپيٽر]] سلوقس کي [[بابل]] جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو. پر جلد ئي ديادوخين جي جنگين جو نئون دور شروع ٿيو ۽ طاقتور حڪمران [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] سلوقس کي بابل ڇڏڻ تي مجبور ڪري ڇڏيو. سلوقس فقط 312 ق م ۾ [[بطليموس اول سوٽر]] جي مدد سان ٻيهر بابل واپس اچي سگهيو. 312 ق م کان پوءِ سلوقس بي رحمي سان پنهنجي سلطنت کي وڌايو ۽ آخرڪار [[فارس]] ۽ [[ميديا]] جا علائقا فتح ڪري ورتائين. هن نه فقط [[بابلونيا]] تي حڪمراني ڪئي، پر سڪندر اعظم جي سلطنت جي تقريباً سڄي اوڀرئين حصي تي پڻ قبضو قائم ڪيو. سلوقس [[گنڌارا]] ۽ اتر اولهه هندستان جي اڳوڻن صوبن تي پڻ دعويٰ ڪئي. پر انهن خواهشن کي [[چندر گپت موريا]] چئلينج ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[سلوقي-موريا جنگ]] (305–303 ق م) شروع ٿي. آخرڪار هڪ معاهدي ذريعي تڪرار ختم ٿيو، جنهن موجب [[موريا سلطنت]] اوڀر وارا صوبا پنهنجي قبضي ۾ آندا. ان کان علاوه هڪ شاديءَ جو اتحاد پڻ قائم ٿيو. [[اسٽرابو]] ۽ [[ايپيان]] موجب چندر گپت سلوقس جي هڪ ڌيءَ سان شادي ڪئي.<ref name=":1">[[Chandragupta Maurya#CITEREFAppian|Appian]], p. 55.</ref> ان جي بدلي ۾ سلوقي سلطنت کي 500 جنگي [[هاٿي]] ۽ انهن جا [[مهائوٽ]] مليا، جن 301 ق م ۾ [[ايپسس جي جنگ]] ۾ انٽيگونوس خلاف فيصلائتو ڪردار ادا ڪيو. 281 ق م ۾ سلوقس [[ڪوروپيڊيم جي جنگ]] ۾ [[ليسيميڪس]] کي به شڪست ڏني ۽ [[ايشيا صغير]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ورتو. انٽيگونوس ۽ ليسيميڪس خلاف فتوحات کان پوءِ ديادوخين ۾ سلوقي خاندان جو ڪو وڏو حريف باقي نه رهيو. تنهن هوندي به سلوقس [[ٿريس]] ۽ خود [[مقدونيه]] سميت ليسيميڪس جي يورپي علائقن تي به قبضو ڪرڻ جو خواهشمند هو. پر 281 ق م ۾ جڏهن هو ٿريس پهتو ته [[بطليموس ڪيرائونوس]] کيس قتل ڪري ڇڏيو.<ref name="EB1911" /> بطليموس ڪيرائونوس پنهنجي ڀيڻ [[ليسيندرا]] سان گڏ سلوقي درٻار ۾ پناهه ورتي هئي. سلوقس جي قتل سان سلوقين جا ٿريس ۽ مقدونيه تي قبضي جا امڪان ختم ٿي ويا، ۽ بطليموس ڪيرائونوس کي مقدونيه ۾ ليسيميڪس جي گهڻي طاقت پنهنجي هٿ ۾ آڻڻ جو موقعو ملي ويو. سلوقس جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[انطيوخس اول سوٽر]] سلوقي سلطنت جو حڪمران بڻيو. سلوقس پنهنجي دور حڪومت ۾ ڪيترائي نوان شهر پڻ قائم ڪيا، جن ۾ [[انطاڪيه]] (300 ق م)، [[اديسا]] ۽ [[دجله تي سلوقيه]] (تقريباً 305 ق م) شامل آهن. دجله تي سلوقيه جي قيام سبب آخرڪار [[بابل]] جي آبادي وڏي حد تائين گهٽجي وئي. == شروعاتي زندگي ۽ خاندان == سلوقس، [[انطيوخس (سلوقس اول نيڪاتور جو پيءُ)|انطيوخس]] جو پٽ هو. مؤرخ [[جونيانس جسٽينس]] دعويٰ ڪري ٿو ته انطيوخس [[فلپ ٻيون مقدوني]] جي جرنيلن مان هڪ هو، پر ٻين ذريعن ۾ اهڙي ڪنهن جرنيل جو ذڪر نٿو ملي ۽ نه ئي فلپ جي دور ۾ سندس فوجي خدمتن بابت ڪا معتبر ڄاڻ موجود آهي. ممڪن آهي ته انطيوخس [[اپر مقدونيه]] جي ڪنهن معزز اشرافي خاندان سان تعلق رکندو هجي. سلوقس جي ماءُ جو نالو [[لاوڊائيس آف مقدونيه|لاوڊائيس]] ٻڌايو وڃي ٿو، پر سندس باري ۾ به ٻي ڪا خاص معلومات موجود ناهي. بعد ۾ سلوقس پنهنجي والدين جي نالن تي ڪيترن ئي شهرن جا نالا رکيا.<ref name="G2">Grainger 1990, p. 2</ref> سلوقس [[يوروپوس (مقدونيه)|يوروپوس]] ۾ پيدا ٿيو، جيڪو [[مقدونيه]] جي اترئين حصي ۾ واقع هو. جيڪڏهن 358 ق م کي سندس پيدائش جو سڀ کان وڌيڪ امڪاني سال تسليم ڪيو وڃي ته سندس ڄمڻ کان فقط هڪ سال اڳ [[پايوني]] ماڻهن هن علائقي تي حملو ڪيو هو. فلپ ٻئي حملي آورن کي شڪست ڏني ۽ ڪجهه سالن بعد پايونين کي مڪمل طور مقدوني حڪمراني هيٺ آڻي ڇڏيو.<ref name="G4">Grainger 1990, pp. 4–5</ref> سلوقس جي پيدائش جو صحيح سال واضح ناهي. جسٽينس لکي ٿو ته [[ڪوروپيڊيم جي جنگ]] دوران سندس عمر 77 سال هئي، جنهن مطابق سندس پيدائش 358 ق م ۾ ٿي هوندي. [[ايپيان]] موجب جنگ وقت سندس عمر 73 سال هئي، جنهن مطابق سندس جنم 354 ق م ۾ ٿيو. جڏهن ته [[يوسيبيئس آف قيساريه]] عمر 75 سال ٻڌائي ٿو، جنهن مان 356 ق م وارو سال نڪري ٿو، ۽ اهڙي طرح سلوقس جي عمر [[سڪندر اعظم]] جي عمر جي برابر ٿي وڃي ٿي. مؤرخن جو خيال آهي ته شايد اها سلوقس جي سياسي تشهير هئي ته جيئن کيس سڪندر اعظم جي همعصر ۽ برابر حيثيت وارو شخص ڏيکاريو وڃي.<ref name="G1">Grainger 1990, p. 1</ref> نوجواني ۾ سلوقس کي بادشاهه جو [[شاهي خادم]] (''pais'') چونڊيو ويو. اشرافي خاندانن جي سڀني پٽن لاءِ اهو رواجي عمل هو ته هو پهرين شاهي خادم طور خدمت ڪن ۽ پوءِ بادشاهه جي فوج ۾ آفيسر بڻجن.<ref name="G2">Grainger 1990, p. 2</ref> سلوقس بابت چيو وڃي ٿو ته هو پنهنجي مستقبل جي حريفن [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] ۽ [[ديميتريوس اول مقدوني]] وانگر انتهائي طاقتور جسماني قوت جو مالڪ هو. ايپيان هڪ واقعي جو ذڪر ڪري ٿو جنهن ۾ سڪندر اعظم قرباني لاءِ تيار ڪيل هڪ جهنگلي ڍڳو اوچتو آزاد ٿي ڀڄي ويو، پر سلوقس پنهنجي ننگن هٿن سان ان جا سڱ پڪڙي کيس ٻيهر قابو ڪري ورتو.<ref name=":1" /> چيو وڃي ٿو ته بعد ۾ سندس سڪن تي ظاهر ٿيندڙ ڍڳي جا سڱ انهيءَ واقعي جي يادگار هئا. سڪندر اعظم وانگر سلوقس بابت به ڪيترائي ڏند ڪٿائي قصا مشهور ٿيا. هڪ روايت مطابق، جڏهن سلوقس سڪندر سان گڏ فارس خلاف مهم تي روانو ٿي رهيو هو، تڏهن سندس پيءُ انطيوخس کيس ٻڌايو ته سندس حقيقي والد دراصل ديوتا [[اپولو]] آهي. روايت موجب اپولو، لاوڊائيس کي هڪ منڊي تحفي طور ڏني هئي، جنهن تي [[لنگر]] جي تصوير ٺهيل هئي. سلوقس جي جسم تي به لنگر جي شڪل وارو پيدائشي نشان موجود هو. اهو پڻ چيو ويندو هو ته سندس پٽن ۽ پوٽن وٽ به اهڙو ئي نشان هو. هي ڪهاڻي سڪندر اعظم بابت مشهور روايتن سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿي. گهڻا محقق ان کي سياسي پروپيگنڊا سمجهن ٿا، جنهن جو مقصد سلوقس کي سڪندر اعظم جو فطري جانشين ثابت ڪرڻ هو.<ref name="G2" /> [[جان مالالاس]] لکي ٿو ته سلوقس جي هڪ ڀيڻ [[ديديميا (سلوقس اول جي ڀيڻ)|ديديميا]] هئي، جنهن جا ٻه پٽ [[نيڪانور]] ۽ [[نيڪوميديس]] هئا. پر گهڻن مؤرخن جو خيال آهي ته اهي شخصيتون افسانوي آهن. ديديميا جو تعلق شايد [[ديديما]] ۾ موجود اپولو جي مشهور مندر ۽ غيب گوئي واري مرڪز سان هجي، جيڪو [[ميليتوس]] جي ويجهو واقع هو. ڪجهه محققن اهو به تجويز ڪيو آهي ته [[بطليموس (سلوقس جو پٽ)]] دراصل سلوقس جو چاچو هو.<ref name="G3">Grainger 1990, p. 3</ref> == سڪندر اعظم جي دور ۾ شروعاتي فوجي خدمتون == [[File:Hypaspist.jpg|thumb|250px|فارس خلاف سڪندر اعظم جي مهم دوران سلوقس شاهي ''هائپاسپست'' فوج جي اڳواڻي ڪئي.]] 334 ق م جي بهار ۾، تقريباً ٽيهه ويهن سالن جي نوجوان جي حيثيت ۾، سلوقس سڪندر اعظم سان گڏ ايشيا روانو ٿيو.<ref name=EB1911/> 327 ق م جي آخر ۾ شروع ٿيندڙ [[سڪندر اعظم جي هندستاني مهم]] تائين هو مقدوني فوج جي سڀ کان چونڊ پيادل فوجي دستي ''هائپاسپست'' (Shield-bearers) جو سالار بڻجي چڪو هو. بعد ۾ هن دستي کي ''[[سلور شيلڊز]]'' (چانديءَ واريون ڍالون) جي نالي سان سڃاتو ويو. [[ايريان]] موجب جڏهن سڪندر اعظم ٻيڙيءَ وسيلي [[جهلم درياهه|هائڊاسپس درياهه]] پار ڪيو، تڏهن ساڻس [[پرديڪاس]]، [[بطليموس اول سوٽر]]، [[ليسيميڪس]] ۽ سلوقس پڻ گڏ هئا.<ref>Arrian Anabasis 5.13.1</ref> 326 ق م ۾ ٿيندڙ [[هائڊاسپس جي جنگ]] دوران سلوقس پنهنجي فوج جي اڳواڻي ڪندي [[پورس]] جي هاٿين سان مقابلو ڪيو. بهرحال جنگ جي رٿابندي ۾ سندس صحيح ڪردار بابت ڪا واضح ڄاڻ موجود ناهي، ڇاڪاڻ ته جنگ دوران کيس ڪنهن وڏي آزاد ڪمان جو ذڪر نٿو ملي. هي ڳالهه [[ڪريٽيرس]]، [[هيفائيسٽيون]]، [[پيثون]] ۽ [[ليوناتس]] کان مختلف آهي، جن وٽ پنهنجي پنهنجي وڏي فوجي دستا هئا.<ref name="G9">Grainger 1990, pp. 9–10</ref> سلوقس جي شاهي ''هائپاسپست'' فوج مسلسل سڪندر اعظم جي سڌي نگراني هيٺ رهندي هئي. بعد ۾ هنن [[سنڌو ماٿري]] جي مهم، [[مالي قبيلي]] خلاف جنگين ۽ [[گيدروسيا]] جي ريگستاني گذرگاهه پار ڪرڻ ۾ پڻ حصو ورتو. 324 ق م جي بهار ۾ [[سوسا جي شاديون|سوسا جي عظيم شادي واري تقريب]] دوران سلوقس [[اپاما]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[سپيٽامينيس]] جي ڌيءَ هئي. انهن مان سندس وڏو پٽ ۽ جانشين [[انطيوخس اول سوٽر]] پيدا ٿيو. انهن کي گهٽ ۾ گهٽ ٻه جائز ڌيئرون، [[لاوڊائيس]] ۽ [[فيلا]]، پڻ هيون ۽ شايد هڪ ٻيو پٽ [[اخائيوس (سلوقس اول جو پٽ)|اخائيوس]] به هو. ساڳئي تقريب ۾ سڪندر اعظم مرحوم فارسي بادشاهه [[دارا ٽيون]] جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جڏهن ته ٻين ڪيترن مقدوني عملدارن پڻ فارسي عورتن سان شاديون ڪيون. 323 ق م ۾ سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ جڏهن گهڻن مقدوني جرنيلن پنهنجين ''سوسا وارين زالن'' کي ڇڏي ڏنو، تڏهن سلوقس انهن چند ماڻهن مان هو جنهن پنهنجي زال کي برقرار رکيو. اپاما سڄي حياتي سندس ساٿي ۽ بعد ۾ راڻي رهي.<ref name="G912">Grainger 1990, p. 12</ref> قديم ذريعن ۾ سڪندر اعظم جي زندگي دوران سلوقس بابت ڪيترائي قصا ملن ٿا. هڪ واقعي موجب [[بابل]] جي ويجهو ٻيڙيءَ جي سفر دوران سڪندر اعظم جو شاهي تاج (Diadem) هوا ۾ اڏامي ويو ۽ [[آشوري]] بادشاهن جي قبرن ڀرسان ڪنن ۾ وڃي ڪري پيو. سلوقس تري ان کي واپس آندو ۽ ٻيڙيءَ ڏانهن موٽندي تاج کي سڪي رکڻ لاءِ پنهنجي مٿي تي رکيائين. هن قصي جي صداقت مشڪوڪ سمجهي وڃي ٿي. ٻئي قصي موجب سلوقس [[ميديوس آف لاريسا]] جي دعوت ۾ سڪندر اعظم سان گڏ موجود هو. دعوت جو واقعو شايد درست هجي، پر بادشاهه کي زهر ڏيڻ واري سازش جو قصو گهڻو معتبر نٿو سمجهيو وڃي. هڪ ٻي روايت مطابق سڪندر اعظم جي وفات کان ٿورو اڳ سلوقس ديوتا [[سيراپس]] جي مندر ۾ رات گذاري ته جيئن بادشاهه جي صحت بهتر ٿيڻ لاءِ دعا گهري سگهي.<ref>Plutarch, ''Alexander'' 76; Arrian, ''Anabasis'' 7.26; {{harvnb|Ogden|2017|p=64}}</ref> پر هن روايت جي به صداقت تي شڪ ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته يوناني-مصري ديوتا سيراپس جو تصور ان وقت تائين وجود ۾ ئي نه آيو هو.<ref name="Heckel p. 256">Heckel p. 256</ref> == پرديڪاس جي دور ۾ سينيئر فوجي عملدار (323–321 ق م) == [[File:Ptolemy I Soter Louvre Ma849.jpg|thumb|left|upright|[[بطليموس اول سوٽر]]، جيڪو سڪندر اعظم جي فوجي عملدارن مان هو، کي [[مصر]] جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو ويو. بعد ۾ بطليموس [[بطليموسي مصر]] کي آزاد رياست بڻايو ۽ 305 ق م ۾ پاڻ کي [[باسيليئس]] ۽ [[فرعون]] قرار ڏنو.]] {{Main|ديادوخي}} [[سڪندر اعظم]] 10 جون 323 ق م تي [[بابل]] ۾ ڪنهن واضح جانشين کان سواءِ وفات ڪري ويو. سندس جرنيل [[پرديڪاس]] سڪندر جي سڄي سلطنت جو نگران حڪمران (ريجنٽ) بڻيو، جڏهن ته سڪندر جي جسماني ۽ ذهني طور معذور سوتيلي ڀاءُ [[آرريڊيئس]] کي [[فلپ ٽيون مقدوني]] جي نالي سان نئون بادشاهه مقرر ڪيو ويو. ساڳئي وقت سڪندر جي اڃا ڄمڻ کان اڳ واري پٽ [[سڪندر چوٿون مقدوني]] کي پڻ پنهنجي پيءُ جو قانوني جانشين قرار ڏنو ويو. بهرحال، [[بابل جي ورهاست]] دوران پرديڪاس عملي طور سڪندر جي وسيع مقدوني سلطنت کي سندس جرنيلن ۾ ورهائي ڇڏيو. سلوقس کي [[ساٿي گهوڙيسوار فوج]] (''hetairoi'') جو سپهه سالار مقرر ڪيو ويو ۽ کيس پهريون يا درٻاري ''چليارخ'' بڻايو ويو. اهڙي طرح هو نگران حڪمران ۽ سپهه سالار پرديڪاس کان پوءِ شاهي فوج جو سڀ کان اعليٰ عملدار بڻجي ويو. پرديڪاس جي حمايت ڪندڙ ٻين بااثر شخصيتن ۾ [[بطليموس اول سوٽر]]، [[ليسيميڪس]]، [[پيثون]] ۽ [[يومينيس]] شامل هئا. پرديڪاس جي طاقت جو دارومدار ٻن ڳالهين تي هو: پهريون، سڪندر اعظم جي وسيع سلطنت کي متحد رکڻ؛ ۽ ٻيو، مختلف [[صوبيدار]]ن کي پنهنجي حڪمن جو پابند رکڻ.<ref name="Heckel p. 256"/> جلد ئي پرديڪاس ۽ ٻين [[ديادوخي]] حڪمرانن جي وچ ۾ جنگ شروع ٿي وئي. پنهنجي سياسي حيثيت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ پرديڪاس سڪندر اعظم جي ڀيڻ [[ڪليوپيٽرا آف مقدونيه|ڪليوپيٽرا]] سان شادي ڪرڻ چاهي. [[ديادوخين جي پهرين جنگ]] ان وقت شروع ٿي جڏهن پرديڪاس سڪندر اعظم جي لاش کي تدفين لاءِ مقدونيه موڪلڻ جو فيصلو ڪيو. پر [[بطليموس اول سوٽر]] لاش تي قبضو ڪري ان کي [[اسڪندريا]] کڻي ويو. پرديڪاس پنهنجي فوج سان گڏ سندس پٺيان مصر روانو ٿيو. ان موقعي تي بطليموس، [[ميديا]] جي صوبيدار [[پيثون]] ۽ ''[[آرگيراسپيدس]]'' جي سالار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] سان گڏجي سازش ڪئي. پيثون ۽ انٽيجينيس ٻئي ان وقت پرديڪاس جي ماتحت فوجي عملدار هئا. انهن گڏجي پرديڪاس کي قتل ڪري ڇڏيو. [[ڪارنيليئس نيپوس]] لکي ٿو ته سلوقس به هن سازش ۾ شامل هو، پر هن دعويٰ بابت مڪمل يقين سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي.<ref name="G20">Grainger 1990, pp. 20–24</ref> == بابلونيا جو صوبيدار (321–316 ق م) == [[File:Seleucos Nicator Louvre Ma3597 n3.jpg|thumb|upright|سلوقس اول نيڪاتور سان منسوب مجسمو، [[رومي سلطنت]] جي دور جو فن پارو، جيڪو [[سوريا]] ۾ هڪ [[هليني دور|هليني]] نموني جي بنياد تي تيار ڪيو ويو (تقريباً 200ع)]] [[پرديڪاس]] جي وفات کان پوءِ سلطنت جو سڀ کان طاقتور شخص [[انٽيپيٽر]] بڻجي ويو.<ref>{{Cite book |last=Ahmad |first=Ainan |title=The Game of Power - Volume 3 (History of Persian Empire) |publisher=Blue Rose Publishers |year=2024 |location=London |pages=100 |language=en}}</ref> پرديڪاس جا مخالف [[ٽرائيپاراديسوس]] ۾ گڏ ٿيا، جتي سڪندر اعظم جي سلطنت کي ٻيهر ورهايو ويو. هي ورهاست [[ٽرائيپاراديسوس جو معاهدو]] (321 ق م) جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="G21">Grainger 1990, pp. 21–29</ref> ٽرائيپاراديسوس ۾ فوجين بغاوت ڪري ڇڏي هئي ۽ هو پنهنجي آقا انٽيپيٽر کي قتل ڪرڻ جو ارادو رکي رهيا هئا. پر سلوقس ۽ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] انهن کي ائين ڪرڻ کان روڪي ڇڏيو.{{sfn|Bosworth|2005|p=211}} پرديڪاس جي قتل واري سازش ۾ سلوقس جي شموليت يقيني طور ثابت نه ٿي سگهي آهي، پر نئين انتظام ۾ کيس بابل جو مالدار صوبو انعام طور مليو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} ڪجهه ذريعا هن مقرري کي پرديڪاس سان سندس مبينا غداري جو انعام قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite book |last=Justinus |first=Marcus Junianus |title=Justin: Epitome of the Philippic History of Pompeius Trogus: Volume II: Books 13-15: The Successors to Alexander the Great |publisher=Clarendon Press |year=2011 |isbn=978-0-19-927759-9 |pages=162 |language=en}}</ref> تنهن هوندي به ممڪن آهي ته هي فيصلو [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي تجويز تي ڪيو ويو هجي. سلوقس جو بابل ڪيترن طاقتور صوبيدارن جي وچ ۾ گهيريل هو؛ [[فارس (صوبو)|فارس]] جو صوبيدار [[پيوڪيسٽاس]]، [[سوسيانا]] جو نئون صوبيدار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] ۽ [[ميديا]] جو حڪمران [[پيثون]]. بابل سلطنت جي امير ترين صوبن مان هڪ هو، پر فوجي لحاظ کان گهڻو طاقتور نه هو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} ممڪن آهي ته انٽيپيٽر اوڀر وارن صوبن کي اهڙي نموني ورهايو هجي جو ڪو هڪ صوبيدار ٻين کان وڌيڪ طاقتور نه بڻجي سگهي.<ref name="G21" /> سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ [[آرخون آف پيلا]] کي بابل جو صوبيدار مقرر ڪيو ويو هو. پر پرديڪاس کيس هٽائي [[ڊوڪيمس]] کي ان جي جاءِ تي مقرر ڪرڻ چاهيو. جڏهن پرديڪاس مصر تي حملي لاءِ روانو ٿيو ته هن ڊوڪيمس کي فوجي دستن سان گڏ بابل موڪليو. آرخون سندس خلاف جنگ ڪئي، پر جنگ ۾ مارجي ويو. انهيءَ ڪري ڊوڪيمس سلوقس کي بابل بنا مقابلي جي ڏيڻ لاءِ تيار نه هو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} سلوقس آخرڪار بابل ڪيئن حاصل ڪيو، اهو يقيني طور معلوم ناهي. هڪ بابلي تاريخنامي مطابق 320 ق م جي اونهاري يا سياري ۾ شهر جي هڪ اهم عمارت تباهه ٿي وئي. ٻين بابلي ذريعن موجب سلوقس آڪٽوبر يا نومبر 320 ق م ۾ بابل پهتو. ممڪن جنگ جي باوجود ڊوڪيمس فرار ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو. ان دوران سلطنت وري افراتفري جو شڪار ٿي وئي. [[ميديا]] جي صوبيدار [[پيثون]] [[پارتيا]] جي صوبيدار فلپ کي قتل ڪري ڇڏيو ۽ پنهنجي ڀاءُ [[يوديمس (جرنيل)|يوديمس]] کي نئون صوبيدار مقرر ڪيو. اولهه ۾ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] ۽ [[يومينيس]] هڪ ٻئي خلاف جنگ ڪري رهيا هئا. پيثون ۽ سلوقس وانگر يومينيس پڻ پرديڪاس جو پراڻو حامي هو. سلوقس لاءِ سڀ کان وڏو مسئلو خود بابل هو. مقامي آبادي آرخون خلاف بغاوت ڪري چڪي هئي ۽ ڊوڪيمس جي حمايت ڪري رهي هئي. بابلي پادرين جو علائقي تي تمام گهڻو اثر هو. بابل ۾ سڪندر اعظم جي فوج جا وڏي تعداد ۾ مقدوني ۽ يوناني اڳوڻا سپاهي به رهندا هئا. سلوقس پادرين کي مالي تحفا ۽ رشوتون ڏئي پنهنجي پاسي آڻي ورتو.<ref name="G30">Grainger 1990, pp. 30–32</ref> === ديادوخين جي ٻي جنگ === {{Main|ديادوخين جي ٻي جنگ}} 319 ق م ۾ انٽيپيٽر جي وفات کان پوءِ ميديا جي صوبيدار پيثون پنهنجي طاقت وڌائڻ شروع ڪئي. هن شايد ويهه هزار کان وڌيڪ سپاهين تي مشتمل هڪ وڏي فوج گڏ ڪئي. پيوڪيسٽاس جي اڳواڻي ۾ اوڀر جي ٻين صوبيدارن به سندس مقابلي لاءِ گڏيل فوج تيار ڪئي. آخرڪار پيثون پارتيا ۾ ٿيندڙ جنگ ۾ شڪست کاڌي. هو ميديا ڏانهن ڀڄي ويو، پر سندس مخالفن سندس تعاقب ڪرڻ بدران واپس سوسيانا موٽي ويا. ساڳئي وقت يومينيس ۽ سندس فوج [[ڪليڪيا]] پهتا، پر جڏهن انٽيگونوس اتي پهتو ته کين پوئتي هٽڻو پيو. سلوقس لاءِ صورتحال ڏاڍي ڏکئي هئي. يومينيس ۽ سندس فوج بابل جي اتر ۾ هئي. انٽيگونوس هڪ وڌيڪ وڏي فوج سان سندس پٺيان هو. پيثون ميديا ۾ هو ۽ سندس مخالف سوسيانا ۾ موجود هئا. سوسيانا جو صوبيدار ۽ [[آرگيراسپيدس]] جو سالار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] يومينيس جو اتحادي هو. پيثون ۽ انٽيجينيس جي وچ ۾ جنگ شروع ٿيڻ وقت انٽيجينيس ڪليڪيا ۾ موجود هو.<ref name="G33">Grainger 1990, pp. 33–37</ref> 317 ق م جي سرءُ يا سياري ۾ پيثون بابل پهتو. جيتوڻيڪ هن گهڻا سپاهي وڃائي ڇڏيا هئا، پر سلوقس وٽ ان کان به گهٽ فوج هئي. 316 ق م جي بهار ۾ يومينيس [[سوسا]] ڏانهن روانو ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. سوسا جي صوبيدارن غالباً يومينيس جي ان دعويٰ کي قبول ڪيو ته هو قانوني شاهي خاندان جي طرفان غاصب انٽيگونوس خلاف وڙهي رهيو آهي. يومينيس پنهنجي فوج کي بابل کان 300 [[قديم يوناني ماپون|اسٽيڊيا]] پري وٺي ويو ۽ [[دجله]] درياهه پار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سلوقس کي ڪارروائي ڪرڻي پئي. هن درياهه پار ٿيڻ روڪڻ لاءِ ٻه [[ٽرائيريم]] ۽ ڪجهه ننڍيون ٻيڙيون موڪليون. هن آرگيراسپيدس جي اڳوڻن ''هائپاسپست'' سپاهين کي به پاڻ سان ملائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هو ڪامياب نه ٿيو. سلوقس انٽيگونوس ڏانهن به پيغام موڪليا. فوج جي کوٽ سبب لڳي ٿو ته سلوقس يومينيس سان سڌي جنگ ڪرڻ نٿي چاهي. هن درياهه جا بند کوليا ته جيئن ٻوڏ اچي، پر ان سان به يومينيس جو اڳتي وڌڻ نه رڪيو.<ref name="G39">Grainger 1990, pp. 39–42</ref> 316 ق م جي بهار ۾ سلوقس ۽ پيثون انٽيگونوس سان ملي ويا، جيڪو يومينيس جو تعاقب ڪندي سوسا پهتو هو. سوسا مان انٽيگونوس ميديا روانو ٿيو، جتان هو اوڀر وارن صوبن کي خطري ۾ وجهي سگهيو ٿي. هن سلوقس کي ٿوري فوج سان اتي ڇڏيو ته جيئن يومينيس کي بحيره روم تائين پهچڻ کان روڪي سگهي. [[اراخوسيا]] جي صوبيدار [[سيبيرٽيوس]] صورتحال کي نااميد سمجهي پنهنجي صوبي ڏانهن موٽي ويو. يومينيس ۽ سندس اتحادين جون فوجون ٽٽڻ جي ڪناري تي پهچي ويون. 316 ق م دوران انٽيگونوس ۽ يومينيس وچ ۾ ٻه اهم جنگيون ٿيون: [[پارايتاڪيني جي جنگ]] ۽ [[گابيئني جي جنگ]]. يومينيس شڪست کاڌي ۽ بعد ۾ قتل ڪيو ويو. ديادوخين جي ٻي جنگ جا واقعا ظاهر ڪن ٿا ته سلوقس صحيح وقت جو انتظار ڪرڻ جي غيرمعمولي صلاحيت رکندو هو. بي ڌڙڪ جنگ ۾ ٽپي پوڻ سندس انداز نه هو.<ref name="G43">Grainger 1990, p. 43</ref> === مصر ڏانهن فرار === انٽيگونوس 316 ق م جي سياري ۾ ميديا ۾ رهيو، جتي پيثون ٻيهر حڪمران هو. پيثون جي اقتدار جي خواهش وڌيڪ وڌي وئي ۽ هن انٽيگونوس جي ڪجهه فوجن کي پنهنجي پاسي آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. پر انٽيگونوس سازش جو پتو لڳائي ورتو ۽ پيثون کي قتل ڪرائي ڇڏيو. ان کان پوءِ هن [[پيوڪيسٽاس]] کي هٽائي فارس جو نئون صوبيدار مقرر ڪيو.<ref name="G44">Grainger 1990, p. 44–45</ref> 315 ق م جي اونهاري ۾ انٽيگونوس بابل پهتو، جتي سلوقس سندس شاندار استقبال ڪيو. پر ٻنهي جي وچ ۾ لاڳاپا جلد خراب ٿي ويا. سلوقس انٽيگونوس جي هڪ فوجي عملدار کي ان کان اجازت وٺڻ کان سواءِ سزا ڏني. انٽيگونوس ڪاوڙجي پيو ۽ سلوقس کان مطالبو ڪيو ته هو صوبي جي آمدنيءَ جو حساب ڏئي. سلوقس انڪار ڪري ڇڏيو.{{sfn|Boiy|2004|p=121}} تنهن هوندي به هو انٽيگونوس کان ڊڄي ويو ۽ فقط پنجاهه گهوڙيسوارن سان گڏ مصر ڏانهن ڀڄي ويو. روايت آهي ته [[ڪلداني]] نجومين انٽيگونوس کي اڳڪٿي ٻڌائي هئي ته سلوقس مستقبل ۾ ايشيا جو حڪمران بڻجندو ۽ آخرڪار انٽيگونوس کي قتل ڪندو. هي ٻڌي انٽيگونوس سلوقس جي پٺيان فوج موڪلي. پر سلوقس پهرين [[ميسوپوٽيميا]] ۽ پوءِ [[سوريا]] ڏانهن فرار ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو. سلوقس جي مدد ڪرڻ جي الزام ۾ انٽيگونوس [[بليٽور]]، جيڪو ميسوپوٽيميا جو نئون صوبيدار هو، کي قتل ڪرائي ڇڏيو. جديد مؤرخ هن نجومي اڳڪٿي واري قصي بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا. تنهن هوندي به اهو تقريباً يقيني آهي ته بابلي پادري سلوقس جا مخالف هئا.<ref name="G49">Grainger 1990, pp. 49–51, Boiy p. 122</ref> == بطليموس جي ماتحت بحري سالار (316–311 ق م) == {{Main|ديادوخين جي ٽين جنگ}} مصر پهچڻ کان پوءِ سلوقس پنهنجي دوستن کي [[يونان]] موڪليو ته جيئن هو ٻين ديادوخي حڪمرانن [[ڪيساندر]] (مقدونيه جو حڪمران ۽ يونان جو بالادست) ۽ [[ليسيميڪس]] (حڪمران [[ٿريس]]) کي [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي وڌندڙ طاقت بابت آگاهه ڪن. ان وقت انٽيگونوس سڀني ''ديادوخي'' حڪمرانن مان سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي چڪو هو، ۽ جلد يا دير سان ٻين حڪمرانن کي سندس مقابلو ڪرڻو هو. [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]]، ليسيميڪس ۽ ڪيساندر گڏجي انٽيگونوس خلاف هڪ اتحاد قائم ڪيو. اتحادين انٽيگونوس ڏانهن هڪ تجويز موڪلي، جنهن ۾ هن کان مطالبو ڪيو ويو ته هو پنهنجي گڏ ڪيل خزاني ۽ علائقن مان حصا ورهائي. تجويز موجب [[فينيقيا]] ۽ [[سوريا]] بطليموس کي، [[ڪپاڊوشيا]] ۽ [[ليسيا]] ڪيساندر کي، [[هيلسپونٽيني فريجيا]] ليسيميڪس کي ۽ [[بابلونيا]] سلوقس کي ملڻ گهرجي.<ref>Diodorus Siculus, ''Bibliotheca Historica'' XIX 57,1.</ref> انٽيگونوس هن مطالبي کي رد ڪري ڇڏيو ۽ 314 ق م جي بهار ۾ [[سوريا]] ۾ بطليموس خلاف لشڪر ڪشي شروع ڪئي.<ref name="G55">Grainger 1990, pp. 53–55</ref> جنگ جي شروعاتي مرحلي دوران سلوقس، بطليموس جي بحري فوج ۾ ''بحري سالار'' طور خدمتون سرانجام ڏنيون. انٽيگونوس [[صور]] (Tyre) جو گهيرو ڪري رهيو هو، جڏهن سلوقس پنهنجي ٻيڙين سان سندس سامهون کان گذري ويو ۽ [[سوريا]] ۽ [[ايشيا صغير]] جي سامونڊي ڪنارن لاءِ خطرو بڻجي ويو.<ref>{{cite web |author=Jona Lendering |url=https://www.livius.org/di-dn/diadochi/war05.html |title=Alexander's successors: The Third Diadoch War |publisher=Livius.org |access-date=2012-11-07 |archive-date=18 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121118035712/http://www.livius.org/di-dn/diadochi/war05.html |url-status=dead }}</ref> انٽيگونوس [[روڊس]] جي ٻيٽ سان اتحاد ڪيو، جيڪو پنهنجي حڪمتِ عملي واري جڳهه ۽ طاقتور بحري ٻيڙي بيڙي سبب اتحادين کي گڏ ٿيڻ کان روڪي سگهي پيو. روڊس جي خطري کي نظر ۾ رکندي بطليموس سلوقس کي هڪ سئو جنگي ٻيڙيون ڏنيون ۽ کيس [[ايجيئن سمنڊ]] ڏانهن موڪليو. سلوقس جو ٻيڙو روڊس کي شڪست ڏيڻ لاءِ ڪافي نه هو، پر ايترو ضرور طاقتور هو جو [[ڪاريا]] جي صوبيدار [[اساندر]] کي بطليموس سان اتحاد ڪرڻ تي مجبور ڪري سگهي. پنهنجي طاقت جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ سلوقس [[ايرٿرائي]] شهر تي پڻ حملو ڪيو. انٽيگونوس جي ڀائٽي [[پوليمايوس (جرنيل)|پوليمايوس]] اساندر تي حملو ڪيو. سلوقس واپس [[قبرص]] موٽي آيو، جتي بطليموس پنهنجي ڀاءُ [[مينيلائوس (لاگوس جو پٽ)|مينيلائوس]] کي 10,000 ڀاڙي جي سپاهين ۽ 100 ٻيڙين سان موڪليو هو. سلوقس ۽ مينيلائوس گڏجي [[ڪيتيون]] جو گهيرو شروع ڪيو. انٽيگونوس پنهنجي بحري فوج جو وڏو حصو ايجيئن سمنڊ ڏانهن ۽ پنهنجي زميني فوج [[ايشيا صغير]] ڏانهن موڪلي. هاڻي بطليموس (ٽالمي) وٽ [[سوريا]] تي حملي جو بهترين موقعو هو. 312 ق م ۾ هن [[غزه جي جنگ (312 ق م)|غزه جي جنگ]] ۾ [[ديميتريوس اول مقدوني]]، جيڪو انٽيگونوس جو پٽ هو، کي شڪست ڏني. امڪان آهي ته سلوقس به هن جنگ ۾ شامل هو. [[پيثون، پٽِ ايجينور]]، جنهن کي انٽيگونوس بابل جو نئون صوبيدار مقرر ڪيو هو، جنگ ۾ مارجي ويو. پيثون جي موت سلوقس لاءِ بابل واپس حاصل ڪرڻ جو بهترين موقعو ثابت ٿيو.<ref name="G56">Grainger 1990, pp. 56–72</ref> سلوقس پنهنجي بابل واپسي جي تياري تمام احتياط سان ڪئي هئي. غزه جي جنگ کان پوءِ ديميتريوس [[ٽرپولي، لبنان|ٽرپولي]] ڏانهن هٽي ويو، جڏهن ته بطليموس اڳتي وڌندي [[صيدا]] تائين پهچي ويو. بطليموس سلوقس کي 800 پيادل سپاهي ۽ 200 گهوڙيسوار ڏنا. ان سان گڏ سندس پراڻا دوست به هئا، شايد اهي ئي پنجاهه ماڻهو جيڪي اڳ بابل مان ساڻس گڏ ڀڄي نڪتا هئا. بابل ڏانهن سفر دوران سلوقس رستي ۾ موجود فوجي آبادين مان وڌيڪ سپاهي ڀرتي ڪندو ويو. آخرڪار هن وٽ لڳ ڀڳ 3,000 سپاهي گڏ ٿي ويا. بابل ۾ پيثون جي ڪمانڊر [[ڊيفيلوس]] شهر جي قلعي ۾ پاڻ کي بند ڪري ڇڏيو. سلوقس تمام تيزيءَ سان بابل تي قبضو ڪري ورتو ۽ جلد ئي قلعو به فتح ٿي ويو. سلوقس جا اهي دوست، جيڪي بابل ۾ رهجي ويا هئا، قيد مان آزاد ڪيا ويا.<ref name="G74">Grainger 1990, pp. 74–75</ref> بعد ۾ سلوقس جي بابل واپسي کي سرڪاري طور [[سلوقي سلطنت]] جي قيام جي شروعات تصور ڪيو ويو.<ref name=EB1911/> ساڳئي سال کي پوءِ [[سلوقي سن]] (Seleucid Era) جو پهريون سال قرار ڏنو ويو. == بابلونيا جو صوبيدار (311–306 ق م) == === اوڀر وارن صوبن جي فتح === [[File:Diadochi.png|thumb|350px|[[سلوقس اول نيڪيٽر]]، [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]]، [[بطليموس اول]]، [[ڪيساندر]] ۽ [[ليسيميڪس]] جون سلطنتون]] سلوقس جي بابل واپسي کان ٿوري ئي دير پوءِ انٽيگونوس جي حامين بابل کي ٻيهر هٿ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. [[نيڪانور (صوبيدار)|نيڪانور]] ميڊيا جو نئون صوبيدار ۽ اوڀر وارن صوبن جو ''اسٽريٽيگوس'' (اعليٰ فوجي ڪمانڊر) هو. سندس فوج ۾ لڳ ڀڳ 17,000 سپاهي هئا. [[آريا]] جو صوبيدار [[ايويگوراس]] سندس اتحادي هو. ظاهر هو ته سلوقس جي ننڍڙي فوج ٻنهي کي سڌي جنگ ۾ شڪست نٿي ڏئي سگهي. سلوقس پنهنجون فوجون انهن دلدلن ۾ لڪائي ڇڏيون جيڪي ان علائقي کي گهيرينديون هيون جتان نيڪانور [[دجلہ درياهه]] پار ڪرڻ وارو هو، ۽ رات جي وقت اوچتو حملو ڪيو. جنگ جي شروعات ۾ ئي ايويگوراس مارجي ويو ۽ نيڪانور پنهنجي فوج کان الڳ ٿي ويو. ايويگوراس جي موت جي خبر سپاهين ۾ پکڙجڻ سان ئي ڪيترن سپاهين وڏي تعداد ۾ هٿيار ڦٽا ڪيا. انهن مان تقريباً سڀني سلوقس جي ماتحت وڙهڻ قبول ڪيو. نيڪانور فقط ٿورن ساٿين سان بچي نڪري ويو.{{sfn|Grainger|1990|p=79}}{{sfn|Boiy|2004|p=126}} جيتوڻيڪ هاڻي سلوقس وٽ لڳ ڀڳ 20,000 سپاهي هئا، پر اهي اڃا به انٽيگونوس جي سموري طاقت کي منهن ڏيڻ لاءِ ڪافي نه هئا. هن کي اهو به معلوم نه هو ته انٽيگونوس ڪڏهن جوابي حملو ڪندو. ٻئي طرف کيس خبر هئي ته گهٽ ۾ گهٽ ٻه اوڀر وارا صوبا اهڙا هئا جتي ڪو صوبيدار موجود نه هو. سندس فوج جو وڏو حصو به انهن ئي علائقن مان آيل هو. ايويگوراس جي فوج جا به ڪيترائي سپاهي پارسي هئا. شايد ڪجهه فوجي اهي به هئا جيڪي اڳ [[يومينيس]] جي فوج ۾ شامل هئا ۽ انٽيگونوس سان دشمني رکندا هئا. سلوقس فيصلو ڪيو ته هن صورتحال مان مڪمل فائدو ورتو وڃي.{{sfn|Grainger|1990|p=79}}{{sfn|Boiy|2004|p=126}} سلوقس مختلف صوبن ۽ فوجين ۾ مختلف ڳالهيون مشهور ڪرايون. هڪ مشهور روايت موجب هن خواب ۾ [[سڪندر اعظم]] کي پنهنجي ڀرسان بيٺل ڏٺو هو. يومينيس به اڳ اهڙي قسم جي تبليغي حڪمت عملي استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي. پر انٽيگونوس، جيڪو ان وقت [[ايشيا صغير]] ۾ هو، اوڀر ۾ سڪندر سان گڏ نه رهيو هو، تنهنڪري هو پنهنجي تبليغ ۾ سڪندر جي شخصيت جو ساڳيو فائدو نه وٺي سگهيو. سلوقس، هڪ مقدوني هجڻ جي ڪري، پنهنجي فوج ۾ موجود مقدونين جو اعتماد آسانيءَ سان حاصل ڪري سگهيو، جڏهن ته يومينيس لاءِ اها ڳالهه ممڪن نه هئي.<ref name="G80">Grainger 1990, p. 80</ref> بابل جو صوبيدار ٻيهر بڻجڻ کان پوءِ سلوقس پنهنجي سياسي روش ۾ گهڻو جارح بڻجي ويو. ٿوري ئي عرصي اندر هن [[ميڊيا]] ۽ [[سوسيانا]] تي قبضو ڪري ورتو. [[ڊيوڊورس سڪيولس]] لکي ٿو ته سلوقس ٻين ويجهن علائقن تي به قبضو ڪيو، جن مان مراد شايد [[پارس]]، [[آريا]] يا [[پارتيا]] هجن. بهرحال هو [[باختريا]] ۽ [[سغديانا]] تائين نه پهتو. انهن مان پهرين علائقي جو صوبيدار [[اسٽاسانور]] هو، جيڪو سڄي تڪرار دوران غيرجانبدار رهيو. نيڪانور جي فوج جي شڪست کان پوءِ اوڀر ۾ ڪا اهڙي طاقت باقي نه رهي جيڪا سلوقس جي مخالفت ڪري سگهي. اهو واضح ناهي ته سلوقس فتح ڪيل صوبن جي انتظاميه ڪيئن منظم ڪئي. گهڻا صوبيدار ته اڳ ئي مارجي چڪا هئا. نظرياتي طور [[پوليپرخون]] اڃا به انٽيپيٽر جو قانوني جانشين ۽ مقدونيه سلطنت جو سرڪاري نائب السلطنت هو، ۽ صوبيدارن جي مقرري سندس ذميواري هئي. پر پوليپرخون اڃا تائين انٽيگونوس جو اتحادي هو، تنهنڪري سلوقس جو مخالف به شمار ٿيندو هو.<ref name="G81">Grainger 1990, p. 81</ref> === جوابي ڪارروائي === [[File:Seleucos I Bucephalos coin.jpg|thumb|سلوقس اول جو سڪو جنهن تي [[سڪندر اعظم]] جي مشهور گهوڙي [[بوقيفالوس]] جي تصوير موجود آهي.]] انٽيگونوس پنهنجي پٽ [[ديميتريوس اول مقدوني]] کي 15,000 پيادل ۽ 4,000 گهوڙيسوارن سان بابل ٻيهر فتح ڪرڻ لاءِ موڪليو. ظاهر آهي ته هن ديميتريوس لاءِ هڪ مقرر وقت به رکيو هو، جنهن کان پوءِ کيس واپس [[سوريا]] موٽڻو هو. انٽيگونوس جو خيال هو ته سلوقس اڃا به رڳو بابل تي حڪمران آهي. شايد نيڪانور کيس نه ٻڌايو هو ته سلوقس وٽ هاڻي گهٽ ۾ گهٽ 20,000 سپاهي موجود آهن. اهو به لڳي ٿو ته نيڪانور جي شڪست جي اصل پيماني کان گهڻا ماڻهو واقف نه هئا. انٽيگونوس کي اها به خبر نه هئي ته سلوقس اوڀر جي گهڻن صوبن تي قبضو ڪري چڪو آهي، ۽ شايد هو سلطنت جي اوڀر وارن حصن کي گهڻي اهميت به نه ڏيندو هو.<ref name="G82">Grainger 1990, pp. 82–83</ref> جڏهن ديميتريوس بابل پهتو، تڏهن سلوقس اوڀر ۾ موجود هو. هن شهر جي حفاظت [[پيٽروڪلس]] جي حوالي ڪري ڇڏي هئي. بابل جو دفاع غيرمعمولي طريقي سان ڪيو ويو. شهر ۾ ٻه مضبوط قلعا هئا جن ۾ سلوقس پنهنجا فوجي دستا مقرر ڪيا هئا. شهر جي آبادي کي ٻاهر ڪڍي ويجهن علائقن ۾ آباد ڪيو ويو، جن مان ڪجهه ماڻهو ته [[سوسا]] تائين منتقل ڪيا ويا. بابل جي چوڌاري شهر، دلدل، واهه ۽ درياهه هجڻ ڪري دفاع لاءِ تمام موزون ماحول موجود هو. ديميتريوس جي فوج قلعي جي گهيري ۾ لڳي وئي ۽ ٻن مان هڪ قلعو فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي. پر ٻيو قلعو سندس لاءِ ڏاڍو مشڪل ثابت ٿيو. هن پنهنجي دوست [[آرڪيلاوس]] کي گهيرو جاري رکڻ لاءِ ڇڏيو ۽ پاڻ 5,000 پيادل ۽ 1,000 گهوڙيسوار بابل ۾ ڇڏي اولهه ڏانهن موٽي ويو. قديم ماخذ انهن فوجين جي بعد واري قسمت بابت ڪجهه نٿا ٻڌائين. شايد سلوقس کي آرڪيلاوس کان بابل ٻيهر فتح ڪرڻو پيو هجي.<ref name="G83">Grainger 1990, p. 83; Boiy p. 127</ref> === بابل جي جنگ === {{Main|بابل جي جنگ}} [[File:LysimachusCoinWithHornedAlexander.jpg|thumb|left|250px|[[ليسيميڪس]] جو سڪو جنهن تي سڱن واري [[سڪندر اعظم]] جي تصوير موجود آهي.]] 311 کان 302 ق م تائين نون سالن دوران، جڏهن انٽيگونوس اولهه ۾ مصروف رهيو، سلوقس سڪندر اعظم جي سلطنت جي سموري اوڀرئين حصي کي [[جيڪسارٽيس درياهه]] کان [[سنڌو درياهه]] تائين پنهنجي اقتدار هيٺ آڻي ڇڏيو.<ref name=EB1911>{{EB1911 |wstitle=Seleucid Dynasty |volume=24 |pages=603–604 |first=Edwyn Robert |last=Bevan |inline=1}}</ref> 311 ق م ۾ انٽيگونوس ڪيساندر، ليسيميڪس ۽ بطليموس سان صلح ڪري ورتي، جنهن کان پوءِ کيس سلوقس سان نبيرڻ جو موقعو ملي ويو.<ref name="G86">Grainger 1990, p. 86</ref> انٽيگونوس وٽ گهٽ ۾ گهٽ 80,000 سپاهي هئا. جيڪڏهن هو پنهنجي اڌ فوج به اولهه ۾ ڇڏي ڏئي ها، تڏهن به کيس سلوقس تي عددي برتري حاصل رهي ها. ممڪن آهي ته سلوقس کي [[ڪوسائي]] قبيلن کان به مدد ملي هجي، جن جا ابا ڏاڏا قديم [[ڪاسي]] هئا. انٽيگونوس يومينيس خلاف جنگ دوران سندن علائقن کي تباهه ڪري ڇڏيو هو. سلوقس شايد آرڪيلاوس جي ڪجهه فوجين کي به پنهنجي پاسي شامل ڪيو. جڏهن آخرڪار انٽيگونوس بابل تي حملو ڪيو، تڏهن سلوقس جي فوج اڳ کان گهڻي وڏي ٿي چڪي هئي. سندس فوج جا ڪيترائي ماڻهو يقيناً انٽيگونوس کان نفرت ڪندا هئا، جڏهن ته بابل جا رهواسي به ان جا مخالف هئا. انهيءَ ڪري سلوقس کي بغاوت روڪڻ لاءِ وڏي فوج مقرر ڪرڻ جي ضرورت نه رهي.<ref name="G89">Grainger 1990, pp. 89–91</ref> === بابل جي جنگ === {{Main|بابل جي جنگ}} بابل جي جنگ بابت تمام ٿوري معلومات محفوظ رهي آهي. هن تڪرار جا واقعا بيان ڪندڙ فقط هڪ مختصر بابلي تاريخي رڪارڊ (Chronicle) موجود آهي. 310 ق م واري سال جو بيان مڪمل طور گم ٿي چڪو آهي. لڳي ٿو ته انٽيگونوس ڪجهه وقت لاءِ بابل تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو هو، پر سندس منصوبا ان وقت متاثر ٿيا جڏهن [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]] اوچتو [[ڪليڪيا]] تي حملو ڪري ڇڏيو.<ref name="G89" /> اسان کي اها خبر ضرور آهي ته سلوقس گهٽ ۾ گهٽ هڪ فيصلاڪن جنگ ۾ انٽيگونوس کي شڪست ڏني. هن جنگ جو ذڪر فقط [[پوليائينس]] جي ڪتاب ''جنگي حڪمت عمليون'' (''Stratagems in War'') ۾ ملي ٿو. پوليائينس موجب سلوقس ۽ انٽيگونوس جون فوجون سڄو ڏينهن وڙهنديون رهيون، پر رات ٿيڻ تائين ڪو به ڌر فيصلائتي برتري حاصل نه ڪري سگهي. ٻنهي فوجن رات جو آرام ڪرڻ ۽ صبح جو جنگ جاري رکڻ تي اتفاق ڪيو. انٽيگونوس جا سپاهي پنهنجا هٿيار ۽ سازوسامان هڪ پاسي رکي آرام ڪرڻ لڳا. سلوقس پنهنجي فوج کي حڪم ڏنو ته هو جنگي صفن ۾ ئي آرام ڪن ۽ صبح جو ناشتو به ساڳئي ترتيب سان ڪن. سج اڀرڻ کان ٿورو اڳ سلوقس جي فوج اوچتو حملو ڪري ڇڏيو. انٽيگونوس جا سپاهي ان وقت تائين هٿيارن کان سواءِ ۽ بي ترتيب حالت ۾ هئا، تنهنڪري کين آسانيءَ سان شڪست ملي وئي. بهرحال، هن روايت جي تاريخي صحت بابت ڪجهه شڪ موجود آهن.{{sfn|Grainger|1997|p=54}}<ref>{{cite web |author=Polyaenus |url=https://www.livius.org/cg-cm/chronicles/bchp-diadochi/polyaenus.html |title=The Babylonian war |publisher=Livius.org |access-date=2012-11-07 |archive-date=31 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121031180603/http://www.livius.org/cg-cm/chronicles/bchp-diadochi/polyaenus.html |url-status=dead }}</ref> آخرڪار بابل جي جنگ سلوقس جي مڪمل فتح تي ختم ٿي. انٽيگونوس کي اولهه طرف پوئتي هٽڻ تي مجبور ٿيڻو پيو. ان کان پوءِ ٻنهي ڌرين پنهنجون سرحدون مضبوط ڪيون. انٽيگونوس [[بالخ درياهه]] جي ڪناري تي قلعن جو هڪ سلسلو تعمير ڪرايو، جڏهن ته سلوقس ڪيترائي شهر اڏايا، جن ۾ [[دورا-يوروپوس]] ۽ [[نصيبين]] شامل هئا. === سلوقيا === سلوقس جي ايندڙ اهم ڪارنامي جو تعلق [[سلوقيا]] شهر جي قيام سان آهي. هي شهر غالباً 307 يا 305 ق م ۾ [[دجلہ درياهه]] جي ڪناري تي تعمير ڪيو ويو. سلوقس سلوقيا کي پنهنجي نئين گاديءَ جو هنڌ بڻايو. هن اهڙي طرح [[ليسيميڪس]]، [[ڪيساندر]] ۽ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي مثال جي پيروي ڪئي، جن پڻ پنهنجي نالن تي شهر قائم ڪيا هئا. سلوقس بابل جي سرڪاري ٽڪسالي (دارالضرب) کي به پنهنجي نئين گاديءَ واري شهر منتقل ڪري ڇڏيو. وقت سان گڏ بابل، سلوقيا جي ڇانوَ هيٺ اچي ويو. هڪ روايت موجب سلوقس جي پٽ [[انتيوخس اول سوٽر]] 275 ق م ۾ بابل جي سموري آبادي کي پنهنجي پيءُ جي نالي واري گاديءَ واري شهر سلوقيا ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو. شهر وڏي تيزي سان ترقي ڪئي ۽ خوشحال بڻجي ويو، پر 165ع ۾ رومي فوجن ان کي تباهه ڪري ڇڏيو.{{sfn|Grainger|1997|p=54}}{{sfn|Boiy|2004| p=45}} سلوقيا جي بنياد بابت هڪ مشهور روايت پڻ بيان ڪئي وڃي ٿي. چيو وڃي ٿو ته سلوقس بابلي پادرين کان پڇيو ته شهر جي بنياد رکڻ لاءِ سڀ کان مناسب ڏينهن ڪهڙو آهي. پادرين نجومي حساب ڪتاب ڪري صحيح ڏينهن معلوم ڪيو، پر شهر جي قيام کي ناڪام بڻائڻ جي نيت سان سلوقس کي غلط تاريخ ٻڌائي. پر سندن سازش ناڪام ٿي وئي. جڏهن اصل مناسب ڏينهن آيو ته سلوقس جا سپاهي پاڻمرادو شهر جي تعمير شروع ڪرڻ لڳا. جڏهن سلوقس پادرين کان ان جو سبب پڇيو ته انهن پنهنجي چال جو اعتراف ڪري ورتو.<ref>Grainger 1990, s.101</ref> 1dqkskhyotm658x6ia8gym1nj9955sg 388207 388204 2026-06-23T21:08:59Z Intisar Ali 8681 388207 wikitext text/x-wiki {{Short description|مقدوني جرنيل، ديادوخوس ۽ سلوقي سلطنت جو باني}} {{Infobox royalty | name = سلوقس اول نيڪاتور | title = [[باسيليئس]]{{Efn|[[فارس جي بادشاهن جي فهرست|فارس جو بادشاهه]] {{br}} [[شاهنشاه#يوناني استعمال|شاهنشاه]] {{br}} [[ملڪن جو بادشاهه]] {{br}} ايشيا جو آقا {{br}}}} | image = Seleukos I Nikator Bronze Roman 100BCE-100CE Museo Archeologico Nazionale Naples AN 5590 1.jpg | alt = Bronze male bust | caption = [[هرڪولينيم]] مان مليل سلوقس جي ڪانسي جي مورتي جي رومي نقل (هاڻي [[نيپلز قومي آثار قديمه عجائب گهر]] ۾ موجود) | succession = [[سلوقي سلطنت]] جو [[باسيليئس]] | reign = 305<ref>Boiy "The Reigns of the Seleucid Kings According the Babylonian King List." ''Journal of Near Eastern Studies'' 70(1) (2011): 1–12.</ref> – سيپٽمبر 281 ق م | predecessor = [[سڪندر چوٿون مقدوني]] | successor = [[انطيوخس اول سوٽر]] (تقريباً 292 ق م کان گڏيل حڪمران) | birth_date = {{Circa|358 BC}} | birth_place = [[يوروپوس (مقدونيه)|يوروپوس]]، [[قديم مقدونيه]]<br />(موجوده [[ايورپوس]]، [[يونان]]) | death_date = سيپٽمبر 281 ق م (عمر تقريباً 77 سال) | death_place = [[ليسيميڪيا (ٿريس)|ليسيميڪيا]]، [[ٿريس]]<br />(موجوده [[ڪاواڪ ڪوي]]، [[چاناق قلعه صوبو|چاناق قلعه]]، [[ترڪيه]])<ref name=EB1911/><ref name="Seleucus I Nicator">{{cite web|url=https://www.livius.org/articles/person/seleucus-i-nicator/|title=Seleucus I Nicator|work=Livius}}</ref> | burial_place = | spouse = {{ubl|[[اپاما]]|[[اسٽراٽونائيس آف سوريا|اسٽراٽونائيس]]}} | issue = [[انطيوخس اول سوٽر]]<br />[[اخائيوس (سلوقس اول جو پٽ)|اخائيوس]]<br />[[فيلا (سلوقس جي ڌيءَ)|فيلا]]<br />لاوڊائيس | dynasty = [[سلوقي حڪمرانن جي فهرست|سلوقي خاندان]] | father = [[انطيوخس (سلوقس اول جو پيءُ)|انطيوخس]] | mother = [[لاوڊائيس آف مقدونيه|لاوڊائيس]] }} '''سلوقس اول نيڪاتور''' ({{IPAc-en|s|ɪ|ˈ|l|uː|k|ə|s}}؛<ref>[https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/seleucus-i Seleucus | Collins English dictionary]</ref> يوناني: Σέλευκος Νικάτωρ، ''Séleukos Nikátōr''؛ "فاتح سلوقس"، {{nowrap|تقريباً 358 ق م – 281 ق م}}) هڪ [[مقدوني يوناني]] جرنيل، فوجي عملدار ۽ [[سڪندر اعظم]] جي جانشينن مان هو، جنهن بعد ۾ مشهور [[سلوقي سلطنت]] جو بنياد وڌو ۽ [[سلوقي خاندان]] جي حڪمراني قائم ڪئي. سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ اقتدار جي ڇڪتاڻ ۾ شروعاتي طور سلوقس هڪ ثانوي شخصيت هو، پر وقت سان گڏ هو [[ايشيا صغير]]، [[سوريا]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[ايراني فلات]] جو مڪمل حڪمران بڻجي ويو ۽ ''[[باسيليئس]]'' (بادشاهه) جو لقب اختيار ڪيائين. سلوقي سلطنت [[هليني دور]] جي دنيا جي وڏين طاقتن مان هڪ هئي، جيستائين اها ٻي صدي ق م جي آخر ۽ پهرين صدي ق م جي شروعات ۾ [[رومي جمهوريه]] ۽ [[اشڪاني سلطنت]] جي هٿان ڪمزور نه ٿي وئي. سڪندر اعظم جي فوج ۾ خدمت دوران سلوقس ''[[هائپاسپست]]'' نالي مقدونيه جي چونڊ پيادل فوجي دستي جو سالار هو. جون 323 ق م ۾ سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ سلوقس شروعات ۾ [[پرديڪاس]] جي حمايت ڪئي، جيڪو سڪندر جي سلطنت جو نگران حڪمران هو. 323 ق م ۾ [[بابل جي ورهاست]] دوران سلوقس کي [[ساٿي گهوڙيسوار فوج]] جو ڪمانڊر ۽ ''چليارخ'' مقرر ڪيو ويو. 322 ق م ۾ [[ديادوخين جون جنگيون]] شروع ٿيون. [[مصر]] ۾ [[بطليموس اول سوٽر]] خلاف مهم دوران پرديڪاس جي فوجي ناڪامين سبب [[پيلوسيئم]] ۾ سندس فوج بغاوت ڪري ويٺي. سلوقس، [[پيثون]] ۽ [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] جي سازش جي نتيجي ۾ پرديڪاس 321 يا 320 ق م ۾ پيلوسيئم ۾ قتل ڪيو ويو. 321 ق م ۾ [[ٽرائيپاراديسوس جي ورهاست]] کان پوءِ نئين نگران حڪمران [[انٽيپيٽر]] سلوقس کي [[بابل]] جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو. پر جلد ئي ديادوخين جي جنگين جو نئون دور شروع ٿيو ۽ طاقتور حڪمران [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] سلوقس کي بابل ڇڏڻ تي مجبور ڪري ڇڏيو. سلوقس فقط 312 ق م ۾ [[بطليموس اول سوٽر]] جي مدد سان ٻيهر بابل واپس اچي سگهيو. 312 ق م کان پوءِ سلوقس بي رحمي سان پنهنجي سلطنت کي وڌايو ۽ آخرڪار [[فارس]] ۽ [[ميديا]] جا علائقا فتح ڪري ورتائين. هن نه فقط [[بابلونيا]] تي حڪمراني ڪئي، پر سڪندر اعظم جي سلطنت جي تقريباً سڄي اوڀرئين حصي تي پڻ قبضو قائم ڪيو. سلوقس [[گنڌارا]] ۽ اتر اولهه هندستان جي اڳوڻن صوبن تي پڻ دعويٰ ڪئي. پر انهن خواهشن کي [[چندر گپت موريا]] چئلينج ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[سلوقي-موريا جنگ]] (305–303 ق م) شروع ٿي. آخرڪار هڪ معاهدي ذريعي تڪرار ختم ٿيو، جنهن موجب [[موريا سلطنت]] اوڀر وارا صوبا پنهنجي قبضي ۾ آندا. ان کان علاوه هڪ شاديءَ جو اتحاد پڻ قائم ٿيو. [[اسٽرابو]] ۽ [[ايپيان]] موجب چندر گپت سلوقس جي هڪ ڌيءَ سان شادي ڪئي.<ref name=":1">[[Chandragupta Maurya#CITEREFAppian|Appian]], p. 55.</ref> ان جي بدلي ۾ سلوقي سلطنت کي 500 جنگي [[هاٿي]] ۽ انهن جا [[مهائوٽ]] مليا، جن 301 ق م ۾ [[ايپسس جي جنگ]] ۾ انٽيگونوس خلاف فيصلائتو ڪردار ادا ڪيو. 281 ق م ۾ سلوقس [[ڪوروپيڊيم جي جنگ]] ۾ [[ليسيميڪس]] کي به شڪست ڏني ۽ [[ايشيا صغير]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ورتو. انٽيگونوس ۽ ليسيميڪس خلاف فتوحات کان پوءِ ديادوخين ۾ سلوقي خاندان جو ڪو وڏو حريف باقي نه رهيو. تنهن هوندي به سلوقس [[ٿريس]] ۽ خود [[مقدونيه]] سميت ليسيميڪس جي يورپي علائقن تي به قبضو ڪرڻ جو خواهشمند هو. پر 281 ق م ۾ جڏهن هو ٿريس پهتو ته [[بطليموس ڪيرائونوس]] کيس قتل ڪري ڇڏيو.<ref name="EB1911" /> بطليموس ڪيرائونوس پنهنجي ڀيڻ [[ليسيندرا]] سان گڏ سلوقي درٻار ۾ پناهه ورتي هئي. سلوقس جي قتل سان سلوقين جا ٿريس ۽ مقدونيه تي قبضي جا امڪان ختم ٿي ويا، ۽ بطليموس ڪيرائونوس کي مقدونيه ۾ ليسيميڪس جي گهڻي طاقت پنهنجي هٿ ۾ آڻڻ جو موقعو ملي ويو. سلوقس جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[انطيوخس اول سوٽر]] سلوقي سلطنت جو حڪمران بڻيو. سلوقس پنهنجي دور حڪومت ۾ ڪيترائي نوان شهر پڻ قائم ڪيا، جن ۾ [[انطاڪيه]] (300 ق م)، [[اديسا]] ۽ [[دجله تي سلوقيه]] (تقريباً 305 ق م) شامل آهن. دجله تي سلوقيه جي قيام سبب آخرڪار [[بابل]] جي آبادي وڏي حد تائين گهٽجي وئي. == شروعاتي زندگي ۽ خاندان == سلوقس، [[انطيوخس (سلوقس اول نيڪاتور جو پيءُ)|انطيوخس]] جو پٽ هو. مؤرخ [[جونيانس جسٽينس]] دعويٰ ڪري ٿو ته انطيوخس [[فلپ ٻيون مقدوني]] جي جرنيلن مان هڪ هو، پر ٻين ذريعن ۾ اهڙي ڪنهن جرنيل جو ذڪر نٿو ملي ۽ نه ئي فلپ جي دور ۾ سندس فوجي خدمتن بابت ڪا معتبر ڄاڻ موجود آهي. ممڪن آهي ته انطيوخس [[اپر مقدونيه]] جي ڪنهن معزز اشرافي خاندان سان تعلق رکندو هجي. سلوقس جي ماءُ جو نالو [[لاوڊائيس آف مقدونيه|لاوڊائيس]] ٻڌايو وڃي ٿو، پر سندس باري ۾ به ٻي ڪا خاص معلومات موجود ناهي. بعد ۾ سلوقس پنهنجي والدين جي نالن تي ڪيترن ئي شهرن جا نالا رکيا.<ref name="G2">Grainger 1990, p. 2</ref> سلوقس [[يوروپوس (مقدونيه)|يوروپوس]] ۾ پيدا ٿيو، جيڪو [[مقدونيه]] جي اترئين حصي ۾ واقع هو. جيڪڏهن 358 ق م کي سندس پيدائش جو سڀ کان وڌيڪ امڪاني سال تسليم ڪيو وڃي ته سندس ڄمڻ کان فقط هڪ سال اڳ [[پايوني]] ماڻهن هن علائقي تي حملو ڪيو هو. فلپ ٻئي حملي آورن کي شڪست ڏني ۽ ڪجهه سالن بعد پايونين کي مڪمل طور مقدوني حڪمراني هيٺ آڻي ڇڏيو.<ref name="G4">Grainger 1990, pp. 4–5</ref> سلوقس جي پيدائش جو صحيح سال واضح ناهي. جسٽينس لکي ٿو ته [[ڪوروپيڊيم جي جنگ]] دوران سندس عمر 77 سال هئي، جنهن مطابق سندس پيدائش 358 ق م ۾ ٿي هوندي. [[ايپيان]] موجب جنگ وقت سندس عمر 73 سال هئي، جنهن مطابق سندس جنم 354 ق م ۾ ٿيو. جڏهن ته [[يوسيبيئس آف قيساريه]] عمر 75 سال ٻڌائي ٿو، جنهن مان 356 ق م وارو سال نڪري ٿو، ۽ اهڙي طرح سلوقس جي عمر [[سڪندر اعظم]] جي عمر جي برابر ٿي وڃي ٿي. مؤرخن جو خيال آهي ته شايد اها سلوقس جي سياسي تشهير هئي ته جيئن کيس سڪندر اعظم جي همعصر ۽ برابر حيثيت وارو شخص ڏيکاريو وڃي.<ref name="G1">Grainger 1990, p. 1</ref> نوجواني ۾ سلوقس کي بادشاهه جو [[شاهي خادم]] (''pais'') چونڊيو ويو. اشرافي خاندانن جي سڀني پٽن لاءِ اهو رواجي عمل هو ته هو پهرين شاهي خادم طور خدمت ڪن ۽ پوءِ بادشاهه جي فوج ۾ آفيسر بڻجن.<ref name="G2">Grainger 1990, p. 2</ref> سلوقس بابت چيو وڃي ٿو ته هو پنهنجي مستقبل جي حريفن [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] ۽ [[ديميتريوس اول مقدوني]] وانگر انتهائي طاقتور جسماني قوت جو مالڪ هو. ايپيان هڪ واقعي جو ذڪر ڪري ٿو جنهن ۾ سڪندر اعظم قرباني لاءِ تيار ڪيل هڪ جهنگلي ڍڳو اوچتو آزاد ٿي ڀڄي ويو، پر سلوقس پنهنجي ننگن هٿن سان ان جا سڱ پڪڙي کيس ٻيهر قابو ڪري ورتو.<ref name=":1" /> چيو وڃي ٿو ته بعد ۾ سندس سڪن تي ظاهر ٿيندڙ ڍڳي جا سڱ انهيءَ واقعي جي يادگار هئا. سڪندر اعظم وانگر سلوقس بابت به ڪيترائي ڏند ڪٿائي قصا مشهور ٿيا. هڪ روايت مطابق، جڏهن سلوقس سڪندر سان گڏ فارس خلاف مهم تي روانو ٿي رهيو هو، تڏهن سندس پيءُ انطيوخس کيس ٻڌايو ته سندس حقيقي والد دراصل ديوتا [[اپولو]] آهي. روايت موجب اپولو، لاوڊائيس کي هڪ منڊي تحفي طور ڏني هئي، جنهن تي [[لنگر]] جي تصوير ٺهيل هئي. سلوقس جي جسم تي به لنگر جي شڪل وارو پيدائشي نشان موجود هو. اهو پڻ چيو ويندو هو ته سندس پٽن ۽ پوٽن وٽ به اهڙو ئي نشان هو. هي ڪهاڻي سڪندر اعظم بابت مشهور روايتن سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿي. گهڻا محقق ان کي سياسي پروپيگنڊا سمجهن ٿا، جنهن جو مقصد سلوقس کي سڪندر اعظم جو فطري جانشين ثابت ڪرڻ هو.<ref name="G2" /> [[جان مالالاس]] لکي ٿو ته سلوقس جي هڪ ڀيڻ [[ديديميا (سلوقس اول جي ڀيڻ)|ديديميا]] هئي، جنهن جا ٻه پٽ [[نيڪانور]] ۽ [[نيڪوميديس]] هئا. پر گهڻن مؤرخن جو خيال آهي ته اهي شخصيتون افسانوي آهن. ديديميا جو تعلق شايد [[ديديما]] ۾ موجود اپولو جي مشهور مندر ۽ غيب گوئي واري مرڪز سان هجي، جيڪو [[ميليتوس]] جي ويجهو واقع هو. ڪجهه محققن اهو به تجويز ڪيو آهي ته [[بطليموس (سلوقس جو پٽ)]] دراصل سلوقس جو چاچو هو.<ref name="G3">Grainger 1990, p. 3</ref> == سڪندر اعظم جي دور ۾ شروعاتي فوجي خدمتون == [[File:Hypaspist.jpg|thumb|250px|فارس خلاف سڪندر اعظم جي مهم دوران سلوقس شاهي ''هائپاسپست'' فوج جي اڳواڻي ڪئي.]] 334 ق م جي بهار ۾، تقريباً ٽيهه ويهن سالن جي نوجوان جي حيثيت ۾، سلوقس سڪندر اعظم سان گڏ ايشيا روانو ٿيو.<ref name=EB1911/> 327 ق م جي آخر ۾ شروع ٿيندڙ [[سڪندر اعظم جي هندستاني مهم]] تائين هو مقدوني فوج جي سڀ کان چونڊ پيادل فوجي دستي ''هائپاسپست'' (Shield-bearers) جو سالار بڻجي چڪو هو. بعد ۾ هن دستي کي ''[[سلور شيلڊز]]'' (چانديءَ واريون ڍالون) جي نالي سان سڃاتو ويو. [[ايريان]] موجب جڏهن سڪندر اعظم ٻيڙيءَ وسيلي [[جهلم درياهه|هائڊاسپس درياهه]] پار ڪيو، تڏهن ساڻس [[پرديڪاس]]، [[بطليموس اول سوٽر]]، [[ليسيميڪس]] ۽ سلوقس پڻ گڏ هئا.<ref>Arrian Anabasis 5.13.1</ref> 326 ق م ۾ ٿيندڙ [[هائڊاسپس جي جنگ]] دوران سلوقس پنهنجي فوج جي اڳواڻي ڪندي [[پورس]] جي هاٿين سان مقابلو ڪيو. بهرحال جنگ جي رٿابندي ۾ سندس صحيح ڪردار بابت ڪا واضح ڄاڻ موجود ناهي، ڇاڪاڻ ته جنگ دوران کيس ڪنهن وڏي آزاد ڪمان جو ذڪر نٿو ملي. هي ڳالهه [[ڪريٽيرس]]، [[هيفائيسٽيون]]، [[پيثون]] ۽ [[ليوناتس]] کان مختلف آهي، جن وٽ پنهنجي پنهنجي وڏي فوجي دستا هئا.<ref name="G9">Grainger 1990, pp. 9–10</ref> سلوقس جي شاهي ''هائپاسپست'' فوج مسلسل سڪندر اعظم جي سڌي نگراني هيٺ رهندي هئي. بعد ۾ هنن [[سنڌو ماٿري]] جي مهم، [[مالي قبيلي]] خلاف جنگين ۽ [[گيدروسيا]] جي ريگستاني گذرگاهه پار ڪرڻ ۾ پڻ حصو ورتو. 324 ق م جي بهار ۾ [[سوسا جي شاديون|سوسا جي عظيم شادي واري تقريب]] دوران سلوقس [[اپاما]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[سپيٽامينيس]] جي ڌيءَ هئي. انهن مان سندس وڏو پٽ ۽ جانشين [[انطيوخس اول سوٽر]] پيدا ٿيو. انهن کي گهٽ ۾ گهٽ ٻه جائز ڌيئرون، [[لاوڊائيس]] ۽ [[فيلا]]، پڻ هيون ۽ شايد هڪ ٻيو پٽ [[اخائيوس (سلوقس اول جو پٽ)|اخائيوس]] به هو. ساڳئي تقريب ۾ سڪندر اعظم مرحوم فارسي بادشاهه [[دارا ٽيون]] جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جڏهن ته ٻين ڪيترن مقدوني عملدارن پڻ فارسي عورتن سان شاديون ڪيون. 323 ق م ۾ سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ جڏهن گهڻن مقدوني جرنيلن پنهنجين ''سوسا وارين زالن'' کي ڇڏي ڏنو، تڏهن سلوقس انهن چند ماڻهن مان هو جنهن پنهنجي زال کي برقرار رکيو. اپاما سڄي حياتي سندس ساٿي ۽ بعد ۾ راڻي رهي.<ref name="G912">Grainger 1990, p. 12</ref> قديم ذريعن ۾ سڪندر اعظم جي زندگي دوران سلوقس بابت ڪيترائي قصا ملن ٿا. هڪ واقعي موجب [[بابل]] جي ويجهو ٻيڙيءَ جي سفر دوران سڪندر اعظم جو شاهي تاج (Diadem) هوا ۾ اڏامي ويو ۽ [[آشوري]] بادشاهن جي قبرن ڀرسان ڪنن ۾ وڃي ڪري پيو. سلوقس تري ان کي واپس آندو ۽ ٻيڙيءَ ڏانهن موٽندي تاج کي سڪي رکڻ لاءِ پنهنجي مٿي تي رکيائين. هن قصي جي صداقت مشڪوڪ سمجهي وڃي ٿي. ٻئي قصي موجب سلوقس [[ميديوس آف لاريسا]] جي دعوت ۾ سڪندر اعظم سان گڏ موجود هو. دعوت جو واقعو شايد درست هجي، پر بادشاهه کي زهر ڏيڻ واري سازش جو قصو گهڻو معتبر نٿو سمجهيو وڃي. هڪ ٻي روايت مطابق سڪندر اعظم جي وفات کان ٿورو اڳ سلوقس ديوتا [[سيراپس]] جي مندر ۾ رات گذاري ته جيئن بادشاهه جي صحت بهتر ٿيڻ لاءِ دعا گهري سگهي.<ref>Plutarch, ''Alexander'' 76; Arrian, ''Anabasis'' 7.26; {{harvnb|Ogden|2017|p=64}}</ref> پر هن روايت جي به صداقت تي شڪ ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته يوناني-مصري ديوتا سيراپس جو تصور ان وقت تائين وجود ۾ ئي نه آيو هو.<ref name="Heckel p. 256">Heckel p. 256</ref> == پرديڪاس جي دور ۾ سينيئر فوجي عملدار (323–321 ق م) == [[File:Ptolemy I Soter Louvre Ma849.jpg|thumb|left|upright|[[بطليموس اول سوٽر]]، جيڪو سڪندر اعظم جي فوجي عملدارن مان هو، کي [[مصر]] جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو ويو. بعد ۾ بطليموس [[بطليموسي مصر]] کي آزاد رياست بڻايو ۽ 305 ق م ۾ پاڻ کي [[باسيليئس]] ۽ [[فرعون]] قرار ڏنو.]] {{Main|ديادوخي}} [[سڪندر اعظم]] 10 جون 323 ق م تي [[بابل]] ۾ ڪنهن واضح جانشين کان سواءِ وفات ڪري ويو. سندس جرنيل [[پرديڪاس]] سڪندر جي سڄي سلطنت جو نگران حڪمران (ريجنٽ) بڻيو، جڏهن ته سڪندر جي جسماني ۽ ذهني طور معذور سوتيلي ڀاءُ [[آرريڊيئس]] کي [[فلپ ٽيون مقدوني]] جي نالي سان نئون بادشاهه مقرر ڪيو ويو. ساڳئي وقت سڪندر جي اڃا ڄمڻ کان اڳ واري پٽ [[سڪندر چوٿون مقدوني]] کي پڻ پنهنجي پيءُ جو قانوني جانشين قرار ڏنو ويو. بهرحال، [[بابل جي ورهاست]] دوران پرديڪاس عملي طور سڪندر جي وسيع مقدوني سلطنت کي سندس جرنيلن ۾ ورهائي ڇڏيو. سلوقس کي [[ساٿي گهوڙيسوار فوج]] (''hetairoi'') جو سپهه سالار مقرر ڪيو ويو ۽ کيس پهريون يا درٻاري ''چليارخ'' بڻايو ويو. اهڙي طرح هو نگران حڪمران ۽ سپهه سالار پرديڪاس کان پوءِ شاهي فوج جو سڀ کان اعليٰ عملدار بڻجي ويو. پرديڪاس جي حمايت ڪندڙ ٻين بااثر شخصيتن ۾ [[بطليموس اول سوٽر]]، [[ليسيميڪس]]، [[پيثون]] ۽ [[يومينيس]] شامل هئا. پرديڪاس جي طاقت جو دارومدار ٻن ڳالهين تي هو: پهريون، سڪندر اعظم جي وسيع سلطنت کي متحد رکڻ؛ ۽ ٻيو، مختلف [[صوبيدار]]ن کي پنهنجي حڪمن جو پابند رکڻ.<ref name="Heckel p. 256"/> جلد ئي پرديڪاس ۽ ٻين [[ديادوخي]] حڪمرانن جي وچ ۾ جنگ شروع ٿي وئي. پنهنجي سياسي حيثيت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ پرديڪاس سڪندر اعظم جي ڀيڻ [[ڪليوپيٽرا آف مقدونيه|ڪليوپيٽرا]] سان شادي ڪرڻ چاهي. [[ديادوخين جي پهرين جنگ]] ان وقت شروع ٿي جڏهن پرديڪاس سڪندر اعظم جي لاش کي تدفين لاءِ مقدونيه موڪلڻ جو فيصلو ڪيو. پر [[بطليموس اول سوٽر]] لاش تي قبضو ڪري ان کي [[اسڪندريا]] کڻي ويو. پرديڪاس پنهنجي فوج سان گڏ سندس پٺيان مصر روانو ٿيو. ان موقعي تي بطليموس، [[ميديا]] جي صوبيدار [[پيثون]] ۽ ''[[آرگيراسپيدس]]'' جي سالار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] سان گڏجي سازش ڪئي. پيثون ۽ انٽيجينيس ٻئي ان وقت پرديڪاس جي ماتحت فوجي عملدار هئا. انهن گڏجي پرديڪاس کي قتل ڪري ڇڏيو. [[ڪارنيليئس نيپوس]] لکي ٿو ته سلوقس به هن سازش ۾ شامل هو، پر هن دعويٰ بابت مڪمل يقين سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي.<ref name="G20">Grainger 1990, pp. 20–24</ref> == بابلونيا جو صوبيدار (321–316 ق م) == [[File:Seleucos Nicator Louvre Ma3597 n3.jpg|thumb|upright|سلوقس اول نيڪاتور سان منسوب مجسمو، [[رومي سلطنت]] جي دور جو فن پارو، جيڪو [[سوريا]] ۾ هڪ [[هليني دور|هليني]] نموني جي بنياد تي تيار ڪيو ويو (تقريباً 200ع)]] [[پرديڪاس]] جي وفات کان پوءِ سلطنت جو سڀ کان طاقتور شخص [[انٽيپيٽر]] بڻجي ويو.<ref>{{Cite book |last=Ahmad |first=Ainan |title=The Game of Power - Volume 3 (History of Persian Empire) |publisher=Blue Rose Publishers |year=2024 |location=London |pages=100 |language=en}}</ref> پرديڪاس جا مخالف [[ٽرائيپاراديسوس]] ۾ گڏ ٿيا، جتي سڪندر اعظم جي سلطنت کي ٻيهر ورهايو ويو. هي ورهاست [[ٽرائيپاراديسوس جو معاهدو]] (321 ق م) جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="G21">Grainger 1990, pp. 21–29</ref> ٽرائيپاراديسوس ۾ فوجين بغاوت ڪري ڇڏي هئي ۽ هو پنهنجي آقا انٽيپيٽر کي قتل ڪرڻ جو ارادو رکي رهيا هئا. پر سلوقس ۽ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] انهن کي ائين ڪرڻ کان روڪي ڇڏيو.{{sfn|Bosworth|2005|p=211}} پرديڪاس جي قتل واري سازش ۾ سلوقس جي شموليت يقيني طور ثابت نه ٿي سگهي آهي، پر نئين انتظام ۾ کيس بابل جو مالدار صوبو انعام طور مليو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} ڪجهه ذريعا هن مقرري کي پرديڪاس سان سندس مبينا غداري جو انعام قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite book |last=Justinus |first=Marcus Junianus |title=Justin: Epitome of the Philippic History of Pompeius Trogus: Volume II: Books 13-15: The Successors to Alexander the Great |publisher=Clarendon Press |year=2011 |isbn=978-0-19-927759-9 |pages=162 |language=en}}</ref> تنهن هوندي به ممڪن آهي ته هي فيصلو [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي تجويز تي ڪيو ويو هجي. سلوقس جو بابل ڪيترن طاقتور صوبيدارن جي وچ ۾ گهيريل هو؛ [[فارس (صوبو)|فارس]] جو صوبيدار [[پيوڪيسٽاس]]، [[سوسيانا]] جو نئون صوبيدار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] ۽ [[ميديا]] جو حڪمران [[پيثون]]. بابل سلطنت جي امير ترين صوبن مان هڪ هو، پر فوجي لحاظ کان گهڻو طاقتور نه هو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} ممڪن آهي ته انٽيپيٽر اوڀر وارن صوبن کي اهڙي نموني ورهايو هجي جو ڪو هڪ صوبيدار ٻين کان وڌيڪ طاقتور نه بڻجي سگهي.<ref name="G21" /> سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ [[آرخون آف پيلا]] کي بابل جو صوبيدار مقرر ڪيو ويو هو. پر پرديڪاس کيس هٽائي [[ڊوڪيمس]] کي ان جي جاءِ تي مقرر ڪرڻ چاهيو. جڏهن پرديڪاس مصر تي حملي لاءِ روانو ٿيو ته هن ڊوڪيمس کي فوجي دستن سان گڏ بابل موڪليو. آرخون سندس خلاف جنگ ڪئي، پر جنگ ۾ مارجي ويو. انهيءَ ڪري ڊوڪيمس سلوقس کي بابل بنا مقابلي جي ڏيڻ لاءِ تيار نه هو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} سلوقس آخرڪار بابل ڪيئن حاصل ڪيو، اهو يقيني طور معلوم ناهي. هڪ بابلي تاريخنامي مطابق 320 ق م جي اونهاري يا سياري ۾ شهر جي هڪ اهم عمارت تباهه ٿي وئي. ٻين بابلي ذريعن موجب سلوقس آڪٽوبر يا نومبر 320 ق م ۾ بابل پهتو. ممڪن جنگ جي باوجود ڊوڪيمس فرار ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو. ان دوران سلطنت وري افراتفري جو شڪار ٿي وئي. [[ميديا]] جي صوبيدار [[پيثون]] [[پارتيا]] جي صوبيدار فلپ کي قتل ڪري ڇڏيو ۽ پنهنجي ڀاءُ [[يوديمس (جرنيل)|يوديمس]] کي نئون صوبيدار مقرر ڪيو. اولهه ۾ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] ۽ [[يومينيس]] هڪ ٻئي خلاف جنگ ڪري رهيا هئا. پيثون ۽ سلوقس وانگر يومينيس پڻ پرديڪاس جو پراڻو حامي هو. سلوقس لاءِ سڀ کان وڏو مسئلو خود بابل هو. مقامي آبادي آرخون خلاف بغاوت ڪري چڪي هئي ۽ ڊوڪيمس جي حمايت ڪري رهي هئي. بابلي پادرين جو علائقي تي تمام گهڻو اثر هو. بابل ۾ سڪندر اعظم جي فوج جا وڏي تعداد ۾ مقدوني ۽ يوناني اڳوڻا سپاهي به رهندا هئا. سلوقس پادرين کي مالي تحفا ۽ رشوتون ڏئي پنهنجي پاسي آڻي ورتو.<ref name="G30">Grainger 1990, pp. 30–32</ref> === ديادوخين جي ٻي جنگ === {{Main|ديادوخين جي ٻي جنگ}} 319 ق م ۾ انٽيپيٽر جي وفات کان پوءِ ميديا جي صوبيدار پيثون پنهنجي طاقت وڌائڻ شروع ڪئي. هن شايد ويهه هزار کان وڌيڪ سپاهين تي مشتمل هڪ وڏي فوج گڏ ڪئي. پيوڪيسٽاس جي اڳواڻي ۾ اوڀر جي ٻين صوبيدارن به سندس مقابلي لاءِ گڏيل فوج تيار ڪئي. آخرڪار پيثون پارتيا ۾ ٿيندڙ جنگ ۾ شڪست کاڌي. هو ميديا ڏانهن ڀڄي ويو، پر سندس مخالفن سندس تعاقب ڪرڻ بدران واپس سوسيانا موٽي ويا. ساڳئي وقت يومينيس ۽ سندس فوج [[ڪليڪيا]] پهتا، پر جڏهن انٽيگونوس اتي پهتو ته کين پوئتي هٽڻو پيو. سلوقس لاءِ صورتحال ڏاڍي ڏکئي هئي. يومينيس ۽ سندس فوج بابل جي اتر ۾ هئي. انٽيگونوس هڪ وڌيڪ وڏي فوج سان سندس پٺيان هو. پيثون ميديا ۾ هو ۽ سندس مخالف سوسيانا ۾ موجود هئا. سوسيانا جو صوبيدار ۽ [[آرگيراسپيدس]] جو سالار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] يومينيس جو اتحادي هو. پيثون ۽ انٽيجينيس جي وچ ۾ جنگ شروع ٿيڻ وقت انٽيجينيس ڪليڪيا ۾ موجود هو.<ref name="G33">Grainger 1990, pp. 33–37</ref> 317 ق م جي سرءُ يا سياري ۾ پيثون بابل پهتو. جيتوڻيڪ هن گهڻا سپاهي وڃائي ڇڏيا هئا، پر سلوقس وٽ ان کان به گهٽ فوج هئي. 316 ق م جي بهار ۾ يومينيس [[سوسا]] ڏانهن روانو ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. سوسا جي صوبيدارن غالباً يومينيس جي ان دعويٰ کي قبول ڪيو ته هو قانوني شاهي خاندان جي طرفان غاصب انٽيگونوس خلاف وڙهي رهيو آهي. يومينيس پنهنجي فوج کي بابل کان 300 [[قديم يوناني ماپون|اسٽيڊيا]] پري وٺي ويو ۽ [[دجله]] درياهه پار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سلوقس کي ڪارروائي ڪرڻي پئي. هن درياهه پار ٿيڻ روڪڻ لاءِ ٻه [[ٽرائيريم]] ۽ ڪجهه ننڍيون ٻيڙيون موڪليون. هن آرگيراسپيدس جي اڳوڻن ''هائپاسپست'' سپاهين کي به پاڻ سان ملائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هو ڪامياب نه ٿيو. سلوقس انٽيگونوس ڏانهن به پيغام موڪليا. فوج جي کوٽ سبب لڳي ٿو ته سلوقس يومينيس سان سڌي جنگ ڪرڻ نٿي چاهي. هن درياهه جا بند کوليا ته جيئن ٻوڏ اچي، پر ان سان به يومينيس جو اڳتي وڌڻ نه رڪيو.<ref name="G39">Grainger 1990, pp. 39–42</ref> 316 ق م جي بهار ۾ سلوقس ۽ پيثون انٽيگونوس سان ملي ويا، جيڪو يومينيس جو تعاقب ڪندي سوسا پهتو هو. سوسا مان انٽيگونوس ميديا روانو ٿيو، جتان هو اوڀر وارن صوبن کي خطري ۾ وجهي سگهيو ٿي. هن سلوقس کي ٿوري فوج سان اتي ڇڏيو ته جيئن يومينيس کي بحيره روم تائين پهچڻ کان روڪي سگهي. [[اراخوسيا]] جي صوبيدار [[سيبيرٽيوس]] صورتحال کي نااميد سمجهي پنهنجي صوبي ڏانهن موٽي ويو. يومينيس ۽ سندس اتحادين جون فوجون ٽٽڻ جي ڪناري تي پهچي ويون. 316 ق م دوران انٽيگونوس ۽ يومينيس وچ ۾ ٻه اهم جنگيون ٿيون: [[پارايتاڪيني جي جنگ]] ۽ [[گابيئني جي جنگ]]. يومينيس شڪست کاڌي ۽ بعد ۾ قتل ڪيو ويو. ديادوخين جي ٻي جنگ جا واقعا ظاهر ڪن ٿا ته سلوقس صحيح وقت جو انتظار ڪرڻ جي غيرمعمولي صلاحيت رکندو هو. بي ڌڙڪ جنگ ۾ ٽپي پوڻ سندس انداز نه هو.<ref name="G43">Grainger 1990, p. 43</ref> === مصر ڏانهن فرار === انٽيگونوس 316 ق م جي سياري ۾ ميديا ۾ رهيو، جتي پيثون ٻيهر حڪمران هو. پيثون جي اقتدار جي خواهش وڌيڪ وڌي وئي ۽ هن انٽيگونوس جي ڪجهه فوجن کي پنهنجي پاسي آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. پر انٽيگونوس سازش جو پتو لڳائي ورتو ۽ پيثون کي قتل ڪرائي ڇڏيو. ان کان پوءِ هن [[پيوڪيسٽاس]] کي هٽائي فارس جو نئون صوبيدار مقرر ڪيو.<ref name="G44">Grainger 1990, p. 44–45</ref> 315 ق م جي اونهاري ۾ انٽيگونوس بابل پهتو، جتي سلوقس سندس شاندار استقبال ڪيو. پر ٻنهي جي وچ ۾ لاڳاپا جلد خراب ٿي ويا. سلوقس انٽيگونوس جي هڪ فوجي عملدار کي ان کان اجازت وٺڻ کان سواءِ سزا ڏني. انٽيگونوس ڪاوڙجي پيو ۽ سلوقس کان مطالبو ڪيو ته هو صوبي جي آمدنيءَ جو حساب ڏئي. سلوقس انڪار ڪري ڇڏيو.{{sfn|Boiy|2004|p=121}} تنهن هوندي به هو انٽيگونوس کان ڊڄي ويو ۽ فقط پنجاهه گهوڙيسوارن سان گڏ مصر ڏانهن ڀڄي ويو. روايت آهي ته [[ڪلداني]] نجومين انٽيگونوس کي اڳڪٿي ٻڌائي هئي ته سلوقس مستقبل ۾ ايشيا جو حڪمران بڻجندو ۽ آخرڪار انٽيگونوس کي قتل ڪندو. هي ٻڌي انٽيگونوس سلوقس جي پٺيان فوج موڪلي. پر سلوقس پهرين [[ميسوپوٽيميا]] ۽ پوءِ [[سوريا]] ڏانهن فرار ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو. سلوقس جي مدد ڪرڻ جي الزام ۾ انٽيگونوس [[بليٽور]]، جيڪو ميسوپوٽيميا جو نئون صوبيدار هو، کي قتل ڪرائي ڇڏيو. جديد مؤرخ هن نجومي اڳڪٿي واري قصي بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا. تنهن هوندي به اهو تقريباً يقيني آهي ته بابلي پادري سلوقس جا مخالف هئا.<ref name="G49">Grainger 1990, pp. 49–51, Boiy p. 122</ref> == بطليموس جي ماتحت بحري سالار (316–311 ق م) == {{Main|ديادوخين جي ٽين جنگ}} مصر پهچڻ کان پوءِ سلوقس پنهنجي دوستن کي [[يونان]] موڪليو ته جيئن هو ٻين ديادوخي حڪمرانن [[ڪيساندر]] (مقدونيه جو حڪمران ۽ يونان جو بالادست) ۽ [[ليسيميڪس]] (حڪمران [[ٿريس]]) کي [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي وڌندڙ طاقت بابت آگاهه ڪن. ان وقت انٽيگونوس سڀني ''ديادوخي'' حڪمرانن مان سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي چڪو هو، ۽ جلد يا دير سان ٻين حڪمرانن کي سندس مقابلو ڪرڻو هو. [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]]، ليسيميڪس ۽ ڪيساندر گڏجي انٽيگونوس خلاف هڪ اتحاد قائم ڪيو. اتحادين انٽيگونوس ڏانهن هڪ تجويز موڪلي، جنهن ۾ هن کان مطالبو ڪيو ويو ته هو پنهنجي گڏ ڪيل خزاني ۽ علائقن مان حصا ورهائي. تجويز موجب [[فينيقيا]] ۽ [[سوريا]] بطليموس کي، [[ڪپاڊوشيا]] ۽ [[ليسيا]] ڪيساندر کي، [[هيلسپونٽيني فريجيا]] ليسيميڪس کي ۽ [[بابلونيا]] سلوقس کي ملڻ گهرجي.<ref>Diodorus Siculus, ''Bibliotheca Historica'' XIX 57,1.</ref> انٽيگونوس هن مطالبي کي رد ڪري ڇڏيو ۽ 314 ق م جي بهار ۾ [[سوريا]] ۾ بطليموس خلاف لشڪر ڪشي شروع ڪئي.<ref name="G55">Grainger 1990, pp. 53–55</ref> جنگ جي شروعاتي مرحلي دوران سلوقس، بطليموس جي بحري فوج ۾ ''بحري سالار'' طور خدمتون سرانجام ڏنيون. انٽيگونوس [[صور]] (Tyre) جو گهيرو ڪري رهيو هو، جڏهن سلوقس پنهنجي ٻيڙين سان سندس سامهون کان گذري ويو ۽ [[سوريا]] ۽ [[ايشيا صغير]] جي سامونڊي ڪنارن لاءِ خطرو بڻجي ويو.<ref>{{cite web |author=Jona Lendering |url=https://www.livius.org/di-dn/diadochi/war05.html |title=Alexander's successors: The Third Diadoch War |publisher=Livius.org |access-date=2012-11-07 |archive-date=18 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121118035712/http://www.livius.org/di-dn/diadochi/war05.html |url-status=dead }}</ref> انٽيگونوس [[روڊس]] جي ٻيٽ سان اتحاد ڪيو، جيڪو پنهنجي حڪمتِ عملي واري جڳهه ۽ طاقتور بحري ٻيڙي بيڙي سبب اتحادين کي گڏ ٿيڻ کان روڪي سگهي پيو. روڊس جي خطري کي نظر ۾ رکندي بطليموس سلوقس کي هڪ سئو جنگي ٻيڙيون ڏنيون ۽ کيس [[ايجيئن سمنڊ]] ڏانهن موڪليو. سلوقس جو ٻيڙو روڊس کي شڪست ڏيڻ لاءِ ڪافي نه هو، پر ايترو ضرور طاقتور هو جو [[ڪاريا]] جي صوبيدار [[اساندر]] کي بطليموس سان اتحاد ڪرڻ تي مجبور ڪري سگهي. پنهنجي طاقت جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ سلوقس [[ايرٿرائي]] شهر تي پڻ حملو ڪيو. انٽيگونوس جي ڀائٽي [[پوليمايوس (جرنيل)|پوليمايوس]] اساندر تي حملو ڪيو. سلوقس واپس [[قبرص]] موٽي آيو، جتي بطليموس پنهنجي ڀاءُ [[مينيلائوس (لاگوس جو پٽ)|مينيلائوس]] کي 10,000 ڀاڙي جي سپاهين ۽ 100 ٻيڙين سان موڪليو هو. سلوقس ۽ مينيلائوس گڏجي [[ڪيتيون]] جو گهيرو شروع ڪيو. انٽيگونوس پنهنجي بحري فوج جو وڏو حصو ايجيئن سمنڊ ڏانهن ۽ پنهنجي زميني فوج [[ايشيا صغير]] ڏانهن موڪلي. هاڻي بطليموس (ٽالمي) وٽ [[سوريا]] تي حملي جو بهترين موقعو هو. 312 ق م ۾ هن [[غزه جي جنگ (312 ق م)|غزه جي جنگ]] ۾ [[ديميتريوس اول مقدوني]]، جيڪو انٽيگونوس جو پٽ هو، کي شڪست ڏني. امڪان آهي ته سلوقس به هن جنگ ۾ شامل هو. [[پيثون، پٽِ ايجينور]]، جنهن کي انٽيگونوس بابل جو نئون صوبيدار مقرر ڪيو هو، جنگ ۾ مارجي ويو. پيثون جي موت سلوقس لاءِ بابل واپس حاصل ڪرڻ جو بهترين موقعو ثابت ٿيو.<ref name="G56">Grainger 1990, pp. 56–72</ref> سلوقس پنهنجي بابل واپسي جي تياري تمام احتياط سان ڪئي هئي. غزه جي جنگ کان پوءِ ديميتريوس [[ٽرپولي، لبنان|ٽرپولي]] ڏانهن هٽي ويو، جڏهن ته بطليموس اڳتي وڌندي [[صيدا]] تائين پهچي ويو. بطليموس سلوقس کي 800 پيادل سپاهي ۽ 200 گهوڙيسوار ڏنا. ان سان گڏ سندس پراڻا دوست به هئا، شايد اهي ئي پنجاهه ماڻهو جيڪي اڳ بابل مان ساڻس گڏ ڀڄي نڪتا هئا. بابل ڏانهن سفر دوران سلوقس رستي ۾ موجود فوجي آبادين مان وڌيڪ سپاهي ڀرتي ڪندو ويو. آخرڪار هن وٽ لڳ ڀڳ 3,000 سپاهي گڏ ٿي ويا. بابل ۾ پيثون جي ڪمانڊر [[ڊيفيلوس]] شهر جي قلعي ۾ پاڻ کي بند ڪري ڇڏيو. سلوقس تمام تيزيءَ سان بابل تي قبضو ڪري ورتو ۽ جلد ئي قلعو به فتح ٿي ويو. سلوقس جا اهي دوست، جيڪي بابل ۾ رهجي ويا هئا، قيد مان آزاد ڪيا ويا.<ref name="G74">Grainger 1990, pp. 74–75</ref> بعد ۾ سلوقس جي بابل واپسي کي سرڪاري طور [[سلوقي سلطنت]] جي قيام جي شروعات تصور ڪيو ويو.<ref name=EB1911/> ساڳئي سال کي پوءِ [[سلوقي سن]] (Seleucid Era) جو پهريون سال قرار ڏنو ويو. == بابلونيا جو صوبيدار (311–306 ق م) == === اوڀر وارن صوبن جي فتح === [[File:Diadochi.png|thumb|350px|[[سلوقس اول نيڪيٽر]]، [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]]، [[بطليموس اول]]، [[ڪيساندر]] ۽ [[ليسيميڪس]] جون سلطنتون]] سلوقس جي بابل واپسي کان ٿوري ئي دير پوءِ انٽيگونوس جي حامين بابل کي ٻيهر هٿ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. [[نيڪانور (صوبيدار)|نيڪانور]] ميڊيا جو نئون صوبيدار ۽ اوڀر وارن صوبن جو ''اسٽريٽيگوس'' (اعليٰ فوجي ڪمانڊر) هو. سندس فوج ۾ لڳ ڀڳ 17,000 سپاهي هئا. [[آريا]] جو صوبيدار [[ايويگوراس]] سندس اتحادي هو. ظاهر هو ته سلوقس جي ننڍڙي فوج ٻنهي کي سڌي جنگ ۾ شڪست نٿي ڏئي سگهي. سلوقس پنهنجون فوجون انهن دلدلن ۾ لڪائي ڇڏيون جيڪي ان علائقي کي گهيرينديون هيون جتان نيڪانور [[دجلہ درياهه]] پار ڪرڻ وارو هو، ۽ رات جي وقت اوچتو حملو ڪيو. جنگ جي شروعات ۾ ئي ايويگوراس مارجي ويو ۽ نيڪانور پنهنجي فوج کان الڳ ٿي ويو. ايويگوراس جي موت جي خبر سپاهين ۾ پکڙجڻ سان ئي ڪيترن سپاهين وڏي تعداد ۾ هٿيار ڦٽا ڪيا. انهن مان تقريباً سڀني سلوقس جي ماتحت وڙهڻ قبول ڪيو. نيڪانور فقط ٿورن ساٿين سان بچي نڪري ويو.{{sfn|Grainger|1990|p=79}}{{sfn|Boiy|2004|p=126}} جيتوڻيڪ هاڻي سلوقس وٽ لڳ ڀڳ 20,000 سپاهي هئا، پر اهي اڃا به انٽيگونوس جي سموري طاقت کي منهن ڏيڻ لاءِ ڪافي نه هئا. هن کي اهو به معلوم نه هو ته انٽيگونوس ڪڏهن جوابي حملو ڪندو. ٻئي طرف کيس خبر هئي ته گهٽ ۾ گهٽ ٻه اوڀر وارا صوبا اهڙا هئا جتي ڪو صوبيدار موجود نه هو. سندس فوج جو وڏو حصو به انهن ئي علائقن مان آيل هو. ايويگوراس جي فوج جا به ڪيترائي سپاهي پارسي هئا. شايد ڪجهه فوجي اهي به هئا جيڪي اڳ [[يومينيس]] جي فوج ۾ شامل هئا ۽ انٽيگونوس سان دشمني رکندا هئا. سلوقس فيصلو ڪيو ته هن صورتحال مان مڪمل فائدو ورتو وڃي.{{sfn|Grainger|1990|p=79}}{{sfn|Boiy|2004|p=126}} سلوقس مختلف صوبن ۽ فوجين ۾ مختلف ڳالهيون مشهور ڪرايون. هڪ مشهور روايت موجب هن خواب ۾ [[سڪندر اعظم]] کي پنهنجي ڀرسان بيٺل ڏٺو هو. يومينيس به اڳ اهڙي قسم جي تبليغي حڪمت عملي استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي. پر انٽيگونوس، جيڪو ان وقت [[ايشيا صغير]] ۾ هو، اوڀر ۾ سڪندر سان گڏ نه رهيو هو، تنهنڪري هو پنهنجي تبليغ ۾ سڪندر جي شخصيت جو ساڳيو فائدو نه وٺي سگهيو. سلوقس، هڪ مقدوني هجڻ جي ڪري، پنهنجي فوج ۾ موجود مقدونين جو اعتماد آسانيءَ سان حاصل ڪري سگهيو، جڏهن ته يومينيس لاءِ اها ڳالهه ممڪن نه هئي.<ref name="G80">Grainger 1990, p. 80</ref> بابل جو صوبيدار ٻيهر بڻجڻ کان پوءِ سلوقس پنهنجي سياسي روش ۾ گهڻو جارح بڻجي ويو. ٿوري ئي عرصي اندر هن [[ميڊيا]] ۽ [[سوسيانا]] تي قبضو ڪري ورتو. [[ڊيوڊورس سڪيولس]] لکي ٿو ته سلوقس ٻين ويجهن علائقن تي به قبضو ڪيو، جن مان مراد شايد [[پارس]]، [[آريا]] يا [[پارتيا]] هجن. بهرحال هو [[باختريا]] ۽ [[سغديانا]] تائين نه پهتو. انهن مان پهرين علائقي جو صوبيدار [[اسٽاسانور]] هو، جيڪو سڄي تڪرار دوران غيرجانبدار رهيو. نيڪانور جي فوج جي شڪست کان پوءِ اوڀر ۾ ڪا اهڙي طاقت باقي نه رهي جيڪا سلوقس جي مخالفت ڪري سگهي. اهو واضح ناهي ته سلوقس فتح ڪيل صوبن جي انتظاميه ڪيئن منظم ڪئي. گهڻا صوبيدار ته اڳ ئي مارجي چڪا هئا. نظرياتي طور [[پوليپرخون]] اڃا به انٽيپيٽر جو قانوني جانشين ۽ مقدونيه سلطنت جو سرڪاري نائب السلطنت هو، ۽ صوبيدارن جي مقرري سندس ذميواري هئي. پر پوليپرخون اڃا تائين انٽيگونوس جو اتحادي هو، تنهنڪري سلوقس جو مخالف به شمار ٿيندو هو.<ref name="G81">Grainger 1990, p. 81</ref> === جوابي ڪارروائي === [[File:Seleucos I Bucephalos coin.jpg|thumb|سلوقس اول جو سڪو جنهن تي [[سڪندر اعظم]] جي مشهور گهوڙي [[بوقيفالوس]] جي تصوير موجود آهي.]] انٽيگونوس پنهنجي پٽ [[ديميتريوس اول مقدوني]] کي 15,000 پيادل ۽ 4,000 گهوڙيسوارن سان بابل ٻيهر فتح ڪرڻ لاءِ موڪليو. ظاهر آهي ته هن ديميتريوس لاءِ هڪ مقرر وقت به رکيو هو، جنهن کان پوءِ کيس واپس [[سوريا]] موٽڻو هو. انٽيگونوس جو خيال هو ته سلوقس اڃا به رڳو بابل تي حڪمران آهي. شايد نيڪانور کيس نه ٻڌايو هو ته سلوقس وٽ هاڻي گهٽ ۾ گهٽ 20,000 سپاهي موجود آهن. اهو به لڳي ٿو ته نيڪانور جي شڪست جي اصل پيماني کان گهڻا ماڻهو واقف نه هئا. انٽيگونوس کي اها به خبر نه هئي ته سلوقس اوڀر جي گهڻن صوبن تي قبضو ڪري چڪو آهي، ۽ شايد هو سلطنت جي اوڀر وارن حصن کي گهڻي اهميت به نه ڏيندو هو.<ref name="G82">Grainger 1990, pp. 82–83</ref> جڏهن ديميتريوس بابل پهتو، تڏهن سلوقس اوڀر ۾ موجود هو. هن شهر جي حفاظت [[پيٽروڪلس]] جي حوالي ڪري ڇڏي هئي. بابل جو دفاع غيرمعمولي طريقي سان ڪيو ويو. شهر ۾ ٻه مضبوط قلعا هئا جن ۾ سلوقس پنهنجا فوجي دستا مقرر ڪيا هئا. شهر جي آبادي کي ٻاهر ڪڍي ويجهن علائقن ۾ آباد ڪيو ويو، جن مان ڪجهه ماڻهو ته [[سوسا]] تائين منتقل ڪيا ويا. بابل جي چوڌاري شهر، دلدل، واهه ۽ درياهه هجڻ ڪري دفاع لاءِ تمام موزون ماحول موجود هو. ديميتريوس جي فوج قلعي جي گهيري ۾ لڳي وئي ۽ ٻن مان هڪ قلعو فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي. پر ٻيو قلعو سندس لاءِ ڏاڍو مشڪل ثابت ٿيو. هن پنهنجي دوست [[آرڪيلاوس]] کي گهيرو جاري رکڻ لاءِ ڇڏيو ۽ پاڻ 5,000 پيادل ۽ 1,000 گهوڙيسوار بابل ۾ ڇڏي اولهه ڏانهن موٽي ويو. قديم ماخذ انهن فوجين جي بعد واري قسمت بابت ڪجهه نٿا ٻڌائين. شايد سلوقس کي آرڪيلاوس کان بابل ٻيهر فتح ڪرڻو پيو هجي.<ref name="G83">Grainger 1990, p. 83; Boiy p. 127</ref> === بابل جي جنگ === {{Main|بابل جي جنگ}} [[File:LysimachusCoinWithHornedAlexander.jpg|thumb|left|250px|[[ليسيميڪس]] جو سڪو جنهن تي سڱن واري [[سڪندر اعظم]] جي تصوير موجود آهي.]] 311 کان 302 ق م تائين نون سالن دوران، جڏهن انٽيگونوس اولهه ۾ مصروف رهيو، سلوقس سڪندر اعظم جي سلطنت جي سموري اوڀرئين حصي کي [[جيڪسارٽيس درياهه]] کان [[سنڌو درياهه]] تائين پنهنجي اقتدار هيٺ آڻي ڇڏيو.<ref name=EB1911>{{EB1911 |wstitle=Seleucid Dynasty |volume=24 |pages=603–604 |first=Edwyn Robert |last=Bevan |inline=1}}</ref> 311 ق م ۾ انٽيگونوس ڪيساندر، ليسيميڪس ۽ بطليموس سان صلح ڪري ورتي، جنهن کان پوءِ کيس سلوقس سان نبيرڻ جو موقعو ملي ويو.<ref name="G86">Grainger 1990, p. 86</ref> انٽيگونوس وٽ گهٽ ۾ گهٽ 80,000 سپاهي هئا. جيڪڏهن هو پنهنجي اڌ فوج به اولهه ۾ ڇڏي ڏئي ها، تڏهن به کيس سلوقس تي عددي برتري حاصل رهي ها. ممڪن آهي ته سلوقس کي [[ڪوسائي]] قبيلن کان به مدد ملي هجي، جن جا ابا ڏاڏا قديم [[ڪاسي]] هئا. انٽيگونوس يومينيس خلاف جنگ دوران سندن علائقن کي تباهه ڪري ڇڏيو هو. سلوقس شايد آرڪيلاوس جي ڪجهه فوجين کي به پنهنجي پاسي شامل ڪيو. جڏهن آخرڪار انٽيگونوس بابل تي حملو ڪيو، تڏهن سلوقس جي فوج اڳ کان گهڻي وڏي ٿي چڪي هئي. سندس فوج جا ڪيترائي ماڻهو يقيناً انٽيگونوس کان نفرت ڪندا هئا، جڏهن ته بابل جا رهواسي به ان جا مخالف هئا. انهيءَ ڪري سلوقس کي بغاوت روڪڻ لاءِ وڏي فوج مقرر ڪرڻ جي ضرورت نه رهي.<ref name="G89">Grainger 1990, pp. 89–91</ref> === بابل جي جنگ === {{Main|بابل جي جنگ}} بابل جي جنگ بابت تمام ٿوري معلومات محفوظ رهي آهي. هن تڪرار جا واقعا بيان ڪندڙ فقط هڪ مختصر بابلي تاريخي رڪارڊ (Chronicle) موجود آهي. 310 ق م واري سال جو بيان مڪمل طور گم ٿي چڪو آهي. لڳي ٿو ته انٽيگونوس ڪجهه وقت لاءِ بابل تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو هو، پر سندس منصوبا ان وقت متاثر ٿيا جڏهن [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]] اوچتو [[ڪليڪيا]] تي حملو ڪري ڇڏيو.<ref name="G89" /> اسان کي اها خبر ضرور آهي ته سلوقس گهٽ ۾ گهٽ هڪ فيصلاڪن جنگ ۾ انٽيگونوس کي شڪست ڏني. هن جنگ جو ذڪر فقط [[پوليائينس]] جي ڪتاب ''جنگي حڪمت عمليون'' (''Stratagems in War'') ۾ ملي ٿو. پوليائينس موجب سلوقس ۽ انٽيگونوس جون فوجون سڄو ڏينهن وڙهنديون رهيون، پر رات ٿيڻ تائين ڪو به ڌر فيصلائتي برتري حاصل نه ڪري سگهي. ٻنهي فوجن رات جو آرام ڪرڻ ۽ صبح جو جنگ جاري رکڻ تي اتفاق ڪيو. انٽيگونوس جا سپاهي پنهنجا هٿيار ۽ سازوسامان هڪ پاسي رکي آرام ڪرڻ لڳا. سلوقس پنهنجي فوج کي حڪم ڏنو ته هو جنگي صفن ۾ ئي آرام ڪن ۽ صبح جو ناشتو به ساڳئي ترتيب سان ڪن. سج اڀرڻ کان ٿورو اڳ سلوقس جي فوج اوچتو حملو ڪري ڇڏيو. انٽيگونوس جا سپاهي ان وقت تائين هٿيارن کان سواءِ ۽ بي ترتيب حالت ۾ هئا، تنهنڪري کين آسانيءَ سان شڪست ملي وئي. بهرحال، هن روايت جي تاريخي صحت بابت ڪجهه شڪ موجود آهن.{{sfn|Grainger|1997|p=54}}<ref>{{cite web |author=Polyaenus |url=https://www.livius.org/cg-cm/chronicles/bchp-diadochi/polyaenus.html |title=The Babylonian war |publisher=Livius.org |access-date=2012-11-07 |archive-date=31 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121031180603/http://www.livius.org/cg-cm/chronicles/bchp-diadochi/polyaenus.html |url-status=dead }}</ref> آخرڪار بابل جي جنگ سلوقس جي مڪمل فتح تي ختم ٿي. انٽيگونوس کي اولهه طرف پوئتي هٽڻ تي مجبور ٿيڻو پيو. ان کان پوءِ ٻنهي ڌرين پنهنجون سرحدون مضبوط ڪيون. انٽيگونوس [[بالخ درياهه]] جي ڪناري تي قلعن جو هڪ سلسلو تعمير ڪرايو، جڏهن ته سلوقس ڪيترائي شهر اڏايا، جن ۾ [[دورا-يوروپوس]] ۽ [[نصيبين]] شامل هئا. === سلوقيا === سلوقس جي ايندڙ اهم ڪارنامي جو تعلق [[سلوقيا]] شهر جي قيام سان آهي. هي شهر غالباً 307 يا 305 ق م ۾ [[دجلہ درياهه]] جي ڪناري تي تعمير ڪيو ويو. سلوقس سلوقيا کي پنهنجي نئين گاديءَ جو هنڌ بڻايو. هن اهڙي طرح [[ليسيميڪس]]، [[ڪيساندر]] ۽ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي مثال جي پيروي ڪئي، جن پڻ پنهنجي نالن تي شهر قائم ڪيا هئا. سلوقس بابل جي سرڪاري ٽڪسالي (دارالضرب) کي به پنهنجي نئين گاديءَ واري شهر منتقل ڪري ڇڏيو. وقت سان گڏ بابل، سلوقيا جي ڇانوَ هيٺ اچي ويو. هڪ روايت موجب سلوقس جي پٽ [[انتيوخس اول سوٽر]] 275 ق م ۾ بابل جي سموري آبادي کي پنهنجي پيءُ جي نالي واري گاديءَ واري شهر سلوقيا ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو. شهر وڏي تيزي سان ترقي ڪئي ۽ خوشحال بڻجي ويو، پر 165ع ۾ رومي فوجن ان کي تباهه ڪري ڇڏيو.{{sfn|Grainger|1997|p=54}}{{sfn|Boiy|2004| p=45}} سلوقيا جي بنياد بابت هڪ مشهور روايت پڻ بيان ڪئي وڃي ٿي. چيو وڃي ٿو ته سلوقس بابلي پادرين کان پڇيو ته شهر جي بنياد رکڻ لاءِ سڀ کان مناسب ڏينهن ڪهڙو آهي. پادرين نجومي حساب ڪتاب ڪري صحيح ڏينهن معلوم ڪيو، پر شهر جي قيام کي ناڪام بڻائڻ جي نيت سان سلوقس کي غلط تاريخ ٻڌائي. پر سندن سازش ناڪام ٿي وئي. جڏهن اصل مناسب ڏينهن آيو ته سلوقس جا سپاهي پاڻمرادو شهر جي تعمير شروع ڪرڻ لڳا. جڏهن سلوقس پادرين کان ان جو سبب پڇيو ته انهن پنهنجي چال جو اعتراف ڪري ورتو.<ref>Grainger 1990, s.101</ref> == سلوقي سلطنت جو بادشاهه (306–281 ق م) == ديادوخين جي وچ ۾ اقتدار جي جدوجهد پنهنجي انتها تي تڏهن پهتي، جڏهن انٽيگونوس، مقدونيه جي پراڻي شاهي نسل جي خاتمي کان پوءِ، 306 ق م ۾ پاڻ کي بادشاهه قرار ڏنو.<ref name=EB1911/> جلد ئي ٻين چئن وڏن مقدوني سردارن، يعني [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]]، [[ليسيميڪس]]، [[ڪيساندر]] ۽ سلوقس پڻ سندس پيروي ڪئي ۽ [[باسيليئس]] (بادشاهه) جو لقب ۽ شاهي انداز اختيار ڪيو.<ref name=EB1911/> === چندر گپت ۽ اوڀر وارا صوبا === [[File:Lorber 130.jpg|thumb|275x275px|[[سلوقيا]] جي ٽڪسالي مان جاري ڪيل سلوقس اول جو ٽيٽراڊراخم. اڳئين پاسي [[زيوس]] جو مٿو ڏيکاريل آهي. پٺئين پاسي هاٿين سان گڏ [[اٿينا]] ڏيکاريل آهي، يوناني عبارت سان: BAΣIΛEΩΣ ΣEΛEYKOY، ''Basileōs Seleukou''، يعني "بادشاهه سلوقس جو".]] [[File:Seleukos I Nikator, tetradrachm, 312-281 BC, HGC 9-20.jpg|thumb|275x275px|[[سوسا]] جي ٽڪسالي مان جاري ڪيل سلوقس اول جو سڪو. اڳئين پاسي سلوقس کي اهڙي هيلمٽ سان ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو چيتوڙي چمڙي، ڍڳي جي سڱ ۽ ڪن سان سينگاريل آهي. پٺئين پاسي [[نائيڪي (ديوي)|نائيڪي]] ٻنهي هٿن سان هڪ گلن جو هار کڻي ٽرافي تي رکي رهي آهي. يوناني عبارت آهي: BAΣIΛEΩΣ ΣEΛEYKOY، ''Basileōs Seleukou''، يعني "بادشاهه سلوقس جو".]] {{Main|سلوقي-موريا جنگ}} سلوقس جلد ئي ٻيهر پنهنجو ڌيان اوڀر طرف ڪيو. موجوده [[افغانستان]] واري علائقي ۾ واقع فارسي صوبا، مالدار [[گنڌارا]] بادشاهت ۽ [[سنڌو ماٿري]] جون رياستون سڀ [[سڪندر اعظم]] آڏو جهڪي چڪيون هيون ۽ سندس سلطنت جو حصو بڻجي ويون هيون. جڏهن سڪندر وفات ڪئي ته [[ديادوخين جون جنگيون]] سندس سلطنت کي ٽڪرن ۾ ورهائي ڇڏيون، ڇاڪاڻ ته سندس جرنيل سلطنت تي قبضي لاءِ هڪ ٻئي سان وڙهڻ لڳا. اوڀر وارن علائقن ۾ [[سلوقس اول نيڪاتور]] سڪندر جي فتح ڪيل علائقن تي ڪنٽرول حاصل ڪيو. gbgtt2snmnwczuaaxkf79ed8x5jowl7 388210 388207 2026-06-23T21:20:54Z Intisar Ali 8681 388210 wikitext text/x-wiki {{Short description|مقدوني جرنيل، ديادوخوس ۽ سلوقي سلطنت جو باني}} {{Infobox royalty | name = سلوقس اول نيڪاتور | title = [[باسيليئس]]{{Efn|[[فارس جي بادشاهن جي فهرست|فارس جو بادشاهه]] {{br}} [[شاهنشاه#يوناني استعمال|شاهنشاه]] {{br}} [[ملڪن جو بادشاهه]] {{br}} ايشيا جو آقا {{br}}}} | image = Seleukos I Nikator Bronze Roman 100BCE-100CE Museo Archeologico Nazionale Naples AN 5590 1.jpg | alt = Bronze male bust | caption = [[هرڪولينيم]] مان مليل سلوقس جي ڪانسي جي مورتي جي رومي نقل (هاڻي [[نيپلز قومي آثار قديمه عجائب گهر]] ۾ موجود) | succession = [[سلوقي سلطنت]] جو [[باسيليئس]] | reign = 305<ref>Boiy "The Reigns of the Seleucid Kings According the Babylonian King List." ''Journal of Near Eastern Studies'' 70(1) (2011): 1–12.</ref> – سيپٽمبر 281 ق م | predecessor = [[سڪندر چوٿون مقدوني]] | successor = [[انطيوخس اول سوٽر]] (تقريباً 292 ق م کان گڏيل حڪمران) | birth_date = {{Circa|358 BC}} | birth_place = [[يوروپوس (مقدونيه)|يوروپوس]]، [[قديم مقدونيه]]<br />(موجوده [[ايورپوس]]، [[يونان]]) | death_date = سيپٽمبر 281 ق م (عمر تقريباً 77 سال) | death_place = [[ليسيميڪيا (ٿريس)|ليسيميڪيا]]، [[ٿريس]]<br />(موجوده [[ڪاواڪ ڪوي]]، [[چاناق قلعه صوبو|چاناق قلعه]]، [[ترڪيه]])<ref name=EB1911/><ref name="Seleucus I Nicator">{{cite web|url=https://www.livius.org/articles/person/seleucus-i-nicator/|title=Seleucus I Nicator|work=Livius}}</ref> | burial_place = | spouse = {{ubl|[[اپاما]]|[[اسٽراٽونائيس آف سوريا|اسٽراٽونائيس]]}} | issue = [[انطيوخس اول سوٽر]]<br />[[اخائيوس (سلوقس اول جو پٽ)|اخائيوس]]<br />[[فيلا (سلوقس جي ڌيءَ)|فيلا]]<br />لاوڊائيس | dynasty = [[سلوقي حڪمرانن جي فهرست|سلوقي خاندان]] | father = [[انطيوخس (سلوقس اول جو پيءُ)|انطيوخس]] | mother = [[لاوڊائيس آف مقدونيه|لاوڊائيس]] }} '''سلوقس اول نيڪاتور''' ({{IPAc-en|s|ɪ|ˈ|l|uː|k|ə|s}}؛<ref>[https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/seleucus-i Seleucus | Collins English dictionary]</ref> يوناني: Σέλευκος Νικάτωρ، ''Séleukos Nikátōr''؛ "فاتح سلوقس"، {{nowrap|تقريباً 358 ق م – 281 ق م}}) هڪ [[مقدوني يوناني]] جرنيل، فوجي عملدار ۽ [[سڪندر اعظم]] جي جانشينن مان هو، جنهن بعد ۾ مشهور [[سلوقي سلطنت]] جو بنياد وڌو ۽ [[سلوقي خاندان]] جي حڪمراني قائم ڪئي. سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ اقتدار جي ڇڪتاڻ ۾ شروعاتي طور سلوقس هڪ ثانوي شخصيت هو، پر وقت سان گڏ هو [[ايشيا صغير]]، [[سوريا]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[ايراني فلات]] جو مڪمل حڪمران بڻجي ويو ۽ ''[[باسيليئس]]'' (بادشاهه) جو لقب اختيار ڪيائين. سلوقي سلطنت [[هليني دور]] جي دنيا جي وڏين طاقتن مان هڪ هئي، جيستائين اها ٻي صدي ق م جي آخر ۽ پهرين صدي ق م جي شروعات ۾ [[رومي جمهوريه]] ۽ [[اشڪاني سلطنت]] جي هٿان ڪمزور نه ٿي وئي. سڪندر اعظم جي فوج ۾ خدمت دوران سلوقس ''[[هائپاسپست]]'' نالي مقدونيه جي چونڊ پيادل فوجي دستي جو سالار هو. جون 323 ق م ۾ سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ سلوقس شروعات ۾ [[پرديڪاس]] جي حمايت ڪئي، جيڪو سڪندر جي سلطنت جو نگران حڪمران هو. 323 ق م ۾ [[بابل جي ورهاست]] دوران سلوقس کي [[ساٿي گهوڙيسوار فوج]] جو ڪمانڊر ۽ ''چليارخ'' مقرر ڪيو ويو. 322 ق م ۾ [[ديادوخين جون جنگيون]] شروع ٿيون. [[مصر]] ۾ [[بطليموس اول سوٽر]] خلاف مهم دوران پرديڪاس جي فوجي ناڪامين سبب [[پيلوسيئم]] ۾ سندس فوج بغاوت ڪري ويٺي. سلوقس، [[پيثون]] ۽ [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] جي سازش جي نتيجي ۾ پرديڪاس 321 يا 320 ق م ۾ پيلوسيئم ۾ قتل ڪيو ويو. 321 ق م ۾ [[ٽرائيپاراديسوس جي ورهاست]] کان پوءِ نئين نگران حڪمران [[انٽيپيٽر]] سلوقس کي [[بابل]] جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو. پر جلد ئي ديادوخين جي جنگين جو نئون دور شروع ٿيو ۽ طاقتور حڪمران [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] سلوقس کي بابل ڇڏڻ تي مجبور ڪري ڇڏيو. سلوقس فقط 312 ق م ۾ [[بطليموس اول سوٽر]] جي مدد سان ٻيهر بابل واپس اچي سگهيو. 312 ق م کان پوءِ سلوقس بي رحمي سان پنهنجي سلطنت کي وڌايو ۽ آخرڪار [[فارس]] ۽ [[ميديا]] جا علائقا فتح ڪري ورتائين. هن نه فقط [[بابلونيا]] تي حڪمراني ڪئي، پر سڪندر اعظم جي سلطنت جي تقريباً سڄي اوڀرئين حصي تي پڻ قبضو قائم ڪيو. سلوقس [[گنڌارا]] ۽ اتر اولهه هندستان جي اڳوڻن صوبن تي پڻ دعويٰ ڪئي. پر انهن خواهشن کي [[چندر گپت موريا]] چئلينج ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[سلوقي-موريا جنگ]] (305–303 ق م) شروع ٿي. آخرڪار هڪ معاهدي ذريعي تڪرار ختم ٿيو، جنهن موجب [[موريا سلطنت]] اوڀر وارا صوبا پنهنجي قبضي ۾ آندا. ان کان علاوه هڪ شاديءَ جو اتحاد پڻ قائم ٿيو. [[اسٽرابو]] ۽ [[ايپيان]] موجب چندر گپت سلوقس جي هڪ ڌيءَ سان شادي ڪئي.<ref name=":1">[[Chandragupta Maurya#CITEREFAppian|Appian]], p. 55.</ref> ان جي بدلي ۾ سلوقي سلطنت کي 500 جنگي [[هاٿي]] ۽ انهن جا [[مهائوٽ]] مليا، جن 301 ق م ۾ [[ايپسس جي جنگ]] ۾ انٽيگونوس خلاف فيصلائتو ڪردار ادا ڪيو. 281 ق م ۾ سلوقس [[ڪوروپيڊيم جي جنگ]] ۾ [[ليسيميڪس]] کي به شڪست ڏني ۽ [[ايشيا صغير]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ورتو. انٽيگونوس ۽ ليسيميڪس خلاف فتوحات کان پوءِ ديادوخين ۾ سلوقي خاندان جو ڪو وڏو حريف باقي نه رهيو. تنهن هوندي به سلوقس [[ٿريس]] ۽ خود [[مقدونيه]] سميت ليسيميڪس جي يورپي علائقن تي به قبضو ڪرڻ جو خواهشمند هو. پر 281 ق م ۾ جڏهن هو ٿريس پهتو ته [[بطليموس ڪيرائونوس]] کيس قتل ڪري ڇڏيو.<ref name="EB1911" /> بطليموس ڪيرائونوس پنهنجي ڀيڻ [[ليسيندرا]] سان گڏ سلوقي درٻار ۾ پناهه ورتي هئي. سلوقس جي قتل سان سلوقين جا ٿريس ۽ مقدونيه تي قبضي جا امڪان ختم ٿي ويا، ۽ بطليموس ڪيرائونوس کي مقدونيه ۾ ليسيميڪس جي گهڻي طاقت پنهنجي هٿ ۾ آڻڻ جو موقعو ملي ويو. سلوقس جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[انطيوخس اول سوٽر]] سلوقي سلطنت جو حڪمران بڻيو. سلوقس پنهنجي دور حڪومت ۾ ڪيترائي نوان شهر پڻ قائم ڪيا، جن ۾ [[انطاڪيه]] (300 ق م)، [[اديسا]] ۽ [[دجله تي سلوقيه]] (تقريباً 305 ق م) شامل آهن. دجله تي سلوقيه جي قيام سبب آخرڪار [[بابل]] جي آبادي وڏي حد تائين گهٽجي وئي. == شروعاتي زندگي ۽ خاندان == سلوقس، [[انطيوخس (سلوقس اول نيڪاتور جو پيءُ)|انطيوخس]] جو پٽ هو. مؤرخ [[جونيانس جسٽينس]] دعويٰ ڪري ٿو ته انطيوخس [[فلپ ٻيون مقدوني]] جي جرنيلن مان هڪ هو، پر ٻين ذريعن ۾ اهڙي ڪنهن جرنيل جو ذڪر نٿو ملي ۽ نه ئي فلپ جي دور ۾ سندس فوجي خدمتن بابت ڪا معتبر ڄاڻ موجود آهي. ممڪن آهي ته انطيوخس [[اپر مقدونيه]] جي ڪنهن معزز اشرافي خاندان سان تعلق رکندو هجي. سلوقس جي ماءُ جو نالو [[لاوڊائيس آف مقدونيه|لاوڊائيس]] ٻڌايو وڃي ٿو، پر سندس باري ۾ به ٻي ڪا خاص معلومات موجود ناهي. بعد ۾ سلوقس پنهنجي والدين جي نالن تي ڪيترن ئي شهرن جا نالا رکيا.<ref name="G2">Grainger 1990, p. 2</ref> سلوقس [[يوروپوس (مقدونيه)|يوروپوس]] ۾ پيدا ٿيو، جيڪو [[مقدونيه]] جي اترئين حصي ۾ واقع هو. جيڪڏهن 358 ق م کي سندس پيدائش جو سڀ کان وڌيڪ امڪاني سال تسليم ڪيو وڃي ته سندس ڄمڻ کان فقط هڪ سال اڳ [[پايوني]] ماڻهن هن علائقي تي حملو ڪيو هو. فلپ ٻئي حملي آورن کي شڪست ڏني ۽ ڪجهه سالن بعد پايونين کي مڪمل طور مقدوني حڪمراني هيٺ آڻي ڇڏيو.<ref name="G4">Grainger 1990, pp. 4–5</ref> سلوقس جي پيدائش جو صحيح سال واضح ناهي. جسٽينس لکي ٿو ته [[ڪوروپيڊيم جي جنگ]] دوران سندس عمر 77 سال هئي، جنهن مطابق سندس پيدائش 358 ق م ۾ ٿي هوندي. [[ايپيان]] موجب جنگ وقت سندس عمر 73 سال هئي، جنهن مطابق سندس جنم 354 ق م ۾ ٿيو. جڏهن ته [[يوسيبيئس آف قيساريه]] عمر 75 سال ٻڌائي ٿو، جنهن مان 356 ق م وارو سال نڪري ٿو، ۽ اهڙي طرح سلوقس جي عمر [[سڪندر اعظم]] جي عمر جي برابر ٿي وڃي ٿي. مؤرخن جو خيال آهي ته شايد اها سلوقس جي سياسي تشهير هئي ته جيئن کيس سڪندر اعظم جي همعصر ۽ برابر حيثيت وارو شخص ڏيکاريو وڃي.<ref name="G1">Grainger 1990, p. 1</ref> نوجواني ۾ سلوقس کي بادشاهه جو [[شاهي خادم]] (''pais'') چونڊيو ويو. اشرافي خاندانن جي سڀني پٽن لاءِ اهو رواجي عمل هو ته هو پهرين شاهي خادم طور خدمت ڪن ۽ پوءِ بادشاهه جي فوج ۾ آفيسر بڻجن.<ref name="G2">Grainger 1990, p. 2</ref> سلوقس بابت چيو وڃي ٿو ته هو پنهنجي مستقبل جي حريفن [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] ۽ [[ديميتريوس اول مقدوني]] وانگر انتهائي طاقتور جسماني قوت جو مالڪ هو. ايپيان هڪ واقعي جو ذڪر ڪري ٿو جنهن ۾ سڪندر اعظم قرباني لاءِ تيار ڪيل هڪ جهنگلي ڍڳو اوچتو آزاد ٿي ڀڄي ويو، پر سلوقس پنهنجي ننگن هٿن سان ان جا سڱ پڪڙي کيس ٻيهر قابو ڪري ورتو.<ref name=":1" /> چيو وڃي ٿو ته بعد ۾ سندس سڪن تي ظاهر ٿيندڙ ڍڳي جا سڱ انهيءَ واقعي جي يادگار هئا. سڪندر اعظم وانگر سلوقس بابت به ڪيترائي ڏند ڪٿائي قصا مشهور ٿيا. هڪ روايت مطابق، جڏهن سلوقس سڪندر سان گڏ فارس خلاف مهم تي روانو ٿي رهيو هو، تڏهن سندس پيءُ انطيوخس کيس ٻڌايو ته سندس حقيقي والد دراصل ديوتا [[اپولو]] آهي. روايت موجب اپولو، لاوڊائيس کي هڪ منڊي تحفي طور ڏني هئي، جنهن تي [[لنگر]] جي تصوير ٺهيل هئي. سلوقس جي جسم تي به لنگر جي شڪل وارو پيدائشي نشان موجود هو. اهو پڻ چيو ويندو هو ته سندس پٽن ۽ پوٽن وٽ به اهڙو ئي نشان هو. هي ڪهاڻي سڪندر اعظم بابت مشهور روايتن سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿي. گهڻا محقق ان کي سياسي پروپيگنڊا سمجهن ٿا، جنهن جو مقصد سلوقس کي سڪندر اعظم جو فطري جانشين ثابت ڪرڻ هو.<ref name="G2" /> [[جان مالالاس]] لکي ٿو ته سلوقس جي هڪ ڀيڻ [[ديديميا (سلوقس اول جي ڀيڻ)|ديديميا]] هئي، جنهن جا ٻه پٽ [[نيڪانور]] ۽ [[نيڪوميديس]] هئا. پر گهڻن مؤرخن جو خيال آهي ته اهي شخصيتون افسانوي آهن. ديديميا جو تعلق شايد [[ديديما]] ۾ موجود اپولو جي مشهور مندر ۽ غيب گوئي واري مرڪز سان هجي، جيڪو [[ميليتوس]] جي ويجهو واقع هو. ڪجهه محققن اهو به تجويز ڪيو آهي ته [[بطليموس (سلوقس جو پٽ)]] دراصل سلوقس جو چاچو هو.<ref name="G3">Grainger 1990, p. 3</ref> == سڪندر اعظم جي دور ۾ شروعاتي فوجي خدمتون == [[File:Hypaspist.jpg|thumb|250px|فارس خلاف سڪندر اعظم جي مهم دوران سلوقس شاهي ''هائپاسپست'' فوج جي اڳواڻي ڪئي.]] 334 ق م جي بهار ۾، تقريباً ٽيهه ويهن سالن جي نوجوان جي حيثيت ۾، سلوقس سڪندر اعظم سان گڏ ايشيا روانو ٿيو.<ref name=EB1911/> 327 ق م جي آخر ۾ شروع ٿيندڙ [[سڪندر اعظم جي هندستاني مهم]] تائين هو مقدوني فوج جي سڀ کان چونڊ پيادل فوجي دستي ''هائپاسپست'' (Shield-bearers) جو سالار بڻجي چڪو هو. بعد ۾ هن دستي کي ''[[سلور شيلڊز]]'' (چانديءَ واريون ڍالون) جي نالي سان سڃاتو ويو. [[ايريان]] موجب جڏهن سڪندر اعظم ٻيڙيءَ وسيلي [[جهلم درياهه|هائڊاسپس درياهه]] پار ڪيو، تڏهن ساڻس [[پرديڪاس]]، [[بطليموس اول سوٽر]]، [[ليسيميڪس]] ۽ سلوقس پڻ گڏ هئا.<ref>Arrian Anabasis 5.13.1</ref> 326 ق م ۾ ٿيندڙ [[هائڊاسپس جي جنگ]] دوران سلوقس پنهنجي فوج جي اڳواڻي ڪندي [[پورس]] جي هاٿين سان مقابلو ڪيو. بهرحال جنگ جي رٿابندي ۾ سندس صحيح ڪردار بابت ڪا واضح ڄاڻ موجود ناهي، ڇاڪاڻ ته جنگ دوران کيس ڪنهن وڏي آزاد ڪمان جو ذڪر نٿو ملي. هي ڳالهه [[ڪريٽيرس]]، [[هيفائيسٽيون]]، [[پيثون]] ۽ [[ليوناتس]] کان مختلف آهي، جن وٽ پنهنجي پنهنجي وڏي فوجي دستا هئا.<ref name="G9">Grainger 1990, pp. 9–10</ref> سلوقس جي شاهي ''هائپاسپست'' فوج مسلسل سڪندر اعظم جي سڌي نگراني هيٺ رهندي هئي. بعد ۾ هنن [[سنڌو ماٿري]] جي مهم، [[مالي قبيلي]] خلاف جنگين ۽ [[گيدروسيا]] جي ريگستاني گذرگاهه پار ڪرڻ ۾ پڻ حصو ورتو. 324 ق م جي بهار ۾ [[سوسا جي شاديون|سوسا جي عظيم شادي واري تقريب]] دوران سلوقس [[اپاما]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[سپيٽامينيس]] جي ڌيءَ هئي. انهن مان سندس وڏو پٽ ۽ جانشين [[انطيوخس اول سوٽر]] پيدا ٿيو. انهن کي گهٽ ۾ گهٽ ٻه جائز ڌيئرون، [[لاوڊائيس]] ۽ [[فيلا]]، پڻ هيون ۽ شايد هڪ ٻيو پٽ [[اخائيوس (سلوقس اول جو پٽ)|اخائيوس]] به هو. ساڳئي تقريب ۾ سڪندر اعظم مرحوم فارسي بادشاهه [[دارا ٽيون]] جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جڏهن ته ٻين ڪيترن مقدوني عملدارن پڻ فارسي عورتن سان شاديون ڪيون. 323 ق م ۾ سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ جڏهن گهڻن مقدوني جرنيلن پنهنجين ''سوسا وارين زالن'' کي ڇڏي ڏنو، تڏهن سلوقس انهن چند ماڻهن مان هو جنهن پنهنجي زال کي برقرار رکيو. اپاما سڄي حياتي سندس ساٿي ۽ بعد ۾ راڻي رهي.<ref name="G912">Grainger 1990, p. 12</ref> قديم ذريعن ۾ سڪندر اعظم جي زندگي دوران سلوقس بابت ڪيترائي قصا ملن ٿا. هڪ واقعي موجب [[بابل]] جي ويجهو ٻيڙيءَ جي سفر دوران سڪندر اعظم جو شاهي تاج (Diadem) هوا ۾ اڏامي ويو ۽ [[آشوري]] بادشاهن جي قبرن ڀرسان ڪنن ۾ وڃي ڪري پيو. سلوقس تري ان کي واپس آندو ۽ ٻيڙيءَ ڏانهن موٽندي تاج کي سڪي رکڻ لاءِ پنهنجي مٿي تي رکيائين. هن قصي جي صداقت مشڪوڪ سمجهي وڃي ٿي. ٻئي قصي موجب سلوقس [[ميديوس آف لاريسا]] جي دعوت ۾ سڪندر اعظم سان گڏ موجود هو. دعوت جو واقعو شايد درست هجي، پر بادشاهه کي زهر ڏيڻ واري سازش جو قصو گهڻو معتبر نٿو سمجهيو وڃي. هڪ ٻي روايت مطابق سڪندر اعظم جي وفات کان ٿورو اڳ سلوقس ديوتا [[سيراپس]] جي مندر ۾ رات گذاري ته جيئن بادشاهه جي صحت بهتر ٿيڻ لاءِ دعا گهري سگهي.<ref>Plutarch, ''Alexander'' 76; Arrian, ''Anabasis'' 7.26; {{harvnb|Ogden|2017|p=64}}</ref> پر هن روايت جي به صداقت تي شڪ ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته يوناني-مصري ديوتا سيراپس جو تصور ان وقت تائين وجود ۾ ئي نه آيو هو.<ref name="Heckel p. 256">Heckel p. 256</ref> == پرديڪاس جي دور ۾ سينيئر فوجي عملدار (323–321 ق م) == [[File:Ptolemy I Soter Louvre Ma849.jpg|thumb|left|upright|[[بطليموس اول سوٽر]]، جيڪو سڪندر اعظم جي فوجي عملدارن مان هو، کي [[مصر]] جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو ويو. بعد ۾ بطليموس [[بطليموسي مصر]] کي آزاد رياست بڻايو ۽ 305 ق م ۾ پاڻ کي [[باسيليئس]] ۽ [[فرعون]] قرار ڏنو.]] {{Main|ديادوخي}} [[سڪندر اعظم]] 10 جون 323 ق م تي [[بابل]] ۾ ڪنهن واضح جانشين کان سواءِ وفات ڪري ويو. سندس جرنيل [[پرديڪاس]] سڪندر جي سڄي سلطنت جو نگران حڪمران (ريجنٽ) بڻيو، جڏهن ته سڪندر جي جسماني ۽ ذهني طور معذور سوتيلي ڀاءُ [[آرريڊيئس]] کي [[فلپ ٽيون مقدوني]] جي نالي سان نئون بادشاهه مقرر ڪيو ويو. ساڳئي وقت سڪندر جي اڃا ڄمڻ کان اڳ واري پٽ [[سڪندر چوٿون مقدوني]] کي پڻ پنهنجي پيءُ جو قانوني جانشين قرار ڏنو ويو. بهرحال، [[بابل جي ورهاست]] دوران پرديڪاس عملي طور سڪندر جي وسيع مقدوني سلطنت کي سندس جرنيلن ۾ ورهائي ڇڏيو. سلوقس کي [[ساٿي گهوڙيسوار فوج]] (''hetairoi'') جو سپهه سالار مقرر ڪيو ويو ۽ کيس پهريون يا درٻاري ''چليارخ'' بڻايو ويو. اهڙي طرح هو نگران حڪمران ۽ سپهه سالار پرديڪاس کان پوءِ شاهي فوج جو سڀ کان اعليٰ عملدار بڻجي ويو. پرديڪاس جي حمايت ڪندڙ ٻين بااثر شخصيتن ۾ [[بطليموس اول سوٽر]]، [[ليسيميڪس]]، [[پيثون]] ۽ [[يومينيس]] شامل هئا. پرديڪاس جي طاقت جو دارومدار ٻن ڳالهين تي هو: پهريون، سڪندر اعظم جي وسيع سلطنت کي متحد رکڻ؛ ۽ ٻيو، مختلف [[صوبيدار]]ن کي پنهنجي حڪمن جو پابند رکڻ.<ref name="Heckel p. 256"/> جلد ئي پرديڪاس ۽ ٻين [[ديادوخي]] حڪمرانن جي وچ ۾ جنگ شروع ٿي وئي. پنهنجي سياسي حيثيت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ پرديڪاس سڪندر اعظم جي ڀيڻ [[ڪليوپيٽرا آف مقدونيه|ڪليوپيٽرا]] سان شادي ڪرڻ چاهي. [[ديادوخين جي پهرين جنگ]] ان وقت شروع ٿي جڏهن پرديڪاس سڪندر اعظم جي لاش کي تدفين لاءِ مقدونيه موڪلڻ جو فيصلو ڪيو. پر [[بطليموس اول سوٽر]] لاش تي قبضو ڪري ان کي [[اسڪندريا]] کڻي ويو. پرديڪاس پنهنجي فوج سان گڏ سندس پٺيان مصر روانو ٿيو. ان موقعي تي بطليموس، [[ميديا]] جي صوبيدار [[پيثون]] ۽ ''[[آرگيراسپيدس]]'' جي سالار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] سان گڏجي سازش ڪئي. پيثون ۽ انٽيجينيس ٻئي ان وقت پرديڪاس جي ماتحت فوجي عملدار هئا. انهن گڏجي پرديڪاس کي قتل ڪري ڇڏيو. [[ڪارنيليئس نيپوس]] لکي ٿو ته سلوقس به هن سازش ۾ شامل هو، پر هن دعويٰ بابت مڪمل يقين سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي.<ref name="G20">Grainger 1990, pp. 20–24</ref> == بابلونيا جو صوبيدار (321–316 ق م) == [[File:Seleucos Nicator Louvre Ma3597 n3.jpg|thumb|upright|سلوقس اول نيڪاتور سان منسوب مجسمو، [[رومي سلطنت]] جي دور جو فن پارو، جيڪو [[سوريا]] ۾ هڪ [[هليني دور|هليني]] نموني جي بنياد تي تيار ڪيو ويو (تقريباً 200ع)]] [[پرديڪاس]] جي وفات کان پوءِ سلطنت جو سڀ کان طاقتور شخص [[انٽيپيٽر]] بڻجي ويو.<ref>{{Cite book |last=Ahmad |first=Ainan |title=The Game of Power - Volume 3 (History of Persian Empire) |publisher=Blue Rose Publishers |year=2024 |location=London |pages=100 |language=en}}</ref> پرديڪاس جا مخالف [[ٽرائيپاراديسوس]] ۾ گڏ ٿيا، جتي سڪندر اعظم جي سلطنت کي ٻيهر ورهايو ويو. هي ورهاست [[ٽرائيپاراديسوس جو معاهدو]] (321 ق م) جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="G21">Grainger 1990, pp. 21–29</ref> ٽرائيپاراديسوس ۾ فوجين بغاوت ڪري ڇڏي هئي ۽ هو پنهنجي آقا انٽيپيٽر کي قتل ڪرڻ جو ارادو رکي رهيا هئا. پر سلوقس ۽ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] انهن کي ائين ڪرڻ کان روڪي ڇڏيو.{{sfn|Bosworth|2005|p=211}} پرديڪاس جي قتل واري سازش ۾ سلوقس جي شموليت يقيني طور ثابت نه ٿي سگهي آهي، پر نئين انتظام ۾ کيس بابل جو مالدار صوبو انعام طور مليو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} ڪجهه ذريعا هن مقرري کي پرديڪاس سان سندس مبينا غداري جو انعام قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite book |last=Justinus |first=Marcus Junianus |title=Justin: Epitome of the Philippic History of Pompeius Trogus: Volume II: Books 13-15: The Successors to Alexander the Great |publisher=Clarendon Press |year=2011 |isbn=978-0-19-927759-9 |pages=162 |language=en}}</ref> تنهن هوندي به ممڪن آهي ته هي فيصلو [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي تجويز تي ڪيو ويو هجي. سلوقس جو بابل ڪيترن طاقتور صوبيدارن جي وچ ۾ گهيريل هو؛ [[فارس (صوبو)|فارس]] جو صوبيدار [[پيوڪيسٽاس]]، [[سوسيانا]] جو نئون صوبيدار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] ۽ [[ميديا]] جو حڪمران [[پيثون]]. بابل سلطنت جي امير ترين صوبن مان هڪ هو، پر فوجي لحاظ کان گهڻو طاقتور نه هو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} ممڪن آهي ته انٽيپيٽر اوڀر وارن صوبن کي اهڙي نموني ورهايو هجي جو ڪو هڪ صوبيدار ٻين کان وڌيڪ طاقتور نه بڻجي سگهي.<ref name="G21" /> سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ [[آرخون آف پيلا]] کي بابل جو صوبيدار مقرر ڪيو ويو هو. پر پرديڪاس کيس هٽائي [[ڊوڪيمس]] کي ان جي جاءِ تي مقرر ڪرڻ چاهيو. جڏهن پرديڪاس مصر تي حملي لاءِ روانو ٿيو ته هن ڊوڪيمس کي فوجي دستن سان گڏ بابل موڪليو. آرخون سندس خلاف جنگ ڪئي، پر جنگ ۾ مارجي ويو. انهيءَ ڪري ڊوڪيمس سلوقس کي بابل بنا مقابلي جي ڏيڻ لاءِ تيار نه هو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} سلوقس آخرڪار بابل ڪيئن حاصل ڪيو، اهو يقيني طور معلوم ناهي. هڪ بابلي تاريخنامي مطابق 320 ق م جي اونهاري يا سياري ۾ شهر جي هڪ اهم عمارت تباهه ٿي وئي. ٻين بابلي ذريعن موجب سلوقس آڪٽوبر يا نومبر 320 ق م ۾ بابل پهتو. ممڪن جنگ جي باوجود ڊوڪيمس فرار ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو. ان دوران سلطنت وري افراتفري جو شڪار ٿي وئي. [[ميديا]] جي صوبيدار [[پيثون]] [[پارتيا]] جي صوبيدار فلپ کي قتل ڪري ڇڏيو ۽ پنهنجي ڀاءُ [[يوديمس (جرنيل)|يوديمس]] کي نئون صوبيدار مقرر ڪيو. اولهه ۾ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] ۽ [[يومينيس]] هڪ ٻئي خلاف جنگ ڪري رهيا هئا. پيثون ۽ سلوقس وانگر يومينيس پڻ پرديڪاس جو پراڻو حامي هو. سلوقس لاءِ سڀ کان وڏو مسئلو خود بابل هو. مقامي آبادي آرخون خلاف بغاوت ڪري چڪي هئي ۽ ڊوڪيمس جي حمايت ڪري رهي هئي. بابلي پادرين جو علائقي تي تمام گهڻو اثر هو. بابل ۾ سڪندر اعظم جي فوج جا وڏي تعداد ۾ مقدوني ۽ يوناني اڳوڻا سپاهي به رهندا هئا. سلوقس پادرين کي مالي تحفا ۽ رشوتون ڏئي پنهنجي پاسي آڻي ورتو.<ref name="G30">Grainger 1990, pp. 30–32</ref> === ديادوخين جي ٻي جنگ === {{Main|ديادوخين جي ٻي جنگ}} 319 ق م ۾ انٽيپيٽر جي وفات کان پوءِ ميديا جي صوبيدار پيثون پنهنجي طاقت وڌائڻ شروع ڪئي. هن شايد ويهه هزار کان وڌيڪ سپاهين تي مشتمل هڪ وڏي فوج گڏ ڪئي. پيوڪيسٽاس جي اڳواڻي ۾ اوڀر جي ٻين صوبيدارن به سندس مقابلي لاءِ گڏيل فوج تيار ڪئي. آخرڪار پيثون پارتيا ۾ ٿيندڙ جنگ ۾ شڪست کاڌي. هو ميديا ڏانهن ڀڄي ويو، پر سندس مخالفن سندس تعاقب ڪرڻ بدران واپس سوسيانا موٽي ويا. ساڳئي وقت يومينيس ۽ سندس فوج [[ڪليڪيا]] پهتا، پر جڏهن انٽيگونوس اتي پهتو ته کين پوئتي هٽڻو پيو. سلوقس لاءِ صورتحال ڏاڍي ڏکئي هئي. يومينيس ۽ سندس فوج بابل جي اتر ۾ هئي. انٽيگونوس هڪ وڌيڪ وڏي فوج سان سندس پٺيان هو. پيثون ميديا ۾ هو ۽ سندس مخالف سوسيانا ۾ موجود هئا. سوسيانا جو صوبيدار ۽ [[آرگيراسپيدس]] جو سالار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] يومينيس جو اتحادي هو. پيثون ۽ انٽيجينيس جي وچ ۾ جنگ شروع ٿيڻ وقت انٽيجينيس ڪليڪيا ۾ موجود هو.<ref name="G33">Grainger 1990, pp. 33–37</ref> 317 ق م جي سرءُ يا سياري ۾ پيثون بابل پهتو. جيتوڻيڪ هن گهڻا سپاهي وڃائي ڇڏيا هئا، پر سلوقس وٽ ان کان به گهٽ فوج هئي. 316 ق م جي بهار ۾ يومينيس [[سوسا]] ڏانهن روانو ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. سوسا جي صوبيدارن غالباً يومينيس جي ان دعويٰ کي قبول ڪيو ته هو قانوني شاهي خاندان جي طرفان غاصب انٽيگونوس خلاف وڙهي رهيو آهي. يومينيس پنهنجي فوج کي بابل کان 300 [[قديم يوناني ماپون|اسٽيڊيا]] پري وٺي ويو ۽ [[دجله]] درياهه پار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سلوقس کي ڪارروائي ڪرڻي پئي. هن درياهه پار ٿيڻ روڪڻ لاءِ ٻه [[ٽرائيريم]] ۽ ڪجهه ننڍيون ٻيڙيون موڪليون. هن آرگيراسپيدس جي اڳوڻن ''هائپاسپست'' سپاهين کي به پاڻ سان ملائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هو ڪامياب نه ٿيو. سلوقس انٽيگونوس ڏانهن به پيغام موڪليا. فوج جي کوٽ سبب لڳي ٿو ته سلوقس يومينيس سان سڌي جنگ ڪرڻ نٿي چاهي. هن درياهه جا بند کوليا ته جيئن ٻوڏ اچي، پر ان سان به يومينيس جو اڳتي وڌڻ نه رڪيو.<ref name="G39">Grainger 1990, pp. 39–42</ref> 316 ق م جي بهار ۾ سلوقس ۽ پيثون انٽيگونوس سان ملي ويا، جيڪو يومينيس جو تعاقب ڪندي سوسا پهتو هو. سوسا مان انٽيگونوس ميديا روانو ٿيو، جتان هو اوڀر وارن صوبن کي خطري ۾ وجهي سگهيو ٿي. هن سلوقس کي ٿوري فوج سان اتي ڇڏيو ته جيئن يومينيس کي بحيره روم تائين پهچڻ کان روڪي سگهي. [[اراخوسيا]] جي صوبيدار [[سيبيرٽيوس]] صورتحال کي نااميد سمجهي پنهنجي صوبي ڏانهن موٽي ويو. يومينيس ۽ سندس اتحادين جون فوجون ٽٽڻ جي ڪناري تي پهچي ويون. 316 ق م دوران انٽيگونوس ۽ يومينيس وچ ۾ ٻه اهم جنگيون ٿيون: [[پارايتاڪيني جي جنگ]] ۽ [[گابيئني جي جنگ]]. يومينيس شڪست کاڌي ۽ بعد ۾ قتل ڪيو ويو. ديادوخين جي ٻي جنگ جا واقعا ظاهر ڪن ٿا ته سلوقس صحيح وقت جو انتظار ڪرڻ جي غيرمعمولي صلاحيت رکندو هو. بي ڌڙڪ جنگ ۾ ٽپي پوڻ سندس انداز نه هو.<ref name="G43">Grainger 1990, p. 43</ref> === مصر ڏانهن فرار === انٽيگونوس 316 ق م جي سياري ۾ ميديا ۾ رهيو، جتي پيثون ٻيهر حڪمران هو. پيثون جي اقتدار جي خواهش وڌيڪ وڌي وئي ۽ هن انٽيگونوس جي ڪجهه فوجن کي پنهنجي پاسي آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. پر انٽيگونوس سازش جو پتو لڳائي ورتو ۽ پيثون کي قتل ڪرائي ڇڏيو. ان کان پوءِ هن [[پيوڪيسٽاس]] کي هٽائي فارس جو نئون صوبيدار مقرر ڪيو.<ref name="G44">Grainger 1990, p. 44–45</ref> 315 ق م جي اونهاري ۾ انٽيگونوس بابل پهتو، جتي سلوقس سندس شاندار استقبال ڪيو. پر ٻنهي جي وچ ۾ لاڳاپا جلد خراب ٿي ويا. سلوقس انٽيگونوس جي هڪ فوجي عملدار کي ان کان اجازت وٺڻ کان سواءِ سزا ڏني. انٽيگونوس ڪاوڙجي پيو ۽ سلوقس کان مطالبو ڪيو ته هو صوبي جي آمدنيءَ جو حساب ڏئي. سلوقس انڪار ڪري ڇڏيو.{{sfn|Boiy|2004|p=121}} تنهن هوندي به هو انٽيگونوس کان ڊڄي ويو ۽ فقط پنجاهه گهوڙيسوارن سان گڏ مصر ڏانهن ڀڄي ويو. روايت آهي ته [[ڪلداني]] نجومين انٽيگونوس کي اڳڪٿي ٻڌائي هئي ته سلوقس مستقبل ۾ ايشيا جو حڪمران بڻجندو ۽ آخرڪار انٽيگونوس کي قتل ڪندو. هي ٻڌي انٽيگونوس سلوقس جي پٺيان فوج موڪلي. پر سلوقس پهرين [[ميسوپوٽيميا]] ۽ پوءِ [[سوريا]] ڏانهن فرار ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو. سلوقس جي مدد ڪرڻ جي الزام ۾ انٽيگونوس [[بليٽور]]، جيڪو ميسوپوٽيميا جو نئون صوبيدار هو، کي قتل ڪرائي ڇڏيو. جديد مؤرخ هن نجومي اڳڪٿي واري قصي بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا. تنهن هوندي به اهو تقريباً يقيني آهي ته بابلي پادري سلوقس جا مخالف هئا.<ref name="G49">Grainger 1990, pp. 49–51, Boiy p. 122</ref> == بطليموس جي ماتحت بحري سالار (316–311 ق م) == {{Main|ديادوخين جي ٽين جنگ}} مصر پهچڻ کان پوءِ سلوقس پنهنجي دوستن کي [[يونان]] موڪليو ته جيئن هو ٻين ديادوخي حڪمرانن [[ڪيساندر]] (مقدونيه جو حڪمران ۽ يونان جو بالادست) ۽ [[ليسيميڪس]] (حڪمران [[ٿريس]]) کي [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي وڌندڙ طاقت بابت آگاهه ڪن. ان وقت انٽيگونوس سڀني ''ديادوخي'' حڪمرانن مان سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي چڪو هو، ۽ جلد يا دير سان ٻين حڪمرانن کي سندس مقابلو ڪرڻو هو. [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]]، ليسيميڪس ۽ ڪيساندر گڏجي انٽيگونوس خلاف هڪ اتحاد قائم ڪيو. اتحادين انٽيگونوس ڏانهن هڪ تجويز موڪلي، جنهن ۾ هن کان مطالبو ڪيو ويو ته هو پنهنجي گڏ ڪيل خزاني ۽ علائقن مان حصا ورهائي. تجويز موجب [[فينيقيا]] ۽ [[سوريا]] بطليموس کي، [[ڪپاڊوشيا]] ۽ [[ليسيا]] ڪيساندر کي، [[هيلسپونٽيني فريجيا]] ليسيميڪس کي ۽ [[بابلونيا]] سلوقس کي ملڻ گهرجي.<ref>Diodorus Siculus, ''Bibliotheca Historica'' XIX 57,1.</ref> انٽيگونوس هن مطالبي کي رد ڪري ڇڏيو ۽ 314 ق م جي بهار ۾ [[سوريا]] ۾ بطليموس خلاف لشڪر ڪشي شروع ڪئي.<ref name="G55">Grainger 1990, pp. 53–55</ref> جنگ جي شروعاتي مرحلي دوران سلوقس، بطليموس جي بحري فوج ۾ ''بحري سالار'' طور خدمتون سرانجام ڏنيون. انٽيگونوس [[صور]] (Tyre) جو گهيرو ڪري رهيو هو، جڏهن سلوقس پنهنجي ٻيڙين سان سندس سامهون کان گذري ويو ۽ [[سوريا]] ۽ [[ايشيا صغير]] جي سامونڊي ڪنارن لاءِ خطرو بڻجي ويو.<ref>{{cite web |author=Jona Lendering |url=https://www.livius.org/di-dn/diadochi/war05.html |title=Alexander's successors: The Third Diadoch War |publisher=Livius.org |access-date=2012-11-07 |archive-date=18 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121118035712/http://www.livius.org/di-dn/diadochi/war05.html |url-status=dead }}</ref> انٽيگونوس [[روڊس]] جي ٻيٽ سان اتحاد ڪيو، جيڪو پنهنجي حڪمتِ عملي واري جڳهه ۽ طاقتور بحري ٻيڙي بيڙي سبب اتحادين کي گڏ ٿيڻ کان روڪي سگهي پيو. روڊس جي خطري کي نظر ۾ رکندي بطليموس سلوقس کي هڪ سئو جنگي ٻيڙيون ڏنيون ۽ کيس [[ايجيئن سمنڊ]] ڏانهن موڪليو. سلوقس جو ٻيڙو روڊس کي شڪست ڏيڻ لاءِ ڪافي نه هو، پر ايترو ضرور طاقتور هو جو [[ڪاريا]] جي صوبيدار [[اساندر]] کي بطليموس سان اتحاد ڪرڻ تي مجبور ڪري سگهي. پنهنجي طاقت جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ سلوقس [[ايرٿرائي]] شهر تي پڻ حملو ڪيو. انٽيگونوس جي ڀائٽي [[پوليمايوس (جرنيل)|پوليمايوس]] اساندر تي حملو ڪيو. سلوقس واپس [[قبرص]] موٽي آيو، جتي بطليموس پنهنجي ڀاءُ [[مينيلائوس (لاگوس جو پٽ)|مينيلائوس]] کي 10,000 ڀاڙي جي سپاهين ۽ 100 ٻيڙين سان موڪليو هو. سلوقس ۽ مينيلائوس گڏجي [[ڪيتيون]] جو گهيرو شروع ڪيو. انٽيگونوس پنهنجي بحري فوج جو وڏو حصو ايجيئن سمنڊ ڏانهن ۽ پنهنجي زميني فوج [[ايشيا صغير]] ڏانهن موڪلي. هاڻي بطليموس (ٽالمي) وٽ [[سوريا]] تي حملي جو بهترين موقعو هو. 312 ق م ۾ هن [[غزه جي جنگ (312 ق م)|غزه جي جنگ]] ۾ [[ديميتريوس اول مقدوني]]، جيڪو انٽيگونوس جو پٽ هو، کي شڪست ڏني. امڪان آهي ته سلوقس به هن جنگ ۾ شامل هو. [[پيثون، پٽِ ايجينور]]، جنهن کي انٽيگونوس بابل جو نئون صوبيدار مقرر ڪيو هو، جنگ ۾ مارجي ويو. پيثون جي موت سلوقس لاءِ بابل واپس حاصل ڪرڻ جو بهترين موقعو ثابت ٿيو.<ref name="G56">Grainger 1990, pp. 56–72</ref> سلوقس پنهنجي بابل واپسي جي تياري تمام احتياط سان ڪئي هئي. غزه جي جنگ کان پوءِ ديميتريوس [[ٽرپولي، لبنان|ٽرپولي]] ڏانهن هٽي ويو، جڏهن ته بطليموس اڳتي وڌندي [[صيدا]] تائين پهچي ويو. بطليموس سلوقس کي 800 پيادل سپاهي ۽ 200 گهوڙيسوار ڏنا. ان سان گڏ سندس پراڻا دوست به هئا، شايد اهي ئي پنجاهه ماڻهو جيڪي اڳ بابل مان ساڻس گڏ ڀڄي نڪتا هئا. بابل ڏانهن سفر دوران سلوقس رستي ۾ موجود فوجي آبادين مان وڌيڪ سپاهي ڀرتي ڪندو ويو. آخرڪار هن وٽ لڳ ڀڳ 3,000 سپاهي گڏ ٿي ويا. بابل ۾ پيثون جي ڪمانڊر [[ڊيفيلوس]] شهر جي قلعي ۾ پاڻ کي بند ڪري ڇڏيو. سلوقس تمام تيزيءَ سان بابل تي قبضو ڪري ورتو ۽ جلد ئي قلعو به فتح ٿي ويو. سلوقس جا اهي دوست، جيڪي بابل ۾ رهجي ويا هئا، قيد مان آزاد ڪيا ويا.<ref name="G74">Grainger 1990, pp. 74–75</ref> بعد ۾ سلوقس جي بابل واپسي کي سرڪاري طور [[سلوقي سلطنت]] جي قيام جي شروعات تصور ڪيو ويو.<ref name=EB1911/> ساڳئي سال کي پوءِ [[سلوقي سن]] (Seleucid Era) جو پهريون سال قرار ڏنو ويو. == بابلونيا جو صوبيدار (311–306 ق م) == === اوڀر وارن صوبن جي فتح === [[File:Diadochi.png|thumb|350px|[[سلوقس اول نيڪيٽر]]، [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]]، [[بطليموس اول]]، [[ڪيساندر]] ۽ [[ليسيميڪس]] جون سلطنتون]] سلوقس جي بابل واپسي کان ٿوري ئي دير پوءِ انٽيگونوس جي حامين بابل کي ٻيهر هٿ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. [[نيڪانور (صوبيدار)|نيڪانور]] ميڊيا جو نئون صوبيدار ۽ اوڀر وارن صوبن جو ''اسٽريٽيگوس'' (اعليٰ فوجي ڪمانڊر) هو. سندس فوج ۾ لڳ ڀڳ 17,000 سپاهي هئا. [[آريا]] جو صوبيدار [[ايويگوراس]] سندس اتحادي هو. ظاهر هو ته سلوقس جي ننڍڙي فوج ٻنهي کي سڌي جنگ ۾ شڪست نٿي ڏئي سگهي. سلوقس پنهنجون فوجون انهن دلدلن ۾ لڪائي ڇڏيون جيڪي ان علائقي کي گهيرينديون هيون جتان نيڪانور [[دجلہ درياهه]] پار ڪرڻ وارو هو، ۽ رات جي وقت اوچتو حملو ڪيو. جنگ جي شروعات ۾ ئي ايويگوراس مارجي ويو ۽ نيڪانور پنهنجي فوج کان الڳ ٿي ويو. ايويگوراس جي موت جي خبر سپاهين ۾ پکڙجڻ سان ئي ڪيترن سپاهين وڏي تعداد ۾ هٿيار ڦٽا ڪيا. انهن مان تقريباً سڀني سلوقس جي ماتحت وڙهڻ قبول ڪيو. نيڪانور فقط ٿورن ساٿين سان بچي نڪري ويو.{{sfn|Grainger|1990|p=79}}{{sfn|Boiy|2004|p=126}} جيتوڻيڪ هاڻي سلوقس وٽ لڳ ڀڳ 20,000 سپاهي هئا، پر اهي اڃا به انٽيگونوس جي سموري طاقت کي منهن ڏيڻ لاءِ ڪافي نه هئا. هن کي اهو به معلوم نه هو ته انٽيگونوس ڪڏهن جوابي حملو ڪندو. ٻئي طرف کيس خبر هئي ته گهٽ ۾ گهٽ ٻه اوڀر وارا صوبا اهڙا هئا جتي ڪو صوبيدار موجود نه هو. سندس فوج جو وڏو حصو به انهن ئي علائقن مان آيل هو. ايويگوراس جي فوج جا به ڪيترائي سپاهي پارسي هئا. شايد ڪجهه فوجي اهي به هئا جيڪي اڳ [[يومينيس]] جي فوج ۾ شامل هئا ۽ انٽيگونوس سان دشمني رکندا هئا. سلوقس فيصلو ڪيو ته هن صورتحال مان مڪمل فائدو ورتو وڃي.{{sfn|Grainger|1990|p=79}}{{sfn|Boiy|2004|p=126}} سلوقس مختلف صوبن ۽ فوجين ۾ مختلف ڳالهيون مشهور ڪرايون. هڪ مشهور روايت موجب هن خواب ۾ [[سڪندر اعظم]] کي پنهنجي ڀرسان بيٺل ڏٺو هو. يومينيس به اڳ اهڙي قسم جي تبليغي حڪمت عملي استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي. پر انٽيگونوس، جيڪو ان وقت [[ايشيا صغير]] ۾ هو، اوڀر ۾ سڪندر سان گڏ نه رهيو هو، تنهنڪري هو پنهنجي تبليغ ۾ سڪندر جي شخصيت جو ساڳيو فائدو نه وٺي سگهيو. سلوقس، هڪ مقدوني هجڻ جي ڪري، پنهنجي فوج ۾ موجود مقدونين جو اعتماد آسانيءَ سان حاصل ڪري سگهيو، جڏهن ته يومينيس لاءِ اها ڳالهه ممڪن نه هئي.<ref name="G80">Grainger 1990, p. 80</ref> بابل جو صوبيدار ٻيهر بڻجڻ کان پوءِ سلوقس پنهنجي سياسي روش ۾ گهڻو جارح بڻجي ويو. ٿوري ئي عرصي اندر هن [[ميڊيا]] ۽ [[سوسيانا]] تي قبضو ڪري ورتو. [[ڊيوڊورس سڪيولس]] لکي ٿو ته سلوقس ٻين ويجهن علائقن تي به قبضو ڪيو، جن مان مراد شايد [[پارس]]، [[آريا]] يا [[پارتيا]] هجن. بهرحال هو [[باختريا]] ۽ [[سغديانا]] تائين نه پهتو. انهن مان پهرين علائقي جو صوبيدار [[اسٽاسانور]] هو، جيڪو سڄي تڪرار دوران غيرجانبدار رهيو. نيڪانور جي فوج جي شڪست کان پوءِ اوڀر ۾ ڪا اهڙي طاقت باقي نه رهي جيڪا سلوقس جي مخالفت ڪري سگهي. اهو واضح ناهي ته سلوقس فتح ڪيل صوبن جي انتظاميه ڪيئن منظم ڪئي. گهڻا صوبيدار ته اڳ ئي مارجي چڪا هئا. نظرياتي طور [[پوليپرخون]] اڃا به انٽيپيٽر جو قانوني جانشين ۽ مقدونيه سلطنت جو سرڪاري نائب السلطنت هو، ۽ صوبيدارن جي مقرري سندس ذميواري هئي. پر پوليپرخون اڃا تائين انٽيگونوس جو اتحادي هو، تنهنڪري سلوقس جو مخالف به شمار ٿيندو هو.<ref name="G81">Grainger 1990, p. 81</ref> === جوابي ڪارروائي === [[File:Seleucos I Bucephalos coin.jpg|thumb|سلوقس اول جو سڪو جنهن تي [[سڪندر اعظم]] جي مشهور گهوڙي [[بوقيفالوس]] جي تصوير موجود آهي.]] انٽيگونوس پنهنجي پٽ [[ديميتريوس اول مقدوني]] کي 15,000 پيادل ۽ 4,000 گهوڙيسوارن سان بابل ٻيهر فتح ڪرڻ لاءِ موڪليو. ظاهر آهي ته هن ديميتريوس لاءِ هڪ مقرر وقت به رکيو هو، جنهن کان پوءِ کيس واپس [[سوريا]] موٽڻو هو. انٽيگونوس جو خيال هو ته سلوقس اڃا به رڳو بابل تي حڪمران آهي. شايد نيڪانور کيس نه ٻڌايو هو ته سلوقس وٽ هاڻي گهٽ ۾ گهٽ 20,000 سپاهي موجود آهن. اهو به لڳي ٿو ته نيڪانور جي شڪست جي اصل پيماني کان گهڻا ماڻهو واقف نه هئا. انٽيگونوس کي اها به خبر نه هئي ته سلوقس اوڀر جي گهڻن صوبن تي قبضو ڪري چڪو آهي، ۽ شايد هو سلطنت جي اوڀر وارن حصن کي گهڻي اهميت به نه ڏيندو هو.<ref name="G82">Grainger 1990, pp. 82–83</ref> جڏهن ديميتريوس بابل پهتو، تڏهن سلوقس اوڀر ۾ موجود هو. هن شهر جي حفاظت [[پيٽروڪلس]] جي حوالي ڪري ڇڏي هئي. بابل جو دفاع غيرمعمولي طريقي سان ڪيو ويو. شهر ۾ ٻه مضبوط قلعا هئا جن ۾ سلوقس پنهنجا فوجي دستا مقرر ڪيا هئا. شهر جي آبادي کي ٻاهر ڪڍي ويجهن علائقن ۾ آباد ڪيو ويو، جن مان ڪجهه ماڻهو ته [[سوسا]] تائين منتقل ڪيا ويا. بابل جي چوڌاري شهر، دلدل، واهه ۽ درياهه هجڻ ڪري دفاع لاءِ تمام موزون ماحول موجود هو. ديميتريوس جي فوج قلعي جي گهيري ۾ لڳي وئي ۽ ٻن مان هڪ قلعو فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي. پر ٻيو قلعو سندس لاءِ ڏاڍو مشڪل ثابت ٿيو. هن پنهنجي دوست [[آرڪيلاوس]] کي گهيرو جاري رکڻ لاءِ ڇڏيو ۽ پاڻ 5,000 پيادل ۽ 1,000 گهوڙيسوار بابل ۾ ڇڏي اولهه ڏانهن موٽي ويو. قديم ماخذ انهن فوجين جي بعد واري قسمت بابت ڪجهه نٿا ٻڌائين. شايد سلوقس کي آرڪيلاوس کان بابل ٻيهر فتح ڪرڻو پيو هجي.<ref name="G83">Grainger 1990, p. 83; Boiy p. 127</ref> === بابل جي جنگ === {{Main|بابل جي جنگ}} [[File:LysimachusCoinWithHornedAlexander.jpg|thumb|left|250px|[[ليسيميڪس]] جو سڪو جنهن تي سڱن واري [[سڪندر اعظم]] جي تصوير موجود آهي.]] 311 کان 302 ق م تائين نون سالن دوران، جڏهن انٽيگونوس اولهه ۾ مصروف رهيو، سلوقس سڪندر اعظم جي سلطنت جي سموري اوڀرئين حصي کي [[جيڪسارٽيس درياهه]] کان [[سنڌو درياهه]] تائين پنهنجي اقتدار هيٺ آڻي ڇڏيو.<ref name=EB1911>{{EB1911 |wstitle=Seleucid Dynasty |volume=24 |pages=603–604 |first=Edwyn Robert |last=Bevan |inline=1}}</ref> 311 ق م ۾ انٽيگونوس ڪيساندر، ليسيميڪس ۽ بطليموس سان صلح ڪري ورتي، جنهن کان پوءِ کيس سلوقس سان نبيرڻ جو موقعو ملي ويو.<ref name="G86">Grainger 1990, p. 86</ref> انٽيگونوس وٽ گهٽ ۾ گهٽ 80,000 سپاهي هئا. جيڪڏهن هو پنهنجي اڌ فوج به اولهه ۾ ڇڏي ڏئي ها، تڏهن به کيس سلوقس تي عددي برتري حاصل رهي ها. ممڪن آهي ته سلوقس کي [[ڪوسائي]] قبيلن کان به مدد ملي هجي، جن جا ابا ڏاڏا قديم [[ڪاسي]] هئا. انٽيگونوس يومينيس خلاف جنگ دوران سندن علائقن کي تباهه ڪري ڇڏيو هو. سلوقس شايد آرڪيلاوس جي ڪجهه فوجين کي به پنهنجي پاسي شامل ڪيو. جڏهن آخرڪار انٽيگونوس بابل تي حملو ڪيو، تڏهن سلوقس جي فوج اڳ کان گهڻي وڏي ٿي چڪي هئي. سندس فوج جا ڪيترائي ماڻهو يقيناً انٽيگونوس کان نفرت ڪندا هئا، جڏهن ته بابل جا رهواسي به ان جا مخالف هئا. انهيءَ ڪري سلوقس کي بغاوت روڪڻ لاءِ وڏي فوج مقرر ڪرڻ جي ضرورت نه رهي.<ref name="G89">Grainger 1990, pp. 89–91</ref> === بابل جي جنگ === {{Main|بابل جي جنگ}} بابل جي جنگ بابت تمام ٿوري معلومات محفوظ رهي آهي. هن تڪرار جا واقعا بيان ڪندڙ فقط هڪ مختصر بابلي تاريخي رڪارڊ (Chronicle) موجود آهي. 310 ق م واري سال جو بيان مڪمل طور گم ٿي چڪو آهي. لڳي ٿو ته انٽيگونوس ڪجهه وقت لاءِ بابل تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو هو، پر سندس منصوبا ان وقت متاثر ٿيا جڏهن [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]] اوچتو [[ڪليڪيا]] تي حملو ڪري ڇڏيو.<ref name="G89" /> اسان کي اها خبر ضرور آهي ته سلوقس گهٽ ۾ گهٽ هڪ فيصلاڪن جنگ ۾ انٽيگونوس کي شڪست ڏني. هن جنگ جو ذڪر فقط [[پوليائينس]] جي ڪتاب ''جنگي حڪمت عمليون'' (''Stratagems in War'') ۾ ملي ٿو. پوليائينس موجب سلوقس ۽ انٽيگونوس جون فوجون سڄو ڏينهن وڙهنديون رهيون، پر رات ٿيڻ تائين ڪو به ڌر فيصلائتي برتري حاصل نه ڪري سگهي. ٻنهي فوجن رات جو آرام ڪرڻ ۽ صبح جو جنگ جاري رکڻ تي اتفاق ڪيو. انٽيگونوس جا سپاهي پنهنجا هٿيار ۽ سازوسامان هڪ پاسي رکي آرام ڪرڻ لڳا. سلوقس پنهنجي فوج کي حڪم ڏنو ته هو جنگي صفن ۾ ئي آرام ڪن ۽ صبح جو ناشتو به ساڳئي ترتيب سان ڪن. سج اڀرڻ کان ٿورو اڳ سلوقس جي فوج اوچتو حملو ڪري ڇڏيو. انٽيگونوس جا سپاهي ان وقت تائين هٿيارن کان سواءِ ۽ بي ترتيب حالت ۾ هئا، تنهنڪري کين آسانيءَ سان شڪست ملي وئي. بهرحال، هن روايت جي تاريخي صحت بابت ڪجهه شڪ موجود آهن.{{sfn|Grainger|1997|p=54}}<ref>{{cite web |author=Polyaenus |url=https://www.livius.org/cg-cm/chronicles/bchp-diadochi/polyaenus.html |title=The Babylonian war |publisher=Livius.org |access-date=2012-11-07 |archive-date=31 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121031180603/http://www.livius.org/cg-cm/chronicles/bchp-diadochi/polyaenus.html |url-status=dead }}</ref> آخرڪار بابل جي جنگ سلوقس جي مڪمل فتح تي ختم ٿي. انٽيگونوس کي اولهه طرف پوئتي هٽڻ تي مجبور ٿيڻو پيو. ان کان پوءِ ٻنهي ڌرين پنهنجون سرحدون مضبوط ڪيون. انٽيگونوس [[بالخ درياهه]] جي ڪناري تي قلعن جو هڪ سلسلو تعمير ڪرايو، جڏهن ته سلوقس ڪيترائي شهر اڏايا، جن ۾ [[دورا-يوروپوس]] ۽ [[نصيبين]] شامل هئا. === سلوقيا === سلوقس جي ايندڙ اهم ڪارنامي جو تعلق [[سلوقيا]] شهر جي قيام سان آهي. هي شهر غالباً 307 يا 305 ق م ۾ [[دجلہ درياهه]] جي ڪناري تي تعمير ڪيو ويو. سلوقس سلوقيا کي پنهنجي نئين گاديءَ جو هنڌ بڻايو. هن اهڙي طرح [[ليسيميڪس]]، [[ڪيساندر]] ۽ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي مثال جي پيروي ڪئي، جن پڻ پنهنجي نالن تي شهر قائم ڪيا هئا. سلوقس بابل جي سرڪاري ٽڪسالي (دارالضرب) کي به پنهنجي نئين گاديءَ واري شهر منتقل ڪري ڇڏيو. وقت سان گڏ بابل، سلوقيا جي ڇانوَ هيٺ اچي ويو. هڪ روايت موجب سلوقس جي پٽ [[انتيوخس اول سوٽر]] 275 ق م ۾ بابل جي سموري آبادي کي پنهنجي پيءُ جي نالي واري گاديءَ واري شهر سلوقيا ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو. شهر وڏي تيزي سان ترقي ڪئي ۽ خوشحال بڻجي ويو، پر 165ع ۾ رومي فوجن ان کي تباهه ڪري ڇڏيو.{{sfn|Grainger|1997|p=54}}{{sfn|Boiy|2004| p=45}} سلوقيا جي بنياد بابت هڪ مشهور روايت پڻ بيان ڪئي وڃي ٿي. چيو وڃي ٿو ته سلوقس بابلي پادرين کان پڇيو ته شهر جي بنياد رکڻ لاءِ سڀ کان مناسب ڏينهن ڪهڙو آهي. پادرين نجومي حساب ڪتاب ڪري صحيح ڏينهن معلوم ڪيو، پر شهر جي قيام کي ناڪام بڻائڻ جي نيت سان سلوقس کي غلط تاريخ ٻڌائي. پر سندن سازش ناڪام ٿي وئي. جڏهن اصل مناسب ڏينهن آيو ته سلوقس جا سپاهي پاڻمرادو شهر جي تعمير شروع ڪرڻ لڳا. جڏهن سلوقس پادرين کان ان جو سبب پڇيو ته انهن پنهنجي چال جو اعتراف ڪري ورتو.<ref>Grainger 1990, s.101</ref> == سلوقي سلطنت جو بادشاهه (306–281 ق م) == ديادوخين جي وچ ۾ اقتدار جي جدوجهد پنهنجي انتها تي تڏهن پهتي، جڏهن انٽيگونوس، مقدونيه جي پراڻي شاهي نسل جي خاتمي کان پوءِ، 306 ق م ۾ پاڻ کي بادشاهه قرار ڏنو.<ref name=EB1911/> جلد ئي ٻين چئن وڏن مقدوني سردارن، يعني [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]]، [[ليسيميڪس]]، [[ڪيساندر]] ۽ سلوقس پڻ سندس پيروي ڪئي ۽ [[باسيليئس]] (بادشاهه) جو لقب ۽ شاهي انداز اختيار ڪيو.<ref name=EB1911/> === چندر گپت ۽ اوڀر وارا صوبا === [[File:Lorber 130.jpg|thumb|275x275px|[[سلوقيا]] جي ٽڪسالي مان جاري ڪيل سلوقس اول جو ٽيٽراڊراخم. اڳئين پاسي [[زيوس]] جو مٿو ڏيکاريل آهي. پٺئين پاسي هاٿين سان گڏ [[اٿينا]] ڏيکاريل آهي، يوناني عبارت سان: BAΣIΛEΩΣ ΣEΛEYKOY، ''Basileōs Seleukou''، يعني "بادشاهه سلوقس جو".]] [[File:Seleukos I Nikator, tetradrachm, 312-281 BC, HGC 9-20.jpg|thumb|275x275px|[[سوسا]] جي ٽڪسالي مان جاري ڪيل سلوقس اول جو سڪو. اڳئين پاسي سلوقس کي اهڙي هيلمٽ سان ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو چيتوڙي چمڙي، ڍڳي جي سڱ ۽ ڪن سان سينگاريل آهي. پٺئين پاسي [[نائيڪي (ديوي)|نائيڪي]] ٻنهي هٿن سان هڪ گلن جو هار کڻي ٽرافي تي رکي رهي آهي. يوناني عبارت آهي: BAΣIΛEΩΣ ΣEΛEYKOY، ''Basileōs Seleukou''، يعني "بادشاهه سلوقس جو".]] {{Main|سلوقي-موريا جنگ}} سلوقس جلد ئي ٻيهر پنهنجو ڌيان اوڀر طرف ڪيو. موجوده [[افغانستان]] واري علائقي ۾ واقع فارسي صوبا، مالدار [[گنڌارا]] بادشاهت ۽ [[سنڌو ماٿري]] جون رياستون سڀ [[سڪندر اعظم]] آڏو جهڪي چڪيون هيون ۽ سندس سلطنت جو حصو بڻجي ويون هيون. جڏهن سڪندر وفات ڪئي ته [[ديادوخين جون جنگيون]] سندس سلطنت کي ٽڪرن ۾ ورهائي ڇڏيون، ڇاڪاڻ ته سندس جرنيل سلطنت تي قبضي لاءِ هڪ ٻئي سان وڙهڻ لڳا. اوڀر وارن علائقن ۾ [[سلوقس اول نيڪاتور]] سڪندر جي فتح ڪيل علائقن تي ڪنٽرول حاصل ڪيو. === ايپسس جي جنگ === {{Main|ديادوخي#ديادوخين جي چوٿين جنگ، 308-301 ق م}} [[File:Seleucos coin MET.jpg|thumb|[[سوسا]] ۾ جاري ڪيل سلوقس اول جو [[ٽيٽراڊراخم]].<ref name="MC">{{cite journal |last1=Marest-Caffey |first1=L. |title=Seleukos I's Victory Coinage of Susa Revisited: A Die Study and Commentary |journal=American Journal of Numismatics |date=2016 |volume=28 |pages=1–64}}</ref> '''اڳيون پاسو''': مرد شخصيت جو چهرو، شايد سلوقس، پر ممڪن آهي ته سڪندر يا ڊائونيئس هجي،<ref name="MC"/> جيڪو چيتوڙي چمڙي وارو هيلمٽ پاتل آهي، ڍڳي جي ڪن ۽ سڱن سان. '''پٺيون پاسو''': [[نائيڪي (ديوي)|نائيڪي]]، جيڪا ٽرافي مٿان گلن جو هار رکي رهي آهي؛ شايد [[ايپسس جي جنگ]] ڏانهن اشارو. عبارت: "بادشاهه سلوقس".<ref>{{cite web |last1=Metropolitan Museum of Art |title=Tetradrachm of Seleucus I |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/326156 |website=www.metmuseum.org}}</ref>]] سلوقس کي چندر گپت کان مليل جنگي هاٿي تڏهن تمام ڪارائتا ثابت ٿيا، جڏهن ديادوخين آخرڪار انٽيگونوس سان نبيرڻ جو فيصلو ڪيو. ڪيساندر، سلوقس ۽ ليسيميڪس [[ايپسس جي جنگ]] ۾ انٽيگونوس ۽ ديميتريوس کي شڪست ڏني. انٽيگونوس جنگ ۾ مارجي ويو، پر ديميتريوس بچي ڀڄي ويو. جنگ کان پوءِ [[سوريا]] سلوقس جي حڪمراني هيٺ آئي. سلوقس سوريا کي [[طوروس جبل]]ن کان وٺي [[سينا اپٻيٽ]] تائين علائقو سمجهندو هو، پر بطليموس اڳ ئي [[فلسطين]] ۽ [[فينيقيا]] تي قبضو ڪري چڪو هو. 299 ق م ۾ سلوقس ديميتريوس سان اتحاد ڪيو ۽ سندس ڌيءَ [[اسٽراٽونائيس آف سوريا|اسٽراٽونائيس]] سان شادي ڪئي. اسٽراٽونائيس، انٽيپيٽر جي ڌيءَ [[فيلا (انٽيپيٽر جي ڌيءَ)|فيلا]] جي پڻ ڌيءَ هئي. سلوقس کي اسٽراٽونائيس مان هڪ ڌيءَ ڄائي، جنهن جو نالو به [[فيلا (سلوقس جي ڌيءَ)|فيلا]] هو.<ref>[[John Malalas]], [http://www.attalus.org/translate/malalas.html#198 viii.198]</ref> ديميتريوس جي بحري فوج بطليموس جي بحري فوج کي تباهه ڪري ڇڏيو، تنهنڪري سلوقس کي بطليموس سان وڙهڻ جي ضرورت نه پئي.<ref name="Grainger97-55">Grainger 1997, p. 55–56</ref> بهرحال سلوقس پنهنجي سلطنت کي اولهه طرف گهڻو وڌائي نه سگهيو. ان جو وڏو سبب اهو هو ته وٽس يوناني سپاهين جو تعداد ڪافي نه هو. ايپسس جي جنگ دوران وٽس ليسيميڪس جي ڀيٽ ۾ گهٽ پيادل فوج هئي. سندس طاقت جنگي هاٿين ۽ روايتي پارسي گهوڙيسوار فوج ۾ هئي. پنهنجي فوج کي وڌائڻ لاءِ سلوقس يونان جي مکيه سرزمين مان آبادڪارن کي پاڻ ڏانهن راغب ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان مقصد لاءِ هن چار نوان شهر قائم ڪيا: سامونڊي ڪناري تي [[سلوقيا پيريا]] ۽ [[لاوڊيڪيا ان سوريا]]، ۽ [[اورونٽس درياهه]] جي واديءَ ۾ [[انطاڪيه بر اورونٽس]] ۽ [[اپاميا (سوريا)|اپاميا]]. [[انطاڪيه]] سندس حڪومت جو مرڪزي هنڌ بڻجي وئي. نئين سلوقيا کي سندس نئون بحري اڏو ۽ بحيره روم ڏانهن دروازو بڻجڻو هو. سلوقس ڇهه ننڍا شهر به قائم ڪيا.<ref name="Grainger97-55" /> سلوقس بابت چيو ويندو آهي ته "ٿورا ئي شهزادا اهڙا ٿيا آهن جن کي شهرن جي تعمير جو ايترو شديد شوق هجي. روايت آهي ته هن ڪل نو سلوقيا، سورهن انطاڪيا ۽ ڇهه لاوڊيڪيا تعمير ڪرايا."<ref name="ebd">{{EBD}}</ref> p564vpg6y7c5r7wlofkhjb1o6o77430 388211 388210 2026-06-23T21:25:57Z Intisar Ali 8681 388211 wikitext text/x-wiki {{Short description|مقدوني جرنيل، ديادوخوس ۽ سلوقي سلطنت جو باني}} {{Infobox royalty | name = سلوقس اول نيڪاتور | title = [[باسيليئس]]{{Efn|[[فارس جي بادشاهن جي فهرست|فارس جو بادشاهه]] {{br}} [[شاهنشاه#يوناني استعمال|شاهنشاه]] {{br}} [[ملڪن جو بادشاهه]] {{br}} ايشيا جو آقا {{br}}}} | image = Seleukos I Nikator Bronze Roman 100BCE-100CE Museo Archeologico Nazionale Naples AN 5590 1.jpg | alt = Bronze male bust | caption = [[هرڪولينيم]] مان مليل سلوقس جي ڪانسي جي مورتي جي رومي نقل (هاڻي [[نيپلز قومي آثار قديمه عجائب گهر]] ۾ موجود) | succession = [[سلوقي سلطنت]] جو [[باسيليئس]] | reign = 305<ref>Boiy "The Reigns of the Seleucid Kings According the Babylonian King List." ''Journal of Near Eastern Studies'' 70(1) (2011): 1–12.</ref> – سيپٽمبر 281 ق م | predecessor = [[سڪندر چوٿون مقدوني]] | successor = [[انطيوخس اول سوٽر]] (تقريباً 292 ق م کان گڏيل حڪمران) | birth_date = {{Circa|358 BC}} | birth_place = [[يوروپوس (مقدونيه)|يوروپوس]]، [[قديم مقدونيه]]<br />(موجوده [[ايورپوس]]، [[يونان]]) | death_date = سيپٽمبر 281 ق م (عمر تقريباً 77 سال) | death_place = [[ليسيميڪيا (ٿريس)|ليسيميڪيا]]، [[ٿريس]]<br />(موجوده [[ڪاواڪ ڪوي]]، [[چاناق قلعه صوبو|چاناق قلعه]]، [[ترڪيه]])<ref name=EB1911/><ref name="Seleucus I Nicator">{{cite web|url=https://www.livius.org/articles/person/seleucus-i-nicator/|title=Seleucus I Nicator|work=Livius}}</ref> | burial_place = | spouse = {{ubl|[[اپاما]]|[[اسٽراٽونائيس آف سوريا|اسٽراٽونائيس]]}} | issue = [[انطيوخس اول سوٽر]]<br />[[اخائيوس (سلوقس اول جو پٽ)|اخائيوس]]<br />[[فيلا (سلوقس جي ڌيءَ)|فيلا]]<br />لاوڊائيس | dynasty = [[سلوقي حڪمرانن جي فهرست|سلوقي خاندان]] | father = [[انطيوخس (سلوقس اول جو پيءُ)|انطيوخس]] | mother = [[لاوڊائيس آف مقدونيه|لاوڊائيس]] }} '''سلوقس اول نيڪاتور''' ({{IPAc-en|s|ɪ|ˈ|l|uː|k|ə|s}}؛<ref>[https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/seleucus-i Seleucus | Collins English dictionary]</ref> يوناني: Σέλευκος Νικάτωρ، ''Séleukos Nikátōr''؛ "فاتح سلوقس"، {{nowrap|تقريباً 358 ق م – 281 ق م}}) هڪ [[مقدوني يوناني]] جرنيل، فوجي عملدار ۽ [[سڪندر اعظم]] جي جانشينن مان هو، جنهن بعد ۾ مشهور [[سلوقي سلطنت]] جو بنياد وڌو ۽ [[سلوقي خاندان]] جي حڪمراني قائم ڪئي. سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ اقتدار جي ڇڪتاڻ ۾ شروعاتي طور سلوقس هڪ ثانوي شخصيت هو، پر وقت سان گڏ هو [[ايشيا صغير]]، [[سوريا]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[ايراني فلات]] جو مڪمل حڪمران بڻجي ويو ۽ ''[[باسيليئس]]'' (بادشاهه) جو لقب اختيار ڪيائين. سلوقي سلطنت [[هليني دور]] جي دنيا جي وڏين طاقتن مان هڪ هئي، جيستائين اها ٻي صدي ق م جي آخر ۽ پهرين صدي ق م جي شروعات ۾ [[رومي جمهوريه]] ۽ [[اشڪاني سلطنت]] جي هٿان ڪمزور نه ٿي وئي. سڪندر اعظم جي فوج ۾ خدمت دوران سلوقس ''[[هائپاسپست]]'' نالي مقدونيه جي چونڊ پيادل فوجي دستي جو سالار هو. جون 323 ق م ۾ سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ سلوقس شروعات ۾ [[پرديڪاس]] جي حمايت ڪئي، جيڪو سڪندر جي سلطنت جو نگران حڪمران هو. 323 ق م ۾ [[بابل جي ورهاست]] دوران سلوقس کي [[ساٿي گهوڙيسوار فوج]] جو ڪمانڊر ۽ ''چليارخ'' مقرر ڪيو ويو. 322 ق م ۾ [[ديادوخين جون جنگيون]] شروع ٿيون. [[مصر]] ۾ [[بطليموس اول سوٽر]] خلاف مهم دوران پرديڪاس جي فوجي ناڪامين سبب [[پيلوسيئم]] ۾ سندس فوج بغاوت ڪري ويٺي. سلوقس، [[پيثون]] ۽ [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] جي سازش جي نتيجي ۾ پرديڪاس 321 يا 320 ق م ۾ پيلوسيئم ۾ قتل ڪيو ويو. 321 ق م ۾ [[ٽرائيپاراديسوس جي ورهاست]] کان پوءِ نئين نگران حڪمران [[انٽيپيٽر]] سلوقس کي [[بابل]] جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو. پر جلد ئي ديادوخين جي جنگين جو نئون دور شروع ٿيو ۽ طاقتور حڪمران [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] سلوقس کي بابل ڇڏڻ تي مجبور ڪري ڇڏيو. سلوقس فقط 312 ق م ۾ [[بطليموس اول سوٽر]] جي مدد سان ٻيهر بابل واپس اچي سگهيو. 312 ق م کان پوءِ سلوقس بي رحمي سان پنهنجي سلطنت کي وڌايو ۽ آخرڪار [[فارس]] ۽ [[ميديا]] جا علائقا فتح ڪري ورتائين. هن نه فقط [[بابلونيا]] تي حڪمراني ڪئي، پر سڪندر اعظم جي سلطنت جي تقريباً سڄي اوڀرئين حصي تي پڻ قبضو قائم ڪيو. سلوقس [[گنڌارا]] ۽ اتر اولهه هندستان جي اڳوڻن صوبن تي پڻ دعويٰ ڪئي. پر انهن خواهشن کي [[چندر گپت موريا]] چئلينج ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[سلوقي-موريا جنگ]] (305–303 ق م) شروع ٿي. آخرڪار هڪ معاهدي ذريعي تڪرار ختم ٿيو، جنهن موجب [[موريا سلطنت]] اوڀر وارا صوبا پنهنجي قبضي ۾ آندا. ان کان علاوه هڪ شاديءَ جو اتحاد پڻ قائم ٿيو. [[اسٽرابو]] ۽ [[ايپيان]] موجب چندر گپت سلوقس جي هڪ ڌيءَ سان شادي ڪئي.<ref name=":1">[[Chandragupta Maurya#CITEREFAppian|Appian]], p. 55.</ref> ان جي بدلي ۾ سلوقي سلطنت کي 500 جنگي [[هاٿي]] ۽ انهن جا [[مهائوٽ]] مليا، جن 301 ق م ۾ [[ايپسس جي جنگ]] ۾ انٽيگونوس خلاف فيصلائتو ڪردار ادا ڪيو. 281 ق م ۾ سلوقس [[ڪوروپيڊيم جي جنگ]] ۾ [[ليسيميڪس]] کي به شڪست ڏني ۽ [[ايشيا صغير]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ورتو. انٽيگونوس ۽ ليسيميڪس خلاف فتوحات کان پوءِ ديادوخين ۾ سلوقي خاندان جو ڪو وڏو حريف باقي نه رهيو. تنهن هوندي به سلوقس [[ٿريس]] ۽ خود [[مقدونيه]] سميت ليسيميڪس جي يورپي علائقن تي به قبضو ڪرڻ جو خواهشمند هو. پر 281 ق م ۾ جڏهن هو ٿريس پهتو ته [[بطليموس ڪيرائونوس]] کيس قتل ڪري ڇڏيو.<ref name="EB1911" /> بطليموس ڪيرائونوس پنهنجي ڀيڻ [[ليسيندرا]] سان گڏ سلوقي درٻار ۾ پناهه ورتي هئي. سلوقس جي قتل سان سلوقين جا ٿريس ۽ مقدونيه تي قبضي جا امڪان ختم ٿي ويا، ۽ بطليموس ڪيرائونوس کي مقدونيه ۾ ليسيميڪس جي گهڻي طاقت پنهنجي هٿ ۾ آڻڻ جو موقعو ملي ويو. سلوقس جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[انطيوخس اول سوٽر]] سلوقي سلطنت جو حڪمران بڻيو. سلوقس پنهنجي دور حڪومت ۾ ڪيترائي نوان شهر پڻ قائم ڪيا، جن ۾ [[انطاڪيه]] (300 ق م)، [[اديسا]] ۽ [[دجله تي سلوقيه]] (تقريباً 305 ق م) شامل آهن. دجله تي سلوقيه جي قيام سبب آخرڪار [[بابل]] جي آبادي وڏي حد تائين گهٽجي وئي. == شروعاتي زندگي ۽ خاندان == سلوقس، [[انطيوخس (سلوقس اول نيڪاتور جو پيءُ)|انطيوخس]] جو پٽ هو. مؤرخ [[جونيانس جسٽينس]] دعويٰ ڪري ٿو ته انطيوخس [[فلپ ٻيون مقدوني]] جي جرنيلن مان هڪ هو، پر ٻين ذريعن ۾ اهڙي ڪنهن جرنيل جو ذڪر نٿو ملي ۽ نه ئي فلپ جي دور ۾ سندس فوجي خدمتن بابت ڪا معتبر ڄاڻ موجود آهي. ممڪن آهي ته انطيوخس [[اپر مقدونيه]] جي ڪنهن معزز اشرافي خاندان سان تعلق رکندو هجي. سلوقس جي ماءُ جو نالو [[لاوڊائيس آف مقدونيه|لاوڊائيس]] ٻڌايو وڃي ٿو، پر سندس باري ۾ به ٻي ڪا خاص معلومات موجود ناهي. بعد ۾ سلوقس پنهنجي والدين جي نالن تي ڪيترن ئي شهرن جا نالا رکيا.<ref name="G2">Grainger 1990, p. 2</ref> سلوقس [[يوروپوس (مقدونيه)|يوروپوس]] ۾ پيدا ٿيو، جيڪو [[مقدونيه]] جي اترئين حصي ۾ واقع هو. جيڪڏهن 358 ق م کي سندس پيدائش جو سڀ کان وڌيڪ امڪاني سال تسليم ڪيو وڃي ته سندس ڄمڻ کان فقط هڪ سال اڳ [[پايوني]] ماڻهن هن علائقي تي حملو ڪيو هو. فلپ ٻئي حملي آورن کي شڪست ڏني ۽ ڪجهه سالن بعد پايونين کي مڪمل طور مقدوني حڪمراني هيٺ آڻي ڇڏيو.<ref name="G4">Grainger 1990, pp. 4–5</ref> سلوقس جي پيدائش جو صحيح سال واضح ناهي. جسٽينس لکي ٿو ته [[ڪوروپيڊيم جي جنگ]] دوران سندس عمر 77 سال هئي، جنهن مطابق سندس پيدائش 358 ق م ۾ ٿي هوندي. [[ايپيان]] موجب جنگ وقت سندس عمر 73 سال هئي، جنهن مطابق سندس جنم 354 ق م ۾ ٿيو. جڏهن ته [[يوسيبيئس آف قيساريه]] عمر 75 سال ٻڌائي ٿو، جنهن مان 356 ق م وارو سال نڪري ٿو، ۽ اهڙي طرح سلوقس جي عمر [[سڪندر اعظم]] جي عمر جي برابر ٿي وڃي ٿي. مؤرخن جو خيال آهي ته شايد اها سلوقس جي سياسي تشهير هئي ته جيئن کيس سڪندر اعظم جي همعصر ۽ برابر حيثيت وارو شخص ڏيکاريو وڃي.<ref name="G1">Grainger 1990, p. 1</ref> نوجواني ۾ سلوقس کي بادشاهه جو [[شاهي خادم]] (''pais'') چونڊيو ويو. اشرافي خاندانن جي سڀني پٽن لاءِ اهو رواجي عمل هو ته هو پهرين شاهي خادم طور خدمت ڪن ۽ پوءِ بادشاهه جي فوج ۾ آفيسر بڻجن.<ref name="G2">Grainger 1990, p. 2</ref> سلوقس بابت چيو وڃي ٿو ته هو پنهنجي مستقبل جي حريفن [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] ۽ [[ديميتريوس اول مقدوني]] وانگر انتهائي طاقتور جسماني قوت جو مالڪ هو. ايپيان هڪ واقعي جو ذڪر ڪري ٿو جنهن ۾ سڪندر اعظم قرباني لاءِ تيار ڪيل هڪ جهنگلي ڍڳو اوچتو آزاد ٿي ڀڄي ويو، پر سلوقس پنهنجي ننگن هٿن سان ان جا سڱ پڪڙي کيس ٻيهر قابو ڪري ورتو.<ref name=":1" /> چيو وڃي ٿو ته بعد ۾ سندس سڪن تي ظاهر ٿيندڙ ڍڳي جا سڱ انهيءَ واقعي جي يادگار هئا. سڪندر اعظم وانگر سلوقس بابت به ڪيترائي ڏند ڪٿائي قصا مشهور ٿيا. هڪ روايت مطابق، جڏهن سلوقس سڪندر سان گڏ فارس خلاف مهم تي روانو ٿي رهيو هو، تڏهن سندس پيءُ انطيوخس کيس ٻڌايو ته سندس حقيقي والد دراصل ديوتا [[اپولو]] آهي. روايت موجب اپولو، لاوڊائيس کي هڪ منڊي تحفي طور ڏني هئي، جنهن تي [[لنگر]] جي تصوير ٺهيل هئي. سلوقس جي جسم تي به لنگر جي شڪل وارو پيدائشي نشان موجود هو. اهو پڻ چيو ويندو هو ته سندس پٽن ۽ پوٽن وٽ به اهڙو ئي نشان هو. هي ڪهاڻي سڪندر اعظم بابت مشهور روايتن سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿي. گهڻا محقق ان کي سياسي پروپيگنڊا سمجهن ٿا، جنهن جو مقصد سلوقس کي سڪندر اعظم جو فطري جانشين ثابت ڪرڻ هو.<ref name="G2" /> [[جان مالالاس]] لکي ٿو ته سلوقس جي هڪ ڀيڻ [[ديديميا (سلوقس اول جي ڀيڻ)|ديديميا]] هئي، جنهن جا ٻه پٽ [[نيڪانور]] ۽ [[نيڪوميديس]] هئا. پر گهڻن مؤرخن جو خيال آهي ته اهي شخصيتون افسانوي آهن. ديديميا جو تعلق شايد [[ديديما]] ۾ موجود اپولو جي مشهور مندر ۽ غيب گوئي واري مرڪز سان هجي، جيڪو [[ميليتوس]] جي ويجهو واقع هو. ڪجهه محققن اهو به تجويز ڪيو آهي ته [[بطليموس (سلوقس جو پٽ)]] دراصل سلوقس جو چاچو هو.<ref name="G3">Grainger 1990, p. 3</ref> == سڪندر اعظم جي دور ۾ شروعاتي فوجي خدمتون == [[File:Hypaspist.jpg|thumb|250px|فارس خلاف سڪندر اعظم جي مهم دوران سلوقس شاهي ''هائپاسپست'' فوج جي اڳواڻي ڪئي.]] 334 ق م جي بهار ۾، تقريباً ٽيهه ويهن سالن جي نوجوان جي حيثيت ۾، سلوقس سڪندر اعظم سان گڏ ايشيا روانو ٿيو.<ref name=EB1911/> 327 ق م جي آخر ۾ شروع ٿيندڙ [[سڪندر اعظم جي هندستاني مهم]] تائين هو مقدوني فوج جي سڀ کان چونڊ پيادل فوجي دستي ''هائپاسپست'' (Shield-bearers) جو سالار بڻجي چڪو هو. بعد ۾ هن دستي کي ''[[سلور شيلڊز]]'' (چانديءَ واريون ڍالون) جي نالي سان سڃاتو ويو. [[ايريان]] موجب جڏهن سڪندر اعظم ٻيڙيءَ وسيلي [[جهلم درياهه|هائڊاسپس درياهه]] پار ڪيو، تڏهن ساڻس [[پرديڪاس]]، [[بطليموس اول سوٽر]]، [[ليسيميڪس]] ۽ سلوقس پڻ گڏ هئا.<ref>Arrian Anabasis 5.13.1</ref> 326 ق م ۾ ٿيندڙ [[هائڊاسپس جي جنگ]] دوران سلوقس پنهنجي فوج جي اڳواڻي ڪندي [[پورس]] جي هاٿين سان مقابلو ڪيو. بهرحال جنگ جي رٿابندي ۾ سندس صحيح ڪردار بابت ڪا واضح ڄاڻ موجود ناهي، ڇاڪاڻ ته جنگ دوران کيس ڪنهن وڏي آزاد ڪمان جو ذڪر نٿو ملي. هي ڳالهه [[ڪريٽيرس]]، [[هيفائيسٽيون]]، [[پيثون]] ۽ [[ليوناتس]] کان مختلف آهي، جن وٽ پنهنجي پنهنجي وڏي فوجي دستا هئا.<ref name="G9">Grainger 1990, pp. 9–10</ref> سلوقس جي شاهي ''هائپاسپست'' فوج مسلسل سڪندر اعظم جي سڌي نگراني هيٺ رهندي هئي. بعد ۾ هنن [[سنڌو ماٿري]] جي مهم، [[مالي قبيلي]] خلاف جنگين ۽ [[گيدروسيا]] جي ريگستاني گذرگاهه پار ڪرڻ ۾ پڻ حصو ورتو. 324 ق م جي بهار ۾ [[سوسا جي شاديون|سوسا جي عظيم شادي واري تقريب]] دوران سلوقس [[اپاما]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[سپيٽامينيس]] جي ڌيءَ هئي. انهن مان سندس وڏو پٽ ۽ جانشين [[انطيوخس اول سوٽر]] پيدا ٿيو. انهن کي گهٽ ۾ گهٽ ٻه جائز ڌيئرون، [[لاوڊائيس]] ۽ [[فيلا]]، پڻ هيون ۽ شايد هڪ ٻيو پٽ [[اخائيوس (سلوقس اول جو پٽ)|اخائيوس]] به هو. ساڳئي تقريب ۾ سڪندر اعظم مرحوم فارسي بادشاهه [[دارا ٽيون]] جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جڏهن ته ٻين ڪيترن مقدوني عملدارن پڻ فارسي عورتن سان شاديون ڪيون. 323 ق م ۾ سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ جڏهن گهڻن مقدوني جرنيلن پنهنجين ''سوسا وارين زالن'' کي ڇڏي ڏنو، تڏهن سلوقس انهن چند ماڻهن مان هو جنهن پنهنجي زال کي برقرار رکيو. اپاما سڄي حياتي سندس ساٿي ۽ بعد ۾ راڻي رهي.<ref name="G912">Grainger 1990, p. 12</ref> قديم ذريعن ۾ سڪندر اعظم جي زندگي دوران سلوقس بابت ڪيترائي قصا ملن ٿا. هڪ واقعي موجب [[بابل]] جي ويجهو ٻيڙيءَ جي سفر دوران سڪندر اعظم جو شاهي تاج (Diadem) هوا ۾ اڏامي ويو ۽ [[آشوري]] بادشاهن جي قبرن ڀرسان ڪنن ۾ وڃي ڪري پيو. سلوقس تري ان کي واپس آندو ۽ ٻيڙيءَ ڏانهن موٽندي تاج کي سڪي رکڻ لاءِ پنهنجي مٿي تي رکيائين. هن قصي جي صداقت مشڪوڪ سمجهي وڃي ٿي. ٻئي قصي موجب سلوقس [[ميديوس آف لاريسا]] جي دعوت ۾ سڪندر اعظم سان گڏ موجود هو. دعوت جو واقعو شايد درست هجي، پر بادشاهه کي زهر ڏيڻ واري سازش جو قصو گهڻو معتبر نٿو سمجهيو وڃي. هڪ ٻي روايت مطابق سڪندر اعظم جي وفات کان ٿورو اڳ سلوقس ديوتا [[سيراپس]] جي مندر ۾ رات گذاري ته جيئن بادشاهه جي صحت بهتر ٿيڻ لاءِ دعا گهري سگهي.<ref>Plutarch, ''Alexander'' 76; Arrian, ''Anabasis'' 7.26; {{harvnb|Ogden|2017|p=64}}</ref> پر هن روايت جي به صداقت تي شڪ ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته يوناني-مصري ديوتا سيراپس جو تصور ان وقت تائين وجود ۾ ئي نه آيو هو.<ref name="Heckel p. 256">Heckel p. 256</ref> == پرديڪاس جي دور ۾ سينيئر فوجي عملدار (323–321 ق م) == [[File:Ptolemy I Soter Louvre Ma849.jpg|thumb|left|upright|[[بطليموس اول سوٽر]]، جيڪو سڪندر اعظم جي فوجي عملدارن مان هو، کي [[مصر]] جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو ويو. بعد ۾ بطليموس [[بطليموسي مصر]] کي آزاد رياست بڻايو ۽ 305 ق م ۾ پاڻ کي [[باسيليئس]] ۽ [[فرعون]] قرار ڏنو.]] {{Main|ديادوخي}} [[سڪندر اعظم]] 10 جون 323 ق م تي [[بابل]] ۾ ڪنهن واضح جانشين کان سواءِ وفات ڪري ويو. سندس جرنيل [[پرديڪاس]] سڪندر جي سڄي سلطنت جو نگران حڪمران (ريجنٽ) بڻيو، جڏهن ته سڪندر جي جسماني ۽ ذهني طور معذور سوتيلي ڀاءُ [[آرريڊيئس]] کي [[فلپ ٽيون مقدوني]] جي نالي سان نئون بادشاهه مقرر ڪيو ويو. ساڳئي وقت سڪندر جي اڃا ڄمڻ کان اڳ واري پٽ [[سڪندر چوٿون مقدوني]] کي پڻ پنهنجي پيءُ جو قانوني جانشين قرار ڏنو ويو. بهرحال، [[بابل جي ورهاست]] دوران پرديڪاس عملي طور سڪندر جي وسيع مقدوني سلطنت کي سندس جرنيلن ۾ ورهائي ڇڏيو. سلوقس کي [[ساٿي گهوڙيسوار فوج]] (''hetairoi'') جو سپهه سالار مقرر ڪيو ويو ۽ کيس پهريون يا درٻاري ''چليارخ'' بڻايو ويو. اهڙي طرح هو نگران حڪمران ۽ سپهه سالار پرديڪاس کان پوءِ شاهي فوج جو سڀ کان اعليٰ عملدار بڻجي ويو. پرديڪاس جي حمايت ڪندڙ ٻين بااثر شخصيتن ۾ [[بطليموس اول سوٽر]]، [[ليسيميڪس]]، [[پيثون]] ۽ [[يومينيس]] شامل هئا. پرديڪاس جي طاقت جو دارومدار ٻن ڳالهين تي هو: پهريون، سڪندر اعظم جي وسيع سلطنت کي متحد رکڻ؛ ۽ ٻيو، مختلف [[صوبيدار]]ن کي پنهنجي حڪمن جو پابند رکڻ.<ref name="Heckel p. 256"/> جلد ئي پرديڪاس ۽ ٻين [[ديادوخي]] حڪمرانن جي وچ ۾ جنگ شروع ٿي وئي. پنهنجي سياسي حيثيت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ پرديڪاس سڪندر اعظم جي ڀيڻ [[ڪليوپيٽرا آف مقدونيه|ڪليوپيٽرا]] سان شادي ڪرڻ چاهي. [[ديادوخين جي پهرين جنگ]] ان وقت شروع ٿي جڏهن پرديڪاس سڪندر اعظم جي لاش کي تدفين لاءِ مقدونيه موڪلڻ جو فيصلو ڪيو. پر [[بطليموس اول سوٽر]] لاش تي قبضو ڪري ان کي [[اسڪندريا]] کڻي ويو. پرديڪاس پنهنجي فوج سان گڏ سندس پٺيان مصر روانو ٿيو. ان موقعي تي بطليموس، [[ميديا]] جي صوبيدار [[پيثون]] ۽ ''[[آرگيراسپيدس]]'' جي سالار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] سان گڏجي سازش ڪئي. پيثون ۽ انٽيجينيس ٻئي ان وقت پرديڪاس جي ماتحت فوجي عملدار هئا. انهن گڏجي پرديڪاس کي قتل ڪري ڇڏيو. [[ڪارنيليئس نيپوس]] لکي ٿو ته سلوقس به هن سازش ۾ شامل هو، پر هن دعويٰ بابت مڪمل يقين سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي.<ref name="G20">Grainger 1990, pp. 20–24</ref> == بابلونيا جو صوبيدار (321–316 ق م) == [[File:Seleucos Nicator Louvre Ma3597 n3.jpg|thumb|upright|سلوقس اول نيڪاتور سان منسوب مجسمو، [[رومي سلطنت]] جي دور جو فن پارو، جيڪو [[سوريا]] ۾ هڪ [[هليني دور|هليني]] نموني جي بنياد تي تيار ڪيو ويو (تقريباً 200ع)]] [[پرديڪاس]] جي وفات کان پوءِ سلطنت جو سڀ کان طاقتور شخص [[انٽيپيٽر]] بڻجي ويو.<ref>{{Cite book |last=Ahmad |first=Ainan |title=The Game of Power - Volume 3 (History of Persian Empire) |publisher=Blue Rose Publishers |year=2024 |location=London |pages=100 |language=en}}</ref> پرديڪاس جا مخالف [[ٽرائيپاراديسوس]] ۾ گڏ ٿيا، جتي سڪندر اعظم جي سلطنت کي ٻيهر ورهايو ويو. هي ورهاست [[ٽرائيپاراديسوس جو معاهدو]] (321 ق م) جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="G21">Grainger 1990, pp. 21–29</ref> ٽرائيپاراديسوس ۾ فوجين بغاوت ڪري ڇڏي هئي ۽ هو پنهنجي آقا انٽيپيٽر کي قتل ڪرڻ جو ارادو رکي رهيا هئا. پر سلوقس ۽ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] انهن کي ائين ڪرڻ کان روڪي ڇڏيو.{{sfn|Bosworth|2005|p=211}} پرديڪاس جي قتل واري سازش ۾ سلوقس جي شموليت يقيني طور ثابت نه ٿي سگهي آهي، پر نئين انتظام ۾ کيس بابل جو مالدار صوبو انعام طور مليو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} ڪجهه ذريعا هن مقرري کي پرديڪاس سان سندس مبينا غداري جو انعام قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite book |last=Justinus |first=Marcus Junianus |title=Justin: Epitome of the Philippic History of Pompeius Trogus: Volume II: Books 13-15: The Successors to Alexander the Great |publisher=Clarendon Press |year=2011 |isbn=978-0-19-927759-9 |pages=162 |language=en}}</ref> تنهن هوندي به ممڪن آهي ته هي فيصلو [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي تجويز تي ڪيو ويو هجي. سلوقس جو بابل ڪيترن طاقتور صوبيدارن جي وچ ۾ گهيريل هو؛ [[فارس (صوبو)|فارس]] جو صوبيدار [[پيوڪيسٽاس]]، [[سوسيانا]] جو نئون صوبيدار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] ۽ [[ميديا]] جو حڪمران [[پيثون]]. بابل سلطنت جي امير ترين صوبن مان هڪ هو، پر فوجي لحاظ کان گهڻو طاقتور نه هو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} ممڪن آهي ته انٽيپيٽر اوڀر وارن صوبن کي اهڙي نموني ورهايو هجي جو ڪو هڪ صوبيدار ٻين کان وڌيڪ طاقتور نه بڻجي سگهي.<ref name="G21" /> سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ [[آرخون آف پيلا]] کي بابل جو صوبيدار مقرر ڪيو ويو هو. پر پرديڪاس کيس هٽائي [[ڊوڪيمس]] کي ان جي جاءِ تي مقرر ڪرڻ چاهيو. جڏهن پرديڪاس مصر تي حملي لاءِ روانو ٿيو ته هن ڊوڪيمس کي فوجي دستن سان گڏ بابل موڪليو. آرخون سندس خلاف جنگ ڪئي، پر جنگ ۾ مارجي ويو. انهيءَ ڪري ڊوڪيمس سلوقس کي بابل بنا مقابلي جي ڏيڻ لاءِ تيار نه هو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} سلوقس آخرڪار بابل ڪيئن حاصل ڪيو، اهو يقيني طور معلوم ناهي. هڪ بابلي تاريخنامي مطابق 320 ق م جي اونهاري يا سياري ۾ شهر جي هڪ اهم عمارت تباهه ٿي وئي. ٻين بابلي ذريعن موجب سلوقس آڪٽوبر يا نومبر 320 ق م ۾ بابل پهتو. ممڪن جنگ جي باوجود ڊوڪيمس فرار ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو. ان دوران سلطنت وري افراتفري جو شڪار ٿي وئي. [[ميديا]] جي صوبيدار [[پيثون]] [[پارتيا]] جي صوبيدار فلپ کي قتل ڪري ڇڏيو ۽ پنهنجي ڀاءُ [[يوديمس (جرنيل)|يوديمس]] کي نئون صوبيدار مقرر ڪيو. اولهه ۾ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] ۽ [[يومينيس]] هڪ ٻئي خلاف جنگ ڪري رهيا هئا. پيثون ۽ سلوقس وانگر يومينيس پڻ پرديڪاس جو پراڻو حامي هو. سلوقس لاءِ سڀ کان وڏو مسئلو خود بابل هو. مقامي آبادي آرخون خلاف بغاوت ڪري چڪي هئي ۽ ڊوڪيمس جي حمايت ڪري رهي هئي. بابلي پادرين جو علائقي تي تمام گهڻو اثر هو. بابل ۾ سڪندر اعظم جي فوج جا وڏي تعداد ۾ مقدوني ۽ يوناني اڳوڻا سپاهي به رهندا هئا. سلوقس پادرين کي مالي تحفا ۽ رشوتون ڏئي پنهنجي پاسي آڻي ورتو.<ref name="G30">Grainger 1990, pp. 30–32</ref> === ديادوخين جي ٻي جنگ === {{Main|ديادوخين جي ٻي جنگ}} 319 ق م ۾ انٽيپيٽر جي وفات کان پوءِ ميديا جي صوبيدار پيثون پنهنجي طاقت وڌائڻ شروع ڪئي. هن شايد ويهه هزار کان وڌيڪ سپاهين تي مشتمل هڪ وڏي فوج گڏ ڪئي. پيوڪيسٽاس جي اڳواڻي ۾ اوڀر جي ٻين صوبيدارن به سندس مقابلي لاءِ گڏيل فوج تيار ڪئي. آخرڪار پيثون پارتيا ۾ ٿيندڙ جنگ ۾ شڪست کاڌي. هو ميديا ڏانهن ڀڄي ويو، پر سندس مخالفن سندس تعاقب ڪرڻ بدران واپس سوسيانا موٽي ويا. ساڳئي وقت يومينيس ۽ سندس فوج [[ڪليڪيا]] پهتا، پر جڏهن انٽيگونوس اتي پهتو ته کين پوئتي هٽڻو پيو. سلوقس لاءِ صورتحال ڏاڍي ڏکئي هئي. يومينيس ۽ سندس فوج بابل جي اتر ۾ هئي. انٽيگونوس هڪ وڌيڪ وڏي فوج سان سندس پٺيان هو. پيثون ميديا ۾ هو ۽ سندس مخالف سوسيانا ۾ موجود هئا. سوسيانا جو صوبيدار ۽ [[آرگيراسپيدس]] جو سالار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] يومينيس جو اتحادي هو. پيثون ۽ انٽيجينيس جي وچ ۾ جنگ شروع ٿيڻ وقت انٽيجينيس ڪليڪيا ۾ موجود هو.<ref name="G33">Grainger 1990, pp. 33–37</ref> 317 ق م جي سرءُ يا سياري ۾ پيثون بابل پهتو. جيتوڻيڪ هن گهڻا سپاهي وڃائي ڇڏيا هئا، پر سلوقس وٽ ان کان به گهٽ فوج هئي. 316 ق م جي بهار ۾ يومينيس [[سوسا]] ڏانهن روانو ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. سوسا جي صوبيدارن غالباً يومينيس جي ان دعويٰ کي قبول ڪيو ته هو قانوني شاهي خاندان جي طرفان غاصب انٽيگونوس خلاف وڙهي رهيو آهي. يومينيس پنهنجي فوج کي بابل کان 300 [[قديم يوناني ماپون|اسٽيڊيا]] پري وٺي ويو ۽ [[دجله]] درياهه پار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سلوقس کي ڪارروائي ڪرڻي پئي. هن درياهه پار ٿيڻ روڪڻ لاءِ ٻه [[ٽرائيريم]] ۽ ڪجهه ننڍيون ٻيڙيون موڪليون. هن آرگيراسپيدس جي اڳوڻن ''هائپاسپست'' سپاهين کي به پاڻ سان ملائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هو ڪامياب نه ٿيو. سلوقس انٽيگونوس ڏانهن به پيغام موڪليا. فوج جي کوٽ سبب لڳي ٿو ته سلوقس يومينيس سان سڌي جنگ ڪرڻ نٿي چاهي. هن درياهه جا بند کوليا ته جيئن ٻوڏ اچي، پر ان سان به يومينيس جو اڳتي وڌڻ نه رڪيو.<ref name="G39">Grainger 1990, pp. 39–42</ref> 316 ق م جي بهار ۾ سلوقس ۽ پيثون انٽيگونوس سان ملي ويا، جيڪو يومينيس جو تعاقب ڪندي سوسا پهتو هو. سوسا مان انٽيگونوس ميديا روانو ٿيو، جتان هو اوڀر وارن صوبن کي خطري ۾ وجهي سگهيو ٿي. هن سلوقس کي ٿوري فوج سان اتي ڇڏيو ته جيئن يومينيس کي بحيره روم تائين پهچڻ کان روڪي سگهي. [[اراخوسيا]] جي صوبيدار [[سيبيرٽيوس]] صورتحال کي نااميد سمجهي پنهنجي صوبي ڏانهن موٽي ويو. يومينيس ۽ سندس اتحادين جون فوجون ٽٽڻ جي ڪناري تي پهچي ويون. 316 ق م دوران انٽيگونوس ۽ يومينيس وچ ۾ ٻه اهم جنگيون ٿيون: [[پارايتاڪيني جي جنگ]] ۽ [[گابيئني جي جنگ]]. يومينيس شڪست کاڌي ۽ بعد ۾ قتل ڪيو ويو. ديادوخين جي ٻي جنگ جا واقعا ظاهر ڪن ٿا ته سلوقس صحيح وقت جو انتظار ڪرڻ جي غيرمعمولي صلاحيت رکندو هو. بي ڌڙڪ جنگ ۾ ٽپي پوڻ سندس انداز نه هو.<ref name="G43">Grainger 1990, p. 43</ref> === مصر ڏانهن فرار === انٽيگونوس 316 ق م جي سياري ۾ ميديا ۾ رهيو، جتي پيثون ٻيهر حڪمران هو. پيثون جي اقتدار جي خواهش وڌيڪ وڌي وئي ۽ هن انٽيگونوس جي ڪجهه فوجن کي پنهنجي پاسي آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. پر انٽيگونوس سازش جو پتو لڳائي ورتو ۽ پيثون کي قتل ڪرائي ڇڏيو. ان کان پوءِ هن [[پيوڪيسٽاس]] کي هٽائي فارس جو نئون صوبيدار مقرر ڪيو.<ref name="G44">Grainger 1990, p. 44–45</ref> 315 ق م جي اونهاري ۾ انٽيگونوس بابل پهتو، جتي سلوقس سندس شاندار استقبال ڪيو. پر ٻنهي جي وچ ۾ لاڳاپا جلد خراب ٿي ويا. سلوقس انٽيگونوس جي هڪ فوجي عملدار کي ان کان اجازت وٺڻ کان سواءِ سزا ڏني. انٽيگونوس ڪاوڙجي پيو ۽ سلوقس کان مطالبو ڪيو ته هو صوبي جي آمدنيءَ جو حساب ڏئي. سلوقس انڪار ڪري ڇڏيو.{{sfn|Boiy|2004|p=121}} تنهن هوندي به هو انٽيگونوس کان ڊڄي ويو ۽ فقط پنجاهه گهوڙيسوارن سان گڏ مصر ڏانهن ڀڄي ويو. روايت آهي ته [[ڪلداني]] نجومين انٽيگونوس کي اڳڪٿي ٻڌائي هئي ته سلوقس مستقبل ۾ ايشيا جو حڪمران بڻجندو ۽ آخرڪار انٽيگونوس کي قتل ڪندو. هي ٻڌي انٽيگونوس سلوقس جي پٺيان فوج موڪلي. پر سلوقس پهرين [[ميسوپوٽيميا]] ۽ پوءِ [[سوريا]] ڏانهن فرار ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو. سلوقس جي مدد ڪرڻ جي الزام ۾ انٽيگونوس [[بليٽور]]، جيڪو ميسوپوٽيميا جو نئون صوبيدار هو، کي قتل ڪرائي ڇڏيو. جديد مؤرخ هن نجومي اڳڪٿي واري قصي بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا. تنهن هوندي به اهو تقريباً يقيني آهي ته بابلي پادري سلوقس جا مخالف هئا.<ref name="G49">Grainger 1990, pp. 49–51, Boiy p. 122</ref> == بطليموس جي ماتحت بحري سالار (316–311 ق م) == {{Main|ديادوخين جي ٽين جنگ}} مصر پهچڻ کان پوءِ سلوقس پنهنجي دوستن کي [[يونان]] موڪليو ته جيئن هو ٻين ديادوخي حڪمرانن [[ڪيساندر]] (مقدونيه جو حڪمران ۽ يونان جو بالادست) ۽ [[ليسيميڪس]] (حڪمران [[ٿريس]]) کي [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي وڌندڙ طاقت بابت آگاهه ڪن. ان وقت انٽيگونوس سڀني ''ديادوخي'' حڪمرانن مان سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي چڪو هو، ۽ جلد يا دير سان ٻين حڪمرانن کي سندس مقابلو ڪرڻو هو. [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]]، ليسيميڪس ۽ ڪيساندر گڏجي انٽيگونوس خلاف هڪ اتحاد قائم ڪيو. اتحادين انٽيگونوس ڏانهن هڪ تجويز موڪلي، جنهن ۾ هن کان مطالبو ڪيو ويو ته هو پنهنجي گڏ ڪيل خزاني ۽ علائقن مان حصا ورهائي. تجويز موجب [[فينيقيا]] ۽ [[سوريا]] بطليموس کي، [[ڪپاڊوشيا]] ۽ [[ليسيا]] ڪيساندر کي، [[هيلسپونٽيني فريجيا]] ليسيميڪس کي ۽ [[بابلونيا]] سلوقس کي ملڻ گهرجي.<ref>Diodorus Siculus, ''Bibliotheca Historica'' XIX 57,1.</ref> انٽيگونوس هن مطالبي کي رد ڪري ڇڏيو ۽ 314 ق م جي بهار ۾ [[سوريا]] ۾ بطليموس خلاف لشڪر ڪشي شروع ڪئي.<ref name="G55">Grainger 1990, pp. 53–55</ref> جنگ جي شروعاتي مرحلي دوران سلوقس، بطليموس جي بحري فوج ۾ ''بحري سالار'' طور خدمتون سرانجام ڏنيون. انٽيگونوس [[صور]] (Tyre) جو گهيرو ڪري رهيو هو، جڏهن سلوقس پنهنجي ٻيڙين سان سندس سامهون کان گذري ويو ۽ [[سوريا]] ۽ [[ايشيا صغير]] جي سامونڊي ڪنارن لاءِ خطرو بڻجي ويو.<ref>{{cite web |author=Jona Lendering |url=https://www.livius.org/di-dn/diadochi/war05.html |title=Alexander's successors: The Third Diadoch War |publisher=Livius.org |access-date=2012-11-07 |archive-date=18 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121118035712/http://www.livius.org/di-dn/diadochi/war05.html |url-status=dead }}</ref> انٽيگونوس [[روڊس]] جي ٻيٽ سان اتحاد ڪيو، جيڪو پنهنجي حڪمتِ عملي واري جڳهه ۽ طاقتور بحري ٻيڙي بيڙي سبب اتحادين کي گڏ ٿيڻ کان روڪي سگهي پيو. روڊس جي خطري کي نظر ۾ رکندي بطليموس سلوقس کي هڪ سئو جنگي ٻيڙيون ڏنيون ۽ کيس [[ايجيئن سمنڊ]] ڏانهن موڪليو. سلوقس جو ٻيڙو روڊس کي شڪست ڏيڻ لاءِ ڪافي نه هو، پر ايترو ضرور طاقتور هو جو [[ڪاريا]] جي صوبيدار [[اساندر]] کي بطليموس سان اتحاد ڪرڻ تي مجبور ڪري سگهي. پنهنجي طاقت جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ سلوقس [[ايرٿرائي]] شهر تي پڻ حملو ڪيو. انٽيگونوس جي ڀائٽي [[پوليمايوس (جرنيل)|پوليمايوس]] اساندر تي حملو ڪيو. سلوقس واپس [[قبرص]] موٽي آيو، جتي بطليموس پنهنجي ڀاءُ [[مينيلائوس (لاگوس جو پٽ)|مينيلائوس]] کي 10,000 ڀاڙي جي سپاهين ۽ 100 ٻيڙين سان موڪليو هو. سلوقس ۽ مينيلائوس گڏجي [[ڪيتيون]] جو گهيرو شروع ڪيو. انٽيگونوس پنهنجي بحري فوج جو وڏو حصو ايجيئن سمنڊ ڏانهن ۽ پنهنجي زميني فوج [[ايشيا صغير]] ڏانهن موڪلي. هاڻي بطليموس (ٽالمي) وٽ [[سوريا]] تي حملي جو بهترين موقعو هو. 312 ق م ۾ هن [[غزه جي جنگ (312 ق م)|غزه جي جنگ]] ۾ [[ديميتريوس اول مقدوني]]، جيڪو انٽيگونوس جو پٽ هو، کي شڪست ڏني. امڪان آهي ته سلوقس به هن جنگ ۾ شامل هو. [[پيثون، پٽِ ايجينور]]، جنهن کي انٽيگونوس بابل جو نئون صوبيدار مقرر ڪيو هو، جنگ ۾ مارجي ويو. پيثون جي موت سلوقس لاءِ بابل واپس حاصل ڪرڻ جو بهترين موقعو ثابت ٿيو.<ref name="G56">Grainger 1990, pp. 56–72</ref> سلوقس پنهنجي بابل واپسي جي تياري تمام احتياط سان ڪئي هئي. غزه جي جنگ کان پوءِ ديميتريوس [[ٽرپولي، لبنان|ٽرپولي]] ڏانهن هٽي ويو، جڏهن ته بطليموس اڳتي وڌندي [[صيدا]] تائين پهچي ويو. بطليموس سلوقس کي 800 پيادل سپاهي ۽ 200 گهوڙيسوار ڏنا. ان سان گڏ سندس پراڻا دوست به هئا، شايد اهي ئي پنجاهه ماڻهو جيڪي اڳ بابل مان ساڻس گڏ ڀڄي نڪتا هئا. بابل ڏانهن سفر دوران سلوقس رستي ۾ موجود فوجي آبادين مان وڌيڪ سپاهي ڀرتي ڪندو ويو. آخرڪار هن وٽ لڳ ڀڳ 3,000 سپاهي گڏ ٿي ويا. بابل ۾ پيثون جي ڪمانڊر [[ڊيفيلوس]] شهر جي قلعي ۾ پاڻ کي بند ڪري ڇڏيو. سلوقس تمام تيزيءَ سان بابل تي قبضو ڪري ورتو ۽ جلد ئي قلعو به فتح ٿي ويو. سلوقس جا اهي دوست، جيڪي بابل ۾ رهجي ويا هئا، قيد مان آزاد ڪيا ويا.<ref name="G74">Grainger 1990, pp. 74–75</ref> بعد ۾ سلوقس جي بابل واپسي کي سرڪاري طور [[سلوقي سلطنت]] جي قيام جي شروعات تصور ڪيو ويو.<ref name=EB1911/> ساڳئي سال کي پوءِ [[سلوقي سن]] (Seleucid Era) جو پهريون سال قرار ڏنو ويو. == بابلونيا جو صوبيدار (311–306 ق م) == === اوڀر وارن صوبن جي فتح === [[File:Diadochi.png|thumb|350px|[[سلوقس اول نيڪيٽر]]، [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]]، [[بطليموس اول]]، [[ڪيساندر]] ۽ [[ليسيميڪس]] جون سلطنتون]] سلوقس جي بابل واپسي کان ٿوري ئي دير پوءِ انٽيگونوس جي حامين بابل کي ٻيهر هٿ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. [[نيڪانور (صوبيدار)|نيڪانور]] ميڊيا جو نئون صوبيدار ۽ اوڀر وارن صوبن جو ''اسٽريٽيگوس'' (اعليٰ فوجي ڪمانڊر) هو. سندس فوج ۾ لڳ ڀڳ 17,000 سپاهي هئا. [[آريا]] جو صوبيدار [[ايويگوراس]] سندس اتحادي هو. ظاهر هو ته سلوقس جي ننڍڙي فوج ٻنهي کي سڌي جنگ ۾ شڪست نٿي ڏئي سگهي. سلوقس پنهنجون فوجون انهن دلدلن ۾ لڪائي ڇڏيون جيڪي ان علائقي کي گهيرينديون هيون جتان نيڪانور [[دجلہ درياهه]] پار ڪرڻ وارو هو، ۽ رات جي وقت اوچتو حملو ڪيو. جنگ جي شروعات ۾ ئي ايويگوراس مارجي ويو ۽ نيڪانور پنهنجي فوج کان الڳ ٿي ويو. ايويگوراس جي موت جي خبر سپاهين ۾ پکڙجڻ سان ئي ڪيترن سپاهين وڏي تعداد ۾ هٿيار ڦٽا ڪيا. انهن مان تقريباً سڀني سلوقس جي ماتحت وڙهڻ قبول ڪيو. نيڪانور فقط ٿورن ساٿين سان بچي نڪري ويو.{{sfn|Grainger|1990|p=79}}{{sfn|Boiy|2004|p=126}} جيتوڻيڪ هاڻي سلوقس وٽ لڳ ڀڳ 20,000 سپاهي هئا، پر اهي اڃا به انٽيگونوس جي سموري طاقت کي منهن ڏيڻ لاءِ ڪافي نه هئا. هن کي اهو به معلوم نه هو ته انٽيگونوس ڪڏهن جوابي حملو ڪندو. ٻئي طرف کيس خبر هئي ته گهٽ ۾ گهٽ ٻه اوڀر وارا صوبا اهڙا هئا جتي ڪو صوبيدار موجود نه هو. سندس فوج جو وڏو حصو به انهن ئي علائقن مان آيل هو. ايويگوراس جي فوج جا به ڪيترائي سپاهي پارسي هئا. شايد ڪجهه فوجي اهي به هئا جيڪي اڳ [[يومينيس]] جي فوج ۾ شامل هئا ۽ انٽيگونوس سان دشمني رکندا هئا. سلوقس فيصلو ڪيو ته هن صورتحال مان مڪمل فائدو ورتو وڃي.{{sfn|Grainger|1990|p=79}}{{sfn|Boiy|2004|p=126}} سلوقس مختلف صوبن ۽ فوجين ۾ مختلف ڳالهيون مشهور ڪرايون. هڪ مشهور روايت موجب هن خواب ۾ [[سڪندر اعظم]] کي پنهنجي ڀرسان بيٺل ڏٺو هو. يومينيس به اڳ اهڙي قسم جي تبليغي حڪمت عملي استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي. پر انٽيگونوس، جيڪو ان وقت [[ايشيا صغير]] ۾ هو، اوڀر ۾ سڪندر سان گڏ نه رهيو هو، تنهنڪري هو پنهنجي تبليغ ۾ سڪندر جي شخصيت جو ساڳيو فائدو نه وٺي سگهيو. سلوقس، هڪ مقدوني هجڻ جي ڪري، پنهنجي فوج ۾ موجود مقدونين جو اعتماد آسانيءَ سان حاصل ڪري سگهيو، جڏهن ته يومينيس لاءِ اها ڳالهه ممڪن نه هئي.<ref name="G80">Grainger 1990, p. 80</ref> بابل جو صوبيدار ٻيهر بڻجڻ کان پوءِ سلوقس پنهنجي سياسي روش ۾ گهڻو جارح بڻجي ويو. ٿوري ئي عرصي اندر هن [[ميڊيا]] ۽ [[سوسيانا]] تي قبضو ڪري ورتو. [[ڊيوڊورس سڪيولس]] لکي ٿو ته سلوقس ٻين ويجهن علائقن تي به قبضو ڪيو، جن مان مراد شايد [[پارس]]، [[آريا]] يا [[پارتيا]] هجن. بهرحال هو [[باختريا]] ۽ [[سغديانا]] تائين نه پهتو. انهن مان پهرين علائقي جو صوبيدار [[اسٽاسانور]] هو، جيڪو سڄي تڪرار دوران غيرجانبدار رهيو. نيڪانور جي فوج جي شڪست کان پوءِ اوڀر ۾ ڪا اهڙي طاقت باقي نه رهي جيڪا سلوقس جي مخالفت ڪري سگهي. اهو واضح ناهي ته سلوقس فتح ڪيل صوبن جي انتظاميه ڪيئن منظم ڪئي. گهڻا صوبيدار ته اڳ ئي مارجي چڪا هئا. نظرياتي طور [[پوليپرخون]] اڃا به انٽيپيٽر جو قانوني جانشين ۽ مقدونيه سلطنت جو سرڪاري نائب السلطنت هو، ۽ صوبيدارن جي مقرري سندس ذميواري هئي. پر پوليپرخون اڃا تائين انٽيگونوس جو اتحادي هو، تنهنڪري سلوقس جو مخالف به شمار ٿيندو هو.<ref name="G81">Grainger 1990, p. 81</ref> === جوابي ڪارروائي === [[File:Seleucos I Bucephalos coin.jpg|thumb|سلوقس اول جو سڪو جنهن تي [[سڪندر اعظم]] جي مشهور گهوڙي [[بوقيفالوس]] جي تصوير موجود آهي.]] انٽيگونوس پنهنجي پٽ [[ديميتريوس اول مقدوني]] کي 15,000 پيادل ۽ 4,000 گهوڙيسوارن سان بابل ٻيهر فتح ڪرڻ لاءِ موڪليو. ظاهر آهي ته هن ديميتريوس لاءِ هڪ مقرر وقت به رکيو هو، جنهن کان پوءِ کيس واپس [[سوريا]] موٽڻو هو. انٽيگونوس جو خيال هو ته سلوقس اڃا به رڳو بابل تي حڪمران آهي. شايد نيڪانور کيس نه ٻڌايو هو ته سلوقس وٽ هاڻي گهٽ ۾ گهٽ 20,000 سپاهي موجود آهن. اهو به لڳي ٿو ته نيڪانور جي شڪست جي اصل پيماني کان گهڻا ماڻهو واقف نه هئا. انٽيگونوس کي اها به خبر نه هئي ته سلوقس اوڀر جي گهڻن صوبن تي قبضو ڪري چڪو آهي، ۽ شايد هو سلطنت جي اوڀر وارن حصن کي گهڻي اهميت به نه ڏيندو هو.<ref name="G82">Grainger 1990, pp. 82–83</ref> جڏهن ديميتريوس بابل پهتو، تڏهن سلوقس اوڀر ۾ موجود هو. هن شهر جي حفاظت [[پيٽروڪلس]] جي حوالي ڪري ڇڏي هئي. بابل جو دفاع غيرمعمولي طريقي سان ڪيو ويو. شهر ۾ ٻه مضبوط قلعا هئا جن ۾ سلوقس پنهنجا فوجي دستا مقرر ڪيا هئا. شهر جي آبادي کي ٻاهر ڪڍي ويجهن علائقن ۾ آباد ڪيو ويو، جن مان ڪجهه ماڻهو ته [[سوسا]] تائين منتقل ڪيا ويا. بابل جي چوڌاري شهر، دلدل، واهه ۽ درياهه هجڻ ڪري دفاع لاءِ تمام موزون ماحول موجود هو. ديميتريوس جي فوج قلعي جي گهيري ۾ لڳي وئي ۽ ٻن مان هڪ قلعو فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي. پر ٻيو قلعو سندس لاءِ ڏاڍو مشڪل ثابت ٿيو. هن پنهنجي دوست [[آرڪيلاوس]] کي گهيرو جاري رکڻ لاءِ ڇڏيو ۽ پاڻ 5,000 پيادل ۽ 1,000 گهوڙيسوار بابل ۾ ڇڏي اولهه ڏانهن موٽي ويو. قديم ماخذ انهن فوجين جي بعد واري قسمت بابت ڪجهه نٿا ٻڌائين. شايد سلوقس کي آرڪيلاوس کان بابل ٻيهر فتح ڪرڻو پيو هجي.<ref name="G83">Grainger 1990, p. 83; Boiy p. 127</ref> === بابل جي جنگ === {{Main|بابل جي جنگ}} [[File:LysimachusCoinWithHornedAlexander.jpg|thumb|left|250px|[[ليسيميڪس]] جو سڪو جنهن تي سڱن واري [[سڪندر اعظم]] جي تصوير موجود آهي.]] 311 کان 302 ق م تائين نون سالن دوران، جڏهن انٽيگونوس اولهه ۾ مصروف رهيو، سلوقس سڪندر اعظم جي سلطنت جي سموري اوڀرئين حصي کي [[جيڪسارٽيس درياهه]] کان [[سنڌو درياهه]] تائين پنهنجي اقتدار هيٺ آڻي ڇڏيو.<ref name=EB1911>{{EB1911 |wstitle=Seleucid Dynasty |volume=24 |pages=603–604 |first=Edwyn Robert |last=Bevan |inline=1}}</ref> 311 ق م ۾ انٽيگونوس ڪيساندر، ليسيميڪس ۽ بطليموس سان صلح ڪري ورتي، جنهن کان پوءِ کيس سلوقس سان نبيرڻ جو موقعو ملي ويو.<ref name="G86">Grainger 1990, p. 86</ref> انٽيگونوس وٽ گهٽ ۾ گهٽ 80,000 سپاهي هئا. جيڪڏهن هو پنهنجي اڌ فوج به اولهه ۾ ڇڏي ڏئي ها، تڏهن به کيس سلوقس تي عددي برتري حاصل رهي ها. ممڪن آهي ته سلوقس کي [[ڪوسائي]] قبيلن کان به مدد ملي هجي، جن جا ابا ڏاڏا قديم [[ڪاسي]] هئا. انٽيگونوس يومينيس خلاف جنگ دوران سندن علائقن کي تباهه ڪري ڇڏيو هو. سلوقس شايد آرڪيلاوس جي ڪجهه فوجين کي به پنهنجي پاسي شامل ڪيو. جڏهن آخرڪار انٽيگونوس بابل تي حملو ڪيو، تڏهن سلوقس جي فوج اڳ کان گهڻي وڏي ٿي چڪي هئي. سندس فوج جا ڪيترائي ماڻهو يقيناً انٽيگونوس کان نفرت ڪندا هئا، جڏهن ته بابل جا رهواسي به ان جا مخالف هئا. انهيءَ ڪري سلوقس کي بغاوت روڪڻ لاءِ وڏي فوج مقرر ڪرڻ جي ضرورت نه رهي.<ref name="G89">Grainger 1990, pp. 89–91</ref> === بابل جي جنگ === {{Main|بابل جي جنگ}} بابل جي جنگ بابت تمام ٿوري معلومات محفوظ رهي آهي. هن تڪرار جا واقعا بيان ڪندڙ فقط هڪ مختصر بابلي تاريخي رڪارڊ (Chronicle) موجود آهي. 310 ق م واري سال جو بيان مڪمل طور گم ٿي چڪو آهي. لڳي ٿو ته انٽيگونوس ڪجهه وقت لاءِ بابل تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو هو، پر سندس منصوبا ان وقت متاثر ٿيا جڏهن [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]] اوچتو [[ڪليڪيا]] تي حملو ڪري ڇڏيو.<ref name="G89" /> اسان کي اها خبر ضرور آهي ته سلوقس گهٽ ۾ گهٽ هڪ فيصلاڪن جنگ ۾ انٽيگونوس کي شڪست ڏني. هن جنگ جو ذڪر فقط [[پوليائينس]] جي ڪتاب ''جنگي حڪمت عمليون'' (''Stratagems in War'') ۾ ملي ٿو. پوليائينس موجب سلوقس ۽ انٽيگونوس جون فوجون سڄو ڏينهن وڙهنديون رهيون، پر رات ٿيڻ تائين ڪو به ڌر فيصلائتي برتري حاصل نه ڪري سگهي. ٻنهي فوجن رات جو آرام ڪرڻ ۽ صبح جو جنگ جاري رکڻ تي اتفاق ڪيو. انٽيگونوس جا سپاهي پنهنجا هٿيار ۽ سازوسامان هڪ پاسي رکي آرام ڪرڻ لڳا. سلوقس پنهنجي فوج کي حڪم ڏنو ته هو جنگي صفن ۾ ئي آرام ڪن ۽ صبح جو ناشتو به ساڳئي ترتيب سان ڪن. سج اڀرڻ کان ٿورو اڳ سلوقس جي فوج اوچتو حملو ڪري ڇڏيو. انٽيگونوس جا سپاهي ان وقت تائين هٿيارن کان سواءِ ۽ بي ترتيب حالت ۾ هئا، تنهنڪري کين آسانيءَ سان شڪست ملي وئي. بهرحال، هن روايت جي تاريخي صحت بابت ڪجهه شڪ موجود آهن.{{sfn|Grainger|1997|p=54}}<ref>{{cite web |author=Polyaenus |url=https://www.livius.org/cg-cm/chronicles/bchp-diadochi/polyaenus.html |title=The Babylonian war |publisher=Livius.org |access-date=2012-11-07 |archive-date=31 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121031180603/http://www.livius.org/cg-cm/chronicles/bchp-diadochi/polyaenus.html |url-status=dead }}</ref> آخرڪار بابل جي جنگ سلوقس جي مڪمل فتح تي ختم ٿي. انٽيگونوس کي اولهه طرف پوئتي هٽڻ تي مجبور ٿيڻو پيو. ان کان پوءِ ٻنهي ڌرين پنهنجون سرحدون مضبوط ڪيون. انٽيگونوس [[بالخ درياهه]] جي ڪناري تي قلعن جو هڪ سلسلو تعمير ڪرايو، جڏهن ته سلوقس ڪيترائي شهر اڏايا، جن ۾ [[دورا-يوروپوس]] ۽ [[نصيبين]] شامل هئا. === سلوقيا === سلوقس جي ايندڙ اهم ڪارنامي جو تعلق [[سلوقيا]] شهر جي قيام سان آهي. هي شهر غالباً 307 يا 305 ق م ۾ [[دجلہ درياهه]] جي ڪناري تي تعمير ڪيو ويو. سلوقس سلوقيا کي پنهنجي نئين گاديءَ جو هنڌ بڻايو. هن اهڙي طرح [[ليسيميڪس]]، [[ڪيساندر]] ۽ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي مثال جي پيروي ڪئي، جن پڻ پنهنجي نالن تي شهر قائم ڪيا هئا. سلوقس بابل جي سرڪاري ٽڪسالي (دارالضرب) کي به پنهنجي نئين گاديءَ واري شهر منتقل ڪري ڇڏيو. وقت سان گڏ بابل، سلوقيا جي ڇانوَ هيٺ اچي ويو. هڪ روايت موجب سلوقس جي پٽ [[انتيوخس اول سوٽر]] 275 ق م ۾ بابل جي سموري آبادي کي پنهنجي پيءُ جي نالي واري گاديءَ واري شهر سلوقيا ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو. شهر وڏي تيزي سان ترقي ڪئي ۽ خوشحال بڻجي ويو، پر 165ع ۾ رومي فوجن ان کي تباهه ڪري ڇڏيو.{{sfn|Grainger|1997|p=54}}{{sfn|Boiy|2004| p=45}} سلوقيا جي بنياد بابت هڪ مشهور روايت پڻ بيان ڪئي وڃي ٿي. چيو وڃي ٿو ته سلوقس بابلي پادرين کان پڇيو ته شهر جي بنياد رکڻ لاءِ سڀ کان مناسب ڏينهن ڪهڙو آهي. پادرين نجومي حساب ڪتاب ڪري صحيح ڏينهن معلوم ڪيو، پر شهر جي قيام کي ناڪام بڻائڻ جي نيت سان سلوقس کي غلط تاريخ ٻڌائي. پر سندن سازش ناڪام ٿي وئي. جڏهن اصل مناسب ڏينهن آيو ته سلوقس جا سپاهي پاڻمرادو شهر جي تعمير شروع ڪرڻ لڳا. جڏهن سلوقس پادرين کان ان جو سبب پڇيو ته انهن پنهنجي چال جو اعتراف ڪري ورتو.<ref>Grainger 1990, s.101</ref> == سلوقي سلطنت جو بادشاهه (306–281 ق م) == ديادوخين جي وچ ۾ اقتدار جي جدوجهد پنهنجي انتها تي تڏهن پهتي، جڏهن انٽيگونوس، مقدونيه جي پراڻي شاهي نسل جي خاتمي کان پوءِ، 306 ق م ۾ پاڻ کي بادشاهه قرار ڏنو.<ref name=EB1911/> جلد ئي ٻين چئن وڏن مقدوني سردارن، يعني [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]]، [[ليسيميڪس]]، [[ڪيساندر]] ۽ سلوقس پڻ سندس پيروي ڪئي ۽ [[باسيليئس]] (بادشاهه) جو لقب ۽ شاهي انداز اختيار ڪيو.<ref name=EB1911/> === چندر گپت ۽ اوڀر وارا صوبا === [[File:Lorber 130.jpg|thumb|275x275px|[[سلوقيا]] جي ٽڪسالي مان جاري ڪيل سلوقس اول جو ٽيٽراڊراخم. اڳئين پاسي [[زيوس]] جو مٿو ڏيکاريل آهي. پٺئين پاسي هاٿين سان گڏ [[اٿينا]] ڏيکاريل آهي، يوناني عبارت سان: BAΣIΛEΩΣ ΣEΛEYKOY، ''Basileōs Seleukou''، يعني "بادشاهه سلوقس جو".]] [[File:Seleukos I Nikator, tetradrachm, 312-281 BC, HGC 9-20.jpg|thumb|275x275px|[[سوسا]] جي ٽڪسالي مان جاري ڪيل سلوقس اول جو سڪو. اڳئين پاسي سلوقس کي اهڙي هيلمٽ سان ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو چيتوڙي چمڙي، ڍڳي جي سڱ ۽ ڪن سان سينگاريل آهي. پٺئين پاسي [[نائيڪي (ديوي)|نائيڪي]] ٻنهي هٿن سان هڪ گلن جو هار کڻي ٽرافي تي رکي رهي آهي. يوناني عبارت آهي: BAΣIΛEΩΣ ΣEΛEYKOY، ''Basileōs Seleukou''، يعني "بادشاهه سلوقس جو".]] {{Main|سلوقي-موريا جنگ}} سلوقس جلد ئي ٻيهر پنهنجو ڌيان اوڀر طرف ڪيو. موجوده [[افغانستان]] واري علائقي ۾ واقع فارسي صوبا، مالدار [[گنڌارا]] بادشاهت ۽ [[سنڌو ماٿري]] جون رياستون سڀ [[سڪندر اعظم]] آڏو جهڪي چڪيون هيون ۽ سندس سلطنت جو حصو بڻجي ويون هيون. جڏهن سڪندر وفات ڪئي ته [[ديادوخين جون جنگيون]] سندس سلطنت کي ٽڪرن ۾ ورهائي ڇڏيون، ڇاڪاڻ ته سندس جرنيل سلطنت تي قبضي لاءِ هڪ ٻئي سان وڙهڻ لڳا. اوڀر وارن علائقن ۾ [[سلوقس اول نيڪاتور]] سڪندر جي فتح ڪيل علائقن تي ڪنٽرول حاصل ڪيو. رومي مؤرخ [[ايپيان]] موجب: {{blockquote|text=[سلوقس] هميشه پاڙيسري قومن تي نظر رکندو هو؛ هٿيارن ۾ طاقتور ۽ صلاح مشوري ۾ قائل ڪندڙ هو. هن ميسوپوٽيميا، آرمينيا، "سلوقي" ڪپاڊوشيا، پارس، پارتيا، باختريا، عربستان، تاپوريا، سغديا، اراخوسيا، هيرڪانيا ۽ ٻين ويجهن قومن کي پنهنجي قبضي ۾ آندو، جن کي سڪندر سنڌو درياهه تائين تابع ڪيو هو. اهڙيءَ طرح سڪندر کان پوءِ ايشيا ۾ سندس سلطنت جون حدون سڀ کان وسيع هيون. فريجيا کان وٺي سنڌو تائين سمورو علائقو سلوقس جي تابع هو.|sign=<small>[[ايپيان]]</small>|source=''روم جي تاريخ''، شام واريون جنگيون [http://www.livius.org/ap-ark/appian/appian_syriaca_11.html 55]}} ان کان پوءِ موريائن سنڌو جي چوڌاري انهن علائقن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جن تي چار يوناني صوبيدار حڪومت ڪري رهيا هئا: [[نيڪانور (انٽيپيٽري جرنيل)|نيڪانور]]، [[فلپ (صوبيدار)|فلپ]]، [[يوديمس (جرنيل)|يوديمس]] ۽ [[پيثون (ايجينور جو پٽ)|پيثون]]. ان سان سنڌو جي ڪنارن تائين موريا سلطنت جو ڪنٽرول قائم ٿي ويو. چندر گپت جي فتوحات سلوقس کي قائل ڪيو ته کيس پنهنجي اوڀرئين سرحد کي محفوظ ڪرڻو پوندو. اتي موجود مقدوني علائقن کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ۾ سلوقس سنڌو ماٿري تي اڀرندڙ ۽ وڌندڙ [[موريا سلطنت]] سان ٽڪراءَ ۾ اچي ويو.{{sfn|Kosmin|2014|p=34}} 306 ق م ۾ سلوقس اول نيڪاتور هندستان ڏانهن ويو ۽ ظاهري طور سنڌو تائين علائقو پنهنجي قبضي ۾ آندو. آخرڪار هن [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[چندر گپت موريا]] سان [[سلوقي-موريا جنگ|جنگ]] ڪئي. فقط ٿورا ذريعا هندستان ۾ سندس سرگرمين جو ذڪر ڪن ٿا. چندر گپت، جيڪو يوناني ذريعن ۾ ''سينڊروڪوٽوس'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، [[موريا سلطنت]] جو باني هو ۽ هن سنڌو ماٿري ۽ سڪندر جي سلطنت جي سڀ کان اوڀر وارن علائقن جا ڪيترائي حصا فتح ڪري ورتا هئا. سلوقس چندر گپت خلاف مهم شروع ڪئي ۽ [[سنڌو درياهه]] پار ڪيو.{{sfn|Kosmin|2014|p=34}} ڪجهه محققن يوناني ذريعن کي موريا فتح طور پڙهيو آهي،{{sfn|Keay|2018|p=84}}<ref>{{Cite book |last=Basham |first=Arthur |orig-year =1954 |title=The Wonder That Was India |publisher=Grove Press |pages=51}}</ref>{{sfn|Grainger|2014|pp=108–110}}{{efn|فوجي مؤرخ جان ڊي. گرينجر نتيجو ڪڍي ٿو ته سلوقس هندستان تي حملو ڪيو ۽ شڪست کاڌي، پر لکي ٿو ته "[ان] کان اڳتي، وڌيڪ شاهدي کان سواءِ وڃڻ ممڪن ناهي."{{sfn|Grainger|2014|pp=109}} هن خيال لاءِ "تمام گهٽ يا ڪا شاهدي ناهي" ته چندر گپت سلوقس جي فوجن کي باختريا تائين واپس ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Grainger|2014|pp=108}}<br>ٻيا مصنف به ساڳي احتياط ڪن ٿا. باشم چوي ٿو ته سلوقس "لڳي ٿو ته مقابلي ۾ وڌيڪ نقصان برداشت ڪيو." روملا ٿاپر "سلوقس خلاف مهم" جو ذڪر ڪري ٿي، جنهن ۾ "چندر گپت ڪامياب لڳي ٿو، جيڪڏهن 303 ق م جي معاهدي جي شرطن مان اندازو لڳايو وڃي."<ref>{{Cite book |last=Thapar |first=Romila | year =2004 |title=Early India: From the Origins to AD 1300 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520242258 |pages=176 | url =https://archive.org/details/earlyindiafromor00thap/mode/1up}}</ref> ڪلڪي ۽ روٿرمنڊ لکن ٿا ته چندر گپت "سندس اوڀر طرف وڌڻ کي روڪيو"، ۽ پوءِ صلح جي شرطن کي بيان ڪن ٿا.{{sfn|Kulke|Rothermund|2016|p=39}} ڪي چوي ٿو ته "شايد هو چڱيءَ طرح شڪست کاڌو؛ صلح جون شرطون يقيناً ائين ظاهر ڪن ٿيون."{{sfn|Keay|2018|p=84}}}} پر تڪرار جا تفصيل،{{sfn|Grainger|2014|pp=108–110}} ۽ اهو ته واقعي ڪا باقاعده ميداني جنگ ٿي به يا نه،{{sfn|Kosmin|2014|p=33–34}} واضح نه آهن. جانساري خبردار ڪري ٿو ته "انهن جي وچ ۾ ٿيندڙ جنگ يا جهيڙي بابت تمام گهٽ تفصيل موجود آهن، ۽ ڪنهن به قديم مصنف نه سلوقس کي ۽ نه چندر گپت کي هن مقابلي جو واضح فاتح ڏيکاريو آهي. مقابلي ۽ ان کان پوءِ ٿيل معاهدي بابت معلومات جي هن کوٽ سبب انهن کي ٻيهر تعمير ڪرڻ ناممڪن آهي."{{sfn|Jansari|2023|p=35}} ويٽلي ۽ هيڪل جو خيال آهي ته جنگ کان پوءِ موريا-سلوقي دوستاڻن لاڳاپن جي سطح مان ظاهر ٿئي ٿو ته دشمني شايد "نه ڊگهي هئي ۽ نه ئي سخت."{{sfn|Wheatley|Heckel|2011|p=296}} ٻئي اڳواڻ آخرڪار هڪ ٺاهه تي پهتا،{{sfn|Kosmin|2014|p=33}} ۽ 303 ق م ۾ ٿيل معاهدي ذريعي،<ref name="Keay" >{{cite book | author= John Keay | title=India: A History | year=2001 | pages =85–86 | isbn = 978-0-8021-3797-5| publisher=Grove Press }}</ref> سلوقس اهي علائقا ڇڏي ڏنا جن کي هو محفوظ طور سنڀالي نٿي سگهيو. ان جي بدلي ۾ هن اوڀر کي مستحڪم ڪيو ۽ هاٿي حاصل ڪيا، جن جي مدد سان هو پنهنجي وڏي اولهندي حريف [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس مونوفٿالمس]] خلاف ڌيان ڏئي سگهي پيو.{{sfn|Kosmin|2014|p=33}} چندر گپت کان حاصل ڪيل 500 جنگي هاٿين ايندڙ جنگين، خاص طور [[ايپسس جي جنگ]] ۾،{{sfn|Kosmin|2014|p=37}} انٽيگونوس ۽ ديميتريوس خلاف اهم ڪردار ادا ڪيو. ممڪن آهي ته موريا بادشاهه سلوقس جي ڌيءَ سان شادي ڪئي هجي.{{sfn|Majumdar|2003|p=105}} [[اسٽرابو]] موجب ڇڏيل علائقا سنڌو سان لڳندا هئا: <blockquote>قبيلن جي جاگرافيائي بيهڪ هن ريت آهي: سنڌو سان گڏ پيروپاميسادي آهن، جن کان مٿي پيروپاميسس جبل واقع آهي؛ پوءِ ڏکڻ طرف اراخوٽي؛ پوءِ وڌيڪ ڏکڻ طرف گيدروسيني، انهن ٻين قبيلن سان گڏ جيڪي سامونڊي ڪناري تي رهن ٿا؛ ۽ سنڌو ويڪرائي لحاظ کان انهن سڀني هنڌن جي ڀرسان وهي ٿو. انهن هنڌن مان ڪجهه، جيڪي سنڌو سان لڳن ٿا، هاڻي هندستانين وٽ آهن، جيتوڻيڪ اهي اڳ فارسين جا هئا. سڪندر [ٽيون "اعظم" مقدوني] اهي علائقا آريائن کان کسي پنهنجيون آباديون قائم ڪيون، پر [[سلوقس نيڪاتور]] انهن کي [[سينڊروڪوٽوس]] [چندر گپت] کي شاديءَ جي شرطن ۽ بدلي ۾ پنج سئو هاٿي وٺڻ تي ڏئي ڇڏيو. — Strabo 15.2.9<ref>[[Strabo]], ''Geography'', [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/15B*.html#2.9 xv.2.9]</ref> </blockquote> هن مان لڳي ٿو ته سلوقس [[اراخوسيا]]، [[گيدروسيا]]، [[پيروپاميسادي]] ۽ شايد [[آريا (صوبو)|آريا]] جي به سڀ کان اوڀر وارن حصن کي ڇڏي ڏنو. ٻئي طرف اوڀر وارن ٻين صوبن جي صوبيدارن کيس قبول ڪيو. سندس پارسي زال [[اپاما]] شايد [[باختريا]] ۽ [[سغديانا]] ۾ سندس حڪمراني لاڳو ڪرائڻ ۾ مددگار ثابت ٿي هجي.<ref>[[Vincent Arthur Smith|Vincent A. Smith]] (1998). ''Ashoka''. Asian Educational Services. {{ISBN|81-206-1303-1}}.</ref><ref>[[Walter Eugene Clark]] (1919). "The Importance of Hellenism from the Point of View of Indic-Philology", ''Classical Philology'' '''14''' (4), pp. 297–313.</ref> هن ڳالهه جي آثار قديمه مان به تصديق ٿئي ٿي، جيئن موريا اثر جا واضح نشان، مثال طور [[اشوڪ جا فرمان]]، جيڪي اڄوڪي ڏکڻ افغانستان جي [[قنڌار]] جهڙن هنڌن تي موجود آهن. === ايپسس جي جنگ === {{Main|ديادوخي#ديادوخين جي چوٿين جنگ، 308-301 ق م}} [[File:Seleucos coin MET.jpg|thumb|[[سوسا]] ۾ جاري ڪيل سلوقس اول جو [[ٽيٽراڊراخم]].<ref name="MC">{{cite journal |last1=Marest-Caffey |first1=L. |title=Seleukos I's Victory Coinage of Susa Revisited: A Die Study and Commentary |journal=American Journal of Numismatics |date=2016 |volume=28 |pages=1–64}}</ref> '''اڳيون پاسو''': مرد شخصيت جو چهرو، شايد سلوقس، پر ممڪن آهي ته سڪندر يا ڊائونيئس هجي،<ref name="MC"/> جيڪو چيتوڙي چمڙي وارو هيلمٽ پاتل آهي، ڍڳي جي ڪن ۽ سڱن سان. '''پٺيون پاسو''': [[نائيڪي (ديوي)|نائيڪي]]، جيڪا ٽرافي مٿان گلن جو هار رکي رهي آهي؛ شايد [[ايپسس جي جنگ]] ڏانهن اشارو. عبارت: "بادشاهه سلوقس".<ref>{{cite web |last1=Metropolitan Museum of Art |title=Tetradrachm of Seleucus I |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/326156 |website=www.metmuseum.org}}</ref>]] سلوقس کي چندر گپت کان مليل جنگي هاٿي تڏهن تمام ڪارائتا ثابت ٿيا، جڏهن ديادوخين آخرڪار انٽيگونوس سان نبيرڻ جو فيصلو ڪيو. ڪيساندر، سلوقس ۽ ليسيميڪس [[ايپسس جي جنگ]] ۾ انٽيگونوس ۽ ديميتريوس کي شڪست ڏني. انٽيگونوس جنگ ۾ مارجي ويو، پر ديميتريوس بچي ڀڄي ويو. جنگ کان پوءِ [[سوريا]] سلوقس جي حڪمراني هيٺ آئي. سلوقس سوريا کي [[طوروس جبل]]ن کان وٺي [[سينا اپٻيٽ]] تائين علائقو سمجهندو هو، پر بطليموس اڳ ئي [[فلسطين]] ۽ [[فينيقيا]] تي قبضو ڪري چڪو هو. 299 ق م ۾ سلوقس ديميتريوس سان اتحاد ڪيو ۽ سندس ڌيءَ [[اسٽراٽونائيس آف سوريا|اسٽراٽونائيس]] سان شادي ڪئي. اسٽراٽونائيس، انٽيپيٽر جي ڌيءَ [[فيلا (انٽيپيٽر جي ڌيءَ)|فيلا]] جي پڻ ڌيءَ هئي. سلوقس کي اسٽراٽونائيس مان هڪ ڌيءَ ڄائي، جنهن جو نالو به [[فيلا (سلوقس جي ڌيءَ)|فيلا]] هو.<ref>[[John Malalas]], [http://www.attalus.org/translate/malalas.html#198 viii.198]</ref> ديميتريوس جي بحري فوج بطليموس جي بحري فوج کي تباهه ڪري ڇڏيو، تنهنڪري سلوقس کي بطليموس سان وڙهڻ جي ضرورت نه پئي.<ref name="Grainger97-55">Grainger 1997, p. 55–56</ref> بهرحال سلوقس پنهنجي سلطنت کي اولهه طرف گهڻو وڌائي نه سگهيو. ان جو وڏو سبب اهو هو ته وٽس يوناني سپاهين جو تعداد ڪافي نه هو. ايپسس جي جنگ دوران وٽس ليسيميڪس جي ڀيٽ ۾ گهٽ پيادل فوج هئي. سندس طاقت جنگي هاٿين ۽ روايتي پارسي گهوڙيسوار فوج ۾ هئي. پنهنجي فوج کي وڌائڻ لاءِ سلوقس يونان جي مکيه سرزمين مان آبادڪارن کي پاڻ ڏانهن راغب ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان مقصد لاءِ هن چار نوان شهر قائم ڪيا: سامونڊي ڪناري تي [[سلوقيا پيريا]] ۽ [[لاوڊيڪيا ان سوريا]]، ۽ [[اورونٽس درياهه]] جي واديءَ ۾ [[انطاڪيه بر اورونٽس]] ۽ [[اپاميا (سوريا)|اپاميا]]. [[انطاڪيه]] سندس حڪومت جو مرڪزي هنڌ بڻجي وئي. نئين سلوقيا کي سندس نئون بحري اڏو ۽ بحيره روم ڏانهن دروازو بڻجڻو هو. سلوقس ڇهه ننڍا شهر به قائم ڪيا.<ref name="Grainger97-55" /> سلوقس بابت چيو ويندو آهي ته "ٿورا ئي شهزادا اهڙا ٿيا آهن جن کي شهرن جي تعمير جو ايترو شديد شوق هجي. روايت آهي ته هن ڪل نو سلوقيا، سورهن انطاڪيا ۽ ڇهه لاوڊيڪيا تعمير ڪرايا."<ref name="ebd">{{EBD}}</ref> c2zjv2v5y2h6h393hzz1sdsvja970ec 388212 388211 2026-06-23T21:27:13Z Intisar Ali 8681 388212 wikitext text/x-wiki {{Short description|مقدوني جرنيل، ديادوخوس ۽ سلوقي سلطنت جو باني}} {{Infobox royalty | name = سلوقس اول نيڪاتور | title = [[باسيليئس]]{{Efn|[[فارس جي بادشاهن جي فهرست|فارس جو بادشاهه]] {{br}} [[شاهنشاه#يوناني استعمال|شاهنشاه]] {{br}} [[ملڪن جو بادشاهه]] {{br}} ايشيا جو آقا {{br}}}} | image = Seleukos I Nikator Bronze Roman 100BCE-100CE Museo Archeologico Nazionale Naples AN 5590 1.jpg | alt = Bronze male bust | caption = [[هرڪولينيم]] مان مليل سلوقس جي ڪانسي جي مورتي جي رومي نقل (هاڻي [[نيپلز قومي آثار قديمه عجائب گهر]] ۾ موجود) | succession = [[سلوقي سلطنت]] جو [[باسيليئس]] | reign = 305<ref>Boiy "The Reigns of the Seleucid Kings According the Babylonian King List." ''Journal of Near Eastern Studies'' 70(1) (2011): 1–12.</ref> – سيپٽمبر 281 ق م | predecessor = [[سڪندر چوٿون مقدوني]] | successor = [[انطيوخس اول سوٽر]] (تقريباً 292 ق م کان گڏيل حڪمران) | birth_date = {{Circa|358 BC}} | birth_place = [[يوروپوس (مقدونيه)|يوروپوس]]، [[قديم مقدونيه]]<br />(موجوده [[ايورپوس]]، [[يونان]]) | death_date = سيپٽمبر 281 ق م (عمر تقريباً 77 سال) | death_place = [[ليسيميڪيا (ٿريس)|ليسيميڪيا]]، [[ٿريس]]<br />(موجوده [[ڪاواڪ ڪوي]]، [[چاناق قلعه صوبو|چاناق قلعه]]، [[ترڪيه]])<ref name=EB1911/><ref name="Seleucus I Nicator">{{cite web|url=https://www.livius.org/articles/person/seleucus-i-nicator/|title=Seleucus I Nicator|work=Livius}}</ref> | burial_place = | spouse = {{ubl|[[اپاما]]|[[اسٽراٽونائيس آف سوريا|اسٽراٽونائيس]]}} | issue = [[انطيوخس اول سوٽر]]<br />[[اخائيوس (سلوقس اول جو پٽ)|اخائيوس]]<br />[[فيلا (سلوقس جي ڌيءَ)|فيلا]]<br />لاوڊائيس | dynasty = [[سلوقي حڪمرانن جي فهرست|سلوقي خاندان]] | father = [[انطيوخس (سلوقس اول جو پيءُ)|انطيوخس]] | mother = [[لاوڊائيس آف مقدونيه|لاوڊائيس]] }} '''سلوقس اول نيڪاتور''' ({{IPAc-en|s|ɪ|ˈ|l|uː|k|ə|s}}؛<ref>[https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/seleucus-i Seleucus | Collins English dictionary]</ref> يوناني: Σέλευκος Νικάτωρ، ''Séleukos Nikátōr''؛ "فاتح سلوقس"، {{nowrap|تقريباً 358 ق م – 281 ق م}}) هڪ [[مقدوني يوناني]] جرنيل، فوجي عملدار ۽ [[سڪندر اعظم]] جي جانشينن مان هو، جنهن بعد ۾ مشهور [[سلوقي سلطنت]] جو بنياد وڌو ۽ [[سلوقي خاندان]] جي حڪمراني قائم ڪئي. سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ اقتدار جي ڇڪتاڻ ۾ شروعاتي طور سلوقس هڪ ثانوي شخصيت هو، پر وقت سان گڏ هو [[ايشيا صغير]]، [[سوريا]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[ايراني فلات]] جو مڪمل حڪمران بڻجي ويو ۽ ''[[باسيليئس]]'' (بادشاهه) جو لقب اختيار ڪيائين. سلوقي سلطنت [[هليني دور]] جي دنيا جي وڏين طاقتن مان هڪ هئي، جيستائين اها ٻي صدي ق م جي آخر ۽ پهرين صدي ق م جي شروعات ۾ [[رومي جمهوريه]] ۽ [[اشڪاني سلطنت]] جي هٿان ڪمزور نه ٿي وئي. سڪندر اعظم جي فوج ۾ خدمت دوران سلوقس ''[[هائپاسپست]]'' نالي مقدونيه جي چونڊ پيادل فوجي دستي جو سالار هو. جون 323 ق م ۾ سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ سلوقس شروعات ۾ [[پرديڪاس]] جي حمايت ڪئي، جيڪو سڪندر جي سلطنت جو نگران حڪمران هو. 323 ق م ۾ [[بابل جي ورهاست]] دوران سلوقس کي [[ساٿي گهوڙيسوار فوج]] جو ڪمانڊر ۽ ''چليارخ'' مقرر ڪيو ويو. 322 ق م ۾ [[ديادوخين جون جنگيون]] شروع ٿيون. [[مصر]] ۾ [[بطليموس اول سوٽر]] خلاف مهم دوران پرديڪاس جي فوجي ناڪامين سبب [[پيلوسيئم]] ۾ سندس فوج بغاوت ڪري ويٺي. سلوقس، [[پيثون]] ۽ [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] جي سازش جي نتيجي ۾ پرديڪاس 321 يا 320 ق م ۾ پيلوسيئم ۾ قتل ڪيو ويو. 321 ق م ۾ [[ٽرائيپاراديسوس جي ورهاست]] کان پوءِ نئين نگران حڪمران [[انٽيپيٽر]] سلوقس کي [[بابل]] جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو. پر جلد ئي ديادوخين جي جنگين جو نئون دور شروع ٿيو ۽ طاقتور حڪمران [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] سلوقس کي بابل ڇڏڻ تي مجبور ڪري ڇڏيو. سلوقس فقط 312 ق م ۾ [[بطليموس اول سوٽر]] جي مدد سان ٻيهر بابل واپس اچي سگهيو. 312 ق م کان پوءِ سلوقس بي رحمي سان پنهنجي سلطنت کي وڌايو ۽ آخرڪار [[فارس]] ۽ [[ميديا]] جا علائقا فتح ڪري ورتائين. هن نه فقط [[بابلونيا]] تي حڪمراني ڪئي، پر سڪندر اعظم جي سلطنت جي تقريباً سڄي اوڀرئين حصي تي پڻ قبضو قائم ڪيو. سلوقس [[گنڌارا]] ۽ اتر اولهه هندستان جي اڳوڻن صوبن تي پڻ دعويٰ ڪئي. پر انهن خواهشن کي [[چندر گپت موريا]] چئلينج ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[سلوقي-موريا جنگ]] (305–303 ق م) شروع ٿي. آخرڪار هڪ معاهدي ذريعي تڪرار ختم ٿيو، جنهن موجب [[موريا سلطنت]] اوڀر وارا صوبا پنهنجي قبضي ۾ آندا. ان کان علاوه هڪ شاديءَ جو اتحاد پڻ قائم ٿيو. [[اسٽرابو]] ۽ [[ايپيان]] موجب چندر گپت سلوقس جي هڪ ڌيءَ سان شادي ڪئي.<ref name=":1">[[Chandragupta Maurya#CITEREFAppian|Appian]], p. 55.</ref> ان جي بدلي ۾ سلوقي سلطنت کي 500 جنگي [[هاٿي]] ۽ انهن جا [[مهائوٽ]] مليا، جن 301 ق م ۾ [[ايپسس جي جنگ]] ۾ انٽيگونوس خلاف فيصلائتو ڪردار ادا ڪيو. 281 ق م ۾ سلوقس [[ڪوروپيڊيم جي جنگ]] ۾ [[ليسيميڪس]] کي به شڪست ڏني ۽ [[ايشيا صغير]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ورتو. انٽيگونوس ۽ ليسيميڪس خلاف فتوحات کان پوءِ ديادوخين ۾ سلوقي خاندان جو ڪو وڏو حريف باقي نه رهيو. تنهن هوندي به سلوقس [[ٿريس]] ۽ خود [[مقدونيه]] سميت ليسيميڪس جي يورپي علائقن تي به قبضو ڪرڻ جو خواهشمند هو. پر 281 ق م ۾ جڏهن هو ٿريس پهتو ته [[بطليموس ڪيرائونوس]] کيس قتل ڪري ڇڏيو.<ref name="EB1911" /> بطليموس ڪيرائونوس پنهنجي ڀيڻ [[ليسيندرا]] سان گڏ سلوقي درٻار ۾ پناهه ورتي هئي. سلوقس جي قتل سان سلوقين جا ٿريس ۽ مقدونيه تي قبضي جا امڪان ختم ٿي ويا، ۽ بطليموس ڪيرائونوس کي مقدونيه ۾ ليسيميڪس جي گهڻي طاقت پنهنجي هٿ ۾ آڻڻ جو موقعو ملي ويو. سلوقس جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[انطيوخس اول سوٽر]] سلوقي سلطنت جو حڪمران بڻيو. سلوقس پنهنجي دور حڪومت ۾ ڪيترائي نوان شهر پڻ قائم ڪيا، جن ۾ [[انطاڪيه]] (300 ق م)، [[اديسا]] ۽ [[دجله تي سلوقيه]] (تقريباً 305 ق م) شامل آهن. دجله تي سلوقيه جي قيام سبب آخرڪار [[بابل]] جي آبادي وڏي حد تائين گهٽجي وئي. == شروعاتي زندگي ۽ خاندان == سلوقس، [[انطيوخس (سلوقس اول نيڪاتور جو پيءُ)|انطيوخس]] جو پٽ هو. مؤرخ [[جونيانس جسٽينس]] دعويٰ ڪري ٿو ته انطيوخس [[فلپ ٻيون مقدوني]] جي جرنيلن مان هڪ هو، پر ٻين ذريعن ۾ اهڙي ڪنهن جرنيل جو ذڪر نٿو ملي ۽ نه ئي فلپ جي دور ۾ سندس فوجي خدمتن بابت ڪا معتبر ڄاڻ موجود آهي. ممڪن آهي ته انطيوخس [[اپر مقدونيه]] جي ڪنهن معزز اشرافي خاندان سان تعلق رکندو هجي. سلوقس جي ماءُ جو نالو [[لاوڊائيس آف مقدونيه|لاوڊائيس]] ٻڌايو وڃي ٿو، پر سندس باري ۾ به ٻي ڪا خاص معلومات موجود ناهي. بعد ۾ سلوقس پنهنجي والدين جي نالن تي ڪيترن ئي شهرن جا نالا رکيا.<ref name="G2">Grainger 1990, p. 2</ref> سلوقس [[يوروپوس (مقدونيه)|يوروپوس]] ۾ پيدا ٿيو، جيڪو [[مقدونيه]] جي اترئين حصي ۾ واقع هو. جيڪڏهن 358 ق م کي سندس پيدائش جو سڀ کان وڌيڪ امڪاني سال تسليم ڪيو وڃي ته سندس ڄمڻ کان فقط هڪ سال اڳ [[پايوني]] ماڻهن هن علائقي تي حملو ڪيو هو. فلپ ٻئي حملي آورن کي شڪست ڏني ۽ ڪجهه سالن بعد پايونين کي مڪمل طور مقدوني حڪمراني هيٺ آڻي ڇڏيو.<ref name="G4">Grainger 1990, pp. 4–5</ref> سلوقس جي پيدائش جو صحيح سال واضح ناهي. جسٽينس لکي ٿو ته [[ڪوروپيڊيم جي جنگ]] دوران سندس عمر 77 سال هئي، جنهن مطابق سندس پيدائش 358 ق م ۾ ٿي هوندي. [[ايپيان]] موجب جنگ وقت سندس عمر 73 سال هئي، جنهن مطابق سندس جنم 354 ق م ۾ ٿيو. جڏهن ته [[يوسيبيئس آف قيساريه]] عمر 75 سال ٻڌائي ٿو، جنهن مان 356 ق م وارو سال نڪري ٿو، ۽ اهڙي طرح سلوقس جي عمر [[سڪندر اعظم]] جي عمر جي برابر ٿي وڃي ٿي. مؤرخن جو خيال آهي ته شايد اها سلوقس جي سياسي تشهير هئي ته جيئن کيس سڪندر اعظم جي همعصر ۽ برابر حيثيت وارو شخص ڏيکاريو وڃي.<ref name="G1">Grainger 1990, p. 1</ref> نوجواني ۾ سلوقس کي بادشاهه جو [[شاهي خادم]] (''pais'') چونڊيو ويو. اشرافي خاندانن جي سڀني پٽن لاءِ اهو رواجي عمل هو ته هو پهرين شاهي خادم طور خدمت ڪن ۽ پوءِ بادشاهه جي فوج ۾ آفيسر بڻجن.<ref name="G2">Grainger 1990, p. 2</ref> سلوقس بابت چيو وڃي ٿو ته هو پنهنجي مستقبل جي حريفن [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] ۽ [[ديميتريوس اول مقدوني]] وانگر انتهائي طاقتور جسماني قوت جو مالڪ هو. ايپيان هڪ واقعي جو ذڪر ڪري ٿو جنهن ۾ سڪندر اعظم قرباني لاءِ تيار ڪيل هڪ جهنگلي ڍڳو اوچتو آزاد ٿي ڀڄي ويو، پر سلوقس پنهنجي ننگن هٿن سان ان جا سڱ پڪڙي کيس ٻيهر قابو ڪري ورتو.<ref name=":1" /> چيو وڃي ٿو ته بعد ۾ سندس سڪن تي ظاهر ٿيندڙ ڍڳي جا سڱ انهيءَ واقعي جي يادگار هئا. سڪندر اعظم وانگر سلوقس بابت به ڪيترائي ڏند ڪٿائي قصا مشهور ٿيا. هڪ روايت مطابق، جڏهن سلوقس سڪندر سان گڏ فارس خلاف مهم تي روانو ٿي رهيو هو، تڏهن سندس پيءُ انطيوخس کيس ٻڌايو ته سندس حقيقي والد دراصل ديوتا [[اپولو]] آهي. روايت موجب اپولو، لاوڊائيس کي هڪ منڊي تحفي طور ڏني هئي، جنهن تي [[لنگر]] جي تصوير ٺهيل هئي. سلوقس جي جسم تي به لنگر جي شڪل وارو پيدائشي نشان موجود هو. اهو پڻ چيو ويندو هو ته سندس پٽن ۽ پوٽن وٽ به اهڙو ئي نشان هو. هي ڪهاڻي سڪندر اعظم بابت مشهور روايتن سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿي. گهڻا محقق ان کي سياسي پروپيگنڊا سمجهن ٿا، جنهن جو مقصد سلوقس کي سڪندر اعظم جو فطري جانشين ثابت ڪرڻ هو.<ref name="G2" /> [[جان مالالاس]] لکي ٿو ته سلوقس جي هڪ ڀيڻ [[ديديميا (سلوقس اول جي ڀيڻ)|ديديميا]] هئي، جنهن جا ٻه پٽ [[نيڪانور]] ۽ [[نيڪوميديس]] هئا. پر گهڻن مؤرخن جو خيال آهي ته اهي شخصيتون افسانوي آهن. ديديميا جو تعلق شايد [[ديديما]] ۾ موجود اپولو جي مشهور مندر ۽ غيب گوئي واري مرڪز سان هجي، جيڪو [[ميليتوس]] جي ويجهو واقع هو. ڪجهه محققن اهو به تجويز ڪيو آهي ته [[بطليموس (سلوقس جو پٽ)]] دراصل سلوقس جو چاچو هو.<ref name="G3">Grainger 1990, p. 3</ref> == سڪندر اعظم جي دور ۾ شروعاتي فوجي خدمتون == [[File:Hypaspist.jpg|thumb|250px|فارس خلاف سڪندر اعظم جي مهم دوران سلوقس شاهي ''هائپاسپست'' فوج جي اڳواڻي ڪئي.]] 334 ق م جي بهار ۾، تقريباً ٽيهه ويهن سالن جي نوجوان جي حيثيت ۾، سلوقس سڪندر اعظم سان گڏ ايشيا روانو ٿيو.<ref name=EB1911/> 327 ق م جي آخر ۾ شروع ٿيندڙ [[سڪندر اعظم جي هندستاني مهم]] تائين هو مقدوني فوج جي سڀ کان چونڊ پيادل فوجي دستي ''هائپاسپست'' (Shield-bearers) جو سالار بڻجي چڪو هو. بعد ۾ هن دستي کي ''[[سلور شيلڊز]]'' (چانديءَ واريون ڍالون) جي نالي سان سڃاتو ويو. [[ايريان]] موجب جڏهن سڪندر اعظم ٻيڙيءَ وسيلي [[جهلم درياهه|هائڊاسپس درياهه]] پار ڪيو، تڏهن ساڻس [[پرديڪاس]]، [[بطليموس اول سوٽر]]، [[ليسيميڪس]] ۽ سلوقس پڻ گڏ هئا.<ref>Arrian Anabasis 5.13.1</ref> 326 ق م ۾ ٿيندڙ [[هائڊاسپس جي جنگ]] دوران سلوقس پنهنجي فوج جي اڳواڻي ڪندي [[پورس]] جي هاٿين سان مقابلو ڪيو. بهرحال جنگ جي رٿابندي ۾ سندس صحيح ڪردار بابت ڪا واضح ڄاڻ موجود ناهي، ڇاڪاڻ ته جنگ دوران کيس ڪنهن وڏي آزاد ڪمان جو ذڪر نٿو ملي. هي ڳالهه [[ڪريٽيرس]]، [[هيفائيسٽيون]]، [[پيثون]] ۽ [[ليوناتس]] کان مختلف آهي، جن وٽ پنهنجي پنهنجي وڏي فوجي دستا هئا.<ref name="G9">Grainger 1990, pp. 9–10</ref> سلوقس جي شاهي ''هائپاسپست'' فوج مسلسل سڪندر اعظم جي سڌي نگراني هيٺ رهندي هئي. بعد ۾ هنن [[سنڌو ماٿري]] جي مهم، [[مالي قبيلي]] خلاف جنگين ۽ [[گيدروسيا]] جي ريگستاني گذرگاهه پار ڪرڻ ۾ پڻ حصو ورتو. 324 ق م جي بهار ۾ [[سوسا جي شاديون|سوسا جي عظيم شادي واري تقريب]] دوران سلوقس [[اپاما]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[سپيٽامينيس]] جي ڌيءَ هئي. انهن مان سندس وڏو پٽ ۽ جانشين [[انطيوخس اول سوٽر]] پيدا ٿيو. انهن کي گهٽ ۾ گهٽ ٻه جائز ڌيئرون، [[لاوڊائيس]] ۽ [[فيلا]]، پڻ هيون ۽ شايد هڪ ٻيو پٽ [[اخائيوس (سلوقس اول جو پٽ)|اخائيوس]] به هو. ساڳئي تقريب ۾ سڪندر اعظم مرحوم فارسي بادشاهه [[دارا ٽيون]] جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جڏهن ته ٻين ڪيترن مقدوني عملدارن پڻ فارسي عورتن سان شاديون ڪيون. 323 ق م ۾ سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ جڏهن گهڻن مقدوني جرنيلن پنهنجين ''سوسا وارين زالن'' کي ڇڏي ڏنو، تڏهن سلوقس انهن چند ماڻهن مان هو جنهن پنهنجي زال کي برقرار رکيو. اپاما سڄي حياتي سندس ساٿي ۽ بعد ۾ راڻي رهي.<ref name="G912">Grainger 1990, p. 12</ref> قديم ذريعن ۾ سڪندر اعظم جي زندگي دوران سلوقس بابت ڪيترائي قصا ملن ٿا. هڪ واقعي موجب [[بابل]] جي ويجهو ٻيڙيءَ جي سفر دوران سڪندر اعظم جو شاهي تاج (Diadem) هوا ۾ اڏامي ويو ۽ [[آشوري]] بادشاهن جي قبرن ڀرسان ڪنن ۾ وڃي ڪري پيو. سلوقس تري ان کي واپس آندو ۽ ٻيڙيءَ ڏانهن موٽندي تاج کي سڪي رکڻ لاءِ پنهنجي مٿي تي رکيائين. هن قصي جي صداقت مشڪوڪ سمجهي وڃي ٿي. ٻئي قصي موجب سلوقس [[ميديوس آف لاريسا]] جي دعوت ۾ سڪندر اعظم سان گڏ موجود هو. دعوت جو واقعو شايد درست هجي، پر بادشاهه کي زهر ڏيڻ واري سازش جو قصو گهڻو معتبر نٿو سمجهيو وڃي. هڪ ٻي روايت مطابق سڪندر اعظم جي وفات کان ٿورو اڳ سلوقس ديوتا [[سيراپس]] جي مندر ۾ رات گذاري ته جيئن بادشاهه جي صحت بهتر ٿيڻ لاءِ دعا گهري سگهي.<ref>Plutarch, ''Alexander'' 76; Arrian, ''Anabasis'' 7.26; {{harvnb|Ogden|2017|p=64}}</ref> پر هن روايت جي به صداقت تي شڪ ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته يوناني-مصري ديوتا سيراپس جو تصور ان وقت تائين وجود ۾ ئي نه آيو هو.<ref name="Heckel p. 256">Heckel p. 256</ref> == پرديڪاس جي دور ۾ سينيئر فوجي عملدار (323–321 ق م) == [[File:Ptolemy I Soter Louvre Ma849.jpg|thumb|left|upright|[[بطليموس اول سوٽر]]، جيڪو سڪندر اعظم جي فوجي عملدارن مان هو، کي [[مصر]] جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو ويو. بعد ۾ بطليموس [[بطليموسي مصر]] کي آزاد رياست بڻايو ۽ 305 ق م ۾ پاڻ کي [[باسيليئس]] ۽ [[فرعون]] قرار ڏنو.]] {{Main|ديادوخي}} [[سڪندر اعظم]] 10 جون 323 ق م تي [[بابل]] ۾ ڪنهن واضح جانشين کان سواءِ وفات ڪري ويو. سندس جرنيل [[پرديڪاس]] سڪندر جي سڄي سلطنت جو نگران حڪمران (ريجنٽ) بڻيو، جڏهن ته سڪندر جي جسماني ۽ ذهني طور معذور سوتيلي ڀاءُ [[آرريڊيئس]] کي [[فلپ ٽيون مقدوني]] جي نالي سان نئون بادشاهه مقرر ڪيو ويو. ساڳئي وقت سڪندر جي اڃا ڄمڻ کان اڳ واري پٽ [[سڪندر چوٿون مقدوني]] کي پڻ پنهنجي پيءُ جو قانوني جانشين قرار ڏنو ويو. بهرحال، [[بابل جي ورهاست]] دوران پرديڪاس عملي طور سڪندر جي وسيع مقدوني سلطنت کي سندس جرنيلن ۾ ورهائي ڇڏيو. سلوقس کي [[ساٿي گهوڙيسوار فوج]] (''hetairoi'') جو سپهه سالار مقرر ڪيو ويو ۽ کيس پهريون يا درٻاري ''چليارخ'' بڻايو ويو. اهڙي طرح هو نگران حڪمران ۽ سپهه سالار پرديڪاس کان پوءِ شاهي فوج جو سڀ کان اعليٰ عملدار بڻجي ويو. پرديڪاس جي حمايت ڪندڙ ٻين بااثر شخصيتن ۾ [[بطليموس اول سوٽر]]، [[ليسيميڪس]]، [[پيثون]] ۽ [[يومينيس]] شامل هئا. پرديڪاس جي طاقت جو دارومدار ٻن ڳالهين تي هو: پهريون، سڪندر اعظم جي وسيع سلطنت کي متحد رکڻ؛ ۽ ٻيو، مختلف [[صوبيدار]]ن کي پنهنجي حڪمن جو پابند رکڻ.<ref name="Heckel p. 256"/> جلد ئي پرديڪاس ۽ ٻين [[ديادوخي]] حڪمرانن جي وچ ۾ جنگ شروع ٿي وئي. پنهنجي سياسي حيثيت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ پرديڪاس سڪندر اعظم جي ڀيڻ [[ڪليوپيٽرا آف مقدونيه|ڪليوپيٽرا]] سان شادي ڪرڻ چاهي. [[ديادوخين جي پهرين جنگ]] ان وقت شروع ٿي جڏهن پرديڪاس سڪندر اعظم جي لاش کي تدفين لاءِ مقدونيه موڪلڻ جو فيصلو ڪيو. پر [[بطليموس اول سوٽر]] لاش تي قبضو ڪري ان کي [[اسڪندريا]] کڻي ويو. پرديڪاس پنهنجي فوج سان گڏ سندس پٺيان مصر روانو ٿيو. ان موقعي تي بطليموس، [[ميديا]] جي صوبيدار [[پيثون]] ۽ ''[[آرگيراسپيدس]]'' جي سالار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] سان گڏجي سازش ڪئي. پيثون ۽ انٽيجينيس ٻئي ان وقت پرديڪاس جي ماتحت فوجي عملدار هئا. انهن گڏجي پرديڪاس کي قتل ڪري ڇڏيو. [[ڪارنيليئس نيپوس]] لکي ٿو ته سلوقس به هن سازش ۾ شامل هو، پر هن دعويٰ بابت مڪمل يقين سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي.<ref name="G20">Grainger 1990, pp. 20–24</ref> == بابلونيا جو صوبيدار (321–316 ق م) == [[File:Seleucos Nicator Louvre Ma3597 n3.jpg|thumb|upright|سلوقس اول نيڪاتور سان منسوب مجسمو، [[رومي سلطنت]] جي دور جو فن پارو، جيڪو [[سوريا]] ۾ هڪ [[هليني دور|هليني]] نموني جي بنياد تي تيار ڪيو ويو (تقريباً 200ع)]] [[پرديڪاس]] جي وفات کان پوءِ سلطنت جو سڀ کان طاقتور شخص [[انٽيپيٽر]] بڻجي ويو.<ref>{{Cite book |last=Ahmad |first=Ainan |title=The Game of Power - Volume 3 (History of Persian Empire) |publisher=Blue Rose Publishers |year=2024 |location=London |pages=100 |language=en}}</ref> پرديڪاس جا مخالف [[ٽرائيپاراديسوس]] ۾ گڏ ٿيا، جتي سڪندر اعظم جي سلطنت کي ٻيهر ورهايو ويو. هي ورهاست [[ٽرائيپاراديسوس جو معاهدو]] (321 ق م) جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="G21">Grainger 1990, pp. 21–29</ref> ٽرائيپاراديسوس ۾ فوجين بغاوت ڪري ڇڏي هئي ۽ هو پنهنجي آقا انٽيپيٽر کي قتل ڪرڻ جو ارادو رکي رهيا هئا. پر سلوقس ۽ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] انهن کي ائين ڪرڻ کان روڪي ڇڏيو.{{sfn|Bosworth|2005|p=211}} پرديڪاس جي قتل واري سازش ۾ سلوقس جي شموليت يقيني طور ثابت نه ٿي سگهي آهي، پر نئين انتظام ۾ کيس بابل جو مالدار صوبو انعام طور مليو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} ڪجهه ذريعا هن مقرري کي پرديڪاس سان سندس مبينا غداري جو انعام قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite book |last=Justinus |first=Marcus Junianus |title=Justin: Epitome of the Philippic History of Pompeius Trogus: Volume II: Books 13-15: The Successors to Alexander the Great |publisher=Clarendon Press |year=2011 |isbn=978-0-19-927759-9 |pages=162 |language=en}}</ref> تنهن هوندي به ممڪن آهي ته هي فيصلو [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي تجويز تي ڪيو ويو هجي. سلوقس جو بابل ڪيترن طاقتور صوبيدارن جي وچ ۾ گهيريل هو؛ [[فارس (صوبو)|فارس]] جو صوبيدار [[پيوڪيسٽاس]]، [[سوسيانا]] جو نئون صوبيدار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] ۽ [[ميديا]] جو حڪمران [[پيثون]]. بابل سلطنت جي امير ترين صوبن مان هڪ هو، پر فوجي لحاظ کان گهڻو طاقتور نه هو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} ممڪن آهي ته انٽيپيٽر اوڀر وارن صوبن کي اهڙي نموني ورهايو هجي جو ڪو هڪ صوبيدار ٻين کان وڌيڪ طاقتور نه بڻجي سگهي.<ref name="G21" /> سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ [[آرخون آف پيلا]] کي بابل جو صوبيدار مقرر ڪيو ويو هو. پر پرديڪاس کيس هٽائي [[ڊوڪيمس]] کي ان جي جاءِ تي مقرر ڪرڻ چاهيو. جڏهن پرديڪاس مصر تي حملي لاءِ روانو ٿيو ته هن ڊوڪيمس کي فوجي دستن سان گڏ بابل موڪليو. آرخون سندس خلاف جنگ ڪئي، پر جنگ ۾ مارجي ويو. انهيءَ ڪري ڊوڪيمس سلوقس کي بابل بنا مقابلي جي ڏيڻ لاءِ تيار نه هو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} سلوقس آخرڪار بابل ڪيئن حاصل ڪيو، اهو يقيني طور معلوم ناهي. هڪ بابلي تاريخنامي مطابق 320 ق م جي اونهاري يا سياري ۾ شهر جي هڪ اهم عمارت تباهه ٿي وئي. ٻين بابلي ذريعن موجب سلوقس آڪٽوبر يا نومبر 320 ق م ۾ بابل پهتو. ممڪن جنگ جي باوجود ڊوڪيمس فرار ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو. ان دوران سلطنت وري افراتفري جو شڪار ٿي وئي. [[ميديا]] جي صوبيدار [[پيثون]] [[پارتيا]] جي صوبيدار فلپ کي قتل ڪري ڇڏيو ۽ پنهنجي ڀاءُ [[يوديمس (جرنيل)|يوديمس]] کي نئون صوبيدار مقرر ڪيو. اولهه ۾ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] ۽ [[يومينيس]] هڪ ٻئي خلاف جنگ ڪري رهيا هئا. پيثون ۽ سلوقس وانگر يومينيس پڻ پرديڪاس جو پراڻو حامي هو. سلوقس لاءِ سڀ کان وڏو مسئلو خود بابل هو. مقامي آبادي آرخون خلاف بغاوت ڪري چڪي هئي ۽ ڊوڪيمس جي حمايت ڪري رهي هئي. بابلي پادرين جو علائقي تي تمام گهڻو اثر هو. بابل ۾ سڪندر اعظم جي فوج جا وڏي تعداد ۾ مقدوني ۽ يوناني اڳوڻا سپاهي به رهندا هئا. سلوقس پادرين کي مالي تحفا ۽ رشوتون ڏئي پنهنجي پاسي آڻي ورتو.<ref name="G30">Grainger 1990, pp. 30–32</ref> === ديادوخين جي ٻي جنگ === {{Main|ديادوخين جي ٻي جنگ}} 319 ق م ۾ انٽيپيٽر جي وفات کان پوءِ ميديا جي صوبيدار پيثون پنهنجي طاقت وڌائڻ شروع ڪئي. هن شايد ويهه هزار کان وڌيڪ سپاهين تي مشتمل هڪ وڏي فوج گڏ ڪئي. پيوڪيسٽاس جي اڳواڻي ۾ اوڀر جي ٻين صوبيدارن به سندس مقابلي لاءِ گڏيل فوج تيار ڪئي. آخرڪار پيثون پارتيا ۾ ٿيندڙ جنگ ۾ شڪست کاڌي. هو ميديا ڏانهن ڀڄي ويو، پر سندس مخالفن سندس تعاقب ڪرڻ بدران واپس سوسيانا موٽي ويا. ساڳئي وقت يومينيس ۽ سندس فوج [[ڪليڪيا]] پهتا، پر جڏهن انٽيگونوس اتي پهتو ته کين پوئتي هٽڻو پيو. سلوقس لاءِ صورتحال ڏاڍي ڏکئي هئي. يومينيس ۽ سندس فوج بابل جي اتر ۾ هئي. انٽيگونوس هڪ وڌيڪ وڏي فوج سان سندس پٺيان هو. پيثون ميديا ۾ هو ۽ سندس مخالف سوسيانا ۾ موجود هئا. سوسيانا جو صوبيدار ۽ [[آرگيراسپيدس]] جو سالار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] يومينيس جو اتحادي هو. پيثون ۽ انٽيجينيس جي وچ ۾ جنگ شروع ٿيڻ وقت انٽيجينيس ڪليڪيا ۾ موجود هو.<ref name="G33">Grainger 1990, pp. 33–37</ref> 317 ق م جي سرءُ يا سياري ۾ پيثون بابل پهتو. جيتوڻيڪ هن گهڻا سپاهي وڃائي ڇڏيا هئا، پر سلوقس وٽ ان کان به گهٽ فوج هئي. 316 ق م جي بهار ۾ يومينيس [[سوسا]] ڏانهن روانو ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. سوسا جي صوبيدارن غالباً يومينيس جي ان دعويٰ کي قبول ڪيو ته هو قانوني شاهي خاندان جي طرفان غاصب انٽيگونوس خلاف وڙهي رهيو آهي. يومينيس پنهنجي فوج کي بابل کان 300 [[قديم يوناني ماپون|اسٽيڊيا]] پري وٺي ويو ۽ [[دجله]] درياهه پار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سلوقس کي ڪارروائي ڪرڻي پئي. هن درياهه پار ٿيڻ روڪڻ لاءِ ٻه [[ٽرائيريم]] ۽ ڪجهه ننڍيون ٻيڙيون موڪليون. هن آرگيراسپيدس جي اڳوڻن ''هائپاسپست'' سپاهين کي به پاڻ سان ملائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هو ڪامياب نه ٿيو. سلوقس انٽيگونوس ڏانهن به پيغام موڪليا. فوج جي کوٽ سبب لڳي ٿو ته سلوقس يومينيس سان سڌي جنگ ڪرڻ نٿي چاهي. هن درياهه جا بند کوليا ته جيئن ٻوڏ اچي، پر ان سان به يومينيس جو اڳتي وڌڻ نه رڪيو.<ref name="G39">Grainger 1990, pp. 39–42</ref> 316 ق م جي بهار ۾ سلوقس ۽ پيثون انٽيگونوس سان ملي ويا، جيڪو يومينيس جو تعاقب ڪندي سوسا پهتو هو. سوسا مان انٽيگونوس ميديا روانو ٿيو، جتان هو اوڀر وارن صوبن کي خطري ۾ وجهي سگهيو ٿي. هن سلوقس کي ٿوري فوج سان اتي ڇڏيو ته جيئن يومينيس کي بحيره روم تائين پهچڻ کان روڪي سگهي. [[اراخوسيا]] جي صوبيدار [[سيبيرٽيوس]] صورتحال کي نااميد سمجهي پنهنجي صوبي ڏانهن موٽي ويو. يومينيس ۽ سندس اتحادين جون فوجون ٽٽڻ جي ڪناري تي پهچي ويون. 316 ق م دوران انٽيگونوس ۽ يومينيس وچ ۾ ٻه اهم جنگيون ٿيون: [[پارايتاڪيني جي جنگ]] ۽ [[گابيئني جي جنگ]]. يومينيس شڪست کاڌي ۽ بعد ۾ قتل ڪيو ويو. ديادوخين جي ٻي جنگ جا واقعا ظاهر ڪن ٿا ته سلوقس صحيح وقت جو انتظار ڪرڻ جي غيرمعمولي صلاحيت رکندو هو. بي ڌڙڪ جنگ ۾ ٽپي پوڻ سندس انداز نه هو.<ref name="G43">Grainger 1990, p. 43</ref> === مصر ڏانهن فرار === انٽيگونوس 316 ق م جي سياري ۾ ميديا ۾ رهيو، جتي پيثون ٻيهر حڪمران هو. پيثون جي اقتدار جي خواهش وڌيڪ وڌي وئي ۽ هن انٽيگونوس جي ڪجهه فوجن کي پنهنجي پاسي آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. پر انٽيگونوس سازش جو پتو لڳائي ورتو ۽ پيثون کي قتل ڪرائي ڇڏيو. ان کان پوءِ هن [[پيوڪيسٽاس]] کي هٽائي فارس جو نئون صوبيدار مقرر ڪيو.<ref name="G44">Grainger 1990, p. 44–45</ref> 315 ق م جي اونهاري ۾ انٽيگونوس بابل پهتو، جتي سلوقس سندس شاندار استقبال ڪيو. پر ٻنهي جي وچ ۾ لاڳاپا جلد خراب ٿي ويا. سلوقس انٽيگونوس جي هڪ فوجي عملدار کي ان کان اجازت وٺڻ کان سواءِ سزا ڏني. انٽيگونوس ڪاوڙجي پيو ۽ سلوقس کان مطالبو ڪيو ته هو صوبي جي آمدنيءَ جو حساب ڏئي. سلوقس انڪار ڪري ڇڏيو.{{sfn|Boiy|2004|p=121}} تنهن هوندي به هو انٽيگونوس کان ڊڄي ويو ۽ فقط پنجاهه گهوڙيسوارن سان گڏ مصر ڏانهن ڀڄي ويو. روايت آهي ته [[ڪلداني]] نجومين انٽيگونوس کي اڳڪٿي ٻڌائي هئي ته سلوقس مستقبل ۾ ايشيا جو حڪمران بڻجندو ۽ آخرڪار انٽيگونوس کي قتل ڪندو. هي ٻڌي انٽيگونوس سلوقس جي پٺيان فوج موڪلي. پر سلوقس پهرين [[ميسوپوٽيميا]] ۽ پوءِ [[سوريا]] ڏانهن فرار ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو. سلوقس جي مدد ڪرڻ جي الزام ۾ انٽيگونوس [[بليٽور]]، جيڪو ميسوپوٽيميا جو نئون صوبيدار هو، کي قتل ڪرائي ڇڏيو. جديد مؤرخ هن نجومي اڳڪٿي واري قصي بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا. تنهن هوندي به اهو تقريباً يقيني آهي ته بابلي پادري سلوقس جا مخالف هئا.<ref name="G49">Grainger 1990, pp. 49–51, Boiy p. 122</ref> == بطليموس جي ماتحت بحري سالار (316–311 ق م) == {{Main|ديادوخين جي ٽين جنگ}} مصر پهچڻ کان پوءِ سلوقس پنهنجي دوستن کي [[يونان]] موڪليو ته جيئن هو ٻين ديادوخي حڪمرانن [[ڪيساندر]] (مقدونيه جو حڪمران ۽ يونان جو بالادست) ۽ [[ليسيميڪس]] (حڪمران [[ٿريس]]) کي [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي وڌندڙ طاقت بابت آگاهه ڪن. ان وقت انٽيگونوس سڀني ''ديادوخي'' حڪمرانن مان سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي چڪو هو، ۽ جلد يا دير سان ٻين حڪمرانن کي سندس مقابلو ڪرڻو هو. [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]]، ليسيميڪس ۽ ڪيساندر گڏجي انٽيگونوس خلاف هڪ اتحاد قائم ڪيو. اتحادين انٽيگونوس ڏانهن هڪ تجويز موڪلي، جنهن ۾ هن کان مطالبو ڪيو ويو ته هو پنهنجي گڏ ڪيل خزاني ۽ علائقن مان حصا ورهائي. تجويز موجب [[فينيقيا]] ۽ [[سوريا]] بطليموس کي، [[ڪپاڊوشيا]] ۽ [[ليسيا]] ڪيساندر کي، [[هيلسپونٽيني فريجيا]] ليسيميڪس کي ۽ [[بابلونيا]] سلوقس کي ملڻ گهرجي.<ref>Diodorus Siculus, ''Bibliotheca Historica'' XIX 57,1.</ref> انٽيگونوس هن مطالبي کي رد ڪري ڇڏيو ۽ 314 ق م جي بهار ۾ [[سوريا]] ۾ بطليموس خلاف لشڪر ڪشي شروع ڪئي.<ref name="G55">Grainger 1990, pp. 53–55</ref> جنگ جي شروعاتي مرحلي دوران سلوقس، بطليموس جي بحري فوج ۾ ''بحري سالار'' طور خدمتون سرانجام ڏنيون. انٽيگونوس [[صور]] (Tyre) جو گهيرو ڪري رهيو هو، جڏهن سلوقس پنهنجي ٻيڙين سان سندس سامهون کان گذري ويو ۽ [[سوريا]] ۽ [[ايشيا صغير]] جي سامونڊي ڪنارن لاءِ خطرو بڻجي ويو.<ref>{{cite web |author=Jona Lendering |url=https://www.livius.org/di-dn/diadochi/war05.html |title=Alexander's successors: The Third Diadoch War |publisher=Livius.org |access-date=2012-11-07 |archive-date=18 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121118035712/http://www.livius.org/di-dn/diadochi/war05.html |url-status=dead }}</ref> انٽيگونوس [[روڊس]] جي ٻيٽ سان اتحاد ڪيو، جيڪو پنهنجي حڪمتِ عملي واري جڳهه ۽ طاقتور بحري ٻيڙي بيڙي سبب اتحادين کي گڏ ٿيڻ کان روڪي سگهي پيو. روڊس جي خطري کي نظر ۾ رکندي بطليموس سلوقس کي هڪ سئو جنگي ٻيڙيون ڏنيون ۽ کيس [[ايجيئن سمنڊ]] ڏانهن موڪليو. سلوقس جو ٻيڙو روڊس کي شڪست ڏيڻ لاءِ ڪافي نه هو، پر ايترو ضرور طاقتور هو جو [[ڪاريا]] جي صوبيدار [[اساندر]] کي بطليموس سان اتحاد ڪرڻ تي مجبور ڪري سگهي. پنهنجي طاقت جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ سلوقس [[ايرٿرائي]] شهر تي پڻ حملو ڪيو. انٽيگونوس جي ڀائٽي [[پوليمايوس (جرنيل)|پوليمايوس]] اساندر تي حملو ڪيو. سلوقس واپس [[قبرص]] موٽي آيو، جتي بطليموس پنهنجي ڀاءُ [[مينيلائوس (لاگوس جو پٽ)|مينيلائوس]] کي 10,000 ڀاڙي جي سپاهين ۽ 100 ٻيڙين سان موڪليو هو. سلوقس ۽ مينيلائوس گڏجي [[ڪيتيون]] جو گهيرو شروع ڪيو. انٽيگونوس پنهنجي بحري فوج جو وڏو حصو ايجيئن سمنڊ ڏانهن ۽ پنهنجي زميني فوج [[ايشيا صغير]] ڏانهن موڪلي. هاڻي بطليموس (ٽالمي) وٽ [[سوريا]] تي حملي جو بهترين موقعو هو. 312 ق م ۾ هن [[غزه جي جنگ (312 ق م)|غزه جي جنگ]] ۾ [[ديميتريوس اول مقدوني]]، جيڪو انٽيگونوس جو پٽ هو، کي شڪست ڏني. امڪان آهي ته سلوقس به هن جنگ ۾ شامل هو. [[پيثون، پٽِ ايجينور]]، جنهن کي انٽيگونوس بابل جو نئون صوبيدار مقرر ڪيو هو، جنگ ۾ مارجي ويو. پيثون جي موت سلوقس لاءِ بابل واپس حاصل ڪرڻ جو بهترين موقعو ثابت ٿيو.<ref name="G56">Grainger 1990, pp. 56–72</ref> سلوقس پنهنجي بابل واپسي جي تياري تمام احتياط سان ڪئي هئي. غزه جي جنگ کان پوءِ ديميتريوس [[ٽرپولي، لبنان|ٽرپولي]] ڏانهن هٽي ويو، جڏهن ته بطليموس اڳتي وڌندي [[صيدا]] تائين پهچي ويو. بطليموس سلوقس کي 800 پيادل سپاهي ۽ 200 گهوڙيسوار ڏنا. ان سان گڏ سندس پراڻا دوست به هئا، شايد اهي ئي پنجاهه ماڻهو جيڪي اڳ بابل مان ساڻس گڏ ڀڄي نڪتا هئا. بابل ڏانهن سفر دوران سلوقس رستي ۾ موجود فوجي آبادين مان وڌيڪ سپاهي ڀرتي ڪندو ويو. آخرڪار هن وٽ لڳ ڀڳ 3,000 سپاهي گڏ ٿي ويا. بابل ۾ پيثون جي ڪمانڊر [[ڊيفيلوس]] شهر جي قلعي ۾ پاڻ کي بند ڪري ڇڏيو. سلوقس تمام تيزيءَ سان بابل تي قبضو ڪري ورتو ۽ جلد ئي قلعو به فتح ٿي ويو. سلوقس جا اهي دوست، جيڪي بابل ۾ رهجي ويا هئا، قيد مان آزاد ڪيا ويا.<ref name="G74">Grainger 1990, pp. 74–75</ref> بعد ۾ سلوقس جي بابل واپسي کي سرڪاري طور [[سلوقي سلطنت]] جي قيام جي شروعات تصور ڪيو ويو.<ref name=EB1911/> ساڳئي سال کي پوءِ [[سلوقي سن]] (Seleucid Era) جو پهريون سال قرار ڏنو ويو. == بابلونيا جو صوبيدار (311–306 ق م) == === اوڀر وارن صوبن جي فتح === [[File:Diadochi.png|thumb|350px|[[سلوقس اول نيڪيٽر]]، [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]]، [[بطليموس اول]]، [[ڪيساندر]] ۽ [[ليسيميڪس]] جون سلطنتون]] سلوقس جي بابل واپسي کان ٿوري ئي دير پوءِ انٽيگونوس جي حامين بابل کي ٻيهر هٿ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. [[نيڪانور (صوبيدار)|نيڪانور]] ميڊيا جو نئون صوبيدار ۽ اوڀر وارن صوبن جو ''اسٽريٽيگوس'' (اعليٰ فوجي ڪمانڊر) هو. سندس فوج ۾ لڳ ڀڳ 17,000 سپاهي هئا. [[آريا]] جو صوبيدار [[ايويگوراس]] سندس اتحادي هو. ظاهر هو ته سلوقس جي ننڍڙي فوج ٻنهي کي سڌي جنگ ۾ شڪست نٿي ڏئي سگهي. سلوقس پنهنجون فوجون انهن دلدلن ۾ لڪائي ڇڏيون جيڪي ان علائقي کي گهيرينديون هيون جتان نيڪانور [[دجلہ درياهه]] پار ڪرڻ وارو هو، ۽ رات جي وقت اوچتو حملو ڪيو. جنگ جي شروعات ۾ ئي ايويگوراس مارجي ويو ۽ نيڪانور پنهنجي فوج کان الڳ ٿي ويو. ايويگوراس جي موت جي خبر سپاهين ۾ پکڙجڻ سان ئي ڪيترن سپاهين وڏي تعداد ۾ هٿيار ڦٽا ڪيا. انهن مان تقريباً سڀني سلوقس جي ماتحت وڙهڻ قبول ڪيو. نيڪانور فقط ٿورن ساٿين سان بچي نڪري ويو.{{sfn|Grainger|1990|p=79}}{{sfn|Boiy|2004|p=126}} جيتوڻيڪ هاڻي سلوقس وٽ لڳ ڀڳ 20,000 سپاهي هئا، پر اهي اڃا به انٽيگونوس جي سموري طاقت کي منهن ڏيڻ لاءِ ڪافي نه هئا. هن کي اهو به معلوم نه هو ته انٽيگونوس ڪڏهن جوابي حملو ڪندو. ٻئي طرف کيس خبر هئي ته گهٽ ۾ گهٽ ٻه اوڀر وارا صوبا اهڙا هئا جتي ڪو صوبيدار موجود نه هو. سندس فوج جو وڏو حصو به انهن ئي علائقن مان آيل هو. ايويگوراس جي فوج جا به ڪيترائي سپاهي پارسي هئا. شايد ڪجهه فوجي اهي به هئا جيڪي اڳ [[يومينيس]] جي فوج ۾ شامل هئا ۽ انٽيگونوس سان دشمني رکندا هئا. سلوقس فيصلو ڪيو ته هن صورتحال مان مڪمل فائدو ورتو وڃي.{{sfn|Grainger|1990|p=79}}{{sfn|Boiy|2004|p=126}} سلوقس مختلف صوبن ۽ فوجين ۾ مختلف ڳالهيون مشهور ڪرايون. هڪ مشهور روايت موجب هن خواب ۾ [[سڪندر اعظم]] کي پنهنجي ڀرسان بيٺل ڏٺو هو. يومينيس به اڳ اهڙي قسم جي تبليغي حڪمت عملي استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي. پر انٽيگونوس، جيڪو ان وقت [[ايشيا صغير]] ۾ هو، اوڀر ۾ سڪندر سان گڏ نه رهيو هو، تنهنڪري هو پنهنجي تبليغ ۾ سڪندر جي شخصيت جو ساڳيو فائدو نه وٺي سگهيو. سلوقس، هڪ مقدوني هجڻ جي ڪري، پنهنجي فوج ۾ موجود مقدونين جو اعتماد آسانيءَ سان حاصل ڪري سگهيو، جڏهن ته يومينيس لاءِ اها ڳالهه ممڪن نه هئي.<ref name="G80">Grainger 1990, p. 80</ref> بابل جو صوبيدار ٻيهر بڻجڻ کان پوءِ سلوقس پنهنجي سياسي روش ۾ گهڻو جارح بڻجي ويو. ٿوري ئي عرصي اندر هن [[ميڊيا]] ۽ [[سوسيانا]] تي قبضو ڪري ورتو. [[ڊيوڊورس سڪيولس]] لکي ٿو ته سلوقس ٻين ويجهن علائقن تي به قبضو ڪيو، جن مان مراد شايد [[پارس]]، [[آريا]] يا [[پارتيا]] هجن. بهرحال هو [[باختريا]] ۽ [[سغديانا]] تائين نه پهتو. انهن مان پهرين علائقي جو صوبيدار [[اسٽاسانور]] هو، جيڪو سڄي تڪرار دوران غيرجانبدار رهيو. نيڪانور جي فوج جي شڪست کان پوءِ اوڀر ۾ ڪا اهڙي طاقت باقي نه رهي جيڪا سلوقس جي مخالفت ڪري سگهي. اهو واضح ناهي ته سلوقس فتح ڪيل صوبن جي انتظاميه ڪيئن منظم ڪئي. گهڻا صوبيدار ته اڳ ئي مارجي چڪا هئا. نظرياتي طور [[پوليپرخون]] اڃا به انٽيپيٽر جو قانوني جانشين ۽ مقدونيه سلطنت جو سرڪاري نائب السلطنت هو، ۽ صوبيدارن جي مقرري سندس ذميواري هئي. پر پوليپرخون اڃا تائين انٽيگونوس جو اتحادي هو، تنهنڪري سلوقس جو مخالف به شمار ٿيندو هو.<ref name="G81">Grainger 1990, p. 81</ref> === جوابي ڪارروائي === [[File:Seleucos I Bucephalos coin.jpg|thumb|سلوقس اول جو سڪو جنهن تي [[سڪندر اعظم]] جي مشهور گهوڙي [[بوقيفالوس]] جي تصوير موجود آهي.]] انٽيگونوس پنهنجي پٽ [[ديميتريوس اول مقدوني]] کي 15,000 پيادل ۽ 4,000 گهوڙيسوارن سان بابل ٻيهر فتح ڪرڻ لاءِ موڪليو. ظاهر آهي ته هن ديميتريوس لاءِ هڪ مقرر وقت به رکيو هو، جنهن کان پوءِ کيس واپس [[سوريا]] موٽڻو هو. انٽيگونوس جو خيال هو ته سلوقس اڃا به رڳو بابل تي حڪمران آهي. شايد نيڪانور کيس نه ٻڌايو هو ته سلوقس وٽ هاڻي گهٽ ۾ گهٽ 20,000 سپاهي موجود آهن. اهو به لڳي ٿو ته نيڪانور جي شڪست جي اصل پيماني کان گهڻا ماڻهو واقف نه هئا. انٽيگونوس کي اها به خبر نه هئي ته سلوقس اوڀر جي گهڻن صوبن تي قبضو ڪري چڪو آهي، ۽ شايد هو سلطنت جي اوڀر وارن حصن کي گهڻي اهميت به نه ڏيندو هو.<ref name="G82">Grainger 1990, pp. 82–83</ref> جڏهن ديميتريوس بابل پهتو، تڏهن سلوقس اوڀر ۾ موجود هو. هن شهر جي حفاظت [[پيٽروڪلس]] جي حوالي ڪري ڇڏي هئي. بابل جو دفاع غيرمعمولي طريقي سان ڪيو ويو. شهر ۾ ٻه مضبوط قلعا هئا جن ۾ سلوقس پنهنجا فوجي دستا مقرر ڪيا هئا. شهر جي آبادي کي ٻاهر ڪڍي ويجهن علائقن ۾ آباد ڪيو ويو، جن مان ڪجهه ماڻهو ته [[سوسا]] تائين منتقل ڪيا ويا. بابل جي چوڌاري شهر، دلدل، واهه ۽ درياهه هجڻ ڪري دفاع لاءِ تمام موزون ماحول موجود هو. ديميتريوس جي فوج قلعي جي گهيري ۾ لڳي وئي ۽ ٻن مان هڪ قلعو فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي. پر ٻيو قلعو سندس لاءِ ڏاڍو مشڪل ثابت ٿيو. هن پنهنجي دوست [[آرڪيلاوس]] کي گهيرو جاري رکڻ لاءِ ڇڏيو ۽ پاڻ 5,000 پيادل ۽ 1,000 گهوڙيسوار بابل ۾ ڇڏي اولهه ڏانهن موٽي ويو. قديم ماخذ انهن فوجين جي بعد واري قسمت بابت ڪجهه نٿا ٻڌائين. شايد سلوقس کي آرڪيلاوس کان بابل ٻيهر فتح ڪرڻو پيو هجي.<ref name="G83">Grainger 1990, p. 83; Boiy p. 127</ref> === بابل جي جنگ === {{Main|بابل جي جنگ}} [[File:LysimachusCoinWithHornedAlexander.jpg|thumb|left|250px|[[ليسيميڪس]] جو سڪو جنهن تي سڱن واري [[سڪندر اعظم]] جي تصوير موجود آهي.]] 311 کان 302 ق م تائين نون سالن دوران، جڏهن انٽيگونوس اولهه ۾ مصروف رهيو، سلوقس سڪندر اعظم جي سلطنت جي سموري اوڀرئين حصي کي [[جيڪسارٽيس درياهه]] کان [[سنڌو درياهه]] تائين پنهنجي اقتدار هيٺ آڻي ڇڏيو.<ref name=EB1911>{{EB1911 |wstitle=Seleucid Dynasty |volume=24 |pages=603–604 |first=Edwyn Robert |last=Bevan |inline=1}}</ref> 311 ق م ۾ انٽيگونوس ڪيساندر، ليسيميڪس ۽ بطليموس سان صلح ڪري ورتي، جنهن کان پوءِ کيس سلوقس سان نبيرڻ جو موقعو ملي ويو.<ref name="G86">Grainger 1990, p. 86</ref> انٽيگونوس وٽ گهٽ ۾ گهٽ 80,000 سپاهي هئا. جيڪڏهن هو پنهنجي اڌ فوج به اولهه ۾ ڇڏي ڏئي ها، تڏهن به کيس سلوقس تي عددي برتري حاصل رهي ها. ممڪن آهي ته سلوقس کي [[ڪوسائي]] قبيلن کان به مدد ملي هجي، جن جا ابا ڏاڏا قديم [[ڪاسي]] هئا. انٽيگونوس يومينيس خلاف جنگ دوران سندن علائقن کي تباهه ڪري ڇڏيو هو. سلوقس شايد آرڪيلاوس جي ڪجهه فوجين کي به پنهنجي پاسي شامل ڪيو. جڏهن آخرڪار انٽيگونوس بابل تي حملو ڪيو، تڏهن سلوقس جي فوج اڳ کان گهڻي وڏي ٿي چڪي هئي. سندس فوج جا ڪيترائي ماڻهو يقيناً انٽيگونوس کان نفرت ڪندا هئا، جڏهن ته بابل جا رهواسي به ان جا مخالف هئا. انهيءَ ڪري سلوقس کي بغاوت روڪڻ لاءِ وڏي فوج مقرر ڪرڻ جي ضرورت نه رهي.<ref name="G89">Grainger 1990, pp. 89–91</ref> === بابل جي جنگ === {{Main|بابل جي جنگ}} بابل جي جنگ بابت تمام ٿوري معلومات محفوظ رهي آهي. هن تڪرار جا واقعا بيان ڪندڙ فقط هڪ مختصر بابلي تاريخي رڪارڊ (Chronicle) موجود آهي. 310 ق م واري سال جو بيان مڪمل طور گم ٿي چڪو آهي. لڳي ٿو ته انٽيگونوس ڪجهه وقت لاءِ بابل تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو هو، پر سندس منصوبا ان وقت متاثر ٿيا جڏهن [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]] اوچتو [[ڪليڪيا]] تي حملو ڪري ڇڏيو.<ref name="G89" /> اسان کي اها خبر ضرور آهي ته سلوقس گهٽ ۾ گهٽ هڪ فيصلاڪن جنگ ۾ انٽيگونوس کي شڪست ڏني. هن جنگ جو ذڪر فقط [[پوليائينس]] جي ڪتاب ''جنگي حڪمت عمليون'' (''Stratagems in War'') ۾ ملي ٿو. پوليائينس موجب سلوقس ۽ انٽيگونوس جون فوجون سڄو ڏينهن وڙهنديون رهيون، پر رات ٿيڻ تائين ڪو به ڌر فيصلائتي برتري حاصل نه ڪري سگهي. ٻنهي فوجن رات جو آرام ڪرڻ ۽ صبح جو جنگ جاري رکڻ تي اتفاق ڪيو. انٽيگونوس جا سپاهي پنهنجا هٿيار ۽ سازوسامان هڪ پاسي رکي آرام ڪرڻ لڳا. سلوقس پنهنجي فوج کي حڪم ڏنو ته هو جنگي صفن ۾ ئي آرام ڪن ۽ صبح جو ناشتو به ساڳئي ترتيب سان ڪن. سج اڀرڻ کان ٿورو اڳ سلوقس جي فوج اوچتو حملو ڪري ڇڏيو. انٽيگونوس جا سپاهي ان وقت تائين هٿيارن کان سواءِ ۽ بي ترتيب حالت ۾ هئا، تنهنڪري کين آسانيءَ سان شڪست ملي وئي. بهرحال، هن روايت جي تاريخي صحت بابت ڪجهه شڪ موجود آهن.{{sfn|Grainger|1997|p=54}}<ref>{{cite web |author=Polyaenus |url=https://www.livius.org/cg-cm/chronicles/bchp-diadochi/polyaenus.html |title=The Babylonian war |publisher=Livius.org |access-date=2012-11-07 |archive-date=31 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121031180603/http://www.livius.org/cg-cm/chronicles/bchp-diadochi/polyaenus.html |url-status=dead }}</ref> آخرڪار بابل جي جنگ سلوقس جي مڪمل فتح تي ختم ٿي. انٽيگونوس کي اولهه طرف پوئتي هٽڻ تي مجبور ٿيڻو پيو. ان کان پوءِ ٻنهي ڌرين پنهنجون سرحدون مضبوط ڪيون. انٽيگونوس [[بالخ درياهه]] جي ڪناري تي قلعن جو هڪ سلسلو تعمير ڪرايو، جڏهن ته سلوقس ڪيترائي شهر اڏايا، جن ۾ [[دورا-يوروپوس]] ۽ [[نصيبين]] شامل هئا. === سلوقيا === سلوقس جي ايندڙ اهم ڪارنامي جو تعلق [[سلوقيا]] شهر جي قيام سان آهي. هي شهر غالباً 307 يا 305 ق م ۾ [[دجلہ درياهه]] جي ڪناري تي تعمير ڪيو ويو. سلوقس سلوقيا کي پنهنجي نئين گاديءَ جو هنڌ بڻايو. هن اهڙي طرح [[ليسيميڪس]]، [[ڪيساندر]] ۽ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي مثال جي پيروي ڪئي، جن پڻ پنهنجي نالن تي شهر قائم ڪيا هئا. سلوقس بابل جي سرڪاري ٽڪسالي (دارالضرب) کي به پنهنجي نئين گاديءَ واري شهر منتقل ڪري ڇڏيو. وقت سان گڏ بابل، سلوقيا جي ڇانوَ هيٺ اچي ويو. هڪ روايت موجب سلوقس جي پٽ [[انتيوخس اول سوٽر]] 275 ق م ۾ بابل جي سموري آبادي کي پنهنجي پيءُ جي نالي واري گاديءَ واري شهر سلوقيا ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو. شهر وڏي تيزي سان ترقي ڪئي ۽ خوشحال بڻجي ويو، پر 165ع ۾ رومي فوجن ان کي تباهه ڪري ڇڏيو.{{sfn|Grainger|1997|p=54}}{{sfn|Boiy|2004| p=45}} سلوقيا جي بنياد بابت هڪ مشهور روايت پڻ بيان ڪئي وڃي ٿي. چيو وڃي ٿو ته سلوقس بابلي پادرين کان پڇيو ته شهر جي بنياد رکڻ لاءِ سڀ کان مناسب ڏينهن ڪهڙو آهي. پادرين نجومي حساب ڪتاب ڪري صحيح ڏينهن معلوم ڪيو، پر شهر جي قيام کي ناڪام بڻائڻ جي نيت سان سلوقس کي غلط تاريخ ٻڌائي. پر سندن سازش ناڪام ٿي وئي. جڏهن اصل مناسب ڏينهن آيو ته سلوقس جا سپاهي پاڻمرادو شهر جي تعمير شروع ڪرڻ لڳا. جڏهن سلوقس پادرين کان ان جو سبب پڇيو ته انهن پنهنجي چال جو اعتراف ڪري ورتو.<ref>Grainger 1990, s.101</ref> == سلوقي سلطنت جو بادشاهه (306–281 ق م) == ديادوخين جي وچ ۾ اقتدار جي جدوجهد پنهنجي انتها تي تڏهن پهتي، جڏهن انٽيگونوس، مقدونيه جي پراڻي شاهي نسل جي خاتمي کان پوءِ، 306 ق م ۾ پاڻ کي بادشاهه قرار ڏنو.<ref name=EB1911/> جلد ئي ٻين چئن وڏن مقدوني سردارن، يعني [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]]، [[ليسيميڪس]]، [[ڪيساندر]] ۽ سلوقس پڻ سندس پيروي ڪئي ۽ [[باسيليئس]] (بادشاهه) جو لقب ۽ شاهي انداز اختيار ڪيو.<ref name=EB1911/> === چندر گپت ۽ اوڀر وارا صوبا === [[File:Lorber 130.jpg|thumb|275x275px|[[سلوقيا]] جي ٽڪسالي مان جاري ڪيل سلوقس اول جو ٽيٽراڊراخم. اڳئين پاسي [[زيوس]] جو مٿو ڏيکاريل آهي. پٺئين پاسي هاٿين سان گڏ [[اٿينا]] ڏيکاريل آهي، يوناني عبارت سان: BAΣIΛEΩΣ ΣEΛEYKOY، ''Basileōs Seleukou''، يعني "بادشاهه سلوقس جو".]] [[File:Seleukos I Nikator, tetradrachm, 312-281 BC, HGC 9-20.jpg|thumb|275x275px|[[سوسا]] جي ٽڪسالي مان جاري ڪيل سلوقس اول جو سڪو. اڳئين پاسي سلوقس کي اهڙي هيلمٽ سان ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو چيتوڙي چمڙي، ڍڳي جي سڱ ۽ ڪن سان سينگاريل آهي. پٺئين پاسي [[نائيڪي (ديوي)|نائيڪي]] ٻنهي هٿن سان هڪ گلن جو هار کڻي ٽرافي تي رکي رهي آهي. يوناني عبارت آهي: BAΣIΛEΩΣ ΣEΛEYKOY، ''Basileōs Seleukou''، يعني "بادشاهه سلوقس جو".]] {{Main|سلوقي-موريا جنگ}} سلوقس جلد ئي ٻيهر پنهنجو ڌيان اوڀر طرف ڪيو. موجوده [[افغانستان]] واري علائقي ۾ واقع فارسي صوبا، مالدار [[گنڌارا]] بادشاهت ۽ [[سنڌو ماٿري]] جون رياستون سڀ [[سڪندر اعظم]] آڏو جهڪي چڪيون هيون ۽ سندس سلطنت جو حصو بڻجي ويون هيون. جڏهن سڪندر وفات ڪئي ته [[ديادوخين جون جنگيون]] سندس سلطنت کي ٽڪرن ۾ ورهائي ڇڏيون، ڇاڪاڻ ته سندس جرنيل سلطنت تي قبضي لاءِ هڪ ٻئي سان وڙهڻ لڳا. اوڀر وارن علائقن ۾ [[سلوقس اول نيڪاتور]] سڪندر جي فتح ڪيل علائقن تي ڪنٽرول حاصل ڪيو. رومي مؤرخ [[ايپيان]] موجب: {{blockquote|text=[سلوقس] هميشه پاڙيسري قومن تي نظر رکندو هو؛ هٿيارن ۾ طاقتور ۽ صلاح مشوري ۾ قائل ڪندڙ هو. هن ميسوپوٽيميا، آرمينيا، "سلوقي" ڪپاڊوشيا، پارس، پارتيا، باختريا، عربستان، تاپوريا، سغديا، اراخوسيا، هيرڪانيا ۽ ٻين ويجهن قومن کي پنهنجي قبضي ۾ آندو، جن کي سڪندر سنڌو درياهه تائين تابع ڪيو هو. اهڙيءَ طرح سڪندر کان پوءِ ايشيا ۾ سندس سلطنت جون حدون سڀ کان وسيع هيون. فريجيا کان وٺي سنڌو تائين سمورو علائقو سلوقس جي تابع هو.|sign=<small>[[ايپيان]]</small>|source=''روم جي تاريخ''، شام واريون جنگيون [http://www.livius.org/ap-ark/appian/appian_syriaca_11.html 55]}} ان کان پوءِ موريائن سنڌو جي چوڌاري انهن علائقن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جن تي چار يوناني صوبيدار حڪومت ڪري رهيا هئا: [[نيڪانور (انٽيپيٽري جرنيل)|نيڪانور]]، [[فلپ (صوبيدار)|فلپ]]، [[يوديمس (جرنيل)|يوديمس]] ۽ [[پيثون (ايجينور جو پٽ)|پيثون]]. ان سان سنڌو جي ڪنارن تائين موريا سلطنت جو ڪنٽرول قائم ٿي ويو. چندر گپت جي فتوحات سلوقس کي قائل ڪيو ته کيس پنهنجي اوڀرئين سرحد کي محفوظ ڪرڻو پوندو. اتي موجود مقدوني علائقن کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ۾ سلوقس سنڌو ماٿري تي اڀرندڙ ۽ وڌندڙ [[موريا سلطنت]] سان ٽڪراءَ ۾ اچي ويو.{{sfn|Kosmin|2014|p=34}} 306 ق م ۾ سلوقس اول نيڪاتور هندستان ڏانهن ويو ۽ ظاهري طور سنڌو تائين علائقو پنهنجي قبضي ۾ آندو. آخرڪار هن [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[چندر گپت موريا]] سان [[سلوقي-موريا جنگ|جنگ]] ڪئي. فقط ٿورا ذريعا هندستان ۾ سندس سرگرمين جو ذڪر ڪن ٿا. چندر گپت، جيڪو يوناني ذريعن ۾ ''سينڊروڪوٽوس'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، [[موريا سلطنت]] جو باني هو ۽ هن سنڌو ماٿري ۽ سڪندر جي سلطنت جي سڀ کان اوڀر وارن علائقن جا ڪيترائي حصا فتح ڪري ورتا هئا. سلوقس چندر گپت خلاف مهم شروع ڪئي ۽ [[سنڌو درياهه]] پار ڪيو.{{sfn|Kosmin|2014|p=34}} ڪجهه محققن يوناني ذريعن کي موريا فتح طور پڙهيو آهي،{{sfn|Keay|2018|p=84}}<ref>{{Cite book |last=Basham |first=Arthur |orig-year =1954 |title=The Wonder That Was India |publisher=Grove Press |pages=51}}</ref>{{sfn|Grainger|2014|pp=108–110}}{{efn|فوجي مؤرخ جان ڊي. گرينجر نتيجو ڪڍي ٿو ته سلوقس هندستان تي حملو ڪيو ۽ شڪست کاڌي، پر لکي ٿو ته "[ان] کان اڳتي، وڌيڪ شاهدي کان سواءِ وڃڻ ممڪن ناهي."{{sfn|Grainger|2014|pp=109}} هن خيال لاءِ "تمام گهٽ يا ڪا شاهدي ناهي" ته چندر گپت سلوقس جي فوجن کي باختريا تائين واپس ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Grainger|2014|pp=108}}<br>ٻيا مصنف به ساڳي احتياط ڪن ٿا. باشم چوي ٿو ته سلوقس "لڳي ٿو ته مقابلي ۾ وڌيڪ نقصان برداشت ڪيو." روملا ٿاپر "سلوقس خلاف مهم" جو ذڪر ڪري ٿي، جنهن ۾ "چندر گپت ڪامياب لڳي ٿو، جيڪڏهن 303 ق م جي معاهدي جي شرطن مان اندازو لڳايو وڃي."<ref>{{Cite book |last=Thapar |first=Romila | year =2004 |title=Early India: From the Origins to AD 1300 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520242258 |pages=176 | url =https://archive.org/details/earlyindiafromor00thap/mode/1up}}</ref> ڪلڪي ۽ روٿرمنڊ لکن ٿا ته چندر گپت "سندس اوڀر طرف وڌڻ کي روڪيو"، ۽ پوءِ صلح جي شرطن کي بيان ڪن ٿا.{{sfn|Kulke|Rothermund|2016|p=39}} ڪي چوي ٿو ته "شايد هو چڱيءَ طرح شڪست کاڌو؛ صلح جون شرطون يقيناً ائين ظاهر ڪن ٿيون."{{sfn|Keay|2018|p=84}}}} پر تڪرار جا تفصيل،{{sfn|Grainger|2014|pp=108–110}} ۽ اهو ته واقعي ڪا باقاعده ميداني جنگ ٿي به يا نه،{{sfn|Kosmin|2014|p=33–34}} واضح نه آهن. جانساري خبردار ڪري ٿو ته "انهن جي وچ ۾ ٿيندڙ جنگ يا جهيڙي بابت تمام گهٽ تفصيل موجود آهن، ۽ ڪنهن به قديم مصنف نه سلوقس کي ۽ نه چندر گپت کي هن مقابلي جو واضح فاتح ڏيکاريو آهي. مقابلي ۽ ان کان پوءِ ٿيل معاهدي بابت معلومات جي هن کوٽ سبب انهن کي ٻيهر تعمير ڪرڻ ناممڪن آهي."{{sfn|Jansari|2023|p=35}} ويٽلي ۽ هيڪل جو خيال آهي ته جنگ کان پوءِ موريا-سلوقي دوستاڻن لاڳاپن جي سطح مان ظاهر ٿئي ٿو ته دشمني شايد "نه ڊگهي هئي ۽ نه ئي سخت."{{sfn|Wheatley|Heckel|2011|p=296}} ٻئي اڳواڻ آخرڪار هڪ ٺاهه تي پهتا،{{sfn|Kosmin|2014|p=33}} ۽ 303 ق م ۾ ٿيل معاهدي ذريعي،<ref name="Keay" >{{cite book | author= John Keay | title=India: A History | year=2001 | pages =85–86 | isbn = 978-0-8021-3797-5| publisher=Grove Press }}</ref> سلوقس اهي علائقا ڇڏي ڏنا جن کي هو محفوظ طور سنڀالي نٿي سگهيو. ان جي بدلي ۾ هن اوڀر کي مستحڪم ڪيو ۽ هاٿي حاصل ڪيا، جن جي مدد سان هو پنهنجي وڏي اولهندي حريف [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس مونوفٿالمس]] خلاف ڌيان ڏئي سگهي پيو.{{sfn|Kosmin|2014|p=33}} چندر گپت کان حاصل ڪيل 500 جنگي هاٿين ايندڙ جنگين، خاص طور [[ايپسس جي جنگ]] ۾،{{sfn|Kosmin|2014|p=37}} انٽيگونوس ۽ ديميتريوس خلاف اهم ڪردار ادا ڪيو. ممڪن آهي ته موريا بادشاهه سلوقس جي ڌيءَ سان شادي ڪئي هجي.{{sfn|Majumdar|2003|p=105}} [[اسٽرابو]] موجب ڇڏيل علائقا سنڌو سان لڳندا هئا: <blockquote>قبيلن جي جاگرافيائي بيهڪ هن ريت آهي: سنڌو سان گڏ پيروپاميسادي آهن، جن کان مٿي پيروپاميسس جبل واقع آهي؛ پوءِ ڏکڻ طرف اراخوٽي؛ پوءِ وڌيڪ ڏکڻ طرف گيدروسيني، انهن ٻين قبيلن سان گڏ جيڪي سامونڊي ڪناري تي رهن ٿا؛ ۽ سنڌو ويڪرائي لحاظ کان انهن سڀني هنڌن جي ڀرسان وهي ٿو. انهن هنڌن مان ڪجهه، جيڪي سنڌو سان لڳن ٿا، هاڻي هندستانين وٽ آهن، جيتوڻيڪ اهي اڳ فارسين جا هئا. سڪندر [ٽيون "اعظم" مقدوني] اهي علائقا آريائن کان کسي پنهنجيون آباديون قائم ڪيون، پر [[سلوقس نيڪاتور]] انهن کي [[سينڊروڪوٽوس]] [چندر گپت] کي شاديءَ جي شرطن ۽ بدلي ۾ پنج سئو هاٿي وٺڻ تي ڏئي ڇڏيو. — Strabo 15.2.9<ref>[[Strabo]], ''Geography'', [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/15B*.html#2.9 xv.2.9]</ref> </blockquote> هن مان لڳي ٿو ته سلوقس [[اراخوسيا]]، [[گيدروسيا]]، [[پيروپاميسادي]] ۽ شايد [[آريا (صوبو)|آريا]] جي به سڀ کان اوڀر وارن حصن کي ڇڏي ڏنو. ٻئي طرف اوڀر وارن ٻين صوبن جي صوبيدارن کيس قبول ڪيو. سندس پارسي زال [[اپاما]] شايد [[باختريا]] ۽ [[سغديانا]] ۾ سندس حڪمراني لاڳو ڪرائڻ ۾ مددگار ثابت ٿي هجي.<ref>[[Vincent Arthur Smith|Vincent A. Smith]] (1998). ''Ashoka''. Asian Educational Services. {{ISBN|81-206-1303-1}}.</ref><ref>[[Walter Eugene Clark]] (1919). "The Importance of Hellenism from the Point of View of Indic-Philology", ''Classical Philology'' '''14''' (4), pp. 297–313.</ref> هن ڳالهه جي آثار قديمه مان به تصديق ٿئي ٿي، جيئن موريا اثر جا واضح نشان، مثال طور [[اشوڪ جا فرمان]]، جيڪي اڄوڪي ڏکڻ افغانستان جي [[قنڌار]] جهڙن هنڌن تي موجود آهن. === ايپسس جي جنگ === {{Main|ديادوخي#ديادوخين جي چوٿين جنگ، 308-301 ق م}} [[File:Seleucos coin MET.jpg|thumb|[[سوسا]] ۾ جاري ڪيل سلوقس اول جو [[ٽيٽراڊراخم]].<ref name="MC">{{cite journal |last1=Marest-Caffey |first1=L. |title=Seleukos I's Victory Coinage of Susa Revisited: A Die Study and Commentary |journal=American Journal of Numismatics |date=2016 |volume=28 |pages=1–64}}</ref> '''اڳيون پاسو''': مرد شخصيت جو چهرو، شايد سلوقس، پر ممڪن آهي ته سڪندر يا ڊائونيئس هجي،<ref name="MC"/> جيڪو چيتوڙي چمڙي وارو هيلمٽ پاتل آهي، ڍڳي جي ڪن ۽ سڱن سان. '''پٺيون پاسو''': [[نائيڪي (ديوي)|نائيڪي]]، جيڪا ٽرافي مٿان گلن جو هار رکي رهي آهي؛ شايد [[ايپسس جي جنگ]] ڏانهن اشارو. عبارت: "بادشاهه سلوقس".<ref>{{cite web |last1=Metropolitan Museum of Art |title=Tetradrachm of Seleucus I |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/326156 |website=www.metmuseum.org}}</ref>]] سلوقس کي چندر گپت کان مليل جنگي هاٿي تڏهن تمام ڪارائتا ثابت ٿيا، جڏهن ديادوخين آخرڪار انٽيگونوس سان نبيرڻ جو فيصلو ڪيو. ڪيساندر، سلوقس ۽ ليسيميڪس [[ايپسس جي جنگ]] ۾ انٽيگونوس ۽ ديميتريوس کي شڪست ڏني. انٽيگونوس جنگ ۾ مارجي ويو، پر ديميتريوس بچي ڀڄي ويو. جنگ کان پوءِ [[سوريا]] سلوقس جي حڪمراني هيٺ آئي. سلوقس سوريا کي [[طوروس جبل]]ن کان وٺي [[سينا اپٻيٽ]] تائين علائقو سمجهندو هو، پر بطليموس اڳ ئي [[فلسطين]] ۽ [[فينيقيا]] تي قبضو ڪري چڪو هو. 299 ق م ۾ سلوقس ديميتريوس سان اتحاد ڪيو ۽ سندس ڌيءَ [[اسٽراٽونائيس آف سوريا|اسٽراٽونائيس]] سان شادي ڪئي. اسٽراٽونائيس، انٽيپيٽر جي ڌيءَ [[فيلا (انٽيپيٽر جي ڌيءَ)|فيلا]] جي پڻ ڌيءَ هئي. سلوقس کي اسٽراٽونائيس مان هڪ ڌيءَ ڄائي، جنهن جو نالو به [[فيلا (سلوقس جي ڌيءَ)|فيلا]] هو.<ref>[[John Malalas]], [http://www.attalus.org/translate/malalas.html#198 viii.198]</ref> ديميتريوس جي بحري فوج بطليموس جي بحري فوج کي تباهه ڪري ڇڏيو، تنهنڪري سلوقس کي بطليموس سان وڙهڻ جي ضرورت نه پئي.<ref name="Grainger97-55">Grainger 1997, p. 55–56</ref> بهرحال سلوقس پنهنجي سلطنت کي اولهه طرف گهڻو وڌائي نه سگهيو. ان جو وڏو سبب اهو هو ته وٽس يوناني سپاهين جو تعداد ڪافي نه هو. ايپسس جي جنگ دوران وٽس ليسيميڪس جي ڀيٽ ۾ گهٽ پيادل فوج هئي. سندس طاقت جنگي هاٿين ۽ روايتي پارسي گهوڙيسوار فوج ۾ هئي. پنهنجي فوج کي وڌائڻ لاءِ سلوقس يونان جي مکيه سرزمين مان آبادڪارن کي پاڻ ڏانهن راغب ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان مقصد لاءِ هن چار نوان شهر قائم ڪيا: سامونڊي ڪناري تي [[سلوقيا پيريا]] ۽ [[لاوڊيڪيا ان سوريا]]، ۽ [[اورونٽس درياهه]] جي واديءَ ۾ [[انطاڪيه بر اورونٽس]] ۽ [[اپاميا (سوريا)|اپاميا]]. [[انطاڪيه]] سندس حڪومت جو مرڪزي هنڌ بڻجي وئي. نئين سلوقيا کي سندس نئون بحري اڏو ۽ بحيره روم ڏانهن دروازو بڻجڻو هو. سلوقس ڇهه ننڍا شهر به قائم ڪيا.<ref name="Grainger97-55" /> سلوقس بابت چيو ويندو آهي ته "ٿورا ئي شهزادا اهڙا ٿيا آهن جن کي شهرن جي تعمير جو ايترو شديد شوق هجي. روايت آهي ته هن ڪل نو سلوقيا، سورهن انطاڪيا ۽ ڇهه لاوڊيڪيا تعمير ڪرايا."<ref name="ebd">{{EBD}}</ref> 8rguhooruf7k7ako9hg9ikc2pz6mklz 388213 388212 2026-06-23T21:33:48Z Intisar Ali 8681 388213 wikitext text/x-wiki {{Short description|مقدوني جرنيل، ديادوخوس ۽ سلوقي سلطنت جو باني}} {{Infobox royalty | name = سلوقس اول نيڪاتور | title = [[باسيليئس]]{{Efn|[[فارس جي بادشاهن جي فهرست|فارس جو بادشاهه]] {{br}} [[شاهنشاه#يوناني استعمال|شاهنشاه]] {{br}} [[ملڪن جو بادشاهه]] {{br}} ايشيا جو آقا {{br}}}} | image = Seleukos I Nikator Bronze Roman 100BCE-100CE Museo Archeologico Nazionale Naples AN 5590 1.jpg | alt = Bronze male bust | caption = [[هرڪولينيم]] مان مليل سلوقس جي ڪانسي جي مورتي جي رومي نقل (هاڻي [[نيپلز قومي آثار قديمه عجائب گهر]] ۾ موجود) | succession = [[سلوقي سلطنت]] جو [[باسيليئس]] | reign = 305<ref>Boiy "The Reigns of the Seleucid Kings According the Babylonian King List." ''Journal of Near Eastern Studies'' 70(1) (2011): 1–12.</ref> – سيپٽمبر 281 ق م | predecessor = [[سڪندر چوٿون مقدوني]] | successor = [[انطيوخس اول سوٽر]] (تقريباً 292 ق م کان گڏيل حڪمران) | birth_date = {{Circa|358 BC}} | birth_place = [[يوروپوس (مقدونيه)|يوروپوس]]، [[قديم مقدونيه]]<br />(موجوده [[ايورپوس]]، [[يونان]]) | death_date = سيپٽمبر 281 ق م (عمر تقريباً 77 سال) | death_place = [[ليسيميڪيا (ٿريس)|ليسيميڪيا]]، [[ٿريس]]<br />(موجوده [[ڪاواڪ ڪوي]]، [[چاناق قلعه صوبو|چاناق قلعه]]، [[ترڪيه]])<ref name=EB1911/><ref name="Seleucus I Nicator">{{cite web|url=https://www.livius.org/articles/person/seleucus-i-nicator/|title=Seleucus I Nicator|work=Livius}}</ref> | burial_place = | spouse = {{ubl|[[اپاما]]|[[اسٽراٽونائيس آف سوريا|اسٽراٽونائيس]]}} | issue = [[انطيوخس اول سوٽر]]<br />[[اخائيوس (سلوقس اول جو پٽ)|اخائيوس]]<br />[[فيلا (سلوقس جي ڌيءَ)|فيلا]]<br />لاوڊائيس | dynasty = [[سلوقي حڪمرانن جي فهرست|سلوقي خاندان]] | father = [[انطيوخس (سلوقس اول جو پيءُ)|انطيوخس]] | mother = [[لاوڊائيس آف مقدونيه|لاوڊائيس]] }} '''سلوقس اول نيڪاتور''' ({{IPAc-en|s|ɪ|ˈ|l|uː|k|ə|s}}؛<ref>[https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/seleucus-i Seleucus | Collins English dictionary]</ref> يوناني: Σέλευκος Νικάτωρ، ''Séleukos Nikátōr''؛ "فاتح سلوقس"، {{nowrap|تقريباً 358 ق م – 281 ق م}}) هڪ [[مقدوني يوناني]] جرنيل، فوجي عملدار ۽ [[سڪندر اعظم]] جي جانشينن مان هو، جنهن بعد ۾ مشهور [[سلوقي سلطنت]] جو بنياد وڌو ۽ [[سلوقي خاندان]] جي حڪمراني قائم ڪئي. سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ اقتدار جي ڇڪتاڻ ۾ شروعاتي طور سلوقس هڪ ثانوي شخصيت هو، پر وقت سان گڏ هو [[ايشيا صغير]]، [[سوريا]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[ايراني فلات]] جو مڪمل حڪمران بڻجي ويو ۽ ''[[باسيليئس]]'' (بادشاهه) جو لقب اختيار ڪيائين. سلوقي سلطنت [[هليني دور]] جي دنيا جي وڏين طاقتن مان هڪ هئي، جيستائين اها ٻي صدي ق م جي آخر ۽ پهرين صدي ق م جي شروعات ۾ [[رومي جمهوريه]] ۽ [[اشڪاني سلطنت]] جي هٿان ڪمزور نه ٿي وئي. سڪندر اعظم جي فوج ۾ خدمت دوران سلوقس ''[[هائپاسپست]]'' نالي مقدونيه جي چونڊ پيادل فوجي دستي جو سالار هو. جون 323 ق م ۾ سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ سلوقس شروعات ۾ [[پرديڪاس]] جي حمايت ڪئي، جيڪو سڪندر جي سلطنت جو نگران حڪمران هو. 323 ق م ۾ [[بابل جي ورهاست]] دوران سلوقس کي [[ساٿي گهوڙيسوار فوج]] جو ڪمانڊر ۽ ''چليارخ'' مقرر ڪيو ويو. 322 ق م ۾ [[ديادوخين جون جنگيون]] شروع ٿيون. [[مصر]] ۾ [[بطليموس اول سوٽر]] خلاف مهم دوران پرديڪاس جي فوجي ناڪامين سبب [[پيلوسيئم]] ۾ سندس فوج بغاوت ڪري ويٺي. سلوقس، [[پيثون]] ۽ [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] جي سازش جي نتيجي ۾ پرديڪاس 321 يا 320 ق م ۾ پيلوسيئم ۾ قتل ڪيو ويو. 321 ق م ۾ [[ٽرائيپاراديسوس جي ورهاست]] کان پوءِ نئين نگران حڪمران [[انٽيپيٽر]] سلوقس کي [[بابل]] جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو. پر جلد ئي ديادوخين جي جنگين جو نئون دور شروع ٿيو ۽ طاقتور حڪمران [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] سلوقس کي بابل ڇڏڻ تي مجبور ڪري ڇڏيو. سلوقس فقط 312 ق م ۾ [[بطليموس اول سوٽر]] جي مدد سان ٻيهر بابل واپس اچي سگهيو. 312 ق م کان پوءِ سلوقس بي رحمي سان پنهنجي سلطنت کي وڌايو ۽ آخرڪار [[فارس]] ۽ [[ميديا]] جا علائقا فتح ڪري ورتائين. هن نه فقط [[بابلونيا]] تي حڪمراني ڪئي، پر سڪندر اعظم جي سلطنت جي تقريباً سڄي اوڀرئين حصي تي پڻ قبضو قائم ڪيو. سلوقس [[گنڌارا]] ۽ اتر اولهه هندستان جي اڳوڻن صوبن تي پڻ دعويٰ ڪئي. پر انهن خواهشن کي [[چندر گپت موريا]] چئلينج ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[سلوقي-موريا جنگ]] (305–303 ق م) شروع ٿي. آخرڪار هڪ معاهدي ذريعي تڪرار ختم ٿيو، جنهن موجب [[موريا سلطنت]] اوڀر وارا صوبا پنهنجي قبضي ۾ آندا. ان کان علاوه هڪ شاديءَ جو اتحاد پڻ قائم ٿيو. [[اسٽرابو]] ۽ [[ايپيان]] موجب چندر گپت سلوقس جي هڪ ڌيءَ سان شادي ڪئي.<ref name=":1">[[Chandragupta Maurya#CITEREFAppian|Appian]], p. 55.</ref> ان جي بدلي ۾ سلوقي سلطنت کي 500 جنگي [[هاٿي]] ۽ انهن جا [[مهائوٽ]] مليا، جن 301 ق م ۾ [[ايپسس جي جنگ]] ۾ انٽيگونوس خلاف فيصلائتو ڪردار ادا ڪيو. 281 ق م ۾ سلوقس [[ڪوروپيڊيم جي جنگ]] ۾ [[ليسيميڪس]] کي به شڪست ڏني ۽ [[ايشيا صغير]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ورتو. انٽيگونوس ۽ ليسيميڪس خلاف فتوحات کان پوءِ ديادوخين ۾ سلوقي خاندان جو ڪو وڏو حريف باقي نه رهيو. تنهن هوندي به سلوقس [[ٿريس]] ۽ خود [[مقدونيه]] سميت ليسيميڪس جي يورپي علائقن تي به قبضو ڪرڻ جو خواهشمند هو. پر 281 ق م ۾ جڏهن هو ٿريس پهتو ته [[بطليموس ڪيرائونوس]] کيس قتل ڪري ڇڏيو.<ref name="EB1911" /> بطليموس ڪيرائونوس پنهنجي ڀيڻ [[ليسيندرا]] سان گڏ سلوقي درٻار ۾ پناهه ورتي هئي. سلوقس جي قتل سان سلوقين جا ٿريس ۽ مقدونيه تي قبضي جا امڪان ختم ٿي ويا، ۽ بطليموس ڪيرائونوس کي مقدونيه ۾ ليسيميڪس جي گهڻي طاقت پنهنجي هٿ ۾ آڻڻ جو موقعو ملي ويو. سلوقس جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[انطيوخس اول سوٽر]] سلوقي سلطنت جو حڪمران بڻيو. سلوقس پنهنجي دور حڪومت ۾ ڪيترائي نوان شهر پڻ قائم ڪيا، جن ۾ [[انطاڪيه]] (300 ق م)، [[اديسا]] ۽ [[دجله تي سلوقيه]] (تقريباً 305 ق م) شامل آهن. دجله تي سلوقيه جي قيام سبب آخرڪار [[بابل]] جي آبادي وڏي حد تائين گهٽجي وئي. == شروعاتي زندگي ۽ خاندان == سلوقس، [[انطيوخس (سلوقس اول نيڪاتور جو پيءُ)|انطيوخس]] جو پٽ هو. مؤرخ [[جونيانس جسٽينس]] دعويٰ ڪري ٿو ته انطيوخس [[فلپ ٻيون مقدوني]] جي جرنيلن مان هڪ هو، پر ٻين ذريعن ۾ اهڙي ڪنهن جرنيل جو ذڪر نٿو ملي ۽ نه ئي فلپ جي دور ۾ سندس فوجي خدمتن بابت ڪا معتبر ڄاڻ موجود آهي. ممڪن آهي ته انطيوخس [[اپر مقدونيه]] جي ڪنهن معزز اشرافي خاندان سان تعلق رکندو هجي. سلوقس جي ماءُ جو نالو [[لاوڊائيس آف مقدونيه|لاوڊائيس]] ٻڌايو وڃي ٿو، پر سندس باري ۾ به ٻي ڪا خاص معلومات موجود ناهي. بعد ۾ سلوقس پنهنجي والدين جي نالن تي ڪيترن ئي شهرن جا نالا رکيا.<ref name="G2">Grainger 1990, p. 2</ref> سلوقس [[يوروپوس (مقدونيه)|يوروپوس]] ۾ پيدا ٿيو، جيڪو [[مقدونيه]] جي اترئين حصي ۾ واقع هو. جيڪڏهن 358 ق م کي سندس پيدائش جو سڀ کان وڌيڪ امڪاني سال تسليم ڪيو وڃي ته سندس ڄمڻ کان فقط هڪ سال اڳ [[پايوني]] ماڻهن هن علائقي تي حملو ڪيو هو. فلپ ٻئي حملي آورن کي شڪست ڏني ۽ ڪجهه سالن بعد پايونين کي مڪمل طور مقدوني حڪمراني هيٺ آڻي ڇڏيو.<ref name="G4">Grainger 1990, pp. 4–5</ref> سلوقس جي پيدائش جو صحيح سال واضح ناهي. جسٽينس لکي ٿو ته [[ڪوروپيڊيم جي جنگ]] دوران سندس عمر 77 سال هئي، جنهن مطابق سندس پيدائش 358 ق م ۾ ٿي هوندي. [[ايپيان]] موجب جنگ وقت سندس عمر 73 سال هئي، جنهن مطابق سندس جنم 354 ق م ۾ ٿيو. جڏهن ته [[يوسيبيئس آف قيساريه]] عمر 75 سال ٻڌائي ٿو، جنهن مان 356 ق م وارو سال نڪري ٿو، ۽ اهڙي طرح سلوقس جي عمر [[سڪندر اعظم]] جي عمر جي برابر ٿي وڃي ٿي. مؤرخن جو خيال آهي ته شايد اها سلوقس جي سياسي تشهير هئي ته جيئن کيس سڪندر اعظم جي همعصر ۽ برابر حيثيت وارو شخص ڏيکاريو وڃي.<ref name="G1">Grainger 1990, p. 1</ref> نوجواني ۾ سلوقس کي بادشاهه جو [[شاهي خادم]] (''pais'') چونڊيو ويو. اشرافي خاندانن جي سڀني پٽن لاءِ اهو رواجي عمل هو ته هو پهرين شاهي خادم طور خدمت ڪن ۽ پوءِ بادشاهه جي فوج ۾ آفيسر بڻجن.<ref name="G2">Grainger 1990, p. 2</ref> سلوقس بابت چيو وڃي ٿو ته هو پنهنجي مستقبل جي حريفن [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] ۽ [[ديميتريوس اول مقدوني]] وانگر انتهائي طاقتور جسماني قوت جو مالڪ هو. ايپيان هڪ واقعي جو ذڪر ڪري ٿو جنهن ۾ سڪندر اعظم قرباني لاءِ تيار ڪيل هڪ جهنگلي ڍڳو اوچتو آزاد ٿي ڀڄي ويو، پر سلوقس پنهنجي ننگن هٿن سان ان جا سڱ پڪڙي کيس ٻيهر قابو ڪري ورتو.<ref name=":1" /> چيو وڃي ٿو ته بعد ۾ سندس سڪن تي ظاهر ٿيندڙ ڍڳي جا سڱ انهيءَ واقعي جي يادگار هئا. سڪندر اعظم وانگر سلوقس بابت به ڪيترائي ڏند ڪٿائي قصا مشهور ٿيا. هڪ روايت مطابق، جڏهن سلوقس سڪندر سان گڏ فارس خلاف مهم تي روانو ٿي رهيو هو، تڏهن سندس پيءُ انطيوخس کيس ٻڌايو ته سندس حقيقي والد دراصل ديوتا [[اپولو]] آهي. روايت موجب اپولو، لاوڊائيس کي هڪ منڊي تحفي طور ڏني هئي، جنهن تي [[لنگر]] جي تصوير ٺهيل هئي. سلوقس جي جسم تي به لنگر جي شڪل وارو پيدائشي نشان موجود هو. اهو پڻ چيو ويندو هو ته سندس پٽن ۽ پوٽن وٽ به اهڙو ئي نشان هو. هي ڪهاڻي سڪندر اعظم بابت مشهور روايتن سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿي. گهڻا محقق ان کي سياسي پروپيگنڊا سمجهن ٿا، جنهن جو مقصد سلوقس کي سڪندر اعظم جو فطري جانشين ثابت ڪرڻ هو.<ref name="G2" /> [[جان مالالاس]] لکي ٿو ته سلوقس جي هڪ ڀيڻ [[ديديميا (سلوقس اول جي ڀيڻ)|ديديميا]] هئي، جنهن جا ٻه پٽ [[نيڪانور]] ۽ [[نيڪوميديس]] هئا. پر گهڻن مؤرخن جو خيال آهي ته اهي شخصيتون افسانوي آهن. ديديميا جو تعلق شايد [[ديديما]] ۾ موجود اپولو جي مشهور مندر ۽ غيب گوئي واري مرڪز سان هجي، جيڪو [[ميليتوس]] جي ويجهو واقع هو. ڪجهه محققن اهو به تجويز ڪيو آهي ته [[بطليموس (سلوقس جو پٽ)]] دراصل سلوقس جو چاچو هو.<ref name="G3">Grainger 1990, p. 3</ref> == سڪندر اعظم جي دور ۾ شروعاتي فوجي خدمتون == [[File:Hypaspist.jpg|thumb|250px|فارس خلاف سڪندر اعظم جي مهم دوران سلوقس شاهي ''هائپاسپست'' فوج جي اڳواڻي ڪئي.]] 334 ق م جي بهار ۾، تقريباً ٽيهه ويهن سالن جي نوجوان جي حيثيت ۾، سلوقس سڪندر اعظم سان گڏ ايشيا روانو ٿيو.<ref name=EB1911/> 327 ق م جي آخر ۾ شروع ٿيندڙ [[سڪندر اعظم جي هندستاني مهم]] تائين هو مقدوني فوج جي سڀ کان چونڊ پيادل فوجي دستي ''هائپاسپست'' (Shield-bearers) جو سالار بڻجي چڪو هو. بعد ۾ هن دستي کي ''[[سلور شيلڊز]]'' (چانديءَ واريون ڍالون) جي نالي سان سڃاتو ويو. [[ايريان]] موجب جڏهن سڪندر اعظم ٻيڙيءَ وسيلي [[جهلم درياهه|هائڊاسپس درياهه]] پار ڪيو، تڏهن ساڻس [[پرديڪاس]]، [[بطليموس اول سوٽر]]، [[ليسيميڪس]] ۽ سلوقس پڻ گڏ هئا.<ref>Arrian Anabasis 5.13.1</ref> 326 ق م ۾ ٿيندڙ [[هائڊاسپس جي جنگ]] دوران سلوقس پنهنجي فوج جي اڳواڻي ڪندي [[پورس]] جي هاٿين سان مقابلو ڪيو. بهرحال جنگ جي رٿابندي ۾ سندس صحيح ڪردار بابت ڪا واضح ڄاڻ موجود ناهي، ڇاڪاڻ ته جنگ دوران کيس ڪنهن وڏي آزاد ڪمان جو ذڪر نٿو ملي. هي ڳالهه [[ڪريٽيرس]]، [[هيفائيسٽيون]]، [[پيثون]] ۽ [[ليوناتس]] کان مختلف آهي، جن وٽ پنهنجي پنهنجي وڏي فوجي دستا هئا.<ref name="G9">Grainger 1990, pp. 9–10</ref> سلوقس جي شاهي ''هائپاسپست'' فوج مسلسل سڪندر اعظم جي سڌي نگراني هيٺ رهندي هئي. بعد ۾ هنن [[سنڌو ماٿري]] جي مهم، [[مالي قبيلي]] خلاف جنگين ۽ [[گيدروسيا]] جي ريگستاني گذرگاهه پار ڪرڻ ۾ پڻ حصو ورتو. 324 ق م جي بهار ۾ [[سوسا جي شاديون|سوسا جي عظيم شادي واري تقريب]] دوران سلوقس [[اپاما]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[سپيٽامينيس]] جي ڌيءَ هئي. انهن مان سندس وڏو پٽ ۽ جانشين [[انطيوخس اول سوٽر]] پيدا ٿيو. انهن کي گهٽ ۾ گهٽ ٻه جائز ڌيئرون، [[لاوڊائيس]] ۽ [[فيلا]]، پڻ هيون ۽ شايد هڪ ٻيو پٽ [[اخائيوس (سلوقس اول جو پٽ)|اخائيوس]] به هو. ساڳئي تقريب ۾ سڪندر اعظم مرحوم فارسي بادشاهه [[دارا ٽيون]] جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جڏهن ته ٻين ڪيترن مقدوني عملدارن پڻ فارسي عورتن سان شاديون ڪيون. 323 ق م ۾ سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ جڏهن گهڻن مقدوني جرنيلن پنهنجين ''سوسا وارين زالن'' کي ڇڏي ڏنو، تڏهن سلوقس انهن چند ماڻهن مان هو جنهن پنهنجي زال کي برقرار رکيو. اپاما سڄي حياتي سندس ساٿي ۽ بعد ۾ راڻي رهي.<ref name="G912">Grainger 1990, p. 12</ref> قديم ذريعن ۾ سڪندر اعظم جي زندگي دوران سلوقس بابت ڪيترائي قصا ملن ٿا. هڪ واقعي موجب [[بابل]] جي ويجهو ٻيڙيءَ جي سفر دوران سڪندر اعظم جو شاهي تاج (Diadem) هوا ۾ اڏامي ويو ۽ [[آشوري]] بادشاهن جي قبرن ڀرسان ڪنن ۾ وڃي ڪري پيو. سلوقس تري ان کي واپس آندو ۽ ٻيڙيءَ ڏانهن موٽندي تاج کي سڪي رکڻ لاءِ پنهنجي مٿي تي رکيائين. هن قصي جي صداقت مشڪوڪ سمجهي وڃي ٿي. ٻئي قصي موجب سلوقس [[ميديوس آف لاريسا]] جي دعوت ۾ سڪندر اعظم سان گڏ موجود هو. دعوت جو واقعو شايد درست هجي، پر بادشاهه کي زهر ڏيڻ واري سازش جو قصو گهڻو معتبر نٿو سمجهيو وڃي. هڪ ٻي روايت مطابق سڪندر اعظم جي وفات کان ٿورو اڳ سلوقس ديوتا [[سيراپس]] جي مندر ۾ رات گذاري ته جيئن بادشاهه جي صحت بهتر ٿيڻ لاءِ دعا گهري سگهي.<ref>Plutarch, ''Alexander'' 76; Arrian, ''Anabasis'' 7.26; {{harvnb|Ogden|2017|p=64}}</ref> پر هن روايت جي به صداقت تي شڪ ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته يوناني-مصري ديوتا سيراپس جو تصور ان وقت تائين وجود ۾ ئي نه آيو هو.<ref name="Heckel p. 256">Heckel p. 256</ref> == پرديڪاس جي دور ۾ سينيئر فوجي عملدار (323–321 ق م) == [[File:Ptolemy I Soter Louvre Ma849.jpg|thumb|left|upright|[[بطليموس اول سوٽر]]، جيڪو سڪندر اعظم جي فوجي عملدارن مان هو، کي [[مصر]] جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو ويو. بعد ۾ بطليموس [[بطليموسي مصر]] کي آزاد رياست بڻايو ۽ 305 ق م ۾ پاڻ کي [[باسيليئس]] ۽ [[فرعون]] قرار ڏنو.]] {{Main|ديادوخي}} [[سڪندر اعظم]] 10 جون 323 ق م تي [[بابل]] ۾ ڪنهن واضح جانشين کان سواءِ وفات ڪري ويو. سندس جرنيل [[پرديڪاس]] سڪندر جي سڄي سلطنت جو نگران حڪمران (ريجنٽ) بڻيو، جڏهن ته سڪندر جي جسماني ۽ ذهني طور معذور سوتيلي ڀاءُ [[آرريڊيئس]] کي [[فلپ ٽيون مقدوني]] جي نالي سان نئون بادشاهه مقرر ڪيو ويو. ساڳئي وقت سڪندر جي اڃا ڄمڻ کان اڳ واري پٽ [[سڪندر چوٿون مقدوني]] کي پڻ پنهنجي پيءُ جو قانوني جانشين قرار ڏنو ويو. بهرحال، [[بابل جي ورهاست]] دوران پرديڪاس عملي طور سڪندر جي وسيع مقدوني سلطنت کي سندس جرنيلن ۾ ورهائي ڇڏيو. سلوقس کي [[ساٿي گهوڙيسوار فوج]] (''hetairoi'') جو سپهه سالار مقرر ڪيو ويو ۽ کيس پهريون يا درٻاري ''چليارخ'' بڻايو ويو. اهڙي طرح هو نگران حڪمران ۽ سپهه سالار پرديڪاس کان پوءِ شاهي فوج جو سڀ کان اعليٰ عملدار بڻجي ويو. پرديڪاس جي حمايت ڪندڙ ٻين بااثر شخصيتن ۾ [[بطليموس اول سوٽر]]، [[ليسيميڪس]]، [[پيثون]] ۽ [[يومينيس]] شامل هئا. پرديڪاس جي طاقت جو دارومدار ٻن ڳالهين تي هو: پهريون، سڪندر اعظم جي وسيع سلطنت کي متحد رکڻ؛ ۽ ٻيو، مختلف [[صوبيدار]]ن کي پنهنجي حڪمن جو پابند رکڻ.<ref name="Heckel p. 256"/> جلد ئي پرديڪاس ۽ ٻين [[ديادوخي]] حڪمرانن جي وچ ۾ جنگ شروع ٿي وئي. پنهنجي سياسي حيثيت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ پرديڪاس سڪندر اعظم جي ڀيڻ [[ڪليوپيٽرا آف مقدونيه|ڪليوپيٽرا]] سان شادي ڪرڻ چاهي. [[ديادوخين جي پهرين جنگ]] ان وقت شروع ٿي جڏهن پرديڪاس سڪندر اعظم جي لاش کي تدفين لاءِ مقدونيه موڪلڻ جو فيصلو ڪيو. پر [[بطليموس اول سوٽر]] لاش تي قبضو ڪري ان کي [[اسڪندريا]] کڻي ويو. پرديڪاس پنهنجي فوج سان گڏ سندس پٺيان مصر روانو ٿيو. ان موقعي تي بطليموس، [[ميديا]] جي صوبيدار [[پيثون]] ۽ ''[[آرگيراسپيدس]]'' جي سالار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] سان گڏجي سازش ڪئي. پيثون ۽ انٽيجينيس ٻئي ان وقت پرديڪاس جي ماتحت فوجي عملدار هئا. انهن گڏجي پرديڪاس کي قتل ڪري ڇڏيو. [[ڪارنيليئس نيپوس]] لکي ٿو ته سلوقس به هن سازش ۾ شامل هو، پر هن دعويٰ بابت مڪمل يقين سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي.<ref name="G20">Grainger 1990, pp. 20–24</ref> == بابلونيا جو صوبيدار (321–316 ق م) == [[File:Seleucos Nicator Louvre Ma3597 n3.jpg|thumb|upright|سلوقس اول نيڪاتور سان منسوب مجسمو، [[رومي سلطنت]] جي دور جو فن پارو، جيڪو [[سوريا]] ۾ هڪ [[هليني دور|هليني]] نموني جي بنياد تي تيار ڪيو ويو (تقريباً 200ع)]] [[پرديڪاس]] جي وفات کان پوءِ سلطنت جو سڀ کان طاقتور شخص [[انٽيپيٽر]] بڻجي ويو.<ref>{{Cite book |last=Ahmad |first=Ainan |title=The Game of Power - Volume 3 (History of Persian Empire) |publisher=Blue Rose Publishers |year=2024 |location=London |pages=100 |language=en}}</ref> پرديڪاس جا مخالف [[ٽرائيپاراديسوس]] ۾ گڏ ٿيا، جتي سڪندر اعظم جي سلطنت کي ٻيهر ورهايو ويو. هي ورهاست [[ٽرائيپاراديسوس جو معاهدو]] (321 ق م) جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="G21">Grainger 1990, pp. 21–29</ref> ٽرائيپاراديسوس ۾ فوجين بغاوت ڪري ڇڏي هئي ۽ هو پنهنجي آقا انٽيپيٽر کي قتل ڪرڻ جو ارادو رکي رهيا هئا. پر سلوقس ۽ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] انهن کي ائين ڪرڻ کان روڪي ڇڏيو.{{sfn|Bosworth|2005|p=211}} پرديڪاس جي قتل واري سازش ۾ سلوقس جي شموليت يقيني طور ثابت نه ٿي سگهي آهي، پر نئين انتظام ۾ کيس بابل جو مالدار صوبو انعام طور مليو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} ڪجهه ذريعا هن مقرري کي پرديڪاس سان سندس مبينا غداري جو انعام قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite book |last=Justinus |first=Marcus Junianus |title=Justin: Epitome of the Philippic History of Pompeius Trogus: Volume II: Books 13-15: The Successors to Alexander the Great |publisher=Clarendon Press |year=2011 |isbn=978-0-19-927759-9 |pages=162 |language=en}}</ref> تنهن هوندي به ممڪن آهي ته هي فيصلو [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي تجويز تي ڪيو ويو هجي. سلوقس جو بابل ڪيترن طاقتور صوبيدارن جي وچ ۾ گهيريل هو؛ [[فارس (صوبو)|فارس]] جو صوبيدار [[پيوڪيسٽاس]]، [[سوسيانا]] جو نئون صوبيدار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] ۽ [[ميديا]] جو حڪمران [[پيثون]]. بابل سلطنت جي امير ترين صوبن مان هڪ هو، پر فوجي لحاظ کان گهڻو طاقتور نه هو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} ممڪن آهي ته انٽيپيٽر اوڀر وارن صوبن کي اهڙي نموني ورهايو هجي جو ڪو هڪ صوبيدار ٻين کان وڌيڪ طاقتور نه بڻجي سگهي.<ref name="G21" /> سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ [[آرخون آف پيلا]] کي بابل جو صوبيدار مقرر ڪيو ويو هو. پر پرديڪاس کيس هٽائي [[ڊوڪيمس]] کي ان جي جاءِ تي مقرر ڪرڻ چاهيو. جڏهن پرديڪاس مصر تي حملي لاءِ روانو ٿيو ته هن ڊوڪيمس کي فوجي دستن سان گڏ بابل موڪليو. آرخون سندس خلاف جنگ ڪئي، پر جنگ ۾ مارجي ويو. انهيءَ ڪري ڊوڪيمس سلوقس کي بابل بنا مقابلي جي ڏيڻ لاءِ تيار نه هو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} سلوقس آخرڪار بابل ڪيئن حاصل ڪيو، اهو يقيني طور معلوم ناهي. هڪ بابلي تاريخنامي مطابق 320 ق م جي اونهاري يا سياري ۾ شهر جي هڪ اهم عمارت تباهه ٿي وئي. ٻين بابلي ذريعن موجب سلوقس آڪٽوبر يا نومبر 320 ق م ۾ بابل پهتو. ممڪن جنگ جي باوجود ڊوڪيمس فرار ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو. ان دوران سلطنت وري افراتفري جو شڪار ٿي وئي. [[ميديا]] جي صوبيدار [[پيثون]] [[پارتيا]] جي صوبيدار فلپ کي قتل ڪري ڇڏيو ۽ پنهنجي ڀاءُ [[يوديمس (جرنيل)|يوديمس]] کي نئون صوبيدار مقرر ڪيو. اولهه ۾ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] ۽ [[يومينيس]] هڪ ٻئي خلاف جنگ ڪري رهيا هئا. پيثون ۽ سلوقس وانگر يومينيس پڻ پرديڪاس جو پراڻو حامي هو. سلوقس لاءِ سڀ کان وڏو مسئلو خود بابل هو. مقامي آبادي آرخون خلاف بغاوت ڪري چڪي هئي ۽ ڊوڪيمس جي حمايت ڪري رهي هئي. بابلي پادرين جو علائقي تي تمام گهڻو اثر هو. بابل ۾ سڪندر اعظم جي فوج جا وڏي تعداد ۾ مقدوني ۽ يوناني اڳوڻا سپاهي به رهندا هئا. سلوقس پادرين کي مالي تحفا ۽ رشوتون ڏئي پنهنجي پاسي آڻي ورتو.<ref name="G30">Grainger 1990, pp. 30–32</ref> === ديادوخين جي ٻي جنگ === {{Main|ديادوخين جي ٻي جنگ}} 319 ق م ۾ انٽيپيٽر جي وفات کان پوءِ ميديا جي صوبيدار پيثون پنهنجي طاقت وڌائڻ شروع ڪئي. هن شايد ويهه هزار کان وڌيڪ سپاهين تي مشتمل هڪ وڏي فوج گڏ ڪئي. پيوڪيسٽاس جي اڳواڻي ۾ اوڀر جي ٻين صوبيدارن به سندس مقابلي لاءِ گڏيل فوج تيار ڪئي. آخرڪار پيثون پارتيا ۾ ٿيندڙ جنگ ۾ شڪست کاڌي. هو ميديا ڏانهن ڀڄي ويو، پر سندس مخالفن سندس تعاقب ڪرڻ بدران واپس سوسيانا موٽي ويا. ساڳئي وقت يومينيس ۽ سندس فوج [[ڪليڪيا]] پهتا، پر جڏهن انٽيگونوس اتي پهتو ته کين پوئتي هٽڻو پيو. سلوقس لاءِ صورتحال ڏاڍي ڏکئي هئي. يومينيس ۽ سندس فوج بابل جي اتر ۾ هئي. انٽيگونوس هڪ وڌيڪ وڏي فوج سان سندس پٺيان هو. پيثون ميديا ۾ هو ۽ سندس مخالف سوسيانا ۾ موجود هئا. سوسيانا جو صوبيدار ۽ [[آرگيراسپيدس]] جو سالار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] يومينيس جو اتحادي هو. پيثون ۽ انٽيجينيس جي وچ ۾ جنگ شروع ٿيڻ وقت انٽيجينيس ڪليڪيا ۾ موجود هو.<ref name="G33">Grainger 1990, pp. 33–37</ref> 317 ق م جي سرءُ يا سياري ۾ پيثون بابل پهتو. جيتوڻيڪ هن گهڻا سپاهي وڃائي ڇڏيا هئا، پر سلوقس وٽ ان کان به گهٽ فوج هئي. 316 ق م جي بهار ۾ يومينيس [[سوسا]] ڏانهن روانو ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. سوسا جي صوبيدارن غالباً يومينيس جي ان دعويٰ کي قبول ڪيو ته هو قانوني شاهي خاندان جي طرفان غاصب انٽيگونوس خلاف وڙهي رهيو آهي. يومينيس پنهنجي فوج کي بابل کان 300 [[قديم يوناني ماپون|اسٽيڊيا]] پري وٺي ويو ۽ [[دجله]] درياهه پار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سلوقس کي ڪارروائي ڪرڻي پئي. هن درياهه پار ٿيڻ روڪڻ لاءِ ٻه [[ٽرائيريم]] ۽ ڪجهه ننڍيون ٻيڙيون موڪليون. هن آرگيراسپيدس جي اڳوڻن ''هائپاسپست'' سپاهين کي به پاڻ سان ملائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هو ڪامياب نه ٿيو. سلوقس انٽيگونوس ڏانهن به پيغام موڪليا. فوج جي کوٽ سبب لڳي ٿو ته سلوقس يومينيس سان سڌي جنگ ڪرڻ نٿي چاهي. هن درياهه جا بند کوليا ته جيئن ٻوڏ اچي، پر ان سان به يومينيس جو اڳتي وڌڻ نه رڪيو.<ref name="G39">Grainger 1990, pp. 39–42</ref> 316 ق م جي بهار ۾ سلوقس ۽ پيثون انٽيگونوس سان ملي ويا، جيڪو يومينيس جو تعاقب ڪندي سوسا پهتو هو. سوسا مان انٽيگونوس ميديا روانو ٿيو، جتان هو اوڀر وارن صوبن کي خطري ۾ وجهي سگهيو ٿي. هن سلوقس کي ٿوري فوج سان اتي ڇڏيو ته جيئن يومينيس کي بحيره روم تائين پهچڻ کان روڪي سگهي. [[اراخوسيا]] جي صوبيدار [[سيبيرٽيوس]] صورتحال کي نااميد سمجهي پنهنجي صوبي ڏانهن موٽي ويو. يومينيس ۽ سندس اتحادين جون فوجون ٽٽڻ جي ڪناري تي پهچي ويون. 316 ق م دوران انٽيگونوس ۽ يومينيس وچ ۾ ٻه اهم جنگيون ٿيون: [[پارايتاڪيني جي جنگ]] ۽ [[گابيئني جي جنگ]]. يومينيس شڪست کاڌي ۽ بعد ۾ قتل ڪيو ويو. ديادوخين جي ٻي جنگ جا واقعا ظاهر ڪن ٿا ته سلوقس صحيح وقت جو انتظار ڪرڻ جي غيرمعمولي صلاحيت رکندو هو. بي ڌڙڪ جنگ ۾ ٽپي پوڻ سندس انداز نه هو.<ref name="G43">Grainger 1990, p. 43</ref> === مصر ڏانهن فرار === انٽيگونوس 316 ق م جي سياري ۾ ميديا ۾ رهيو، جتي پيثون ٻيهر حڪمران هو. پيثون جي اقتدار جي خواهش وڌيڪ وڌي وئي ۽ هن انٽيگونوس جي ڪجهه فوجن کي پنهنجي پاسي آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. پر انٽيگونوس سازش جو پتو لڳائي ورتو ۽ پيثون کي قتل ڪرائي ڇڏيو. ان کان پوءِ هن [[پيوڪيسٽاس]] کي هٽائي فارس جو نئون صوبيدار مقرر ڪيو.<ref name="G44">Grainger 1990, p. 44–45</ref> 315 ق م جي اونهاري ۾ انٽيگونوس بابل پهتو، جتي سلوقس سندس شاندار استقبال ڪيو. پر ٻنهي جي وچ ۾ لاڳاپا جلد خراب ٿي ويا. سلوقس انٽيگونوس جي هڪ فوجي عملدار کي ان کان اجازت وٺڻ کان سواءِ سزا ڏني. انٽيگونوس ڪاوڙجي پيو ۽ سلوقس کان مطالبو ڪيو ته هو صوبي جي آمدنيءَ جو حساب ڏئي. سلوقس انڪار ڪري ڇڏيو.{{sfn|Boiy|2004|p=121}} تنهن هوندي به هو انٽيگونوس کان ڊڄي ويو ۽ فقط پنجاهه گهوڙيسوارن سان گڏ مصر ڏانهن ڀڄي ويو. روايت آهي ته [[ڪلداني]] نجومين انٽيگونوس کي اڳڪٿي ٻڌائي هئي ته سلوقس مستقبل ۾ ايشيا جو حڪمران بڻجندو ۽ آخرڪار انٽيگونوس کي قتل ڪندو. هي ٻڌي انٽيگونوس سلوقس جي پٺيان فوج موڪلي. پر سلوقس پهرين [[ميسوپوٽيميا]] ۽ پوءِ [[سوريا]] ڏانهن فرار ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو. سلوقس جي مدد ڪرڻ جي الزام ۾ انٽيگونوس [[بليٽور]]، جيڪو ميسوپوٽيميا جو نئون صوبيدار هو، کي قتل ڪرائي ڇڏيو. جديد مؤرخ هن نجومي اڳڪٿي واري قصي بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا. تنهن هوندي به اهو تقريباً يقيني آهي ته بابلي پادري سلوقس جا مخالف هئا.<ref name="G49">Grainger 1990, pp. 49–51, Boiy p. 122</ref> == بطليموس جي ماتحت بحري سالار (316–311 ق م) == {{Main|ديادوخين جي ٽين جنگ}} مصر پهچڻ کان پوءِ سلوقس پنهنجي دوستن کي [[يونان]] موڪليو ته جيئن هو ٻين ديادوخي حڪمرانن [[ڪيساندر]] (مقدونيه جو حڪمران ۽ يونان جو بالادست) ۽ [[ليسيميڪس]] (حڪمران [[ٿريس]]) کي [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي وڌندڙ طاقت بابت آگاهه ڪن. ان وقت انٽيگونوس سڀني ''ديادوخي'' حڪمرانن مان سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي چڪو هو، ۽ جلد يا دير سان ٻين حڪمرانن کي سندس مقابلو ڪرڻو هو. [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]]، ليسيميڪس ۽ ڪيساندر گڏجي انٽيگونوس خلاف هڪ اتحاد قائم ڪيو. اتحادين انٽيگونوس ڏانهن هڪ تجويز موڪلي، جنهن ۾ هن کان مطالبو ڪيو ويو ته هو پنهنجي گڏ ڪيل خزاني ۽ علائقن مان حصا ورهائي. تجويز موجب [[فينيقيا]] ۽ [[سوريا]] بطليموس کي، [[ڪپاڊوشيا]] ۽ [[ليسيا]] ڪيساندر کي، [[هيلسپونٽيني فريجيا]] ليسيميڪس کي ۽ [[بابلونيا]] سلوقس کي ملڻ گهرجي.<ref>Diodorus Siculus, ''Bibliotheca Historica'' XIX 57,1.</ref> انٽيگونوس هن مطالبي کي رد ڪري ڇڏيو ۽ 314 ق م جي بهار ۾ [[سوريا]] ۾ بطليموس خلاف لشڪر ڪشي شروع ڪئي.<ref name="G55">Grainger 1990, pp. 53–55</ref> جنگ جي شروعاتي مرحلي دوران سلوقس، بطليموس جي بحري فوج ۾ ''بحري سالار'' طور خدمتون سرانجام ڏنيون. انٽيگونوس [[صور]] (Tyre) جو گهيرو ڪري رهيو هو، جڏهن سلوقس پنهنجي ٻيڙين سان سندس سامهون کان گذري ويو ۽ [[سوريا]] ۽ [[ايشيا صغير]] جي سامونڊي ڪنارن لاءِ خطرو بڻجي ويو.<ref>{{cite web |author=Jona Lendering |url=https://www.livius.org/di-dn/diadochi/war05.html |title=Alexander's successors: The Third Diadoch War |publisher=Livius.org |access-date=2012-11-07 |archive-date=18 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121118035712/http://www.livius.org/di-dn/diadochi/war05.html |url-status=dead }}</ref> انٽيگونوس [[روڊس]] جي ٻيٽ سان اتحاد ڪيو، جيڪو پنهنجي حڪمتِ عملي واري جڳهه ۽ طاقتور بحري ٻيڙي بيڙي سبب اتحادين کي گڏ ٿيڻ کان روڪي سگهي پيو. روڊس جي خطري کي نظر ۾ رکندي بطليموس سلوقس کي هڪ سئو جنگي ٻيڙيون ڏنيون ۽ کيس [[ايجيئن سمنڊ]] ڏانهن موڪليو. سلوقس جو ٻيڙو روڊس کي شڪست ڏيڻ لاءِ ڪافي نه هو، پر ايترو ضرور طاقتور هو جو [[ڪاريا]] جي صوبيدار [[اساندر]] کي بطليموس سان اتحاد ڪرڻ تي مجبور ڪري سگهي. پنهنجي طاقت جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ سلوقس [[ايرٿرائي]] شهر تي پڻ حملو ڪيو. انٽيگونوس جي ڀائٽي [[پوليمايوس (جرنيل)|پوليمايوس]] اساندر تي حملو ڪيو. سلوقس واپس [[قبرص]] موٽي آيو، جتي بطليموس پنهنجي ڀاءُ [[مينيلائوس (لاگوس جو پٽ)|مينيلائوس]] کي 10,000 ڀاڙي جي سپاهين ۽ 100 ٻيڙين سان موڪليو هو. سلوقس ۽ مينيلائوس گڏجي [[ڪيتيون]] جو گهيرو شروع ڪيو. انٽيگونوس پنهنجي بحري فوج جو وڏو حصو ايجيئن سمنڊ ڏانهن ۽ پنهنجي زميني فوج [[ايشيا صغير]] ڏانهن موڪلي. هاڻي بطليموس (ٽالمي) وٽ [[سوريا]] تي حملي جو بهترين موقعو هو. 312 ق م ۾ هن [[غزه جي جنگ (312 ق م)|غزه جي جنگ]] ۾ [[ديميتريوس اول مقدوني]]، جيڪو انٽيگونوس جو پٽ هو، کي شڪست ڏني. امڪان آهي ته سلوقس به هن جنگ ۾ شامل هو. [[پيثون، پٽِ ايجينور]]، جنهن کي انٽيگونوس بابل جو نئون صوبيدار مقرر ڪيو هو، جنگ ۾ مارجي ويو. پيثون جي موت سلوقس لاءِ بابل واپس حاصل ڪرڻ جو بهترين موقعو ثابت ٿيو.<ref name="G56">Grainger 1990, pp. 56–72</ref> سلوقس پنهنجي بابل واپسي جي تياري تمام احتياط سان ڪئي هئي. غزه جي جنگ کان پوءِ ديميتريوس [[ٽرپولي، لبنان|ٽرپولي]] ڏانهن هٽي ويو، جڏهن ته بطليموس اڳتي وڌندي [[صيدا]] تائين پهچي ويو. بطليموس سلوقس کي 800 پيادل سپاهي ۽ 200 گهوڙيسوار ڏنا. ان سان گڏ سندس پراڻا دوست به هئا، شايد اهي ئي پنجاهه ماڻهو جيڪي اڳ بابل مان ساڻس گڏ ڀڄي نڪتا هئا. بابل ڏانهن سفر دوران سلوقس رستي ۾ موجود فوجي آبادين مان وڌيڪ سپاهي ڀرتي ڪندو ويو. آخرڪار هن وٽ لڳ ڀڳ 3,000 سپاهي گڏ ٿي ويا. بابل ۾ پيثون جي ڪمانڊر [[ڊيفيلوس]] شهر جي قلعي ۾ پاڻ کي بند ڪري ڇڏيو. سلوقس تمام تيزيءَ سان بابل تي قبضو ڪري ورتو ۽ جلد ئي قلعو به فتح ٿي ويو. سلوقس جا اهي دوست، جيڪي بابل ۾ رهجي ويا هئا، قيد مان آزاد ڪيا ويا.<ref name="G74">Grainger 1990, pp. 74–75</ref> بعد ۾ سلوقس جي بابل واپسي کي سرڪاري طور [[سلوقي سلطنت]] جي قيام جي شروعات تصور ڪيو ويو.<ref name=EB1911/> ساڳئي سال کي پوءِ [[سلوقي سن]] (Seleucid Era) جو پهريون سال قرار ڏنو ويو. == بابلونيا جو صوبيدار (311–306 ق م) == === اوڀر وارن صوبن جي فتح === [[File:Diadochi.png|thumb|350px|[[سلوقس اول نيڪيٽر]]، [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]]، [[بطليموس اول]]، [[ڪيساندر]] ۽ [[ليسيميڪس]] جون سلطنتون]] سلوقس جي بابل واپسي کان ٿوري ئي دير پوءِ انٽيگونوس جي حامين بابل کي ٻيهر هٿ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. [[نيڪانور (صوبيدار)|نيڪانور]] ميڊيا جو نئون صوبيدار ۽ اوڀر وارن صوبن جو ''اسٽريٽيگوس'' (اعليٰ فوجي ڪمانڊر) هو. سندس فوج ۾ لڳ ڀڳ 17,000 سپاهي هئا. [[آريا]] جو صوبيدار [[ايويگوراس]] سندس اتحادي هو. ظاهر هو ته سلوقس جي ننڍڙي فوج ٻنهي کي سڌي جنگ ۾ شڪست نٿي ڏئي سگهي. سلوقس پنهنجون فوجون انهن دلدلن ۾ لڪائي ڇڏيون جيڪي ان علائقي کي گهيرينديون هيون جتان نيڪانور [[دجلہ درياهه]] پار ڪرڻ وارو هو، ۽ رات جي وقت اوچتو حملو ڪيو. جنگ جي شروعات ۾ ئي ايويگوراس مارجي ويو ۽ نيڪانور پنهنجي فوج کان الڳ ٿي ويو. ايويگوراس جي موت جي خبر سپاهين ۾ پکڙجڻ سان ئي ڪيترن سپاهين وڏي تعداد ۾ هٿيار ڦٽا ڪيا. انهن مان تقريباً سڀني سلوقس جي ماتحت وڙهڻ قبول ڪيو. نيڪانور فقط ٿورن ساٿين سان بچي نڪري ويو.{{sfn|Grainger|1990|p=79}}{{sfn|Boiy|2004|p=126}} جيتوڻيڪ هاڻي سلوقس وٽ لڳ ڀڳ 20,000 سپاهي هئا، پر اهي اڃا به انٽيگونوس جي سموري طاقت کي منهن ڏيڻ لاءِ ڪافي نه هئا. هن کي اهو به معلوم نه هو ته انٽيگونوس ڪڏهن جوابي حملو ڪندو. ٻئي طرف کيس خبر هئي ته گهٽ ۾ گهٽ ٻه اوڀر وارا صوبا اهڙا هئا جتي ڪو صوبيدار موجود نه هو. سندس فوج جو وڏو حصو به انهن ئي علائقن مان آيل هو. ايويگوراس جي فوج جا به ڪيترائي سپاهي پارسي هئا. شايد ڪجهه فوجي اهي به هئا جيڪي اڳ [[يومينيس]] جي فوج ۾ شامل هئا ۽ انٽيگونوس سان دشمني رکندا هئا. سلوقس فيصلو ڪيو ته هن صورتحال مان مڪمل فائدو ورتو وڃي.{{sfn|Grainger|1990|p=79}}{{sfn|Boiy|2004|p=126}} سلوقس مختلف صوبن ۽ فوجين ۾ مختلف ڳالهيون مشهور ڪرايون. هڪ مشهور روايت موجب هن خواب ۾ [[سڪندر اعظم]] کي پنهنجي ڀرسان بيٺل ڏٺو هو. يومينيس به اڳ اهڙي قسم جي تبليغي حڪمت عملي استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي. پر انٽيگونوس، جيڪو ان وقت [[ايشيا صغير]] ۾ هو، اوڀر ۾ سڪندر سان گڏ نه رهيو هو، تنهنڪري هو پنهنجي تبليغ ۾ سڪندر جي شخصيت جو ساڳيو فائدو نه وٺي سگهيو. سلوقس، هڪ مقدوني هجڻ جي ڪري، پنهنجي فوج ۾ موجود مقدونين جو اعتماد آسانيءَ سان حاصل ڪري سگهيو، جڏهن ته يومينيس لاءِ اها ڳالهه ممڪن نه هئي.<ref name="G80">Grainger 1990, p. 80</ref> بابل جو صوبيدار ٻيهر بڻجڻ کان پوءِ سلوقس پنهنجي سياسي روش ۾ گهڻو جارح بڻجي ويو. ٿوري ئي عرصي اندر هن [[ميڊيا]] ۽ [[سوسيانا]] تي قبضو ڪري ورتو. [[ڊيوڊورس سڪيولس]] لکي ٿو ته سلوقس ٻين ويجهن علائقن تي به قبضو ڪيو، جن مان مراد شايد [[پارس]]، [[آريا]] يا [[پارتيا]] هجن. بهرحال هو [[باختريا]] ۽ [[سغديانا]] تائين نه پهتو. انهن مان پهرين علائقي جو صوبيدار [[اسٽاسانور]] هو، جيڪو سڄي تڪرار دوران غيرجانبدار رهيو. نيڪانور جي فوج جي شڪست کان پوءِ اوڀر ۾ ڪا اهڙي طاقت باقي نه رهي جيڪا سلوقس جي مخالفت ڪري سگهي. اهو واضح ناهي ته سلوقس فتح ڪيل صوبن جي انتظاميه ڪيئن منظم ڪئي. گهڻا صوبيدار ته اڳ ئي مارجي چڪا هئا. نظرياتي طور [[پوليپرخون]] اڃا به انٽيپيٽر جو قانوني جانشين ۽ مقدونيه سلطنت جو سرڪاري نائب السلطنت هو، ۽ صوبيدارن جي مقرري سندس ذميواري هئي. پر پوليپرخون اڃا تائين انٽيگونوس جو اتحادي هو، تنهنڪري سلوقس جو مخالف به شمار ٿيندو هو.<ref name="G81">Grainger 1990, p. 81</ref> === جوابي ڪارروائي === [[File:Seleucos I Bucephalos coin.jpg|thumb|سلوقس اول جو سڪو جنهن تي [[سڪندر اعظم]] جي مشهور گهوڙي [[بوقيفالوس]] جي تصوير موجود آهي.]] انٽيگونوس پنهنجي پٽ [[ديميتريوس اول مقدوني]] کي 15,000 پيادل ۽ 4,000 گهوڙيسوارن سان بابل ٻيهر فتح ڪرڻ لاءِ موڪليو. ظاهر آهي ته هن ديميتريوس لاءِ هڪ مقرر وقت به رکيو هو، جنهن کان پوءِ کيس واپس [[سوريا]] موٽڻو هو. انٽيگونوس جو خيال هو ته سلوقس اڃا به رڳو بابل تي حڪمران آهي. شايد نيڪانور کيس نه ٻڌايو هو ته سلوقس وٽ هاڻي گهٽ ۾ گهٽ 20,000 سپاهي موجود آهن. اهو به لڳي ٿو ته نيڪانور جي شڪست جي اصل پيماني کان گهڻا ماڻهو واقف نه هئا. انٽيگونوس کي اها به خبر نه هئي ته سلوقس اوڀر جي گهڻن صوبن تي قبضو ڪري چڪو آهي، ۽ شايد هو سلطنت جي اوڀر وارن حصن کي گهڻي اهميت به نه ڏيندو هو.<ref name="G82">Grainger 1990, pp. 82–83</ref> جڏهن ديميتريوس بابل پهتو، تڏهن سلوقس اوڀر ۾ موجود هو. هن شهر جي حفاظت [[پيٽروڪلس]] جي حوالي ڪري ڇڏي هئي. بابل جو دفاع غيرمعمولي طريقي سان ڪيو ويو. شهر ۾ ٻه مضبوط قلعا هئا جن ۾ سلوقس پنهنجا فوجي دستا مقرر ڪيا هئا. شهر جي آبادي کي ٻاهر ڪڍي ويجهن علائقن ۾ آباد ڪيو ويو، جن مان ڪجهه ماڻهو ته [[سوسا]] تائين منتقل ڪيا ويا. بابل جي چوڌاري شهر، دلدل، واهه ۽ درياهه هجڻ ڪري دفاع لاءِ تمام موزون ماحول موجود هو. ديميتريوس جي فوج قلعي جي گهيري ۾ لڳي وئي ۽ ٻن مان هڪ قلعو فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي. پر ٻيو قلعو سندس لاءِ ڏاڍو مشڪل ثابت ٿيو. هن پنهنجي دوست [[آرڪيلاوس]] کي گهيرو جاري رکڻ لاءِ ڇڏيو ۽ پاڻ 5,000 پيادل ۽ 1,000 گهوڙيسوار بابل ۾ ڇڏي اولهه ڏانهن موٽي ويو. قديم ماخذ انهن فوجين جي بعد واري قسمت بابت ڪجهه نٿا ٻڌائين. شايد سلوقس کي آرڪيلاوس کان بابل ٻيهر فتح ڪرڻو پيو هجي.<ref name="G83">Grainger 1990, p. 83; Boiy p. 127</ref> === بابل جي جنگ === {{Main|بابل جي جنگ}} [[File:LysimachusCoinWithHornedAlexander.jpg|thumb|left|250px|[[ليسيميڪس]] جو سڪو جنهن تي سڱن واري [[سڪندر اعظم]] جي تصوير موجود آهي.]] 311 کان 302 ق م تائين نون سالن دوران، جڏهن انٽيگونوس اولهه ۾ مصروف رهيو، سلوقس سڪندر اعظم جي سلطنت جي سموري اوڀرئين حصي کي [[جيڪسارٽيس درياهه]] کان [[سنڌو درياهه]] تائين پنهنجي اقتدار هيٺ آڻي ڇڏيو.<ref name=EB1911>{{EB1911 |wstitle=Seleucid Dynasty |volume=24 |pages=603–604 |first=Edwyn Robert |last=Bevan |inline=1}}</ref> 311 ق م ۾ انٽيگونوس ڪيساندر، ليسيميڪس ۽ بطليموس سان صلح ڪري ورتي، جنهن کان پوءِ کيس سلوقس سان نبيرڻ جو موقعو ملي ويو.<ref name="G86">Grainger 1990, p. 86</ref> انٽيگونوس وٽ گهٽ ۾ گهٽ 80,000 سپاهي هئا. جيڪڏهن هو پنهنجي اڌ فوج به اولهه ۾ ڇڏي ڏئي ها، تڏهن به کيس سلوقس تي عددي برتري حاصل رهي ها. ممڪن آهي ته سلوقس کي [[ڪوسائي]] قبيلن کان به مدد ملي هجي، جن جا ابا ڏاڏا قديم [[ڪاسي]] هئا. انٽيگونوس يومينيس خلاف جنگ دوران سندن علائقن کي تباهه ڪري ڇڏيو هو. سلوقس شايد آرڪيلاوس جي ڪجهه فوجين کي به پنهنجي پاسي شامل ڪيو. جڏهن آخرڪار انٽيگونوس بابل تي حملو ڪيو، تڏهن سلوقس جي فوج اڳ کان گهڻي وڏي ٿي چڪي هئي. سندس فوج جا ڪيترائي ماڻهو يقيناً انٽيگونوس کان نفرت ڪندا هئا، جڏهن ته بابل جا رهواسي به ان جا مخالف هئا. انهيءَ ڪري سلوقس کي بغاوت روڪڻ لاءِ وڏي فوج مقرر ڪرڻ جي ضرورت نه رهي.<ref name="G89">Grainger 1990, pp. 89–91</ref> === بابل جي جنگ === {{Main|بابل جي جنگ}} بابل جي جنگ بابت تمام ٿوري معلومات محفوظ رهي آهي. هن تڪرار جا واقعا بيان ڪندڙ فقط هڪ مختصر بابلي تاريخي رڪارڊ (Chronicle) موجود آهي. 310 ق م واري سال جو بيان مڪمل طور گم ٿي چڪو آهي. لڳي ٿو ته انٽيگونوس ڪجهه وقت لاءِ بابل تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو هو، پر سندس منصوبا ان وقت متاثر ٿيا جڏهن [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]] اوچتو [[ڪليڪيا]] تي حملو ڪري ڇڏيو.<ref name="G89" /> اسان کي اها خبر ضرور آهي ته سلوقس گهٽ ۾ گهٽ هڪ فيصلاڪن جنگ ۾ انٽيگونوس کي شڪست ڏني. هن جنگ جو ذڪر فقط [[پوليائينس]] جي ڪتاب ''جنگي حڪمت عمليون'' (''Stratagems in War'') ۾ ملي ٿو. پوليائينس موجب سلوقس ۽ انٽيگونوس جون فوجون سڄو ڏينهن وڙهنديون رهيون، پر رات ٿيڻ تائين ڪو به ڌر فيصلائتي برتري حاصل نه ڪري سگهي. ٻنهي فوجن رات جو آرام ڪرڻ ۽ صبح جو جنگ جاري رکڻ تي اتفاق ڪيو. انٽيگونوس جا سپاهي پنهنجا هٿيار ۽ سازوسامان هڪ پاسي رکي آرام ڪرڻ لڳا. سلوقس پنهنجي فوج کي حڪم ڏنو ته هو جنگي صفن ۾ ئي آرام ڪن ۽ صبح جو ناشتو به ساڳئي ترتيب سان ڪن. سج اڀرڻ کان ٿورو اڳ سلوقس جي فوج اوچتو حملو ڪري ڇڏيو. انٽيگونوس جا سپاهي ان وقت تائين هٿيارن کان سواءِ ۽ بي ترتيب حالت ۾ هئا، تنهنڪري کين آسانيءَ سان شڪست ملي وئي. بهرحال، هن روايت جي تاريخي صحت بابت ڪجهه شڪ موجود آهن.{{sfn|Grainger|1997|p=54}}<ref>{{cite web |author=Polyaenus |url=https://www.livius.org/cg-cm/chronicles/bchp-diadochi/polyaenus.html |title=The Babylonian war |publisher=Livius.org |access-date=2012-11-07 |archive-date=31 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121031180603/http://www.livius.org/cg-cm/chronicles/bchp-diadochi/polyaenus.html |url-status=dead }}</ref> آخرڪار بابل جي جنگ سلوقس جي مڪمل فتح تي ختم ٿي. انٽيگونوس کي اولهه طرف پوئتي هٽڻ تي مجبور ٿيڻو پيو. ان کان پوءِ ٻنهي ڌرين پنهنجون سرحدون مضبوط ڪيون. انٽيگونوس [[بالخ درياهه]] جي ڪناري تي قلعن جو هڪ سلسلو تعمير ڪرايو، جڏهن ته سلوقس ڪيترائي شهر اڏايا، جن ۾ [[دورا-يوروپوس]] ۽ [[نصيبين]] شامل هئا. === سلوقيا === سلوقس جي ايندڙ اهم ڪارنامي جو تعلق [[سلوقيا]] شهر جي قيام سان آهي. هي شهر غالباً 307 يا 305 ق م ۾ [[دجلہ درياهه]] جي ڪناري تي تعمير ڪيو ويو. سلوقس سلوقيا کي پنهنجي نئين گاديءَ جو هنڌ بڻايو. هن اهڙي طرح [[ليسيميڪس]]، [[ڪيساندر]] ۽ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي مثال جي پيروي ڪئي، جن پڻ پنهنجي نالن تي شهر قائم ڪيا هئا. سلوقس بابل جي سرڪاري ٽڪسالي (دارالضرب) کي به پنهنجي نئين گاديءَ واري شهر منتقل ڪري ڇڏيو. وقت سان گڏ بابل، سلوقيا جي ڇانوَ هيٺ اچي ويو. هڪ روايت موجب سلوقس جي پٽ [[انتيوخس اول سوٽر]] 275 ق م ۾ بابل جي سموري آبادي کي پنهنجي پيءُ جي نالي واري گاديءَ واري شهر سلوقيا ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو. شهر وڏي تيزي سان ترقي ڪئي ۽ خوشحال بڻجي ويو، پر 165ع ۾ رومي فوجن ان کي تباهه ڪري ڇڏيو.{{sfn|Grainger|1997|p=54}}{{sfn|Boiy|2004| p=45}} سلوقيا جي بنياد بابت هڪ مشهور روايت پڻ بيان ڪئي وڃي ٿي. چيو وڃي ٿو ته سلوقس بابلي پادرين کان پڇيو ته شهر جي بنياد رکڻ لاءِ سڀ کان مناسب ڏينهن ڪهڙو آهي. پادرين نجومي حساب ڪتاب ڪري صحيح ڏينهن معلوم ڪيو، پر شهر جي قيام کي ناڪام بڻائڻ جي نيت سان سلوقس کي غلط تاريخ ٻڌائي. پر سندن سازش ناڪام ٿي وئي. جڏهن اصل مناسب ڏينهن آيو ته سلوقس جا سپاهي پاڻمرادو شهر جي تعمير شروع ڪرڻ لڳا. جڏهن سلوقس پادرين کان ان جو سبب پڇيو ته انهن پنهنجي چال جو اعتراف ڪري ورتو.<ref>Grainger 1990, s.101</ref> == سلوقي سلطنت جو بادشاهه (306–281 ق م) == ديادوخين جي وچ ۾ اقتدار جي جدوجهد پنهنجي انتها تي تڏهن پهتي، جڏهن انٽيگونوس، مقدونيه جي پراڻي شاهي نسل جي خاتمي کان پوءِ، 306 ق م ۾ پاڻ کي بادشاهه قرار ڏنو.<ref name=EB1911/> جلد ئي ٻين چئن وڏن مقدوني سردارن، يعني [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]]، [[ليسيميڪس]]، [[ڪيساندر]] ۽ سلوقس پڻ سندس پيروي ڪئي ۽ [[باسيليئس]] (بادشاهه) جو لقب ۽ شاهي انداز اختيار ڪيو.<ref name=EB1911/> === چندر گپت ۽ اوڀر وارا صوبا === [[File:Lorber 130.jpg|thumb|275x275px|[[سلوقيا]] جي ٽڪسالي مان جاري ڪيل سلوقس اول جو ٽيٽراڊراخم. اڳئين پاسي [[زيوس]] جو مٿو ڏيکاريل آهي. پٺئين پاسي هاٿين سان گڏ [[اٿينا]] ڏيکاريل آهي، يوناني عبارت سان: BAΣIΛEΩΣ ΣEΛEYKOY، ''Basileōs Seleukou''، يعني "بادشاهه سلوقس جو".]] [[File:Seleukos I Nikator, tetradrachm, 312-281 BC, HGC 9-20.jpg|thumb|275x275px|[[سوسا]] جي ٽڪسالي مان جاري ڪيل سلوقس اول جو سڪو. اڳئين پاسي سلوقس کي اهڙي هيلمٽ سان ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو چيتوڙي چمڙي، ڍڳي جي سڱ ۽ ڪن سان سينگاريل آهي. پٺئين پاسي [[نائيڪي (ديوي)|نائيڪي]] ٻنهي هٿن سان هڪ گلن جو هار کڻي ٽرافي تي رکي رهي آهي. يوناني عبارت آهي: BAΣIΛEΩΣ ΣEΛEYKOY، ''Basileōs Seleukou''، يعني "بادشاهه سلوقس جو".]] {{Main|سلوقي-موريا جنگ}} سلوقس جلد ئي ٻيهر پنهنجو ڌيان اوڀر طرف ڪيو. موجوده [[افغانستان]] واري علائقي ۾ واقع فارسي صوبا، مالدار [[گنڌارا]] بادشاهت ۽ [[سنڌو ماٿري]] جون رياستون سڀ [[سڪندر اعظم]] آڏو جهڪي چڪيون هيون ۽ سندس سلطنت جو حصو بڻجي ويون هيون. جڏهن سڪندر وفات ڪئي ته [[ديادوخين جون جنگيون]] سندس سلطنت کي ٽڪرن ۾ ورهائي ڇڏيون، ڇاڪاڻ ته سندس جرنيل سلطنت تي قبضي لاءِ هڪ ٻئي سان وڙهڻ لڳا. اوڀر وارن علائقن ۾ [[سلوقس اول نيڪاتور]] سڪندر جي فتح ڪيل علائقن تي ڪنٽرول حاصل ڪيو. رومي مؤرخ [[ايپيان]] موجب: {{blockquote|text=[سلوقس] هميشه پاڙيسري قومن تي نظر رکندو هو؛ هٿيارن ۾ طاقتور ۽ صلاح مشوري ۾ قائل ڪندڙ هو. هن ميسوپوٽيميا، آرمينيا، "سلوقي" ڪپاڊوشيا، پارس، پارتيا، باختريا، عربستان، تاپوريا، سغديا، اراخوسيا، هيرڪانيا ۽ ٻين ويجهن قومن کي پنهنجي قبضي ۾ آندو، جن کي سڪندر سنڌو درياهه تائين تابع ڪيو هو. اهڙيءَ طرح سڪندر کان پوءِ ايشيا ۾ سندس سلطنت جون حدون سڀ کان وسيع هيون. فريجيا کان وٺي سنڌو تائين سمورو علائقو سلوقس جي تابع هو.|sign=<small>[[ايپيان]]</small>|source=''روم جي تاريخ''، شام واريون جنگيون [http://www.livius.org/ap-ark/appian/appian_syriaca_11.html 55]}} ان کان پوءِ موريائن سنڌو جي چوڌاري انهن علائقن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جن تي چار يوناني صوبيدار حڪومت ڪري رهيا هئا: [[نيڪانور (انٽيپيٽري جرنيل)|نيڪانور]]، [[فلپ (صوبيدار)|فلپ]]، [[يوديمس (جرنيل)|يوديمس]] ۽ [[پيثون (ايجينور جو پٽ)|پيثون]]. ان سان سنڌو جي ڪنارن تائين موريا سلطنت جو ڪنٽرول قائم ٿي ويو. چندر گپت جي فتوحات سلوقس کي قائل ڪيو ته کيس پنهنجي اوڀرئين سرحد کي محفوظ ڪرڻو پوندو. اتي موجود مقدوني علائقن کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ۾ سلوقس سنڌو ماٿري تي اڀرندڙ ۽ وڌندڙ [[موريا سلطنت]] سان ٽڪراءَ ۾ اچي ويو.{{sfn|Kosmin|2014|p=34}} 306 ق م ۾ سلوقس اول نيڪاتور هندستان ڏانهن ويو ۽ ظاهري طور سنڌو تائين علائقو پنهنجي قبضي ۾ آندو. آخرڪار هن [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[چندر گپت موريا]] سان [[سلوقي-موريا جنگ|جنگ]] ڪئي. فقط ٿورا ذريعا هندستان ۾ سندس سرگرمين جو ذڪر ڪن ٿا. چندر گپت، جيڪو يوناني ذريعن ۾ ''سينڊروڪوٽوس'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، [[موريا سلطنت]] جو باني هو ۽ هن سنڌو ماٿري ۽ سڪندر جي سلطنت جي سڀ کان اوڀر وارن علائقن جا ڪيترائي حصا فتح ڪري ورتا هئا. سلوقس چندر گپت خلاف مهم شروع ڪئي ۽ [[سنڌو درياهه]] پار ڪيو.{{sfn|Kosmin|2014|p=34}} ڪجهه محققن يوناني ذريعن کي موريا فتح طور پڙهيو آهي،{{sfn|Keay|2018|p=84}}<ref>{{Cite book |last=Basham |first=Arthur |orig-year =1954 |title=The Wonder That Was India |publisher=Grove Press |pages=51}}</ref>{{sfn|Grainger|2014|pp=108–110}}{{efn|فوجي مؤرخ جان ڊي. گرينجر نتيجو ڪڍي ٿو ته سلوقس هندستان تي حملو ڪيو ۽ شڪست کاڌي، پر لکي ٿو ته "[ان] کان اڳتي، وڌيڪ شاهدي کان سواءِ وڃڻ ممڪن ناهي."{{sfn|Grainger|2014|pp=109}} هن خيال لاءِ "تمام گهٽ يا ڪا شاهدي ناهي" ته چندر گپت سلوقس جي فوجن کي باختريا تائين واپس ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Grainger|2014|pp=108}}<br>ٻيا مصنف به ساڳي احتياط ڪن ٿا. باشم چوي ٿو ته سلوقس "لڳي ٿو ته مقابلي ۾ وڌيڪ نقصان برداشت ڪيو." روملا ٿاپر "سلوقس خلاف مهم" جو ذڪر ڪري ٿي، جنهن ۾ "چندر گپت ڪامياب لڳي ٿو، جيڪڏهن 303 ق م جي معاهدي جي شرطن مان اندازو لڳايو وڃي."<ref>{{Cite book |last=Thapar |first=Romila | year =2004 |title=Early India: From the Origins to AD 1300 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520242258 |pages=176 | url =https://archive.org/details/earlyindiafromor00thap/mode/1up}}</ref> ڪلڪي ۽ روٿرمنڊ لکن ٿا ته چندر گپت "سندس اوڀر طرف وڌڻ کي روڪيو"، ۽ پوءِ صلح جي شرطن کي بيان ڪن ٿا.{{sfn|Kulke|Rothermund|2016|p=39}} ڪي چوي ٿو ته "شايد هو چڱيءَ طرح شڪست کاڌو؛ صلح جون شرطون يقيناً ائين ظاهر ڪن ٿيون."{{sfn|Keay|2018|p=84}}}} پر تڪرار جا تفصيل،{{sfn|Grainger|2014|pp=108–110}} ۽ اهو ته واقعي ڪا باقاعده ميداني جنگ ٿي به يا نه،{{sfn|Kosmin|2014|p=33–34}} واضح نه آهن. جانساري خبردار ڪري ٿو ته "انهن جي وچ ۾ ٿيندڙ جنگ يا جهيڙي بابت تمام گهٽ تفصيل موجود آهن، ۽ ڪنهن به قديم مصنف نه سلوقس کي ۽ نه چندر گپت کي هن مقابلي جو واضح فاتح ڏيکاريو آهي. مقابلي ۽ ان کان پوءِ ٿيل معاهدي بابت معلومات جي هن کوٽ سبب انهن کي ٻيهر تعمير ڪرڻ ناممڪن آهي."{{sfn|Jansari|2023|p=35}} ويٽلي ۽ هيڪل جو خيال آهي ته جنگ کان پوءِ موريا-سلوقي دوستاڻن لاڳاپن جي سطح مان ظاهر ٿئي ٿو ته دشمني شايد "نه ڊگهي هئي ۽ نه ئي سخت."{{sfn|Wheatley|Heckel|2011|p=296}} ٻئي اڳواڻ آخرڪار هڪ ٺاهه تي پهتا،{{sfn|Kosmin|2014|p=33}} ۽ 303 ق م ۾ ٿيل معاهدي ذريعي،<ref name="Keay" >{{cite book | author= John Keay | title=India: A History | year=2001 | pages =85–86 | isbn = 978-0-8021-3797-5| publisher=Grove Press }}</ref> سلوقس اهي علائقا ڇڏي ڏنا جن کي هو محفوظ طور سنڀالي نٿي سگهيو. ان جي بدلي ۾ هن اوڀر کي مستحڪم ڪيو ۽ هاٿي حاصل ڪيا، جن جي مدد سان هو پنهنجي وڏي اولهندي حريف [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس مونوفٿالمس]] خلاف ڌيان ڏئي سگهي پيو.{{sfn|Kosmin|2014|p=33}} چندر گپت کان حاصل ڪيل 500 جنگي هاٿين ايندڙ جنگين، خاص طور [[ايپسس جي جنگ]] ۾،{{sfn|Kosmin|2014|p=37}} انٽيگونوس ۽ ديميتريوس خلاف اهم ڪردار ادا ڪيو. ممڪن آهي ته موريا بادشاهه سلوقس جي ڌيءَ سان شادي ڪئي هجي.{{sfn|Majumdar|2003|p=105}} [[اسٽرابو]] موجب ڇڏيل علائقا سنڌو سان لڳندا هئا: <blockquote>قبيلن جي جاگرافيائي بيهڪ هن ريت آهي: سنڌو سان گڏ پيروپاميسادي آهن، جن کان مٿي پيروپاميسس جبل واقع آهي؛ پوءِ ڏکڻ طرف اراخوٽي؛ پوءِ وڌيڪ ڏکڻ طرف گيدروسيني، انهن ٻين قبيلن سان گڏ جيڪي سامونڊي ڪناري تي رهن ٿا؛ ۽ سنڌو ويڪرائي لحاظ کان انهن سڀني هنڌن جي ڀرسان وهي ٿو. انهن هنڌن مان ڪجهه، جيڪي سنڌو سان لڳن ٿا، هاڻي هندستانين وٽ آهن، جيتوڻيڪ اهي اڳ فارسين جا هئا. سڪندر [ٽيون "اعظم" مقدوني] اهي علائقا آريائن کان کسي پنهنجيون آباديون قائم ڪيون، پر [[سلوقس نيڪاتور]] انهن کي [[سينڊروڪوٽوس]] [چندر گپت] کي شاديءَ جي شرطن ۽ بدلي ۾ پنج سئو هاٿي وٺڻ تي ڏئي ڇڏيو. — Strabo 15.2.9<ref>[[Strabo]], ''Geography'', [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/15B*.html#2.9 xv.2.9]</ref> </blockquote> هن مان لڳي ٿو ته سلوقس [[اراخوسيا]]، [[گيدروسيا]]، [[پيروپاميسادي]] ۽ شايد [[آريا (صوبو)|آريا]] جي به سڀ کان اوڀر وارن حصن کي ڇڏي ڏنو. ٻئي طرف اوڀر وارن ٻين صوبن جي صوبيدارن کيس قبول ڪيو. سندس پارسي زال [[اپاما]] شايد [[باختريا]] ۽ [[سغديانا]] ۾ سندس حڪمراني لاڳو ڪرائڻ ۾ مددگار ثابت ٿي هجي.<ref>[[Vincent Arthur Smith|Vincent A. Smith]] (1998). ''Ashoka''. Asian Educational Services. {{ISBN|81-206-1303-1}}.</ref><ref>[[Walter Eugene Clark]] (1919). "The Importance of Hellenism from the Point of View of Indic-Philology", ''Classical Philology'' '''14''' (4), pp. 297–313.</ref> هن ڳالهه جي آثار قديمه مان به تصديق ٿئي ٿي، جيئن موريا اثر جا واضح نشان، مثال طور [[اشوڪ جا فرمان]]، جيڪي اڄوڪي ڏکڻ افغانستان جي [[قنڌار]] جهڙن هنڌن تي موجود آهن. هن شادي يا اتحاد کان علاوه، سلوقس [[ميگاسٿينيس]] نالي سفير کي [[پاٽلي پتر]]، يعني موجوده [[پٽنا]]، [[بهار]]، ۾ موريائي درٻار ڏانهن موڪليو.{{sfn|Mookerji|1988|p=38}} ميگاسٿينيس جي سفر جي بيان جا فقط مختصر ٽڪرا محفوظ آهن.<ref name="Keay" /> ٻنهي حڪمرانن جا لاڳاپا بظاهر تمام سٺا هئا، ڇاڪاڻ ته قديم ذريعن موجب معاهدي کان پوءِ چندر گپت سلوقس ڏانهن مختلف تحفا، جهڙوڪ محبت وڌائيندڙ شيون، موڪليون.{{sfn|Kosmin|2014|p=35}}{{efn|[[Athenaeus of Naucratis]], ''The Deipnosophists'': "And Theophrastus says that some contrivances are of wondrous efficacy in such matters [as to make people more amorous]. And Phylarchus confirms him, by reference to some of the presents which Sandrakottus, the king of the Indians, sent to Seleucus; which were to act like charms in producing a wonderful degree of affection, while some, on the contrary, were to banish love."<ref>[http://www.attalus.org/old/athenaeus1.html#c32 i.32 ]</ref>}} سلوقس کي موريائي سلطنت ڏانهن موڪليل ڪيترين سفارتن ذريعي اتر هندستان جي گهڻي ڄاڻ حاصل ٿي، جيئن [[پليني بزرگ]] بيان ڪري ٿو: [[File:Mappa di Eratostene.jpg|thumb|350px|سلوقس کان پوءِ هليني دنيا جو تصور: [[ايراتوسٿينيس]] (276–194 ق م) جو [[قديم دنيا جو نقشو]]، جنهن ۾ سڪندر ۽ سندس جانشينن جي مهمن مان حاصل ڪيل ڄاڻ شامل ڪئي وئي.<ref>[http://www.henry-davis.com/MAPS/Ancient%20Web%20Pages/112.html Source]</ref>]] <blockquote> [[هائڊاسپس]] کان اڳتي ملڪ جا ٻيا حصا، جيڪي سڪندر جي فتحن جي آخري حد هئا، سلوقس نيڪاتور دريافت ۽ ماپ ڪرايا؛ يعني: *اتان ([[هائڊاسپس]]) کان [[سائڊرس|هيسڊرس]] تائين 168 ميل *[[جومانيس|ايواميس]] ([[جمنا]]) درياهه تائين ايترو ئي؛ ۽ ڪجهه نسخا ان ۾ وڌيڪ 5 ميل شامل ڪن ٿا *اتان کان [[گنگا]] تائين 112 ميل *[[رودافا]] تائين 119 ميل؛ ۽ ڪجهه چون ٿا ته انهن ٻنهي جي وچ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 325 ميل آهن *اتان کان [[ڪالينيپاڪسا]]، هڪ وڏو شهر، 167 ۽ اڌ ميل؛ ٻيا 265 ميل چون ٿا *۽ [[ايواميس]] ۽ گنگا درياهن جي سنگم تائين، جتي ٻئي گڏ ٿين ٿا، 225 ميل؛ ڪيترائي ان ۾ وڌيڪ 13 ميل شامل ڪن ٿا *اتان کان [[پاٽلي پتر|پاليبوترا]] شهر تائين 425 ميل *۽ پوءِ گنگا جي ڇوڙ تائين، جتي اهو سمنڊ ۾ ڪري ٿو، 638 ميل. — پليني بزرگ، ''Natural History''، ڪتاب 6، باب 21<ref>[http://penelope.uchicago.edu/holland/pliny6.html Pliny, Natural History, Book 6, Chap 17] also [http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 Pliny the Elder, Natural history, Book 6, Chap 21] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728023626/http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |date=28 July 2013 }}</ref> </blockquote> سلوقس ظاهري طور هندستان ۾ رهڻ دوران سڪا به ٺهرايا، ڇاڪاڻ ته سندس نالي جا ڪيترائي سڪا هندستاني معيار جا آهن ۽ هندستان مان کوٽائيءَ ۾ مليا آهن. اهي سڪا کيس "باسيليئس" يعني "بادشاهه" سڏين ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي 306 ق م کان پوءِ جا آهن. انهن مان ڪجهه سڪن ۾ سلوقس پنهنجي پٽ انتيوخس سان گڏ بادشاهه طور ذڪر ٿيل آهي، جنهن مان تاريخ 293 ق م جيتري دير واري به ٿي سگهي ٿي. ان کان پوءِ هندستان ۾ ڪو به سلوقي سڪو جاري نه ٿيو، جنهن مان سنڌو جي اولهه وارو علائقو چندر گپت ڏانهن منتقل ٿيڻ جي تصديق ٿئي ٿي.<ref>[http://www.snible.org/coins/hn/bactria.html#Seleucus%20and%20Antiochus Coinage of Seleucus and Antiochus in India]</ref> سلوقس شايد [[فارسي نار]] ۽ هندي سمنڊ ۾ هڪ بحري ٻيڙو پڻ قائم ڪيو هجي.{{sfn|Grainger|1997|p=54}} === ايپسس جي جنگ === {{Main|ديادوخي#ديادوخين جي چوٿين جنگ، 308-301 ق م}} [[File:Seleucos coin MET.jpg|thumb|[[سوسا]] ۾ جاري ڪيل سلوقس اول جو [[ٽيٽراڊراخم]].<ref name="MC">{{cite journal |last1=Marest-Caffey |first1=L. |title=Seleukos I's Victory Coinage of Susa Revisited: A Die Study and Commentary |journal=American Journal of Numismatics |date=2016 |volume=28 |pages=1–64}}</ref> '''اڳيون پاسو''': مرد شخصيت جو چهرو، شايد سلوقس، پر ممڪن آهي ته سڪندر يا ڊائونيئس هجي،<ref name="MC"/> جيڪو چيتوڙي چمڙي وارو هيلمٽ پاتل آهي، ڍڳي جي ڪن ۽ سڱن سان. '''پٺيون پاسو''': [[نائيڪي (ديوي)|نائيڪي]]، جيڪا ٽرافي مٿان گلن جو هار رکي رهي آهي؛ شايد [[ايپسس جي جنگ]] ڏانهن اشارو. عبارت: "بادشاهه سلوقس".<ref>{{cite web |last1=Metropolitan Museum of Art |title=Tetradrachm of Seleucus I |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/326156 |website=www.metmuseum.org}}</ref>]] سلوقس کي چندر گپت کان مليل جنگي هاٿي تڏهن تمام ڪارائتا ثابت ٿيا، جڏهن ديادوخين آخرڪار انٽيگونوس سان نبيرڻ جو فيصلو ڪيو. ڪيساندر، سلوقس ۽ ليسيميڪس [[ايپسس جي جنگ]] ۾ انٽيگونوس ۽ ديميتريوس کي شڪست ڏني. انٽيگونوس جنگ ۾ مارجي ويو، پر ديميتريوس بچي ڀڄي ويو. جنگ کان پوءِ [[سوريا]] سلوقس جي حڪمراني هيٺ آئي. سلوقس سوريا کي [[طوروس جبل]]ن کان وٺي [[سينا اپٻيٽ]] تائين علائقو سمجهندو هو، پر بطليموس اڳ ئي [[فلسطين]] ۽ [[فينيقيا]] تي قبضو ڪري چڪو هو. 299 ق م ۾ سلوقس ديميتريوس سان اتحاد ڪيو ۽ سندس ڌيءَ [[اسٽراٽونائيس آف سوريا|اسٽراٽونائيس]] سان شادي ڪئي. اسٽراٽونائيس، انٽيپيٽر جي ڌيءَ [[فيلا (انٽيپيٽر جي ڌيءَ)|فيلا]] جي پڻ ڌيءَ هئي. سلوقس کي اسٽراٽونائيس مان هڪ ڌيءَ ڄائي، جنهن جو نالو به [[فيلا (سلوقس جي ڌيءَ)|فيلا]] هو.<ref>[[John Malalas]], [http://www.attalus.org/translate/malalas.html#198 viii.198]</ref> ديميتريوس جي بحري فوج بطليموس جي بحري فوج کي تباهه ڪري ڇڏيو، تنهنڪري سلوقس کي بطليموس سان وڙهڻ جي ضرورت نه پئي.<ref name="Grainger97-55">Grainger 1997, p. 55–56</ref> بهرحال سلوقس پنهنجي سلطنت کي اولهه طرف گهڻو وڌائي نه سگهيو. ان جو وڏو سبب اهو هو ته وٽس يوناني سپاهين جو تعداد ڪافي نه هو. ايپسس جي جنگ دوران وٽس ليسيميڪس جي ڀيٽ ۾ گهٽ پيادل فوج هئي. سندس طاقت جنگي هاٿين ۽ روايتي پارسي گهوڙيسوار فوج ۾ هئي. پنهنجي فوج کي وڌائڻ لاءِ سلوقس يونان جي مکيه سرزمين مان آبادڪارن کي پاڻ ڏانهن راغب ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان مقصد لاءِ هن چار نوان شهر قائم ڪيا: سامونڊي ڪناري تي [[سلوقيا پيريا]] ۽ [[لاوڊيڪيا ان سوريا]]، ۽ [[اورونٽس درياهه]] جي واديءَ ۾ [[انطاڪيه بر اورونٽس]] ۽ [[اپاميا (سوريا)|اپاميا]]. [[انطاڪيه]] سندس حڪومت جو مرڪزي هنڌ بڻجي وئي. نئين سلوقيا کي سندس نئون بحري اڏو ۽ بحيره روم ڏانهن دروازو بڻجڻو هو. سلوقس ڇهه ننڍا شهر به قائم ڪيا.<ref name="Grainger97-55" /> سلوقس بابت چيو ويندو آهي ته "ٿورا ئي شهزادا اهڙا ٿيا آهن جن کي شهرن جي تعمير جو ايترو شديد شوق هجي. روايت آهي ته هن ڪل نو سلوقيا، سورهن انطاڪيا ۽ ڇهه لاوڊيڪيا تعمير ڪرايا."<ref name="ebd">{{EBD}}</ref> 0i09cshu1ppk493ukvyafvoc05jy6w3 388214 388213 2026-06-23T21:36:11Z Intisar Ali 8681 388214 wikitext text/x-wiki {{Short description|مقدوني جرنيل، ديادوخوس ۽ سلوقي سلطنت جو باني}} {{Infobox royalty | name = سلوقس اول نيڪاتور | title = [[باسيليئس]]{{Efn|[[فارس جي بادشاهن جي فهرست|فارس جو بادشاهه]] {{br}} [[شاهنشاه#يوناني استعمال|شاهنشاه]] {{br}} [[ملڪن جو بادشاهه]] {{br}} ايشيا جو آقا {{br}}}} | image = Seleukos I Nikator Bronze Roman 100BCE-100CE Museo Archeologico Nazionale Naples AN 5590 1.jpg | alt = Bronze male bust | caption = [[هرڪولينيم]] مان مليل سلوقس جي ڪانسي جي مورتي جي رومي نقل (هاڻي [[نيپلز قومي آثار قديمه عجائب گهر]] ۾ موجود) | succession = [[سلوقي سلطنت]] جو [[باسيليئس]] | reign = 305<ref>Boiy "The Reigns of the Seleucid Kings According the Babylonian King List." ''Journal of Near Eastern Studies'' 70(1) (2011): 1–12.</ref> – سيپٽمبر 281 ق م | predecessor = [[سڪندر چوٿون مقدوني]] | successor = [[انطيوخس اول سوٽر]] (تقريباً 292 ق م کان گڏيل حڪمران) | birth_date = {{Circa|358 BC}} | birth_place = [[يوروپوس (مقدونيه)|يوروپوس]]، [[قديم مقدونيه]]<br />(موجوده [[ايورپوس]]، [[يونان]]) | death_date = سيپٽمبر 281 ق م (عمر تقريباً 77 سال) | death_place = [[ليسيميڪيا (ٿريس)|ليسيميڪيا]]، [[ٿريس]]<br />(موجوده [[ڪاواڪ ڪوي]]، [[چاناق قلعه صوبو|چاناق قلعه]]، [[ترڪيه]])<ref name=EB1911/><ref name="Seleucus I Nicator">{{cite web|url=https://www.livius.org/articles/person/seleucus-i-nicator/|title=Seleucus I Nicator|work=Livius}}</ref> | burial_place = | spouse = {{ubl|[[اپاما]]|[[اسٽراٽونائيس آف سوريا|اسٽراٽونائيس]]}} | issue = [[انطيوخس اول سوٽر]]<br />[[اخائيوس (سلوقس اول جو پٽ)|اخائيوس]]<br />[[فيلا (سلوقس جي ڌيءَ)|فيلا]]<br />لاوڊائيس | dynasty = [[سلوقي حڪمرانن جي فهرست|سلوقي خاندان]] | father = [[انطيوخس (سلوقس اول جو پيءُ)|انطيوخس]] | mother = [[لاوڊائيس آف مقدونيه|لاوڊائيس]] }} '''سلوقس اول نيڪاتور''' ({{IPAc-en|s|ɪ|ˈ|l|uː|k|ə|s}}؛<ref>[https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/seleucus-i Seleucus | Collins English dictionary]</ref> يوناني: Σέλευκος Νικάτωρ، ''Séleukos Nikátōr''؛ "فاتح سلوقس"، {{nowrap|تقريباً 358 ق م – 281 ق م}}) هڪ [[مقدوني يوناني]] جرنيل، فوجي عملدار ۽ [[سڪندر اعظم]] جي جانشينن مان هو، جنهن بعد ۾ مشهور [[سلوقي سلطنت]] جو بنياد وڌو ۽ [[سلوقي خاندان]] جي حڪمراني قائم ڪئي. سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ اقتدار جي ڇڪتاڻ ۾ شروعاتي طور سلوقس هڪ ثانوي شخصيت هو، پر وقت سان گڏ هو [[ايشيا صغير]]، [[سوريا]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[ايراني فلات]] جو مڪمل حڪمران بڻجي ويو ۽ ''[[باسيليئس]]'' (بادشاهه) جو لقب اختيار ڪيائين. سلوقي سلطنت [[هليني دور]] جي دنيا جي وڏين طاقتن مان هڪ هئي، جيستائين اها ٻي صدي ق م جي آخر ۽ پهرين صدي ق م جي شروعات ۾ [[رومي جمهوريه]] ۽ [[اشڪاني سلطنت]] جي هٿان ڪمزور نه ٿي وئي. سڪندر اعظم جي فوج ۾ خدمت دوران سلوقس ''[[هائپاسپست]]'' نالي مقدونيه جي چونڊ پيادل فوجي دستي جو سالار هو. جون 323 ق م ۾ سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ سلوقس شروعات ۾ [[پرديڪاس]] جي حمايت ڪئي، جيڪو سڪندر جي سلطنت جو نگران حڪمران هو. 323 ق م ۾ [[بابل جي ورهاست]] دوران سلوقس کي [[ساٿي گهوڙيسوار فوج]] جو ڪمانڊر ۽ ''چليارخ'' مقرر ڪيو ويو. 322 ق م ۾ [[ديادوخين جون جنگيون]] شروع ٿيون. [[مصر]] ۾ [[بطليموس اول سوٽر]] خلاف مهم دوران پرديڪاس جي فوجي ناڪامين سبب [[پيلوسيئم]] ۾ سندس فوج بغاوت ڪري ويٺي. سلوقس، [[پيثون]] ۽ [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] جي سازش جي نتيجي ۾ پرديڪاس 321 يا 320 ق م ۾ پيلوسيئم ۾ قتل ڪيو ويو. 321 ق م ۾ [[ٽرائيپاراديسوس جي ورهاست]] کان پوءِ نئين نگران حڪمران [[انٽيپيٽر]] سلوقس کي [[بابل]] جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو. پر جلد ئي ديادوخين جي جنگين جو نئون دور شروع ٿيو ۽ طاقتور حڪمران [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] سلوقس کي بابل ڇڏڻ تي مجبور ڪري ڇڏيو. سلوقس فقط 312 ق م ۾ [[بطليموس اول سوٽر]] جي مدد سان ٻيهر بابل واپس اچي سگهيو. 312 ق م کان پوءِ سلوقس بي رحمي سان پنهنجي سلطنت کي وڌايو ۽ آخرڪار [[فارس]] ۽ [[ميديا]] جا علائقا فتح ڪري ورتائين. هن نه فقط [[بابلونيا]] تي حڪمراني ڪئي، پر سڪندر اعظم جي سلطنت جي تقريباً سڄي اوڀرئين حصي تي پڻ قبضو قائم ڪيو. سلوقس [[گنڌارا]] ۽ اتر اولهه هندستان جي اڳوڻن صوبن تي پڻ دعويٰ ڪئي. پر انهن خواهشن کي [[چندر گپت موريا]] چئلينج ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[سلوقي-موريا جنگ]] (305–303 ق م) شروع ٿي. آخرڪار هڪ معاهدي ذريعي تڪرار ختم ٿيو، جنهن موجب [[موريا سلطنت]] اوڀر وارا صوبا پنهنجي قبضي ۾ آندا. ان کان علاوه هڪ شاديءَ جو اتحاد پڻ قائم ٿيو. [[اسٽرابو]] ۽ [[ايپيان]] موجب چندر گپت سلوقس جي هڪ ڌيءَ سان شادي ڪئي.<ref name=":1">[[Chandragupta Maurya#CITEREFAppian|Appian]], p. 55.</ref> ان جي بدلي ۾ سلوقي سلطنت کي 500 جنگي [[هاٿي]] ۽ انهن جا [[مهائوٽ]] مليا، جن 301 ق م ۾ [[ايپسس جي جنگ]] ۾ انٽيگونوس خلاف فيصلائتو ڪردار ادا ڪيو. 281 ق م ۾ سلوقس [[ڪوروپيڊيم جي جنگ]] ۾ [[ليسيميڪس]] کي به شڪست ڏني ۽ [[ايشيا صغير]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ورتو. انٽيگونوس ۽ ليسيميڪس خلاف فتوحات کان پوءِ ديادوخين ۾ سلوقي خاندان جو ڪو وڏو حريف باقي نه رهيو. تنهن هوندي به سلوقس [[ٿريس]] ۽ خود [[مقدونيه]] سميت ليسيميڪس جي يورپي علائقن تي به قبضو ڪرڻ جو خواهشمند هو. پر 281 ق م ۾ جڏهن هو ٿريس پهتو ته [[بطليموس ڪيرائونوس]] کيس قتل ڪري ڇڏيو.<ref name="EB1911" /> بطليموس ڪيرائونوس پنهنجي ڀيڻ [[ليسيندرا]] سان گڏ سلوقي درٻار ۾ پناهه ورتي هئي. سلوقس جي قتل سان سلوقين جا ٿريس ۽ مقدونيه تي قبضي جا امڪان ختم ٿي ويا، ۽ بطليموس ڪيرائونوس کي مقدونيه ۾ ليسيميڪس جي گهڻي طاقت پنهنجي هٿ ۾ آڻڻ جو موقعو ملي ويو. سلوقس جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[انطيوخس اول سوٽر]] سلوقي سلطنت جو حڪمران بڻيو. سلوقس پنهنجي دور حڪومت ۾ ڪيترائي نوان شهر پڻ قائم ڪيا، جن ۾ [[انطاڪيه]] (300 ق م)، [[اديسا]] ۽ [[دجله تي سلوقيه]] (تقريباً 305 ق م) شامل آهن. دجله تي سلوقيه جي قيام سبب آخرڪار [[بابل]] جي آبادي وڏي حد تائين گهٽجي وئي. == شروعاتي زندگي ۽ خاندان == سلوقس، [[انطيوخس (سلوقس اول نيڪاتور جو پيءُ)|انطيوخس]] جو پٽ هو. مؤرخ [[جونيانس جسٽينس]] دعويٰ ڪري ٿو ته انطيوخس [[فلپ ٻيون مقدوني]] جي جرنيلن مان هڪ هو، پر ٻين ذريعن ۾ اهڙي ڪنهن جرنيل جو ذڪر نٿو ملي ۽ نه ئي فلپ جي دور ۾ سندس فوجي خدمتن بابت ڪا معتبر ڄاڻ موجود آهي. ممڪن آهي ته انطيوخس [[اپر مقدونيه]] جي ڪنهن معزز اشرافي خاندان سان تعلق رکندو هجي. سلوقس جي ماءُ جو نالو [[لاوڊائيس آف مقدونيه|لاوڊائيس]] ٻڌايو وڃي ٿو، پر سندس باري ۾ به ٻي ڪا خاص معلومات موجود ناهي. بعد ۾ سلوقس پنهنجي والدين جي نالن تي ڪيترن ئي شهرن جا نالا رکيا.<ref name="G2">Grainger 1990, p. 2</ref> سلوقس [[يوروپوس (مقدونيه)|يوروپوس]] ۾ پيدا ٿيو، جيڪو [[مقدونيه]] جي اترئين حصي ۾ واقع هو. جيڪڏهن 358 ق م کي سندس پيدائش جو سڀ کان وڌيڪ امڪاني سال تسليم ڪيو وڃي ته سندس ڄمڻ کان فقط هڪ سال اڳ [[پايوني]] ماڻهن هن علائقي تي حملو ڪيو هو. فلپ ٻئي حملي آورن کي شڪست ڏني ۽ ڪجهه سالن بعد پايونين کي مڪمل طور مقدوني حڪمراني هيٺ آڻي ڇڏيو.<ref name="G4">Grainger 1990, pp. 4–5</ref> سلوقس جي پيدائش جو صحيح سال واضح ناهي. جسٽينس لکي ٿو ته [[ڪوروپيڊيم جي جنگ]] دوران سندس عمر 77 سال هئي، جنهن مطابق سندس پيدائش 358 ق م ۾ ٿي هوندي. [[ايپيان]] موجب جنگ وقت سندس عمر 73 سال هئي، جنهن مطابق سندس جنم 354 ق م ۾ ٿيو. جڏهن ته [[يوسيبيئس آف قيساريه]] عمر 75 سال ٻڌائي ٿو، جنهن مان 356 ق م وارو سال نڪري ٿو، ۽ اهڙي طرح سلوقس جي عمر [[سڪندر اعظم]] جي عمر جي برابر ٿي وڃي ٿي. مؤرخن جو خيال آهي ته شايد اها سلوقس جي سياسي تشهير هئي ته جيئن کيس سڪندر اعظم جي همعصر ۽ برابر حيثيت وارو شخص ڏيکاريو وڃي.<ref name="G1">Grainger 1990, p. 1</ref> نوجواني ۾ سلوقس کي بادشاهه جو [[شاهي خادم]] (''pais'') چونڊيو ويو. اشرافي خاندانن جي سڀني پٽن لاءِ اهو رواجي عمل هو ته هو پهرين شاهي خادم طور خدمت ڪن ۽ پوءِ بادشاهه جي فوج ۾ آفيسر بڻجن.<ref name="G2">Grainger 1990, p. 2</ref> سلوقس بابت چيو وڃي ٿو ته هو پنهنجي مستقبل جي حريفن [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] ۽ [[ديميتريوس اول مقدوني]] وانگر انتهائي طاقتور جسماني قوت جو مالڪ هو. ايپيان هڪ واقعي جو ذڪر ڪري ٿو جنهن ۾ سڪندر اعظم قرباني لاءِ تيار ڪيل هڪ جهنگلي ڍڳو اوچتو آزاد ٿي ڀڄي ويو، پر سلوقس پنهنجي ننگن هٿن سان ان جا سڱ پڪڙي کيس ٻيهر قابو ڪري ورتو.<ref name=":1" /> چيو وڃي ٿو ته بعد ۾ سندس سڪن تي ظاهر ٿيندڙ ڍڳي جا سڱ انهيءَ واقعي جي يادگار هئا. سڪندر اعظم وانگر سلوقس بابت به ڪيترائي ڏند ڪٿائي قصا مشهور ٿيا. هڪ روايت مطابق، جڏهن سلوقس سڪندر سان گڏ فارس خلاف مهم تي روانو ٿي رهيو هو، تڏهن سندس پيءُ انطيوخس کيس ٻڌايو ته سندس حقيقي والد دراصل ديوتا [[اپولو]] آهي. روايت موجب اپولو، لاوڊائيس کي هڪ منڊي تحفي طور ڏني هئي، جنهن تي [[لنگر]] جي تصوير ٺهيل هئي. سلوقس جي جسم تي به لنگر جي شڪل وارو پيدائشي نشان موجود هو. اهو پڻ چيو ويندو هو ته سندس پٽن ۽ پوٽن وٽ به اهڙو ئي نشان هو. هي ڪهاڻي سڪندر اعظم بابت مشهور روايتن سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿي. گهڻا محقق ان کي سياسي پروپيگنڊا سمجهن ٿا، جنهن جو مقصد سلوقس کي سڪندر اعظم جو فطري جانشين ثابت ڪرڻ هو.<ref name="G2" /> [[جان مالالاس]] لکي ٿو ته سلوقس جي هڪ ڀيڻ [[ديديميا (سلوقس اول جي ڀيڻ)|ديديميا]] هئي، جنهن جا ٻه پٽ [[نيڪانور]] ۽ [[نيڪوميديس]] هئا. پر گهڻن مؤرخن جو خيال آهي ته اهي شخصيتون افسانوي آهن. ديديميا جو تعلق شايد [[ديديما]] ۾ موجود اپولو جي مشهور مندر ۽ غيب گوئي واري مرڪز سان هجي، جيڪو [[ميليتوس]] جي ويجهو واقع هو. ڪجهه محققن اهو به تجويز ڪيو آهي ته [[بطليموس (سلوقس جو پٽ)]] دراصل سلوقس جو چاچو هو.<ref name="G3">Grainger 1990, p. 3</ref> == سڪندر اعظم جي دور ۾ شروعاتي فوجي خدمتون == [[File:Hypaspist.jpg|thumb|250px|فارس خلاف سڪندر اعظم جي مهم دوران سلوقس شاهي ''هائپاسپست'' فوج جي اڳواڻي ڪئي.]] 334 ق م جي بهار ۾، تقريباً ٽيهه ويهن سالن جي نوجوان جي حيثيت ۾، سلوقس سڪندر اعظم سان گڏ ايشيا روانو ٿيو.<ref name=EB1911/> 327 ق م جي آخر ۾ شروع ٿيندڙ [[سڪندر اعظم جي هندستاني مهم]] تائين هو مقدوني فوج جي سڀ کان چونڊ پيادل فوجي دستي ''هائپاسپست'' (Shield-bearers) جو سالار بڻجي چڪو هو. بعد ۾ هن دستي کي ''[[سلور شيلڊز]]'' (چانديءَ واريون ڍالون) جي نالي سان سڃاتو ويو. [[ايريان]] موجب جڏهن سڪندر اعظم ٻيڙيءَ وسيلي [[جهلم درياهه|هائڊاسپس درياهه]] پار ڪيو، تڏهن ساڻس [[پرديڪاس]]، [[بطليموس اول سوٽر]]، [[ليسيميڪس]] ۽ سلوقس پڻ گڏ هئا.<ref>Arrian Anabasis 5.13.1</ref> 326 ق م ۾ ٿيندڙ [[هائڊاسپس جي جنگ]] دوران سلوقس پنهنجي فوج جي اڳواڻي ڪندي [[پورس]] جي هاٿين سان مقابلو ڪيو. بهرحال جنگ جي رٿابندي ۾ سندس صحيح ڪردار بابت ڪا واضح ڄاڻ موجود ناهي، ڇاڪاڻ ته جنگ دوران کيس ڪنهن وڏي آزاد ڪمان جو ذڪر نٿو ملي. هي ڳالهه [[ڪريٽيرس]]، [[هيفائيسٽيون]]، [[پيثون]] ۽ [[ليوناتس]] کان مختلف آهي، جن وٽ پنهنجي پنهنجي وڏي فوجي دستا هئا.<ref name="G9">Grainger 1990, pp. 9–10</ref> سلوقس جي شاهي ''هائپاسپست'' فوج مسلسل سڪندر اعظم جي سڌي نگراني هيٺ رهندي هئي. بعد ۾ هنن [[سنڌو ماٿري]] جي مهم، [[مالي قبيلي]] خلاف جنگين ۽ [[گيدروسيا]] جي ريگستاني گذرگاهه پار ڪرڻ ۾ پڻ حصو ورتو. 324 ق م جي بهار ۾ [[سوسا جي شاديون|سوسا جي عظيم شادي واري تقريب]] دوران سلوقس [[اپاما]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[سپيٽامينيس]] جي ڌيءَ هئي. انهن مان سندس وڏو پٽ ۽ جانشين [[انطيوخس اول سوٽر]] پيدا ٿيو. انهن کي گهٽ ۾ گهٽ ٻه جائز ڌيئرون، [[لاوڊائيس]] ۽ [[فيلا]]، پڻ هيون ۽ شايد هڪ ٻيو پٽ [[اخائيوس (سلوقس اول جو پٽ)|اخائيوس]] به هو. ساڳئي تقريب ۾ سڪندر اعظم مرحوم فارسي بادشاهه [[دارا ٽيون]] جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جڏهن ته ٻين ڪيترن مقدوني عملدارن پڻ فارسي عورتن سان شاديون ڪيون. 323 ق م ۾ سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ جڏهن گهڻن مقدوني جرنيلن پنهنجين ''سوسا وارين زالن'' کي ڇڏي ڏنو، تڏهن سلوقس انهن چند ماڻهن مان هو جنهن پنهنجي زال کي برقرار رکيو. اپاما سڄي حياتي سندس ساٿي ۽ بعد ۾ راڻي رهي.<ref name="G912">Grainger 1990, p. 12</ref> قديم ذريعن ۾ سڪندر اعظم جي زندگي دوران سلوقس بابت ڪيترائي قصا ملن ٿا. هڪ واقعي موجب [[بابل]] جي ويجهو ٻيڙيءَ جي سفر دوران سڪندر اعظم جو شاهي تاج (Diadem) هوا ۾ اڏامي ويو ۽ [[آشوري]] بادشاهن جي قبرن ڀرسان ڪنن ۾ وڃي ڪري پيو. سلوقس تري ان کي واپس آندو ۽ ٻيڙيءَ ڏانهن موٽندي تاج کي سڪي رکڻ لاءِ پنهنجي مٿي تي رکيائين. هن قصي جي صداقت مشڪوڪ سمجهي وڃي ٿي. ٻئي قصي موجب سلوقس [[ميديوس آف لاريسا]] جي دعوت ۾ سڪندر اعظم سان گڏ موجود هو. دعوت جو واقعو شايد درست هجي، پر بادشاهه کي زهر ڏيڻ واري سازش جو قصو گهڻو معتبر نٿو سمجهيو وڃي. هڪ ٻي روايت مطابق سڪندر اعظم جي وفات کان ٿورو اڳ سلوقس ديوتا [[سيراپس]] جي مندر ۾ رات گذاري ته جيئن بادشاهه جي صحت بهتر ٿيڻ لاءِ دعا گهري سگهي.<ref>Plutarch, ''Alexander'' 76; Arrian, ''Anabasis'' 7.26; {{harvnb|Ogden|2017|p=64}}</ref> پر هن روايت جي به صداقت تي شڪ ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته يوناني-مصري ديوتا سيراپس جو تصور ان وقت تائين وجود ۾ ئي نه آيو هو.<ref name="Heckel p. 256">Heckel p. 256</ref> == پرديڪاس جي دور ۾ سينيئر فوجي عملدار (323–321 ق م) == [[File:Ptolemy I Soter Louvre Ma849.jpg|thumb|left|upright|[[بطليموس اول سوٽر]]، جيڪو سڪندر اعظم جي فوجي عملدارن مان هو، کي [[مصر]] جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو ويو. بعد ۾ بطليموس [[بطليموسي مصر]] کي آزاد رياست بڻايو ۽ 305 ق م ۾ پاڻ کي [[باسيليئس]] ۽ [[فرعون]] قرار ڏنو.]] {{Main|ديادوخي}} [[سڪندر اعظم]] 10 جون 323 ق م تي [[بابل]] ۾ ڪنهن واضح جانشين کان سواءِ وفات ڪري ويو. سندس جرنيل [[پرديڪاس]] سڪندر جي سڄي سلطنت جو نگران حڪمران (ريجنٽ) بڻيو، جڏهن ته سڪندر جي جسماني ۽ ذهني طور معذور سوتيلي ڀاءُ [[آرريڊيئس]] کي [[فلپ ٽيون مقدوني]] جي نالي سان نئون بادشاهه مقرر ڪيو ويو. ساڳئي وقت سڪندر جي اڃا ڄمڻ کان اڳ واري پٽ [[سڪندر چوٿون مقدوني]] کي پڻ پنهنجي پيءُ جو قانوني جانشين قرار ڏنو ويو. بهرحال، [[بابل جي ورهاست]] دوران پرديڪاس عملي طور سڪندر جي وسيع مقدوني سلطنت کي سندس جرنيلن ۾ ورهائي ڇڏيو. سلوقس کي [[ساٿي گهوڙيسوار فوج]] (''hetairoi'') جو سپهه سالار مقرر ڪيو ويو ۽ کيس پهريون يا درٻاري ''چليارخ'' بڻايو ويو. اهڙي طرح هو نگران حڪمران ۽ سپهه سالار پرديڪاس کان پوءِ شاهي فوج جو سڀ کان اعليٰ عملدار بڻجي ويو. پرديڪاس جي حمايت ڪندڙ ٻين بااثر شخصيتن ۾ [[بطليموس اول سوٽر]]، [[ليسيميڪس]]، [[پيثون]] ۽ [[يومينيس]] شامل هئا. پرديڪاس جي طاقت جو دارومدار ٻن ڳالهين تي هو: پهريون، سڪندر اعظم جي وسيع سلطنت کي متحد رکڻ؛ ۽ ٻيو، مختلف [[صوبيدار]]ن کي پنهنجي حڪمن جو پابند رکڻ.<ref name="Heckel p. 256"/> جلد ئي پرديڪاس ۽ ٻين [[ديادوخي]] حڪمرانن جي وچ ۾ جنگ شروع ٿي وئي. پنهنجي سياسي حيثيت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ پرديڪاس سڪندر اعظم جي ڀيڻ [[ڪليوپيٽرا آف مقدونيه|ڪليوپيٽرا]] سان شادي ڪرڻ چاهي. [[ديادوخين جي پهرين جنگ]] ان وقت شروع ٿي جڏهن پرديڪاس سڪندر اعظم جي لاش کي تدفين لاءِ مقدونيه موڪلڻ جو فيصلو ڪيو. پر [[بطليموس اول سوٽر]] لاش تي قبضو ڪري ان کي [[اسڪندريا]] کڻي ويو. پرديڪاس پنهنجي فوج سان گڏ سندس پٺيان مصر روانو ٿيو. ان موقعي تي بطليموس، [[ميديا]] جي صوبيدار [[پيثون]] ۽ ''[[آرگيراسپيدس]]'' جي سالار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] سان گڏجي سازش ڪئي. پيثون ۽ انٽيجينيس ٻئي ان وقت پرديڪاس جي ماتحت فوجي عملدار هئا. انهن گڏجي پرديڪاس کي قتل ڪري ڇڏيو. [[ڪارنيليئس نيپوس]] لکي ٿو ته سلوقس به هن سازش ۾ شامل هو، پر هن دعويٰ بابت مڪمل يقين سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي.<ref name="G20">Grainger 1990, pp. 20–24</ref> == بابلونيا جو صوبيدار (321–316 ق م) == [[File:Seleucos Nicator Louvre Ma3597 n3.jpg|thumb|upright|سلوقس اول نيڪاتور سان منسوب مجسمو، [[رومي سلطنت]] جي دور جو فن پارو، جيڪو [[سوريا]] ۾ هڪ [[هليني دور|هليني]] نموني جي بنياد تي تيار ڪيو ويو (تقريباً 200ع)]] [[پرديڪاس]] جي وفات کان پوءِ سلطنت جو سڀ کان طاقتور شخص [[انٽيپيٽر]] بڻجي ويو.<ref>{{Cite book |last=Ahmad |first=Ainan |title=The Game of Power - Volume 3 (History of Persian Empire) |publisher=Blue Rose Publishers |year=2024 |location=London |pages=100 |language=en}}</ref> پرديڪاس جا مخالف [[ٽرائيپاراديسوس]] ۾ گڏ ٿيا، جتي سڪندر اعظم جي سلطنت کي ٻيهر ورهايو ويو. هي ورهاست [[ٽرائيپاراديسوس جو معاهدو]] (321 ق م) جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="G21">Grainger 1990, pp. 21–29</ref> ٽرائيپاراديسوس ۾ فوجين بغاوت ڪري ڇڏي هئي ۽ هو پنهنجي آقا انٽيپيٽر کي قتل ڪرڻ جو ارادو رکي رهيا هئا. پر سلوقس ۽ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] انهن کي ائين ڪرڻ کان روڪي ڇڏيو.{{sfn|Bosworth|2005|p=211}} پرديڪاس جي قتل واري سازش ۾ سلوقس جي شموليت يقيني طور ثابت نه ٿي سگهي آهي، پر نئين انتظام ۾ کيس بابل جو مالدار صوبو انعام طور مليو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} ڪجهه ذريعا هن مقرري کي پرديڪاس سان سندس مبينا غداري جو انعام قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite book |last=Justinus |first=Marcus Junianus |title=Justin: Epitome of the Philippic History of Pompeius Trogus: Volume II: Books 13-15: The Successors to Alexander the Great |publisher=Clarendon Press |year=2011 |isbn=978-0-19-927759-9 |pages=162 |language=en}}</ref> تنهن هوندي به ممڪن آهي ته هي فيصلو [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي تجويز تي ڪيو ويو هجي. سلوقس جو بابل ڪيترن طاقتور صوبيدارن جي وچ ۾ گهيريل هو؛ [[فارس (صوبو)|فارس]] جو صوبيدار [[پيوڪيسٽاس]]، [[سوسيانا]] جو نئون صوبيدار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] ۽ [[ميديا]] جو حڪمران [[پيثون]]. بابل سلطنت جي امير ترين صوبن مان هڪ هو، پر فوجي لحاظ کان گهڻو طاقتور نه هو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} ممڪن آهي ته انٽيپيٽر اوڀر وارن صوبن کي اهڙي نموني ورهايو هجي جو ڪو هڪ صوبيدار ٻين کان وڌيڪ طاقتور نه بڻجي سگهي.<ref name="G21" /> سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ [[آرخون آف پيلا]] کي بابل جو صوبيدار مقرر ڪيو ويو هو. پر پرديڪاس کيس هٽائي [[ڊوڪيمس]] کي ان جي جاءِ تي مقرر ڪرڻ چاهيو. جڏهن پرديڪاس مصر تي حملي لاءِ روانو ٿيو ته هن ڊوڪيمس کي فوجي دستن سان گڏ بابل موڪليو. آرخون سندس خلاف جنگ ڪئي، پر جنگ ۾ مارجي ويو. انهيءَ ڪري ڊوڪيمس سلوقس کي بابل بنا مقابلي جي ڏيڻ لاءِ تيار نه هو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} سلوقس آخرڪار بابل ڪيئن حاصل ڪيو، اهو يقيني طور معلوم ناهي. هڪ بابلي تاريخنامي مطابق 320 ق م جي اونهاري يا سياري ۾ شهر جي هڪ اهم عمارت تباهه ٿي وئي. ٻين بابلي ذريعن موجب سلوقس آڪٽوبر يا نومبر 320 ق م ۾ بابل پهتو. ممڪن جنگ جي باوجود ڊوڪيمس فرار ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو. ان دوران سلطنت وري افراتفري جو شڪار ٿي وئي. [[ميديا]] جي صوبيدار [[پيثون]] [[پارتيا]] جي صوبيدار فلپ کي قتل ڪري ڇڏيو ۽ پنهنجي ڀاءُ [[يوديمس (جرنيل)|يوديمس]] کي نئون صوبيدار مقرر ڪيو. اولهه ۾ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] ۽ [[يومينيس]] هڪ ٻئي خلاف جنگ ڪري رهيا هئا. پيثون ۽ سلوقس وانگر يومينيس پڻ پرديڪاس جو پراڻو حامي هو. سلوقس لاءِ سڀ کان وڏو مسئلو خود بابل هو. مقامي آبادي آرخون خلاف بغاوت ڪري چڪي هئي ۽ ڊوڪيمس جي حمايت ڪري رهي هئي. بابلي پادرين جو علائقي تي تمام گهڻو اثر هو. بابل ۾ سڪندر اعظم جي فوج جا وڏي تعداد ۾ مقدوني ۽ يوناني اڳوڻا سپاهي به رهندا هئا. سلوقس پادرين کي مالي تحفا ۽ رشوتون ڏئي پنهنجي پاسي آڻي ورتو.<ref name="G30">Grainger 1990, pp. 30–32</ref> === ديادوخين جي ٻي جنگ === {{Main|ديادوخين جي ٻي جنگ}} 319 ق م ۾ انٽيپيٽر جي وفات کان پوءِ ميديا جي صوبيدار پيثون پنهنجي طاقت وڌائڻ شروع ڪئي. هن شايد ويهه هزار کان وڌيڪ سپاهين تي مشتمل هڪ وڏي فوج گڏ ڪئي. پيوڪيسٽاس جي اڳواڻي ۾ اوڀر جي ٻين صوبيدارن به سندس مقابلي لاءِ گڏيل فوج تيار ڪئي. آخرڪار پيثون پارتيا ۾ ٿيندڙ جنگ ۾ شڪست کاڌي. هو ميديا ڏانهن ڀڄي ويو، پر سندس مخالفن سندس تعاقب ڪرڻ بدران واپس سوسيانا موٽي ويا. ساڳئي وقت يومينيس ۽ سندس فوج [[ڪليڪيا]] پهتا، پر جڏهن انٽيگونوس اتي پهتو ته کين پوئتي هٽڻو پيو. سلوقس لاءِ صورتحال ڏاڍي ڏکئي هئي. يومينيس ۽ سندس فوج بابل جي اتر ۾ هئي. انٽيگونوس هڪ وڌيڪ وڏي فوج سان سندس پٺيان هو. پيثون ميديا ۾ هو ۽ سندس مخالف سوسيانا ۾ موجود هئا. سوسيانا جو صوبيدار ۽ [[آرگيراسپيدس]] جو سالار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] يومينيس جو اتحادي هو. پيثون ۽ انٽيجينيس جي وچ ۾ جنگ شروع ٿيڻ وقت انٽيجينيس ڪليڪيا ۾ موجود هو.<ref name="G33">Grainger 1990, pp. 33–37</ref> 317 ق م جي سرءُ يا سياري ۾ پيثون بابل پهتو. جيتوڻيڪ هن گهڻا سپاهي وڃائي ڇڏيا هئا، پر سلوقس وٽ ان کان به گهٽ فوج هئي. 316 ق م جي بهار ۾ يومينيس [[سوسا]] ڏانهن روانو ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. سوسا جي صوبيدارن غالباً يومينيس جي ان دعويٰ کي قبول ڪيو ته هو قانوني شاهي خاندان جي طرفان غاصب انٽيگونوس خلاف وڙهي رهيو آهي. يومينيس پنهنجي فوج کي بابل کان 300 [[قديم يوناني ماپون|اسٽيڊيا]] پري وٺي ويو ۽ [[دجله]] درياهه پار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سلوقس کي ڪارروائي ڪرڻي پئي. هن درياهه پار ٿيڻ روڪڻ لاءِ ٻه [[ٽرائيريم]] ۽ ڪجهه ننڍيون ٻيڙيون موڪليون. هن آرگيراسپيدس جي اڳوڻن ''هائپاسپست'' سپاهين کي به پاڻ سان ملائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هو ڪامياب نه ٿيو. سلوقس انٽيگونوس ڏانهن به پيغام موڪليا. فوج جي کوٽ سبب لڳي ٿو ته سلوقس يومينيس سان سڌي جنگ ڪرڻ نٿي چاهي. هن درياهه جا بند کوليا ته جيئن ٻوڏ اچي، پر ان سان به يومينيس جو اڳتي وڌڻ نه رڪيو.<ref name="G39">Grainger 1990, pp. 39–42</ref> 316 ق م جي بهار ۾ سلوقس ۽ پيثون انٽيگونوس سان ملي ويا، جيڪو يومينيس جو تعاقب ڪندي سوسا پهتو هو. سوسا مان انٽيگونوس ميديا روانو ٿيو، جتان هو اوڀر وارن صوبن کي خطري ۾ وجهي سگهيو ٿي. هن سلوقس کي ٿوري فوج سان اتي ڇڏيو ته جيئن يومينيس کي بحيره روم تائين پهچڻ کان روڪي سگهي. [[اراخوسيا]] جي صوبيدار [[سيبيرٽيوس]] صورتحال کي نااميد سمجهي پنهنجي صوبي ڏانهن موٽي ويو. يومينيس ۽ سندس اتحادين جون فوجون ٽٽڻ جي ڪناري تي پهچي ويون. 316 ق م دوران انٽيگونوس ۽ يومينيس وچ ۾ ٻه اهم جنگيون ٿيون: [[پارايتاڪيني جي جنگ]] ۽ [[گابيئني جي جنگ]]. يومينيس شڪست کاڌي ۽ بعد ۾ قتل ڪيو ويو. ديادوخين جي ٻي جنگ جا واقعا ظاهر ڪن ٿا ته سلوقس صحيح وقت جو انتظار ڪرڻ جي غيرمعمولي صلاحيت رکندو هو. بي ڌڙڪ جنگ ۾ ٽپي پوڻ سندس انداز نه هو.<ref name="G43">Grainger 1990, p. 43</ref> === مصر ڏانهن فرار === انٽيگونوس 316 ق م جي سياري ۾ ميديا ۾ رهيو، جتي پيثون ٻيهر حڪمران هو. پيثون جي اقتدار جي خواهش وڌيڪ وڌي وئي ۽ هن انٽيگونوس جي ڪجهه فوجن کي پنهنجي پاسي آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. پر انٽيگونوس سازش جو پتو لڳائي ورتو ۽ پيثون کي قتل ڪرائي ڇڏيو. ان کان پوءِ هن [[پيوڪيسٽاس]] کي هٽائي فارس جو نئون صوبيدار مقرر ڪيو.<ref name="G44">Grainger 1990, p. 44–45</ref> 315 ق م جي اونهاري ۾ انٽيگونوس بابل پهتو، جتي سلوقس سندس شاندار استقبال ڪيو. پر ٻنهي جي وچ ۾ لاڳاپا جلد خراب ٿي ويا. سلوقس انٽيگونوس جي هڪ فوجي عملدار کي ان کان اجازت وٺڻ کان سواءِ سزا ڏني. انٽيگونوس ڪاوڙجي پيو ۽ سلوقس کان مطالبو ڪيو ته هو صوبي جي آمدنيءَ جو حساب ڏئي. سلوقس انڪار ڪري ڇڏيو.{{sfn|Boiy|2004|p=121}} تنهن هوندي به هو انٽيگونوس کان ڊڄي ويو ۽ فقط پنجاهه گهوڙيسوارن سان گڏ مصر ڏانهن ڀڄي ويو. روايت آهي ته [[ڪلداني]] نجومين انٽيگونوس کي اڳڪٿي ٻڌائي هئي ته سلوقس مستقبل ۾ ايشيا جو حڪمران بڻجندو ۽ آخرڪار انٽيگونوس کي قتل ڪندو. هي ٻڌي انٽيگونوس سلوقس جي پٺيان فوج موڪلي. پر سلوقس پهرين [[ميسوپوٽيميا]] ۽ پوءِ [[سوريا]] ڏانهن فرار ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو. سلوقس جي مدد ڪرڻ جي الزام ۾ انٽيگونوس [[بليٽور]]، جيڪو ميسوپوٽيميا جو نئون صوبيدار هو، کي قتل ڪرائي ڇڏيو. جديد مؤرخ هن نجومي اڳڪٿي واري قصي بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا. تنهن هوندي به اهو تقريباً يقيني آهي ته بابلي پادري سلوقس جا مخالف هئا.<ref name="G49">Grainger 1990, pp. 49–51, Boiy p. 122</ref> == بطليموس جي ماتحت بحري سالار (316–311 ق م) == {{Main|ديادوخين جي ٽين جنگ}} مصر پهچڻ کان پوءِ سلوقس پنهنجي دوستن کي [[يونان]] موڪليو ته جيئن هو ٻين ديادوخي حڪمرانن [[ڪيساندر]] (مقدونيه جو حڪمران ۽ يونان جو بالادست) ۽ [[ليسيميڪس]] (حڪمران [[ٿريس]]) کي [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي وڌندڙ طاقت بابت آگاهه ڪن. ان وقت انٽيگونوس سڀني ''ديادوخي'' حڪمرانن مان سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي چڪو هو، ۽ جلد يا دير سان ٻين حڪمرانن کي سندس مقابلو ڪرڻو هو. [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]]، ليسيميڪس ۽ ڪيساندر گڏجي انٽيگونوس خلاف هڪ اتحاد قائم ڪيو. اتحادين انٽيگونوس ڏانهن هڪ تجويز موڪلي، جنهن ۾ هن کان مطالبو ڪيو ويو ته هو پنهنجي گڏ ڪيل خزاني ۽ علائقن مان حصا ورهائي. تجويز موجب [[فينيقيا]] ۽ [[سوريا]] بطليموس کي، [[ڪپاڊوشيا]] ۽ [[ليسيا]] ڪيساندر کي، [[هيلسپونٽيني فريجيا]] ليسيميڪس کي ۽ [[بابلونيا]] سلوقس کي ملڻ گهرجي.<ref>Diodorus Siculus, ''Bibliotheca Historica'' XIX 57,1.</ref> انٽيگونوس هن مطالبي کي رد ڪري ڇڏيو ۽ 314 ق م جي بهار ۾ [[سوريا]] ۾ بطليموس خلاف لشڪر ڪشي شروع ڪئي.<ref name="G55">Grainger 1990, pp. 53–55</ref> جنگ جي شروعاتي مرحلي دوران سلوقس، بطليموس جي بحري فوج ۾ ''بحري سالار'' طور خدمتون سرانجام ڏنيون. انٽيگونوس [[صور]] (Tyre) جو گهيرو ڪري رهيو هو، جڏهن سلوقس پنهنجي ٻيڙين سان سندس سامهون کان گذري ويو ۽ [[سوريا]] ۽ [[ايشيا صغير]] جي سامونڊي ڪنارن لاءِ خطرو بڻجي ويو.<ref>{{cite web |author=Jona Lendering |url=https://www.livius.org/di-dn/diadochi/war05.html |title=Alexander's successors: The Third Diadoch War |publisher=Livius.org |access-date=2012-11-07 |archive-date=18 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121118035712/http://www.livius.org/di-dn/diadochi/war05.html |url-status=dead }}</ref> انٽيگونوس [[روڊس]] جي ٻيٽ سان اتحاد ڪيو، جيڪو پنهنجي حڪمتِ عملي واري جڳهه ۽ طاقتور بحري ٻيڙي بيڙي سبب اتحادين کي گڏ ٿيڻ کان روڪي سگهي پيو. روڊس جي خطري کي نظر ۾ رکندي بطليموس سلوقس کي هڪ سئو جنگي ٻيڙيون ڏنيون ۽ کيس [[ايجيئن سمنڊ]] ڏانهن موڪليو. سلوقس جو ٻيڙو روڊس کي شڪست ڏيڻ لاءِ ڪافي نه هو، پر ايترو ضرور طاقتور هو جو [[ڪاريا]] جي صوبيدار [[اساندر]] کي بطليموس سان اتحاد ڪرڻ تي مجبور ڪري سگهي. پنهنجي طاقت جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ سلوقس [[ايرٿرائي]] شهر تي پڻ حملو ڪيو. انٽيگونوس جي ڀائٽي [[پوليمايوس (جرنيل)|پوليمايوس]] اساندر تي حملو ڪيو. سلوقس واپس [[قبرص]] موٽي آيو، جتي بطليموس پنهنجي ڀاءُ [[مينيلائوس (لاگوس جو پٽ)|مينيلائوس]] کي 10,000 ڀاڙي جي سپاهين ۽ 100 ٻيڙين سان موڪليو هو. سلوقس ۽ مينيلائوس گڏجي [[ڪيتيون]] جو گهيرو شروع ڪيو. انٽيگونوس پنهنجي بحري فوج جو وڏو حصو ايجيئن سمنڊ ڏانهن ۽ پنهنجي زميني فوج [[ايشيا صغير]] ڏانهن موڪلي. هاڻي بطليموس (ٽالمي) وٽ [[سوريا]] تي حملي جو بهترين موقعو هو. 312 ق م ۾ هن [[غزه جي جنگ (312 ق م)|غزه جي جنگ]] ۾ [[ديميتريوس اول مقدوني]]، جيڪو انٽيگونوس جو پٽ هو، کي شڪست ڏني. امڪان آهي ته سلوقس به هن جنگ ۾ شامل هو. [[پيثون، پٽِ ايجينور]]، جنهن کي انٽيگونوس بابل جو نئون صوبيدار مقرر ڪيو هو، جنگ ۾ مارجي ويو. پيثون جي موت سلوقس لاءِ بابل واپس حاصل ڪرڻ جو بهترين موقعو ثابت ٿيو.<ref name="G56">Grainger 1990, pp. 56–72</ref> سلوقس پنهنجي بابل واپسي جي تياري تمام احتياط سان ڪئي هئي. غزه جي جنگ کان پوءِ ديميتريوس [[ٽرپولي، لبنان|ٽرپولي]] ڏانهن هٽي ويو، جڏهن ته بطليموس اڳتي وڌندي [[صيدا]] تائين پهچي ويو. بطليموس سلوقس کي 800 پيادل سپاهي ۽ 200 گهوڙيسوار ڏنا. ان سان گڏ سندس پراڻا دوست به هئا، شايد اهي ئي پنجاهه ماڻهو جيڪي اڳ بابل مان ساڻس گڏ ڀڄي نڪتا هئا. بابل ڏانهن سفر دوران سلوقس رستي ۾ موجود فوجي آبادين مان وڌيڪ سپاهي ڀرتي ڪندو ويو. آخرڪار هن وٽ لڳ ڀڳ 3,000 سپاهي گڏ ٿي ويا. بابل ۾ پيثون جي ڪمانڊر [[ڊيفيلوس]] شهر جي قلعي ۾ پاڻ کي بند ڪري ڇڏيو. سلوقس تمام تيزيءَ سان بابل تي قبضو ڪري ورتو ۽ جلد ئي قلعو به فتح ٿي ويو. سلوقس جا اهي دوست، جيڪي بابل ۾ رهجي ويا هئا، قيد مان آزاد ڪيا ويا.<ref name="G74">Grainger 1990, pp. 74–75</ref> بعد ۾ سلوقس جي بابل واپسي کي سرڪاري طور [[سلوقي سلطنت]] جي قيام جي شروعات تصور ڪيو ويو.<ref name=EB1911/> ساڳئي سال کي پوءِ [[سلوقي سن]] (Seleucid Era) جو پهريون سال قرار ڏنو ويو. == بابلونيا جو صوبيدار (311–306 ق م) == === اوڀر وارن صوبن جي فتح === [[File:Diadochi.png|thumb|350px|[[سلوقس اول نيڪيٽر]]، [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]]، [[بطليموس اول]]، [[ڪيساندر]] ۽ [[ليسيميڪس]] جون سلطنتون]] سلوقس جي بابل واپسي کان ٿوري ئي دير پوءِ انٽيگونوس جي حامين بابل کي ٻيهر هٿ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. [[نيڪانور (صوبيدار)|نيڪانور]] ميڊيا جو نئون صوبيدار ۽ اوڀر وارن صوبن جو ''اسٽريٽيگوس'' (اعليٰ فوجي ڪمانڊر) هو. سندس فوج ۾ لڳ ڀڳ 17,000 سپاهي هئا. [[آريا]] جو صوبيدار [[ايويگوراس]] سندس اتحادي هو. ظاهر هو ته سلوقس جي ننڍڙي فوج ٻنهي کي سڌي جنگ ۾ شڪست نٿي ڏئي سگهي. سلوقس پنهنجون فوجون انهن دلدلن ۾ لڪائي ڇڏيون جيڪي ان علائقي کي گهيرينديون هيون جتان نيڪانور [[دجلہ درياهه]] پار ڪرڻ وارو هو، ۽ رات جي وقت اوچتو حملو ڪيو. جنگ جي شروعات ۾ ئي ايويگوراس مارجي ويو ۽ نيڪانور پنهنجي فوج کان الڳ ٿي ويو. ايويگوراس جي موت جي خبر سپاهين ۾ پکڙجڻ سان ئي ڪيترن سپاهين وڏي تعداد ۾ هٿيار ڦٽا ڪيا. انهن مان تقريباً سڀني سلوقس جي ماتحت وڙهڻ قبول ڪيو. نيڪانور فقط ٿورن ساٿين سان بچي نڪري ويو.{{sfn|Grainger|1990|p=79}}{{sfn|Boiy|2004|p=126}} جيتوڻيڪ هاڻي سلوقس وٽ لڳ ڀڳ 20,000 سپاهي هئا، پر اهي اڃا به انٽيگونوس جي سموري طاقت کي منهن ڏيڻ لاءِ ڪافي نه هئا. هن کي اهو به معلوم نه هو ته انٽيگونوس ڪڏهن جوابي حملو ڪندو. ٻئي طرف کيس خبر هئي ته گهٽ ۾ گهٽ ٻه اوڀر وارا صوبا اهڙا هئا جتي ڪو صوبيدار موجود نه هو. سندس فوج جو وڏو حصو به انهن ئي علائقن مان آيل هو. ايويگوراس جي فوج جا به ڪيترائي سپاهي پارسي هئا. شايد ڪجهه فوجي اهي به هئا جيڪي اڳ [[يومينيس]] جي فوج ۾ شامل هئا ۽ انٽيگونوس سان دشمني رکندا هئا. سلوقس فيصلو ڪيو ته هن صورتحال مان مڪمل فائدو ورتو وڃي.{{sfn|Grainger|1990|p=79}}{{sfn|Boiy|2004|p=126}} سلوقس مختلف صوبن ۽ فوجين ۾ مختلف ڳالهيون مشهور ڪرايون. هڪ مشهور روايت موجب هن خواب ۾ [[سڪندر اعظم]] کي پنهنجي ڀرسان بيٺل ڏٺو هو. يومينيس به اڳ اهڙي قسم جي تبليغي حڪمت عملي استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي. پر انٽيگونوس، جيڪو ان وقت [[ايشيا صغير]] ۾ هو، اوڀر ۾ سڪندر سان گڏ نه رهيو هو، تنهنڪري هو پنهنجي تبليغ ۾ سڪندر جي شخصيت جو ساڳيو فائدو نه وٺي سگهيو. سلوقس، هڪ مقدوني هجڻ جي ڪري، پنهنجي فوج ۾ موجود مقدونين جو اعتماد آسانيءَ سان حاصل ڪري سگهيو، جڏهن ته يومينيس لاءِ اها ڳالهه ممڪن نه هئي.<ref name="G80">Grainger 1990, p. 80</ref> بابل جو صوبيدار ٻيهر بڻجڻ کان پوءِ سلوقس پنهنجي سياسي روش ۾ گهڻو جارح بڻجي ويو. ٿوري ئي عرصي اندر هن [[ميڊيا]] ۽ [[سوسيانا]] تي قبضو ڪري ورتو. [[ڊيوڊورس سڪيولس]] لکي ٿو ته سلوقس ٻين ويجهن علائقن تي به قبضو ڪيو، جن مان مراد شايد [[پارس]]، [[آريا]] يا [[پارتيا]] هجن. بهرحال هو [[باختريا]] ۽ [[سغديانا]] تائين نه پهتو. انهن مان پهرين علائقي جو صوبيدار [[اسٽاسانور]] هو، جيڪو سڄي تڪرار دوران غيرجانبدار رهيو. نيڪانور جي فوج جي شڪست کان پوءِ اوڀر ۾ ڪا اهڙي طاقت باقي نه رهي جيڪا سلوقس جي مخالفت ڪري سگهي. اهو واضح ناهي ته سلوقس فتح ڪيل صوبن جي انتظاميه ڪيئن منظم ڪئي. گهڻا صوبيدار ته اڳ ئي مارجي چڪا هئا. نظرياتي طور [[پوليپرخون]] اڃا به انٽيپيٽر جو قانوني جانشين ۽ مقدونيه سلطنت جو سرڪاري نائب السلطنت هو، ۽ صوبيدارن جي مقرري سندس ذميواري هئي. پر پوليپرخون اڃا تائين انٽيگونوس جو اتحادي هو، تنهنڪري سلوقس جو مخالف به شمار ٿيندو هو.<ref name="G81">Grainger 1990, p. 81</ref> === جوابي ڪارروائي === [[File:Seleucos I Bucephalos coin.jpg|thumb|سلوقس اول جو سڪو جنهن تي [[سڪندر اعظم]] جي مشهور گهوڙي [[بوقيفالوس]] جي تصوير موجود آهي.]] انٽيگونوس پنهنجي پٽ [[ديميتريوس اول مقدوني]] کي 15,000 پيادل ۽ 4,000 گهوڙيسوارن سان بابل ٻيهر فتح ڪرڻ لاءِ موڪليو. ظاهر آهي ته هن ديميتريوس لاءِ هڪ مقرر وقت به رکيو هو، جنهن کان پوءِ کيس واپس [[سوريا]] موٽڻو هو. انٽيگونوس جو خيال هو ته سلوقس اڃا به رڳو بابل تي حڪمران آهي. شايد نيڪانور کيس نه ٻڌايو هو ته سلوقس وٽ هاڻي گهٽ ۾ گهٽ 20,000 سپاهي موجود آهن. اهو به لڳي ٿو ته نيڪانور جي شڪست جي اصل پيماني کان گهڻا ماڻهو واقف نه هئا. انٽيگونوس کي اها به خبر نه هئي ته سلوقس اوڀر جي گهڻن صوبن تي قبضو ڪري چڪو آهي، ۽ شايد هو سلطنت جي اوڀر وارن حصن کي گهڻي اهميت به نه ڏيندو هو.<ref name="G82">Grainger 1990, pp. 82–83</ref> جڏهن ديميتريوس بابل پهتو، تڏهن سلوقس اوڀر ۾ موجود هو. هن شهر جي حفاظت [[پيٽروڪلس]] جي حوالي ڪري ڇڏي هئي. بابل جو دفاع غيرمعمولي طريقي سان ڪيو ويو. شهر ۾ ٻه مضبوط قلعا هئا جن ۾ سلوقس پنهنجا فوجي دستا مقرر ڪيا هئا. شهر جي آبادي کي ٻاهر ڪڍي ويجهن علائقن ۾ آباد ڪيو ويو، جن مان ڪجهه ماڻهو ته [[سوسا]] تائين منتقل ڪيا ويا. بابل جي چوڌاري شهر، دلدل، واهه ۽ درياهه هجڻ ڪري دفاع لاءِ تمام موزون ماحول موجود هو. ديميتريوس جي فوج قلعي جي گهيري ۾ لڳي وئي ۽ ٻن مان هڪ قلعو فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي. پر ٻيو قلعو سندس لاءِ ڏاڍو مشڪل ثابت ٿيو. هن پنهنجي دوست [[آرڪيلاوس]] کي گهيرو جاري رکڻ لاءِ ڇڏيو ۽ پاڻ 5,000 پيادل ۽ 1,000 گهوڙيسوار بابل ۾ ڇڏي اولهه ڏانهن موٽي ويو. قديم ماخذ انهن فوجين جي بعد واري قسمت بابت ڪجهه نٿا ٻڌائين. شايد سلوقس کي آرڪيلاوس کان بابل ٻيهر فتح ڪرڻو پيو هجي.<ref name="G83">Grainger 1990, p. 83; Boiy p. 127</ref> === بابل جي جنگ === {{Main|بابل جي جنگ}} [[File:LysimachusCoinWithHornedAlexander.jpg|thumb|left|250px|[[ليسيميڪس]] جو سڪو جنهن تي سڱن واري [[سڪندر اعظم]] جي تصوير موجود آهي.]] 311 کان 302 ق م تائين نون سالن دوران، جڏهن انٽيگونوس اولهه ۾ مصروف رهيو، سلوقس سڪندر اعظم جي سلطنت جي سموري اوڀرئين حصي کي [[جيڪسارٽيس درياهه]] کان [[سنڌو درياهه]] تائين پنهنجي اقتدار هيٺ آڻي ڇڏيو.<ref name=EB1911>{{EB1911 |wstitle=Seleucid Dynasty |volume=24 |pages=603–604 |first=Edwyn Robert |last=Bevan |inline=1}}</ref> 311 ق م ۾ انٽيگونوس ڪيساندر، ليسيميڪس ۽ بطليموس سان صلح ڪري ورتي، جنهن کان پوءِ کيس سلوقس سان نبيرڻ جو موقعو ملي ويو.<ref name="G86">Grainger 1990, p. 86</ref> انٽيگونوس وٽ گهٽ ۾ گهٽ 80,000 سپاهي هئا. جيڪڏهن هو پنهنجي اڌ فوج به اولهه ۾ ڇڏي ڏئي ها، تڏهن به کيس سلوقس تي عددي برتري حاصل رهي ها. ممڪن آهي ته سلوقس کي [[ڪوسائي]] قبيلن کان به مدد ملي هجي، جن جا ابا ڏاڏا قديم [[ڪاسي]] هئا. انٽيگونوس يومينيس خلاف جنگ دوران سندن علائقن کي تباهه ڪري ڇڏيو هو. سلوقس شايد آرڪيلاوس جي ڪجهه فوجين کي به پنهنجي پاسي شامل ڪيو. جڏهن آخرڪار انٽيگونوس بابل تي حملو ڪيو، تڏهن سلوقس جي فوج اڳ کان گهڻي وڏي ٿي چڪي هئي. سندس فوج جا ڪيترائي ماڻهو يقيناً انٽيگونوس کان نفرت ڪندا هئا، جڏهن ته بابل جا رهواسي به ان جا مخالف هئا. انهيءَ ڪري سلوقس کي بغاوت روڪڻ لاءِ وڏي فوج مقرر ڪرڻ جي ضرورت نه رهي.<ref name="G89">Grainger 1990, pp. 89–91</ref> === بابل جي جنگ === {{Main|بابل جي جنگ}} بابل جي جنگ بابت تمام ٿوري معلومات محفوظ رهي آهي. هن تڪرار جا واقعا بيان ڪندڙ فقط هڪ مختصر بابلي تاريخي رڪارڊ (Chronicle) موجود آهي. 310 ق م واري سال جو بيان مڪمل طور گم ٿي چڪو آهي. لڳي ٿو ته انٽيگونوس ڪجهه وقت لاءِ بابل تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو هو، پر سندس منصوبا ان وقت متاثر ٿيا جڏهن [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]] اوچتو [[ڪليڪيا]] تي حملو ڪري ڇڏيو.<ref name="G89" /> اسان کي اها خبر ضرور آهي ته سلوقس گهٽ ۾ گهٽ هڪ فيصلاڪن جنگ ۾ انٽيگونوس کي شڪست ڏني. هن جنگ جو ذڪر فقط [[پوليائينس]] جي ڪتاب ''جنگي حڪمت عمليون'' (''Stratagems in War'') ۾ ملي ٿو. پوليائينس موجب سلوقس ۽ انٽيگونوس جون فوجون سڄو ڏينهن وڙهنديون رهيون، پر رات ٿيڻ تائين ڪو به ڌر فيصلائتي برتري حاصل نه ڪري سگهي. ٻنهي فوجن رات جو آرام ڪرڻ ۽ صبح جو جنگ جاري رکڻ تي اتفاق ڪيو. انٽيگونوس جا سپاهي پنهنجا هٿيار ۽ سازوسامان هڪ پاسي رکي آرام ڪرڻ لڳا. سلوقس پنهنجي فوج کي حڪم ڏنو ته هو جنگي صفن ۾ ئي آرام ڪن ۽ صبح جو ناشتو به ساڳئي ترتيب سان ڪن. سج اڀرڻ کان ٿورو اڳ سلوقس جي فوج اوچتو حملو ڪري ڇڏيو. انٽيگونوس جا سپاهي ان وقت تائين هٿيارن کان سواءِ ۽ بي ترتيب حالت ۾ هئا، تنهنڪري کين آسانيءَ سان شڪست ملي وئي. بهرحال، هن روايت جي تاريخي صحت بابت ڪجهه شڪ موجود آهن.{{sfn|Grainger|1997|p=54}}<ref>{{cite web |author=Polyaenus |url=https://www.livius.org/cg-cm/chronicles/bchp-diadochi/polyaenus.html |title=The Babylonian war |publisher=Livius.org |access-date=2012-11-07 |archive-date=31 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121031180603/http://www.livius.org/cg-cm/chronicles/bchp-diadochi/polyaenus.html |url-status=dead }}</ref> آخرڪار بابل جي جنگ سلوقس جي مڪمل فتح تي ختم ٿي. انٽيگونوس کي اولهه طرف پوئتي هٽڻ تي مجبور ٿيڻو پيو. ان کان پوءِ ٻنهي ڌرين پنهنجون سرحدون مضبوط ڪيون. انٽيگونوس [[بالخ درياهه]] جي ڪناري تي قلعن جو هڪ سلسلو تعمير ڪرايو، جڏهن ته سلوقس ڪيترائي شهر اڏايا، جن ۾ [[دورا-يوروپوس]] ۽ [[نصيبين]] شامل هئا. === سلوقيا === سلوقس جي ايندڙ اهم ڪارنامي جو تعلق [[سلوقيا]] شهر جي قيام سان آهي. هي شهر غالباً 307 يا 305 ق م ۾ [[دجلہ درياهه]] جي ڪناري تي تعمير ڪيو ويو. سلوقس سلوقيا کي پنهنجي نئين گاديءَ جو هنڌ بڻايو. هن اهڙي طرح [[ليسيميڪس]]، [[ڪيساندر]] ۽ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي مثال جي پيروي ڪئي، جن پڻ پنهنجي نالن تي شهر قائم ڪيا هئا. سلوقس بابل جي سرڪاري ٽڪسالي (دارالضرب) کي به پنهنجي نئين گاديءَ واري شهر منتقل ڪري ڇڏيو. وقت سان گڏ بابل، سلوقيا جي ڇانوَ هيٺ اچي ويو. هڪ روايت موجب سلوقس جي پٽ [[انتيوخس اول سوٽر]] 275 ق م ۾ بابل جي سموري آبادي کي پنهنجي پيءُ جي نالي واري گاديءَ واري شهر سلوقيا ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو. شهر وڏي تيزي سان ترقي ڪئي ۽ خوشحال بڻجي ويو، پر 165ع ۾ رومي فوجن ان کي تباهه ڪري ڇڏيو.{{sfn|Grainger|1997|p=54}}{{sfn|Boiy|2004| p=45}} سلوقيا جي بنياد بابت هڪ مشهور روايت پڻ بيان ڪئي وڃي ٿي. چيو وڃي ٿو ته سلوقس بابلي پادرين کان پڇيو ته شهر جي بنياد رکڻ لاءِ سڀ کان مناسب ڏينهن ڪهڙو آهي. پادرين نجومي حساب ڪتاب ڪري صحيح ڏينهن معلوم ڪيو، پر شهر جي قيام کي ناڪام بڻائڻ جي نيت سان سلوقس کي غلط تاريخ ٻڌائي. پر سندن سازش ناڪام ٿي وئي. جڏهن اصل مناسب ڏينهن آيو ته سلوقس جا سپاهي پاڻمرادو شهر جي تعمير شروع ڪرڻ لڳا. جڏهن سلوقس پادرين کان ان جو سبب پڇيو ته انهن پنهنجي چال جو اعتراف ڪري ورتو.<ref>Grainger 1990, s.101</ref> == سلوقي سلطنت جو بادشاهه (306–281 ق م) == ديادوخين جي وچ ۾ اقتدار جي جدوجهد پنهنجي انتها تي تڏهن پهتي، جڏهن انٽيگونوس، مقدونيه جي پراڻي شاهي نسل جي خاتمي کان پوءِ، 306 ق م ۾ پاڻ کي بادشاهه قرار ڏنو.<ref name=EB1911/> جلد ئي ٻين چئن وڏن مقدوني سردارن، يعني [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]]، [[ليسيميڪس]]، [[ڪيساندر]] ۽ سلوقس پڻ سندس پيروي ڪئي ۽ [[باسيليئس]] (بادشاهه) جو لقب ۽ شاهي انداز اختيار ڪيو.<ref name=EB1911/> === چندر گپت ۽ اوڀر وارا صوبا === [[File:Lorber 130.jpg|thumb|275x275px|[[سلوقيا]] جي ٽڪسالي مان جاري ڪيل سلوقس اول جو ٽيٽراڊراخم. اڳئين پاسي [[زيوس]] جو مٿو ڏيکاريل آهي. پٺئين پاسي هاٿين سان گڏ [[اٿينا]] ڏيکاريل آهي، يوناني عبارت سان: BAΣIΛEΩΣ ΣEΛEYKOY، ''Basileōs Seleukou''، يعني "بادشاهه سلوقس جو".]] [[File:Seleukos I Nikator, tetradrachm, 312-281 BC, HGC 9-20.jpg|thumb|275x275px|[[سوسا]] جي ٽڪسالي مان جاري ڪيل سلوقس اول جو سڪو. اڳئين پاسي سلوقس کي اهڙي هيلمٽ سان ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو چيتوڙي چمڙي، ڍڳي جي سڱ ۽ ڪن سان سينگاريل آهي. پٺئين پاسي [[نائيڪي (ديوي)|نائيڪي]] ٻنهي هٿن سان هڪ گلن جو هار کڻي ٽرافي تي رکي رهي آهي. يوناني عبارت آهي: BAΣIΛEΩΣ ΣEΛEYKOY، ''Basileōs Seleukou''، يعني "بادشاهه سلوقس جو".]] {{Main|سلوقي-موريا جنگ}} سلوقس جلد ئي ٻيهر پنهنجو ڌيان اوڀر طرف ڪيو. موجوده [[افغانستان]] واري علائقي ۾ واقع فارسي صوبا، مالدار [[گنڌارا]] بادشاهت ۽ [[سنڌو ماٿري]] جون رياستون سڀ [[سڪندر اعظم]] آڏو جهڪي چڪيون هيون ۽ سندس سلطنت جو حصو بڻجي ويون هيون. جڏهن سڪندر وفات ڪئي ته [[ديادوخين جون جنگيون]] سندس سلطنت کي ٽڪرن ۾ ورهائي ڇڏيون، ڇاڪاڻ ته سندس جرنيل سلطنت تي قبضي لاءِ هڪ ٻئي سان وڙهڻ لڳا. اوڀر وارن علائقن ۾ [[سلوقس اول نيڪاتور]] سڪندر جي فتح ڪيل علائقن تي ڪنٽرول حاصل ڪيو. رومي مؤرخ [[ايپيان]] موجب: {{blockquote|text=[سلوقس] هميشه پاڙيسري قومن تي نظر رکندو هو؛ هٿيارن ۾ طاقتور ۽ صلاح مشوري ۾ قائل ڪندڙ هو. هن ميسوپوٽيميا، آرمينيا، "سلوقي" ڪپاڊوشيا، پارس، پارتيا، باختريا، عربستان، تاپوريا، سغديا، اراخوسيا، هيرڪانيا ۽ ٻين ويجهن قومن کي پنهنجي قبضي ۾ آندو، جن کي سڪندر سنڌو درياهه تائين تابع ڪيو هو. اهڙيءَ طرح سڪندر کان پوءِ ايشيا ۾ سندس سلطنت جون حدون سڀ کان وسيع هيون. فريجيا کان وٺي سنڌو تائين سمورو علائقو سلوقس جي تابع هو.|sign=<small>[[ايپيان]]</small>|source=''روم جي تاريخ''، شام واريون جنگيون [http://www.livius.org/ap-ark/appian/appian_syriaca_11.html 55]}} ان کان پوءِ موريائن سنڌو جي چوڌاري انهن علائقن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جن تي چار يوناني صوبيدار حڪومت ڪري رهيا هئا: [[نيڪانور (انٽيپيٽري جرنيل)|نيڪانور]]، [[فلپ (صوبيدار)|فلپ]]، [[يوديمس (جرنيل)|يوديمس]] ۽ [[پيثون (ايجينور جو پٽ)|پيثون]]. ان سان سنڌو جي ڪنارن تائين موريا سلطنت جو ڪنٽرول قائم ٿي ويو. چندر گپت جي فتوحات سلوقس کي قائل ڪيو ته کيس پنهنجي اوڀرئين سرحد کي محفوظ ڪرڻو پوندو. اتي موجود مقدوني علائقن کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ۾ سلوقس سنڌو ماٿري تي اڀرندڙ ۽ وڌندڙ [[موريا سلطنت]] سان ٽڪراءَ ۾ اچي ويو.{{sfn|Kosmin|2014|p=34}} 306 ق م ۾ سلوقس اول نيڪاتور هندستان ڏانهن ويو ۽ ظاهري طور سنڌو تائين علائقو پنهنجي قبضي ۾ آندو. آخرڪار هن [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[چندر گپت موريا]] سان [[سلوقي-موريا جنگ|جنگ]] ڪئي. فقط ٿورا ذريعا هندستان ۾ سندس سرگرمين جو ذڪر ڪن ٿا. چندر گپت، جيڪو يوناني ذريعن ۾ ''سينڊروڪوٽوس'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، [[موريا سلطنت]] جو باني هو ۽ هن سنڌو ماٿري ۽ سڪندر جي سلطنت جي سڀ کان اوڀر وارن علائقن جا ڪيترائي حصا فتح ڪري ورتا هئا. سلوقس چندر گپت خلاف مهم شروع ڪئي ۽ [[سنڌو درياهه]] پار ڪيو.{{sfn|Kosmin|2014|p=34}} ڪجهه محققن يوناني ذريعن کي موريا فتح طور پڙهيو آهي،{{sfn|Keay|2018|p=84}}<ref>{{Cite book |last=Basham |first=Arthur |orig-year =1954 |title=The Wonder That Was India |publisher=Grove Press |pages=51}}</ref>{{sfn|Grainger|2014|pp=108–110}}{{efn|فوجي مؤرخ جان ڊي. گرينجر نتيجو ڪڍي ٿو ته سلوقس هندستان تي حملو ڪيو ۽ شڪست کاڌي، پر لکي ٿو ته "[ان] کان اڳتي، وڌيڪ شاهدي کان سواءِ وڃڻ ممڪن ناهي."{{sfn|Grainger|2014|pp=109}} هن خيال لاءِ "تمام گهٽ يا ڪا شاهدي ناهي" ته چندر گپت سلوقس جي فوجن کي باختريا تائين واپس ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Grainger|2014|pp=108}}<br>ٻيا مصنف به ساڳي احتياط ڪن ٿا. باشم چوي ٿو ته سلوقس "لڳي ٿو ته مقابلي ۾ وڌيڪ نقصان برداشت ڪيو." روملا ٿاپر "سلوقس خلاف مهم" جو ذڪر ڪري ٿي، جنهن ۾ "چندر گپت ڪامياب لڳي ٿو، جيڪڏهن 303 ق م جي معاهدي جي شرطن مان اندازو لڳايو وڃي."<ref>{{Cite book |last=Thapar |first=Romila | year =2004 |title=Early India: From the Origins to AD 1300 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520242258 |pages=176 | url =https://archive.org/details/earlyindiafromor00thap/mode/1up}}</ref> ڪلڪي ۽ روٿرمنڊ لکن ٿا ته چندر گپت "سندس اوڀر طرف وڌڻ کي روڪيو"، ۽ پوءِ صلح جي شرطن کي بيان ڪن ٿا.{{sfn|Kulke|Rothermund|2016|p=39}} ڪي چوي ٿو ته "شايد هو چڱيءَ طرح شڪست کاڌو؛ صلح جون شرطون يقيناً ائين ظاهر ڪن ٿيون."{{sfn|Keay|2018|p=84}}}} پر تڪرار جا تفصيل،{{sfn|Grainger|2014|pp=108–110}} ۽ اهو ته واقعي ڪا باقاعده ميداني جنگ ٿي به يا نه،{{sfn|Kosmin|2014|p=33–34}} واضح نه آهن. جانساري خبردار ڪري ٿو ته "انهن جي وچ ۾ ٿيندڙ جنگ يا جهيڙي بابت تمام گهٽ تفصيل موجود آهن، ۽ ڪنهن به قديم مصنف نه سلوقس کي ۽ نه چندر گپت کي هن مقابلي جو واضح فاتح ڏيکاريو آهي. مقابلي ۽ ان کان پوءِ ٿيل معاهدي بابت معلومات جي هن کوٽ سبب انهن کي ٻيهر تعمير ڪرڻ ناممڪن آهي."{{sfn|Jansari|2023|p=35}} ويٽلي ۽ هيڪل جو خيال آهي ته جنگ کان پوءِ موريا-سلوقي دوستاڻن لاڳاپن جي سطح مان ظاهر ٿئي ٿو ته دشمني شايد "نه ڊگهي هئي ۽ نه ئي سخت."{{sfn|Wheatley|Heckel|2011|p=296}} ٻئي اڳواڻ آخرڪار هڪ ٺاهه تي پهتا،{{sfn|Kosmin|2014|p=33}} ۽ 303 ق م ۾ ٿيل معاهدي ذريعي،<ref name="Keay" >{{cite book | author= John Keay | title=India: A History | year=2001 | pages =85–86 | isbn = 978-0-8021-3797-5| publisher=Grove Press }}</ref> سلوقس اهي علائقا ڇڏي ڏنا جن کي هو محفوظ طور سنڀالي نٿي سگهيو. ان جي بدلي ۾ هن اوڀر کي مستحڪم ڪيو ۽ هاٿي حاصل ڪيا، جن جي مدد سان هو پنهنجي وڏي اولهندي حريف [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس مونوفٿالمس]] خلاف ڌيان ڏئي سگهي پيو.{{sfn|Kosmin|2014|p=33}} چندر گپت کان حاصل ڪيل 500 جنگي هاٿين ايندڙ جنگين، خاص طور [[ايپسس جي جنگ]] ۾،{{sfn|Kosmin|2014|p=37}} انٽيگونوس ۽ ديميتريوس خلاف اهم ڪردار ادا ڪيو. ممڪن آهي ته موريا بادشاهه سلوقس جي ڌيءَ سان شادي ڪئي هجي.{{sfn|Majumdar|2003|p=105}} [[اسٽرابو]] موجب ڇڏيل علائقا سنڌو سان لڳندا هئا: <blockquote>قبيلن جي جاگرافيائي بيهڪ هن ريت آهي: سنڌو سان گڏ پيروپاميسادي آهن، جن کان مٿي پيروپاميسس جبل واقع آهي؛ پوءِ ڏکڻ طرف اراخوٽي؛ پوءِ وڌيڪ ڏکڻ طرف گيدروسيني، انهن ٻين قبيلن سان گڏ جيڪي سامونڊي ڪناري تي رهن ٿا؛ ۽ سنڌو ويڪرائي لحاظ کان انهن سڀني هنڌن جي ڀرسان وهي ٿو. انهن هنڌن مان ڪجهه، جيڪي سنڌو سان لڳن ٿا، هاڻي هندستانين وٽ آهن، جيتوڻيڪ اهي اڳ فارسين جا هئا. سڪندر [ٽيون "اعظم" مقدوني] اهي علائقا آريائن کان کسي پنهنجيون آباديون قائم ڪيون، پر [[سلوقس نيڪاتور]] انهن کي [[سينڊروڪوٽوس]] [چندر گپت] کي شاديءَ جي شرطن ۽ بدلي ۾ پنج سئو هاٿي وٺڻ تي ڏئي ڇڏيو. — Strabo 15.2.9<ref>[[Strabo]], ''Geography'', [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/15B*.html#2.9 xv.2.9]</ref> </blockquote> هن مان لڳي ٿو ته سلوقس [[اراخوسيا]]، [[گيدروسيا]]، [[پيروپاميسادي]] ۽ شايد [[آريا (صوبو)|آريا]] جي به سڀ کان اوڀر وارن حصن کي ڇڏي ڏنو. ٻئي طرف اوڀر وارن ٻين صوبن جي صوبيدارن کيس قبول ڪيو. سندس پارسي زال [[اپاما]] شايد [[باختريا]] ۽ [[سغديانا]] ۾ سندس حڪمراني لاڳو ڪرائڻ ۾ مددگار ثابت ٿي هجي.<ref>[[Vincent Arthur Smith|Vincent A. Smith]] (1998). ''Ashoka''. Asian Educational Services. {{ISBN|81-206-1303-1}}.</ref><ref>[[Walter Eugene Clark]] (1919). "The Importance of Hellenism from the Point of View of Indic-Philology", ''Classical Philology'' '''14''' (4), pp. 297–313.</ref> هن ڳالهه جي آثار قديمه مان به تصديق ٿئي ٿي، جيئن موريا اثر جا واضح نشان، مثال طور [[اشوڪ جا فرمان]]، جيڪي اڄوڪي ڏکڻ افغانستان جي [[قنڌار]] جهڙن هنڌن تي موجود آهن. چندر گپت ۽ سلوقس جي اتحاد کي شادي ([[ايپيگاميا]]) ذريعي مضبوط ڪيو ويو. چندر گپت يا سندس پٽ شايد سلوقس جي ڌيءَ سان شادي ڪئي هجي، يا شايد هندستانين ۽ يونانين وچ ۾ شادين جي سفارتي سڃاڻپ ڏني وئي هجي. هڪ هندستاني [[پراڻڪ]] ذريعو، ''[[پرتيسارگ پرو|پرتيسارگ پرو]]''، جيڪو ''[[بوشيه پراڻ]]'' جو حصو آهي، [[چندر گپت موريا|چندر گپت]] جي هڪ يوناني ("[[ياون]]") شهزادي سان شادي جو بيان ڏئي ٿو، جيڪا سلوقس جي ڌيءَ هئي؛ هندستاني ذريعن ۾ سلوقس کي ''سلوو''<ref>''Hindu Nationalism, A Reader'', Christopher Jeffrelot, [[Princeton University Press]], 2007 [https://archive.org/details/HinduNationalism-AReader p.90]</ref> چيو ويو آهي.<ref name="Sagar">Foreign Influence on Ancient India, Krishna Chandra Sagar, Northern Book Centre, 1992, [https://books.google.com/books?id=0UA4rkm9MgkC&pg=PA83 p. 83]. The paragraph of the Pratisarga Parva mentioning this marriage is: "Chandragupta married with a daughter of Suluva, the [[Yavana]] king of [[Persian Empire|Pausasa]]. Thus, he mixed the Buddhists and the Yavanas. He ruled for 60 years. From him, [[Bindusara|Vindusara]] was born and ruled for the same number of years as his father. His son was Ashoka."[http://mandhataglobal.com/wp-content/custom/articles/Puranas.pdf Pratisarga Parva p.18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160423144009/http://mandhataglobal.com/wp-content/custom/articles/Puranas.pdf |date=23 April 2016 }}. Original Sanskrit of the first two verses: "Chandragupta Sutah Paursadhipateh Sutam. Suluvasya Tathodwahya Yavani Baudhtatapar".</ref> هن شادي يا اتحاد کان علاوه، سلوقس [[ميگاسٿينيس]] نالي سفير کي [[پاٽلي پتر]]، يعني موجوده [[پٽنا]]، [[بهار]]، ۾ موريائي درٻار ڏانهن موڪليو.{{sfn|Mookerji|1988|p=38}} ميگاسٿينيس جي سفر جي بيان جا فقط مختصر ٽڪرا محفوظ آهن.<ref name="Keay" /> ٻنهي حڪمرانن جا لاڳاپا بظاهر تمام سٺا هئا، ڇاڪاڻ ته قديم ذريعن موجب معاهدي کان پوءِ چندر گپت سلوقس ڏانهن مختلف تحفا، جهڙوڪ محبت وڌائيندڙ شيون، موڪليون.{{sfn|Kosmin|2014|p=35}}{{efn|[[Athenaeus of Naucratis]], ''The Deipnosophists'': "And Theophrastus says that some contrivances are of wondrous efficacy in such matters [as to make people more amorous]. And Phylarchus confirms him, by reference to some of the presents which Sandrakottus, the king of the Indians, sent to Seleucus; which were to act like charms in producing a wonderful degree of affection, while some, on the contrary, were to banish love."<ref>[http://www.attalus.org/old/athenaeus1.html#c32 i.32 ]</ref>}} سلوقس کي موريائي سلطنت ڏانهن موڪليل ڪيترين سفارتن ذريعي اتر هندستان جي گهڻي ڄاڻ حاصل ٿي، جيئن [[پليني بزرگ]] بيان ڪري ٿو: [[File:Mappa di Eratostene.jpg|thumb|350px|سلوقس کان پوءِ هليني دنيا جو تصور: [[ايراتوسٿينيس]] (276–194 ق م) جو [[قديم دنيا جو نقشو]]، جنهن ۾ سڪندر ۽ سندس جانشينن جي مهمن مان حاصل ڪيل ڄاڻ شامل ڪئي وئي.<ref>[http://www.henry-davis.com/MAPS/Ancient%20Web%20Pages/112.html Source]</ref>]] <blockquote> [[هائڊاسپس]] کان اڳتي ملڪ جا ٻيا حصا، جيڪي سڪندر جي فتحن جي آخري حد هئا، سلوقس نيڪاتور دريافت ۽ ماپ ڪرايا؛ يعني: *اتان ([[هائڊاسپس]]) کان [[سائڊرس|هيسڊرس]] تائين 168 ميل *[[جومانيس|ايواميس]] ([[جمنا]]) درياهه تائين ايترو ئي؛ ۽ ڪجهه نسخا ان ۾ وڌيڪ 5 ميل شامل ڪن ٿا *اتان کان [[گنگا]] تائين 112 ميل *[[رودافا]] تائين 119 ميل؛ ۽ ڪجهه چون ٿا ته انهن ٻنهي جي وچ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 325 ميل آهن *اتان کان [[ڪالينيپاڪسا]]، هڪ وڏو شهر، 167 ۽ اڌ ميل؛ ٻيا 265 ميل چون ٿا *۽ [[ايواميس]] ۽ گنگا درياهن جي سنگم تائين، جتي ٻئي گڏ ٿين ٿا، 225 ميل؛ ڪيترائي ان ۾ وڌيڪ 13 ميل شامل ڪن ٿا *اتان کان [[پاٽلي پتر|پاليبوترا]] شهر تائين 425 ميل *۽ پوءِ گنگا جي ڇوڙ تائين، جتي اهو سمنڊ ۾ ڪري ٿو، 638 ميل. — پليني بزرگ، ''Natural History''، ڪتاب 6، باب 21<ref>[http://penelope.uchicago.edu/holland/pliny6.html Pliny, Natural History, Book 6, Chap 17] also [http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 Pliny the Elder, Natural history, Book 6, Chap 21] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728023626/http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |date=28 July 2013 }}</ref> </blockquote> سلوقس ظاهري طور هندستان ۾ رهڻ دوران سڪا به ٺهرايا، ڇاڪاڻ ته سندس نالي جا ڪيترائي سڪا هندستاني معيار جا آهن ۽ هندستان مان کوٽائيءَ ۾ مليا آهن. اهي سڪا کيس "باسيليئس" يعني "بادشاهه" سڏين ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي 306 ق م کان پوءِ جا آهن. انهن مان ڪجهه سڪن ۾ سلوقس پنهنجي پٽ انتيوخس سان گڏ بادشاهه طور ذڪر ٿيل آهي، جنهن مان تاريخ 293 ق م جيتري دير واري به ٿي سگهي ٿي. ان کان پوءِ هندستان ۾ ڪو به سلوقي سڪو جاري نه ٿيو، جنهن مان سنڌو جي اولهه وارو علائقو چندر گپت ڏانهن منتقل ٿيڻ جي تصديق ٿئي ٿي.<ref>[http://www.snible.org/coins/hn/bactria.html#Seleucus%20and%20Antiochus Coinage of Seleucus and Antiochus in India]</ref> سلوقس شايد [[فارسي نار]] ۽ هندي سمنڊ ۾ هڪ بحري ٻيڙو پڻ قائم ڪيو هجي.{{sfn|Grainger|1997|p=54}} === ايپسس جي جنگ === {{Main|ديادوخي#ديادوخين جي چوٿين جنگ، 308-301 ق م}} [[File:Seleucos coin MET.jpg|thumb|[[سوسا]] ۾ جاري ڪيل سلوقس اول جو [[ٽيٽراڊراخم]].<ref name="MC">{{cite journal |last1=Marest-Caffey |first1=L. |title=Seleukos I's Victory Coinage of Susa Revisited: A Die Study and Commentary |journal=American Journal of Numismatics |date=2016 |volume=28 |pages=1–64}}</ref> '''اڳيون پاسو''': مرد شخصيت جو چهرو، شايد سلوقس، پر ممڪن آهي ته سڪندر يا ڊائونيئس هجي،<ref name="MC"/> جيڪو چيتوڙي چمڙي وارو هيلمٽ پاتل آهي، ڍڳي جي ڪن ۽ سڱن سان. '''پٺيون پاسو''': [[نائيڪي (ديوي)|نائيڪي]]، جيڪا ٽرافي مٿان گلن جو هار رکي رهي آهي؛ شايد [[ايپسس جي جنگ]] ڏانهن اشارو. عبارت: "بادشاهه سلوقس".<ref>{{cite web |last1=Metropolitan Museum of Art |title=Tetradrachm of Seleucus I |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/326156 |website=www.metmuseum.org}}</ref>]] سلوقس کي چندر گپت کان مليل جنگي هاٿي تڏهن تمام ڪارائتا ثابت ٿيا، جڏهن ديادوخين آخرڪار انٽيگونوس سان نبيرڻ جو فيصلو ڪيو. ڪيساندر، سلوقس ۽ ليسيميڪس [[ايپسس جي جنگ]] ۾ انٽيگونوس ۽ ديميتريوس کي شڪست ڏني. انٽيگونوس جنگ ۾ مارجي ويو، پر ديميتريوس بچي ڀڄي ويو. جنگ کان پوءِ [[سوريا]] سلوقس جي حڪمراني هيٺ آئي. سلوقس سوريا کي [[طوروس جبل]]ن کان وٺي [[سينا اپٻيٽ]] تائين علائقو سمجهندو هو، پر بطليموس اڳ ئي [[فلسطين]] ۽ [[فينيقيا]] تي قبضو ڪري چڪو هو. 299 ق م ۾ سلوقس ديميتريوس سان اتحاد ڪيو ۽ سندس ڌيءَ [[اسٽراٽونائيس آف سوريا|اسٽراٽونائيس]] سان شادي ڪئي. اسٽراٽونائيس، انٽيپيٽر جي ڌيءَ [[فيلا (انٽيپيٽر جي ڌيءَ)|فيلا]] جي پڻ ڌيءَ هئي. سلوقس کي اسٽراٽونائيس مان هڪ ڌيءَ ڄائي، جنهن جو نالو به [[فيلا (سلوقس جي ڌيءَ)|فيلا]] هو.<ref>[[John Malalas]], [http://www.attalus.org/translate/malalas.html#198 viii.198]</ref> ديميتريوس جي بحري فوج بطليموس جي بحري فوج کي تباهه ڪري ڇڏيو، تنهنڪري سلوقس کي بطليموس سان وڙهڻ جي ضرورت نه پئي.<ref name="Grainger97-55">Grainger 1997, p. 55–56</ref> بهرحال سلوقس پنهنجي سلطنت کي اولهه طرف گهڻو وڌائي نه سگهيو. ان جو وڏو سبب اهو هو ته وٽس يوناني سپاهين جو تعداد ڪافي نه هو. ايپسس جي جنگ دوران وٽس ليسيميڪس جي ڀيٽ ۾ گهٽ پيادل فوج هئي. سندس طاقت جنگي هاٿين ۽ روايتي پارسي گهوڙيسوار فوج ۾ هئي. پنهنجي فوج کي وڌائڻ لاءِ سلوقس يونان جي مکيه سرزمين مان آبادڪارن کي پاڻ ڏانهن راغب ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان مقصد لاءِ هن چار نوان شهر قائم ڪيا: سامونڊي ڪناري تي [[سلوقيا پيريا]] ۽ [[لاوڊيڪيا ان سوريا]]، ۽ [[اورونٽس درياهه]] جي واديءَ ۾ [[انطاڪيه بر اورونٽس]] ۽ [[اپاميا (سوريا)|اپاميا]]. [[انطاڪيه]] سندس حڪومت جو مرڪزي هنڌ بڻجي وئي. نئين سلوقيا کي سندس نئون بحري اڏو ۽ بحيره روم ڏانهن دروازو بڻجڻو هو. سلوقس ڇهه ننڍا شهر به قائم ڪيا.<ref name="Grainger97-55" /> سلوقس بابت چيو ويندو آهي ته "ٿورا ئي شهزادا اهڙا ٿيا آهن جن کي شهرن جي تعمير جو ايترو شديد شوق هجي. روايت آهي ته هن ڪل نو سلوقيا، سورهن انطاڪيا ۽ ڇهه لاوڊيڪيا تعمير ڪرايا."<ref name="ebd">{{EBD}}</ref> 35np344t04huemv6f5cp94ajjdgtkt2 388215 388214 2026-06-23T21:39:49Z Intisar Ali 8681 388215 wikitext text/x-wiki {{Short description|مقدوني جرنيل، ديادوخوس ۽ سلوقي سلطنت جو باني}} {{Infobox royalty | name = سلوقس اول نيڪاتور | title = [[باسيليئس]]{{Efn|[[فارس جي بادشاهن جي فهرست|فارس جو بادشاهه]] {{br}} [[شاهنشاه#يوناني استعمال|شاهنشاه]] {{br}} [[ملڪن جو بادشاهه]] {{br}} ايشيا جو آقا {{br}}}} | image = Seleukos I Nikator Bronze Roman 100BCE-100CE Museo Archeologico Nazionale Naples AN 5590 1.jpg | alt = Bronze male bust | caption = [[هرڪولينيم]] مان مليل سلوقس جي ڪانسي جي مورتي جي رومي نقل (هاڻي [[نيپلز قومي آثار قديمه عجائب گهر]] ۾ موجود) | succession = [[سلوقي سلطنت]] جو [[باسيليئس]] | reign = 305<ref>Boiy "The Reigns of the Seleucid Kings According the Babylonian King List." ''Journal of Near Eastern Studies'' 70(1) (2011): 1–12.</ref> – سيپٽمبر 281 ق م | predecessor = [[سڪندر چوٿون مقدوني]] | successor = [[انطيوخس اول سوٽر]] (تقريباً 292 ق م کان گڏيل حڪمران) | birth_date = {{Circa|358 BC}} | birth_place = [[يوروپوس (مقدونيه)|يوروپوس]]، [[قديم مقدونيه]]<br />(موجوده [[ايورپوس]]، [[يونان]]) | death_date = سيپٽمبر 281 ق م (عمر تقريباً 77 سال) | death_place = [[ليسيميڪيا (ٿريس)|ليسيميڪيا]]، [[ٿريس]]<br />(موجوده [[ڪاواڪ ڪوي]]، [[چاناق قلعه صوبو|چاناق قلعه]]، [[ترڪيه]])<ref name=EB1911/><ref name="Seleucus I Nicator">{{cite web|url=https://www.livius.org/articles/person/seleucus-i-nicator/|title=Seleucus I Nicator|work=Livius}}</ref> | burial_place = | spouse = {{ubl|[[اپاما]]|[[اسٽراٽونائيس آف سوريا|اسٽراٽونائيس]]}} | issue = [[انطيوخس اول سوٽر]]<br />[[اخائيوس (سلوقس اول جو پٽ)|اخائيوس]]<br />[[فيلا (سلوقس جي ڌيءَ)|فيلا]]<br />لاوڊائيس | dynasty = [[سلوقي حڪمرانن جي فهرست|سلوقي خاندان]] | father = [[انطيوخس (سلوقس اول جو پيءُ)|انطيوخس]] | mother = [[لاوڊائيس آف مقدونيه|لاوڊائيس]] }} '''سلوقس اول نيڪاتور''' ({{IPAc-en|s|ɪ|ˈ|l|uː|k|ə|s}}؛<ref>[https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/seleucus-i Seleucus | Collins English dictionary]</ref> يوناني: Σέλευκος Νικάτωρ، ''Séleukos Nikátōr''؛ "فاتح سلوقس"، {{nowrap|تقريباً 358 ق م – 281 ق م}}) هڪ [[مقدوني يوناني]] جرنيل، فوجي عملدار ۽ [[سڪندر اعظم]] جي جانشينن مان هو، جنهن بعد ۾ مشهور [[سلوقي سلطنت]] جو بنياد وڌو ۽ [[سلوقي خاندان]] جي حڪمراني قائم ڪئي. سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ اقتدار جي ڇڪتاڻ ۾ شروعاتي طور سلوقس هڪ ثانوي شخصيت هو، پر وقت سان گڏ هو [[ايشيا صغير]]، [[سوريا]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[ايراني فلات]] جو مڪمل حڪمران بڻجي ويو ۽ ''[[باسيليئس]]'' (بادشاهه) جو لقب اختيار ڪيائين. سلوقي سلطنت [[هليني دور]] جي دنيا جي وڏين طاقتن مان هڪ هئي، جيستائين اها ٻي صدي ق م جي آخر ۽ پهرين صدي ق م جي شروعات ۾ [[رومي جمهوريه]] ۽ [[اشڪاني سلطنت]] جي هٿان ڪمزور نه ٿي وئي. سڪندر اعظم جي فوج ۾ خدمت دوران سلوقس ''[[هائپاسپست]]'' نالي مقدونيه جي چونڊ پيادل فوجي دستي جو سالار هو. جون 323 ق م ۾ سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ سلوقس شروعات ۾ [[پرديڪاس]] جي حمايت ڪئي، جيڪو سڪندر جي سلطنت جو نگران حڪمران هو. 323 ق م ۾ [[بابل جي ورهاست]] دوران سلوقس کي [[ساٿي گهوڙيسوار فوج]] جو ڪمانڊر ۽ ''چليارخ'' مقرر ڪيو ويو. 322 ق م ۾ [[ديادوخين جون جنگيون]] شروع ٿيون. [[مصر]] ۾ [[بطليموس اول سوٽر]] خلاف مهم دوران پرديڪاس جي فوجي ناڪامين سبب [[پيلوسيئم]] ۾ سندس فوج بغاوت ڪري ويٺي. سلوقس، [[پيثون]] ۽ [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] جي سازش جي نتيجي ۾ پرديڪاس 321 يا 320 ق م ۾ پيلوسيئم ۾ قتل ڪيو ويو. 321 ق م ۾ [[ٽرائيپاراديسوس جي ورهاست]] کان پوءِ نئين نگران حڪمران [[انٽيپيٽر]] سلوقس کي [[بابل]] جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو. پر جلد ئي ديادوخين جي جنگين جو نئون دور شروع ٿيو ۽ طاقتور حڪمران [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] سلوقس کي بابل ڇڏڻ تي مجبور ڪري ڇڏيو. سلوقس فقط 312 ق م ۾ [[بطليموس اول سوٽر]] جي مدد سان ٻيهر بابل واپس اچي سگهيو. 312 ق م کان پوءِ سلوقس بي رحمي سان پنهنجي سلطنت کي وڌايو ۽ آخرڪار [[فارس]] ۽ [[ميديا]] جا علائقا فتح ڪري ورتائين. هن نه فقط [[بابلونيا]] تي حڪمراني ڪئي، پر سڪندر اعظم جي سلطنت جي تقريباً سڄي اوڀرئين حصي تي پڻ قبضو قائم ڪيو. سلوقس [[گنڌارا]] ۽ اتر اولهه هندستان جي اڳوڻن صوبن تي پڻ دعويٰ ڪئي. پر انهن خواهشن کي [[چندر گپت موريا]] چئلينج ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[سلوقي-موريا جنگ]] (305–303 ق م) شروع ٿي. آخرڪار هڪ معاهدي ذريعي تڪرار ختم ٿيو، جنهن موجب [[موريا سلطنت]] اوڀر وارا صوبا پنهنجي قبضي ۾ آندا. ان کان علاوه هڪ شاديءَ جو اتحاد پڻ قائم ٿيو. [[اسٽرابو]] ۽ [[ايپيان]] موجب چندر گپت سلوقس جي هڪ ڌيءَ سان شادي ڪئي.<ref name=":1">[[Chandragupta Maurya#CITEREFAppian|Appian]], p. 55.</ref> ان جي بدلي ۾ سلوقي سلطنت کي 500 جنگي [[هاٿي]] ۽ انهن جا [[مهائوٽ]] مليا، جن 301 ق م ۾ [[ايپسس جي جنگ]] ۾ انٽيگونوس خلاف فيصلائتو ڪردار ادا ڪيو. 281 ق م ۾ سلوقس [[ڪوروپيڊيم جي جنگ]] ۾ [[ليسيميڪس]] کي به شڪست ڏني ۽ [[ايشيا صغير]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ورتو. انٽيگونوس ۽ ليسيميڪس خلاف فتوحات کان پوءِ ديادوخين ۾ سلوقي خاندان جو ڪو وڏو حريف باقي نه رهيو. تنهن هوندي به سلوقس [[ٿريس]] ۽ خود [[مقدونيه]] سميت ليسيميڪس جي يورپي علائقن تي به قبضو ڪرڻ جو خواهشمند هو. پر 281 ق م ۾ جڏهن هو ٿريس پهتو ته [[بطليموس ڪيرائونوس]] کيس قتل ڪري ڇڏيو.<ref name="EB1911" /> بطليموس ڪيرائونوس پنهنجي ڀيڻ [[ليسيندرا]] سان گڏ سلوقي درٻار ۾ پناهه ورتي هئي. سلوقس جي قتل سان سلوقين جا ٿريس ۽ مقدونيه تي قبضي جا امڪان ختم ٿي ويا، ۽ بطليموس ڪيرائونوس کي مقدونيه ۾ ليسيميڪس جي گهڻي طاقت پنهنجي هٿ ۾ آڻڻ جو موقعو ملي ويو. سلوقس جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[انطيوخس اول سوٽر]] سلوقي سلطنت جو حڪمران بڻيو. سلوقس پنهنجي دور حڪومت ۾ ڪيترائي نوان شهر پڻ قائم ڪيا، جن ۾ [[انطاڪيه]] (300 ق م)، [[اديسا]] ۽ [[دجله تي سلوقيه]] (تقريباً 305 ق م) شامل آهن. دجله تي سلوقيه جي قيام سبب آخرڪار [[بابل]] جي آبادي وڏي حد تائين گهٽجي وئي. == شروعاتي زندگي ۽ خاندان == سلوقس، [[انطيوخس (سلوقس اول نيڪاتور جو پيءُ)|انطيوخس]] جو پٽ هو. مؤرخ [[جونيانس جسٽينس]] دعويٰ ڪري ٿو ته انطيوخس [[فلپ ٻيون مقدوني]] جي جرنيلن مان هڪ هو، پر ٻين ذريعن ۾ اهڙي ڪنهن جرنيل جو ذڪر نٿو ملي ۽ نه ئي فلپ جي دور ۾ سندس فوجي خدمتن بابت ڪا معتبر ڄاڻ موجود آهي. ممڪن آهي ته انطيوخس [[اپر مقدونيه]] جي ڪنهن معزز اشرافي خاندان سان تعلق رکندو هجي. سلوقس جي ماءُ جو نالو [[لاوڊائيس آف مقدونيه|لاوڊائيس]] ٻڌايو وڃي ٿو، پر سندس باري ۾ به ٻي ڪا خاص معلومات موجود ناهي. بعد ۾ سلوقس پنهنجي والدين جي نالن تي ڪيترن ئي شهرن جا نالا رکيا.<ref name="G2">Grainger 1990, p. 2</ref> سلوقس [[يوروپوس (مقدونيه)|يوروپوس]] ۾ پيدا ٿيو، جيڪو [[مقدونيه]] جي اترئين حصي ۾ واقع هو. جيڪڏهن 358 ق م کي سندس پيدائش جو سڀ کان وڌيڪ امڪاني سال تسليم ڪيو وڃي ته سندس ڄمڻ کان فقط هڪ سال اڳ [[پايوني]] ماڻهن هن علائقي تي حملو ڪيو هو. فلپ ٻئي حملي آورن کي شڪست ڏني ۽ ڪجهه سالن بعد پايونين کي مڪمل طور مقدوني حڪمراني هيٺ آڻي ڇڏيو.<ref name="G4">Grainger 1990, pp. 4–5</ref> سلوقس جي پيدائش جو صحيح سال واضح ناهي. جسٽينس لکي ٿو ته [[ڪوروپيڊيم جي جنگ]] دوران سندس عمر 77 سال هئي، جنهن مطابق سندس پيدائش 358 ق م ۾ ٿي هوندي. [[ايپيان]] موجب جنگ وقت سندس عمر 73 سال هئي، جنهن مطابق سندس جنم 354 ق م ۾ ٿيو. جڏهن ته [[يوسيبيئس آف قيساريه]] عمر 75 سال ٻڌائي ٿو، جنهن مان 356 ق م وارو سال نڪري ٿو، ۽ اهڙي طرح سلوقس جي عمر [[سڪندر اعظم]] جي عمر جي برابر ٿي وڃي ٿي. مؤرخن جو خيال آهي ته شايد اها سلوقس جي سياسي تشهير هئي ته جيئن کيس سڪندر اعظم جي همعصر ۽ برابر حيثيت وارو شخص ڏيکاريو وڃي.<ref name="G1">Grainger 1990, p. 1</ref> نوجواني ۾ سلوقس کي بادشاهه جو [[شاهي خادم]] (''pais'') چونڊيو ويو. اشرافي خاندانن جي سڀني پٽن لاءِ اهو رواجي عمل هو ته هو پهرين شاهي خادم طور خدمت ڪن ۽ پوءِ بادشاهه جي فوج ۾ آفيسر بڻجن.<ref name="G2">Grainger 1990, p. 2</ref> سلوقس بابت چيو وڃي ٿو ته هو پنهنجي مستقبل جي حريفن [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] ۽ [[ديميتريوس اول مقدوني]] وانگر انتهائي طاقتور جسماني قوت جو مالڪ هو. ايپيان هڪ واقعي جو ذڪر ڪري ٿو جنهن ۾ سڪندر اعظم قرباني لاءِ تيار ڪيل هڪ جهنگلي ڍڳو اوچتو آزاد ٿي ڀڄي ويو، پر سلوقس پنهنجي ننگن هٿن سان ان جا سڱ پڪڙي کيس ٻيهر قابو ڪري ورتو.<ref name=":1" /> چيو وڃي ٿو ته بعد ۾ سندس سڪن تي ظاهر ٿيندڙ ڍڳي جا سڱ انهيءَ واقعي جي يادگار هئا. سڪندر اعظم وانگر سلوقس بابت به ڪيترائي ڏند ڪٿائي قصا مشهور ٿيا. هڪ روايت مطابق، جڏهن سلوقس سڪندر سان گڏ فارس خلاف مهم تي روانو ٿي رهيو هو، تڏهن سندس پيءُ انطيوخس کيس ٻڌايو ته سندس حقيقي والد دراصل ديوتا [[اپولو]] آهي. روايت موجب اپولو، لاوڊائيس کي هڪ منڊي تحفي طور ڏني هئي، جنهن تي [[لنگر]] جي تصوير ٺهيل هئي. سلوقس جي جسم تي به لنگر جي شڪل وارو پيدائشي نشان موجود هو. اهو پڻ چيو ويندو هو ته سندس پٽن ۽ پوٽن وٽ به اهڙو ئي نشان هو. هي ڪهاڻي سڪندر اعظم بابت مشهور روايتن سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿي. گهڻا محقق ان کي سياسي پروپيگنڊا سمجهن ٿا، جنهن جو مقصد سلوقس کي سڪندر اعظم جو فطري جانشين ثابت ڪرڻ هو.<ref name="G2" /> [[جان مالالاس]] لکي ٿو ته سلوقس جي هڪ ڀيڻ [[ديديميا (سلوقس اول جي ڀيڻ)|ديديميا]] هئي، جنهن جا ٻه پٽ [[نيڪانور]] ۽ [[نيڪوميديس]] هئا. پر گهڻن مؤرخن جو خيال آهي ته اهي شخصيتون افسانوي آهن. ديديميا جو تعلق شايد [[ديديما]] ۾ موجود اپولو جي مشهور مندر ۽ غيب گوئي واري مرڪز سان هجي، جيڪو [[ميليتوس]] جي ويجهو واقع هو. ڪجهه محققن اهو به تجويز ڪيو آهي ته [[بطليموس (سلوقس جو پٽ)]] دراصل سلوقس جو چاچو هو.<ref name="G3">Grainger 1990, p. 3</ref> == سڪندر اعظم جي دور ۾ شروعاتي فوجي خدمتون == [[File:Hypaspist.jpg|thumb|250px|فارس خلاف سڪندر اعظم جي مهم دوران سلوقس شاهي ''هائپاسپست'' فوج جي اڳواڻي ڪئي.]] 334 ق م جي بهار ۾، تقريباً ٽيهه ويهن سالن جي نوجوان جي حيثيت ۾، سلوقس سڪندر اعظم سان گڏ ايشيا روانو ٿيو.<ref name=EB1911/> 327 ق م جي آخر ۾ شروع ٿيندڙ [[سڪندر اعظم جي هندستاني مهم]] تائين هو مقدوني فوج جي سڀ کان چونڊ پيادل فوجي دستي ''هائپاسپست'' (Shield-bearers) جو سالار بڻجي چڪو هو. بعد ۾ هن دستي کي ''[[سلور شيلڊز]]'' (چانديءَ واريون ڍالون) جي نالي سان سڃاتو ويو. [[ايريان]] موجب جڏهن سڪندر اعظم ٻيڙيءَ وسيلي [[جهلم درياهه|هائڊاسپس درياهه]] پار ڪيو، تڏهن ساڻس [[پرديڪاس]]، [[بطليموس اول سوٽر]]، [[ليسيميڪس]] ۽ سلوقس پڻ گڏ هئا.<ref>Arrian Anabasis 5.13.1</ref> 326 ق م ۾ ٿيندڙ [[هائڊاسپس جي جنگ]] دوران سلوقس پنهنجي فوج جي اڳواڻي ڪندي [[پورس]] جي هاٿين سان مقابلو ڪيو. بهرحال جنگ جي رٿابندي ۾ سندس صحيح ڪردار بابت ڪا واضح ڄاڻ موجود ناهي، ڇاڪاڻ ته جنگ دوران کيس ڪنهن وڏي آزاد ڪمان جو ذڪر نٿو ملي. هي ڳالهه [[ڪريٽيرس]]، [[هيفائيسٽيون]]، [[پيثون]] ۽ [[ليوناتس]] کان مختلف آهي، جن وٽ پنهنجي پنهنجي وڏي فوجي دستا هئا.<ref name="G9">Grainger 1990, pp. 9–10</ref> سلوقس جي شاهي ''هائپاسپست'' فوج مسلسل سڪندر اعظم جي سڌي نگراني هيٺ رهندي هئي. بعد ۾ هنن [[سنڌو ماٿري]] جي مهم، [[مالي قبيلي]] خلاف جنگين ۽ [[گيدروسيا]] جي ريگستاني گذرگاهه پار ڪرڻ ۾ پڻ حصو ورتو. 324 ق م جي بهار ۾ [[سوسا جي شاديون|سوسا جي عظيم شادي واري تقريب]] دوران سلوقس [[اپاما]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[سپيٽامينيس]] جي ڌيءَ هئي. انهن مان سندس وڏو پٽ ۽ جانشين [[انطيوخس اول سوٽر]] پيدا ٿيو. انهن کي گهٽ ۾ گهٽ ٻه جائز ڌيئرون، [[لاوڊائيس]] ۽ [[فيلا]]، پڻ هيون ۽ شايد هڪ ٻيو پٽ [[اخائيوس (سلوقس اول جو پٽ)|اخائيوس]] به هو. ساڳئي تقريب ۾ سڪندر اعظم مرحوم فارسي بادشاهه [[دارا ٽيون]] جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جڏهن ته ٻين ڪيترن مقدوني عملدارن پڻ فارسي عورتن سان شاديون ڪيون. 323 ق م ۾ سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ جڏهن گهڻن مقدوني جرنيلن پنهنجين ''سوسا وارين زالن'' کي ڇڏي ڏنو، تڏهن سلوقس انهن چند ماڻهن مان هو جنهن پنهنجي زال کي برقرار رکيو. اپاما سڄي حياتي سندس ساٿي ۽ بعد ۾ راڻي رهي.<ref name="G912">Grainger 1990, p. 12</ref> قديم ذريعن ۾ سڪندر اعظم جي زندگي دوران سلوقس بابت ڪيترائي قصا ملن ٿا. هڪ واقعي موجب [[بابل]] جي ويجهو ٻيڙيءَ جي سفر دوران سڪندر اعظم جو شاهي تاج (Diadem) هوا ۾ اڏامي ويو ۽ [[آشوري]] بادشاهن جي قبرن ڀرسان ڪنن ۾ وڃي ڪري پيو. سلوقس تري ان کي واپس آندو ۽ ٻيڙيءَ ڏانهن موٽندي تاج کي سڪي رکڻ لاءِ پنهنجي مٿي تي رکيائين. هن قصي جي صداقت مشڪوڪ سمجهي وڃي ٿي. ٻئي قصي موجب سلوقس [[ميديوس آف لاريسا]] جي دعوت ۾ سڪندر اعظم سان گڏ موجود هو. دعوت جو واقعو شايد درست هجي، پر بادشاهه کي زهر ڏيڻ واري سازش جو قصو گهڻو معتبر نٿو سمجهيو وڃي. هڪ ٻي روايت مطابق سڪندر اعظم جي وفات کان ٿورو اڳ سلوقس ديوتا [[سيراپس]] جي مندر ۾ رات گذاري ته جيئن بادشاهه جي صحت بهتر ٿيڻ لاءِ دعا گهري سگهي.<ref>Plutarch, ''Alexander'' 76; Arrian, ''Anabasis'' 7.26; {{harvnb|Ogden|2017|p=64}}</ref> پر هن روايت جي به صداقت تي شڪ ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته يوناني-مصري ديوتا سيراپس جو تصور ان وقت تائين وجود ۾ ئي نه آيو هو.<ref name="Heckel p. 256">Heckel p. 256</ref> == پرديڪاس جي دور ۾ سينيئر فوجي عملدار (323–321 ق م) == [[File:Ptolemy I Soter Louvre Ma849.jpg|thumb|left|upright|[[بطليموس اول سوٽر]]، جيڪو سڪندر اعظم جي فوجي عملدارن مان هو، کي [[مصر]] جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو ويو. بعد ۾ بطليموس [[بطليموسي مصر]] کي آزاد رياست بڻايو ۽ 305 ق م ۾ پاڻ کي [[باسيليئس]] ۽ [[فرعون]] قرار ڏنو.]] {{Main|ديادوخي}} [[سڪندر اعظم]] 10 جون 323 ق م تي [[بابل]] ۾ ڪنهن واضح جانشين کان سواءِ وفات ڪري ويو. سندس جرنيل [[پرديڪاس]] سڪندر جي سڄي سلطنت جو نگران حڪمران (ريجنٽ) بڻيو، جڏهن ته سڪندر جي جسماني ۽ ذهني طور معذور سوتيلي ڀاءُ [[آرريڊيئس]] کي [[فلپ ٽيون مقدوني]] جي نالي سان نئون بادشاهه مقرر ڪيو ويو. ساڳئي وقت سڪندر جي اڃا ڄمڻ کان اڳ واري پٽ [[سڪندر چوٿون مقدوني]] کي پڻ پنهنجي پيءُ جو قانوني جانشين قرار ڏنو ويو. بهرحال، [[بابل جي ورهاست]] دوران پرديڪاس عملي طور سڪندر جي وسيع مقدوني سلطنت کي سندس جرنيلن ۾ ورهائي ڇڏيو. سلوقس کي [[ساٿي گهوڙيسوار فوج]] (''hetairoi'') جو سپهه سالار مقرر ڪيو ويو ۽ کيس پهريون يا درٻاري ''چليارخ'' بڻايو ويو. اهڙي طرح هو نگران حڪمران ۽ سپهه سالار پرديڪاس کان پوءِ شاهي فوج جو سڀ کان اعليٰ عملدار بڻجي ويو. پرديڪاس جي حمايت ڪندڙ ٻين بااثر شخصيتن ۾ [[بطليموس اول سوٽر]]، [[ليسيميڪس]]، [[پيثون]] ۽ [[يومينيس]] شامل هئا. پرديڪاس جي طاقت جو دارومدار ٻن ڳالهين تي هو: پهريون، سڪندر اعظم جي وسيع سلطنت کي متحد رکڻ؛ ۽ ٻيو، مختلف [[صوبيدار]]ن کي پنهنجي حڪمن جو پابند رکڻ.<ref name="Heckel p. 256"/> جلد ئي پرديڪاس ۽ ٻين [[ديادوخي]] حڪمرانن جي وچ ۾ جنگ شروع ٿي وئي. پنهنجي سياسي حيثيت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ پرديڪاس سڪندر اعظم جي ڀيڻ [[ڪليوپيٽرا آف مقدونيه|ڪليوپيٽرا]] سان شادي ڪرڻ چاهي. [[ديادوخين جي پهرين جنگ]] ان وقت شروع ٿي جڏهن پرديڪاس سڪندر اعظم جي لاش کي تدفين لاءِ مقدونيه موڪلڻ جو فيصلو ڪيو. پر [[بطليموس اول سوٽر]] لاش تي قبضو ڪري ان کي [[اسڪندريا]] کڻي ويو. پرديڪاس پنهنجي فوج سان گڏ سندس پٺيان مصر روانو ٿيو. ان موقعي تي بطليموس، [[ميديا]] جي صوبيدار [[پيثون]] ۽ ''[[آرگيراسپيدس]]'' جي سالار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] سان گڏجي سازش ڪئي. پيثون ۽ انٽيجينيس ٻئي ان وقت پرديڪاس جي ماتحت فوجي عملدار هئا. انهن گڏجي پرديڪاس کي قتل ڪري ڇڏيو. [[ڪارنيليئس نيپوس]] لکي ٿو ته سلوقس به هن سازش ۾ شامل هو، پر هن دعويٰ بابت مڪمل يقين سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي.<ref name="G20">Grainger 1990, pp. 20–24</ref> == بابلونيا جو صوبيدار (321–316 ق م) == [[File:Seleucos Nicator Louvre Ma3597 n3.jpg|thumb|upright|سلوقس اول نيڪاتور سان منسوب مجسمو، [[رومي سلطنت]] جي دور جو فن پارو، جيڪو [[سوريا]] ۾ هڪ [[هليني دور|هليني]] نموني جي بنياد تي تيار ڪيو ويو (تقريباً 200ع)]] [[پرديڪاس]] جي وفات کان پوءِ سلطنت جو سڀ کان طاقتور شخص [[انٽيپيٽر]] بڻجي ويو.<ref>{{Cite book |last=Ahmad |first=Ainan |title=The Game of Power - Volume 3 (History of Persian Empire) |publisher=Blue Rose Publishers |year=2024 |location=London |pages=100 |language=en}}</ref> پرديڪاس جا مخالف [[ٽرائيپاراديسوس]] ۾ گڏ ٿيا، جتي سڪندر اعظم جي سلطنت کي ٻيهر ورهايو ويو. هي ورهاست [[ٽرائيپاراديسوس جو معاهدو]] (321 ق م) جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="G21">Grainger 1990, pp. 21–29</ref> ٽرائيپاراديسوس ۾ فوجين بغاوت ڪري ڇڏي هئي ۽ هو پنهنجي آقا انٽيپيٽر کي قتل ڪرڻ جو ارادو رکي رهيا هئا. پر سلوقس ۽ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] انهن کي ائين ڪرڻ کان روڪي ڇڏيو.{{sfn|Bosworth|2005|p=211}} پرديڪاس جي قتل واري سازش ۾ سلوقس جي شموليت يقيني طور ثابت نه ٿي سگهي آهي، پر نئين انتظام ۾ کيس بابل جو مالدار صوبو انعام طور مليو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} ڪجهه ذريعا هن مقرري کي پرديڪاس سان سندس مبينا غداري جو انعام قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite book |last=Justinus |first=Marcus Junianus |title=Justin: Epitome of the Philippic History of Pompeius Trogus: Volume II: Books 13-15: The Successors to Alexander the Great |publisher=Clarendon Press |year=2011 |isbn=978-0-19-927759-9 |pages=162 |language=en}}</ref> تنهن هوندي به ممڪن آهي ته هي فيصلو [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي تجويز تي ڪيو ويو هجي. سلوقس جو بابل ڪيترن طاقتور صوبيدارن جي وچ ۾ گهيريل هو؛ [[فارس (صوبو)|فارس]] جو صوبيدار [[پيوڪيسٽاس]]، [[سوسيانا]] جو نئون صوبيدار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] ۽ [[ميديا]] جو حڪمران [[پيثون]]. بابل سلطنت جي امير ترين صوبن مان هڪ هو، پر فوجي لحاظ کان گهڻو طاقتور نه هو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} ممڪن آهي ته انٽيپيٽر اوڀر وارن صوبن کي اهڙي نموني ورهايو هجي جو ڪو هڪ صوبيدار ٻين کان وڌيڪ طاقتور نه بڻجي سگهي.<ref name="G21" /> سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ [[آرخون آف پيلا]] کي بابل جو صوبيدار مقرر ڪيو ويو هو. پر پرديڪاس کيس هٽائي [[ڊوڪيمس]] کي ان جي جاءِ تي مقرر ڪرڻ چاهيو. جڏهن پرديڪاس مصر تي حملي لاءِ روانو ٿيو ته هن ڊوڪيمس کي فوجي دستن سان گڏ بابل موڪليو. آرخون سندس خلاف جنگ ڪئي، پر جنگ ۾ مارجي ويو. انهيءَ ڪري ڊوڪيمس سلوقس کي بابل بنا مقابلي جي ڏيڻ لاءِ تيار نه هو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} سلوقس آخرڪار بابل ڪيئن حاصل ڪيو، اهو يقيني طور معلوم ناهي. هڪ بابلي تاريخنامي مطابق 320 ق م جي اونهاري يا سياري ۾ شهر جي هڪ اهم عمارت تباهه ٿي وئي. ٻين بابلي ذريعن موجب سلوقس آڪٽوبر يا نومبر 320 ق م ۾ بابل پهتو. ممڪن جنگ جي باوجود ڊوڪيمس فرار ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو. ان دوران سلطنت وري افراتفري جو شڪار ٿي وئي. [[ميديا]] جي صوبيدار [[پيثون]] [[پارتيا]] جي صوبيدار فلپ کي قتل ڪري ڇڏيو ۽ پنهنجي ڀاءُ [[يوديمس (جرنيل)|يوديمس]] کي نئون صوبيدار مقرر ڪيو. اولهه ۾ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] ۽ [[يومينيس]] هڪ ٻئي خلاف جنگ ڪري رهيا هئا. پيثون ۽ سلوقس وانگر يومينيس پڻ پرديڪاس جو پراڻو حامي هو. سلوقس لاءِ سڀ کان وڏو مسئلو خود بابل هو. مقامي آبادي آرخون خلاف بغاوت ڪري چڪي هئي ۽ ڊوڪيمس جي حمايت ڪري رهي هئي. بابلي پادرين جو علائقي تي تمام گهڻو اثر هو. بابل ۾ سڪندر اعظم جي فوج جا وڏي تعداد ۾ مقدوني ۽ يوناني اڳوڻا سپاهي به رهندا هئا. سلوقس پادرين کي مالي تحفا ۽ رشوتون ڏئي پنهنجي پاسي آڻي ورتو.<ref name="G30">Grainger 1990, pp. 30–32</ref> === ديادوخين جي ٻي جنگ === {{Main|ديادوخين جي ٻي جنگ}} 319 ق م ۾ انٽيپيٽر جي وفات کان پوءِ ميديا جي صوبيدار پيثون پنهنجي طاقت وڌائڻ شروع ڪئي. هن شايد ويهه هزار کان وڌيڪ سپاهين تي مشتمل هڪ وڏي فوج گڏ ڪئي. پيوڪيسٽاس جي اڳواڻي ۾ اوڀر جي ٻين صوبيدارن به سندس مقابلي لاءِ گڏيل فوج تيار ڪئي. آخرڪار پيثون پارتيا ۾ ٿيندڙ جنگ ۾ شڪست کاڌي. هو ميديا ڏانهن ڀڄي ويو، پر سندس مخالفن سندس تعاقب ڪرڻ بدران واپس سوسيانا موٽي ويا. ساڳئي وقت يومينيس ۽ سندس فوج [[ڪليڪيا]] پهتا، پر جڏهن انٽيگونوس اتي پهتو ته کين پوئتي هٽڻو پيو. سلوقس لاءِ صورتحال ڏاڍي ڏکئي هئي. يومينيس ۽ سندس فوج بابل جي اتر ۾ هئي. انٽيگونوس هڪ وڌيڪ وڏي فوج سان سندس پٺيان هو. پيثون ميديا ۾ هو ۽ سندس مخالف سوسيانا ۾ موجود هئا. سوسيانا جو صوبيدار ۽ [[آرگيراسپيدس]] جو سالار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] يومينيس جو اتحادي هو. پيثون ۽ انٽيجينيس جي وچ ۾ جنگ شروع ٿيڻ وقت انٽيجينيس ڪليڪيا ۾ موجود هو.<ref name="G33">Grainger 1990, pp. 33–37</ref> 317 ق م جي سرءُ يا سياري ۾ پيثون بابل پهتو. جيتوڻيڪ هن گهڻا سپاهي وڃائي ڇڏيا هئا، پر سلوقس وٽ ان کان به گهٽ فوج هئي. 316 ق م جي بهار ۾ يومينيس [[سوسا]] ڏانهن روانو ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. سوسا جي صوبيدارن غالباً يومينيس جي ان دعويٰ کي قبول ڪيو ته هو قانوني شاهي خاندان جي طرفان غاصب انٽيگونوس خلاف وڙهي رهيو آهي. يومينيس پنهنجي فوج کي بابل کان 300 [[قديم يوناني ماپون|اسٽيڊيا]] پري وٺي ويو ۽ [[دجله]] درياهه پار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سلوقس کي ڪارروائي ڪرڻي پئي. هن درياهه پار ٿيڻ روڪڻ لاءِ ٻه [[ٽرائيريم]] ۽ ڪجهه ننڍيون ٻيڙيون موڪليون. هن آرگيراسپيدس جي اڳوڻن ''هائپاسپست'' سپاهين کي به پاڻ سان ملائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هو ڪامياب نه ٿيو. سلوقس انٽيگونوس ڏانهن به پيغام موڪليا. فوج جي کوٽ سبب لڳي ٿو ته سلوقس يومينيس سان سڌي جنگ ڪرڻ نٿي چاهي. هن درياهه جا بند کوليا ته جيئن ٻوڏ اچي، پر ان سان به يومينيس جو اڳتي وڌڻ نه رڪيو.<ref name="G39">Grainger 1990, pp. 39–42</ref> 316 ق م جي بهار ۾ سلوقس ۽ پيثون انٽيگونوس سان ملي ويا، جيڪو يومينيس جو تعاقب ڪندي سوسا پهتو هو. سوسا مان انٽيگونوس ميديا روانو ٿيو، جتان هو اوڀر وارن صوبن کي خطري ۾ وجهي سگهيو ٿي. هن سلوقس کي ٿوري فوج سان اتي ڇڏيو ته جيئن يومينيس کي بحيره روم تائين پهچڻ کان روڪي سگهي. [[اراخوسيا]] جي صوبيدار [[سيبيرٽيوس]] صورتحال کي نااميد سمجهي پنهنجي صوبي ڏانهن موٽي ويو. يومينيس ۽ سندس اتحادين جون فوجون ٽٽڻ جي ڪناري تي پهچي ويون. 316 ق م دوران انٽيگونوس ۽ يومينيس وچ ۾ ٻه اهم جنگيون ٿيون: [[پارايتاڪيني جي جنگ]] ۽ [[گابيئني جي جنگ]]. يومينيس شڪست کاڌي ۽ بعد ۾ قتل ڪيو ويو. ديادوخين جي ٻي جنگ جا واقعا ظاهر ڪن ٿا ته سلوقس صحيح وقت جو انتظار ڪرڻ جي غيرمعمولي صلاحيت رکندو هو. بي ڌڙڪ جنگ ۾ ٽپي پوڻ سندس انداز نه هو.<ref name="G43">Grainger 1990, p. 43</ref> === مصر ڏانهن فرار === انٽيگونوس 316 ق م جي سياري ۾ ميديا ۾ رهيو، جتي پيثون ٻيهر حڪمران هو. پيثون جي اقتدار جي خواهش وڌيڪ وڌي وئي ۽ هن انٽيگونوس جي ڪجهه فوجن کي پنهنجي پاسي آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. پر انٽيگونوس سازش جو پتو لڳائي ورتو ۽ پيثون کي قتل ڪرائي ڇڏيو. ان کان پوءِ هن [[پيوڪيسٽاس]] کي هٽائي فارس جو نئون صوبيدار مقرر ڪيو.<ref name="G44">Grainger 1990, p. 44–45</ref> 315 ق م جي اونهاري ۾ انٽيگونوس بابل پهتو، جتي سلوقس سندس شاندار استقبال ڪيو. پر ٻنهي جي وچ ۾ لاڳاپا جلد خراب ٿي ويا. سلوقس انٽيگونوس جي هڪ فوجي عملدار کي ان کان اجازت وٺڻ کان سواءِ سزا ڏني. انٽيگونوس ڪاوڙجي پيو ۽ سلوقس کان مطالبو ڪيو ته هو صوبي جي آمدنيءَ جو حساب ڏئي. سلوقس انڪار ڪري ڇڏيو.{{sfn|Boiy|2004|p=121}} تنهن هوندي به هو انٽيگونوس کان ڊڄي ويو ۽ فقط پنجاهه گهوڙيسوارن سان گڏ مصر ڏانهن ڀڄي ويو. روايت آهي ته [[ڪلداني]] نجومين انٽيگونوس کي اڳڪٿي ٻڌائي هئي ته سلوقس مستقبل ۾ ايشيا جو حڪمران بڻجندو ۽ آخرڪار انٽيگونوس کي قتل ڪندو. هي ٻڌي انٽيگونوس سلوقس جي پٺيان فوج موڪلي. پر سلوقس پهرين [[ميسوپوٽيميا]] ۽ پوءِ [[سوريا]] ڏانهن فرار ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو. سلوقس جي مدد ڪرڻ جي الزام ۾ انٽيگونوس [[بليٽور]]، جيڪو ميسوپوٽيميا جو نئون صوبيدار هو، کي قتل ڪرائي ڇڏيو. جديد مؤرخ هن نجومي اڳڪٿي واري قصي بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا. تنهن هوندي به اهو تقريباً يقيني آهي ته بابلي پادري سلوقس جا مخالف هئا.<ref name="G49">Grainger 1990, pp. 49–51, Boiy p. 122</ref> == بطليموس جي ماتحت بحري سالار (316–311 ق م) == {{Main|ديادوخين جي ٽين جنگ}} مصر پهچڻ کان پوءِ سلوقس پنهنجي دوستن کي [[يونان]] موڪليو ته جيئن هو ٻين ديادوخي حڪمرانن [[ڪيساندر]] (مقدونيه جو حڪمران ۽ يونان جو بالادست) ۽ [[ليسيميڪس]] (حڪمران [[ٿريس]]) کي [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي وڌندڙ طاقت بابت آگاهه ڪن. ان وقت انٽيگونوس سڀني ''ديادوخي'' حڪمرانن مان سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي چڪو هو، ۽ جلد يا دير سان ٻين حڪمرانن کي سندس مقابلو ڪرڻو هو. [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]]، ليسيميڪس ۽ ڪيساندر گڏجي انٽيگونوس خلاف هڪ اتحاد قائم ڪيو. اتحادين انٽيگونوس ڏانهن هڪ تجويز موڪلي، جنهن ۾ هن کان مطالبو ڪيو ويو ته هو پنهنجي گڏ ڪيل خزاني ۽ علائقن مان حصا ورهائي. تجويز موجب [[فينيقيا]] ۽ [[سوريا]] بطليموس کي، [[ڪپاڊوشيا]] ۽ [[ليسيا]] ڪيساندر کي، [[هيلسپونٽيني فريجيا]] ليسيميڪس کي ۽ [[بابلونيا]] سلوقس کي ملڻ گهرجي.<ref>Diodorus Siculus, ''Bibliotheca Historica'' XIX 57,1.</ref> انٽيگونوس هن مطالبي کي رد ڪري ڇڏيو ۽ 314 ق م جي بهار ۾ [[سوريا]] ۾ بطليموس خلاف لشڪر ڪشي شروع ڪئي.<ref name="G55">Grainger 1990, pp. 53–55</ref> جنگ جي شروعاتي مرحلي دوران سلوقس، بطليموس جي بحري فوج ۾ ''بحري سالار'' طور خدمتون سرانجام ڏنيون. انٽيگونوس [[صور]] (Tyre) جو گهيرو ڪري رهيو هو، جڏهن سلوقس پنهنجي ٻيڙين سان سندس سامهون کان گذري ويو ۽ [[سوريا]] ۽ [[ايشيا صغير]] جي سامونڊي ڪنارن لاءِ خطرو بڻجي ويو.<ref>{{cite web |author=Jona Lendering |url=https://www.livius.org/di-dn/diadochi/war05.html |title=Alexander's successors: The Third Diadoch War |publisher=Livius.org |access-date=2012-11-07 |archive-date=18 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121118035712/http://www.livius.org/di-dn/diadochi/war05.html |url-status=dead }}</ref> انٽيگونوس [[روڊس]] جي ٻيٽ سان اتحاد ڪيو، جيڪو پنهنجي حڪمتِ عملي واري جڳهه ۽ طاقتور بحري ٻيڙي بيڙي سبب اتحادين کي گڏ ٿيڻ کان روڪي سگهي پيو. روڊس جي خطري کي نظر ۾ رکندي بطليموس سلوقس کي هڪ سئو جنگي ٻيڙيون ڏنيون ۽ کيس [[ايجيئن سمنڊ]] ڏانهن موڪليو. سلوقس جو ٻيڙو روڊس کي شڪست ڏيڻ لاءِ ڪافي نه هو، پر ايترو ضرور طاقتور هو جو [[ڪاريا]] جي صوبيدار [[اساندر]] کي بطليموس سان اتحاد ڪرڻ تي مجبور ڪري سگهي. پنهنجي طاقت جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ سلوقس [[ايرٿرائي]] شهر تي پڻ حملو ڪيو. انٽيگونوس جي ڀائٽي [[پوليمايوس (جرنيل)|پوليمايوس]] اساندر تي حملو ڪيو. سلوقس واپس [[قبرص]] موٽي آيو، جتي بطليموس پنهنجي ڀاءُ [[مينيلائوس (لاگوس جو پٽ)|مينيلائوس]] کي 10,000 ڀاڙي جي سپاهين ۽ 100 ٻيڙين سان موڪليو هو. سلوقس ۽ مينيلائوس گڏجي [[ڪيتيون]] جو گهيرو شروع ڪيو. انٽيگونوس پنهنجي بحري فوج جو وڏو حصو ايجيئن سمنڊ ڏانهن ۽ پنهنجي زميني فوج [[ايشيا صغير]] ڏانهن موڪلي. هاڻي بطليموس (ٽالمي) وٽ [[سوريا]] تي حملي جو بهترين موقعو هو. 312 ق م ۾ هن [[غزه جي جنگ (312 ق م)|غزه جي جنگ]] ۾ [[ديميتريوس اول مقدوني]]، جيڪو انٽيگونوس جو پٽ هو، کي شڪست ڏني. امڪان آهي ته سلوقس به هن جنگ ۾ شامل هو. [[پيثون، پٽِ ايجينور]]، جنهن کي انٽيگونوس بابل جو نئون صوبيدار مقرر ڪيو هو، جنگ ۾ مارجي ويو. پيثون جي موت سلوقس لاءِ بابل واپس حاصل ڪرڻ جو بهترين موقعو ثابت ٿيو.<ref name="G56">Grainger 1990, pp. 56–72</ref> سلوقس پنهنجي بابل واپسي جي تياري تمام احتياط سان ڪئي هئي. غزه جي جنگ کان پوءِ ديميتريوس [[ٽرپولي، لبنان|ٽرپولي]] ڏانهن هٽي ويو، جڏهن ته بطليموس اڳتي وڌندي [[صيدا]] تائين پهچي ويو. بطليموس سلوقس کي 800 پيادل سپاهي ۽ 200 گهوڙيسوار ڏنا. ان سان گڏ سندس پراڻا دوست به هئا، شايد اهي ئي پنجاهه ماڻهو جيڪي اڳ بابل مان ساڻس گڏ ڀڄي نڪتا هئا. بابل ڏانهن سفر دوران سلوقس رستي ۾ موجود فوجي آبادين مان وڌيڪ سپاهي ڀرتي ڪندو ويو. آخرڪار هن وٽ لڳ ڀڳ 3,000 سپاهي گڏ ٿي ويا. بابل ۾ پيثون جي ڪمانڊر [[ڊيفيلوس]] شهر جي قلعي ۾ پاڻ کي بند ڪري ڇڏيو. سلوقس تمام تيزيءَ سان بابل تي قبضو ڪري ورتو ۽ جلد ئي قلعو به فتح ٿي ويو. سلوقس جا اهي دوست، جيڪي بابل ۾ رهجي ويا هئا، قيد مان آزاد ڪيا ويا.<ref name="G74">Grainger 1990, pp. 74–75</ref> بعد ۾ سلوقس جي بابل واپسي کي سرڪاري طور [[سلوقي سلطنت]] جي قيام جي شروعات تصور ڪيو ويو.<ref name=EB1911/> ساڳئي سال کي پوءِ [[سلوقي سن]] (Seleucid Era) جو پهريون سال قرار ڏنو ويو. == بابلونيا جو صوبيدار (311–306 ق م) == === اوڀر وارن صوبن جي فتح === [[File:Diadochi.png|thumb|350px|[[سلوقس اول نيڪيٽر]]، [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]]، [[بطليموس اول]]، [[ڪيساندر]] ۽ [[ليسيميڪس]] جون سلطنتون]] سلوقس جي بابل واپسي کان ٿوري ئي دير پوءِ انٽيگونوس جي حامين بابل کي ٻيهر هٿ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. [[نيڪانور (صوبيدار)|نيڪانور]] ميڊيا جو نئون صوبيدار ۽ اوڀر وارن صوبن جو ''اسٽريٽيگوس'' (اعليٰ فوجي ڪمانڊر) هو. سندس فوج ۾ لڳ ڀڳ 17,000 سپاهي هئا. [[آريا]] جو صوبيدار [[ايويگوراس]] سندس اتحادي هو. ظاهر هو ته سلوقس جي ننڍڙي فوج ٻنهي کي سڌي جنگ ۾ شڪست نٿي ڏئي سگهي. سلوقس پنهنجون فوجون انهن دلدلن ۾ لڪائي ڇڏيون جيڪي ان علائقي کي گهيرينديون هيون جتان نيڪانور [[دجلہ درياهه]] پار ڪرڻ وارو هو، ۽ رات جي وقت اوچتو حملو ڪيو. جنگ جي شروعات ۾ ئي ايويگوراس مارجي ويو ۽ نيڪانور پنهنجي فوج کان الڳ ٿي ويو. ايويگوراس جي موت جي خبر سپاهين ۾ پکڙجڻ سان ئي ڪيترن سپاهين وڏي تعداد ۾ هٿيار ڦٽا ڪيا. انهن مان تقريباً سڀني سلوقس جي ماتحت وڙهڻ قبول ڪيو. نيڪانور فقط ٿورن ساٿين سان بچي نڪري ويو.{{sfn|Grainger|1990|p=79}}{{sfn|Boiy|2004|p=126}} جيتوڻيڪ هاڻي سلوقس وٽ لڳ ڀڳ 20,000 سپاهي هئا، پر اهي اڃا به انٽيگونوس جي سموري طاقت کي منهن ڏيڻ لاءِ ڪافي نه هئا. هن کي اهو به معلوم نه هو ته انٽيگونوس ڪڏهن جوابي حملو ڪندو. ٻئي طرف کيس خبر هئي ته گهٽ ۾ گهٽ ٻه اوڀر وارا صوبا اهڙا هئا جتي ڪو صوبيدار موجود نه هو. سندس فوج جو وڏو حصو به انهن ئي علائقن مان آيل هو. ايويگوراس جي فوج جا به ڪيترائي سپاهي پارسي هئا. شايد ڪجهه فوجي اهي به هئا جيڪي اڳ [[يومينيس]] جي فوج ۾ شامل هئا ۽ انٽيگونوس سان دشمني رکندا هئا. سلوقس فيصلو ڪيو ته هن صورتحال مان مڪمل فائدو ورتو وڃي.{{sfn|Grainger|1990|p=79}}{{sfn|Boiy|2004|p=126}} سلوقس مختلف صوبن ۽ فوجين ۾ مختلف ڳالهيون مشهور ڪرايون. هڪ مشهور روايت موجب هن خواب ۾ [[سڪندر اعظم]] کي پنهنجي ڀرسان بيٺل ڏٺو هو. يومينيس به اڳ اهڙي قسم جي تبليغي حڪمت عملي استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي. پر انٽيگونوس، جيڪو ان وقت [[ايشيا صغير]] ۾ هو، اوڀر ۾ سڪندر سان گڏ نه رهيو هو، تنهنڪري هو پنهنجي تبليغ ۾ سڪندر جي شخصيت جو ساڳيو فائدو نه وٺي سگهيو. سلوقس، هڪ مقدوني هجڻ جي ڪري، پنهنجي فوج ۾ موجود مقدونين جو اعتماد آسانيءَ سان حاصل ڪري سگهيو، جڏهن ته يومينيس لاءِ اها ڳالهه ممڪن نه هئي.<ref name="G80">Grainger 1990, p. 80</ref> بابل جو صوبيدار ٻيهر بڻجڻ کان پوءِ سلوقس پنهنجي سياسي روش ۾ گهڻو جارح بڻجي ويو. ٿوري ئي عرصي اندر هن [[ميڊيا]] ۽ [[سوسيانا]] تي قبضو ڪري ورتو. [[ڊيوڊورس سڪيولس]] لکي ٿو ته سلوقس ٻين ويجهن علائقن تي به قبضو ڪيو، جن مان مراد شايد [[پارس]]، [[آريا]] يا [[پارتيا]] هجن. بهرحال هو [[باختريا]] ۽ [[سغديانا]] تائين نه پهتو. انهن مان پهرين علائقي جو صوبيدار [[اسٽاسانور]] هو، جيڪو سڄي تڪرار دوران غيرجانبدار رهيو. نيڪانور جي فوج جي شڪست کان پوءِ اوڀر ۾ ڪا اهڙي طاقت باقي نه رهي جيڪا سلوقس جي مخالفت ڪري سگهي. اهو واضح ناهي ته سلوقس فتح ڪيل صوبن جي انتظاميه ڪيئن منظم ڪئي. گهڻا صوبيدار ته اڳ ئي مارجي چڪا هئا. نظرياتي طور [[پوليپرخون]] اڃا به انٽيپيٽر جو قانوني جانشين ۽ مقدونيه سلطنت جو سرڪاري نائب السلطنت هو، ۽ صوبيدارن جي مقرري سندس ذميواري هئي. پر پوليپرخون اڃا تائين انٽيگونوس جو اتحادي هو، تنهنڪري سلوقس جو مخالف به شمار ٿيندو هو.<ref name="G81">Grainger 1990, p. 81</ref> === جوابي ڪارروائي === [[File:Seleucos I Bucephalos coin.jpg|thumb|سلوقس اول جو سڪو جنهن تي [[سڪندر اعظم]] جي مشهور گهوڙي [[بوقيفالوس]] جي تصوير موجود آهي.]] انٽيگونوس پنهنجي پٽ [[ديميتريوس اول مقدوني]] کي 15,000 پيادل ۽ 4,000 گهوڙيسوارن سان بابل ٻيهر فتح ڪرڻ لاءِ موڪليو. ظاهر آهي ته هن ديميتريوس لاءِ هڪ مقرر وقت به رکيو هو، جنهن کان پوءِ کيس واپس [[سوريا]] موٽڻو هو. انٽيگونوس جو خيال هو ته سلوقس اڃا به رڳو بابل تي حڪمران آهي. شايد نيڪانور کيس نه ٻڌايو هو ته سلوقس وٽ هاڻي گهٽ ۾ گهٽ 20,000 سپاهي موجود آهن. اهو به لڳي ٿو ته نيڪانور جي شڪست جي اصل پيماني کان گهڻا ماڻهو واقف نه هئا. انٽيگونوس کي اها به خبر نه هئي ته سلوقس اوڀر جي گهڻن صوبن تي قبضو ڪري چڪو آهي، ۽ شايد هو سلطنت جي اوڀر وارن حصن کي گهڻي اهميت به نه ڏيندو هو.<ref name="G82">Grainger 1990, pp. 82–83</ref> جڏهن ديميتريوس بابل پهتو، تڏهن سلوقس اوڀر ۾ موجود هو. هن شهر جي حفاظت [[پيٽروڪلس]] جي حوالي ڪري ڇڏي هئي. بابل جو دفاع غيرمعمولي طريقي سان ڪيو ويو. شهر ۾ ٻه مضبوط قلعا هئا جن ۾ سلوقس پنهنجا فوجي دستا مقرر ڪيا هئا. شهر جي آبادي کي ٻاهر ڪڍي ويجهن علائقن ۾ آباد ڪيو ويو، جن مان ڪجهه ماڻهو ته [[سوسا]] تائين منتقل ڪيا ويا. بابل جي چوڌاري شهر، دلدل، واهه ۽ درياهه هجڻ ڪري دفاع لاءِ تمام موزون ماحول موجود هو. ديميتريوس جي فوج قلعي جي گهيري ۾ لڳي وئي ۽ ٻن مان هڪ قلعو فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي. پر ٻيو قلعو سندس لاءِ ڏاڍو مشڪل ثابت ٿيو. هن پنهنجي دوست [[آرڪيلاوس]] کي گهيرو جاري رکڻ لاءِ ڇڏيو ۽ پاڻ 5,000 پيادل ۽ 1,000 گهوڙيسوار بابل ۾ ڇڏي اولهه ڏانهن موٽي ويو. قديم ماخذ انهن فوجين جي بعد واري قسمت بابت ڪجهه نٿا ٻڌائين. شايد سلوقس کي آرڪيلاوس کان بابل ٻيهر فتح ڪرڻو پيو هجي.<ref name="G83">Grainger 1990, p. 83; Boiy p. 127</ref> === بابل جي جنگ === {{Main|بابل جي جنگ}} [[File:LysimachusCoinWithHornedAlexander.jpg|thumb|left|250px|[[ليسيميڪس]] جو سڪو جنهن تي سڱن واري [[سڪندر اعظم]] جي تصوير موجود آهي.]] 311 کان 302 ق م تائين نون سالن دوران، جڏهن انٽيگونوس اولهه ۾ مصروف رهيو، سلوقس سڪندر اعظم جي سلطنت جي سموري اوڀرئين حصي کي [[جيڪسارٽيس درياهه]] کان [[سنڌو درياهه]] تائين پنهنجي اقتدار هيٺ آڻي ڇڏيو.<ref name=EB1911>{{EB1911 |wstitle=Seleucid Dynasty |volume=24 |pages=603–604 |first=Edwyn Robert |last=Bevan |inline=1}}</ref> 311 ق م ۾ انٽيگونوس ڪيساندر، ليسيميڪس ۽ بطليموس سان صلح ڪري ورتي، جنهن کان پوءِ کيس سلوقس سان نبيرڻ جو موقعو ملي ويو.<ref name="G86">Grainger 1990, p. 86</ref> انٽيگونوس وٽ گهٽ ۾ گهٽ 80,000 سپاهي هئا. جيڪڏهن هو پنهنجي اڌ فوج به اولهه ۾ ڇڏي ڏئي ها، تڏهن به کيس سلوقس تي عددي برتري حاصل رهي ها. ممڪن آهي ته سلوقس کي [[ڪوسائي]] قبيلن کان به مدد ملي هجي، جن جا ابا ڏاڏا قديم [[ڪاسي]] هئا. انٽيگونوس يومينيس خلاف جنگ دوران سندن علائقن کي تباهه ڪري ڇڏيو هو. سلوقس شايد آرڪيلاوس جي ڪجهه فوجين کي به پنهنجي پاسي شامل ڪيو. جڏهن آخرڪار انٽيگونوس بابل تي حملو ڪيو، تڏهن سلوقس جي فوج اڳ کان گهڻي وڏي ٿي چڪي هئي. سندس فوج جا ڪيترائي ماڻهو يقيناً انٽيگونوس کان نفرت ڪندا هئا، جڏهن ته بابل جا رهواسي به ان جا مخالف هئا. انهيءَ ڪري سلوقس کي بغاوت روڪڻ لاءِ وڏي فوج مقرر ڪرڻ جي ضرورت نه رهي.<ref name="G89">Grainger 1990, pp. 89–91</ref> === بابل جي جنگ === {{Main|بابل جي جنگ}} بابل جي جنگ بابت تمام ٿوري معلومات محفوظ رهي آهي. هن تڪرار جا واقعا بيان ڪندڙ فقط هڪ مختصر بابلي تاريخي رڪارڊ (Chronicle) موجود آهي. 310 ق م واري سال جو بيان مڪمل طور گم ٿي چڪو آهي. لڳي ٿو ته انٽيگونوس ڪجهه وقت لاءِ بابل تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو هو، پر سندس منصوبا ان وقت متاثر ٿيا جڏهن [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]] اوچتو [[ڪليڪيا]] تي حملو ڪري ڇڏيو.<ref name="G89" /> اسان کي اها خبر ضرور آهي ته سلوقس گهٽ ۾ گهٽ هڪ فيصلاڪن جنگ ۾ انٽيگونوس کي شڪست ڏني. هن جنگ جو ذڪر فقط [[پوليائينس]] جي ڪتاب ''جنگي حڪمت عمليون'' (''Stratagems in War'') ۾ ملي ٿو. پوليائينس موجب سلوقس ۽ انٽيگونوس جون فوجون سڄو ڏينهن وڙهنديون رهيون، پر رات ٿيڻ تائين ڪو به ڌر فيصلائتي برتري حاصل نه ڪري سگهي. ٻنهي فوجن رات جو آرام ڪرڻ ۽ صبح جو جنگ جاري رکڻ تي اتفاق ڪيو. انٽيگونوس جا سپاهي پنهنجا هٿيار ۽ سازوسامان هڪ پاسي رکي آرام ڪرڻ لڳا. سلوقس پنهنجي فوج کي حڪم ڏنو ته هو جنگي صفن ۾ ئي آرام ڪن ۽ صبح جو ناشتو به ساڳئي ترتيب سان ڪن. سج اڀرڻ کان ٿورو اڳ سلوقس جي فوج اوچتو حملو ڪري ڇڏيو. انٽيگونوس جا سپاهي ان وقت تائين هٿيارن کان سواءِ ۽ بي ترتيب حالت ۾ هئا، تنهنڪري کين آسانيءَ سان شڪست ملي وئي. بهرحال، هن روايت جي تاريخي صحت بابت ڪجهه شڪ موجود آهن.{{sfn|Grainger|1997|p=54}}<ref>{{cite web |author=Polyaenus |url=https://www.livius.org/cg-cm/chronicles/bchp-diadochi/polyaenus.html |title=The Babylonian war |publisher=Livius.org |access-date=2012-11-07 |archive-date=31 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121031180603/http://www.livius.org/cg-cm/chronicles/bchp-diadochi/polyaenus.html |url-status=dead }}</ref> آخرڪار بابل جي جنگ سلوقس جي مڪمل فتح تي ختم ٿي. انٽيگونوس کي اولهه طرف پوئتي هٽڻ تي مجبور ٿيڻو پيو. ان کان پوءِ ٻنهي ڌرين پنهنجون سرحدون مضبوط ڪيون. انٽيگونوس [[بالخ درياهه]] جي ڪناري تي قلعن جو هڪ سلسلو تعمير ڪرايو، جڏهن ته سلوقس ڪيترائي شهر اڏايا، جن ۾ [[دورا-يوروپوس]] ۽ [[نصيبين]] شامل هئا. === سلوقيا === سلوقس جي ايندڙ اهم ڪارنامي جو تعلق [[سلوقيا]] شهر جي قيام سان آهي. هي شهر غالباً 307 يا 305 ق م ۾ [[دجلہ درياهه]] جي ڪناري تي تعمير ڪيو ويو. سلوقس سلوقيا کي پنهنجي نئين گاديءَ جو هنڌ بڻايو. هن اهڙي طرح [[ليسيميڪس]]، [[ڪيساندر]] ۽ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي مثال جي پيروي ڪئي، جن پڻ پنهنجي نالن تي شهر قائم ڪيا هئا. سلوقس بابل جي سرڪاري ٽڪسالي (دارالضرب) کي به پنهنجي نئين گاديءَ واري شهر منتقل ڪري ڇڏيو. وقت سان گڏ بابل، سلوقيا جي ڇانوَ هيٺ اچي ويو. هڪ روايت موجب سلوقس جي پٽ [[انتيوخس اول سوٽر]] 275 ق م ۾ بابل جي سموري آبادي کي پنهنجي پيءُ جي نالي واري گاديءَ واري شهر سلوقيا ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو. شهر وڏي تيزي سان ترقي ڪئي ۽ خوشحال بڻجي ويو، پر 165ع ۾ رومي فوجن ان کي تباهه ڪري ڇڏيو.{{sfn|Grainger|1997|p=54}}{{sfn|Boiy|2004| p=45}} سلوقيا جي بنياد بابت هڪ مشهور روايت پڻ بيان ڪئي وڃي ٿي. چيو وڃي ٿو ته سلوقس بابلي پادرين کان پڇيو ته شهر جي بنياد رکڻ لاءِ سڀ کان مناسب ڏينهن ڪهڙو آهي. پادرين نجومي حساب ڪتاب ڪري صحيح ڏينهن معلوم ڪيو، پر شهر جي قيام کي ناڪام بڻائڻ جي نيت سان سلوقس کي غلط تاريخ ٻڌائي. پر سندن سازش ناڪام ٿي وئي. جڏهن اصل مناسب ڏينهن آيو ته سلوقس جا سپاهي پاڻمرادو شهر جي تعمير شروع ڪرڻ لڳا. جڏهن سلوقس پادرين کان ان جو سبب پڇيو ته انهن پنهنجي چال جو اعتراف ڪري ورتو.<ref>Grainger 1990, s.101</ref> == سلوقي سلطنت جو بادشاهه (306–281 ق م) == ديادوخين جي وچ ۾ اقتدار جي جدوجهد پنهنجي انتها تي تڏهن پهتي، جڏهن انٽيگونوس، مقدونيه جي پراڻي شاهي نسل جي خاتمي کان پوءِ، 306 ق م ۾ پاڻ کي بادشاهه قرار ڏنو.<ref name=EB1911/> جلد ئي ٻين چئن وڏن مقدوني سردارن، يعني [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]]، [[ليسيميڪس]]، [[ڪيساندر]] ۽ سلوقس پڻ سندس پيروي ڪئي ۽ [[باسيليئس]] (بادشاهه) جو لقب ۽ شاهي انداز اختيار ڪيو.<ref name=EB1911/> === چندر گپت ۽ اوڀر وارا صوبا === [[File:Lorber 130.jpg|thumb|275x275px|[[سلوقيا]] جي ٽڪسالي مان جاري ڪيل سلوقس اول جو ٽيٽراڊراخم. اڳئين پاسي [[زيوس]] جو مٿو ڏيکاريل آهي. پٺئين پاسي هاٿين سان گڏ [[اٿينا]] ڏيکاريل آهي، يوناني عبارت سان: BAΣIΛEΩΣ ΣEΛEYKOY، ''Basileōs Seleukou''، يعني "بادشاهه سلوقس جو".]] [[File:Seleukos I Nikator, tetradrachm, 312-281 BC, HGC 9-20.jpg|thumb|275x275px|[[سوسا]] جي ٽڪسالي مان جاري ڪيل سلوقس اول جو سڪو. اڳئين پاسي سلوقس کي اهڙي هيلمٽ سان ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو چيتوڙي چمڙي، ڍڳي جي سڱ ۽ ڪن سان سينگاريل آهي. پٺئين پاسي [[نائيڪي (ديوي)|نائيڪي]] ٻنهي هٿن سان هڪ گلن جو هار کڻي ٽرافي تي رکي رهي آهي. يوناني عبارت آهي: BAΣIΛEΩΣ ΣEΛEYKOY، ''Basileōs Seleukou''، يعني "بادشاهه سلوقس جو".]] {{Main|سلوقي-موريا جنگ}} سلوقس جلد ئي ٻيهر پنهنجو ڌيان اوڀر طرف ڪيو. موجوده [[افغانستان]] واري علائقي ۾ واقع فارسي صوبا، مالدار [[گنڌارا]] بادشاهت ۽ [[سنڌو ماٿري]] جون رياستون سڀ [[سڪندر اعظم]] آڏو جهڪي چڪيون هيون ۽ سندس سلطنت جو حصو بڻجي ويون هيون. جڏهن سڪندر وفات ڪئي ته [[ديادوخين جون جنگيون]] سندس سلطنت کي ٽڪرن ۾ ورهائي ڇڏيون، ڇاڪاڻ ته سندس جرنيل سلطنت تي قبضي لاءِ هڪ ٻئي سان وڙهڻ لڳا. اوڀر وارن علائقن ۾ [[سلوقس اول نيڪاتور]] سڪندر جي فتح ڪيل علائقن تي ڪنٽرول حاصل ڪيو. رومي مؤرخ [[ايپيان]] موجب: {{blockquote|text=[سلوقس] هميشه پاڙيسري قومن تي نظر رکندو هو؛ هٿيارن ۾ طاقتور ۽ صلاح مشوري ۾ قائل ڪندڙ هو. هن ميسوپوٽيميا، آرمينيا، "سلوقي" ڪپاڊوشيا، پارس، پارتيا، باختريا، عربستان، تاپوريا، سغديا، اراخوسيا، هيرڪانيا ۽ ٻين ويجهن قومن کي پنهنجي قبضي ۾ آندو، جن کي سڪندر سنڌو درياهه تائين تابع ڪيو هو. اهڙيءَ طرح سڪندر کان پوءِ ايشيا ۾ سندس سلطنت جون حدون سڀ کان وسيع هيون. فريجيا کان وٺي سنڌو تائين سمورو علائقو سلوقس جي تابع هو.|sign=<small>[[ايپيان]]</small>|source=''روم جي تاريخ''، شام واريون جنگيون [http://www.livius.org/ap-ark/appian/appian_syriaca_11.html 55]}} ان کان پوءِ موريائن سنڌو جي چوڌاري انهن علائقن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جن تي چار يوناني صوبيدار حڪومت ڪري رهيا هئا: [[نيڪانور (انٽيپيٽري جرنيل)|نيڪانور]]، [[فلپ (صوبيدار)|فلپ]]، [[يوديمس (جرنيل)|يوديمس]] ۽ [[پيثون (ايجينور جو پٽ)|پيثون]]. ان سان سنڌو جي ڪنارن تائين موريا سلطنت جو ڪنٽرول قائم ٿي ويو. چندر گپت جي فتوحات سلوقس کي قائل ڪيو ته کيس پنهنجي اوڀرئين سرحد کي محفوظ ڪرڻو پوندو. اتي موجود مقدوني علائقن کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ۾ سلوقس سنڌو ماٿري تي اڀرندڙ ۽ وڌندڙ [[موريا سلطنت]] سان ٽڪراءَ ۾ اچي ويو.{{sfn|Kosmin|2014|p=34}} 306 ق م ۾ سلوقس اول نيڪاتور هندستان ڏانهن ويو ۽ ظاهري طور سنڌو تائين علائقو پنهنجي قبضي ۾ آندو. آخرڪار هن [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[چندر گپت موريا]] سان [[سلوقي-موريا جنگ|جنگ]] ڪئي. فقط ٿورا ذريعا هندستان ۾ سندس سرگرمين جو ذڪر ڪن ٿا. چندر گپت، جيڪو يوناني ذريعن ۾ ''سينڊروڪوٽوس'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، [[موريا سلطنت]] جو باني هو ۽ هن سنڌو ماٿري ۽ سڪندر جي سلطنت جي سڀ کان اوڀر وارن علائقن جا ڪيترائي حصا فتح ڪري ورتا هئا. سلوقس چندر گپت خلاف مهم شروع ڪئي ۽ [[سنڌو درياهه]] پار ڪيو.{{sfn|Kosmin|2014|p=34}} ڪجهه محققن يوناني ذريعن کي موريا فتح طور پڙهيو آهي،{{sfn|Keay|2018|p=84}}<ref>{{Cite book |last=Basham |first=Arthur |orig-year =1954 |title=The Wonder That Was India |publisher=Grove Press |pages=51}}</ref>{{sfn|Grainger|2014|pp=108–110}}{{efn|فوجي مؤرخ جان ڊي. گرينجر نتيجو ڪڍي ٿو ته سلوقس هندستان تي حملو ڪيو ۽ شڪست کاڌي، پر لکي ٿو ته "[ان] کان اڳتي، وڌيڪ شاهدي کان سواءِ وڃڻ ممڪن ناهي."{{sfn|Grainger|2014|pp=109}} هن خيال لاءِ "تمام گهٽ يا ڪا شاهدي ناهي" ته چندر گپت سلوقس جي فوجن کي باختريا تائين واپس ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Grainger|2014|pp=108}}<br>ٻيا مصنف به ساڳي احتياط ڪن ٿا. باشم چوي ٿو ته سلوقس "لڳي ٿو ته مقابلي ۾ وڌيڪ نقصان برداشت ڪيو." روملا ٿاپر "سلوقس خلاف مهم" جو ذڪر ڪري ٿي، جنهن ۾ "چندر گپت ڪامياب لڳي ٿو، جيڪڏهن 303 ق م جي معاهدي جي شرطن مان اندازو لڳايو وڃي."<ref>{{Cite book |last=Thapar |first=Romila | year =2004 |title=Early India: From the Origins to AD 1300 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520242258 |pages=176 | url =https://archive.org/details/earlyindiafromor00thap/mode/1up}}</ref> ڪلڪي ۽ روٿرمنڊ لکن ٿا ته چندر گپت "سندس اوڀر طرف وڌڻ کي روڪيو"، ۽ پوءِ صلح جي شرطن کي بيان ڪن ٿا.{{sfn|Kulke|Rothermund|2016|p=39}} ڪي چوي ٿو ته "شايد هو چڱيءَ طرح شڪست کاڌو؛ صلح جون شرطون يقيناً ائين ظاهر ڪن ٿيون."{{sfn|Keay|2018|p=84}}}} پر تڪرار جا تفصيل،{{sfn|Grainger|2014|pp=108–110}} ۽ اهو ته واقعي ڪا باقاعده ميداني جنگ ٿي به يا نه،{{sfn|Kosmin|2014|p=33–34}} واضح نه آهن. جانساري خبردار ڪري ٿو ته "انهن جي وچ ۾ ٿيندڙ جنگ يا جهيڙي بابت تمام گهٽ تفصيل موجود آهن، ۽ ڪنهن به قديم مصنف نه سلوقس کي ۽ نه چندر گپت کي هن مقابلي جو واضح فاتح ڏيکاريو آهي. مقابلي ۽ ان کان پوءِ ٿيل معاهدي بابت معلومات جي هن کوٽ سبب انهن کي ٻيهر تعمير ڪرڻ ناممڪن آهي."{{sfn|Jansari|2023|p=35}} ويٽلي ۽ هيڪل جو خيال آهي ته جنگ کان پوءِ موريا-سلوقي دوستاڻن لاڳاپن جي سطح مان ظاهر ٿئي ٿو ته دشمني شايد "نه ڊگهي هئي ۽ نه ئي سخت."{{sfn|Wheatley|Heckel|2011|p=296}} ٻئي اڳواڻ آخرڪار هڪ ٺاهه تي پهتا،{{sfn|Kosmin|2014|p=33}} ۽ 303 ق م ۾ ٿيل معاهدي ذريعي،<ref name="Keay" >{{cite book | author= John Keay | title=India: A History | year=2001 | pages =85–86 | isbn = 978-0-8021-3797-5| publisher=Grove Press }}</ref> سلوقس اهي علائقا ڇڏي ڏنا جن کي هو محفوظ طور سنڀالي نٿي سگهيو. ان جي بدلي ۾ هن اوڀر کي مستحڪم ڪيو ۽ هاٿي حاصل ڪيا، جن جي مدد سان هو پنهنجي وڏي اولهندي حريف [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس مونوفٿالمس]] خلاف ڌيان ڏئي سگهي پيو.{{sfn|Kosmin|2014|p=33}} چندر گپت کان حاصل ڪيل 500 جنگي هاٿين ايندڙ جنگين، خاص طور [[ايپسس جي جنگ]] ۾،{{sfn|Kosmin|2014|p=37}} انٽيگونوس ۽ ديميتريوس خلاف اهم ڪردار ادا ڪيو. ممڪن آهي ته موريا بادشاهه سلوقس جي ڌيءَ سان شادي ڪئي هجي.{{sfn|Majumdar|2003|p=105}} [[اسٽرابو]] موجب ڇڏيل علائقا سنڌو سان لڳندا هئا: <blockquote>قبيلن جي جاگرافيائي بيهڪ هن ريت آهي: سنڌو سان گڏ پيروپاميسادي آهن، جن کان مٿي پيروپاميسس جبل واقع آهي؛ پوءِ ڏکڻ طرف اراخوٽي؛ پوءِ وڌيڪ ڏکڻ طرف گيدروسيني، انهن ٻين قبيلن سان گڏ جيڪي سامونڊي ڪناري تي رهن ٿا؛ ۽ سنڌو ويڪرائي لحاظ کان انهن سڀني هنڌن جي ڀرسان وهي ٿو. انهن هنڌن مان ڪجهه، جيڪي سنڌو سان لڳن ٿا، هاڻي هندستانين وٽ آهن، جيتوڻيڪ اهي اڳ فارسين جا هئا. سڪندر [ٽيون "اعظم" مقدوني] اهي علائقا آريائن کان کسي پنهنجيون آباديون قائم ڪيون، پر [[سلوقس نيڪاتور]] انهن کي [[سينڊروڪوٽوس]] [چندر گپت] کي شاديءَ جي شرطن ۽ بدلي ۾ پنج سئو هاٿي وٺڻ تي ڏئي ڇڏيو. — Strabo 15.2.9<ref>[[Strabo]], ''Geography'', [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/15B*.html#2.9 xv.2.9]</ref> </blockquote> هن مان لڳي ٿو ته سلوقس [[اراخوسيا]]، [[گيدروسيا]]، [[پيروپاميسادي]] ۽ شايد [[آريا (صوبو)|آريا]] جي به سڀ کان اوڀر وارن حصن کي ڇڏي ڏنو. ٻئي طرف اوڀر وارن ٻين صوبن جي صوبيدارن کيس قبول ڪيو. سندس پارسي زال [[اپاما]] شايد [[باختريا]] ۽ [[سغديانا]] ۾ سندس حڪمراني لاڳو ڪرائڻ ۾ مددگار ثابت ٿي هجي.<ref>[[Vincent Arthur Smith|Vincent A. Smith]] (1998). ''Ashoka''. Asian Educational Services. {{ISBN|81-206-1303-1}}.</ref><ref>[[Walter Eugene Clark]] (1919). "The Importance of Hellenism from the Point of View of Indic-Philology", ''Classical Philology'' '''14''' (4), pp. 297–313.</ref> هن ڳالهه جي آثار قديمه مان به تصديق ٿئي ٿي، جيئن موريا اثر جا واضح نشان، مثال طور [[اشوڪ جا فرمان]]، جيڪي اڄوڪي ڏکڻ افغانستان جي [[قنڌار]] جهڙن هنڌن تي موجود آهن. [[File:Head of a Greco-Bactrian ruler, Temple of the Oxus, Takht-i-Sangin, 3rd-2nd century BCE.jpg|thumb|سلوقس اول يا شايد ڪنهن [[يوناني-باختري]] حڪمران جو چهرو، شاهي پٽي سان. آڪسس جو مندر، [[تخت سنگين]]، ٽين–ٻين صدي ق م، [[تاجڪستان]].<ref name="OB27">{{cite journal |last1=Bopearachchi |first1=Osmund |title=A Faience Head of a Graeco-Bactrian King from Ai Khanum |journal=Bulletin of the Asia Institute |date=1998 |volume=12 |page=27 |jstor=24049090 |url=https://www.jstor.org/stable/24049090 |issn=0890-4464}}</ref>]] ڪجهه مصنف چون ٿا ته سلوقس طرفان اڄوڪي ڏکڻ افغانستان جا وڌيڪ علائقا حوالي ڪرڻ بابت دليل مبالغو آهي، جيڪو [[پليني بزرگ]] جي هڪ بيان مان نڪتو آهي. اهو بيان خاص طور چندر گپت کي مليل علائقن بابت نه، پر جغرافيه دانن جي مختلف راين بابت آهي ته "هندستان" لفظ جي حد ڇا آهي:<ref>Debated by Tarn, ''The Greeks in Bactria and India'', p. 100</ref> چندر گپت ۽ سلوقس جي اتحاد کي شادي ([[ايپيگاميا]]) ذريعي مضبوط ڪيو ويو. چندر گپت يا سندس پٽ شايد سلوقس جي ڌيءَ سان شادي ڪئي هجي، يا شايد هندستانين ۽ يونانين وچ ۾ شادين جي سفارتي سڃاڻپ ڏني وئي هجي. هڪ هندستاني [[پراڻڪ]] ذريعو، ''[[پرتيسارگ پرو|پرتيسارگ پرو]]''، جيڪو ''[[بوشيه پراڻ]]'' جو حصو آهي، [[چندر گپت موريا|چندر گپت]] جي هڪ يوناني ("[[ياون]]") شهزادي سان شادي جو بيان ڏئي ٿو، جيڪا سلوقس جي ڌيءَ هئي؛ هندستاني ذريعن ۾ سلوقس کي ''سلوو''<ref>''Hindu Nationalism, A Reader'', Christopher Jeffrelot, [[Princeton University Press]], 2007 [https://archive.org/details/HinduNationalism-AReader p.90]</ref> چيو ويو آهي.<ref name="Sagar">Foreign Influence on Ancient India, Krishna Chandra Sagar, Northern Book Centre, 1992, [https://books.google.com/books?id=0UA4rkm9MgkC&pg=PA83 p. 83]. The paragraph of the Pratisarga Parva mentioning this marriage is: "Chandragupta married with a daughter of Suluva, the [[Yavana]] king of [[Persian Empire|Pausasa]]. Thus, he mixed the Buddhists and the Yavanas. He ruled for 60 years. From him, [[Bindusara|Vindusara]] was born and ruled for the same number of years as his father. His son was Ashoka."[http://mandhataglobal.com/wp-content/custom/articles/Puranas.pdf Pratisarga Parva p.18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160423144009/http://mandhataglobal.com/wp-content/custom/articles/Puranas.pdf |date=23 April 2016 }}. Original Sanskrit of the first two verses: "Chandragupta Sutah Paursadhipateh Sutam. Suluvasya Tathodwahya Yavani Baudhtatapar".</ref> هن شادي يا اتحاد کان علاوه، سلوقس [[ميگاسٿينيس]] نالي سفير کي [[پاٽلي پتر]]، يعني موجوده [[پٽنا]]، [[بهار]]، ۾ موريائي درٻار ڏانهن موڪليو.{{sfn|Mookerji|1988|p=38}} ميگاسٿينيس جي سفر جي بيان جا فقط مختصر ٽڪرا محفوظ آهن.<ref name="Keay" /> ٻنهي حڪمرانن جا لاڳاپا بظاهر تمام سٺا هئا، ڇاڪاڻ ته قديم ذريعن موجب معاهدي کان پوءِ چندر گپت سلوقس ڏانهن مختلف تحفا، جهڙوڪ محبت وڌائيندڙ شيون، موڪليون.{{sfn|Kosmin|2014|p=35}}{{efn|[[Athenaeus of Naucratis]], ''The Deipnosophists'': "And Theophrastus says that some contrivances are of wondrous efficacy in such matters [as to make people more amorous]. And Phylarchus confirms him, by reference to some of the presents which Sandrakottus, the king of the Indians, sent to Seleucus; which were to act like charms in producing a wonderful degree of affection, while some, on the contrary, were to banish love."<ref>[http://www.attalus.org/old/athenaeus1.html#c32 i.32 ]</ref>}} سلوقس کي موريائي سلطنت ڏانهن موڪليل ڪيترين سفارتن ذريعي اتر هندستان جي گهڻي ڄاڻ حاصل ٿي، جيئن [[پليني بزرگ]] بيان ڪري ٿو: [[File:Mappa di Eratostene.jpg|thumb|350px|سلوقس کان پوءِ هليني دنيا جو تصور: [[ايراتوسٿينيس]] (276–194 ق م) جو [[قديم دنيا جو نقشو]]، جنهن ۾ سڪندر ۽ سندس جانشينن جي مهمن مان حاصل ڪيل ڄاڻ شامل ڪئي وئي.<ref>[http://www.henry-davis.com/MAPS/Ancient%20Web%20Pages/112.html Source]</ref>]] <blockquote> [[هائڊاسپس]] کان اڳتي ملڪ جا ٻيا حصا، جيڪي سڪندر جي فتحن جي آخري حد هئا، سلوقس نيڪاتور دريافت ۽ ماپ ڪرايا؛ يعني: *اتان ([[هائڊاسپس]]) کان [[سائڊرس|هيسڊرس]] تائين 168 ميل *[[جومانيس|ايواميس]] ([[جمنا]]) درياهه تائين ايترو ئي؛ ۽ ڪجهه نسخا ان ۾ وڌيڪ 5 ميل شامل ڪن ٿا *اتان کان [[گنگا]] تائين 112 ميل *[[رودافا]] تائين 119 ميل؛ ۽ ڪجهه چون ٿا ته انهن ٻنهي جي وچ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 325 ميل آهن *اتان کان [[ڪالينيپاڪسا]]، هڪ وڏو شهر، 167 ۽ اڌ ميل؛ ٻيا 265 ميل چون ٿا *۽ [[ايواميس]] ۽ گنگا درياهن جي سنگم تائين، جتي ٻئي گڏ ٿين ٿا، 225 ميل؛ ڪيترائي ان ۾ وڌيڪ 13 ميل شامل ڪن ٿا *اتان کان [[پاٽلي پتر|پاليبوترا]] شهر تائين 425 ميل *۽ پوءِ گنگا جي ڇوڙ تائين، جتي اهو سمنڊ ۾ ڪري ٿو، 638 ميل. — پليني بزرگ، ''Natural History''، ڪتاب 6، باب 21<ref>[http://penelope.uchicago.edu/holland/pliny6.html Pliny, Natural History, Book 6, Chap 17] also [http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 Pliny the Elder, Natural history, Book 6, Chap 21] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728023626/http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |date=28 July 2013 }}</ref> </blockquote> سلوقس ظاهري طور هندستان ۾ رهڻ دوران سڪا به ٺهرايا، ڇاڪاڻ ته سندس نالي جا ڪيترائي سڪا هندستاني معيار جا آهن ۽ هندستان مان کوٽائيءَ ۾ مليا آهن. اهي سڪا کيس "باسيليئس" يعني "بادشاهه" سڏين ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي 306 ق م کان پوءِ جا آهن. انهن مان ڪجهه سڪن ۾ سلوقس پنهنجي پٽ انتيوخس سان گڏ بادشاهه طور ذڪر ٿيل آهي، جنهن مان تاريخ 293 ق م جيتري دير واري به ٿي سگهي ٿي. ان کان پوءِ هندستان ۾ ڪو به سلوقي سڪو جاري نه ٿيو، جنهن مان سنڌو جي اولهه وارو علائقو چندر گپت ڏانهن منتقل ٿيڻ جي تصديق ٿئي ٿي.<ref>[http://www.snible.org/coins/hn/bactria.html#Seleucus%20and%20Antiochus Coinage of Seleucus and Antiochus in India]</ref> سلوقس شايد [[فارسي نار]] ۽ هندي سمنڊ ۾ هڪ بحري ٻيڙو پڻ قائم ڪيو هجي.{{sfn|Grainger|1997|p=54}} === ايپسس جي جنگ === {{Main|ديادوخي#ديادوخين جي چوٿين جنگ، 308-301 ق م}} [[File:Seleucos coin MET.jpg|thumb|[[سوسا]] ۾ جاري ڪيل سلوقس اول جو [[ٽيٽراڊراخم]].<ref name="MC">{{cite journal |last1=Marest-Caffey |first1=L. |title=Seleukos I's Victory Coinage of Susa Revisited: A Die Study and Commentary |journal=American Journal of Numismatics |date=2016 |volume=28 |pages=1–64}}</ref> '''اڳيون پاسو''': مرد شخصيت جو چهرو، شايد سلوقس، پر ممڪن آهي ته سڪندر يا ڊائونيئس هجي،<ref name="MC"/> جيڪو چيتوڙي چمڙي وارو هيلمٽ پاتل آهي، ڍڳي جي ڪن ۽ سڱن سان. '''پٺيون پاسو''': [[نائيڪي (ديوي)|نائيڪي]]، جيڪا ٽرافي مٿان گلن جو هار رکي رهي آهي؛ شايد [[ايپسس جي جنگ]] ڏانهن اشارو. عبارت: "بادشاهه سلوقس".<ref>{{cite web |last1=Metropolitan Museum of Art |title=Tetradrachm of Seleucus I |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/326156 |website=www.metmuseum.org}}</ref>]] سلوقس کي چندر گپت کان مليل جنگي هاٿي تڏهن تمام ڪارائتا ثابت ٿيا، جڏهن ديادوخين آخرڪار انٽيگونوس سان نبيرڻ جو فيصلو ڪيو. ڪيساندر، سلوقس ۽ ليسيميڪس [[ايپسس جي جنگ]] ۾ انٽيگونوس ۽ ديميتريوس کي شڪست ڏني. انٽيگونوس جنگ ۾ مارجي ويو، پر ديميتريوس بچي ڀڄي ويو. جنگ کان پوءِ [[سوريا]] سلوقس جي حڪمراني هيٺ آئي. سلوقس سوريا کي [[طوروس جبل]]ن کان وٺي [[سينا اپٻيٽ]] تائين علائقو سمجهندو هو، پر بطليموس اڳ ئي [[فلسطين]] ۽ [[فينيقيا]] تي قبضو ڪري چڪو هو. 299 ق م ۾ سلوقس ديميتريوس سان اتحاد ڪيو ۽ سندس ڌيءَ [[اسٽراٽونائيس آف سوريا|اسٽراٽونائيس]] سان شادي ڪئي. اسٽراٽونائيس، انٽيپيٽر جي ڌيءَ [[فيلا (انٽيپيٽر جي ڌيءَ)|فيلا]] جي پڻ ڌيءَ هئي. سلوقس کي اسٽراٽونائيس مان هڪ ڌيءَ ڄائي، جنهن جو نالو به [[فيلا (سلوقس جي ڌيءَ)|فيلا]] هو.<ref>[[John Malalas]], [http://www.attalus.org/translate/malalas.html#198 viii.198]</ref> ديميتريوس جي بحري فوج بطليموس جي بحري فوج کي تباهه ڪري ڇڏيو، تنهنڪري سلوقس کي بطليموس سان وڙهڻ جي ضرورت نه پئي.<ref name="Grainger97-55">Grainger 1997, p. 55–56</ref> بهرحال سلوقس پنهنجي سلطنت کي اولهه طرف گهڻو وڌائي نه سگهيو. ان جو وڏو سبب اهو هو ته وٽس يوناني سپاهين جو تعداد ڪافي نه هو. ايپسس جي جنگ دوران وٽس ليسيميڪس جي ڀيٽ ۾ گهٽ پيادل فوج هئي. سندس طاقت جنگي هاٿين ۽ روايتي پارسي گهوڙيسوار فوج ۾ هئي. پنهنجي فوج کي وڌائڻ لاءِ سلوقس يونان جي مکيه سرزمين مان آبادڪارن کي پاڻ ڏانهن راغب ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان مقصد لاءِ هن چار نوان شهر قائم ڪيا: سامونڊي ڪناري تي [[سلوقيا پيريا]] ۽ [[لاوڊيڪيا ان سوريا]]، ۽ [[اورونٽس درياهه]] جي واديءَ ۾ [[انطاڪيه بر اورونٽس]] ۽ [[اپاميا (سوريا)|اپاميا]]. [[انطاڪيه]] سندس حڪومت جو مرڪزي هنڌ بڻجي وئي. نئين سلوقيا کي سندس نئون بحري اڏو ۽ بحيره روم ڏانهن دروازو بڻجڻو هو. سلوقس ڇهه ننڍا شهر به قائم ڪيا.<ref name="Grainger97-55" /> سلوقس بابت چيو ويندو آهي ته "ٿورا ئي شهزادا اهڙا ٿيا آهن جن کي شهرن جي تعمير جو ايترو شديد شوق هجي. روايت آهي ته هن ڪل نو سلوقيا، سورهن انطاڪيا ۽ ڇهه لاوڊيڪيا تعمير ڪرايا."<ref name="ebd">{{EBD}}</ref> 9dfm8w1gjuyx0pg4i6tmwc4aten9fh2 388216 388215 2026-06-23T21:42:17Z Intisar Ali 8681 388216 wikitext text/x-wiki {{Short description|مقدوني جرنيل، ديادوخوس ۽ سلوقي سلطنت جو باني}} {{Infobox royalty | name = سلوقس اول نيڪاتور | title = [[باسيليئس]]{{Efn|[[فارس جي بادشاهن جي فهرست|فارس جو بادشاهه]] {{br}} [[شاهنشاه#يوناني استعمال|شاهنشاه]] {{br}} [[ملڪن جو بادشاهه]] {{br}} ايشيا جو آقا {{br}}}} | image = Seleukos I Nikator Bronze Roman 100BCE-100CE Museo Archeologico Nazionale Naples AN 5590 1.jpg | alt = Bronze male bust | caption = [[هرڪولينيم]] مان مليل سلوقس جي ڪانسي جي مورتي جي رومي نقل (هاڻي [[نيپلز قومي آثار قديمه عجائب گهر]] ۾ موجود) | succession = [[سلوقي سلطنت]] جو [[باسيليئس]] | reign = 305<ref>Boiy "The Reigns of the Seleucid Kings According the Babylonian King List." ''Journal of Near Eastern Studies'' 70(1) (2011): 1–12.</ref> – سيپٽمبر 281 ق م | predecessor = [[سڪندر چوٿون مقدوني]] | successor = [[انطيوخس اول سوٽر]] (تقريباً 292 ق م کان گڏيل حڪمران) | birth_date = {{Circa|358 BC}} | birth_place = [[يوروپوس (مقدونيه)|يوروپوس]]، [[قديم مقدونيه]]<br />(موجوده [[ايورپوس]]، [[يونان]]) | death_date = سيپٽمبر 281 ق م (عمر تقريباً 77 سال) | death_place = [[ليسيميڪيا (ٿريس)|ليسيميڪيا]]، [[ٿريس]]<br />(موجوده [[ڪاواڪ ڪوي]]، [[چاناق قلعه صوبو|چاناق قلعه]]، [[ترڪيه]])<ref name=EB1911/><ref name="Seleucus I Nicator">{{cite web|url=https://www.livius.org/articles/person/seleucus-i-nicator/|title=Seleucus I Nicator|work=Livius}}</ref> | burial_place = | spouse = {{ubl|[[اپاما]]|[[اسٽراٽونائيس آف سوريا|اسٽراٽونائيس]]}} | issue = [[انطيوخس اول سوٽر]]<br />[[اخائيوس (سلوقس اول جو پٽ)|اخائيوس]]<br />[[فيلا (سلوقس جي ڌيءَ)|فيلا]]<br />لاوڊائيس | dynasty = [[سلوقي حڪمرانن جي فهرست|سلوقي خاندان]] | father = [[انطيوخس (سلوقس اول جو پيءُ)|انطيوخس]] | mother = [[لاوڊائيس آف مقدونيه|لاوڊائيس]] }} '''سلوقس اول نيڪاتور''' ({{IPAc-en|s|ɪ|ˈ|l|uː|k|ə|s}}؛<ref>[https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/seleucus-i Seleucus | Collins English dictionary]</ref> يوناني: Σέλευκος Νικάτωρ، ''Séleukos Nikátōr''؛ "فاتح سلوقس"، {{nowrap|تقريباً 358 ق م – 281 ق م}}) هڪ [[مقدوني يوناني]] جرنيل، فوجي عملدار ۽ [[سڪندر اعظم]] جي جانشينن مان هو، جنهن بعد ۾ مشهور [[سلوقي سلطنت]] جو بنياد وڌو ۽ [[سلوقي خاندان]] جي حڪمراني قائم ڪئي. سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ اقتدار جي ڇڪتاڻ ۾ شروعاتي طور سلوقس هڪ ثانوي شخصيت هو، پر وقت سان گڏ هو [[ايشيا صغير]]، [[سوريا]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[ايراني فلات]] جو مڪمل حڪمران بڻجي ويو ۽ ''[[باسيليئس]]'' (بادشاهه) جو لقب اختيار ڪيائين. سلوقي سلطنت [[هليني دور]] جي دنيا جي وڏين طاقتن مان هڪ هئي، جيستائين اها ٻي صدي ق م جي آخر ۽ پهرين صدي ق م جي شروعات ۾ [[رومي جمهوريه]] ۽ [[اشڪاني سلطنت]] جي هٿان ڪمزور نه ٿي وئي. سڪندر اعظم جي فوج ۾ خدمت دوران سلوقس ''[[هائپاسپست]]'' نالي مقدونيه جي چونڊ پيادل فوجي دستي جو سالار هو. جون 323 ق م ۾ سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ سلوقس شروعات ۾ [[پرديڪاس]] جي حمايت ڪئي، جيڪو سڪندر جي سلطنت جو نگران حڪمران هو. 323 ق م ۾ [[بابل جي ورهاست]] دوران سلوقس کي [[ساٿي گهوڙيسوار فوج]] جو ڪمانڊر ۽ ''چليارخ'' مقرر ڪيو ويو. 322 ق م ۾ [[ديادوخين جون جنگيون]] شروع ٿيون. [[مصر]] ۾ [[بطليموس اول سوٽر]] خلاف مهم دوران پرديڪاس جي فوجي ناڪامين سبب [[پيلوسيئم]] ۾ سندس فوج بغاوت ڪري ويٺي. سلوقس، [[پيثون]] ۽ [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] جي سازش جي نتيجي ۾ پرديڪاس 321 يا 320 ق م ۾ پيلوسيئم ۾ قتل ڪيو ويو. 321 ق م ۾ [[ٽرائيپاراديسوس جي ورهاست]] کان پوءِ نئين نگران حڪمران [[انٽيپيٽر]] سلوقس کي [[بابل]] جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو. پر جلد ئي ديادوخين جي جنگين جو نئون دور شروع ٿيو ۽ طاقتور حڪمران [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] سلوقس کي بابل ڇڏڻ تي مجبور ڪري ڇڏيو. سلوقس فقط 312 ق م ۾ [[بطليموس اول سوٽر]] جي مدد سان ٻيهر بابل واپس اچي سگهيو. 312 ق م کان پوءِ سلوقس بي رحمي سان پنهنجي سلطنت کي وڌايو ۽ آخرڪار [[فارس]] ۽ [[ميديا]] جا علائقا فتح ڪري ورتائين. هن نه فقط [[بابلونيا]] تي حڪمراني ڪئي، پر سڪندر اعظم جي سلطنت جي تقريباً سڄي اوڀرئين حصي تي پڻ قبضو قائم ڪيو. سلوقس [[گنڌارا]] ۽ اتر اولهه هندستان جي اڳوڻن صوبن تي پڻ دعويٰ ڪئي. پر انهن خواهشن کي [[چندر گپت موريا]] چئلينج ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[سلوقي-موريا جنگ]] (305–303 ق م) شروع ٿي. آخرڪار هڪ معاهدي ذريعي تڪرار ختم ٿيو، جنهن موجب [[موريا سلطنت]] اوڀر وارا صوبا پنهنجي قبضي ۾ آندا. ان کان علاوه هڪ شاديءَ جو اتحاد پڻ قائم ٿيو. [[اسٽرابو]] ۽ [[ايپيان]] موجب چندر گپت سلوقس جي هڪ ڌيءَ سان شادي ڪئي.<ref name=":1">[[Chandragupta Maurya#CITEREFAppian|Appian]], p. 55.</ref> ان جي بدلي ۾ سلوقي سلطنت کي 500 جنگي [[هاٿي]] ۽ انهن جا [[مهائوٽ]] مليا، جن 301 ق م ۾ [[ايپسس جي جنگ]] ۾ انٽيگونوس خلاف فيصلائتو ڪردار ادا ڪيو. 281 ق م ۾ سلوقس [[ڪوروپيڊيم جي جنگ]] ۾ [[ليسيميڪس]] کي به شڪست ڏني ۽ [[ايشيا صغير]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ورتو. انٽيگونوس ۽ ليسيميڪس خلاف فتوحات کان پوءِ ديادوخين ۾ سلوقي خاندان جو ڪو وڏو حريف باقي نه رهيو. تنهن هوندي به سلوقس [[ٿريس]] ۽ خود [[مقدونيه]] سميت ليسيميڪس جي يورپي علائقن تي به قبضو ڪرڻ جو خواهشمند هو. پر 281 ق م ۾ جڏهن هو ٿريس پهتو ته [[بطليموس ڪيرائونوس]] کيس قتل ڪري ڇڏيو.<ref name="EB1911" /> بطليموس ڪيرائونوس پنهنجي ڀيڻ [[ليسيندرا]] سان گڏ سلوقي درٻار ۾ پناهه ورتي هئي. سلوقس جي قتل سان سلوقين جا ٿريس ۽ مقدونيه تي قبضي جا امڪان ختم ٿي ويا، ۽ بطليموس ڪيرائونوس کي مقدونيه ۾ ليسيميڪس جي گهڻي طاقت پنهنجي هٿ ۾ آڻڻ جو موقعو ملي ويو. سلوقس جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[انطيوخس اول سوٽر]] سلوقي سلطنت جو حڪمران بڻيو. سلوقس پنهنجي دور حڪومت ۾ ڪيترائي نوان شهر پڻ قائم ڪيا، جن ۾ [[انطاڪيه]] (300 ق م)، [[اديسا]] ۽ [[دجله تي سلوقيه]] (تقريباً 305 ق م) شامل آهن. دجله تي سلوقيه جي قيام سبب آخرڪار [[بابل]] جي آبادي وڏي حد تائين گهٽجي وئي. == شروعاتي زندگي ۽ خاندان == سلوقس، [[انطيوخس (سلوقس اول نيڪاتور جو پيءُ)|انطيوخس]] جو پٽ هو. مؤرخ [[جونيانس جسٽينس]] دعويٰ ڪري ٿو ته انطيوخس [[فلپ ٻيون مقدوني]] جي جرنيلن مان هڪ هو، پر ٻين ذريعن ۾ اهڙي ڪنهن جرنيل جو ذڪر نٿو ملي ۽ نه ئي فلپ جي دور ۾ سندس فوجي خدمتن بابت ڪا معتبر ڄاڻ موجود آهي. ممڪن آهي ته انطيوخس [[اپر مقدونيه]] جي ڪنهن معزز اشرافي خاندان سان تعلق رکندو هجي. سلوقس جي ماءُ جو نالو [[لاوڊائيس آف مقدونيه|لاوڊائيس]] ٻڌايو وڃي ٿو، پر سندس باري ۾ به ٻي ڪا خاص معلومات موجود ناهي. بعد ۾ سلوقس پنهنجي والدين جي نالن تي ڪيترن ئي شهرن جا نالا رکيا.<ref name="G2">Grainger 1990, p. 2</ref> سلوقس [[يوروپوس (مقدونيه)|يوروپوس]] ۾ پيدا ٿيو، جيڪو [[مقدونيه]] جي اترئين حصي ۾ واقع هو. جيڪڏهن 358 ق م کي سندس پيدائش جو سڀ کان وڌيڪ امڪاني سال تسليم ڪيو وڃي ته سندس ڄمڻ کان فقط هڪ سال اڳ [[پايوني]] ماڻهن هن علائقي تي حملو ڪيو هو. فلپ ٻئي حملي آورن کي شڪست ڏني ۽ ڪجهه سالن بعد پايونين کي مڪمل طور مقدوني حڪمراني هيٺ آڻي ڇڏيو.<ref name="G4">Grainger 1990, pp. 4–5</ref> سلوقس جي پيدائش جو صحيح سال واضح ناهي. جسٽينس لکي ٿو ته [[ڪوروپيڊيم جي جنگ]] دوران سندس عمر 77 سال هئي، جنهن مطابق سندس پيدائش 358 ق م ۾ ٿي هوندي. [[ايپيان]] موجب جنگ وقت سندس عمر 73 سال هئي، جنهن مطابق سندس جنم 354 ق م ۾ ٿيو. جڏهن ته [[يوسيبيئس آف قيساريه]] عمر 75 سال ٻڌائي ٿو، جنهن مان 356 ق م وارو سال نڪري ٿو، ۽ اهڙي طرح سلوقس جي عمر [[سڪندر اعظم]] جي عمر جي برابر ٿي وڃي ٿي. مؤرخن جو خيال آهي ته شايد اها سلوقس جي سياسي تشهير هئي ته جيئن کيس سڪندر اعظم جي همعصر ۽ برابر حيثيت وارو شخص ڏيکاريو وڃي.<ref name="G1">Grainger 1990, p. 1</ref> نوجواني ۾ سلوقس کي بادشاهه جو [[شاهي خادم]] (''pais'') چونڊيو ويو. اشرافي خاندانن جي سڀني پٽن لاءِ اهو رواجي عمل هو ته هو پهرين شاهي خادم طور خدمت ڪن ۽ پوءِ بادشاهه جي فوج ۾ آفيسر بڻجن.<ref name="G2">Grainger 1990, p. 2</ref> سلوقس بابت چيو وڃي ٿو ته هو پنهنجي مستقبل جي حريفن [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] ۽ [[ديميتريوس اول مقدوني]] وانگر انتهائي طاقتور جسماني قوت جو مالڪ هو. ايپيان هڪ واقعي جو ذڪر ڪري ٿو جنهن ۾ سڪندر اعظم قرباني لاءِ تيار ڪيل هڪ جهنگلي ڍڳو اوچتو آزاد ٿي ڀڄي ويو، پر سلوقس پنهنجي ننگن هٿن سان ان جا سڱ پڪڙي کيس ٻيهر قابو ڪري ورتو.<ref name=":1" /> چيو وڃي ٿو ته بعد ۾ سندس سڪن تي ظاهر ٿيندڙ ڍڳي جا سڱ انهيءَ واقعي جي يادگار هئا. سڪندر اعظم وانگر سلوقس بابت به ڪيترائي ڏند ڪٿائي قصا مشهور ٿيا. هڪ روايت مطابق، جڏهن سلوقس سڪندر سان گڏ فارس خلاف مهم تي روانو ٿي رهيو هو، تڏهن سندس پيءُ انطيوخس کيس ٻڌايو ته سندس حقيقي والد دراصل ديوتا [[اپولو]] آهي. روايت موجب اپولو، لاوڊائيس کي هڪ منڊي تحفي طور ڏني هئي، جنهن تي [[لنگر]] جي تصوير ٺهيل هئي. سلوقس جي جسم تي به لنگر جي شڪل وارو پيدائشي نشان موجود هو. اهو پڻ چيو ويندو هو ته سندس پٽن ۽ پوٽن وٽ به اهڙو ئي نشان هو. هي ڪهاڻي سڪندر اعظم بابت مشهور روايتن سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿي. گهڻا محقق ان کي سياسي پروپيگنڊا سمجهن ٿا، جنهن جو مقصد سلوقس کي سڪندر اعظم جو فطري جانشين ثابت ڪرڻ هو.<ref name="G2" /> [[جان مالالاس]] لکي ٿو ته سلوقس جي هڪ ڀيڻ [[ديديميا (سلوقس اول جي ڀيڻ)|ديديميا]] هئي، جنهن جا ٻه پٽ [[نيڪانور]] ۽ [[نيڪوميديس]] هئا. پر گهڻن مؤرخن جو خيال آهي ته اهي شخصيتون افسانوي آهن. ديديميا جو تعلق شايد [[ديديما]] ۾ موجود اپولو جي مشهور مندر ۽ غيب گوئي واري مرڪز سان هجي، جيڪو [[ميليتوس]] جي ويجهو واقع هو. ڪجهه محققن اهو به تجويز ڪيو آهي ته [[بطليموس (سلوقس جو پٽ)]] دراصل سلوقس جو چاچو هو.<ref name="G3">Grainger 1990, p. 3</ref> == سڪندر اعظم جي دور ۾ شروعاتي فوجي خدمتون == [[File:Hypaspist.jpg|thumb|250px|فارس خلاف سڪندر اعظم جي مهم دوران سلوقس شاهي ''هائپاسپست'' فوج جي اڳواڻي ڪئي.]] 334 ق م جي بهار ۾، تقريباً ٽيهه ويهن سالن جي نوجوان جي حيثيت ۾، سلوقس سڪندر اعظم سان گڏ ايشيا روانو ٿيو.<ref name=EB1911/> 327 ق م جي آخر ۾ شروع ٿيندڙ [[سڪندر اعظم جي هندستاني مهم]] تائين هو مقدوني فوج جي سڀ کان چونڊ پيادل فوجي دستي ''هائپاسپست'' (Shield-bearers) جو سالار بڻجي چڪو هو. بعد ۾ هن دستي کي ''[[سلور شيلڊز]]'' (چانديءَ واريون ڍالون) جي نالي سان سڃاتو ويو. [[ايريان]] موجب جڏهن سڪندر اعظم ٻيڙيءَ وسيلي [[جهلم درياهه|هائڊاسپس درياهه]] پار ڪيو، تڏهن ساڻس [[پرديڪاس]]، [[بطليموس اول سوٽر]]، [[ليسيميڪس]] ۽ سلوقس پڻ گڏ هئا.<ref>Arrian Anabasis 5.13.1</ref> 326 ق م ۾ ٿيندڙ [[هائڊاسپس جي جنگ]] دوران سلوقس پنهنجي فوج جي اڳواڻي ڪندي [[پورس]] جي هاٿين سان مقابلو ڪيو. بهرحال جنگ جي رٿابندي ۾ سندس صحيح ڪردار بابت ڪا واضح ڄاڻ موجود ناهي، ڇاڪاڻ ته جنگ دوران کيس ڪنهن وڏي آزاد ڪمان جو ذڪر نٿو ملي. هي ڳالهه [[ڪريٽيرس]]، [[هيفائيسٽيون]]، [[پيثون]] ۽ [[ليوناتس]] کان مختلف آهي، جن وٽ پنهنجي پنهنجي وڏي فوجي دستا هئا.<ref name="G9">Grainger 1990, pp. 9–10</ref> سلوقس جي شاهي ''هائپاسپست'' فوج مسلسل سڪندر اعظم جي سڌي نگراني هيٺ رهندي هئي. بعد ۾ هنن [[سنڌو ماٿري]] جي مهم، [[مالي قبيلي]] خلاف جنگين ۽ [[گيدروسيا]] جي ريگستاني گذرگاهه پار ڪرڻ ۾ پڻ حصو ورتو. 324 ق م جي بهار ۾ [[سوسا جي شاديون|سوسا جي عظيم شادي واري تقريب]] دوران سلوقس [[اپاما]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[سپيٽامينيس]] جي ڌيءَ هئي. انهن مان سندس وڏو پٽ ۽ جانشين [[انطيوخس اول سوٽر]] پيدا ٿيو. انهن کي گهٽ ۾ گهٽ ٻه جائز ڌيئرون، [[لاوڊائيس]] ۽ [[فيلا]]، پڻ هيون ۽ شايد هڪ ٻيو پٽ [[اخائيوس (سلوقس اول جو پٽ)|اخائيوس]] به هو. ساڳئي تقريب ۾ سڪندر اعظم مرحوم فارسي بادشاهه [[دارا ٽيون]] جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جڏهن ته ٻين ڪيترن مقدوني عملدارن پڻ فارسي عورتن سان شاديون ڪيون. 323 ق م ۾ سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ جڏهن گهڻن مقدوني جرنيلن پنهنجين ''سوسا وارين زالن'' کي ڇڏي ڏنو، تڏهن سلوقس انهن چند ماڻهن مان هو جنهن پنهنجي زال کي برقرار رکيو. اپاما سڄي حياتي سندس ساٿي ۽ بعد ۾ راڻي رهي.<ref name="G912">Grainger 1990, p. 12</ref> قديم ذريعن ۾ سڪندر اعظم جي زندگي دوران سلوقس بابت ڪيترائي قصا ملن ٿا. هڪ واقعي موجب [[بابل]] جي ويجهو ٻيڙيءَ جي سفر دوران سڪندر اعظم جو شاهي تاج (Diadem) هوا ۾ اڏامي ويو ۽ [[آشوري]] بادشاهن جي قبرن ڀرسان ڪنن ۾ وڃي ڪري پيو. سلوقس تري ان کي واپس آندو ۽ ٻيڙيءَ ڏانهن موٽندي تاج کي سڪي رکڻ لاءِ پنهنجي مٿي تي رکيائين. هن قصي جي صداقت مشڪوڪ سمجهي وڃي ٿي. ٻئي قصي موجب سلوقس [[ميديوس آف لاريسا]] جي دعوت ۾ سڪندر اعظم سان گڏ موجود هو. دعوت جو واقعو شايد درست هجي، پر بادشاهه کي زهر ڏيڻ واري سازش جو قصو گهڻو معتبر نٿو سمجهيو وڃي. هڪ ٻي روايت مطابق سڪندر اعظم جي وفات کان ٿورو اڳ سلوقس ديوتا [[سيراپس]] جي مندر ۾ رات گذاري ته جيئن بادشاهه جي صحت بهتر ٿيڻ لاءِ دعا گهري سگهي.<ref>Plutarch, ''Alexander'' 76; Arrian, ''Anabasis'' 7.26; {{harvnb|Ogden|2017|p=64}}</ref> پر هن روايت جي به صداقت تي شڪ ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته يوناني-مصري ديوتا سيراپس جو تصور ان وقت تائين وجود ۾ ئي نه آيو هو.<ref name="Heckel p. 256">Heckel p. 256</ref> == پرديڪاس جي دور ۾ سينيئر فوجي عملدار (323–321 ق م) == [[File:Ptolemy I Soter Louvre Ma849.jpg|thumb|left|upright|[[بطليموس اول سوٽر]]، جيڪو سڪندر اعظم جي فوجي عملدارن مان هو، کي [[مصر]] جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو ويو. بعد ۾ بطليموس [[بطليموسي مصر]] کي آزاد رياست بڻايو ۽ 305 ق م ۾ پاڻ کي [[باسيليئس]] ۽ [[فرعون]] قرار ڏنو.]] {{Main|ديادوخي}} [[سڪندر اعظم]] 10 جون 323 ق م تي [[بابل]] ۾ ڪنهن واضح جانشين کان سواءِ وفات ڪري ويو. سندس جرنيل [[پرديڪاس]] سڪندر جي سڄي سلطنت جو نگران حڪمران (ريجنٽ) بڻيو، جڏهن ته سڪندر جي جسماني ۽ ذهني طور معذور سوتيلي ڀاءُ [[آرريڊيئس]] کي [[فلپ ٽيون مقدوني]] جي نالي سان نئون بادشاهه مقرر ڪيو ويو. ساڳئي وقت سڪندر جي اڃا ڄمڻ کان اڳ واري پٽ [[سڪندر چوٿون مقدوني]] کي پڻ پنهنجي پيءُ جو قانوني جانشين قرار ڏنو ويو. بهرحال، [[بابل جي ورهاست]] دوران پرديڪاس عملي طور سڪندر جي وسيع مقدوني سلطنت کي سندس جرنيلن ۾ ورهائي ڇڏيو. سلوقس کي [[ساٿي گهوڙيسوار فوج]] (''hetairoi'') جو سپهه سالار مقرر ڪيو ويو ۽ کيس پهريون يا درٻاري ''چليارخ'' بڻايو ويو. اهڙي طرح هو نگران حڪمران ۽ سپهه سالار پرديڪاس کان پوءِ شاهي فوج جو سڀ کان اعليٰ عملدار بڻجي ويو. پرديڪاس جي حمايت ڪندڙ ٻين بااثر شخصيتن ۾ [[بطليموس اول سوٽر]]، [[ليسيميڪس]]، [[پيثون]] ۽ [[يومينيس]] شامل هئا. پرديڪاس جي طاقت جو دارومدار ٻن ڳالهين تي هو: پهريون، سڪندر اعظم جي وسيع سلطنت کي متحد رکڻ؛ ۽ ٻيو، مختلف [[صوبيدار]]ن کي پنهنجي حڪمن جو پابند رکڻ.<ref name="Heckel p. 256"/> جلد ئي پرديڪاس ۽ ٻين [[ديادوخي]] حڪمرانن جي وچ ۾ جنگ شروع ٿي وئي. پنهنجي سياسي حيثيت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ پرديڪاس سڪندر اعظم جي ڀيڻ [[ڪليوپيٽرا آف مقدونيه|ڪليوپيٽرا]] سان شادي ڪرڻ چاهي. [[ديادوخين جي پهرين جنگ]] ان وقت شروع ٿي جڏهن پرديڪاس سڪندر اعظم جي لاش کي تدفين لاءِ مقدونيه موڪلڻ جو فيصلو ڪيو. پر [[بطليموس اول سوٽر]] لاش تي قبضو ڪري ان کي [[اسڪندريا]] کڻي ويو. پرديڪاس پنهنجي فوج سان گڏ سندس پٺيان مصر روانو ٿيو. ان موقعي تي بطليموس، [[ميديا]] جي صوبيدار [[پيثون]] ۽ ''[[آرگيراسپيدس]]'' جي سالار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] سان گڏجي سازش ڪئي. پيثون ۽ انٽيجينيس ٻئي ان وقت پرديڪاس جي ماتحت فوجي عملدار هئا. انهن گڏجي پرديڪاس کي قتل ڪري ڇڏيو. [[ڪارنيليئس نيپوس]] لکي ٿو ته سلوقس به هن سازش ۾ شامل هو، پر هن دعويٰ بابت مڪمل يقين سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي.<ref name="G20">Grainger 1990, pp. 20–24</ref> == بابلونيا جو صوبيدار (321–316 ق م) == [[File:Seleucos Nicator Louvre Ma3597 n3.jpg|thumb|upright|سلوقس اول نيڪاتور سان منسوب مجسمو، [[رومي سلطنت]] جي دور جو فن پارو، جيڪو [[سوريا]] ۾ هڪ [[هليني دور|هليني]] نموني جي بنياد تي تيار ڪيو ويو (تقريباً 200ع)]] [[پرديڪاس]] جي وفات کان پوءِ سلطنت جو سڀ کان طاقتور شخص [[انٽيپيٽر]] بڻجي ويو.<ref>{{Cite book |last=Ahmad |first=Ainan |title=The Game of Power - Volume 3 (History of Persian Empire) |publisher=Blue Rose Publishers |year=2024 |location=London |pages=100 |language=en}}</ref> پرديڪاس جا مخالف [[ٽرائيپاراديسوس]] ۾ گڏ ٿيا، جتي سڪندر اعظم جي سلطنت کي ٻيهر ورهايو ويو. هي ورهاست [[ٽرائيپاراديسوس جو معاهدو]] (321 ق م) جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="G21">Grainger 1990, pp. 21–29</ref> ٽرائيپاراديسوس ۾ فوجين بغاوت ڪري ڇڏي هئي ۽ هو پنهنجي آقا انٽيپيٽر کي قتل ڪرڻ جو ارادو رکي رهيا هئا. پر سلوقس ۽ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] انهن کي ائين ڪرڻ کان روڪي ڇڏيو.{{sfn|Bosworth|2005|p=211}} پرديڪاس جي قتل واري سازش ۾ سلوقس جي شموليت يقيني طور ثابت نه ٿي سگهي آهي، پر نئين انتظام ۾ کيس بابل جو مالدار صوبو انعام طور مليو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} ڪجهه ذريعا هن مقرري کي پرديڪاس سان سندس مبينا غداري جو انعام قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite book |last=Justinus |first=Marcus Junianus |title=Justin: Epitome of the Philippic History of Pompeius Trogus: Volume II: Books 13-15: The Successors to Alexander the Great |publisher=Clarendon Press |year=2011 |isbn=978-0-19-927759-9 |pages=162 |language=en}}</ref> تنهن هوندي به ممڪن آهي ته هي فيصلو [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي تجويز تي ڪيو ويو هجي. سلوقس جو بابل ڪيترن طاقتور صوبيدارن جي وچ ۾ گهيريل هو؛ [[فارس (صوبو)|فارس]] جو صوبيدار [[پيوڪيسٽاس]]، [[سوسيانا]] جو نئون صوبيدار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] ۽ [[ميديا]] جو حڪمران [[پيثون]]. بابل سلطنت جي امير ترين صوبن مان هڪ هو، پر فوجي لحاظ کان گهڻو طاقتور نه هو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} ممڪن آهي ته انٽيپيٽر اوڀر وارن صوبن کي اهڙي نموني ورهايو هجي جو ڪو هڪ صوبيدار ٻين کان وڌيڪ طاقتور نه بڻجي سگهي.<ref name="G21" /> سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ [[آرخون آف پيلا]] کي بابل جو صوبيدار مقرر ڪيو ويو هو. پر پرديڪاس کيس هٽائي [[ڊوڪيمس]] کي ان جي جاءِ تي مقرر ڪرڻ چاهيو. جڏهن پرديڪاس مصر تي حملي لاءِ روانو ٿيو ته هن ڊوڪيمس کي فوجي دستن سان گڏ بابل موڪليو. آرخون سندس خلاف جنگ ڪئي، پر جنگ ۾ مارجي ويو. انهيءَ ڪري ڊوڪيمس سلوقس کي بابل بنا مقابلي جي ڏيڻ لاءِ تيار نه هو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} سلوقس آخرڪار بابل ڪيئن حاصل ڪيو، اهو يقيني طور معلوم ناهي. هڪ بابلي تاريخنامي مطابق 320 ق م جي اونهاري يا سياري ۾ شهر جي هڪ اهم عمارت تباهه ٿي وئي. ٻين بابلي ذريعن موجب سلوقس آڪٽوبر يا نومبر 320 ق م ۾ بابل پهتو. ممڪن جنگ جي باوجود ڊوڪيمس فرار ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو. ان دوران سلطنت وري افراتفري جو شڪار ٿي وئي. [[ميديا]] جي صوبيدار [[پيثون]] [[پارتيا]] جي صوبيدار فلپ کي قتل ڪري ڇڏيو ۽ پنهنجي ڀاءُ [[يوديمس (جرنيل)|يوديمس]] کي نئون صوبيدار مقرر ڪيو. اولهه ۾ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] ۽ [[يومينيس]] هڪ ٻئي خلاف جنگ ڪري رهيا هئا. پيثون ۽ سلوقس وانگر يومينيس پڻ پرديڪاس جو پراڻو حامي هو. سلوقس لاءِ سڀ کان وڏو مسئلو خود بابل هو. مقامي آبادي آرخون خلاف بغاوت ڪري چڪي هئي ۽ ڊوڪيمس جي حمايت ڪري رهي هئي. بابلي پادرين جو علائقي تي تمام گهڻو اثر هو. بابل ۾ سڪندر اعظم جي فوج جا وڏي تعداد ۾ مقدوني ۽ يوناني اڳوڻا سپاهي به رهندا هئا. سلوقس پادرين کي مالي تحفا ۽ رشوتون ڏئي پنهنجي پاسي آڻي ورتو.<ref name="G30">Grainger 1990, pp. 30–32</ref> === ديادوخين جي ٻي جنگ === {{Main|ديادوخين جي ٻي جنگ}} 319 ق م ۾ انٽيپيٽر جي وفات کان پوءِ ميديا جي صوبيدار پيثون پنهنجي طاقت وڌائڻ شروع ڪئي. هن شايد ويهه هزار کان وڌيڪ سپاهين تي مشتمل هڪ وڏي فوج گڏ ڪئي. پيوڪيسٽاس جي اڳواڻي ۾ اوڀر جي ٻين صوبيدارن به سندس مقابلي لاءِ گڏيل فوج تيار ڪئي. آخرڪار پيثون پارتيا ۾ ٿيندڙ جنگ ۾ شڪست کاڌي. هو ميديا ڏانهن ڀڄي ويو، پر سندس مخالفن سندس تعاقب ڪرڻ بدران واپس سوسيانا موٽي ويا. ساڳئي وقت يومينيس ۽ سندس فوج [[ڪليڪيا]] پهتا، پر جڏهن انٽيگونوس اتي پهتو ته کين پوئتي هٽڻو پيو. سلوقس لاءِ صورتحال ڏاڍي ڏکئي هئي. يومينيس ۽ سندس فوج بابل جي اتر ۾ هئي. انٽيگونوس هڪ وڌيڪ وڏي فوج سان سندس پٺيان هو. پيثون ميديا ۾ هو ۽ سندس مخالف سوسيانا ۾ موجود هئا. سوسيانا جو صوبيدار ۽ [[آرگيراسپيدس]] جو سالار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] يومينيس جو اتحادي هو. پيثون ۽ انٽيجينيس جي وچ ۾ جنگ شروع ٿيڻ وقت انٽيجينيس ڪليڪيا ۾ موجود هو.<ref name="G33">Grainger 1990, pp. 33–37</ref> 317 ق م جي سرءُ يا سياري ۾ پيثون بابل پهتو. جيتوڻيڪ هن گهڻا سپاهي وڃائي ڇڏيا هئا، پر سلوقس وٽ ان کان به گهٽ فوج هئي. 316 ق م جي بهار ۾ يومينيس [[سوسا]] ڏانهن روانو ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. سوسا جي صوبيدارن غالباً يومينيس جي ان دعويٰ کي قبول ڪيو ته هو قانوني شاهي خاندان جي طرفان غاصب انٽيگونوس خلاف وڙهي رهيو آهي. يومينيس پنهنجي فوج کي بابل کان 300 [[قديم يوناني ماپون|اسٽيڊيا]] پري وٺي ويو ۽ [[دجله]] درياهه پار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سلوقس کي ڪارروائي ڪرڻي پئي. هن درياهه پار ٿيڻ روڪڻ لاءِ ٻه [[ٽرائيريم]] ۽ ڪجهه ننڍيون ٻيڙيون موڪليون. هن آرگيراسپيدس جي اڳوڻن ''هائپاسپست'' سپاهين کي به پاڻ سان ملائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هو ڪامياب نه ٿيو. سلوقس انٽيگونوس ڏانهن به پيغام موڪليا. فوج جي کوٽ سبب لڳي ٿو ته سلوقس يومينيس سان سڌي جنگ ڪرڻ نٿي چاهي. هن درياهه جا بند کوليا ته جيئن ٻوڏ اچي، پر ان سان به يومينيس جو اڳتي وڌڻ نه رڪيو.<ref name="G39">Grainger 1990, pp. 39–42</ref> 316 ق م جي بهار ۾ سلوقس ۽ پيثون انٽيگونوس سان ملي ويا، جيڪو يومينيس جو تعاقب ڪندي سوسا پهتو هو. سوسا مان انٽيگونوس ميديا روانو ٿيو، جتان هو اوڀر وارن صوبن کي خطري ۾ وجهي سگهيو ٿي. هن سلوقس کي ٿوري فوج سان اتي ڇڏيو ته جيئن يومينيس کي بحيره روم تائين پهچڻ کان روڪي سگهي. [[اراخوسيا]] جي صوبيدار [[سيبيرٽيوس]] صورتحال کي نااميد سمجهي پنهنجي صوبي ڏانهن موٽي ويو. يومينيس ۽ سندس اتحادين جون فوجون ٽٽڻ جي ڪناري تي پهچي ويون. 316 ق م دوران انٽيگونوس ۽ يومينيس وچ ۾ ٻه اهم جنگيون ٿيون: [[پارايتاڪيني جي جنگ]] ۽ [[گابيئني جي جنگ]]. يومينيس شڪست کاڌي ۽ بعد ۾ قتل ڪيو ويو. ديادوخين جي ٻي جنگ جا واقعا ظاهر ڪن ٿا ته سلوقس صحيح وقت جو انتظار ڪرڻ جي غيرمعمولي صلاحيت رکندو هو. بي ڌڙڪ جنگ ۾ ٽپي پوڻ سندس انداز نه هو.<ref name="G43">Grainger 1990, p. 43</ref> === مصر ڏانهن فرار === انٽيگونوس 316 ق م جي سياري ۾ ميديا ۾ رهيو، جتي پيثون ٻيهر حڪمران هو. پيثون جي اقتدار جي خواهش وڌيڪ وڌي وئي ۽ هن انٽيگونوس جي ڪجهه فوجن کي پنهنجي پاسي آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. پر انٽيگونوس سازش جو پتو لڳائي ورتو ۽ پيثون کي قتل ڪرائي ڇڏيو. ان کان پوءِ هن [[پيوڪيسٽاس]] کي هٽائي فارس جو نئون صوبيدار مقرر ڪيو.<ref name="G44">Grainger 1990, p. 44–45</ref> 315 ق م جي اونهاري ۾ انٽيگونوس بابل پهتو، جتي سلوقس سندس شاندار استقبال ڪيو. پر ٻنهي جي وچ ۾ لاڳاپا جلد خراب ٿي ويا. سلوقس انٽيگونوس جي هڪ فوجي عملدار کي ان کان اجازت وٺڻ کان سواءِ سزا ڏني. انٽيگونوس ڪاوڙجي پيو ۽ سلوقس کان مطالبو ڪيو ته هو صوبي جي آمدنيءَ جو حساب ڏئي. سلوقس انڪار ڪري ڇڏيو.{{sfn|Boiy|2004|p=121}} تنهن هوندي به هو انٽيگونوس کان ڊڄي ويو ۽ فقط پنجاهه گهوڙيسوارن سان گڏ مصر ڏانهن ڀڄي ويو. روايت آهي ته [[ڪلداني]] نجومين انٽيگونوس کي اڳڪٿي ٻڌائي هئي ته سلوقس مستقبل ۾ ايشيا جو حڪمران بڻجندو ۽ آخرڪار انٽيگونوس کي قتل ڪندو. هي ٻڌي انٽيگونوس سلوقس جي پٺيان فوج موڪلي. پر سلوقس پهرين [[ميسوپوٽيميا]] ۽ پوءِ [[سوريا]] ڏانهن فرار ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو. سلوقس جي مدد ڪرڻ جي الزام ۾ انٽيگونوس [[بليٽور]]، جيڪو ميسوپوٽيميا جو نئون صوبيدار هو، کي قتل ڪرائي ڇڏيو. جديد مؤرخ هن نجومي اڳڪٿي واري قصي بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا. تنهن هوندي به اهو تقريباً يقيني آهي ته بابلي پادري سلوقس جا مخالف هئا.<ref name="G49">Grainger 1990, pp. 49–51, Boiy p. 122</ref> == بطليموس جي ماتحت بحري سالار (316–311 ق م) == {{Main|ديادوخين جي ٽين جنگ}} مصر پهچڻ کان پوءِ سلوقس پنهنجي دوستن کي [[يونان]] موڪليو ته جيئن هو ٻين ديادوخي حڪمرانن [[ڪيساندر]] (مقدونيه جو حڪمران ۽ يونان جو بالادست) ۽ [[ليسيميڪس]] (حڪمران [[ٿريس]]) کي [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي وڌندڙ طاقت بابت آگاهه ڪن. ان وقت انٽيگونوس سڀني ''ديادوخي'' حڪمرانن مان سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي چڪو هو، ۽ جلد يا دير سان ٻين حڪمرانن کي سندس مقابلو ڪرڻو هو. [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]]، ليسيميڪس ۽ ڪيساندر گڏجي انٽيگونوس خلاف هڪ اتحاد قائم ڪيو. اتحادين انٽيگونوس ڏانهن هڪ تجويز موڪلي، جنهن ۾ هن کان مطالبو ڪيو ويو ته هو پنهنجي گڏ ڪيل خزاني ۽ علائقن مان حصا ورهائي. تجويز موجب [[فينيقيا]] ۽ [[سوريا]] بطليموس کي، [[ڪپاڊوشيا]] ۽ [[ليسيا]] ڪيساندر کي، [[هيلسپونٽيني فريجيا]] ليسيميڪس کي ۽ [[بابلونيا]] سلوقس کي ملڻ گهرجي.<ref>Diodorus Siculus, ''Bibliotheca Historica'' XIX 57,1.</ref> انٽيگونوس هن مطالبي کي رد ڪري ڇڏيو ۽ 314 ق م جي بهار ۾ [[سوريا]] ۾ بطليموس خلاف لشڪر ڪشي شروع ڪئي.<ref name="G55">Grainger 1990, pp. 53–55</ref> جنگ جي شروعاتي مرحلي دوران سلوقس، بطليموس جي بحري فوج ۾ ''بحري سالار'' طور خدمتون سرانجام ڏنيون. انٽيگونوس [[صور]] (Tyre) جو گهيرو ڪري رهيو هو، جڏهن سلوقس پنهنجي ٻيڙين سان سندس سامهون کان گذري ويو ۽ [[سوريا]] ۽ [[ايشيا صغير]] جي سامونڊي ڪنارن لاءِ خطرو بڻجي ويو.<ref>{{cite web |author=Jona Lendering |url=https://www.livius.org/di-dn/diadochi/war05.html |title=Alexander's successors: The Third Diadoch War |publisher=Livius.org |access-date=2012-11-07 |archive-date=18 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121118035712/http://www.livius.org/di-dn/diadochi/war05.html |url-status=dead }}</ref> انٽيگونوس [[روڊس]] جي ٻيٽ سان اتحاد ڪيو، جيڪو پنهنجي حڪمتِ عملي واري جڳهه ۽ طاقتور بحري ٻيڙي بيڙي سبب اتحادين کي گڏ ٿيڻ کان روڪي سگهي پيو. روڊس جي خطري کي نظر ۾ رکندي بطليموس سلوقس کي هڪ سئو جنگي ٻيڙيون ڏنيون ۽ کيس [[ايجيئن سمنڊ]] ڏانهن موڪليو. سلوقس جو ٻيڙو روڊس کي شڪست ڏيڻ لاءِ ڪافي نه هو، پر ايترو ضرور طاقتور هو جو [[ڪاريا]] جي صوبيدار [[اساندر]] کي بطليموس سان اتحاد ڪرڻ تي مجبور ڪري سگهي. پنهنجي طاقت جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ سلوقس [[ايرٿرائي]] شهر تي پڻ حملو ڪيو. انٽيگونوس جي ڀائٽي [[پوليمايوس (جرنيل)|پوليمايوس]] اساندر تي حملو ڪيو. سلوقس واپس [[قبرص]] موٽي آيو، جتي بطليموس پنهنجي ڀاءُ [[مينيلائوس (لاگوس جو پٽ)|مينيلائوس]] کي 10,000 ڀاڙي جي سپاهين ۽ 100 ٻيڙين سان موڪليو هو. سلوقس ۽ مينيلائوس گڏجي [[ڪيتيون]] جو گهيرو شروع ڪيو. انٽيگونوس پنهنجي بحري فوج جو وڏو حصو ايجيئن سمنڊ ڏانهن ۽ پنهنجي زميني فوج [[ايشيا صغير]] ڏانهن موڪلي. هاڻي بطليموس (ٽالمي) وٽ [[سوريا]] تي حملي جو بهترين موقعو هو. 312 ق م ۾ هن [[غزه جي جنگ (312 ق م)|غزه جي جنگ]] ۾ [[ديميتريوس اول مقدوني]]، جيڪو انٽيگونوس جو پٽ هو، کي شڪست ڏني. امڪان آهي ته سلوقس به هن جنگ ۾ شامل هو. [[پيثون، پٽِ ايجينور]]، جنهن کي انٽيگونوس بابل جو نئون صوبيدار مقرر ڪيو هو، جنگ ۾ مارجي ويو. پيثون جي موت سلوقس لاءِ بابل واپس حاصل ڪرڻ جو بهترين موقعو ثابت ٿيو.<ref name="G56">Grainger 1990, pp. 56–72</ref> سلوقس پنهنجي بابل واپسي جي تياري تمام احتياط سان ڪئي هئي. غزه جي جنگ کان پوءِ ديميتريوس [[ٽرپولي، لبنان|ٽرپولي]] ڏانهن هٽي ويو، جڏهن ته بطليموس اڳتي وڌندي [[صيدا]] تائين پهچي ويو. بطليموس سلوقس کي 800 پيادل سپاهي ۽ 200 گهوڙيسوار ڏنا. ان سان گڏ سندس پراڻا دوست به هئا، شايد اهي ئي پنجاهه ماڻهو جيڪي اڳ بابل مان ساڻس گڏ ڀڄي نڪتا هئا. بابل ڏانهن سفر دوران سلوقس رستي ۾ موجود فوجي آبادين مان وڌيڪ سپاهي ڀرتي ڪندو ويو. آخرڪار هن وٽ لڳ ڀڳ 3,000 سپاهي گڏ ٿي ويا. بابل ۾ پيثون جي ڪمانڊر [[ڊيفيلوس]] شهر جي قلعي ۾ پاڻ کي بند ڪري ڇڏيو. سلوقس تمام تيزيءَ سان بابل تي قبضو ڪري ورتو ۽ جلد ئي قلعو به فتح ٿي ويو. سلوقس جا اهي دوست، جيڪي بابل ۾ رهجي ويا هئا، قيد مان آزاد ڪيا ويا.<ref name="G74">Grainger 1990, pp. 74–75</ref> بعد ۾ سلوقس جي بابل واپسي کي سرڪاري طور [[سلوقي سلطنت]] جي قيام جي شروعات تصور ڪيو ويو.<ref name=EB1911/> ساڳئي سال کي پوءِ [[سلوقي سن]] (Seleucid Era) جو پهريون سال قرار ڏنو ويو. == بابلونيا جو صوبيدار (311–306 ق م) == === اوڀر وارن صوبن جي فتح === [[File:Diadochi.png|thumb|350px|[[سلوقس اول نيڪيٽر]]، [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]]، [[بطليموس اول]]، [[ڪيساندر]] ۽ [[ليسيميڪس]] جون سلطنتون]] سلوقس جي بابل واپسي کان ٿوري ئي دير پوءِ انٽيگونوس جي حامين بابل کي ٻيهر هٿ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. [[نيڪانور (صوبيدار)|نيڪانور]] ميڊيا جو نئون صوبيدار ۽ اوڀر وارن صوبن جو ''اسٽريٽيگوس'' (اعليٰ فوجي ڪمانڊر) هو. سندس فوج ۾ لڳ ڀڳ 17,000 سپاهي هئا. [[آريا]] جو صوبيدار [[ايويگوراس]] سندس اتحادي هو. ظاهر هو ته سلوقس جي ننڍڙي فوج ٻنهي کي سڌي جنگ ۾ شڪست نٿي ڏئي سگهي. سلوقس پنهنجون فوجون انهن دلدلن ۾ لڪائي ڇڏيون جيڪي ان علائقي کي گهيرينديون هيون جتان نيڪانور [[دجلہ درياهه]] پار ڪرڻ وارو هو، ۽ رات جي وقت اوچتو حملو ڪيو. جنگ جي شروعات ۾ ئي ايويگوراس مارجي ويو ۽ نيڪانور پنهنجي فوج کان الڳ ٿي ويو. ايويگوراس جي موت جي خبر سپاهين ۾ پکڙجڻ سان ئي ڪيترن سپاهين وڏي تعداد ۾ هٿيار ڦٽا ڪيا. انهن مان تقريباً سڀني سلوقس جي ماتحت وڙهڻ قبول ڪيو. نيڪانور فقط ٿورن ساٿين سان بچي نڪري ويو.{{sfn|Grainger|1990|p=79}}{{sfn|Boiy|2004|p=126}} جيتوڻيڪ هاڻي سلوقس وٽ لڳ ڀڳ 20,000 سپاهي هئا، پر اهي اڃا به انٽيگونوس جي سموري طاقت کي منهن ڏيڻ لاءِ ڪافي نه هئا. هن کي اهو به معلوم نه هو ته انٽيگونوس ڪڏهن جوابي حملو ڪندو. ٻئي طرف کيس خبر هئي ته گهٽ ۾ گهٽ ٻه اوڀر وارا صوبا اهڙا هئا جتي ڪو صوبيدار موجود نه هو. سندس فوج جو وڏو حصو به انهن ئي علائقن مان آيل هو. ايويگوراس جي فوج جا به ڪيترائي سپاهي پارسي هئا. شايد ڪجهه فوجي اهي به هئا جيڪي اڳ [[يومينيس]] جي فوج ۾ شامل هئا ۽ انٽيگونوس سان دشمني رکندا هئا. سلوقس فيصلو ڪيو ته هن صورتحال مان مڪمل فائدو ورتو وڃي.{{sfn|Grainger|1990|p=79}}{{sfn|Boiy|2004|p=126}} سلوقس مختلف صوبن ۽ فوجين ۾ مختلف ڳالهيون مشهور ڪرايون. هڪ مشهور روايت موجب هن خواب ۾ [[سڪندر اعظم]] کي پنهنجي ڀرسان بيٺل ڏٺو هو. يومينيس به اڳ اهڙي قسم جي تبليغي حڪمت عملي استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي. پر انٽيگونوس، جيڪو ان وقت [[ايشيا صغير]] ۾ هو، اوڀر ۾ سڪندر سان گڏ نه رهيو هو، تنهنڪري هو پنهنجي تبليغ ۾ سڪندر جي شخصيت جو ساڳيو فائدو نه وٺي سگهيو. سلوقس، هڪ مقدوني هجڻ جي ڪري، پنهنجي فوج ۾ موجود مقدونين جو اعتماد آسانيءَ سان حاصل ڪري سگهيو، جڏهن ته يومينيس لاءِ اها ڳالهه ممڪن نه هئي.<ref name="G80">Grainger 1990, p. 80</ref> بابل جو صوبيدار ٻيهر بڻجڻ کان پوءِ سلوقس پنهنجي سياسي روش ۾ گهڻو جارح بڻجي ويو. ٿوري ئي عرصي اندر هن [[ميڊيا]] ۽ [[سوسيانا]] تي قبضو ڪري ورتو. [[ڊيوڊورس سڪيولس]] لکي ٿو ته سلوقس ٻين ويجهن علائقن تي به قبضو ڪيو، جن مان مراد شايد [[پارس]]، [[آريا]] يا [[پارتيا]] هجن. بهرحال هو [[باختريا]] ۽ [[سغديانا]] تائين نه پهتو. انهن مان پهرين علائقي جو صوبيدار [[اسٽاسانور]] هو، جيڪو سڄي تڪرار دوران غيرجانبدار رهيو. نيڪانور جي فوج جي شڪست کان پوءِ اوڀر ۾ ڪا اهڙي طاقت باقي نه رهي جيڪا سلوقس جي مخالفت ڪري سگهي. اهو واضح ناهي ته سلوقس فتح ڪيل صوبن جي انتظاميه ڪيئن منظم ڪئي. گهڻا صوبيدار ته اڳ ئي مارجي چڪا هئا. نظرياتي طور [[پوليپرخون]] اڃا به انٽيپيٽر جو قانوني جانشين ۽ مقدونيه سلطنت جو سرڪاري نائب السلطنت هو، ۽ صوبيدارن جي مقرري سندس ذميواري هئي. پر پوليپرخون اڃا تائين انٽيگونوس جو اتحادي هو، تنهنڪري سلوقس جو مخالف به شمار ٿيندو هو.<ref name="G81">Grainger 1990, p. 81</ref> === جوابي ڪارروائي === [[File:Seleucos I Bucephalos coin.jpg|thumb|سلوقس اول جو سڪو جنهن تي [[سڪندر اعظم]] جي مشهور گهوڙي [[بوقيفالوس]] جي تصوير موجود آهي.]] انٽيگونوس پنهنجي پٽ [[ديميتريوس اول مقدوني]] کي 15,000 پيادل ۽ 4,000 گهوڙيسوارن سان بابل ٻيهر فتح ڪرڻ لاءِ موڪليو. ظاهر آهي ته هن ديميتريوس لاءِ هڪ مقرر وقت به رکيو هو، جنهن کان پوءِ کيس واپس [[سوريا]] موٽڻو هو. انٽيگونوس جو خيال هو ته سلوقس اڃا به رڳو بابل تي حڪمران آهي. شايد نيڪانور کيس نه ٻڌايو هو ته سلوقس وٽ هاڻي گهٽ ۾ گهٽ 20,000 سپاهي موجود آهن. اهو به لڳي ٿو ته نيڪانور جي شڪست جي اصل پيماني کان گهڻا ماڻهو واقف نه هئا. انٽيگونوس کي اها به خبر نه هئي ته سلوقس اوڀر جي گهڻن صوبن تي قبضو ڪري چڪو آهي، ۽ شايد هو سلطنت جي اوڀر وارن حصن کي گهڻي اهميت به نه ڏيندو هو.<ref name="G82">Grainger 1990, pp. 82–83</ref> جڏهن ديميتريوس بابل پهتو، تڏهن سلوقس اوڀر ۾ موجود هو. هن شهر جي حفاظت [[پيٽروڪلس]] جي حوالي ڪري ڇڏي هئي. بابل جو دفاع غيرمعمولي طريقي سان ڪيو ويو. شهر ۾ ٻه مضبوط قلعا هئا جن ۾ سلوقس پنهنجا فوجي دستا مقرر ڪيا هئا. شهر جي آبادي کي ٻاهر ڪڍي ويجهن علائقن ۾ آباد ڪيو ويو، جن مان ڪجهه ماڻهو ته [[سوسا]] تائين منتقل ڪيا ويا. بابل جي چوڌاري شهر، دلدل، واهه ۽ درياهه هجڻ ڪري دفاع لاءِ تمام موزون ماحول موجود هو. ديميتريوس جي فوج قلعي جي گهيري ۾ لڳي وئي ۽ ٻن مان هڪ قلعو فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي. پر ٻيو قلعو سندس لاءِ ڏاڍو مشڪل ثابت ٿيو. هن پنهنجي دوست [[آرڪيلاوس]] کي گهيرو جاري رکڻ لاءِ ڇڏيو ۽ پاڻ 5,000 پيادل ۽ 1,000 گهوڙيسوار بابل ۾ ڇڏي اولهه ڏانهن موٽي ويو. قديم ماخذ انهن فوجين جي بعد واري قسمت بابت ڪجهه نٿا ٻڌائين. شايد سلوقس کي آرڪيلاوس کان بابل ٻيهر فتح ڪرڻو پيو هجي.<ref name="G83">Grainger 1990, p. 83; Boiy p. 127</ref> === بابل جي جنگ === {{Main|بابل جي جنگ}} [[File:LysimachusCoinWithHornedAlexander.jpg|thumb|left|250px|[[ليسيميڪس]] جو سڪو جنهن تي سڱن واري [[سڪندر اعظم]] جي تصوير موجود آهي.]] 311 کان 302 ق م تائين نون سالن دوران، جڏهن انٽيگونوس اولهه ۾ مصروف رهيو، سلوقس سڪندر اعظم جي سلطنت جي سموري اوڀرئين حصي کي [[جيڪسارٽيس درياهه]] کان [[سنڌو درياهه]] تائين پنهنجي اقتدار هيٺ آڻي ڇڏيو.<ref name=EB1911>{{EB1911 |wstitle=Seleucid Dynasty |volume=24 |pages=603–604 |first=Edwyn Robert |last=Bevan |inline=1}}</ref> 311 ق م ۾ انٽيگونوس ڪيساندر، ليسيميڪس ۽ بطليموس سان صلح ڪري ورتي، جنهن کان پوءِ کيس سلوقس سان نبيرڻ جو موقعو ملي ويو.<ref name="G86">Grainger 1990, p. 86</ref> انٽيگونوس وٽ گهٽ ۾ گهٽ 80,000 سپاهي هئا. جيڪڏهن هو پنهنجي اڌ فوج به اولهه ۾ ڇڏي ڏئي ها، تڏهن به کيس سلوقس تي عددي برتري حاصل رهي ها. ممڪن آهي ته سلوقس کي [[ڪوسائي]] قبيلن کان به مدد ملي هجي، جن جا ابا ڏاڏا قديم [[ڪاسي]] هئا. انٽيگونوس يومينيس خلاف جنگ دوران سندن علائقن کي تباهه ڪري ڇڏيو هو. سلوقس شايد آرڪيلاوس جي ڪجهه فوجين کي به پنهنجي پاسي شامل ڪيو. جڏهن آخرڪار انٽيگونوس بابل تي حملو ڪيو، تڏهن سلوقس جي فوج اڳ کان گهڻي وڏي ٿي چڪي هئي. سندس فوج جا ڪيترائي ماڻهو يقيناً انٽيگونوس کان نفرت ڪندا هئا، جڏهن ته بابل جا رهواسي به ان جا مخالف هئا. انهيءَ ڪري سلوقس کي بغاوت روڪڻ لاءِ وڏي فوج مقرر ڪرڻ جي ضرورت نه رهي.<ref name="G89">Grainger 1990, pp. 89–91</ref> === بابل جي جنگ === {{Main|بابل جي جنگ}} بابل جي جنگ بابت تمام ٿوري معلومات محفوظ رهي آهي. هن تڪرار جا واقعا بيان ڪندڙ فقط هڪ مختصر بابلي تاريخي رڪارڊ (Chronicle) موجود آهي. 310 ق م واري سال جو بيان مڪمل طور گم ٿي چڪو آهي. لڳي ٿو ته انٽيگونوس ڪجهه وقت لاءِ بابل تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو هو، پر سندس منصوبا ان وقت متاثر ٿيا جڏهن [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]] اوچتو [[ڪليڪيا]] تي حملو ڪري ڇڏيو.<ref name="G89" /> اسان کي اها خبر ضرور آهي ته سلوقس گهٽ ۾ گهٽ هڪ فيصلاڪن جنگ ۾ انٽيگونوس کي شڪست ڏني. هن جنگ جو ذڪر فقط [[پوليائينس]] جي ڪتاب ''جنگي حڪمت عمليون'' (''Stratagems in War'') ۾ ملي ٿو. پوليائينس موجب سلوقس ۽ انٽيگونوس جون فوجون سڄو ڏينهن وڙهنديون رهيون، پر رات ٿيڻ تائين ڪو به ڌر فيصلائتي برتري حاصل نه ڪري سگهي. ٻنهي فوجن رات جو آرام ڪرڻ ۽ صبح جو جنگ جاري رکڻ تي اتفاق ڪيو. انٽيگونوس جا سپاهي پنهنجا هٿيار ۽ سازوسامان هڪ پاسي رکي آرام ڪرڻ لڳا. سلوقس پنهنجي فوج کي حڪم ڏنو ته هو جنگي صفن ۾ ئي آرام ڪن ۽ صبح جو ناشتو به ساڳئي ترتيب سان ڪن. سج اڀرڻ کان ٿورو اڳ سلوقس جي فوج اوچتو حملو ڪري ڇڏيو. انٽيگونوس جا سپاهي ان وقت تائين هٿيارن کان سواءِ ۽ بي ترتيب حالت ۾ هئا، تنهنڪري کين آسانيءَ سان شڪست ملي وئي. بهرحال، هن روايت جي تاريخي صحت بابت ڪجهه شڪ موجود آهن.{{sfn|Grainger|1997|p=54}}<ref>{{cite web |author=Polyaenus |url=https://www.livius.org/cg-cm/chronicles/bchp-diadochi/polyaenus.html |title=The Babylonian war |publisher=Livius.org |access-date=2012-11-07 |archive-date=31 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121031180603/http://www.livius.org/cg-cm/chronicles/bchp-diadochi/polyaenus.html |url-status=dead }}</ref> آخرڪار بابل جي جنگ سلوقس جي مڪمل فتح تي ختم ٿي. انٽيگونوس کي اولهه طرف پوئتي هٽڻ تي مجبور ٿيڻو پيو. ان کان پوءِ ٻنهي ڌرين پنهنجون سرحدون مضبوط ڪيون. انٽيگونوس [[بالخ درياهه]] جي ڪناري تي قلعن جو هڪ سلسلو تعمير ڪرايو، جڏهن ته سلوقس ڪيترائي شهر اڏايا، جن ۾ [[دورا-يوروپوس]] ۽ [[نصيبين]] شامل هئا. === سلوقيا === سلوقس جي ايندڙ اهم ڪارنامي جو تعلق [[سلوقيا]] شهر جي قيام سان آهي. هي شهر غالباً 307 يا 305 ق م ۾ [[دجلہ درياهه]] جي ڪناري تي تعمير ڪيو ويو. سلوقس سلوقيا کي پنهنجي نئين گاديءَ جو هنڌ بڻايو. هن اهڙي طرح [[ليسيميڪس]]، [[ڪيساندر]] ۽ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي مثال جي پيروي ڪئي، جن پڻ پنهنجي نالن تي شهر قائم ڪيا هئا. سلوقس بابل جي سرڪاري ٽڪسالي (دارالضرب) کي به پنهنجي نئين گاديءَ واري شهر منتقل ڪري ڇڏيو. وقت سان گڏ بابل، سلوقيا جي ڇانوَ هيٺ اچي ويو. هڪ روايت موجب سلوقس جي پٽ [[انتيوخس اول سوٽر]] 275 ق م ۾ بابل جي سموري آبادي کي پنهنجي پيءُ جي نالي واري گاديءَ واري شهر سلوقيا ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو. شهر وڏي تيزي سان ترقي ڪئي ۽ خوشحال بڻجي ويو، پر 165ع ۾ رومي فوجن ان کي تباهه ڪري ڇڏيو.{{sfn|Grainger|1997|p=54}}{{sfn|Boiy|2004| p=45}} سلوقيا جي بنياد بابت هڪ مشهور روايت پڻ بيان ڪئي وڃي ٿي. چيو وڃي ٿو ته سلوقس بابلي پادرين کان پڇيو ته شهر جي بنياد رکڻ لاءِ سڀ کان مناسب ڏينهن ڪهڙو آهي. پادرين نجومي حساب ڪتاب ڪري صحيح ڏينهن معلوم ڪيو، پر شهر جي قيام کي ناڪام بڻائڻ جي نيت سان سلوقس کي غلط تاريخ ٻڌائي. پر سندن سازش ناڪام ٿي وئي. جڏهن اصل مناسب ڏينهن آيو ته سلوقس جا سپاهي پاڻمرادو شهر جي تعمير شروع ڪرڻ لڳا. جڏهن سلوقس پادرين کان ان جو سبب پڇيو ته انهن پنهنجي چال جو اعتراف ڪري ورتو.<ref>Grainger 1990, s.101</ref> == سلوقي سلطنت جو بادشاهه (306–281 ق م) == ديادوخين جي وچ ۾ اقتدار جي جدوجهد پنهنجي انتها تي تڏهن پهتي، جڏهن انٽيگونوس، مقدونيه جي پراڻي شاهي نسل جي خاتمي کان پوءِ، 306 ق م ۾ پاڻ کي بادشاهه قرار ڏنو.<ref name=EB1911/> جلد ئي ٻين چئن وڏن مقدوني سردارن، يعني [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]]، [[ليسيميڪس]]، [[ڪيساندر]] ۽ سلوقس پڻ سندس پيروي ڪئي ۽ [[باسيليئس]] (بادشاهه) جو لقب ۽ شاهي انداز اختيار ڪيو.<ref name=EB1911/> === چندر گپت ۽ اوڀر وارا صوبا === [[File:Lorber 130.jpg|thumb|275x275px|[[سلوقيا]] جي ٽڪسالي مان جاري ڪيل سلوقس اول جو ٽيٽراڊراخم. اڳئين پاسي [[زيوس]] جو مٿو ڏيکاريل آهي. پٺئين پاسي هاٿين سان گڏ [[اٿينا]] ڏيکاريل آهي، يوناني عبارت سان: BAΣIΛEΩΣ ΣEΛEYKOY، ''Basileōs Seleukou''، يعني "بادشاهه سلوقس جو".]] [[File:Seleukos I Nikator, tetradrachm, 312-281 BC, HGC 9-20.jpg|thumb|275x275px|[[سوسا]] جي ٽڪسالي مان جاري ڪيل سلوقس اول جو سڪو. اڳئين پاسي سلوقس کي اهڙي هيلمٽ سان ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو چيتوڙي چمڙي، ڍڳي جي سڱ ۽ ڪن سان سينگاريل آهي. پٺئين پاسي [[نائيڪي (ديوي)|نائيڪي]] ٻنهي هٿن سان هڪ گلن جو هار کڻي ٽرافي تي رکي رهي آهي. يوناني عبارت آهي: BAΣIΛEΩΣ ΣEΛEYKOY، ''Basileōs Seleukou''، يعني "بادشاهه سلوقس جو".]] {{Main|سلوقي-موريا جنگ}} سلوقس جلد ئي ٻيهر پنهنجو ڌيان اوڀر طرف ڪيو. موجوده [[افغانستان]] واري علائقي ۾ واقع فارسي صوبا، مالدار [[گنڌارا]] بادشاهت ۽ [[سنڌو ماٿري]] جون رياستون سڀ [[سڪندر اعظم]] آڏو جهڪي چڪيون هيون ۽ سندس سلطنت جو حصو بڻجي ويون هيون. جڏهن سڪندر وفات ڪئي ته [[ديادوخين جون جنگيون]] سندس سلطنت کي ٽڪرن ۾ ورهائي ڇڏيون، ڇاڪاڻ ته سندس جرنيل سلطنت تي قبضي لاءِ هڪ ٻئي سان وڙهڻ لڳا. اوڀر وارن علائقن ۾ [[سلوقس اول نيڪاتور]] سڪندر جي فتح ڪيل علائقن تي ڪنٽرول حاصل ڪيو. رومي مؤرخ [[ايپيان]] موجب: {{blockquote|text=[سلوقس] هميشه پاڙيسري قومن تي نظر رکندو هو؛ هٿيارن ۾ طاقتور ۽ صلاح مشوري ۾ قائل ڪندڙ هو. هن ميسوپوٽيميا، آرمينيا، "سلوقي" ڪپاڊوشيا، پارس، پارتيا، باختريا، عربستان، تاپوريا، سغديا، اراخوسيا، هيرڪانيا ۽ ٻين ويجهن قومن کي پنهنجي قبضي ۾ آندو، جن کي سڪندر سنڌو درياهه تائين تابع ڪيو هو. اهڙيءَ طرح سڪندر کان پوءِ ايشيا ۾ سندس سلطنت جون حدون سڀ کان وسيع هيون. فريجيا کان وٺي سنڌو تائين سمورو علائقو سلوقس جي تابع هو.|sign=<small>[[ايپيان]]</small>|source=''روم جي تاريخ''، شام واريون جنگيون [http://www.livius.org/ap-ark/appian/appian_syriaca_11.html 55]}} ان کان پوءِ موريائن سنڌو جي چوڌاري انهن علائقن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جن تي چار يوناني صوبيدار حڪومت ڪري رهيا هئا: [[نيڪانور (انٽيپيٽري جرنيل)|نيڪانور]]، [[فلپ (صوبيدار)|فلپ]]، [[يوديمس (جرنيل)|يوديمس]] ۽ [[پيثون (ايجينور جو پٽ)|پيثون]]. ان سان سنڌو جي ڪنارن تائين موريا سلطنت جو ڪنٽرول قائم ٿي ويو. چندر گپت جي فتوحات سلوقس کي قائل ڪيو ته کيس پنهنجي اوڀرئين سرحد کي محفوظ ڪرڻو پوندو. اتي موجود مقدوني علائقن کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ۾ سلوقس سنڌو ماٿري تي اڀرندڙ ۽ وڌندڙ [[موريا سلطنت]] سان ٽڪراءَ ۾ اچي ويو.{{sfn|Kosmin|2014|p=34}} 306 ق م ۾ سلوقس اول نيڪاتور هندستان ڏانهن ويو ۽ ظاهري طور سنڌو تائين علائقو پنهنجي قبضي ۾ آندو. آخرڪار هن [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[چندر گپت موريا]] سان [[سلوقي-موريا جنگ|جنگ]] ڪئي. فقط ٿورا ذريعا هندستان ۾ سندس سرگرمين جو ذڪر ڪن ٿا. چندر گپت، جيڪو يوناني ذريعن ۾ ''سينڊروڪوٽوس'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، [[موريا سلطنت]] جو باني هو ۽ هن سنڌو ماٿري ۽ سڪندر جي سلطنت جي سڀ کان اوڀر وارن علائقن جا ڪيترائي حصا فتح ڪري ورتا هئا. سلوقس چندر گپت خلاف مهم شروع ڪئي ۽ [[سنڌو درياهه]] پار ڪيو.{{sfn|Kosmin|2014|p=34}} ڪجهه محققن يوناني ذريعن کي موريا فتح طور پڙهيو آهي،{{sfn|Keay|2018|p=84}}<ref>{{Cite book |last=Basham |first=Arthur |orig-year =1954 |title=The Wonder That Was India |publisher=Grove Press |pages=51}}</ref>{{sfn|Grainger|2014|pp=108–110}}{{efn|فوجي مؤرخ جان ڊي. گرينجر نتيجو ڪڍي ٿو ته سلوقس هندستان تي حملو ڪيو ۽ شڪست کاڌي، پر لکي ٿو ته "[ان] کان اڳتي، وڌيڪ شاهدي کان سواءِ وڃڻ ممڪن ناهي."{{sfn|Grainger|2014|pp=109}} هن خيال لاءِ "تمام گهٽ يا ڪا شاهدي ناهي" ته چندر گپت سلوقس جي فوجن کي باختريا تائين واپس ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Grainger|2014|pp=108}}<br>ٻيا مصنف به ساڳي احتياط ڪن ٿا. باشم چوي ٿو ته سلوقس "لڳي ٿو ته مقابلي ۾ وڌيڪ نقصان برداشت ڪيو." روملا ٿاپر "سلوقس خلاف مهم" جو ذڪر ڪري ٿي، جنهن ۾ "چندر گپت ڪامياب لڳي ٿو، جيڪڏهن 303 ق م جي معاهدي جي شرطن مان اندازو لڳايو وڃي."<ref>{{Cite book |last=Thapar |first=Romila | year =2004 |title=Early India: From the Origins to AD 1300 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520242258 |pages=176 | url =https://archive.org/details/earlyindiafromor00thap/mode/1up}}</ref> ڪلڪي ۽ روٿرمنڊ لکن ٿا ته چندر گپت "سندس اوڀر طرف وڌڻ کي روڪيو"، ۽ پوءِ صلح جي شرطن کي بيان ڪن ٿا.{{sfn|Kulke|Rothermund|2016|p=39}} ڪي چوي ٿو ته "شايد هو چڱيءَ طرح شڪست کاڌو؛ صلح جون شرطون يقيناً ائين ظاهر ڪن ٿيون."{{sfn|Keay|2018|p=84}}}} پر تڪرار جا تفصيل،{{sfn|Grainger|2014|pp=108–110}} ۽ اهو ته واقعي ڪا باقاعده ميداني جنگ ٿي به يا نه،{{sfn|Kosmin|2014|p=33–34}} واضح نه آهن. جانساري خبردار ڪري ٿو ته "انهن جي وچ ۾ ٿيندڙ جنگ يا جهيڙي بابت تمام گهٽ تفصيل موجود آهن، ۽ ڪنهن به قديم مصنف نه سلوقس کي ۽ نه چندر گپت کي هن مقابلي جو واضح فاتح ڏيکاريو آهي. مقابلي ۽ ان کان پوءِ ٿيل معاهدي بابت معلومات جي هن کوٽ سبب انهن کي ٻيهر تعمير ڪرڻ ناممڪن آهي."{{sfn|Jansari|2023|p=35}} ويٽلي ۽ هيڪل جو خيال آهي ته جنگ کان پوءِ موريا-سلوقي دوستاڻن لاڳاپن جي سطح مان ظاهر ٿئي ٿو ته دشمني شايد "نه ڊگهي هئي ۽ نه ئي سخت."{{sfn|Wheatley|Heckel|2011|p=296}} ٻئي اڳواڻ آخرڪار هڪ ٺاهه تي پهتا،{{sfn|Kosmin|2014|p=33}} ۽ 303 ق م ۾ ٿيل معاهدي ذريعي،<ref name="Keay" >{{cite book | author= John Keay | title=India: A History | year=2001 | pages =85–86 | isbn = 978-0-8021-3797-5| publisher=Grove Press }}</ref> سلوقس اهي علائقا ڇڏي ڏنا جن کي هو محفوظ طور سنڀالي نٿي سگهيو. ان جي بدلي ۾ هن اوڀر کي مستحڪم ڪيو ۽ هاٿي حاصل ڪيا، جن جي مدد سان هو پنهنجي وڏي اولهندي حريف [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس مونوفٿالمس]] خلاف ڌيان ڏئي سگهي پيو.{{sfn|Kosmin|2014|p=33}} چندر گپت کان حاصل ڪيل 500 جنگي هاٿين ايندڙ جنگين، خاص طور [[ايپسس جي جنگ]] ۾،{{sfn|Kosmin|2014|p=37}} انٽيگونوس ۽ ديميتريوس خلاف اهم ڪردار ادا ڪيو. ممڪن آهي ته موريا بادشاهه سلوقس جي ڌيءَ سان شادي ڪئي هجي.{{sfn|Majumdar|2003|p=105}} [[اسٽرابو]] موجب ڇڏيل علائقا سنڌو سان لڳندا هئا: <blockquote>قبيلن جي جاگرافيائي بيهڪ هن ريت آهي: سنڌو سان گڏ پيروپاميسادي آهن، جن کان مٿي پيروپاميسس جبل واقع آهي؛ پوءِ ڏکڻ طرف اراخوٽي؛ پوءِ وڌيڪ ڏکڻ طرف گيدروسيني، انهن ٻين قبيلن سان گڏ جيڪي سامونڊي ڪناري تي رهن ٿا؛ ۽ سنڌو ويڪرائي لحاظ کان انهن سڀني هنڌن جي ڀرسان وهي ٿو. انهن هنڌن مان ڪجهه، جيڪي سنڌو سان لڳن ٿا، هاڻي هندستانين وٽ آهن، جيتوڻيڪ اهي اڳ فارسين جا هئا. سڪندر [ٽيون "اعظم" مقدوني] اهي علائقا آريائن کان کسي پنهنجيون آباديون قائم ڪيون، پر [[سلوقس نيڪاتور]] انهن کي [[سينڊروڪوٽوس]] [چندر گپت] کي شاديءَ جي شرطن ۽ بدلي ۾ پنج سئو هاٿي وٺڻ تي ڏئي ڇڏيو. — Strabo 15.2.9<ref>[[Strabo]], ''Geography'', [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/15B*.html#2.9 xv.2.9]</ref> </blockquote> هن مان لڳي ٿو ته سلوقس [[اراخوسيا]]، [[گيدروسيا]]، [[پيروپاميسادي]] ۽ شايد [[آريا (صوبو)|آريا]] جي به سڀ کان اوڀر وارن حصن کي ڇڏي ڏنو. ٻئي طرف اوڀر وارن ٻين صوبن جي صوبيدارن کيس قبول ڪيو. سندس پارسي زال [[اپاما]] شايد [[باختريا]] ۽ [[سغديانا]] ۾ سندس حڪمراني لاڳو ڪرائڻ ۾ مددگار ثابت ٿي هجي.<ref>[[Vincent Arthur Smith|Vincent A. Smith]] (1998). ''Ashoka''. Asian Educational Services. {{ISBN|81-206-1303-1}}.</ref><ref>[[Walter Eugene Clark]] (1919). "The Importance of Hellenism from the Point of View of Indic-Philology", ''Classical Philology'' '''14''' (4), pp. 297–313.</ref> هن ڳالهه جي آثار قديمه مان به تصديق ٿئي ٿي، جيئن موريا اثر جا واضح نشان، مثال طور [[اشوڪ جا فرمان]]، جيڪي اڄوڪي ڏکڻ افغانستان جي [[قنڌار]] جهڙن هنڌن تي موجود آهن. [[File:Head of a Greco-Bactrian ruler, Temple of the Oxus, Takht-i-Sangin, 3rd-2nd century BCE.jpg|thumb|سلوقس اول يا شايد ڪنهن [[يوناني-باختري]] حڪمران جو چهرو، شاهي پٽي سان. آڪسس جو مندر، [[تخت سنگين]]، ٽين–ٻين صدي ق م، [[تاجڪستان]].<ref name="OB27">{{cite journal |last1=Bopearachchi |first1=Osmund |title=A Faience Head of a Graeco-Bactrian King from Ai Khanum |journal=Bulletin of the Asia Institute |date=1998 |volume=12 |page=27 |jstor=24049090 |url=https://www.jstor.org/stable/24049090 |issn=0890-4464}}</ref>]] ڪجهه مصنف چون ٿا ته سلوقس طرفان اڄوڪي ڏکڻ افغانستان جا وڌيڪ علائقا حوالي ڪرڻ بابت دليل مبالغو آهي، جيڪو [[پليني بزرگ]] جي هڪ بيان مان نڪتو آهي. اهو بيان خاص طور چندر گپت کي مليل علائقن بابت نه، پر جغرافيه دانن جي مختلف راين بابت آهي ته "هندستان" لفظ جي حد ڇا آهي:<ref>Debated by Tarn, ''The Greeks in Bactria and India'', p. 100</ref> {{efn|name="Herat"|ڪوسمن: ڪوسمن (2014)، ''The Land of the Elephant Kings: Space, Territory, and Ideology in Seleucid Empire''، ص.33: "سلوقس پنهنجي سلطنت جا سڀ کان اوڀر وارا صوبا چندر گپت جي بادشاهت ڏانهن منتقل ڪيا، يقيناً گنڌارا، پيروپاميسادي ۽ گيدروسيا جا اوڀر وارا حصا، ۽ ممڪن آهي ته اراخوسيا ۽ آريا به هرات تائين." آريا (موجوده هرات) جي حصول بابت اختلاف آهي. رائچوڌري ۽ مکرجي (1996)، ص.594 موجب، ان کي "ڪجهه عالمن غلط طور ڇڏيل صوبن جي فهرست ۾ شامل ڪيو آهي [...] اسٽرابو جي عبارت جي غلط جائزي [...] ۽ پليني جي هڪ بيان جي بنياد تي." جان ڊي. گرينجر (2014، ص. 109) موجب سلوقس "ضرور [...] آريا تي قابض رهيو هوندو"، ۽ وڌيڪ اهو ته سندس "پٽ انتيوخس پندرهن سال پوءِ اتي سرگرم هو."}} چندر گپت ۽ سلوقس جي اتحاد کي شادي ([[ايپيگاميا]]) ذريعي مضبوط ڪيو ويو. چندر گپت يا سندس پٽ شايد سلوقس جي ڌيءَ سان شادي ڪئي هجي، يا شايد هندستانين ۽ يونانين وچ ۾ شادين جي سفارتي سڃاڻپ ڏني وئي هجي. هڪ هندستاني [[پراڻڪ]] ذريعو، ''[[پرتيسارگ پرو|پرتيسارگ پرو]]''، جيڪو ''[[بوشيه پراڻ]]'' جو حصو آهي، [[چندر گپت موريا|چندر گپت]] جي هڪ يوناني ("[[ياون]]") شهزادي سان شادي جو بيان ڏئي ٿو، جيڪا سلوقس جي ڌيءَ هئي؛ هندستاني ذريعن ۾ سلوقس کي ''سلوو''<ref>''Hindu Nationalism, A Reader'', Christopher Jeffrelot, [[Princeton University Press]], 2007 [https://archive.org/details/HinduNationalism-AReader p.90]</ref> چيو ويو آهي.<ref name="Sagar">Foreign Influence on Ancient India, Krishna Chandra Sagar, Northern Book Centre, 1992, [https://books.google.com/books?id=0UA4rkm9MgkC&pg=PA83 p. 83]. The paragraph of the Pratisarga Parva mentioning this marriage is: "Chandragupta married with a daughter of Suluva, the [[Yavana]] king of [[Persian Empire|Pausasa]]. Thus, he mixed the Buddhists and the Yavanas. He ruled for 60 years. From him, [[Bindusara|Vindusara]] was born and ruled for the same number of years as his father. His son was Ashoka."[http://mandhataglobal.com/wp-content/custom/articles/Puranas.pdf Pratisarga Parva p.18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160423144009/http://mandhataglobal.com/wp-content/custom/articles/Puranas.pdf |date=23 April 2016 }}. Original Sanskrit of the first two verses: "Chandragupta Sutah Paursadhipateh Sutam. Suluvasya Tathodwahya Yavani Baudhtatapar".</ref> هن شادي يا اتحاد کان علاوه، سلوقس [[ميگاسٿينيس]] نالي سفير کي [[پاٽلي پتر]]، يعني موجوده [[پٽنا]]، [[بهار]]، ۾ موريائي درٻار ڏانهن موڪليو.{{sfn|Mookerji|1988|p=38}} ميگاسٿينيس جي سفر جي بيان جا فقط مختصر ٽڪرا محفوظ آهن.<ref name="Keay" /> ٻنهي حڪمرانن جا لاڳاپا بظاهر تمام سٺا هئا، ڇاڪاڻ ته قديم ذريعن موجب معاهدي کان پوءِ چندر گپت سلوقس ڏانهن مختلف تحفا، جهڙوڪ محبت وڌائيندڙ شيون، موڪليون.{{sfn|Kosmin|2014|p=35}}{{efn|[[Athenaeus of Naucratis]], ''The Deipnosophists'': "And Theophrastus says that some contrivances are of wondrous efficacy in such matters [as to make people more amorous]. And Phylarchus confirms him, by reference to some of the presents which Sandrakottus, the king of the Indians, sent to Seleucus; which were to act like charms in producing a wonderful degree of affection, while some, on the contrary, were to banish love."<ref>[http://www.attalus.org/old/athenaeus1.html#c32 i.32 ]</ref>}} سلوقس کي موريائي سلطنت ڏانهن موڪليل ڪيترين سفارتن ذريعي اتر هندستان جي گهڻي ڄاڻ حاصل ٿي، جيئن [[پليني بزرگ]] بيان ڪري ٿو: [[File:Mappa di Eratostene.jpg|thumb|350px|سلوقس کان پوءِ هليني دنيا جو تصور: [[ايراتوسٿينيس]] (276–194 ق م) جو [[قديم دنيا جو نقشو]]، جنهن ۾ سڪندر ۽ سندس جانشينن جي مهمن مان حاصل ڪيل ڄاڻ شامل ڪئي وئي.<ref>[http://www.henry-davis.com/MAPS/Ancient%20Web%20Pages/112.html Source]</ref>]] <blockquote> [[هائڊاسپس]] کان اڳتي ملڪ جا ٻيا حصا، جيڪي سڪندر جي فتحن جي آخري حد هئا، سلوقس نيڪاتور دريافت ۽ ماپ ڪرايا؛ يعني: *اتان ([[هائڊاسپس]]) کان [[سائڊرس|هيسڊرس]] تائين 168 ميل *[[جومانيس|ايواميس]] ([[جمنا]]) درياهه تائين ايترو ئي؛ ۽ ڪجهه نسخا ان ۾ وڌيڪ 5 ميل شامل ڪن ٿا *اتان کان [[گنگا]] تائين 112 ميل *[[رودافا]] تائين 119 ميل؛ ۽ ڪجهه چون ٿا ته انهن ٻنهي جي وچ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 325 ميل آهن *اتان کان [[ڪالينيپاڪسا]]، هڪ وڏو شهر، 167 ۽ اڌ ميل؛ ٻيا 265 ميل چون ٿا *۽ [[ايواميس]] ۽ گنگا درياهن جي سنگم تائين، جتي ٻئي گڏ ٿين ٿا، 225 ميل؛ ڪيترائي ان ۾ وڌيڪ 13 ميل شامل ڪن ٿا *اتان کان [[پاٽلي پتر|پاليبوترا]] شهر تائين 425 ميل *۽ پوءِ گنگا جي ڇوڙ تائين، جتي اهو سمنڊ ۾ ڪري ٿو، 638 ميل. — پليني بزرگ، ''Natural History''، ڪتاب 6، باب 21<ref>[http://penelope.uchicago.edu/holland/pliny6.html Pliny, Natural History, Book 6, Chap 17] also [http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 Pliny the Elder, Natural history, Book 6, Chap 21] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728023626/http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |date=28 July 2013 }}</ref> </blockquote> سلوقس ظاهري طور هندستان ۾ رهڻ دوران سڪا به ٺهرايا، ڇاڪاڻ ته سندس نالي جا ڪيترائي سڪا هندستاني معيار جا آهن ۽ هندستان مان کوٽائيءَ ۾ مليا آهن. اهي سڪا کيس "باسيليئس" يعني "بادشاهه" سڏين ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي 306 ق م کان پوءِ جا آهن. انهن مان ڪجهه سڪن ۾ سلوقس پنهنجي پٽ انتيوخس سان گڏ بادشاهه طور ذڪر ٿيل آهي، جنهن مان تاريخ 293 ق م جيتري دير واري به ٿي سگهي ٿي. ان کان پوءِ هندستان ۾ ڪو به سلوقي سڪو جاري نه ٿيو، جنهن مان سنڌو جي اولهه وارو علائقو چندر گپت ڏانهن منتقل ٿيڻ جي تصديق ٿئي ٿي.<ref>[http://www.snible.org/coins/hn/bactria.html#Seleucus%20and%20Antiochus Coinage of Seleucus and Antiochus in India]</ref> سلوقس شايد [[فارسي نار]] ۽ هندي سمنڊ ۾ هڪ بحري ٻيڙو پڻ قائم ڪيو هجي.{{sfn|Grainger|1997|p=54}} === ايپسس جي جنگ === {{Main|ديادوخي#ديادوخين جي چوٿين جنگ، 308-301 ق م}} [[File:Seleucos coin MET.jpg|thumb|[[سوسا]] ۾ جاري ڪيل سلوقس اول جو [[ٽيٽراڊراخم]].<ref name="MC">{{cite journal |last1=Marest-Caffey |first1=L. |title=Seleukos I's Victory Coinage of Susa Revisited: A Die Study and Commentary |journal=American Journal of Numismatics |date=2016 |volume=28 |pages=1–64}}</ref> '''اڳيون پاسو''': مرد شخصيت جو چهرو، شايد سلوقس، پر ممڪن آهي ته سڪندر يا ڊائونيئس هجي،<ref name="MC"/> جيڪو چيتوڙي چمڙي وارو هيلمٽ پاتل آهي، ڍڳي جي ڪن ۽ سڱن سان. '''پٺيون پاسو''': [[نائيڪي (ديوي)|نائيڪي]]، جيڪا ٽرافي مٿان گلن جو هار رکي رهي آهي؛ شايد [[ايپسس جي جنگ]] ڏانهن اشارو. عبارت: "بادشاهه سلوقس".<ref>{{cite web |last1=Metropolitan Museum of Art |title=Tetradrachm of Seleucus I |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/326156 |website=www.metmuseum.org}}</ref>]] سلوقس کي چندر گپت کان مليل جنگي هاٿي تڏهن تمام ڪارائتا ثابت ٿيا، جڏهن ديادوخين آخرڪار انٽيگونوس سان نبيرڻ جو فيصلو ڪيو. ڪيساندر، سلوقس ۽ ليسيميڪس [[ايپسس جي جنگ]] ۾ انٽيگونوس ۽ ديميتريوس کي شڪست ڏني. انٽيگونوس جنگ ۾ مارجي ويو، پر ديميتريوس بچي ڀڄي ويو. جنگ کان پوءِ [[سوريا]] سلوقس جي حڪمراني هيٺ آئي. سلوقس سوريا کي [[طوروس جبل]]ن کان وٺي [[سينا اپٻيٽ]] تائين علائقو سمجهندو هو، پر بطليموس اڳ ئي [[فلسطين]] ۽ [[فينيقيا]] تي قبضو ڪري چڪو هو. 299 ق م ۾ سلوقس ديميتريوس سان اتحاد ڪيو ۽ سندس ڌيءَ [[اسٽراٽونائيس آف سوريا|اسٽراٽونائيس]] سان شادي ڪئي. اسٽراٽونائيس، انٽيپيٽر جي ڌيءَ [[فيلا (انٽيپيٽر جي ڌيءَ)|فيلا]] جي پڻ ڌيءَ هئي. سلوقس کي اسٽراٽونائيس مان هڪ ڌيءَ ڄائي، جنهن جو نالو به [[فيلا (سلوقس جي ڌيءَ)|فيلا]] هو.<ref>[[John Malalas]], [http://www.attalus.org/translate/malalas.html#198 viii.198]</ref> ديميتريوس جي بحري فوج بطليموس جي بحري فوج کي تباهه ڪري ڇڏيو، تنهنڪري سلوقس کي بطليموس سان وڙهڻ جي ضرورت نه پئي.<ref name="Grainger97-55">Grainger 1997, p. 55–56</ref> بهرحال سلوقس پنهنجي سلطنت کي اولهه طرف گهڻو وڌائي نه سگهيو. ان جو وڏو سبب اهو هو ته وٽس يوناني سپاهين جو تعداد ڪافي نه هو. ايپسس جي جنگ دوران وٽس ليسيميڪس جي ڀيٽ ۾ گهٽ پيادل فوج هئي. سندس طاقت جنگي هاٿين ۽ روايتي پارسي گهوڙيسوار فوج ۾ هئي. پنهنجي فوج کي وڌائڻ لاءِ سلوقس يونان جي مکيه سرزمين مان آبادڪارن کي پاڻ ڏانهن راغب ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان مقصد لاءِ هن چار نوان شهر قائم ڪيا: سامونڊي ڪناري تي [[سلوقيا پيريا]] ۽ [[لاوڊيڪيا ان سوريا]]، ۽ [[اورونٽس درياهه]] جي واديءَ ۾ [[انطاڪيه بر اورونٽس]] ۽ [[اپاميا (سوريا)|اپاميا]]. [[انطاڪيه]] سندس حڪومت جو مرڪزي هنڌ بڻجي وئي. نئين سلوقيا کي سندس نئون بحري اڏو ۽ بحيره روم ڏانهن دروازو بڻجڻو هو. سلوقس ڇهه ننڍا شهر به قائم ڪيا.<ref name="Grainger97-55" /> سلوقس بابت چيو ويندو آهي ته "ٿورا ئي شهزادا اهڙا ٿيا آهن جن کي شهرن جي تعمير جو ايترو شديد شوق هجي. روايت آهي ته هن ڪل نو سلوقيا، سورهن انطاڪيا ۽ ڇهه لاوڊيڪيا تعمير ڪرايا."<ref name="ebd">{{EBD}}</ref> cqb2x1lnjwx4546djwn2vjtbffd9rx0 388217 388216 2026-06-23T21:44:29Z Intisar Ali 8681 388217 wikitext text/x-wiki {{Short description|مقدوني جرنيل، ديادوخوس ۽ سلوقي سلطنت جو باني}} {{Infobox royalty | name = سلوقس اول نيڪاتور | title = [[باسيليئس]]{{Efn|[[فارس جي بادشاهن جي فهرست|فارس جو بادشاهه]] {{br}} [[شاهنشاه#يوناني استعمال|شاهنشاه]] {{br}} [[ملڪن جو بادشاهه]] {{br}} ايشيا جو آقا {{br}}}} | image = Seleukos I Nikator Bronze Roman 100BCE-100CE Museo Archeologico Nazionale Naples AN 5590 1.jpg | alt = Bronze male bust | caption = [[هرڪولينيم]] مان مليل سلوقس جي ڪانسي جي مورتي جي رومي نقل (هاڻي [[نيپلز قومي آثار قديمه عجائب گهر]] ۾ موجود) | succession = [[سلوقي سلطنت]] جو [[باسيليئس]] | reign = 305<ref>Boiy "The Reigns of the Seleucid Kings According the Babylonian King List." ''Journal of Near Eastern Studies'' 70(1) (2011): 1–12.</ref> – سيپٽمبر 281 ق م | predecessor = [[سڪندر چوٿون مقدوني]] | successor = [[انطيوخس اول سوٽر]] (تقريباً 292 ق م کان گڏيل حڪمران) | birth_date = {{Circa|358 BC}} | birth_place = [[يوروپوس (مقدونيه)|يوروپوس]]، [[قديم مقدونيه]]<br />(موجوده [[ايورپوس]]، [[يونان]]) | death_date = سيپٽمبر 281 ق م (عمر تقريباً 77 سال) | death_place = [[ليسيميڪيا (ٿريس)|ليسيميڪيا]]، [[ٿريس]]<br />(موجوده [[ڪاواڪ ڪوي]]، [[چاناق قلعه صوبو|چاناق قلعه]]، [[ترڪيه]])<ref name=EB1911/><ref name="Seleucus I Nicator">{{cite web|url=https://www.livius.org/articles/person/seleucus-i-nicator/|title=Seleucus I Nicator|work=Livius}}</ref> | burial_place = | spouse = {{ubl|[[اپاما]]|[[اسٽراٽونائيس آف سوريا|اسٽراٽونائيس]]}} | issue = [[انطيوخس اول سوٽر]]<br />[[اخائيوس (سلوقس اول جو پٽ)|اخائيوس]]<br />[[فيلا (سلوقس جي ڌيءَ)|فيلا]]<br />لاوڊائيس | dynasty = [[سلوقي حڪمرانن جي فهرست|سلوقي خاندان]] | father = [[انطيوخس (سلوقس اول جو پيءُ)|انطيوخس]] | mother = [[لاوڊائيس آف مقدونيه|لاوڊائيس]] }} '''سلوقس اول نيڪاتور''' ({{IPAc-en|s|ɪ|ˈ|l|uː|k|ə|s}}؛<ref>[https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/seleucus-i Seleucus | Collins English dictionary]</ref> يوناني: Σέλευκος Νικάτωρ، ''Séleukos Nikátōr''؛ "فاتح سلوقس"، {{nowrap|تقريباً 358 ق م – 281 ق م}}) هڪ [[مقدوني يوناني]] جرنيل، فوجي عملدار ۽ [[سڪندر اعظم]] جي جانشينن مان هو، جنهن بعد ۾ مشهور [[سلوقي سلطنت]] جو بنياد وڌو ۽ [[سلوقي خاندان]] جي حڪمراني قائم ڪئي. سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ اقتدار جي ڇڪتاڻ ۾ شروعاتي طور سلوقس هڪ ثانوي شخصيت هو، پر وقت سان گڏ هو [[ايشيا صغير]]، [[سوريا]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[ايراني فلات]] جو مڪمل حڪمران بڻجي ويو ۽ ''[[باسيليئس]]'' (بادشاهه) جو لقب اختيار ڪيائين. سلوقي سلطنت [[هليني دور]] جي دنيا جي وڏين طاقتن مان هڪ هئي، جيستائين اها ٻي صدي ق م جي آخر ۽ پهرين صدي ق م جي شروعات ۾ [[رومي جمهوريه]] ۽ [[اشڪاني سلطنت]] جي هٿان ڪمزور نه ٿي وئي. سڪندر اعظم جي فوج ۾ خدمت دوران سلوقس ''[[هائپاسپست]]'' نالي مقدونيه جي چونڊ پيادل فوجي دستي جو سالار هو. جون 323 ق م ۾ سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ سلوقس شروعات ۾ [[پرديڪاس]] جي حمايت ڪئي، جيڪو سڪندر جي سلطنت جو نگران حڪمران هو. 323 ق م ۾ [[بابل جي ورهاست]] دوران سلوقس کي [[ساٿي گهوڙيسوار فوج]] جو ڪمانڊر ۽ ''چليارخ'' مقرر ڪيو ويو. 322 ق م ۾ [[ديادوخين جون جنگيون]] شروع ٿيون. [[مصر]] ۾ [[بطليموس اول سوٽر]] خلاف مهم دوران پرديڪاس جي فوجي ناڪامين سبب [[پيلوسيئم]] ۾ سندس فوج بغاوت ڪري ويٺي. سلوقس، [[پيثون]] ۽ [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] جي سازش جي نتيجي ۾ پرديڪاس 321 يا 320 ق م ۾ پيلوسيئم ۾ قتل ڪيو ويو. 321 ق م ۾ [[ٽرائيپاراديسوس جي ورهاست]] کان پوءِ نئين نگران حڪمران [[انٽيپيٽر]] سلوقس کي [[بابل]] جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو. پر جلد ئي ديادوخين جي جنگين جو نئون دور شروع ٿيو ۽ طاقتور حڪمران [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] سلوقس کي بابل ڇڏڻ تي مجبور ڪري ڇڏيو. سلوقس فقط 312 ق م ۾ [[بطليموس اول سوٽر]] جي مدد سان ٻيهر بابل واپس اچي سگهيو. 312 ق م کان پوءِ سلوقس بي رحمي سان پنهنجي سلطنت کي وڌايو ۽ آخرڪار [[فارس]] ۽ [[ميديا]] جا علائقا فتح ڪري ورتائين. هن نه فقط [[بابلونيا]] تي حڪمراني ڪئي، پر سڪندر اعظم جي سلطنت جي تقريباً سڄي اوڀرئين حصي تي پڻ قبضو قائم ڪيو. سلوقس [[گنڌارا]] ۽ اتر اولهه هندستان جي اڳوڻن صوبن تي پڻ دعويٰ ڪئي. پر انهن خواهشن کي [[چندر گپت موريا]] چئلينج ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[سلوقي-موريا جنگ]] (305–303 ق م) شروع ٿي. آخرڪار هڪ معاهدي ذريعي تڪرار ختم ٿيو، جنهن موجب [[موريا سلطنت]] اوڀر وارا صوبا پنهنجي قبضي ۾ آندا. ان کان علاوه هڪ شاديءَ جو اتحاد پڻ قائم ٿيو. [[اسٽرابو]] ۽ [[ايپيان]] موجب چندر گپت سلوقس جي هڪ ڌيءَ سان شادي ڪئي.<ref name=":1">[[Chandragupta Maurya#CITEREFAppian|Appian]], p. 55.</ref> ان جي بدلي ۾ سلوقي سلطنت کي 500 جنگي [[هاٿي]] ۽ انهن جا [[مهائوٽ]] مليا، جن 301 ق م ۾ [[ايپسس جي جنگ]] ۾ انٽيگونوس خلاف فيصلائتو ڪردار ادا ڪيو. 281 ق م ۾ سلوقس [[ڪوروپيڊيم جي جنگ]] ۾ [[ليسيميڪس]] کي به شڪست ڏني ۽ [[ايشيا صغير]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ورتو. انٽيگونوس ۽ ليسيميڪس خلاف فتوحات کان پوءِ ديادوخين ۾ سلوقي خاندان جو ڪو وڏو حريف باقي نه رهيو. تنهن هوندي به سلوقس [[ٿريس]] ۽ خود [[مقدونيه]] سميت ليسيميڪس جي يورپي علائقن تي به قبضو ڪرڻ جو خواهشمند هو. پر 281 ق م ۾ جڏهن هو ٿريس پهتو ته [[بطليموس ڪيرائونوس]] کيس قتل ڪري ڇڏيو.<ref name="EB1911" /> بطليموس ڪيرائونوس پنهنجي ڀيڻ [[ليسيندرا]] سان گڏ سلوقي درٻار ۾ پناهه ورتي هئي. سلوقس جي قتل سان سلوقين جا ٿريس ۽ مقدونيه تي قبضي جا امڪان ختم ٿي ويا، ۽ بطليموس ڪيرائونوس کي مقدونيه ۾ ليسيميڪس جي گهڻي طاقت پنهنجي هٿ ۾ آڻڻ جو موقعو ملي ويو. سلوقس جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[انطيوخس اول سوٽر]] سلوقي سلطنت جو حڪمران بڻيو. سلوقس پنهنجي دور حڪومت ۾ ڪيترائي نوان شهر پڻ قائم ڪيا، جن ۾ [[انطاڪيه]] (300 ق م)، [[اديسا]] ۽ [[دجله تي سلوقيه]] (تقريباً 305 ق م) شامل آهن. دجله تي سلوقيه جي قيام سبب آخرڪار [[بابل]] جي آبادي وڏي حد تائين گهٽجي وئي. == شروعاتي زندگي ۽ خاندان == سلوقس، [[انطيوخس (سلوقس اول نيڪاتور جو پيءُ)|انطيوخس]] جو پٽ هو. مؤرخ [[جونيانس جسٽينس]] دعويٰ ڪري ٿو ته انطيوخس [[فلپ ٻيون مقدوني]] جي جرنيلن مان هڪ هو، پر ٻين ذريعن ۾ اهڙي ڪنهن جرنيل جو ذڪر نٿو ملي ۽ نه ئي فلپ جي دور ۾ سندس فوجي خدمتن بابت ڪا معتبر ڄاڻ موجود آهي. ممڪن آهي ته انطيوخس [[اپر مقدونيه]] جي ڪنهن معزز اشرافي خاندان سان تعلق رکندو هجي. سلوقس جي ماءُ جو نالو [[لاوڊائيس آف مقدونيه|لاوڊائيس]] ٻڌايو وڃي ٿو، پر سندس باري ۾ به ٻي ڪا خاص معلومات موجود ناهي. بعد ۾ سلوقس پنهنجي والدين جي نالن تي ڪيترن ئي شهرن جا نالا رکيا.<ref name="G2">Grainger 1990, p. 2</ref> سلوقس [[يوروپوس (مقدونيه)|يوروپوس]] ۾ پيدا ٿيو، جيڪو [[مقدونيه]] جي اترئين حصي ۾ واقع هو. جيڪڏهن 358 ق م کي سندس پيدائش جو سڀ کان وڌيڪ امڪاني سال تسليم ڪيو وڃي ته سندس ڄمڻ کان فقط هڪ سال اڳ [[پايوني]] ماڻهن هن علائقي تي حملو ڪيو هو. فلپ ٻئي حملي آورن کي شڪست ڏني ۽ ڪجهه سالن بعد پايونين کي مڪمل طور مقدوني حڪمراني هيٺ آڻي ڇڏيو.<ref name="G4">Grainger 1990, pp. 4–5</ref> سلوقس جي پيدائش جو صحيح سال واضح ناهي. جسٽينس لکي ٿو ته [[ڪوروپيڊيم جي جنگ]] دوران سندس عمر 77 سال هئي، جنهن مطابق سندس پيدائش 358 ق م ۾ ٿي هوندي. [[ايپيان]] موجب جنگ وقت سندس عمر 73 سال هئي، جنهن مطابق سندس جنم 354 ق م ۾ ٿيو. جڏهن ته [[يوسيبيئس آف قيساريه]] عمر 75 سال ٻڌائي ٿو، جنهن مان 356 ق م وارو سال نڪري ٿو، ۽ اهڙي طرح سلوقس جي عمر [[سڪندر اعظم]] جي عمر جي برابر ٿي وڃي ٿي. مؤرخن جو خيال آهي ته شايد اها سلوقس جي سياسي تشهير هئي ته جيئن کيس سڪندر اعظم جي همعصر ۽ برابر حيثيت وارو شخص ڏيکاريو وڃي.<ref name="G1">Grainger 1990, p. 1</ref> نوجواني ۾ سلوقس کي بادشاهه جو [[شاهي خادم]] (''pais'') چونڊيو ويو. اشرافي خاندانن جي سڀني پٽن لاءِ اهو رواجي عمل هو ته هو پهرين شاهي خادم طور خدمت ڪن ۽ پوءِ بادشاهه جي فوج ۾ آفيسر بڻجن.<ref name="G2">Grainger 1990, p. 2</ref> سلوقس بابت چيو وڃي ٿو ته هو پنهنجي مستقبل جي حريفن [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] ۽ [[ديميتريوس اول مقدوني]] وانگر انتهائي طاقتور جسماني قوت جو مالڪ هو. ايپيان هڪ واقعي جو ذڪر ڪري ٿو جنهن ۾ سڪندر اعظم قرباني لاءِ تيار ڪيل هڪ جهنگلي ڍڳو اوچتو آزاد ٿي ڀڄي ويو، پر سلوقس پنهنجي ننگن هٿن سان ان جا سڱ پڪڙي کيس ٻيهر قابو ڪري ورتو.<ref name=":1" /> چيو وڃي ٿو ته بعد ۾ سندس سڪن تي ظاهر ٿيندڙ ڍڳي جا سڱ انهيءَ واقعي جي يادگار هئا. سڪندر اعظم وانگر سلوقس بابت به ڪيترائي ڏند ڪٿائي قصا مشهور ٿيا. هڪ روايت مطابق، جڏهن سلوقس سڪندر سان گڏ فارس خلاف مهم تي روانو ٿي رهيو هو، تڏهن سندس پيءُ انطيوخس کيس ٻڌايو ته سندس حقيقي والد دراصل ديوتا [[اپولو]] آهي. روايت موجب اپولو، لاوڊائيس کي هڪ منڊي تحفي طور ڏني هئي، جنهن تي [[لنگر]] جي تصوير ٺهيل هئي. سلوقس جي جسم تي به لنگر جي شڪل وارو پيدائشي نشان موجود هو. اهو پڻ چيو ويندو هو ته سندس پٽن ۽ پوٽن وٽ به اهڙو ئي نشان هو. هي ڪهاڻي سڪندر اعظم بابت مشهور روايتن سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿي. گهڻا محقق ان کي سياسي پروپيگنڊا سمجهن ٿا، جنهن جو مقصد سلوقس کي سڪندر اعظم جو فطري جانشين ثابت ڪرڻ هو.<ref name="G2" /> [[جان مالالاس]] لکي ٿو ته سلوقس جي هڪ ڀيڻ [[ديديميا (سلوقس اول جي ڀيڻ)|ديديميا]] هئي، جنهن جا ٻه پٽ [[نيڪانور]] ۽ [[نيڪوميديس]] هئا. پر گهڻن مؤرخن جو خيال آهي ته اهي شخصيتون افسانوي آهن. ديديميا جو تعلق شايد [[ديديما]] ۾ موجود اپولو جي مشهور مندر ۽ غيب گوئي واري مرڪز سان هجي، جيڪو [[ميليتوس]] جي ويجهو واقع هو. ڪجهه محققن اهو به تجويز ڪيو آهي ته [[بطليموس (سلوقس جو پٽ)]] دراصل سلوقس جو چاچو هو.<ref name="G3">Grainger 1990, p. 3</ref> == سڪندر اعظم جي دور ۾ شروعاتي فوجي خدمتون == [[File:Hypaspist.jpg|thumb|250px|فارس خلاف سڪندر اعظم جي مهم دوران سلوقس شاهي ''هائپاسپست'' فوج جي اڳواڻي ڪئي.]] 334 ق م جي بهار ۾، تقريباً ٽيهه ويهن سالن جي نوجوان جي حيثيت ۾، سلوقس سڪندر اعظم سان گڏ ايشيا روانو ٿيو.<ref name=EB1911/> 327 ق م جي آخر ۾ شروع ٿيندڙ [[سڪندر اعظم جي هندستاني مهم]] تائين هو مقدوني فوج جي سڀ کان چونڊ پيادل فوجي دستي ''هائپاسپست'' (Shield-bearers) جو سالار بڻجي چڪو هو. بعد ۾ هن دستي کي ''[[سلور شيلڊز]]'' (چانديءَ واريون ڍالون) جي نالي سان سڃاتو ويو. [[ايريان]] موجب جڏهن سڪندر اعظم ٻيڙيءَ وسيلي [[جهلم درياهه|هائڊاسپس درياهه]] پار ڪيو، تڏهن ساڻس [[پرديڪاس]]، [[بطليموس اول سوٽر]]، [[ليسيميڪس]] ۽ سلوقس پڻ گڏ هئا.<ref>Arrian Anabasis 5.13.1</ref> 326 ق م ۾ ٿيندڙ [[هائڊاسپس جي جنگ]] دوران سلوقس پنهنجي فوج جي اڳواڻي ڪندي [[پورس]] جي هاٿين سان مقابلو ڪيو. بهرحال جنگ جي رٿابندي ۾ سندس صحيح ڪردار بابت ڪا واضح ڄاڻ موجود ناهي، ڇاڪاڻ ته جنگ دوران کيس ڪنهن وڏي آزاد ڪمان جو ذڪر نٿو ملي. هي ڳالهه [[ڪريٽيرس]]، [[هيفائيسٽيون]]، [[پيثون]] ۽ [[ليوناتس]] کان مختلف آهي، جن وٽ پنهنجي پنهنجي وڏي فوجي دستا هئا.<ref name="G9">Grainger 1990, pp. 9–10</ref> سلوقس جي شاهي ''هائپاسپست'' فوج مسلسل سڪندر اعظم جي سڌي نگراني هيٺ رهندي هئي. بعد ۾ هنن [[سنڌو ماٿري]] جي مهم، [[مالي قبيلي]] خلاف جنگين ۽ [[گيدروسيا]] جي ريگستاني گذرگاهه پار ڪرڻ ۾ پڻ حصو ورتو. 324 ق م جي بهار ۾ [[سوسا جي شاديون|سوسا جي عظيم شادي واري تقريب]] دوران سلوقس [[اپاما]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[سپيٽامينيس]] جي ڌيءَ هئي. انهن مان سندس وڏو پٽ ۽ جانشين [[انطيوخس اول سوٽر]] پيدا ٿيو. انهن کي گهٽ ۾ گهٽ ٻه جائز ڌيئرون، [[لاوڊائيس]] ۽ [[فيلا]]، پڻ هيون ۽ شايد هڪ ٻيو پٽ [[اخائيوس (سلوقس اول جو پٽ)|اخائيوس]] به هو. ساڳئي تقريب ۾ سڪندر اعظم مرحوم فارسي بادشاهه [[دارا ٽيون]] جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جڏهن ته ٻين ڪيترن مقدوني عملدارن پڻ فارسي عورتن سان شاديون ڪيون. 323 ق م ۾ سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ جڏهن گهڻن مقدوني جرنيلن پنهنجين ''سوسا وارين زالن'' کي ڇڏي ڏنو، تڏهن سلوقس انهن چند ماڻهن مان هو جنهن پنهنجي زال کي برقرار رکيو. اپاما سڄي حياتي سندس ساٿي ۽ بعد ۾ راڻي رهي.<ref name="G912">Grainger 1990, p. 12</ref> قديم ذريعن ۾ سڪندر اعظم جي زندگي دوران سلوقس بابت ڪيترائي قصا ملن ٿا. هڪ واقعي موجب [[بابل]] جي ويجهو ٻيڙيءَ جي سفر دوران سڪندر اعظم جو شاهي تاج (Diadem) هوا ۾ اڏامي ويو ۽ [[آشوري]] بادشاهن جي قبرن ڀرسان ڪنن ۾ وڃي ڪري پيو. سلوقس تري ان کي واپس آندو ۽ ٻيڙيءَ ڏانهن موٽندي تاج کي سڪي رکڻ لاءِ پنهنجي مٿي تي رکيائين. هن قصي جي صداقت مشڪوڪ سمجهي وڃي ٿي. ٻئي قصي موجب سلوقس [[ميديوس آف لاريسا]] جي دعوت ۾ سڪندر اعظم سان گڏ موجود هو. دعوت جو واقعو شايد درست هجي، پر بادشاهه کي زهر ڏيڻ واري سازش جو قصو گهڻو معتبر نٿو سمجهيو وڃي. هڪ ٻي روايت مطابق سڪندر اعظم جي وفات کان ٿورو اڳ سلوقس ديوتا [[سيراپس]] جي مندر ۾ رات گذاري ته جيئن بادشاهه جي صحت بهتر ٿيڻ لاءِ دعا گهري سگهي.<ref>Plutarch, ''Alexander'' 76; Arrian, ''Anabasis'' 7.26; {{harvnb|Ogden|2017|p=64}}</ref> پر هن روايت جي به صداقت تي شڪ ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته يوناني-مصري ديوتا سيراپس جو تصور ان وقت تائين وجود ۾ ئي نه آيو هو.<ref name="Heckel p. 256">Heckel p. 256</ref> == پرديڪاس جي دور ۾ سينيئر فوجي عملدار (323–321 ق م) == [[File:Ptolemy I Soter Louvre Ma849.jpg|thumb|left|upright|[[بطليموس اول سوٽر]]، جيڪو سڪندر اعظم جي فوجي عملدارن مان هو، کي [[مصر]] جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو ويو. بعد ۾ بطليموس [[بطليموسي مصر]] کي آزاد رياست بڻايو ۽ 305 ق م ۾ پاڻ کي [[باسيليئس]] ۽ [[فرعون]] قرار ڏنو.]] {{Main|ديادوخي}} [[سڪندر اعظم]] 10 جون 323 ق م تي [[بابل]] ۾ ڪنهن واضح جانشين کان سواءِ وفات ڪري ويو. سندس جرنيل [[پرديڪاس]] سڪندر جي سڄي سلطنت جو نگران حڪمران (ريجنٽ) بڻيو، جڏهن ته سڪندر جي جسماني ۽ ذهني طور معذور سوتيلي ڀاءُ [[آرريڊيئس]] کي [[فلپ ٽيون مقدوني]] جي نالي سان نئون بادشاهه مقرر ڪيو ويو. ساڳئي وقت سڪندر جي اڃا ڄمڻ کان اڳ واري پٽ [[سڪندر چوٿون مقدوني]] کي پڻ پنهنجي پيءُ جو قانوني جانشين قرار ڏنو ويو. بهرحال، [[بابل جي ورهاست]] دوران پرديڪاس عملي طور سڪندر جي وسيع مقدوني سلطنت کي سندس جرنيلن ۾ ورهائي ڇڏيو. سلوقس کي [[ساٿي گهوڙيسوار فوج]] (''hetairoi'') جو سپهه سالار مقرر ڪيو ويو ۽ کيس پهريون يا درٻاري ''چليارخ'' بڻايو ويو. اهڙي طرح هو نگران حڪمران ۽ سپهه سالار پرديڪاس کان پوءِ شاهي فوج جو سڀ کان اعليٰ عملدار بڻجي ويو. پرديڪاس جي حمايت ڪندڙ ٻين بااثر شخصيتن ۾ [[بطليموس اول سوٽر]]، [[ليسيميڪس]]، [[پيثون]] ۽ [[يومينيس]] شامل هئا. پرديڪاس جي طاقت جو دارومدار ٻن ڳالهين تي هو: پهريون، سڪندر اعظم جي وسيع سلطنت کي متحد رکڻ؛ ۽ ٻيو، مختلف [[صوبيدار]]ن کي پنهنجي حڪمن جو پابند رکڻ.<ref name="Heckel p. 256"/> جلد ئي پرديڪاس ۽ ٻين [[ديادوخي]] حڪمرانن جي وچ ۾ جنگ شروع ٿي وئي. پنهنجي سياسي حيثيت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ پرديڪاس سڪندر اعظم جي ڀيڻ [[ڪليوپيٽرا آف مقدونيه|ڪليوپيٽرا]] سان شادي ڪرڻ چاهي. [[ديادوخين جي پهرين جنگ]] ان وقت شروع ٿي جڏهن پرديڪاس سڪندر اعظم جي لاش کي تدفين لاءِ مقدونيه موڪلڻ جو فيصلو ڪيو. پر [[بطليموس اول سوٽر]] لاش تي قبضو ڪري ان کي [[اسڪندريا]] کڻي ويو. پرديڪاس پنهنجي فوج سان گڏ سندس پٺيان مصر روانو ٿيو. ان موقعي تي بطليموس، [[ميديا]] جي صوبيدار [[پيثون]] ۽ ''[[آرگيراسپيدس]]'' جي سالار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] سان گڏجي سازش ڪئي. پيثون ۽ انٽيجينيس ٻئي ان وقت پرديڪاس جي ماتحت فوجي عملدار هئا. انهن گڏجي پرديڪاس کي قتل ڪري ڇڏيو. [[ڪارنيليئس نيپوس]] لکي ٿو ته سلوقس به هن سازش ۾ شامل هو، پر هن دعويٰ بابت مڪمل يقين سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي.<ref name="G20">Grainger 1990, pp. 20–24</ref> == بابلونيا جو صوبيدار (321–316 ق م) == [[File:Seleucos Nicator Louvre Ma3597 n3.jpg|thumb|upright|سلوقس اول نيڪاتور سان منسوب مجسمو، [[رومي سلطنت]] جي دور جو فن پارو، جيڪو [[سوريا]] ۾ هڪ [[هليني دور|هليني]] نموني جي بنياد تي تيار ڪيو ويو (تقريباً 200ع)]] [[پرديڪاس]] جي وفات کان پوءِ سلطنت جو سڀ کان طاقتور شخص [[انٽيپيٽر]] بڻجي ويو.<ref>{{Cite book |last=Ahmad |first=Ainan |title=The Game of Power - Volume 3 (History of Persian Empire) |publisher=Blue Rose Publishers |year=2024 |location=London |pages=100 |language=en}}</ref> پرديڪاس جا مخالف [[ٽرائيپاراديسوس]] ۾ گڏ ٿيا، جتي سڪندر اعظم جي سلطنت کي ٻيهر ورهايو ويو. هي ورهاست [[ٽرائيپاراديسوس جو معاهدو]] (321 ق م) جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="G21">Grainger 1990, pp. 21–29</ref> ٽرائيپاراديسوس ۾ فوجين بغاوت ڪري ڇڏي هئي ۽ هو پنهنجي آقا انٽيپيٽر کي قتل ڪرڻ جو ارادو رکي رهيا هئا. پر سلوقس ۽ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] انهن کي ائين ڪرڻ کان روڪي ڇڏيو.{{sfn|Bosworth|2005|p=211}} پرديڪاس جي قتل واري سازش ۾ سلوقس جي شموليت يقيني طور ثابت نه ٿي سگهي آهي، پر نئين انتظام ۾ کيس بابل جو مالدار صوبو انعام طور مليو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} ڪجهه ذريعا هن مقرري کي پرديڪاس سان سندس مبينا غداري جو انعام قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite book |last=Justinus |first=Marcus Junianus |title=Justin: Epitome of the Philippic History of Pompeius Trogus: Volume II: Books 13-15: The Successors to Alexander the Great |publisher=Clarendon Press |year=2011 |isbn=978-0-19-927759-9 |pages=162 |language=en}}</ref> تنهن هوندي به ممڪن آهي ته هي فيصلو [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي تجويز تي ڪيو ويو هجي. سلوقس جو بابل ڪيترن طاقتور صوبيدارن جي وچ ۾ گهيريل هو؛ [[فارس (صوبو)|فارس]] جو صوبيدار [[پيوڪيسٽاس]]، [[سوسيانا]] جو نئون صوبيدار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] ۽ [[ميديا]] جو حڪمران [[پيثون]]. بابل سلطنت جي امير ترين صوبن مان هڪ هو، پر فوجي لحاظ کان گهڻو طاقتور نه هو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} ممڪن آهي ته انٽيپيٽر اوڀر وارن صوبن کي اهڙي نموني ورهايو هجي جو ڪو هڪ صوبيدار ٻين کان وڌيڪ طاقتور نه بڻجي سگهي.<ref name="G21" /> سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ [[آرخون آف پيلا]] کي بابل جو صوبيدار مقرر ڪيو ويو هو. پر پرديڪاس کيس هٽائي [[ڊوڪيمس]] کي ان جي جاءِ تي مقرر ڪرڻ چاهيو. جڏهن پرديڪاس مصر تي حملي لاءِ روانو ٿيو ته هن ڊوڪيمس کي فوجي دستن سان گڏ بابل موڪليو. آرخون سندس خلاف جنگ ڪئي، پر جنگ ۾ مارجي ويو. انهيءَ ڪري ڊوڪيمس سلوقس کي بابل بنا مقابلي جي ڏيڻ لاءِ تيار نه هو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} سلوقس آخرڪار بابل ڪيئن حاصل ڪيو، اهو يقيني طور معلوم ناهي. هڪ بابلي تاريخنامي مطابق 320 ق م جي اونهاري يا سياري ۾ شهر جي هڪ اهم عمارت تباهه ٿي وئي. ٻين بابلي ذريعن موجب سلوقس آڪٽوبر يا نومبر 320 ق م ۾ بابل پهتو. ممڪن جنگ جي باوجود ڊوڪيمس فرار ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو. ان دوران سلطنت وري افراتفري جو شڪار ٿي وئي. [[ميديا]] جي صوبيدار [[پيثون]] [[پارتيا]] جي صوبيدار فلپ کي قتل ڪري ڇڏيو ۽ پنهنجي ڀاءُ [[يوديمس (جرنيل)|يوديمس]] کي نئون صوبيدار مقرر ڪيو. اولهه ۾ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] ۽ [[يومينيس]] هڪ ٻئي خلاف جنگ ڪري رهيا هئا. پيثون ۽ سلوقس وانگر يومينيس پڻ پرديڪاس جو پراڻو حامي هو. سلوقس لاءِ سڀ کان وڏو مسئلو خود بابل هو. مقامي آبادي آرخون خلاف بغاوت ڪري چڪي هئي ۽ ڊوڪيمس جي حمايت ڪري رهي هئي. بابلي پادرين جو علائقي تي تمام گهڻو اثر هو. بابل ۾ سڪندر اعظم جي فوج جا وڏي تعداد ۾ مقدوني ۽ يوناني اڳوڻا سپاهي به رهندا هئا. سلوقس پادرين کي مالي تحفا ۽ رشوتون ڏئي پنهنجي پاسي آڻي ورتو.<ref name="G30">Grainger 1990, pp. 30–32</ref> === ديادوخين جي ٻي جنگ === {{Main|ديادوخين جي ٻي جنگ}} 319 ق م ۾ انٽيپيٽر جي وفات کان پوءِ ميديا جي صوبيدار پيثون پنهنجي طاقت وڌائڻ شروع ڪئي. هن شايد ويهه هزار کان وڌيڪ سپاهين تي مشتمل هڪ وڏي فوج گڏ ڪئي. پيوڪيسٽاس جي اڳواڻي ۾ اوڀر جي ٻين صوبيدارن به سندس مقابلي لاءِ گڏيل فوج تيار ڪئي. آخرڪار پيثون پارتيا ۾ ٿيندڙ جنگ ۾ شڪست کاڌي. هو ميديا ڏانهن ڀڄي ويو، پر سندس مخالفن سندس تعاقب ڪرڻ بدران واپس سوسيانا موٽي ويا. ساڳئي وقت يومينيس ۽ سندس فوج [[ڪليڪيا]] پهتا، پر جڏهن انٽيگونوس اتي پهتو ته کين پوئتي هٽڻو پيو. سلوقس لاءِ صورتحال ڏاڍي ڏکئي هئي. يومينيس ۽ سندس فوج بابل جي اتر ۾ هئي. انٽيگونوس هڪ وڌيڪ وڏي فوج سان سندس پٺيان هو. پيثون ميديا ۾ هو ۽ سندس مخالف سوسيانا ۾ موجود هئا. سوسيانا جو صوبيدار ۽ [[آرگيراسپيدس]] جو سالار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] يومينيس جو اتحادي هو. پيثون ۽ انٽيجينيس جي وچ ۾ جنگ شروع ٿيڻ وقت انٽيجينيس ڪليڪيا ۾ موجود هو.<ref name="G33">Grainger 1990, pp. 33–37</ref> 317 ق م جي سرءُ يا سياري ۾ پيثون بابل پهتو. جيتوڻيڪ هن گهڻا سپاهي وڃائي ڇڏيا هئا، پر سلوقس وٽ ان کان به گهٽ فوج هئي. 316 ق م جي بهار ۾ يومينيس [[سوسا]] ڏانهن روانو ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. سوسا جي صوبيدارن غالباً يومينيس جي ان دعويٰ کي قبول ڪيو ته هو قانوني شاهي خاندان جي طرفان غاصب انٽيگونوس خلاف وڙهي رهيو آهي. يومينيس پنهنجي فوج کي بابل کان 300 [[قديم يوناني ماپون|اسٽيڊيا]] پري وٺي ويو ۽ [[دجله]] درياهه پار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سلوقس کي ڪارروائي ڪرڻي پئي. هن درياهه پار ٿيڻ روڪڻ لاءِ ٻه [[ٽرائيريم]] ۽ ڪجهه ننڍيون ٻيڙيون موڪليون. هن آرگيراسپيدس جي اڳوڻن ''هائپاسپست'' سپاهين کي به پاڻ سان ملائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هو ڪامياب نه ٿيو. سلوقس انٽيگونوس ڏانهن به پيغام موڪليا. فوج جي کوٽ سبب لڳي ٿو ته سلوقس يومينيس سان سڌي جنگ ڪرڻ نٿي چاهي. هن درياهه جا بند کوليا ته جيئن ٻوڏ اچي، پر ان سان به يومينيس جو اڳتي وڌڻ نه رڪيو.<ref name="G39">Grainger 1990, pp. 39–42</ref> 316 ق م جي بهار ۾ سلوقس ۽ پيثون انٽيگونوس سان ملي ويا، جيڪو يومينيس جو تعاقب ڪندي سوسا پهتو هو. سوسا مان انٽيگونوس ميديا روانو ٿيو، جتان هو اوڀر وارن صوبن کي خطري ۾ وجهي سگهيو ٿي. هن سلوقس کي ٿوري فوج سان اتي ڇڏيو ته جيئن يومينيس کي بحيره روم تائين پهچڻ کان روڪي سگهي. [[اراخوسيا]] جي صوبيدار [[سيبيرٽيوس]] صورتحال کي نااميد سمجهي پنهنجي صوبي ڏانهن موٽي ويو. يومينيس ۽ سندس اتحادين جون فوجون ٽٽڻ جي ڪناري تي پهچي ويون. 316 ق م دوران انٽيگونوس ۽ يومينيس وچ ۾ ٻه اهم جنگيون ٿيون: [[پارايتاڪيني جي جنگ]] ۽ [[گابيئني جي جنگ]]. يومينيس شڪست کاڌي ۽ بعد ۾ قتل ڪيو ويو. ديادوخين جي ٻي جنگ جا واقعا ظاهر ڪن ٿا ته سلوقس صحيح وقت جو انتظار ڪرڻ جي غيرمعمولي صلاحيت رکندو هو. بي ڌڙڪ جنگ ۾ ٽپي پوڻ سندس انداز نه هو.<ref name="G43">Grainger 1990, p. 43</ref> === مصر ڏانهن فرار === انٽيگونوس 316 ق م جي سياري ۾ ميديا ۾ رهيو، جتي پيثون ٻيهر حڪمران هو. پيثون جي اقتدار جي خواهش وڌيڪ وڌي وئي ۽ هن انٽيگونوس جي ڪجهه فوجن کي پنهنجي پاسي آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. پر انٽيگونوس سازش جو پتو لڳائي ورتو ۽ پيثون کي قتل ڪرائي ڇڏيو. ان کان پوءِ هن [[پيوڪيسٽاس]] کي هٽائي فارس جو نئون صوبيدار مقرر ڪيو.<ref name="G44">Grainger 1990, p. 44–45</ref> 315 ق م جي اونهاري ۾ انٽيگونوس بابل پهتو، جتي سلوقس سندس شاندار استقبال ڪيو. پر ٻنهي جي وچ ۾ لاڳاپا جلد خراب ٿي ويا. سلوقس انٽيگونوس جي هڪ فوجي عملدار کي ان کان اجازت وٺڻ کان سواءِ سزا ڏني. انٽيگونوس ڪاوڙجي پيو ۽ سلوقس کان مطالبو ڪيو ته هو صوبي جي آمدنيءَ جو حساب ڏئي. سلوقس انڪار ڪري ڇڏيو.{{sfn|Boiy|2004|p=121}} تنهن هوندي به هو انٽيگونوس کان ڊڄي ويو ۽ فقط پنجاهه گهوڙيسوارن سان گڏ مصر ڏانهن ڀڄي ويو. روايت آهي ته [[ڪلداني]] نجومين انٽيگونوس کي اڳڪٿي ٻڌائي هئي ته سلوقس مستقبل ۾ ايشيا جو حڪمران بڻجندو ۽ آخرڪار انٽيگونوس کي قتل ڪندو. هي ٻڌي انٽيگونوس سلوقس جي پٺيان فوج موڪلي. پر سلوقس پهرين [[ميسوپوٽيميا]] ۽ پوءِ [[سوريا]] ڏانهن فرار ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو. سلوقس جي مدد ڪرڻ جي الزام ۾ انٽيگونوس [[بليٽور]]، جيڪو ميسوپوٽيميا جو نئون صوبيدار هو، کي قتل ڪرائي ڇڏيو. جديد مؤرخ هن نجومي اڳڪٿي واري قصي بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا. تنهن هوندي به اهو تقريباً يقيني آهي ته بابلي پادري سلوقس جا مخالف هئا.<ref name="G49">Grainger 1990, pp. 49–51, Boiy p. 122</ref> == بطليموس جي ماتحت بحري سالار (316–311 ق م) == {{Main|ديادوخين جي ٽين جنگ}} مصر پهچڻ کان پوءِ سلوقس پنهنجي دوستن کي [[يونان]] موڪليو ته جيئن هو ٻين ديادوخي حڪمرانن [[ڪيساندر]] (مقدونيه جو حڪمران ۽ يونان جو بالادست) ۽ [[ليسيميڪس]] (حڪمران [[ٿريس]]) کي [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي وڌندڙ طاقت بابت آگاهه ڪن. ان وقت انٽيگونوس سڀني ''ديادوخي'' حڪمرانن مان سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي چڪو هو، ۽ جلد يا دير سان ٻين حڪمرانن کي سندس مقابلو ڪرڻو هو. [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]]، ليسيميڪس ۽ ڪيساندر گڏجي انٽيگونوس خلاف هڪ اتحاد قائم ڪيو. اتحادين انٽيگونوس ڏانهن هڪ تجويز موڪلي، جنهن ۾ هن کان مطالبو ڪيو ويو ته هو پنهنجي گڏ ڪيل خزاني ۽ علائقن مان حصا ورهائي. تجويز موجب [[فينيقيا]] ۽ [[سوريا]] بطليموس کي، [[ڪپاڊوشيا]] ۽ [[ليسيا]] ڪيساندر کي، [[هيلسپونٽيني فريجيا]] ليسيميڪس کي ۽ [[بابلونيا]] سلوقس کي ملڻ گهرجي.<ref>Diodorus Siculus, ''Bibliotheca Historica'' XIX 57,1.</ref> انٽيگونوس هن مطالبي کي رد ڪري ڇڏيو ۽ 314 ق م جي بهار ۾ [[سوريا]] ۾ بطليموس خلاف لشڪر ڪشي شروع ڪئي.<ref name="G55">Grainger 1990, pp. 53–55</ref> جنگ جي شروعاتي مرحلي دوران سلوقس، بطليموس جي بحري فوج ۾ ''بحري سالار'' طور خدمتون سرانجام ڏنيون. انٽيگونوس [[صور]] (Tyre) جو گهيرو ڪري رهيو هو، جڏهن سلوقس پنهنجي ٻيڙين سان سندس سامهون کان گذري ويو ۽ [[سوريا]] ۽ [[ايشيا صغير]] جي سامونڊي ڪنارن لاءِ خطرو بڻجي ويو.<ref>{{cite web |author=Jona Lendering |url=https://www.livius.org/di-dn/diadochi/war05.html |title=Alexander's successors: The Third Diadoch War |publisher=Livius.org |access-date=2012-11-07 |archive-date=18 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121118035712/http://www.livius.org/di-dn/diadochi/war05.html |url-status=dead }}</ref> انٽيگونوس [[روڊس]] جي ٻيٽ سان اتحاد ڪيو، جيڪو پنهنجي حڪمتِ عملي واري جڳهه ۽ طاقتور بحري ٻيڙي بيڙي سبب اتحادين کي گڏ ٿيڻ کان روڪي سگهي پيو. روڊس جي خطري کي نظر ۾ رکندي بطليموس سلوقس کي هڪ سئو جنگي ٻيڙيون ڏنيون ۽ کيس [[ايجيئن سمنڊ]] ڏانهن موڪليو. سلوقس جو ٻيڙو روڊس کي شڪست ڏيڻ لاءِ ڪافي نه هو، پر ايترو ضرور طاقتور هو جو [[ڪاريا]] جي صوبيدار [[اساندر]] کي بطليموس سان اتحاد ڪرڻ تي مجبور ڪري سگهي. پنهنجي طاقت جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ سلوقس [[ايرٿرائي]] شهر تي پڻ حملو ڪيو. انٽيگونوس جي ڀائٽي [[پوليمايوس (جرنيل)|پوليمايوس]] اساندر تي حملو ڪيو. سلوقس واپس [[قبرص]] موٽي آيو، جتي بطليموس پنهنجي ڀاءُ [[مينيلائوس (لاگوس جو پٽ)|مينيلائوس]] کي 10,000 ڀاڙي جي سپاهين ۽ 100 ٻيڙين سان موڪليو هو. سلوقس ۽ مينيلائوس گڏجي [[ڪيتيون]] جو گهيرو شروع ڪيو. انٽيگونوس پنهنجي بحري فوج جو وڏو حصو ايجيئن سمنڊ ڏانهن ۽ پنهنجي زميني فوج [[ايشيا صغير]] ڏانهن موڪلي. هاڻي بطليموس (ٽالمي) وٽ [[سوريا]] تي حملي جو بهترين موقعو هو. 312 ق م ۾ هن [[غزه جي جنگ (312 ق م)|غزه جي جنگ]] ۾ [[ديميتريوس اول مقدوني]]، جيڪو انٽيگونوس جو پٽ هو، کي شڪست ڏني. امڪان آهي ته سلوقس به هن جنگ ۾ شامل هو. [[پيثون، پٽِ ايجينور]]، جنهن کي انٽيگونوس بابل جو نئون صوبيدار مقرر ڪيو هو، جنگ ۾ مارجي ويو. پيثون جي موت سلوقس لاءِ بابل واپس حاصل ڪرڻ جو بهترين موقعو ثابت ٿيو.<ref name="G56">Grainger 1990, pp. 56–72</ref> سلوقس پنهنجي بابل واپسي جي تياري تمام احتياط سان ڪئي هئي. غزه جي جنگ کان پوءِ ديميتريوس [[ٽرپولي، لبنان|ٽرپولي]] ڏانهن هٽي ويو، جڏهن ته بطليموس اڳتي وڌندي [[صيدا]] تائين پهچي ويو. بطليموس سلوقس کي 800 پيادل سپاهي ۽ 200 گهوڙيسوار ڏنا. ان سان گڏ سندس پراڻا دوست به هئا، شايد اهي ئي پنجاهه ماڻهو جيڪي اڳ بابل مان ساڻس گڏ ڀڄي نڪتا هئا. بابل ڏانهن سفر دوران سلوقس رستي ۾ موجود فوجي آبادين مان وڌيڪ سپاهي ڀرتي ڪندو ويو. آخرڪار هن وٽ لڳ ڀڳ 3,000 سپاهي گڏ ٿي ويا. بابل ۾ پيثون جي ڪمانڊر [[ڊيفيلوس]] شهر جي قلعي ۾ پاڻ کي بند ڪري ڇڏيو. سلوقس تمام تيزيءَ سان بابل تي قبضو ڪري ورتو ۽ جلد ئي قلعو به فتح ٿي ويو. سلوقس جا اهي دوست، جيڪي بابل ۾ رهجي ويا هئا، قيد مان آزاد ڪيا ويا.<ref name="G74">Grainger 1990, pp. 74–75</ref> بعد ۾ سلوقس جي بابل واپسي کي سرڪاري طور [[سلوقي سلطنت]] جي قيام جي شروعات تصور ڪيو ويو.<ref name=EB1911/> ساڳئي سال کي پوءِ [[سلوقي سن]] (Seleucid Era) جو پهريون سال قرار ڏنو ويو. == بابلونيا جو صوبيدار (311–306 ق م) == === اوڀر وارن صوبن جي فتح === [[File:Diadochi.png|thumb|350px|[[سلوقس اول نيڪيٽر]]، [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]]، [[بطليموس اول]]، [[ڪيساندر]] ۽ [[ليسيميڪس]] جون سلطنتون]] سلوقس جي بابل واپسي کان ٿوري ئي دير پوءِ انٽيگونوس جي حامين بابل کي ٻيهر هٿ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. [[نيڪانور (صوبيدار)|نيڪانور]] ميڊيا جو نئون صوبيدار ۽ اوڀر وارن صوبن جو ''اسٽريٽيگوس'' (اعليٰ فوجي ڪمانڊر) هو. سندس فوج ۾ لڳ ڀڳ 17,000 سپاهي هئا. [[آريا]] جو صوبيدار [[ايويگوراس]] سندس اتحادي هو. ظاهر هو ته سلوقس جي ننڍڙي فوج ٻنهي کي سڌي جنگ ۾ شڪست نٿي ڏئي سگهي. سلوقس پنهنجون فوجون انهن دلدلن ۾ لڪائي ڇڏيون جيڪي ان علائقي کي گهيرينديون هيون جتان نيڪانور [[دجلہ درياهه]] پار ڪرڻ وارو هو، ۽ رات جي وقت اوچتو حملو ڪيو. جنگ جي شروعات ۾ ئي ايويگوراس مارجي ويو ۽ نيڪانور پنهنجي فوج کان الڳ ٿي ويو. ايويگوراس جي موت جي خبر سپاهين ۾ پکڙجڻ سان ئي ڪيترن سپاهين وڏي تعداد ۾ هٿيار ڦٽا ڪيا. انهن مان تقريباً سڀني سلوقس جي ماتحت وڙهڻ قبول ڪيو. نيڪانور فقط ٿورن ساٿين سان بچي نڪري ويو.{{sfn|Grainger|1990|p=79}}{{sfn|Boiy|2004|p=126}} جيتوڻيڪ هاڻي سلوقس وٽ لڳ ڀڳ 20,000 سپاهي هئا، پر اهي اڃا به انٽيگونوس جي سموري طاقت کي منهن ڏيڻ لاءِ ڪافي نه هئا. هن کي اهو به معلوم نه هو ته انٽيگونوس ڪڏهن جوابي حملو ڪندو. ٻئي طرف کيس خبر هئي ته گهٽ ۾ گهٽ ٻه اوڀر وارا صوبا اهڙا هئا جتي ڪو صوبيدار موجود نه هو. سندس فوج جو وڏو حصو به انهن ئي علائقن مان آيل هو. ايويگوراس جي فوج جا به ڪيترائي سپاهي پارسي هئا. شايد ڪجهه فوجي اهي به هئا جيڪي اڳ [[يومينيس]] جي فوج ۾ شامل هئا ۽ انٽيگونوس سان دشمني رکندا هئا. سلوقس فيصلو ڪيو ته هن صورتحال مان مڪمل فائدو ورتو وڃي.{{sfn|Grainger|1990|p=79}}{{sfn|Boiy|2004|p=126}} سلوقس مختلف صوبن ۽ فوجين ۾ مختلف ڳالهيون مشهور ڪرايون. هڪ مشهور روايت موجب هن خواب ۾ [[سڪندر اعظم]] کي پنهنجي ڀرسان بيٺل ڏٺو هو. يومينيس به اڳ اهڙي قسم جي تبليغي حڪمت عملي استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي. پر انٽيگونوس، جيڪو ان وقت [[ايشيا صغير]] ۾ هو، اوڀر ۾ سڪندر سان گڏ نه رهيو هو، تنهنڪري هو پنهنجي تبليغ ۾ سڪندر جي شخصيت جو ساڳيو فائدو نه وٺي سگهيو. سلوقس، هڪ مقدوني هجڻ جي ڪري، پنهنجي فوج ۾ موجود مقدونين جو اعتماد آسانيءَ سان حاصل ڪري سگهيو، جڏهن ته يومينيس لاءِ اها ڳالهه ممڪن نه هئي.<ref name="G80">Grainger 1990, p. 80</ref> بابل جو صوبيدار ٻيهر بڻجڻ کان پوءِ سلوقس پنهنجي سياسي روش ۾ گهڻو جارح بڻجي ويو. ٿوري ئي عرصي اندر هن [[ميڊيا]] ۽ [[سوسيانا]] تي قبضو ڪري ورتو. [[ڊيوڊورس سڪيولس]] لکي ٿو ته سلوقس ٻين ويجهن علائقن تي به قبضو ڪيو، جن مان مراد شايد [[پارس]]، [[آريا]] يا [[پارتيا]] هجن. بهرحال هو [[باختريا]] ۽ [[سغديانا]] تائين نه پهتو. انهن مان پهرين علائقي جو صوبيدار [[اسٽاسانور]] هو، جيڪو سڄي تڪرار دوران غيرجانبدار رهيو. نيڪانور جي فوج جي شڪست کان پوءِ اوڀر ۾ ڪا اهڙي طاقت باقي نه رهي جيڪا سلوقس جي مخالفت ڪري سگهي. اهو واضح ناهي ته سلوقس فتح ڪيل صوبن جي انتظاميه ڪيئن منظم ڪئي. گهڻا صوبيدار ته اڳ ئي مارجي چڪا هئا. نظرياتي طور [[پوليپرخون]] اڃا به انٽيپيٽر جو قانوني جانشين ۽ مقدونيه سلطنت جو سرڪاري نائب السلطنت هو، ۽ صوبيدارن جي مقرري سندس ذميواري هئي. پر پوليپرخون اڃا تائين انٽيگونوس جو اتحادي هو، تنهنڪري سلوقس جو مخالف به شمار ٿيندو هو.<ref name="G81">Grainger 1990, p. 81</ref> === جوابي ڪارروائي === [[File:Seleucos I Bucephalos coin.jpg|thumb|سلوقس اول جو سڪو جنهن تي [[سڪندر اعظم]] جي مشهور گهوڙي [[بوقيفالوس]] جي تصوير موجود آهي.]] انٽيگونوس پنهنجي پٽ [[ديميتريوس اول مقدوني]] کي 15,000 پيادل ۽ 4,000 گهوڙيسوارن سان بابل ٻيهر فتح ڪرڻ لاءِ موڪليو. ظاهر آهي ته هن ديميتريوس لاءِ هڪ مقرر وقت به رکيو هو، جنهن کان پوءِ کيس واپس [[سوريا]] موٽڻو هو. انٽيگونوس جو خيال هو ته سلوقس اڃا به رڳو بابل تي حڪمران آهي. شايد نيڪانور کيس نه ٻڌايو هو ته سلوقس وٽ هاڻي گهٽ ۾ گهٽ 20,000 سپاهي موجود آهن. اهو به لڳي ٿو ته نيڪانور جي شڪست جي اصل پيماني کان گهڻا ماڻهو واقف نه هئا. انٽيگونوس کي اها به خبر نه هئي ته سلوقس اوڀر جي گهڻن صوبن تي قبضو ڪري چڪو آهي، ۽ شايد هو سلطنت جي اوڀر وارن حصن کي گهڻي اهميت به نه ڏيندو هو.<ref name="G82">Grainger 1990, pp. 82–83</ref> جڏهن ديميتريوس بابل پهتو، تڏهن سلوقس اوڀر ۾ موجود هو. هن شهر جي حفاظت [[پيٽروڪلس]] جي حوالي ڪري ڇڏي هئي. بابل جو دفاع غيرمعمولي طريقي سان ڪيو ويو. شهر ۾ ٻه مضبوط قلعا هئا جن ۾ سلوقس پنهنجا فوجي دستا مقرر ڪيا هئا. شهر جي آبادي کي ٻاهر ڪڍي ويجهن علائقن ۾ آباد ڪيو ويو، جن مان ڪجهه ماڻهو ته [[سوسا]] تائين منتقل ڪيا ويا. بابل جي چوڌاري شهر، دلدل، واهه ۽ درياهه هجڻ ڪري دفاع لاءِ تمام موزون ماحول موجود هو. ديميتريوس جي فوج قلعي جي گهيري ۾ لڳي وئي ۽ ٻن مان هڪ قلعو فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي. پر ٻيو قلعو سندس لاءِ ڏاڍو مشڪل ثابت ٿيو. هن پنهنجي دوست [[آرڪيلاوس]] کي گهيرو جاري رکڻ لاءِ ڇڏيو ۽ پاڻ 5,000 پيادل ۽ 1,000 گهوڙيسوار بابل ۾ ڇڏي اولهه ڏانهن موٽي ويو. قديم ماخذ انهن فوجين جي بعد واري قسمت بابت ڪجهه نٿا ٻڌائين. شايد سلوقس کي آرڪيلاوس کان بابل ٻيهر فتح ڪرڻو پيو هجي.<ref name="G83">Grainger 1990, p. 83; Boiy p. 127</ref> === بابل جي جنگ === {{Main|بابل جي جنگ}} [[File:LysimachusCoinWithHornedAlexander.jpg|thumb|left|250px|[[ليسيميڪس]] جو سڪو جنهن تي سڱن واري [[سڪندر اعظم]] جي تصوير موجود آهي.]] 311 کان 302 ق م تائين نون سالن دوران، جڏهن انٽيگونوس اولهه ۾ مصروف رهيو، سلوقس سڪندر اعظم جي سلطنت جي سموري اوڀرئين حصي کي [[جيڪسارٽيس درياهه]] کان [[سنڌو درياهه]] تائين پنهنجي اقتدار هيٺ آڻي ڇڏيو.<ref name=EB1911>{{EB1911 |wstitle=Seleucid Dynasty |volume=24 |pages=603–604 |first=Edwyn Robert |last=Bevan |inline=1}}</ref> 311 ق م ۾ انٽيگونوس ڪيساندر، ليسيميڪس ۽ بطليموس سان صلح ڪري ورتي، جنهن کان پوءِ کيس سلوقس سان نبيرڻ جو موقعو ملي ويو.<ref name="G86">Grainger 1990, p. 86</ref> انٽيگونوس وٽ گهٽ ۾ گهٽ 80,000 سپاهي هئا. جيڪڏهن هو پنهنجي اڌ فوج به اولهه ۾ ڇڏي ڏئي ها، تڏهن به کيس سلوقس تي عددي برتري حاصل رهي ها. ممڪن آهي ته سلوقس کي [[ڪوسائي]] قبيلن کان به مدد ملي هجي، جن جا ابا ڏاڏا قديم [[ڪاسي]] هئا. انٽيگونوس يومينيس خلاف جنگ دوران سندن علائقن کي تباهه ڪري ڇڏيو هو. سلوقس شايد آرڪيلاوس جي ڪجهه فوجين کي به پنهنجي پاسي شامل ڪيو. جڏهن آخرڪار انٽيگونوس بابل تي حملو ڪيو، تڏهن سلوقس جي فوج اڳ کان گهڻي وڏي ٿي چڪي هئي. سندس فوج جا ڪيترائي ماڻهو يقيناً انٽيگونوس کان نفرت ڪندا هئا، جڏهن ته بابل جا رهواسي به ان جا مخالف هئا. انهيءَ ڪري سلوقس کي بغاوت روڪڻ لاءِ وڏي فوج مقرر ڪرڻ جي ضرورت نه رهي.<ref name="G89">Grainger 1990, pp. 89–91</ref> === بابل جي جنگ === {{Main|بابل جي جنگ}} بابل جي جنگ بابت تمام ٿوري معلومات محفوظ رهي آهي. هن تڪرار جا واقعا بيان ڪندڙ فقط هڪ مختصر بابلي تاريخي رڪارڊ (Chronicle) موجود آهي. 310 ق م واري سال جو بيان مڪمل طور گم ٿي چڪو آهي. لڳي ٿو ته انٽيگونوس ڪجهه وقت لاءِ بابل تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو هو، پر سندس منصوبا ان وقت متاثر ٿيا جڏهن [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]] اوچتو [[ڪليڪيا]] تي حملو ڪري ڇڏيو.<ref name="G89" /> اسان کي اها خبر ضرور آهي ته سلوقس گهٽ ۾ گهٽ هڪ فيصلاڪن جنگ ۾ انٽيگونوس کي شڪست ڏني. هن جنگ جو ذڪر فقط [[پوليائينس]] جي ڪتاب ''جنگي حڪمت عمليون'' (''Stratagems in War'') ۾ ملي ٿو. پوليائينس موجب سلوقس ۽ انٽيگونوس جون فوجون سڄو ڏينهن وڙهنديون رهيون، پر رات ٿيڻ تائين ڪو به ڌر فيصلائتي برتري حاصل نه ڪري سگهي. ٻنهي فوجن رات جو آرام ڪرڻ ۽ صبح جو جنگ جاري رکڻ تي اتفاق ڪيو. انٽيگونوس جا سپاهي پنهنجا هٿيار ۽ سازوسامان هڪ پاسي رکي آرام ڪرڻ لڳا. سلوقس پنهنجي فوج کي حڪم ڏنو ته هو جنگي صفن ۾ ئي آرام ڪن ۽ صبح جو ناشتو به ساڳئي ترتيب سان ڪن. سج اڀرڻ کان ٿورو اڳ سلوقس جي فوج اوچتو حملو ڪري ڇڏيو. انٽيگونوس جا سپاهي ان وقت تائين هٿيارن کان سواءِ ۽ بي ترتيب حالت ۾ هئا، تنهنڪري کين آسانيءَ سان شڪست ملي وئي. بهرحال، هن روايت جي تاريخي صحت بابت ڪجهه شڪ موجود آهن.{{sfn|Grainger|1997|p=54}}<ref>{{cite web |author=Polyaenus |url=https://www.livius.org/cg-cm/chronicles/bchp-diadochi/polyaenus.html |title=The Babylonian war |publisher=Livius.org |access-date=2012-11-07 |archive-date=31 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121031180603/http://www.livius.org/cg-cm/chronicles/bchp-diadochi/polyaenus.html |url-status=dead }}</ref> آخرڪار بابل جي جنگ سلوقس جي مڪمل فتح تي ختم ٿي. انٽيگونوس کي اولهه طرف پوئتي هٽڻ تي مجبور ٿيڻو پيو. ان کان پوءِ ٻنهي ڌرين پنهنجون سرحدون مضبوط ڪيون. انٽيگونوس [[بالخ درياهه]] جي ڪناري تي قلعن جو هڪ سلسلو تعمير ڪرايو، جڏهن ته سلوقس ڪيترائي شهر اڏايا، جن ۾ [[دورا-يوروپوس]] ۽ [[نصيبين]] شامل هئا. === سلوقيا === سلوقس جي ايندڙ اهم ڪارنامي جو تعلق [[سلوقيا]] شهر جي قيام سان آهي. هي شهر غالباً 307 يا 305 ق م ۾ [[دجلہ درياهه]] جي ڪناري تي تعمير ڪيو ويو. سلوقس سلوقيا کي پنهنجي نئين گاديءَ جو هنڌ بڻايو. هن اهڙي طرح [[ليسيميڪس]]، [[ڪيساندر]] ۽ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي مثال جي پيروي ڪئي، جن پڻ پنهنجي نالن تي شهر قائم ڪيا هئا. سلوقس بابل جي سرڪاري ٽڪسالي (دارالضرب) کي به پنهنجي نئين گاديءَ واري شهر منتقل ڪري ڇڏيو. وقت سان گڏ بابل، سلوقيا جي ڇانوَ هيٺ اچي ويو. هڪ روايت موجب سلوقس جي پٽ [[انتيوخس اول سوٽر]] 275 ق م ۾ بابل جي سموري آبادي کي پنهنجي پيءُ جي نالي واري گاديءَ واري شهر سلوقيا ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو. شهر وڏي تيزي سان ترقي ڪئي ۽ خوشحال بڻجي ويو، پر 165ع ۾ رومي فوجن ان کي تباهه ڪري ڇڏيو.{{sfn|Grainger|1997|p=54}}{{sfn|Boiy|2004| p=45}} سلوقيا جي بنياد بابت هڪ مشهور روايت پڻ بيان ڪئي وڃي ٿي. چيو وڃي ٿو ته سلوقس بابلي پادرين کان پڇيو ته شهر جي بنياد رکڻ لاءِ سڀ کان مناسب ڏينهن ڪهڙو آهي. پادرين نجومي حساب ڪتاب ڪري صحيح ڏينهن معلوم ڪيو، پر شهر جي قيام کي ناڪام بڻائڻ جي نيت سان سلوقس کي غلط تاريخ ٻڌائي. پر سندن سازش ناڪام ٿي وئي. جڏهن اصل مناسب ڏينهن آيو ته سلوقس جا سپاهي پاڻمرادو شهر جي تعمير شروع ڪرڻ لڳا. جڏهن سلوقس پادرين کان ان جو سبب پڇيو ته انهن پنهنجي چال جو اعتراف ڪري ورتو.<ref>Grainger 1990, s.101</ref> == سلوقي سلطنت جو بادشاهه (306–281 ق م) == ديادوخين جي وچ ۾ اقتدار جي جدوجهد پنهنجي انتها تي تڏهن پهتي، جڏهن انٽيگونوس، مقدونيه جي پراڻي شاهي نسل جي خاتمي کان پوءِ، 306 ق م ۾ پاڻ کي بادشاهه قرار ڏنو.<ref name=EB1911/> جلد ئي ٻين چئن وڏن مقدوني سردارن، يعني [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]]، [[ليسيميڪس]]، [[ڪيساندر]] ۽ سلوقس پڻ سندس پيروي ڪئي ۽ [[باسيليئس]] (بادشاهه) جو لقب ۽ شاهي انداز اختيار ڪيو.<ref name=EB1911/> === چندر گپت ۽ اوڀر وارا صوبا === [[File:Lorber 130.jpg|thumb|275x275px|[[سلوقيا]] جي ٽڪسالي مان جاري ڪيل سلوقس اول جو ٽيٽراڊراخم. اڳئين پاسي [[زيوس]] جو مٿو ڏيکاريل آهي. پٺئين پاسي هاٿين سان گڏ [[اٿينا]] ڏيکاريل آهي، يوناني عبارت سان: BAΣIΛEΩΣ ΣEΛEYKOY، ''Basileōs Seleukou''، يعني "بادشاهه سلوقس جو".]] [[File:Seleukos I Nikator, tetradrachm, 312-281 BC, HGC 9-20.jpg|thumb|275x275px|[[سوسا]] جي ٽڪسالي مان جاري ڪيل سلوقس اول جو سڪو. اڳئين پاسي سلوقس کي اهڙي هيلمٽ سان ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو چيتوڙي چمڙي، ڍڳي جي سڱ ۽ ڪن سان سينگاريل آهي. پٺئين پاسي [[نائيڪي (ديوي)|نائيڪي]] ٻنهي هٿن سان هڪ گلن جو هار کڻي ٽرافي تي رکي رهي آهي. يوناني عبارت آهي: BAΣIΛEΩΣ ΣEΛEYKOY، ''Basileōs Seleukou''، يعني "بادشاهه سلوقس جو".]] {{Main|سلوقي-موريا جنگ}} سلوقس جلد ئي ٻيهر پنهنجو ڌيان اوڀر طرف ڪيو. موجوده [[افغانستان]] واري علائقي ۾ واقع فارسي صوبا، مالدار [[گنڌارا]] بادشاهت ۽ [[سنڌو ماٿري]] جون رياستون سڀ [[سڪندر اعظم]] آڏو جهڪي چڪيون هيون ۽ سندس سلطنت جو حصو بڻجي ويون هيون. جڏهن سڪندر وفات ڪئي ته [[ديادوخين جون جنگيون]] سندس سلطنت کي ٽڪرن ۾ ورهائي ڇڏيون، ڇاڪاڻ ته سندس جرنيل سلطنت تي قبضي لاءِ هڪ ٻئي سان وڙهڻ لڳا. اوڀر وارن علائقن ۾ [[سلوقس اول نيڪاتور]] سڪندر جي فتح ڪيل علائقن تي ڪنٽرول حاصل ڪيو. رومي مؤرخ [[ايپيان]] موجب: {{blockquote|text=[سلوقس] هميشه پاڙيسري قومن تي نظر رکندو هو؛ هٿيارن ۾ طاقتور ۽ صلاح مشوري ۾ قائل ڪندڙ هو. هن ميسوپوٽيميا، آرمينيا، "سلوقي" ڪپاڊوشيا، پارس، پارتيا، باختريا، عربستان، تاپوريا، سغديا، اراخوسيا، هيرڪانيا ۽ ٻين ويجهن قومن کي پنهنجي قبضي ۾ آندو، جن کي سڪندر سنڌو درياهه تائين تابع ڪيو هو. اهڙيءَ طرح سڪندر کان پوءِ ايشيا ۾ سندس سلطنت جون حدون سڀ کان وسيع هيون. فريجيا کان وٺي سنڌو تائين سمورو علائقو سلوقس جي تابع هو.|sign=<small>[[ايپيان]]</small>|source=''روم جي تاريخ''، شام واريون جنگيون [http://www.livius.org/ap-ark/appian/appian_syriaca_11.html 55]}} ان کان پوءِ موريائن سنڌو جي چوڌاري انهن علائقن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جن تي چار يوناني صوبيدار حڪومت ڪري رهيا هئا: [[نيڪانور (انٽيپيٽري جرنيل)|نيڪانور]]، [[فلپ (صوبيدار)|فلپ]]، [[يوديمس (جرنيل)|يوديمس]] ۽ [[پيثون (ايجينور جو پٽ)|پيثون]]. ان سان سنڌو جي ڪنارن تائين موريا سلطنت جو ڪنٽرول قائم ٿي ويو. چندر گپت جي فتوحات سلوقس کي قائل ڪيو ته کيس پنهنجي اوڀرئين سرحد کي محفوظ ڪرڻو پوندو. اتي موجود مقدوني علائقن کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ۾ سلوقس سنڌو ماٿري تي اڀرندڙ ۽ وڌندڙ [[موريا سلطنت]] سان ٽڪراءَ ۾ اچي ويو.{{sfn|Kosmin|2014|p=34}} 306 ق م ۾ سلوقس اول نيڪاتور هندستان ڏانهن ويو ۽ ظاهري طور سنڌو تائين علائقو پنهنجي قبضي ۾ آندو. آخرڪار هن [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[چندر گپت موريا]] سان [[سلوقي-موريا جنگ|جنگ]] ڪئي. فقط ٿورا ذريعا هندستان ۾ سندس سرگرمين جو ذڪر ڪن ٿا. چندر گپت، جيڪو يوناني ذريعن ۾ ''سينڊروڪوٽوس'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، [[موريا سلطنت]] جو باني هو ۽ هن سنڌو ماٿري ۽ سڪندر جي سلطنت جي سڀ کان اوڀر وارن علائقن جا ڪيترائي حصا فتح ڪري ورتا هئا. سلوقس چندر گپت خلاف مهم شروع ڪئي ۽ [[سنڌو درياهه]] پار ڪيو.{{sfn|Kosmin|2014|p=34}} ڪجهه محققن يوناني ذريعن کي موريا فتح طور پڙهيو آهي،{{sfn|Keay|2018|p=84}}<ref>{{Cite book |last=Basham |first=Arthur |orig-year =1954 |title=The Wonder That Was India |publisher=Grove Press |pages=51}}</ref>{{sfn|Grainger|2014|pp=108–110}}{{efn|فوجي مؤرخ جان ڊي. گرينجر نتيجو ڪڍي ٿو ته سلوقس هندستان تي حملو ڪيو ۽ شڪست کاڌي، پر لکي ٿو ته "[ان] کان اڳتي، وڌيڪ شاهدي کان سواءِ وڃڻ ممڪن ناهي."{{sfn|Grainger|2014|pp=109}} هن خيال لاءِ "تمام گهٽ يا ڪا شاهدي ناهي" ته چندر گپت سلوقس جي فوجن کي باختريا تائين واپس ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Grainger|2014|pp=108}}<br>ٻيا مصنف به ساڳي احتياط ڪن ٿا. باشم چوي ٿو ته سلوقس "لڳي ٿو ته مقابلي ۾ وڌيڪ نقصان برداشت ڪيو." روملا ٿاپر "سلوقس خلاف مهم" جو ذڪر ڪري ٿي، جنهن ۾ "چندر گپت ڪامياب لڳي ٿو، جيڪڏهن 303 ق م جي معاهدي جي شرطن مان اندازو لڳايو وڃي."<ref>{{Cite book |last=Thapar |first=Romila | year =2004 |title=Early India: From the Origins to AD 1300 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520242258 |pages=176 | url =https://archive.org/details/earlyindiafromor00thap/mode/1up}}</ref> ڪلڪي ۽ روٿرمنڊ لکن ٿا ته چندر گپت "سندس اوڀر طرف وڌڻ کي روڪيو"، ۽ پوءِ صلح جي شرطن کي بيان ڪن ٿا.{{sfn|Kulke|Rothermund|2016|p=39}} ڪي چوي ٿو ته "شايد هو چڱيءَ طرح شڪست کاڌو؛ صلح جون شرطون يقيناً ائين ظاهر ڪن ٿيون."{{sfn|Keay|2018|p=84}}}} پر تڪرار جا تفصيل،{{sfn|Grainger|2014|pp=108–110}} ۽ اهو ته واقعي ڪا باقاعده ميداني جنگ ٿي به يا نه،{{sfn|Kosmin|2014|p=33–34}} واضح نه آهن. جانساري خبردار ڪري ٿو ته "انهن جي وچ ۾ ٿيندڙ جنگ يا جهيڙي بابت تمام گهٽ تفصيل موجود آهن، ۽ ڪنهن به قديم مصنف نه سلوقس کي ۽ نه چندر گپت کي هن مقابلي جو واضح فاتح ڏيکاريو آهي. مقابلي ۽ ان کان پوءِ ٿيل معاهدي بابت معلومات جي هن کوٽ سبب انهن کي ٻيهر تعمير ڪرڻ ناممڪن آهي."{{sfn|Jansari|2023|p=35}} ويٽلي ۽ هيڪل جو خيال آهي ته جنگ کان پوءِ موريا-سلوقي دوستاڻن لاڳاپن جي سطح مان ظاهر ٿئي ٿو ته دشمني شايد "نه ڊگهي هئي ۽ نه ئي سخت."{{sfn|Wheatley|Heckel|2011|p=296}} ٻئي اڳواڻ آخرڪار هڪ ٺاهه تي پهتا،{{sfn|Kosmin|2014|p=33}} ۽ 303 ق م ۾ ٿيل معاهدي ذريعي،<ref name="Keay" >{{cite book | author= John Keay | title=India: A History | year=2001 | pages =85–86 | isbn = 978-0-8021-3797-5| publisher=Grove Press }}</ref> سلوقس اهي علائقا ڇڏي ڏنا جن کي هو محفوظ طور سنڀالي نٿي سگهيو. ان جي بدلي ۾ هن اوڀر کي مستحڪم ڪيو ۽ هاٿي حاصل ڪيا، جن جي مدد سان هو پنهنجي وڏي اولهندي حريف [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس مونوفٿالمس]] خلاف ڌيان ڏئي سگهي پيو.{{sfn|Kosmin|2014|p=33}} چندر گپت کان حاصل ڪيل 500 جنگي هاٿين ايندڙ جنگين، خاص طور [[ايپسس جي جنگ]] ۾،{{sfn|Kosmin|2014|p=37}} انٽيگونوس ۽ ديميتريوس خلاف اهم ڪردار ادا ڪيو. ممڪن آهي ته موريا بادشاهه سلوقس جي ڌيءَ سان شادي ڪئي هجي.{{sfn|Majumdar|2003|p=105}} [[اسٽرابو]] موجب ڇڏيل علائقا سنڌو سان لڳندا هئا: <blockquote>قبيلن جي جاگرافيائي بيهڪ هن ريت آهي: سنڌو سان گڏ پيروپاميسادي آهن، جن کان مٿي پيروپاميسس جبل واقع آهي؛ پوءِ ڏکڻ طرف اراخوٽي؛ پوءِ وڌيڪ ڏکڻ طرف گيدروسيني، انهن ٻين قبيلن سان گڏ جيڪي سامونڊي ڪناري تي رهن ٿا؛ ۽ سنڌو ويڪرائي لحاظ کان انهن سڀني هنڌن جي ڀرسان وهي ٿو. انهن هنڌن مان ڪجهه، جيڪي سنڌو سان لڳن ٿا، هاڻي هندستانين وٽ آهن، جيتوڻيڪ اهي اڳ فارسين جا هئا. سڪندر [ٽيون "اعظم" مقدوني] اهي علائقا آريائن کان کسي پنهنجيون آباديون قائم ڪيون، پر [[سلوقس نيڪاتور]] انهن کي [[سينڊروڪوٽوس]] [چندر گپت] کي شاديءَ جي شرطن ۽ بدلي ۾ پنج سئو هاٿي وٺڻ تي ڏئي ڇڏيو. — Strabo 15.2.9<ref>[[Strabo]], ''Geography'', [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/15B*.html#2.9 xv.2.9]</ref> </blockquote> هن مان لڳي ٿو ته سلوقس [[اراخوسيا]]، [[گيدروسيا]]، [[پيروپاميسادي]] ۽ شايد [[آريا (صوبو)|آريا]] جي به سڀ کان اوڀر وارن حصن کي ڇڏي ڏنو. ٻئي طرف اوڀر وارن ٻين صوبن جي صوبيدارن کيس قبول ڪيو. سندس پارسي زال [[اپاما]] شايد [[باختريا]] ۽ [[سغديانا]] ۾ سندس حڪمراني لاڳو ڪرائڻ ۾ مددگار ثابت ٿي هجي.<ref>[[Vincent Arthur Smith|Vincent A. Smith]] (1998). ''Ashoka''. Asian Educational Services. {{ISBN|81-206-1303-1}}.</ref><ref>[[Walter Eugene Clark]] (1919). "The Importance of Hellenism from the Point of View of Indic-Philology", ''Classical Philology'' '''14''' (4), pp. 297–313.</ref> هن ڳالهه جي آثار قديمه مان به تصديق ٿئي ٿي، جيئن موريا اثر جا واضح نشان، مثال طور [[اشوڪ جا فرمان]]، جيڪي اڄوڪي ڏکڻ افغانستان جي [[قنڌار]] جهڙن هنڌن تي موجود آهن. [[File:Head of a Greco-Bactrian ruler, Temple of the Oxus, Takht-i-Sangin, 3rd-2nd century BCE.jpg|thumb|سلوقس اول يا شايد ڪنهن [[يوناني-باختري]] حڪمران جو چهرو، شاهي پٽي سان. آڪسس جو مندر، [[تخت سنگين]]، ٽين–ٻين صدي ق م، [[تاجڪستان]].<ref name="OB27">{{cite journal |last1=Bopearachchi |first1=Osmund |title=A Faience Head of a Graeco-Bactrian King from Ai Khanum |journal=Bulletin of the Asia Institute |date=1998 |volume=12 |page=27 |jstor=24049090 |url=https://www.jstor.org/stable/24049090 |issn=0890-4464}}</ref>]] ڪجهه مصنف چون ٿا ته سلوقس طرفان اڄوڪي ڏکڻ افغانستان جا وڌيڪ علائقا حوالي ڪرڻ بابت دليل مبالغو آهي، جيڪو [[پليني بزرگ]] جي هڪ بيان مان نڪتو آهي. اهو بيان خاص طور چندر گپت کي مليل علائقن بابت نه، پر جغرافيه دانن جي مختلف راين بابت آهي ته "هندستان" لفظ جي حد ڇا آهي:<ref>Debated by Tarn, ''The Greeks in Bactria and India'', p. 100</ref> <blockquote> حقيقت ۾ گهڻا جغرافيه دان هندستان کي سنڌو درياهه تائين محدود نٿا سمجهن، پر ان ۾ [[گيدروسيا|گيدروسي]]، [[اراخوسيا|اراخوٽي]]، [[هرات|آريا]] ۽ [[پيروپاميسادي]] جون چار صوبيداريون پڻ شامل ڪن ٿا، ۽ [[ڪابل درياهه|ڪوفس درياهه]] کي هندستان جي آخري حد بڻائين ٿا. پر ٻين ليکڪن موجب، اهي سڀ علائقا آريا ملڪ جو حصو شمار ٿين ٿا. — پليني، ''Natural History'' VI, 23 </blockquote> موريا سلطنت جي ڪنٽرول جي حد بابت اڄوڪا آثار قديمه جا ماهر به سوال اٿارين ٿا، ۽ اهو خيال ته ڏنل علائقي ۾ سموري آريا ۽ گيدروسيا ([[بلوچستان]]) شامل هئا، گهٽ امڪاني لڳي ٿو.<ref>Coningham & Young (2015), p. 452-453</ref> {{efn|name="Herat"|ڪوسمن: ڪوسمن (2014)، ''The Land of the Elephant Kings: Space, Territory, and Ideology in Seleucid Empire''، ص.33: "سلوقس پنهنجي سلطنت جا سڀ کان اوڀر وارا صوبا چندر گپت جي بادشاهت ڏانهن منتقل ڪيا، يقيناً گنڌارا، پيروپاميسادي ۽ گيدروسيا جا اوڀر وارا حصا، ۽ ممڪن آهي ته اراخوسيا ۽ آريا به هرات تائين." آريا (موجوده هرات) جي حصول بابت اختلاف آهي. رائچوڌري ۽ مکرجي (1996)، ص.594 موجب، ان کي "ڪجهه عالمن غلط طور ڇڏيل صوبن جي فهرست ۾ شامل ڪيو آهي [...] اسٽرابو جي عبارت جي غلط جائزي [...] ۽ پليني جي هڪ بيان جي بنياد تي." جان ڊي. گرينجر (2014، ص. 109) موجب سلوقس "ضرور [...] آريا تي قابض رهيو هوندو"، ۽ وڌيڪ اهو ته سندس "پٽ انتيوخس پندرهن سال پوءِ اتي سرگرم هو."}} چندر گپت ۽ سلوقس جي اتحاد کي شادي ([[ايپيگاميا]]) ذريعي مضبوط ڪيو ويو. چندر گپت يا سندس پٽ شايد سلوقس جي ڌيءَ سان شادي ڪئي هجي، يا شايد هندستانين ۽ يونانين وچ ۾ شادين جي سفارتي سڃاڻپ ڏني وئي هجي. هڪ هندستاني [[پراڻڪ]] ذريعو، ''[[پرتيسارگ پرو|پرتيسارگ پرو]]''، جيڪو ''[[بوشيه پراڻ]]'' جو حصو آهي، [[چندر گپت موريا|چندر گپت]] جي هڪ يوناني ("[[ياون]]") شهزادي سان شادي جو بيان ڏئي ٿو، جيڪا سلوقس جي ڌيءَ هئي؛ هندستاني ذريعن ۾ سلوقس کي ''سلوو''<ref>''Hindu Nationalism, A Reader'', Christopher Jeffrelot, [[Princeton University Press]], 2007 [https://archive.org/details/HinduNationalism-AReader p.90]</ref> چيو ويو آهي.<ref name="Sagar">Foreign Influence on Ancient India, Krishna Chandra Sagar, Northern Book Centre, 1992, [https://books.google.com/books?id=0UA4rkm9MgkC&pg=PA83 p. 83]. The paragraph of the Pratisarga Parva mentioning this marriage is: "Chandragupta married with a daughter of Suluva, the [[Yavana]] king of [[Persian Empire|Pausasa]]. Thus, he mixed the Buddhists and the Yavanas. He ruled for 60 years. From him, [[Bindusara|Vindusara]] was born and ruled for the same number of years as his father. His son was Ashoka."[http://mandhataglobal.com/wp-content/custom/articles/Puranas.pdf Pratisarga Parva p.18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160423144009/http://mandhataglobal.com/wp-content/custom/articles/Puranas.pdf |date=23 April 2016 }}. Original Sanskrit of the first two verses: "Chandragupta Sutah Paursadhipateh Sutam. Suluvasya Tathodwahya Yavani Baudhtatapar".</ref> هن شادي يا اتحاد کان علاوه، سلوقس [[ميگاسٿينيس]] نالي سفير کي [[پاٽلي پتر]]، يعني موجوده [[پٽنا]]، [[بهار]]، ۾ موريائي درٻار ڏانهن موڪليو.{{sfn|Mookerji|1988|p=38}} ميگاسٿينيس جي سفر جي بيان جا فقط مختصر ٽڪرا محفوظ آهن.<ref name="Keay" /> ٻنهي حڪمرانن جا لاڳاپا بظاهر تمام سٺا هئا، ڇاڪاڻ ته قديم ذريعن موجب معاهدي کان پوءِ چندر گپت سلوقس ڏانهن مختلف تحفا، جهڙوڪ محبت وڌائيندڙ شيون، موڪليون.{{sfn|Kosmin|2014|p=35}}{{efn|[[Athenaeus of Naucratis]], ''The Deipnosophists'': "And Theophrastus says that some contrivances are of wondrous efficacy in such matters [as to make people more amorous]. And Phylarchus confirms him, by reference to some of the presents which Sandrakottus, the king of the Indians, sent to Seleucus; which were to act like charms in producing a wonderful degree of affection, while some, on the contrary, were to banish love."<ref>[http://www.attalus.org/old/athenaeus1.html#c32 i.32 ]</ref>}} سلوقس کي موريائي سلطنت ڏانهن موڪليل ڪيترين سفارتن ذريعي اتر هندستان جي گهڻي ڄاڻ حاصل ٿي، جيئن [[پليني بزرگ]] بيان ڪري ٿو: [[File:Mappa di Eratostene.jpg|thumb|350px|سلوقس کان پوءِ هليني دنيا جو تصور: [[ايراتوسٿينيس]] (276–194 ق م) جو [[قديم دنيا جو نقشو]]، جنهن ۾ سڪندر ۽ سندس جانشينن جي مهمن مان حاصل ڪيل ڄاڻ شامل ڪئي وئي.<ref>[http://www.henry-davis.com/MAPS/Ancient%20Web%20Pages/112.html Source]</ref>]] <blockquote> [[هائڊاسپس]] کان اڳتي ملڪ جا ٻيا حصا، جيڪي سڪندر جي فتحن جي آخري حد هئا، سلوقس نيڪاتور دريافت ۽ ماپ ڪرايا؛ يعني: *اتان ([[هائڊاسپس]]) کان [[سائڊرس|هيسڊرس]] تائين 168 ميل *[[جومانيس|ايواميس]] ([[جمنا]]) درياهه تائين ايترو ئي؛ ۽ ڪجهه نسخا ان ۾ وڌيڪ 5 ميل شامل ڪن ٿا *اتان کان [[گنگا]] تائين 112 ميل *[[رودافا]] تائين 119 ميل؛ ۽ ڪجهه چون ٿا ته انهن ٻنهي جي وچ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 325 ميل آهن *اتان کان [[ڪالينيپاڪسا]]، هڪ وڏو شهر، 167 ۽ اڌ ميل؛ ٻيا 265 ميل چون ٿا *۽ [[ايواميس]] ۽ گنگا درياهن جي سنگم تائين، جتي ٻئي گڏ ٿين ٿا، 225 ميل؛ ڪيترائي ان ۾ وڌيڪ 13 ميل شامل ڪن ٿا *اتان کان [[پاٽلي پتر|پاليبوترا]] شهر تائين 425 ميل *۽ پوءِ گنگا جي ڇوڙ تائين، جتي اهو سمنڊ ۾ ڪري ٿو، 638 ميل. — پليني بزرگ، ''Natural History''، ڪتاب 6، باب 21<ref>[http://penelope.uchicago.edu/holland/pliny6.html Pliny, Natural History, Book 6, Chap 17] also [http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 Pliny the Elder, Natural history, Book 6, Chap 21] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728023626/http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |date=28 July 2013 }}</ref> </blockquote> سلوقس ظاهري طور هندستان ۾ رهڻ دوران سڪا به ٺهرايا، ڇاڪاڻ ته سندس نالي جا ڪيترائي سڪا هندستاني معيار جا آهن ۽ هندستان مان کوٽائيءَ ۾ مليا آهن. اهي سڪا کيس "باسيليئس" يعني "بادشاهه" سڏين ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي 306 ق م کان پوءِ جا آهن. انهن مان ڪجهه سڪن ۾ سلوقس پنهنجي پٽ انتيوخس سان گڏ بادشاهه طور ذڪر ٿيل آهي، جنهن مان تاريخ 293 ق م جيتري دير واري به ٿي سگهي ٿي. ان کان پوءِ هندستان ۾ ڪو به سلوقي سڪو جاري نه ٿيو، جنهن مان سنڌو جي اولهه وارو علائقو چندر گپت ڏانهن منتقل ٿيڻ جي تصديق ٿئي ٿي.<ref>[http://www.snible.org/coins/hn/bactria.html#Seleucus%20and%20Antiochus Coinage of Seleucus and Antiochus in India]</ref> سلوقس شايد [[فارسي نار]] ۽ هندي سمنڊ ۾ هڪ بحري ٻيڙو پڻ قائم ڪيو هجي.{{sfn|Grainger|1997|p=54}} === ايپسس جي جنگ === {{Main|ديادوخي#ديادوخين جي چوٿين جنگ، 308-301 ق م}} [[File:Seleucos coin MET.jpg|thumb|[[سوسا]] ۾ جاري ڪيل سلوقس اول جو [[ٽيٽراڊراخم]].<ref name="MC">{{cite journal |last1=Marest-Caffey |first1=L. |title=Seleukos I's Victory Coinage of Susa Revisited: A Die Study and Commentary |journal=American Journal of Numismatics |date=2016 |volume=28 |pages=1–64}}</ref> '''اڳيون پاسو''': مرد شخصيت جو چهرو، شايد سلوقس، پر ممڪن آهي ته سڪندر يا ڊائونيئس هجي،<ref name="MC"/> جيڪو چيتوڙي چمڙي وارو هيلمٽ پاتل آهي، ڍڳي جي ڪن ۽ سڱن سان. '''پٺيون پاسو''': [[نائيڪي (ديوي)|نائيڪي]]، جيڪا ٽرافي مٿان گلن جو هار رکي رهي آهي؛ شايد [[ايپسس جي جنگ]] ڏانهن اشارو. عبارت: "بادشاهه سلوقس".<ref>{{cite web |last1=Metropolitan Museum of Art |title=Tetradrachm of Seleucus I |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/326156 |website=www.metmuseum.org}}</ref>]] سلوقس کي چندر گپت کان مليل جنگي هاٿي تڏهن تمام ڪارائتا ثابت ٿيا، جڏهن ديادوخين آخرڪار انٽيگونوس سان نبيرڻ جو فيصلو ڪيو. ڪيساندر، سلوقس ۽ ليسيميڪس [[ايپسس جي جنگ]] ۾ انٽيگونوس ۽ ديميتريوس کي شڪست ڏني. انٽيگونوس جنگ ۾ مارجي ويو، پر ديميتريوس بچي ڀڄي ويو. جنگ کان پوءِ [[سوريا]] سلوقس جي حڪمراني هيٺ آئي. سلوقس سوريا کي [[طوروس جبل]]ن کان وٺي [[سينا اپٻيٽ]] تائين علائقو سمجهندو هو، پر بطليموس اڳ ئي [[فلسطين]] ۽ [[فينيقيا]] تي قبضو ڪري چڪو هو. 299 ق م ۾ سلوقس ديميتريوس سان اتحاد ڪيو ۽ سندس ڌيءَ [[اسٽراٽونائيس آف سوريا|اسٽراٽونائيس]] سان شادي ڪئي. اسٽراٽونائيس، انٽيپيٽر جي ڌيءَ [[فيلا (انٽيپيٽر جي ڌيءَ)|فيلا]] جي پڻ ڌيءَ هئي. سلوقس کي اسٽراٽونائيس مان هڪ ڌيءَ ڄائي، جنهن جو نالو به [[فيلا (سلوقس جي ڌيءَ)|فيلا]] هو.<ref>[[John Malalas]], [http://www.attalus.org/translate/malalas.html#198 viii.198]</ref> ديميتريوس جي بحري فوج بطليموس جي بحري فوج کي تباهه ڪري ڇڏيو، تنهنڪري سلوقس کي بطليموس سان وڙهڻ جي ضرورت نه پئي.<ref name="Grainger97-55">Grainger 1997, p. 55–56</ref> بهرحال سلوقس پنهنجي سلطنت کي اولهه طرف گهڻو وڌائي نه سگهيو. ان جو وڏو سبب اهو هو ته وٽس يوناني سپاهين جو تعداد ڪافي نه هو. ايپسس جي جنگ دوران وٽس ليسيميڪس جي ڀيٽ ۾ گهٽ پيادل فوج هئي. سندس طاقت جنگي هاٿين ۽ روايتي پارسي گهوڙيسوار فوج ۾ هئي. پنهنجي فوج کي وڌائڻ لاءِ سلوقس يونان جي مکيه سرزمين مان آبادڪارن کي پاڻ ڏانهن راغب ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان مقصد لاءِ هن چار نوان شهر قائم ڪيا: سامونڊي ڪناري تي [[سلوقيا پيريا]] ۽ [[لاوڊيڪيا ان سوريا]]، ۽ [[اورونٽس درياهه]] جي واديءَ ۾ [[انطاڪيه بر اورونٽس]] ۽ [[اپاميا (سوريا)|اپاميا]]. [[انطاڪيه]] سندس حڪومت جو مرڪزي هنڌ بڻجي وئي. نئين سلوقيا کي سندس نئون بحري اڏو ۽ بحيره روم ڏانهن دروازو بڻجڻو هو. سلوقس ڇهه ننڍا شهر به قائم ڪيا.<ref name="Grainger97-55" /> سلوقس بابت چيو ويندو آهي ته "ٿورا ئي شهزادا اهڙا ٿيا آهن جن کي شهرن جي تعمير جو ايترو شديد شوق هجي. روايت آهي ته هن ڪل نو سلوقيا، سورهن انطاڪيا ۽ ڇهه لاوڊيڪيا تعمير ڪرايا."<ref name="ebd">{{EBD}}</ref> 9pw170ymkqnwbsd3hvloovqr6mfiac2 388218 388217 2026-06-23T21:45:23Z Intisar Ali 8681 388218 wikitext text/x-wiki {{Short description|مقدوني جرنيل، ديادوخوس ۽ سلوقي سلطنت جو باني}} {{Infobox royalty | name = سلوقس اول نيڪاتور | title = [[باسيليئس]]{{Efn|[[فارس جي بادشاهن جي فهرست|فارس جو بادشاهه]] {{br}} [[شاهنشاه#يوناني استعمال|شاهنشاه]] {{br}} [[ملڪن جو بادشاهه]] {{br}} ايشيا جو آقا {{br}}}} | image = Seleukos I Nikator Bronze Roman 100BCE-100CE Museo Archeologico Nazionale Naples AN 5590 1.jpg | alt = Bronze male bust | caption = [[هرڪولينيم]] مان مليل سلوقس جي ڪانسي جي مورتي جي رومي نقل (هاڻي [[نيپلز قومي آثار قديمه عجائب گهر]] ۾ موجود) | succession = [[سلوقي سلطنت]] جو [[باسيليئس]] | reign = 305<ref>Boiy "The Reigns of the Seleucid Kings According the Babylonian King List." ''Journal of Near Eastern Studies'' 70(1) (2011): 1–12.</ref> – سيپٽمبر 281 ق م | predecessor = [[سڪندر چوٿون مقدوني]] | successor = [[انطيوخس اول سوٽر]] (تقريباً 292 ق م کان گڏيل حڪمران) | birth_date = {{Circa|358 BC}} | birth_place = [[يوروپوس (مقدونيه)|يوروپوس]]، [[قديم مقدونيه]]<br />(موجوده [[ايورپوس]]، [[يونان]]) | death_date = سيپٽمبر 281 ق م (عمر تقريباً 77 سال) | death_place = [[ليسيميڪيا (ٿريس)|ليسيميڪيا]]، [[ٿريس]]<br />(موجوده [[ڪاواڪ ڪوي]]، [[چاناق قلعه صوبو|چاناق قلعه]]، [[ترڪيه]])<ref name=EB1911/><ref name="Seleucus I Nicator">{{cite web|url=https://www.livius.org/articles/person/seleucus-i-nicator/|title=Seleucus I Nicator|work=Livius}}</ref> | burial_place = | spouse = {{ubl|[[اپاما]]|[[اسٽراٽونائيس آف سوريا|اسٽراٽونائيس]]}} | issue = [[انطيوخس اول سوٽر]]<br />[[اخائيوس (سلوقس اول جو پٽ)|اخائيوس]]<br />[[فيلا (سلوقس جي ڌيءَ)|فيلا]]<br />لاوڊائيس | dynasty = [[سلوقي حڪمرانن جي فهرست|سلوقي خاندان]] | father = [[انطيوخس (سلوقس اول جو پيءُ)|انطيوخس]] | mother = [[لاوڊائيس آف مقدونيه|لاوڊائيس]] }} '''سلوقس اول نيڪاتور''' ({{IPAc-en|s|ɪ|ˈ|l|uː|k|ə|s}}؛<ref>[https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/seleucus-i Seleucus | Collins English dictionary]</ref> يوناني: Σέλευκος Νικάτωρ، ''Séleukos Nikátōr''؛ "فاتح سلوقس"، {{nowrap|تقريباً 358 ق م – 281 ق م}}) هڪ [[مقدوني يوناني]] جرنيل، فوجي عملدار ۽ [[سڪندر اعظم]] جي جانشينن مان هو، جنهن بعد ۾ مشهور [[سلوقي سلطنت]] جو بنياد وڌو ۽ [[سلوقي خاندان]] جي حڪمراني قائم ڪئي. سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ اقتدار جي ڇڪتاڻ ۾ شروعاتي طور سلوقس هڪ ثانوي شخصيت هو، پر وقت سان گڏ هو [[ايشيا صغير]]، [[سوريا]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[ايراني فلات]] جو مڪمل حڪمران بڻجي ويو ۽ ''[[باسيليئس]]'' (بادشاهه) جو لقب اختيار ڪيائين. سلوقي سلطنت [[هليني دور]] جي دنيا جي وڏين طاقتن مان هڪ هئي، جيستائين اها ٻي صدي ق م جي آخر ۽ پهرين صدي ق م جي شروعات ۾ [[رومي جمهوريه]] ۽ [[اشڪاني سلطنت]] جي هٿان ڪمزور نه ٿي وئي. سڪندر اعظم جي فوج ۾ خدمت دوران سلوقس ''[[هائپاسپست]]'' نالي مقدونيه جي چونڊ پيادل فوجي دستي جو سالار هو. جون 323 ق م ۾ سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ سلوقس شروعات ۾ [[پرديڪاس]] جي حمايت ڪئي، جيڪو سڪندر جي سلطنت جو نگران حڪمران هو. 323 ق م ۾ [[بابل جي ورهاست]] دوران سلوقس کي [[ساٿي گهوڙيسوار فوج]] جو ڪمانڊر ۽ ''چليارخ'' مقرر ڪيو ويو. 322 ق م ۾ [[ديادوخين جون جنگيون]] شروع ٿيون. [[مصر]] ۾ [[بطليموس اول سوٽر]] خلاف مهم دوران پرديڪاس جي فوجي ناڪامين سبب [[پيلوسيئم]] ۾ سندس فوج بغاوت ڪري ويٺي. سلوقس، [[پيثون]] ۽ [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] جي سازش جي نتيجي ۾ پرديڪاس 321 يا 320 ق م ۾ پيلوسيئم ۾ قتل ڪيو ويو. 321 ق م ۾ [[ٽرائيپاراديسوس جي ورهاست]] کان پوءِ نئين نگران حڪمران [[انٽيپيٽر]] سلوقس کي [[بابل]] جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو. پر جلد ئي ديادوخين جي جنگين جو نئون دور شروع ٿيو ۽ طاقتور حڪمران [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] سلوقس کي بابل ڇڏڻ تي مجبور ڪري ڇڏيو. سلوقس فقط 312 ق م ۾ [[بطليموس اول سوٽر]] جي مدد سان ٻيهر بابل واپس اچي سگهيو. 312 ق م کان پوءِ سلوقس بي رحمي سان پنهنجي سلطنت کي وڌايو ۽ آخرڪار [[فارس]] ۽ [[ميديا]] جا علائقا فتح ڪري ورتائين. هن نه فقط [[بابلونيا]] تي حڪمراني ڪئي، پر سڪندر اعظم جي سلطنت جي تقريباً سڄي اوڀرئين حصي تي پڻ قبضو قائم ڪيو. سلوقس [[گنڌارا]] ۽ اتر اولهه هندستان جي اڳوڻن صوبن تي پڻ دعويٰ ڪئي. پر انهن خواهشن کي [[چندر گپت موريا]] چئلينج ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[سلوقي-موريا جنگ]] (305–303 ق م) شروع ٿي. آخرڪار هڪ معاهدي ذريعي تڪرار ختم ٿيو، جنهن موجب [[موريا سلطنت]] اوڀر وارا صوبا پنهنجي قبضي ۾ آندا. ان کان علاوه هڪ شاديءَ جو اتحاد پڻ قائم ٿيو. [[اسٽرابو]] ۽ [[ايپيان]] موجب چندر گپت سلوقس جي هڪ ڌيءَ سان شادي ڪئي.<ref name=":1">[[Chandragupta Maurya#CITEREFAppian|Appian]], p. 55.</ref> ان جي بدلي ۾ سلوقي سلطنت کي 500 جنگي [[هاٿي]] ۽ انهن جا [[مهائوٽ]] مليا، جن 301 ق م ۾ [[ايپسس جي جنگ]] ۾ انٽيگونوس خلاف فيصلائتو ڪردار ادا ڪيو. 281 ق م ۾ سلوقس [[ڪوروپيڊيم جي جنگ]] ۾ [[ليسيميڪس]] کي به شڪست ڏني ۽ [[ايشيا صغير]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ورتو. انٽيگونوس ۽ ليسيميڪس خلاف فتوحات کان پوءِ ديادوخين ۾ سلوقي خاندان جو ڪو وڏو حريف باقي نه رهيو. تنهن هوندي به سلوقس [[ٿريس]] ۽ خود [[مقدونيه]] سميت ليسيميڪس جي يورپي علائقن تي به قبضو ڪرڻ جو خواهشمند هو. پر 281 ق م ۾ جڏهن هو ٿريس پهتو ته [[بطليموس ڪيرائونوس]] کيس قتل ڪري ڇڏيو.<ref name="EB1911" /> بطليموس ڪيرائونوس پنهنجي ڀيڻ [[ليسيندرا]] سان گڏ سلوقي درٻار ۾ پناهه ورتي هئي. سلوقس جي قتل سان سلوقين جا ٿريس ۽ مقدونيه تي قبضي جا امڪان ختم ٿي ويا، ۽ بطليموس ڪيرائونوس کي مقدونيه ۾ ليسيميڪس جي گهڻي طاقت پنهنجي هٿ ۾ آڻڻ جو موقعو ملي ويو. سلوقس جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[انطيوخس اول سوٽر]] سلوقي سلطنت جو حڪمران بڻيو. سلوقس پنهنجي دور حڪومت ۾ ڪيترائي نوان شهر پڻ قائم ڪيا، جن ۾ [[انطاڪيه]] (300 ق م)، [[اديسا]] ۽ [[دجله تي سلوقيه]] (تقريباً 305 ق م) شامل آهن. دجله تي سلوقيه جي قيام سبب آخرڪار [[بابل]] جي آبادي وڏي حد تائين گهٽجي وئي. == شروعاتي زندگي ۽ خاندان == سلوقس، [[انطيوخس (سلوقس اول نيڪاتور جو پيءُ)|انطيوخس]] جو پٽ هو. مؤرخ [[جونيانس جسٽينس]] دعويٰ ڪري ٿو ته انطيوخس [[فلپ ٻيون مقدوني]] جي جرنيلن مان هڪ هو، پر ٻين ذريعن ۾ اهڙي ڪنهن جرنيل جو ذڪر نٿو ملي ۽ نه ئي فلپ جي دور ۾ سندس فوجي خدمتن بابت ڪا معتبر ڄاڻ موجود آهي. ممڪن آهي ته انطيوخس [[اپر مقدونيه]] جي ڪنهن معزز اشرافي خاندان سان تعلق رکندو هجي. سلوقس جي ماءُ جو نالو [[لاوڊائيس آف مقدونيه|لاوڊائيس]] ٻڌايو وڃي ٿو، پر سندس باري ۾ به ٻي ڪا خاص معلومات موجود ناهي. بعد ۾ سلوقس پنهنجي والدين جي نالن تي ڪيترن ئي شهرن جا نالا رکيا.<ref name="G2">Grainger 1990, p. 2</ref> سلوقس [[يوروپوس (مقدونيه)|يوروپوس]] ۾ پيدا ٿيو، جيڪو [[مقدونيه]] جي اترئين حصي ۾ واقع هو. جيڪڏهن 358 ق م کي سندس پيدائش جو سڀ کان وڌيڪ امڪاني سال تسليم ڪيو وڃي ته سندس ڄمڻ کان فقط هڪ سال اڳ [[پايوني]] ماڻهن هن علائقي تي حملو ڪيو هو. فلپ ٻئي حملي آورن کي شڪست ڏني ۽ ڪجهه سالن بعد پايونين کي مڪمل طور مقدوني حڪمراني هيٺ آڻي ڇڏيو.<ref name="G4">Grainger 1990, pp. 4–5</ref> سلوقس جي پيدائش جو صحيح سال واضح ناهي. جسٽينس لکي ٿو ته [[ڪوروپيڊيم جي جنگ]] دوران سندس عمر 77 سال هئي، جنهن مطابق سندس پيدائش 358 ق م ۾ ٿي هوندي. [[ايپيان]] موجب جنگ وقت سندس عمر 73 سال هئي، جنهن مطابق سندس جنم 354 ق م ۾ ٿيو. جڏهن ته [[يوسيبيئس آف قيساريه]] عمر 75 سال ٻڌائي ٿو، جنهن مان 356 ق م وارو سال نڪري ٿو، ۽ اهڙي طرح سلوقس جي عمر [[سڪندر اعظم]] جي عمر جي برابر ٿي وڃي ٿي. مؤرخن جو خيال آهي ته شايد اها سلوقس جي سياسي تشهير هئي ته جيئن کيس سڪندر اعظم جي همعصر ۽ برابر حيثيت وارو شخص ڏيکاريو وڃي.<ref name="G1">Grainger 1990, p. 1</ref> نوجواني ۾ سلوقس کي بادشاهه جو [[شاهي خادم]] (''pais'') چونڊيو ويو. اشرافي خاندانن جي سڀني پٽن لاءِ اهو رواجي عمل هو ته هو پهرين شاهي خادم طور خدمت ڪن ۽ پوءِ بادشاهه جي فوج ۾ آفيسر بڻجن.<ref name="G2">Grainger 1990, p. 2</ref> سلوقس بابت چيو وڃي ٿو ته هو پنهنجي مستقبل جي حريفن [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] ۽ [[ديميتريوس اول مقدوني]] وانگر انتهائي طاقتور جسماني قوت جو مالڪ هو. ايپيان هڪ واقعي جو ذڪر ڪري ٿو جنهن ۾ سڪندر اعظم قرباني لاءِ تيار ڪيل هڪ جهنگلي ڍڳو اوچتو آزاد ٿي ڀڄي ويو، پر سلوقس پنهنجي ننگن هٿن سان ان جا سڱ پڪڙي کيس ٻيهر قابو ڪري ورتو.<ref name=":1" /> چيو وڃي ٿو ته بعد ۾ سندس سڪن تي ظاهر ٿيندڙ ڍڳي جا سڱ انهيءَ واقعي جي يادگار هئا. سڪندر اعظم وانگر سلوقس بابت به ڪيترائي ڏند ڪٿائي قصا مشهور ٿيا. هڪ روايت مطابق، جڏهن سلوقس سڪندر سان گڏ فارس خلاف مهم تي روانو ٿي رهيو هو، تڏهن سندس پيءُ انطيوخس کيس ٻڌايو ته سندس حقيقي والد دراصل ديوتا [[اپولو]] آهي. روايت موجب اپولو، لاوڊائيس کي هڪ منڊي تحفي طور ڏني هئي، جنهن تي [[لنگر]] جي تصوير ٺهيل هئي. سلوقس جي جسم تي به لنگر جي شڪل وارو پيدائشي نشان موجود هو. اهو پڻ چيو ويندو هو ته سندس پٽن ۽ پوٽن وٽ به اهڙو ئي نشان هو. هي ڪهاڻي سڪندر اعظم بابت مشهور روايتن سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿي. گهڻا محقق ان کي سياسي پروپيگنڊا سمجهن ٿا، جنهن جو مقصد سلوقس کي سڪندر اعظم جو فطري جانشين ثابت ڪرڻ هو.<ref name="G2" /> [[جان مالالاس]] لکي ٿو ته سلوقس جي هڪ ڀيڻ [[ديديميا (سلوقس اول جي ڀيڻ)|ديديميا]] هئي، جنهن جا ٻه پٽ [[نيڪانور]] ۽ [[نيڪوميديس]] هئا. پر گهڻن مؤرخن جو خيال آهي ته اهي شخصيتون افسانوي آهن. ديديميا جو تعلق شايد [[ديديما]] ۾ موجود اپولو جي مشهور مندر ۽ غيب گوئي واري مرڪز سان هجي، جيڪو [[ميليتوس]] جي ويجهو واقع هو. ڪجهه محققن اهو به تجويز ڪيو آهي ته [[بطليموس (سلوقس جو پٽ)]] دراصل سلوقس جو چاچو هو.<ref name="G3">Grainger 1990, p. 3</ref> == سڪندر اعظم جي دور ۾ شروعاتي فوجي خدمتون == [[File:Hypaspist.jpg|thumb|250px|فارس خلاف سڪندر اعظم جي مهم دوران سلوقس شاهي ''هائپاسپست'' فوج جي اڳواڻي ڪئي.]] 334 ق م جي بهار ۾، تقريباً ٽيهه ويهن سالن جي نوجوان جي حيثيت ۾، سلوقس سڪندر اعظم سان گڏ ايشيا روانو ٿيو.<ref name=EB1911/> 327 ق م جي آخر ۾ شروع ٿيندڙ [[سڪندر اعظم جي هندستاني مهم]] تائين هو مقدوني فوج جي سڀ کان چونڊ پيادل فوجي دستي ''هائپاسپست'' (Shield-bearers) جو سالار بڻجي چڪو هو. بعد ۾ هن دستي کي ''[[سلور شيلڊز]]'' (چانديءَ واريون ڍالون) جي نالي سان سڃاتو ويو. [[ايريان]] موجب جڏهن سڪندر اعظم ٻيڙيءَ وسيلي [[جهلم درياهه|هائڊاسپس درياهه]] پار ڪيو، تڏهن ساڻس [[پرديڪاس]]، [[بطليموس اول سوٽر]]، [[ليسيميڪس]] ۽ سلوقس پڻ گڏ هئا.<ref>Arrian Anabasis 5.13.1</ref> 326 ق م ۾ ٿيندڙ [[هائڊاسپس جي جنگ]] دوران سلوقس پنهنجي فوج جي اڳواڻي ڪندي [[پورس]] جي هاٿين سان مقابلو ڪيو. بهرحال جنگ جي رٿابندي ۾ سندس صحيح ڪردار بابت ڪا واضح ڄاڻ موجود ناهي، ڇاڪاڻ ته جنگ دوران کيس ڪنهن وڏي آزاد ڪمان جو ذڪر نٿو ملي. هي ڳالهه [[ڪريٽيرس]]، [[هيفائيسٽيون]]، [[پيثون]] ۽ [[ليوناتس]] کان مختلف آهي، جن وٽ پنهنجي پنهنجي وڏي فوجي دستا هئا.<ref name="G9">Grainger 1990, pp. 9–10</ref> سلوقس جي شاهي ''هائپاسپست'' فوج مسلسل سڪندر اعظم جي سڌي نگراني هيٺ رهندي هئي. بعد ۾ هنن [[سنڌو ماٿري]] جي مهم، [[مالي قبيلي]] خلاف جنگين ۽ [[گيدروسيا]] جي ريگستاني گذرگاهه پار ڪرڻ ۾ پڻ حصو ورتو. 324 ق م جي بهار ۾ [[سوسا جي شاديون|سوسا جي عظيم شادي واري تقريب]] دوران سلوقس [[اپاما]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[سپيٽامينيس]] جي ڌيءَ هئي. انهن مان سندس وڏو پٽ ۽ جانشين [[انطيوخس اول سوٽر]] پيدا ٿيو. انهن کي گهٽ ۾ گهٽ ٻه جائز ڌيئرون، [[لاوڊائيس]] ۽ [[فيلا]]، پڻ هيون ۽ شايد هڪ ٻيو پٽ [[اخائيوس (سلوقس اول جو پٽ)|اخائيوس]] به هو. ساڳئي تقريب ۾ سڪندر اعظم مرحوم فارسي بادشاهه [[دارا ٽيون]] جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جڏهن ته ٻين ڪيترن مقدوني عملدارن پڻ فارسي عورتن سان شاديون ڪيون. 323 ق م ۾ سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ جڏهن گهڻن مقدوني جرنيلن پنهنجين ''سوسا وارين زالن'' کي ڇڏي ڏنو، تڏهن سلوقس انهن چند ماڻهن مان هو جنهن پنهنجي زال کي برقرار رکيو. اپاما سڄي حياتي سندس ساٿي ۽ بعد ۾ راڻي رهي.<ref name="G912">Grainger 1990, p. 12</ref> قديم ذريعن ۾ سڪندر اعظم جي زندگي دوران سلوقس بابت ڪيترائي قصا ملن ٿا. هڪ واقعي موجب [[بابل]] جي ويجهو ٻيڙيءَ جي سفر دوران سڪندر اعظم جو شاهي تاج (Diadem) هوا ۾ اڏامي ويو ۽ [[آشوري]] بادشاهن جي قبرن ڀرسان ڪنن ۾ وڃي ڪري پيو. سلوقس تري ان کي واپس آندو ۽ ٻيڙيءَ ڏانهن موٽندي تاج کي سڪي رکڻ لاءِ پنهنجي مٿي تي رکيائين. هن قصي جي صداقت مشڪوڪ سمجهي وڃي ٿي. ٻئي قصي موجب سلوقس [[ميديوس آف لاريسا]] جي دعوت ۾ سڪندر اعظم سان گڏ موجود هو. دعوت جو واقعو شايد درست هجي، پر بادشاهه کي زهر ڏيڻ واري سازش جو قصو گهڻو معتبر نٿو سمجهيو وڃي. هڪ ٻي روايت مطابق سڪندر اعظم جي وفات کان ٿورو اڳ سلوقس ديوتا [[سيراپس]] جي مندر ۾ رات گذاري ته جيئن بادشاهه جي صحت بهتر ٿيڻ لاءِ دعا گهري سگهي.<ref>Plutarch, ''Alexander'' 76; Arrian, ''Anabasis'' 7.26; {{harvnb|Ogden|2017|p=64}}</ref> پر هن روايت جي به صداقت تي شڪ ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته يوناني-مصري ديوتا سيراپس جو تصور ان وقت تائين وجود ۾ ئي نه آيو هو.<ref name="Heckel p. 256">Heckel p. 256</ref> == پرديڪاس جي دور ۾ سينيئر فوجي عملدار (323–321 ق م) == [[File:Ptolemy I Soter Louvre Ma849.jpg|thumb|left|upright|[[بطليموس اول سوٽر]]، جيڪو سڪندر اعظم جي فوجي عملدارن مان هو، کي [[مصر]] جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو ويو. بعد ۾ بطليموس [[بطليموسي مصر]] کي آزاد رياست بڻايو ۽ 305 ق م ۾ پاڻ کي [[باسيليئس]] ۽ [[فرعون]] قرار ڏنو.]] {{Main|ديادوخي}} [[سڪندر اعظم]] 10 جون 323 ق م تي [[بابل]] ۾ ڪنهن واضح جانشين کان سواءِ وفات ڪري ويو. سندس جرنيل [[پرديڪاس]] سڪندر جي سڄي سلطنت جو نگران حڪمران (ريجنٽ) بڻيو، جڏهن ته سڪندر جي جسماني ۽ ذهني طور معذور سوتيلي ڀاءُ [[آرريڊيئس]] کي [[فلپ ٽيون مقدوني]] جي نالي سان نئون بادشاهه مقرر ڪيو ويو. ساڳئي وقت سڪندر جي اڃا ڄمڻ کان اڳ واري پٽ [[سڪندر چوٿون مقدوني]] کي پڻ پنهنجي پيءُ جو قانوني جانشين قرار ڏنو ويو. بهرحال، [[بابل جي ورهاست]] دوران پرديڪاس عملي طور سڪندر جي وسيع مقدوني سلطنت کي سندس جرنيلن ۾ ورهائي ڇڏيو. سلوقس کي [[ساٿي گهوڙيسوار فوج]] (''hetairoi'') جو سپهه سالار مقرر ڪيو ويو ۽ کيس پهريون يا درٻاري ''چليارخ'' بڻايو ويو. اهڙي طرح هو نگران حڪمران ۽ سپهه سالار پرديڪاس کان پوءِ شاهي فوج جو سڀ کان اعليٰ عملدار بڻجي ويو. پرديڪاس جي حمايت ڪندڙ ٻين بااثر شخصيتن ۾ [[بطليموس اول سوٽر]]، [[ليسيميڪس]]، [[پيثون]] ۽ [[يومينيس]] شامل هئا. پرديڪاس جي طاقت جو دارومدار ٻن ڳالهين تي هو: پهريون، سڪندر اعظم جي وسيع سلطنت کي متحد رکڻ؛ ۽ ٻيو، مختلف [[صوبيدار]]ن کي پنهنجي حڪمن جو پابند رکڻ.<ref name="Heckel p. 256"/> جلد ئي پرديڪاس ۽ ٻين [[ديادوخي]] حڪمرانن جي وچ ۾ جنگ شروع ٿي وئي. پنهنجي سياسي حيثيت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ پرديڪاس سڪندر اعظم جي ڀيڻ [[ڪليوپيٽرا آف مقدونيه|ڪليوپيٽرا]] سان شادي ڪرڻ چاهي. [[ديادوخين جي پهرين جنگ]] ان وقت شروع ٿي جڏهن پرديڪاس سڪندر اعظم جي لاش کي تدفين لاءِ مقدونيه موڪلڻ جو فيصلو ڪيو. پر [[بطليموس اول سوٽر]] لاش تي قبضو ڪري ان کي [[اسڪندريا]] کڻي ويو. پرديڪاس پنهنجي فوج سان گڏ سندس پٺيان مصر روانو ٿيو. ان موقعي تي بطليموس، [[ميديا]] جي صوبيدار [[پيثون]] ۽ ''[[آرگيراسپيدس]]'' جي سالار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] سان گڏجي سازش ڪئي. پيثون ۽ انٽيجينيس ٻئي ان وقت پرديڪاس جي ماتحت فوجي عملدار هئا. انهن گڏجي پرديڪاس کي قتل ڪري ڇڏيو. [[ڪارنيليئس نيپوس]] لکي ٿو ته سلوقس به هن سازش ۾ شامل هو، پر هن دعويٰ بابت مڪمل يقين سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي.<ref name="G20">Grainger 1990, pp. 20–24</ref> == بابلونيا جو صوبيدار (321–316 ق م) == [[File:Seleucos Nicator Louvre Ma3597 n3.jpg|thumb|upright|سلوقس اول نيڪاتور سان منسوب مجسمو، [[رومي سلطنت]] جي دور جو فن پارو، جيڪو [[سوريا]] ۾ هڪ [[هليني دور|هليني]] نموني جي بنياد تي تيار ڪيو ويو (تقريباً 200ع)]] [[پرديڪاس]] جي وفات کان پوءِ سلطنت جو سڀ کان طاقتور شخص [[انٽيپيٽر]] بڻجي ويو.<ref>{{Cite book |last=Ahmad |first=Ainan |title=The Game of Power - Volume 3 (History of Persian Empire) |publisher=Blue Rose Publishers |year=2024 |location=London |pages=100 |language=en}}</ref> پرديڪاس جا مخالف [[ٽرائيپاراديسوس]] ۾ گڏ ٿيا، جتي سڪندر اعظم جي سلطنت کي ٻيهر ورهايو ويو. هي ورهاست [[ٽرائيپاراديسوس جو معاهدو]] (321 ق م) جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="G21">Grainger 1990, pp. 21–29</ref> ٽرائيپاراديسوس ۾ فوجين بغاوت ڪري ڇڏي هئي ۽ هو پنهنجي آقا انٽيپيٽر کي قتل ڪرڻ جو ارادو رکي رهيا هئا. پر سلوقس ۽ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] انهن کي ائين ڪرڻ کان روڪي ڇڏيو.{{sfn|Bosworth|2005|p=211}} پرديڪاس جي قتل واري سازش ۾ سلوقس جي شموليت يقيني طور ثابت نه ٿي سگهي آهي، پر نئين انتظام ۾ کيس بابل جو مالدار صوبو انعام طور مليو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} ڪجهه ذريعا هن مقرري کي پرديڪاس سان سندس مبينا غداري جو انعام قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite book |last=Justinus |first=Marcus Junianus |title=Justin: Epitome of the Philippic History of Pompeius Trogus: Volume II: Books 13-15: The Successors to Alexander the Great |publisher=Clarendon Press |year=2011 |isbn=978-0-19-927759-9 |pages=162 |language=en}}</ref> تنهن هوندي به ممڪن آهي ته هي فيصلو [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي تجويز تي ڪيو ويو هجي. سلوقس جو بابل ڪيترن طاقتور صوبيدارن جي وچ ۾ گهيريل هو؛ [[فارس (صوبو)|فارس]] جو صوبيدار [[پيوڪيسٽاس]]، [[سوسيانا]] جو نئون صوبيدار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] ۽ [[ميديا]] جو حڪمران [[پيثون]]. بابل سلطنت جي امير ترين صوبن مان هڪ هو، پر فوجي لحاظ کان گهڻو طاقتور نه هو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} ممڪن آهي ته انٽيپيٽر اوڀر وارن صوبن کي اهڙي نموني ورهايو هجي جو ڪو هڪ صوبيدار ٻين کان وڌيڪ طاقتور نه بڻجي سگهي.<ref name="G21" /> سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ [[آرخون آف پيلا]] کي بابل جو صوبيدار مقرر ڪيو ويو هو. پر پرديڪاس کيس هٽائي [[ڊوڪيمس]] کي ان جي جاءِ تي مقرر ڪرڻ چاهيو. جڏهن پرديڪاس مصر تي حملي لاءِ روانو ٿيو ته هن ڊوڪيمس کي فوجي دستن سان گڏ بابل موڪليو. آرخون سندس خلاف جنگ ڪئي، پر جنگ ۾ مارجي ويو. انهيءَ ڪري ڊوڪيمس سلوقس کي بابل بنا مقابلي جي ڏيڻ لاءِ تيار نه هو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} سلوقس آخرڪار بابل ڪيئن حاصل ڪيو، اهو يقيني طور معلوم ناهي. هڪ بابلي تاريخنامي مطابق 320 ق م جي اونهاري يا سياري ۾ شهر جي هڪ اهم عمارت تباهه ٿي وئي. ٻين بابلي ذريعن موجب سلوقس آڪٽوبر يا نومبر 320 ق م ۾ بابل پهتو. ممڪن جنگ جي باوجود ڊوڪيمس فرار ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو. ان دوران سلطنت وري افراتفري جو شڪار ٿي وئي. [[ميديا]] جي صوبيدار [[پيثون]] [[پارتيا]] جي صوبيدار فلپ کي قتل ڪري ڇڏيو ۽ پنهنجي ڀاءُ [[يوديمس (جرنيل)|يوديمس]] کي نئون صوبيدار مقرر ڪيو. اولهه ۾ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] ۽ [[يومينيس]] هڪ ٻئي خلاف جنگ ڪري رهيا هئا. پيثون ۽ سلوقس وانگر يومينيس پڻ پرديڪاس جو پراڻو حامي هو. سلوقس لاءِ سڀ کان وڏو مسئلو خود بابل هو. مقامي آبادي آرخون خلاف بغاوت ڪري چڪي هئي ۽ ڊوڪيمس جي حمايت ڪري رهي هئي. بابلي پادرين جو علائقي تي تمام گهڻو اثر هو. بابل ۾ سڪندر اعظم جي فوج جا وڏي تعداد ۾ مقدوني ۽ يوناني اڳوڻا سپاهي به رهندا هئا. سلوقس پادرين کي مالي تحفا ۽ رشوتون ڏئي پنهنجي پاسي آڻي ورتو.<ref name="G30">Grainger 1990, pp. 30–32</ref> === ديادوخين جي ٻي جنگ === {{Main|ديادوخين جي ٻي جنگ}} 319 ق م ۾ انٽيپيٽر جي وفات کان پوءِ ميديا جي صوبيدار پيثون پنهنجي طاقت وڌائڻ شروع ڪئي. هن شايد ويهه هزار کان وڌيڪ سپاهين تي مشتمل هڪ وڏي فوج گڏ ڪئي. پيوڪيسٽاس جي اڳواڻي ۾ اوڀر جي ٻين صوبيدارن به سندس مقابلي لاءِ گڏيل فوج تيار ڪئي. آخرڪار پيثون پارتيا ۾ ٿيندڙ جنگ ۾ شڪست کاڌي. هو ميديا ڏانهن ڀڄي ويو، پر سندس مخالفن سندس تعاقب ڪرڻ بدران واپس سوسيانا موٽي ويا. ساڳئي وقت يومينيس ۽ سندس فوج [[ڪليڪيا]] پهتا، پر جڏهن انٽيگونوس اتي پهتو ته کين پوئتي هٽڻو پيو. سلوقس لاءِ صورتحال ڏاڍي ڏکئي هئي. يومينيس ۽ سندس فوج بابل جي اتر ۾ هئي. انٽيگونوس هڪ وڌيڪ وڏي فوج سان سندس پٺيان هو. پيثون ميديا ۾ هو ۽ سندس مخالف سوسيانا ۾ موجود هئا. سوسيانا جو صوبيدار ۽ [[آرگيراسپيدس]] جو سالار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] يومينيس جو اتحادي هو. پيثون ۽ انٽيجينيس جي وچ ۾ جنگ شروع ٿيڻ وقت انٽيجينيس ڪليڪيا ۾ موجود هو.<ref name="G33">Grainger 1990, pp. 33–37</ref> 317 ق م جي سرءُ يا سياري ۾ پيثون بابل پهتو. جيتوڻيڪ هن گهڻا سپاهي وڃائي ڇڏيا هئا، پر سلوقس وٽ ان کان به گهٽ فوج هئي. 316 ق م جي بهار ۾ يومينيس [[سوسا]] ڏانهن روانو ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. سوسا جي صوبيدارن غالباً يومينيس جي ان دعويٰ کي قبول ڪيو ته هو قانوني شاهي خاندان جي طرفان غاصب انٽيگونوس خلاف وڙهي رهيو آهي. يومينيس پنهنجي فوج کي بابل کان 300 [[قديم يوناني ماپون|اسٽيڊيا]] پري وٺي ويو ۽ [[دجله]] درياهه پار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سلوقس کي ڪارروائي ڪرڻي پئي. هن درياهه پار ٿيڻ روڪڻ لاءِ ٻه [[ٽرائيريم]] ۽ ڪجهه ننڍيون ٻيڙيون موڪليون. هن آرگيراسپيدس جي اڳوڻن ''هائپاسپست'' سپاهين کي به پاڻ سان ملائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هو ڪامياب نه ٿيو. سلوقس انٽيگونوس ڏانهن به پيغام موڪليا. فوج جي کوٽ سبب لڳي ٿو ته سلوقس يومينيس سان سڌي جنگ ڪرڻ نٿي چاهي. هن درياهه جا بند کوليا ته جيئن ٻوڏ اچي، پر ان سان به يومينيس جو اڳتي وڌڻ نه رڪيو.<ref name="G39">Grainger 1990, pp. 39–42</ref> 316 ق م جي بهار ۾ سلوقس ۽ پيثون انٽيگونوس سان ملي ويا، جيڪو يومينيس جو تعاقب ڪندي سوسا پهتو هو. سوسا مان انٽيگونوس ميديا روانو ٿيو، جتان هو اوڀر وارن صوبن کي خطري ۾ وجهي سگهيو ٿي. هن سلوقس کي ٿوري فوج سان اتي ڇڏيو ته جيئن يومينيس کي بحيره روم تائين پهچڻ کان روڪي سگهي. [[اراخوسيا]] جي صوبيدار [[سيبيرٽيوس]] صورتحال کي نااميد سمجهي پنهنجي صوبي ڏانهن موٽي ويو. يومينيس ۽ سندس اتحادين جون فوجون ٽٽڻ جي ڪناري تي پهچي ويون. 316 ق م دوران انٽيگونوس ۽ يومينيس وچ ۾ ٻه اهم جنگيون ٿيون: [[پارايتاڪيني جي جنگ]] ۽ [[گابيئني جي جنگ]]. يومينيس شڪست کاڌي ۽ بعد ۾ قتل ڪيو ويو. ديادوخين جي ٻي جنگ جا واقعا ظاهر ڪن ٿا ته سلوقس صحيح وقت جو انتظار ڪرڻ جي غيرمعمولي صلاحيت رکندو هو. بي ڌڙڪ جنگ ۾ ٽپي پوڻ سندس انداز نه هو.<ref name="G43">Grainger 1990, p. 43</ref> === مصر ڏانهن فرار === انٽيگونوس 316 ق م جي سياري ۾ ميديا ۾ رهيو، جتي پيثون ٻيهر حڪمران هو. پيثون جي اقتدار جي خواهش وڌيڪ وڌي وئي ۽ هن انٽيگونوس جي ڪجهه فوجن کي پنهنجي پاسي آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. پر انٽيگونوس سازش جو پتو لڳائي ورتو ۽ پيثون کي قتل ڪرائي ڇڏيو. ان کان پوءِ هن [[پيوڪيسٽاس]] کي هٽائي فارس جو نئون صوبيدار مقرر ڪيو.<ref name="G44">Grainger 1990, p. 44–45</ref> 315 ق م جي اونهاري ۾ انٽيگونوس بابل پهتو، جتي سلوقس سندس شاندار استقبال ڪيو. پر ٻنهي جي وچ ۾ لاڳاپا جلد خراب ٿي ويا. سلوقس انٽيگونوس جي هڪ فوجي عملدار کي ان کان اجازت وٺڻ کان سواءِ سزا ڏني. انٽيگونوس ڪاوڙجي پيو ۽ سلوقس کان مطالبو ڪيو ته هو صوبي جي آمدنيءَ جو حساب ڏئي. سلوقس انڪار ڪري ڇڏيو.{{sfn|Boiy|2004|p=121}} تنهن هوندي به هو انٽيگونوس کان ڊڄي ويو ۽ فقط پنجاهه گهوڙيسوارن سان گڏ مصر ڏانهن ڀڄي ويو. روايت آهي ته [[ڪلداني]] نجومين انٽيگونوس کي اڳڪٿي ٻڌائي هئي ته سلوقس مستقبل ۾ ايشيا جو حڪمران بڻجندو ۽ آخرڪار انٽيگونوس کي قتل ڪندو. هي ٻڌي انٽيگونوس سلوقس جي پٺيان فوج موڪلي. پر سلوقس پهرين [[ميسوپوٽيميا]] ۽ پوءِ [[سوريا]] ڏانهن فرار ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو. سلوقس جي مدد ڪرڻ جي الزام ۾ انٽيگونوس [[بليٽور]]، جيڪو ميسوپوٽيميا جو نئون صوبيدار هو، کي قتل ڪرائي ڇڏيو. جديد مؤرخ هن نجومي اڳڪٿي واري قصي بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا. تنهن هوندي به اهو تقريباً يقيني آهي ته بابلي پادري سلوقس جا مخالف هئا.<ref name="G49">Grainger 1990, pp. 49–51, Boiy p. 122</ref> == بطليموس جي ماتحت بحري سالار (316–311 ق م) == {{Main|ديادوخين جي ٽين جنگ}} مصر پهچڻ کان پوءِ سلوقس پنهنجي دوستن کي [[يونان]] موڪليو ته جيئن هو ٻين ديادوخي حڪمرانن [[ڪيساندر]] (مقدونيه جو حڪمران ۽ يونان جو بالادست) ۽ [[ليسيميڪس]] (حڪمران [[ٿريس]]) کي [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي وڌندڙ طاقت بابت آگاهه ڪن. ان وقت انٽيگونوس سڀني ''ديادوخي'' حڪمرانن مان سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي چڪو هو، ۽ جلد يا دير سان ٻين حڪمرانن کي سندس مقابلو ڪرڻو هو. [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]]، ليسيميڪس ۽ ڪيساندر گڏجي انٽيگونوس خلاف هڪ اتحاد قائم ڪيو. اتحادين انٽيگونوس ڏانهن هڪ تجويز موڪلي، جنهن ۾ هن کان مطالبو ڪيو ويو ته هو پنهنجي گڏ ڪيل خزاني ۽ علائقن مان حصا ورهائي. تجويز موجب [[فينيقيا]] ۽ [[سوريا]] بطليموس کي، [[ڪپاڊوشيا]] ۽ [[ليسيا]] ڪيساندر کي، [[هيلسپونٽيني فريجيا]] ليسيميڪس کي ۽ [[بابلونيا]] سلوقس کي ملڻ گهرجي.<ref>Diodorus Siculus, ''Bibliotheca Historica'' XIX 57,1.</ref> انٽيگونوس هن مطالبي کي رد ڪري ڇڏيو ۽ 314 ق م جي بهار ۾ [[سوريا]] ۾ بطليموس خلاف لشڪر ڪشي شروع ڪئي.<ref name="G55">Grainger 1990, pp. 53–55</ref> جنگ جي شروعاتي مرحلي دوران سلوقس، بطليموس جي بحري فوج ۾ ''بحري سالار'' طور خدمتون سرانجام ڏنيون. انٽيگونوس [[صور]] (Tyre) جو گهيرو ڪري رهيو هو، جڏهن سلوقس پنهنجي ٻيڙين سان سندس سامهون کان گذري ويو ۽ [[سوريا]] ۽ [[ايشيا صغير]] جي سامونڊي ڪنارن لاءِ خطرو بڻجي ويو.<ref>{{cite web |author=Jona Lendering |url=https://www.livius.org/di-dn/diadochi/war05.html |title=Alexander's successors: The Third Diadoch War |publisher=Livius.org |access-date=2012-11-07 |archive-date=18 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121118035712/http://www.livius.org/di-dn/diadochi/war05.html |url-status=dead }}</ref> انٽيگونوس [[روڊس]] جي ٻيٽ سان اتحاد ڪيو، جيڪو پنهنجي حڪمتِ عملي واري جڳهه ۽ طاقتور بحري ٻيڙي بيڙي سبب اتحادين کي گڏ ٿيڻ کان روڪي سگهي پيو. روڊس جي خطري کي نظر ۾ رکندي بطليموس سلوقس کي هڪ سئو جنگي ٻيڙيون ڏنيون ۽ کيس [[ايجيئن سمنڊ]] ڏانهن موڪليو. سلوقس جو ٻيڙو روڊس کي شڪست ڏيڻ لاءِ ڪافي نه هو، پر ايترو ضرور طاقتور هو جو [[ڪاريا]] جي صوبيدار [[اساندر]] کي بطليموس سان اتحاد ڪرڻ تي مجبور ڪري سگهي. پنهنجي طاقت جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ سلوقس [[ايرٿرائي]] شهر تي پڻ حملو ڪيو. انٽيگونوس جي ڀائٽي [[پوليمايوس (جرنيل)|پوليمايوس]] اساندر تي حملو ڪيو. سلوقس واپس [[قبرص]] موٽي آيو، جتي بطليموس پنهنجي ڀاءُ [[مينيلائوس (لاگوس جو پٽ)|مينيلائوس]] کي 10,000 ڀاڙي جي سپاهين ۽ 100 ٻيڙين سان موڪليو هو. سلوقس ۽ مينيلائوس گڏجي [[ڪيتيون]] جو گهيرو شروع ڪيو. انٽيگونوس پنهنجي بحري فوج جو وڏو حصو ايجيئن سمنڊ ڏانهن ۽ پنهنجي زميني فوج [[ايشيا صغير]] ڏانهن موڪلي. هاڻي بطليموس (ٽالمي) وٽ [[سوريا]] تي حملي جو بهترين موقعو هو. 312 ق م ۾ هن [[غزه جي جنگ (312 ق م)|غزه جي جنگ]] ۾ [[ديميتريوس اول مقدوني]]، جيڪو انٽيگونوس جو پٽ هو، کي شڪست ڏني. امڪان آهي ته سلوقس به هن جنگ ۾ شامل هو. [[پيثون، پٽِ ايجينور]]، جنهن کي انٽيگونوس بابل جو نئون صوبيدار مقرر ڪيو هو، جنگ ۾ مارجي ويو. پيثون جي موت سلوقس لاءِ بابل واپس حاصل ڪرڻ جو بهترين موقعو ثابت ٿيو.<ref name="G56">Grainger 1990, pp. 56–72</ref> سلوقس پنهنجي بابل واپسي جي تياري تمام احتياط سان ڪئي هئي. غزه جي جنگ کان پوءِ ديميتريوس [[ٽرپولي، لبنان|ٽرپولي]] ڏانهن هٽي ويو، جڏهن ته بطليموس اڳتي وڌندي [[صيدا]] تائين پهچي ويو. بطليموس سلوقس کي 800 پيادل سپاهي ۽ 200 گهوڙيسوار ڏنا. ان سان گڏ سندس پراڻا دوست به هئا، شايد اهي ئي پنجاهه ماڻهو جيڪي اڳ بابل مان ساڻس گڏ ڀڄي نڪتا هئا. بابل ڏانهن سفر دوران سلوقس رستي ۾ موجود فوجي آبادين مان وڌيڪ سپاهي ڀرتي ڪندو ويو. آخرڪار هن وٽ لڳ ڀڳ 3,000 سپاهي گڏ ٿي ويا. بابل ۾ پيثون جي ڪمانڊر [[ڊيفيلوس]] شهر جي قلعي ۾ پاڻ کي بند ڪري ڇڏيو. سلوقس تمام تيزيءَ سان بابل تي قبضو ڪري ورتو ۽ جلد ئي قلعو به فتح ٿي ويو. سلوقس جا اهي دوست، جيڪي بابل ۾ رهجي ويا هئا، قيد مان آزاد ڪيا ويا.<ref name="G74">Grainger 1990, pp. 74–75</ref> بعد ۾ سلوقس جي بابل واپسي کي سرڪاري طور [[سلوقي سلطنت]] جي قيام جي شروعات تصور ڪيو ويو.<ref name=EB1911/> ساڳئي سال کي پوءِ [[سلوقي سن]] (Seleucid Era) جو پهريون سال قرار ڏنو ويو. == بابلونيا جو صوبيدار (311–306 ق م) == === اوڀر وارن صوبن جي فتح === [[File:Diadochi.png|thumb|350px|[[سلوقس اول نيڪيٽر]]، [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]]، [[بطليموس اول]]، [[ڪيساندر]] ۽ [[ليسيميڪس]] جون سلطنتون]] سلوقس جي بابل واپسي کان ٿوري ئي دير پوءِ انٽيگونوس جي حامين بابل کي ٻيهر هٿ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. [[نيڪانور (صوبيدار)|نيڪانور]] ميڊيا جو نئون صوبيدار ۽ اوڀر وارن صوبن جو ''اسٽريٽيگوس'' (اعليٰ فوجي ڪمانڊر) هو. سندس فوج ۾ لڳ ڀڳ 17,000 سپاهي هئا. [[آريا]] جو صوبيدار [[ايويگوراس]] سندس اتحادي هو. ظاهر هو ته سلوقس جي ننڍڙي فوج ٻنهي کي سڌي جنگ ۾ شڪست نٿي ڏئي سگهي. سلوقس پنهنجون فوجون انهن دلدلن ۾ لڪائي ڇڏيون جيڪي ان علائقي کي گهيرينديون هيون جتان نيڪانور [[دجلہ درياهه]] پار ڪرڻ وارو هو، ۽ رات جي وقت اوچتو حملو ڪيو. جنگ جي شروعات ۾ ئي ايويگوراس مارجي ويو ۽ نيڪانور پنهنجي فوج کان الڳ ٿي ويو. ايويگوراس جي موت جي خبر سپاهين ۾ پکڙجڻ سان ئي ڪيترن سپاهين وڏي تعداد ۾ هٿيار ڦٽا ڪيا. انهن مان تقريباً سڀني سلوقس جي ماتحت وڙهڻ قبول ڪيو. نيڪانور فقط ٿورن ساٿين سان بچي نڪري ويو.{{sfn|Grainger|1990|p=79}}{{sfn|Boiy|2004|p=126}} جيتوڻيڪ هاڻي سلوقس وٽ لڳ ڀڳ 20,000 سپاهي هئا، پر اهي اڃا به انٽيگونوس جي سموري طاقت کي منهن ڏيڻ لاءِ ڪافي نه هئا. هن کي اهو به معلوم نه هو ته انٽيگونوس ڪڏهن جوابي حملو ڪندو. ٻئي طرف کيس خبر هئي ته گهٽ ۾ گهٽ ٻه اوڀر وارا صوبا اهڙا هئا جتي ڪو صوبيدار موجود نه هو. سندس فوج جو وڏو حصو به انهن ئي علائقن مان آيل هو. ايويگوراس جي فوج جا به ڪيترائي سپاهي پارسي هئا. شايد ڪجهه فوجي اهي به هئا جيڪي اڳ [[يومينيس]] جي فوج ۾ شامل هئا ۽ انٽيگونوس سان دشمني رکندا هئا. سلوقس فيصلو ڪيو ته هن صورتحال مان مڪمل فائدو ورتو وڃي.{{sfn|Grainger|1990|p=79}}{{sfn|Boiy|2004|p=126}} سلوقس مختلف صوبن ۽ فوجين ۾ مختلف ڳالهيون مشهور ڪرايون. هڪ مشهور روايت موجب هن خواب ۾ [[سڪندر اعظم]] کي پنهنجي ڀرسان بيٺل ڏٺو هو. يومينيس به اڳ اهڙي قسم جي تبليغي حڪمت عملي استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي. پر انٽيگونوس، جيڪو ان وقت [[ايشيا صغير]] ۾ هو، اوڀر ۾ سڪندر سان گڏ نه رهيو هو، تنهنڪري هو پنهنجي تبليغ ۾ سڪندر جي شخصيت جو ساڳيو فائدو نه وٺي سگهيو. سلوقس، هڪ مقدوني هجڻ جي ڪري، پنهنجي فوج ۾ موجود مقدونين جو اعتماد آسانيءَ سان حاصل ڪري سگهيو، جڏهن ته يومينيس لاءِ اها ڳالهه ممڪن نه هئي.<ref name="G80">Grainger 1990, p. 80</ref> بابل جو صوبيدار ٻيهر بڻجڻ کان پوءِ سلوقس پنهنجي سياسي روش ۾ گهڻو جارح بڻجي ويو. ٿوري ئي عرصي اندر هن [[ميڊيا]] ۽ [[سوسيانا]] تي قبضو ڪري ورتو. [[ڊيوڊورس سڪيولس]] لکي ٿو ته سلوقس ٻين ويجهن علائقن تي به قبضو ڪيو، جن مان مراد شايد [[پارس]]، [[آريا]] يا [[پارتيا]] هجن. بهرحال هو [[باختريا]] ۽ [[سغديانا]] تائين نه پهتو. انهن مان پهرين علائقي جو صوبيدار [[اسٽاسانور]] هو، جيڪو سڄي تڪرار دوران غيرجانبدار رهيو. نيڪانور جي فوج جي شڪست کان پوءِ اوڀر ۾ ڪا اهڙي طاقت باقي نه رهي جيڪا سلوقس جي مخالفت ڪري سگهي. اهو واضح ناهي ته سلوقس فتح ڪيل صوبن جي انتظاميه ڪيئن منظم ڪئي. گهڻا صوبيدار ته اڳ ئي مارجي چڪا هئا. نظرياتي طور [[پوليپرخون]] اڃا به انٽيپيٽر جو قانوني جانشين ۽ مقدونيه سلطنت جو سرڪاري نائب السلطنت هو، ۽ صوبيدارن جي مقرري سندس ذميواري هئي. پر پوليپرخون اڃا تائين انٽيگونوس جو اتحادي هو، تنهنڪري سلوقس جو مخالف به شمار ٿيندو هو.<ref name="G81">Grainger 1990, p. 81</ref> === جوابي ڪارروائي === [[File:Seleucos I Bucephalos coin.jpg|thumb|سلوقس اول جو سڪو جنهن تي [[سڪندر اعظم]] جي مشهور گهوڙي [[بوقيفالوس]] جي تصوير موجود آهي.]] انٽيگونوس پنهنجي پٽ [[ديميتريوس اول مقدوني]] کي 15,000 پيادل ۽ 4,000 گهوڙيسوارن سان بابل ٻيهر فتح ڪرڻ لاءِ موڪليو. ظاهر آهي ته هن ديميتريوس لاءِ هڪ مقرر وقت به رکيو هو، جنهن کان پوءِ کيس واپس [[سوريا]] موٽڻو هو. انٽيگونوس جو خيال هو ته سلوقس اڃا به رڳو بابل تي حڪمران آهي. شايد نيڪانور کيس نه ٻڌايو هو ته سلوقس وٽ هاڻي گهٽ ۾ گهٽ 20,000 سپاهي موجود آهن. اهو به لڳي ٿو ته نيڪانور جي شڪست جي اصل پيماني کان گهڻا ماڻهو واقف نه هئا. انٽيگونوس کي اها به خبر نه هئي ته سلوقس اوڀر جي گهڻن صوبن تي قبضو ڪري چڪو آهي، ۽ شايد هو سلطنت جي اوڀر وارن حصن کي گهڻي اهميت به نه ڏيندو هو.<ref name="G82">Grainger 1990, pp. 82–83</ref> جڏهن ديميتريوس بابل پهتو، تڏهن سلوقس اوڀر ۾ موجود هو. هن شهر جي حفاظت [[پيٽروڪلس]] جي حوالي ڪري ڇڏي هئي. بابل جو دفاع غيرمعمولي طريقي سان ڪيو ويو. شهر ۾ ٻه مضبوط قلعا هئا جن ۾ سلوقس پنهنجا فوجي دستا مقرر ڪيا هئا. شهر جي آبادي کي ٻاهر ڪڍي ويجهن علائقن ۾ آباد ڪيو ويو، جن مان ڪجهه ماڻهو ته [[سوسا]] تائين منتقل ڪيا ويا. بابل جي چوڌاري شهر، دلدل، واهه ۽ درياهه هجڻ ڪري دفاع لاءِ تمام موزون ماحول موجود هو. ديميتريوس جي فوج قلعي جي گهيري ۾ لڳي وئي ۽ ٻن مان هڪ قلعو فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي. پر ٻيو قلعو سندس لاءِ ڏاڍو مشڪل ثابت ٿيو. هن پنهنجي دوست [[آرڪيلاوس]] کي گهيرو جاري رکڻ لاءِ ڇڏيو ۽ پاڻ 5,000 پيادل ۽ 1,000 گهوڙيسوار بابل ۾ ڇڏي اولهه ڏانهن موٽي ويو. قديم ماخذ انهن فوجين جي بعد واري قسمت بابت ڪجهه نٿا ٻڌائين. شايد سلوقس کي آرڪيلاوس کان بابل ٻيهر فتح ڪرڻو پيو هجي.<ref name="G83">Grainger 1990, p. 83; Boiy p. 127</ref> === بابل جي جنگ === {{Main|بابل جي جنگ}} [[File:LysimachusCoinWithHornedAlexander.jpg|thumb|left|250px|[[ليسيميڪس]] جو سڪو جنهن تي سڱن واري [[سڪندر اعظم]] جي تصوير موجود آهي.]] 311 کان 302 ق م تائين نون سالن دوران، جڏهن انٽيگونوس اولهه ۾ مصروف رهيو، سلوقس سڪندر اعظم جي سلطنت جي سموري اوڀرئين حصي کي [[جيڪسارٽيس درياهه]] کان [[سنڌو درياهه]] تائين پنهنجي اقتدار هيٺ آڻي ڇڏيو.<ref name=EB1911>{{EB1911 |wstitle=Seleucid Dynasty |volume=24 |pages=603–604 |first=Edwyn Robert |last=Bevan |inline=1}}</ref> 311 ق م ۾ انٽيگونوس ڪيساندر، ليسيميڪس ۽ بطليموس سان صلح ڪري ورتي، جنهن کان پوءِ کيس سلوقس سان نبيرڻ جو موقعو ملي ويو.<ref name="G86">Grainger 1990, p. 86</ref> انٽيگونوس وٽ گهٽ ۾ گهٽ 80,000 سپاهي هئا. جيڪڏهن هو پنهنجي اڌ فوج به اولهه ۾ ڇڏي ڏئي ها، تڏهن به کيس سلوقس تي عددي برتري حاصل رهي ها. ممڪن آهي ته سلوقس کي [[ڪوسائي]] قبيلن کان به مدد ملي هجي، جن جا ابا ڏاڏا قديم [[ڪاسي]] هئا. انٽيگونوس يومينيس خلاف جنگ دوران سندن علائقن کي تباهه ڪري ڇڏيو هو. سلوقس شايد آرڪيلاوس جي ڪجهه فوجين کي به پنهنجي پاسي شامل ڪيو. جڏهن آخرڪار انٽيگونوس بابل تي حملو ڪيو، تڏهن سلوقس جي فوج اڳ کان گهڻي وڏي ٿي چڪي هئي. سندس فوج جا ڪيترائي ماڻهو يقيناً انٽيگونوس کان نفرت ڪندا هئا، جڏهن ته بابل جا رهواسي به ان جا مخالف هئا. انهيءَ ڪري سلوقس کي بغاوت روڪڻ لاءِ وڏي فوج مقرر ڪرڻ جي ضرورت نه رهي.<ref name="G89">Grainger 1990, pp. 89–91</ref> === بابل جي جنگ === {{Main|بابل جي جنگ}} بابل جي جنگ بابت تمام ٿوري معلومات محفوظ رهي آهي. هن تڪرار جا واقعا بيان ڪندڙ فقط هڪ مختصر بابلي تاريخي رڪارڊ (Chronicle) موجود آهي. 310 ق م واري سال جو بيان مڪمل طور گم ٿي چڪو آهي. لڳي ٿو ته انٽيگونوس ڪجهه وقت لاءِ بابل تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو هو، پر سندس منصوبا ان وقت متاثر ٿيا جڏهن [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]] اوچتو [[ڪليڪيا]] تي حملو ڪري ڇڏيو.<ref name="G89" /> اسان کي اها خبر ضرور آهي ته سلوقس گهٽ ۾ گهٽ هڪ فيصلاڪن جنگ ۾ انٽيگونوس کي شڪست ڏني. هن جنگ جو ذڪر فقط [[پوليائينس]] جي ڪتاب ''جنگي حڪمت عمليون'' (''Stratagems in War'') ۾ ملي ٿو. پوليائينس موجب سلوقس ۽ انٽيگونوس جون فوجون سڄو ڏينهن وڙهنديون رهيون، پر رات ٿيڻ تائين ڪو به ڌر فيصلائتي برتري حاصل نه ڪري سگهي. ٻنهي فوجن رات جو آرام ڪرڻ ۽ صبح جو جنگ جاري رکڻ تي اتفاق ڪيو. انٽيگونوس جا سپاهي پنهنجا هٿيار ۽ سازوسامان هڪ پاسي رکي آرام ڪرڻ لڳا. سلوقس پنهنجي فوج کي حڪم ڏنو ته هو جنگي صفن ۾ ئي آرام ڪن ۽ صبح جو ناشتو به ساڳئي ترتيب سان ڪن. سج اڀرڻ کان ٿورو اڳ سلوقس جي فوج اوچتو حملو ڪري ڇڏيو. انٽيگونوس جا سپاهي ان وقت تائين هٿيارن کان سواءِ ۽ بي ترتيب حالت ۾ هئا، تنهنڪري کين آسانيءَ سان شڪست ملي وئي. بهرحال، هن روايت جي تاريخي صحت بابت ڪجهه شڪ موجود آهن.{{sfn|Grainger|1997|p=54}}<ref>{{cite web |author=Polyaenus |url=https://www.livius.org/cg-cm/chronicles/bchp-diadochi/polyaenus.html |title=The Babylonian war |publisher=Livius.org |access-date=2012-11-07 |archive-date=31 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121031180603/http://www.livius.org/cg-cm/chronicles/bchp-diadochi/polyaenus.html |url-status=dead }}</ref> آخرڪار بابل جي جنگ سلوقس جي مڪمل فتح تي ختم ٿي. انٽيگونوس کي اولهه طرف پوئتي هٽڻ تي مجبور ٿيڻو پيو. ان کان پوءِ ٻنهي ڌرين پنهنجون سرحدون مضبوط ڪيون. انٽيگونوس [[بالخ درياهه]] جي ڪناري تي قلعن جو هڪ سلسلو تعمير ڪرايو، جڏهن ته سلوقس ڪيترائي شهر اڏايا، جن ۾ [[دورا-يوروپوس]] ۽ [[نصيبين]] شامل هئا. === سلوقيا === سلوقس جي ايندڙ اهم ڪارنامي جو تعلق [[سلوقيا]] شهر جي قيام سان آهي. هي شهر غالباً 307 يا 305 ق م ۾ [[دجلہ درياهه]] جي ڪناري تي تعمير ڪيو ويو. سلوقس سلوقيا کي پنهنجي نئين گاديءَ جو هنڌ بڻايو. هن اهڙي طرح [[ليسيميڪس]]، [[ڪيساندر]] ۽ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي مثال جي پيروي ڪئي، جن پڻ پنهنجي نالن تي شهر قائم ڪيا هئا. سلوقس بابل جي سرڪاري ٽڪسالي (دارالضرب) کي به پنهنجي نئين گاديءَ واري شهر منتقل ڪري ڇڏيو. وقت سان گڏ بابل، سلوقيا جي ڇانوَ هيٺ اچي ويو. هڪ روايت موجب سلوقس جي پٽ [[انتيوخس اول سوٽر]] 275 ق م ۾ بابل جي سموري آبادي کي پنهنجي پيءُ جي نالي واري گاديءَ واري شهر سلوقيا ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو. شهر وڏي تيزي سان ترقي ڪئي ۽ خوشحال بڻجي ويو، پر 165ع ۾ رومي فوجن ان کي تباهه ڪري ڇڏيو.{{sfn|Grainger|1997|p=54}}{{sfn|Boiy|2004| p=45}} سلوقيا جي بنياد بابت هڪ مشهور روايت پڻ بيان ڪئي وڃي ٿي. چيو وڃي ٿو ته سلوقس بابلي پادرين کان پڇيو ته شهر جي بنياد رکڻ لاءِ سڀ کان مناسب ڏينهن ڪهڙو آهي. پادرين نجومي حساب ڪتاب ڪري صحيح ڏينهن معلوم ڪيو، پر شهر جي قيام کي ناڪام بڻائڻ جي نيت سان سلوقس کي غلط تاريخ ٻڌائي. پر سندن سازش ناڪام ٿي وئي. جڏهن اصل مناسب ڏينهن آيو ته سلوقس جا سپاهي پاڻمرادو شهر جي تعمير شروع ڪرڻ لڳا. جڏهن سلوقس پادرين کان ان جو سبب پڇيو ته انهن پنهنجي چال جو اعتراف ڪري ورتو.<ref>Grainger 1990, s.101</ref> == سلوقي سلطنت جو بادشاهه (306–281 ق م) == ديادوخين جي وچ ۾ اقتدار جي جدوجهد پنهنجي انتها تي تڏهن پهتي، جڏهن انٽيگونوس، مقدونيه جي پراڻي شاهي نسل جي خاتمي کان پوءِ، 306 ق م ۾ پاڻ کي بادشاهه قرار ڏنو.<ref name=EB1911/> جلد ئي ٻين چئن وڏن مقدوني سردارن، يعني [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]]، [[ليسيميڪس]]، [[ڪيساندر]] ۽ سلوقس پڻ سندس پيروي ڪئي ۽ [[باسيليئس]] (بادشاهه) جو لقب ۽ شاهي انداز اختيار ڪيو.<ref name=EB1911/> === چندر گپت ۽ اوڀر وارا صوبا === [[File:Lorber 130.jpg|thumb|275x275px|[[سلوقيا]] جي ٽڪسالي مان جاري ڪيل سلوقس اول جو ٽيٽراڊراخم. اڳئين پاسي [[زيوس]] جو مٿو ڏيکاريل آهي. پٺئين پاسي هاٿين سان گڏ [[اٿينا]] ڏيکاريل آهي، يوناني عبارت سان: BAΣIΛEΩΣ ΣEΛEYKOY، ''Basileōs Seleukou''، يعني "بادشاهه سلوقس جو".]] [[File:Seleukos I Nikator, tetradrachm, 312-281 BC, HGC 9-20.jpg|thumb|275x275px|[[سوسا]] جي ٽڪسالي مان جاري ڪيل سلوقس اول جو سڪو. اڳئين پاسي سلوقس کي اهڙي هيلمٽ سان ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو چيتوڙي چمڙي، ڍڳي جي سڱ ۽ ڪن سان سينگاريل آهي. پٺئين پاسي [[نائيڪي (ديوي)|نائيڪي]] ٻنهي هٿن سان هڪ گلن جو هار کڻي ٽرافي تي رکي رهي آهي. يوناني عبارت آهي: BAΣIΛEΩΣ ΣEΛEYKOY، ''Basileōs Seleukou''، يعني "بادشاهه سلوقس جو".]] {{Main|سلوقي-موريا جنگ}} سلوقس جلد ئي ٻيهر پنهنجو ڌيان اوڀر طرف ڪيو. موجوده [[افغانستان]] واري علائقي ۾ واقع فارسي صوبا، مالدار [[گنڌارا]] بادشاهت ۽ [[سنڌو ماٿري]] جون رياستون سڀ [[سڪندر اعظم]] آڏو جهڪي چڪيون هيون ۽ سندس سلطنت جو حصو بڻجي ويون هيون. جڏهن سڪندر وفات ڪئي ته [[ديادوخين جون جنگيون]] سندس سلطنت کي ٽڪرن ۾ ورهائي ڇڏيون، ڇاڪاڻ ته سندس جرنيل سلطنت تي قبضي لاءِ هڪ ٻئي سان وڙهڻ لڳا. اوڀر وارن علائقن ۾ [[سلوقس اول نيڪاتور]] سڪندر جي فتح ڪيل علائقن تي ڪنٽرول حاصل ڪيو. رومي مؤرخ [[ايپيان]] موجب: {{blockquote|text=[سلوقس] هميشه پاڙيسري قومن تي نظر رکندو هو؛ هٿيارن ۾ طاقتور ۽ صلاح مشوري ۾ قائل ڪندڙ هو. هن ميسوپوٽيميا، آرمينيا، "سلوقي" ڪپاڊوشيا، پارس، پارتيا، باختريا، عربستان، تاپوريا، سغديا، اراخوسيا، هيرڪانيا ۽ ٻين ويجهن قومن کي پنهنجي قبضي ۾ آندو، جن کي سڪندر سنڌو درياهه تائين تابع ڪيو هو. اهڙيءَ طرح سڪندر کان پوءِ ايشيا ۾ سندس سلطنت جون حدون سڀ کان وسيع هيون. فريجيا کان وٺي سنڌو تائين سمورو علائقو سلوقس جي تابع هو.|sign=<small>[[ايپيان]]</small>|source=''روم جي تاريخ''، شام واريون جنگيون [http://www.livius.org/ap-ark/appian/appian_syriaca_11.html 55]}} ان کان پوءِ موريائن سنڌو جي چوڌاري انهن علائقن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جن تي چار يوناني صوبيدار حڪومت ڪري رهيا هئا: [[نيڪانور (انٽيپيٽري جرنيل)|نيڪانور]]، [[فلپ (صوبيدار)|فلپ]]، [[يوديمس (جرنيل)|يوديمس]] ۽ [[پيثون (ايجينور جو پٽ)|پيثون]]. ان سان سنڌو جي ڪنارن تائين موريا سلطنت جو ڪنٽرول قائم ٿي ويو. چندر گپت جي فتوحات سلوقس کي قائل ڪيو ته کيس پنهنجي اوڀرئين سرحد کي محفوظ ڪرڻو پوندو. اتي موجود مقدوني علائقن کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ۾ سلوقس سنڌو ماٿري تي اڀرندڙ ۽ وڌندڙ [[موريا سلطنت]] سان ٽڪراءَ ۾ اچي ويو.{{sfn|Kosmin|2014|p=34}} 306 ق م ۾ سلوقس اول نيڪاتور هندستان ڏانهن ويو ۽ ظاهري طور سنڌو تائين علائقو پنهنجي قبضي ۾ آندو. آخرڪار هن [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[چندر گپت موريا]] سان [[سلوقي-موريا جنگ|جنگ]] ڪئي. فقط ٿورا ذريعا هندستان ۾ سندس سرگرمين جو ذڪر ڪن ٿا. چندر گپت، جيڪو يوناني ذريعن ۾ ''سينڊروڪوٽوس'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، [[موريا سلطنت]] جو باني هو ۽ هن سنڌو ماٿري ۽ سڪندر جي سلطنت جي سڀ کان اوڀر وارن علائقن جا ڪيترائي حصا فتح ڪري ورتا هئا. سلوقس چندر گپت خلاف مهم شروع ڪئي ۽ [[سنڌو درياهه]] پار ڪيو.{{sfn|Kosmin|2014|p=34}} ڪجهه محققن يوناني ذريعن کي موريا فتح طور پڙهيو آهي،{{sfn|Keay|2018|p=84}}<ref>{{Cite book |last=Basham |first=Arthur |orig-year =1954 |title=The Wonder That Was India |publisher=Grove Press |pages=51}}</ref>{{sfn|Grainger|2014|pp=108–110}}{{efn|فوجي مؤرخ جان ڊي. گرينجر نتيجو ڪڍي ٿو ته سلوقس هندستان تي حملو ڪيو ۽ شڪست کاڌي، پر لکي ٿو ته "[ان] کان اڳتي، وڌيڪ شاهدي کان سواءِ وڃڻ ممڪن ناهي."{{sfn|Grainger|2014|pp=109}} هن خيال لاءِ "تمام گهٽ يا ڪا شاهدي ناهي" ته چندر گپت سلوقس جي فوجن کي باختريا تائين واپس ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Grainger|2014|pp=108}}<br>ٻيا مصنف به ساڳي احتياط ڪن ٿا. باشم چوي ٿو ته سلوقس "لڳي ٿو ته مقابلي ۾ وڌيڪ نقصان برداشت ڪيو." روملا ٿاپر "سلوقس خلاف مهم" جو ذڪر ڪري ٿي، جنهن ۾ "چندر گپت ڪامياب لڳي ٿو، جيڪڏهن 303 ق م جي معاهدي جي شرطن مان اندازو لڳايو وڃي."<ref>{{Cite book |last=Thapar |first=Romila | year =2004 |title=Early India: From the Origins to AD 1300 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520242258 |pages=176 | url =https://archive.org/details/earlyindiafromor00thap/mode/1up}}</ref> ڪلڪي ۽ روٿرمنڊ لکن ٿا ته چندر گپت "سندس اوڀر طرف وڌڻ کي روڪيو"، ۽ پوءِ صلح جي شرطن کي بيان ڪن ٿا.{{sfn|Kulke|Rothermund|2016|p=39}} ڪي چوي ٿو ته "شايد هو چڱيءَ طرح شڪست کاڌو؛ صلح جون شرطون يقيناً ائين ظاهر ڪن ٿيون."{{sfn|Keay|2018|p=84}}}} پر تڪرار جا تفصيل،{{sfn|Grainger|2014|pp=108–110}} ۽ اهو ته واقعي ڪا باقاعده ميداني جنگ ٿي به يا نه،{{sfn|Kosmin|2014|p=33–34}} واضح نه آهن. جانساري خبردار ڪري ٿو ته "انهن جي وچ ۾ ٿيندڙ جنگ يا جهيڙي بابت تمام گهٽ تفصيل موجود آهن، ۽ ڪنهن به قديم مصنف نه سلوقس کي ۽ نه چندر گپت کي هن مقابلي جو واضح فاتح ڏيکاريو آهي. مقابلي ۽ ان کان پوءِ ٿيل معاهدي بابت معلومات جي هن کوٽ سبب انهن کي ٻيهر تعمير ڪرڻ ناممڪن آهي."{{sfn|Jansari|2023|p=35}} ويٽلي ۽ هيڪل جو خيال آهي ته جنگ کان پوءِ موريا-سلوقي دوستاڻن لاڳاپن جي سطح مان ظاهر ٿئي ٿو ته دشمني شايد "نه ڊگهي هئي ۽ نه ئي سخت."{{sfn|Wheatley|Heckel|2011|p=296}} ٻئي اڳواڻ آخرڪار هڪ ٺاهه تي پهتا،{{sfn|Kosmin|2014|p=33}} ۽ 303 ق م ۾ ٿيل معاهدي ذريعي،<ref name="Keay" >{{cite book | author= John Keay | title=India: A History | year=2001 | pages =85–86 | isbn = 978-0-8021-3797-5| publisher=Grove Press }}</ref> سلوقس اهي علائقا ڇڏي ڏنا جن کي هو محفوظ طور سنڀالي نٿي سگهيو. ان جي بدلي ۾ هن اوڀر کي مستحڪم ڪيو ۽ هاٿي حاصل ڪيا، جن جي مدد سان هو پنهنجي وڏي اولهندي حريف [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس مونوفٿالمس]] خلاف ڌيان ڏئي سگهي پيو.{{sfn|Kosmin|2014|p=33}} چندر گپت کان حاصل ڪيل 500 جنگي هاٿين ايندڙ جنگين، خاص طور [[ايپسس جي جنگ]] ۾،{{sfn|Kosmin|2014|p=37}} انٽيگونوس ۽ ديميتريوس خلاف اهم ڪردار ادا ڪيو. ممڪن آهي ته موريا بادشاهه سلوقس جي ڌيءَ سان شادي ڪئي هجي.{{sfn|Majumdar|2003|p=105}} [[اسٽرابو]] موجب ڇڏيل علائقا سنڌو سان لڳندا هئا: <blockquote>قبيلن جي جاگرافيائي بيهڪ هن ريت آهي: سنڌو سان گڏ پيروپاميسادي آهن، جن کان مٿي پيروپاميسس جبل واقع آهي؛ پوءِ ڏکڻ طرف اراخوٽي؛ پوءِ وڌيڪ ڏکڻ طرف گيدروسيني، انهن ٻين قبيلن سان گڏ جيڪي سامونڊي ڪناري تي رهن ٿا؛ ۽ سنڌو ويڪرائي لحاظ کان انهن سڀني هنڌن جي ڀرسان وهي ٿو. انهن هنڌن مان ڪجهه، جيڪي سنڌو سان لڳن ٿا، هاڻي هندستانين وٽ آهن، جيتوڻيڪ اهي اڳ فارسين جا هئا. سڪندر [ٽيون "اعظم" مقدوني] اهي علائقا آريائن کان کسي پنهنجيون آباديون قائم ڪيون، پر [[سلوقس نيڪاتور]] انهن کي [[سينڊروڪوٽوس]] [چندر گپت] کي شاديءَ جي شرطن ۽ بدلي ۾ پنج سئو هاٿي وٺڻ تي ڏئي ڇڏيو. — Strabo 15.2.9<ref>[[Strabo]], ''Geography'', [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/15B*.html#2.9 xv.2.9]</ref> </blockquote> هن مان لڳي ٿو ته سلوقس [[اراخوسيا]]، [[گيدروسيا]]، [[پيروپاميسادي]] ۽ شايد [[آريا (صوبو)|آريا]] جي به سڀ کان اوڀر وارن حصن کي ڇڏي ڏنو. ٻئي طرف اوڀر وارن ٻين صوبن جي صوبيدارن کيس قبول ڪيو. سندس پارسي زال [[اپاما]] شايد [[باختريا]] ۽ [[سغديانا]] ۾ سندس حڪمراني لاڳو ڪرائڻ ۾ مددگار ثابت ٿي هجي.<ref>[[Vincent Arthur Smith|Vincent A. Smith]] (1998). ''Ashoka''. Asian Educational Services. {{ISBN|81-206-1303-1}}.</ref><ref>[[Walter Eugene Clark]] (1919). "The Importance of Hellenism from the Point of View of Indic-Philology", ''Classical Philology'' '''14''' (4), pp. 297–313.</ref> هن ڳالهه جي آثار قديمه مان به تصديق ٿئي ٿي، جيئن موريا اثر جا واضح نشان، مثال طور [[اشوڪ جا فرمان]]، جيڪي اڄوڪي ڏکڻ افغانستان جي [[قنڌار]] جهڙن هنڌن تي موجود آهن. [[File:Head of a Greco-Bactrian ruler, Temple of the Oxus, Takht-i-Sangin, 3rd-2nd century BCE.jpg|thumb|سلوقس اول يا شايد ڪنهن [[يوناني-باختري]] حڪمران جو چهرو، شاهي پٽي سان. آڪسس جو مندر، [[تخت سنگين]]، ٽين–ٻين صدي ق م، [[تاجڪستان]].<ref name="OB27">{{cite journal |last1=Bopearachchi |first1=Osmund |title=A Faience Head of a Graeco-Bactrian King from Ai Khanum |journal=Bulletin of the Asia Institute |date=1998 |volume=12 |page=27 |jstor=24049090 |url=https://www.jstor.org/stable/24049090 |issn=0890-4464}}</ref>]] ڪجهه مصنف چون ٿا ته سلوقس طرفان اڄوڪي ڏکڻ افغانستان جا وڌيڪ علائقا حوالي ڪرڻ بابت دليل مبالغو آهي، جيڪو [[پليني بزرگ]] جي هڪ بيان مان نڪتو آهي. اهو بيان خاص طور چندر گپت کي مليل علائقن بابت نه، پر جغرافيه دانن جي مختلف راين بابت آهي ته "هندستان" لفظ جي حد ڇا آهي:<ref>Debated by Tarn, ''The Greeks in Bactria and India'', p. 100</ref> <blockquote> حقيقت ۾ گهڻا جغرافيه دان هندستان کي سنڌو درياهه تائين محدود نٿا سمجهن، پر ان ۾ [[گيدروسيا|گيدروسي]]، [[اراخوسيا|اراخوٽي]]، [[هرات|آريا]] ۽ [[پيروپاميسادي]] جون چار صوبيداريون پڻ شامل ڪن ٿا، ۽ [[ڪابل درياهه|ڪوفس درياهه]] کي هندستان جي آخري حد بڻائين ٿا. پر ٻين ليکڪن موجب، اهي سڀ علائقا آريا ملڪ جو حصو شمار ٿين ٿا. — پليني، ''Natural History'' VI, 23 </blockquote> موريا سلطنت جي ڪنٽرول جي حد بابت اڄوڪا آثار قديمه جا ماهر به سوال اٿارين ٿا، ۽ اهو خيال ته ڏنل علائقي ۾ سموري آريا ۽ گيدروسيا ([[بلوچستان]]) شامل هئا، گهٽ امڪاني لڳي ٿو.<ref>Coningham & Young (2015), p. 452-453</ref> {{efn|name="Herat"|ڪوسمن: ڪوسمن (2014)، ''The Land of the Elephant Kings: Space, Territory, and Ideology in Seleucid Empire''، ص.33: "سلوقس پنهنجي سلطنت جا سڀ کان اوڀر وارا صوبا چندر گپت جي بادشاهت ڏانهن منتقل ڪيا، يقيناً گنڌارا، پيروپاميسادي ۽ گيدروسيا جا اوڀر وارا حصا، ۽ ممڪن آهي ته اراخوسيا ۽ آريا به هرات تائين." آريا (موجوده هرات) جي حصول بابت اختلاف آهي. رائچوڌري ۽ مکرجي (1996)، ص.594 موجب، ان کي "ڪجهه عالمن غلط طور ڇڏيل صوبن جي فهرست ۾ شامل ڪيو آهي [...] اسٽرابو جي عبارت جي غلط جائزي [...] ۽ پليني جي هڪ بيان جي بنياد تي." جان ڊي. گرينجر (2014، ص. 109) موجب سلوقس "ضرور [...] آريا تي قابض رهيو هوندو"، ۽ وڌيڪ اهو ته سندس "پٽ انتيوخس پندرهن سال پوءِ اتي سرگرم هو."}} چندر گپت ۽ سلوقس جي اتحاد کي شادي ([[ايپيگاميا]]) ذريعي مضبوط ڪيو ويو. چندر گپت يا سندس پٽ شايد سلوقس جي ڌيءَ سان شادي ڪئي هجي، يا شايد هندستانين ۽ يونانين وچ ۾ شادين جي سفارتي سڃاڻپ ڏني وئي هجي. هڪ هندستاني [[پراڻڪ]] ذريعو، ''[[پرتيسارگ پرو|پرتيسارگ پرو]]''، جيڪو ''[[بوشيه پراڻ]]'' جو حصو آهي، [[چندر گپت موريا|چندر گپت]] جي هڪ يوناني ("[[ياون]]") شهزادي سان شادي جو بيان ڏئي ٿو، جيڪا سلوقس جي ڌيءَ هئي؛ هندستاني ذريعن ۾ سلوقس کي ''سلوو''<ref>''Hindu Nationalism, A Reader'', Christopher Jeffrelot, [[Princeton University Press]], 2007 [https://archive.org/details/HinduNationalism-AReader p.90]</ref> چيو ويو آهي.<ref name="Sagar">Foreign Influence on Ancient India, Krishna Chandra Sagar, Northern Book Centre, 1992, [https://books.google.com/books?id=0UA4rkm9MgkC&pg=PA83 p. 83]. The paragraph of the Pratisarga Parva mentioning this marriage is: "Chandragupta married with a daughter of Suluva, the [[Yavana]] king of [[Persian Empire|Pausasa]]. Thus, he mixed the Buddhists and the Yavanas. He ruled for 60 years. From him, [[Bindusara|Vindusara]] was born and ruled for the same number of years as his father. His son was Ashoka."[http://mandhataglobal.com/wp-content/custom/articles/Puranas.pdf Pratisarga Parva p.18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160423144009/http://mandhataglobal.com/wp-content/custom/articles/Puranas.pdf |date=23 April 2016 }}. Original Sanskrit of the first two verses: "Chandragupta Sutah Paursadhipateh Sutam. Suluvasya Tathodwahya Yavani Baudhtatapar".</ref> هن شادي يا اتحاد کان علاوه، سلوقس [[ميگاسٿينيس]] نالي سفير کي [[پاٽلي پتر]]، يعني موجوده [[پٽنا]]، [[بهار]]، ۾ موريائي درٻار ڏانهن موڪليو.{{sfn|Mookerji|1988|p=38}} ميگاسٿينيس جي سفر جي بيان جا فقط مختصر ٽڪرا محفوظ آهن.<ref name="Keay" /> ٻنهي حڪمرانن جا لاڳاپا بظاهر تمام سٺا هئا، ڇاڪاڻ ته قديم ذريعن موجب معاهدي کان پوءِ چندر گپت سلوقس ڏانهن مختلف تحفا، جهڙوڪ محبت وڌائيندڙ شيون، موڪليون.{{sfn|Kosmin|2014|p=35}}{{efn|[[Athenaeus of Naucratis]], ''The Deipnosophists'': "And Theophrastus says that some contrivances are of wondrous efficacy in such matters [as to make people more amorous]. And Phylarchus confirms him, by reference to some of the presents which Sandrakottus, the king of the Indians, sent to Seleucus; which were to act like charms in producing a wonderful degree of affection, while some, on the contrary, were to banish love."<ref>[http://www.attalus.org/old/athenaeus1.html#c32 i.32 ]</ref>}} سلوقس کي موريائي سلطنت ڏانهن موڪليل ڪيترين سفارتن ذريعي اتر هندستان جي گهڻي ڄاڻ حاصل ٿي، جيئن [[پليني بزرگ]] بيان ڪري ٿو: [[File:Mappa di Eratostene.jpg|thumb|350px|سلوقس کان پوءِ هليني دنيا جو تصور: [[ايراتوسٿينيس]] (276–194 ق م) جو [[قديم دنيا جو نقشو]]، جنهن ۾ سڪندر ۽ سندس جانشينن جي مهمن مان حاصل ڪيل ڄاڻ شامل ڪئي وئي.<ref>[http://www.henry-davis.com/MAPS/Ancient%20Web%20Pages/112.html Source]</ref>]] <blockquote> [[هائڊاسپس]] کان اڳتي ملڪ جا ٻيا حصا، جيڪي سڪندر جي فتحن جي آخري حد هئا، سلوقس نيڪاتور دريافت ۽ ماپ ڪرايا؛ يعني: *اتان ([[هائڊاسپس]]) کان [[سائڊرس|هيسڊرس]] تائين 168 ميل *[[جومانيس|ايواميس]] ([[جمنا]]) درياهه تائين ايترو ئي؛ ۽ ڪجهه نسخا ان ۾ وڌيڪ 5 ميل شامل ڪن ٿا *اتان کان [[گنگا]] تائين 112 ميل *[[رودافا]] تائين 119 ميل؛ ۽ ڪجهه چون ٿا ته انهن ٻنهي جي وچ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 325 ميل آهن *اتان کان [[ڪالينيپاڪسا]]، هڪ وڏو شهر، 167 ۽ اڌ ميل؛ ٻيا 265 ميل چون ٿا *۽ [[ايواميس]] ۽ گنگا درياهن جي سنگم تائين، جتي ٻئي گڏ ٿين ٿا، 225 ميل؛ ڪيترائي ان ۾ وڌيڪ 13 ميل شامل ڪن ٿا *اتان کان [[پاٽلي پتر|پاليبوترا]] شهر تائين 425 ميل *۽ پوءِ گنگا جي ڇوڙ تائين، جتي اهو سمنڊ ۾ ڪري ٿو، 638 ميل. — پليني بزرگ، ''Natural History''، ڪتاب 6، باب 21<ref>[http://penelope.uchicago.edu/holland/pliny6.html Pliny, Natural History, Book 6, Chap 17] also [http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 Pliny the Elder, Natural history, Book 6, Chap 21] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728023626/http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |date=28 July 2013 }}</ref> </blockquote> سلوقس ظاهري طور هندستان ۾ رهڻ دوران سڪا به ٺهرايا، ڇاڪاڻ ته سندس نالي جا ڪيترائي سڪا هندستاني معيار جا آهن ۽ هندستان مان کوٽائيءَ ۾ مليا آهن. اهي سڪا کيس "باسيليئس" يعني "بادشاهه" سڏين ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي 306 ق م کان پوءِ جا آهن. انهن مان ڪجهه سڪن ۾ سلوقس پنهنجي پٽ انتيوخس سان گڏ بادشاهه طور ذڪر ٿيل آهي، جنهن مان تاريخ 293 ق م جيتري دير واري به ٿي سگهي ٿي. ان کان پوءِ هندستان ۾ ڪو به سلوقي سڪو جاري نه ٿيو، جنهن مان سنڌو جي اولهه وارو علائقو چندر گپت ڏانهن منتقل ٿيڻ جي تصديق ٿئي ٿي.<ref>[http://www.snible.org/coins/hn/bactria.html#Seleucus%20and%20Antiochus Coinage of Seleucus and Antiochus in India]</ref> سلوقس شايد [[فارسي نار]] ۽ هندي سمنڊ ۾ هڪ بحري ٻيڙو پڻ قائم ڪيو هجي.{{sfn|Grainger|1997|p=54}} === ايپسس جي جنگ === {{Main|ديادوخي#ديادوخين جي چوٿين جنگ، 308-301 ق م}} [[File:Seleucos coin MET.jpg|thumb|[[سوسا]] ۾ جاري ڪيل سلوقس اول جو [[ٽيٽراڊراخم]].<ref name="MC">{{cite journal |last1=Marest-Caffey |first1=L. |title=Seleukos I's Victory Coinage of Susa Revisited: A Die Study and Commentary |journal=American Journal of Numismatics |date=2016 |volume=28 |pages=1–64}}</ref> '''اڳيون پاسو''': مرد شخصيت جو چهرو، شايد سلوقس، پر ممڪن آهي ته سڪندر يا ڊائونيئس هجي،<ref name="MC"/> جيڪو چيتوڙي چمڙي وارو هيلمٽ پاتل آهي، ڍڳي جي ڪن ۽ سڱن سان. '''پٺيون پاسو''': [[نائيڪي (ديوي)|نائيڪي]]، جيڪا ٽرافي مٿان گلن جو هار رکي رهي آهي؛ شايد [[ايپسس جي جنگ]] ڏانهن اشارو. عبارت: "بادشاهه سلوقس".<ref>{{cite web |last1=Metropolitan Museum of Art |title=Tetradrachm of Seleucus I |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/326156 |website=www.metmuseum.org}}</ref>]] سلوقس کي چندر گپت کان مليل جنگي هاٿي تڏهن تمام ڪارائتا ثابت ٿيا، جڏهن ديادوخين آخرڪار انٽيگونوس سان نبيرڻ جو فيصلو ڪيو. ڪيساندر، سلوقس ۽ ليسيميڪس [[ايپسس جي جنگ]] ۾ انٽيگونوس ۽ ديميتريوس کي شڪست ڏني. انٽيگونوس جنگ ۾ مارجي ويو، پر ديميتريوس بچي ڀڄي ويو. جنگ کان پوءِ [[سوريا]] سلوقس جي حڪمراني هيٺ آئي. سلوقس سوريا کي [[طوروس جبل]]ن کان وٺي [[سينا اپٻيٽ]] تائين علائقو سمجهندو هو، پر بطليموس اڳ ئي [[فلسطين]] ۽ [[فينيقيا]] تي قبضو ڪري چڪو هو. 299 ق م ۾ سلوقس ديميتريوس سان اتحاد ڪيو ۽ سندس ڌيءَ [[اسٽراٽونائيس آف سوريا|اسٽراٽونائيس]] سان شادي ڪئي. اسٽراٽونائيس، انٽيپيٽر جي ڌيءَ [[فيلا (انٽيپيٽر جي ڌيءَ)|فيلا]] جي پڻ ڌيءَ هئي. سلوقس کي اسٽراٽونائيس مان هڪ ڌيءَ ڄائي، جنهن جو نالو به [[فيلا (سلوقس جي ڌيءَ)|فيلا]] هو.<ref>[[John Malalas]], [http://www.attalus.org/translate/malalas.html#198 viii.198]</ref> ديميتريوس جي بحري فوج بطليموس جي بحري فوج کي تباهه ڪري ڇڏيو، تنهنڪري سلوقس کي بطليموس سان وڙهڻ جي ضرورت نه پئي.<ref name="Grainger97-55">Grainger 1997, p. 55–56</ref> بهرحال سلوقس پنهنجي سلطنت کي اولهه طرف گهڻو وڌائي نه سگهيو. ان جو وڏو سبب اهو هو ته وٽس يوناني سپاهين جو تعداد ڪافي نه هو. ايپسس جي جنگ دوران وٽس ليسيميڪس جي ڀيٽ ۾ گهٽ پيادل فوج هئي. سندس طاقت جنگي هاٿين ۽ روايتي پارسي گهوڙيسوار فوج ۾ هئي. پنهنجي فوج کي وڌائڻ لاءِ سلوقس يونان جي مکيه سرزمين مان آبادڪارن کي پاڻ ڏانهن راغب ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان مقصد لاءِ هن چار نوان شهر قائم ڪيا: سامونڊي ڪناري تي [[سلوقيا پيريا]] ۽ [[لاوڊيڪيا ان سوريا]]، ۽ [[اورونٽس درياهه]] جي واديءَ ۾ [[انطاڪيه بر اورونٽس]] ۽ [[اپاميا (سوريا)|اپاميا]]. [[انطاڪيه]] سندس حڪومت جو مرڪزي هنڌ بڻجي وئي. نئين سلوقيا کي سندس نئون بحري اڏو ۽ بحيره روم ڏانهن دروازو بڻجڻو هو. سلوقس ڇهه ننڍا شهر به قائم ڪيا.<ref name="Grainger97-55" /> سلوقس بابت چيو ويندو آهي ته "ٿورا ئي شهزادا اهڙا ٿيا آهن جن کي شهرن جي تعمير جو ايترو شديد شوق هجي. روايت آهي ته هن ڪل نو سلوقيا، سورهن انطاڪيا ۽ ڇهه لاوڊيڪيا تعمير ڪرايا."<ref name="ebd">{{EBD}}</ref> 1k9vhujoplqu0orbb0i7ezrrc7h200n 388219 388218 2026-06-23T21:48:30Z Intisar Ali 8681 388219 wikitext text/x-wiki {{Short description|مقدوني جرنيل، ديادوخوس ۽ سلوقي سلطنت جو باني}} {{Infobox royalty | name = سلوقس اول نيڪاتور | title = [[باسيليئس]]{{Efn|[[فارس جي بادشاهن جي فهرست|فارس جو بادشاهه]] {{br}} [[شاهنشاه#يوناني استعمال|شاهنشاه]] {{br}} [[ملڪن جو بادشاهه]] {{br}} ايشيا جو آقا {{br}}}} | image = Seleukos I Nikator Bronze Roman 100BCE-100CE Museo Archeologico Nazionale Naples AN 5590 1.jpg | alt = Bronze male bust | caption = [[هرڪولينيم]] مان مليل سلوقس جي ڪانسي جي مورتي جي رومي نقل (هاڻي [[نيپلز قومي آثار قديمه عجائب گهر]] ۾ موجود) | succession = [[سلوقي سلطنت]] جو [[باسيليئس]] | reign = 305<ref>Boiy "The Reigns of the Seleucid Kings According the Babylonian King List." ''Journal of Near Eastern Studies'' 70(1) (2011): 1–12.</ref> – سيپٽمبر 281 ق م | predecessor = [[سڪندر چوٿون مقدوني]] | successor = [[انطيوخس اول سوٽر]] (تقريباً 292 ق م کان گڏيل حڪمران) | birth_date = {{Circa|358 BC}} | birth_place = [[يوروپوس (مقدونيه)|يوروپوس]]، [[قديم مقدونيه]]<br />(موجوده [[ايورپوس]]، [[يونان]]) | death_date = سيپٽمبر 281 ق م (عمر تقريباً 77 سال) | death_place = [[ليسيميڪيا (ٿريس)|ليسيميڪيا]]، [[ٿريس]]<br />(موجوده [[ڪاواڪ ڪوي]]، [[چاناق قلعه صوبو|چاناق قلعه]]، [[ترڪيه]])<ref name=EB1911/><ref name="Seleucus I Nicator">{{cite web|url=https://www.livius.org/articles/person/seleucus-i-nicator/|title=Seleucus I Nicator|work=Livius}}</ref> | burial_place = | spouse = {{ubl|[[اپاما]]|[[اسٽراٽونائيس آف سوريا|اسٽراٽونائيس]]}} | issue = [[انطيوخس اول سوٽر]]<br />[[اخائيوس (سلوقس اول جو پٽ)|اخائيوس]]<br />[[فيلا (سلوقس جي ڌيءَ)|فيلا]]<br />لاوڊائيس | dynasty = [[سلوقي حڪمرانن جي فهرست|سلوقي خاندان]] | father = [[انطيوخس (سلوقس اول جو پيءُ)|انطيوخس]] | mother = [[لاوڊائيس آف مقدونيه|لاوڊائيس]] }} '''سلوقس اول نيڪاتور''' ({{IPAc-en|s|ɪ|ˈ|l|uː|k|ə|s}}؛<ref>[https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/seleucus-i Seleucus | Collins English dictionary]</ref> يوناني: Σέλευκος Νικάτωρ، ''Séleukos Nikátōr''؛ "فاتح سلوقس"، {{nowrap|تقريباً 358 ق م – 281 ق م}}) هڪ [[مقدوني يوناني]] جرنيل، فوجي عملدار ۽ [[سڪندر اعظم]] جي جانشينن مان هو، جنهن بعد ۾ مشهور [[سلوقي سلطنت]] جو بنياد وڌو ۽ [[سلوقي خاندان]] جي حڪمراني قائم ڪئي. سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ اقتدار جي ڇڪتاڻ ۾ شروعاتي طور سلوقس هڪ ثانوي شخصيت هو، پر وقت سان گڏ هو [[ايشيا صغير]]، [[سوريا]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[ايراني فلات]] جو مڪمل حڪمران بڻجي ويو ۽ ''[[باسيليئس]]'' (بادشاهه) جو لقب اختيار ڪيائين. سلوقي سلطنت [[هليني دور]] جي دنيا جي وڏين طاقتن مان هڪ هئي، جيستائين اها ٻي صدي ق م جي آخر ۽ پهرين صدي ق م جي شروعات ۾ [[رومي جمهوريه]] ۽ [[اشڪاني سلطنت]] جي هٿان ڪمزور نه ٿي وئي. سڪندر اعظم جي فوج ۾ خدمت دوران سلوقس ''[[هائپاسپست]]'' نالي مقدونيه جي چونڊ پيادل فوجي دستي جو سالار هو. جون 323 ق م ۾ سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ سلوقس شروعات ۾ [[پرديڪاس]] جي حمايت ڪئي، جيڪو سڪندر جي سلطنت جو نگران حڪمران هو. 323 ق م ۾ [[بابل جي ورهاست]] دوران سلوقس کي [[ساٿي گهوڙيسوار فوج]] جو ڪمانڊر ۽ ''چليارخ'' مقرر ڪيو ويو. 322 ق م ۾ [[ديادوخين جون جنگيون]] شروع ٿيون. [[مصر]] ۾ [[بطليموس اول سوٽر]] خلاف مهم دوران پرديڪاس جي فوجي ناڪامين سبب [[پيلوسيئم]] ۾ سندس فوج بغاوت ڪري ويٺي. سلوقس، [[پيثون]] ۽ [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] جي سازش جي نتيجي ۾ پرديڪاس 321 يا 320 ق م ۾ پيلوسيئم ۾ قتل ڪيو ويو. 321 ق م ۾ [[ٽرائيپاراديسوس جي ورهاست]] کان پوءِ نئين نگران حڪمران [[انٽيپيٽر]] سلوقس کي [[بابل]] جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو. پر جلد ئي ديادوخين جي جنگين جو نئون دور شروع ٿيو ۽ طاقتور حڪمران [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] سلوقس کي بابل ڇڏڻ تي مجبور ڪري ڇڏيو. سلوقس فقط 312 ق م ۾ [[بطليموس اول سوٽر]] جي مدد سان ٻيهر بابل واپس اچي سگهيو. 312 ق م کان پوءِ سلوقس بي رحمي سان پنهنجي سلطنت کي وڌايو ۽ آخرڪار [[فارس]] ۽ [[ميديا]] جا علائقا فتح ڪري ورتائين. هن نه فقط [[بابلونيا]] تي حڪمراني ڪئي، پر سڪندر اعظم جي سلطنت جي تقريباً سڄي اوڀرئين حصي تي پڻ قبضو قائم ڪيو. سلوقس [[گنڌارا]] ۽ اتر اولهه هندستان جي اڳوڻن صوبن تي پڻ دعويٰ ڪئي. پر انهن خواهشن کي [[چندر گپت موريا]] چئلينج ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[سلوقي-موريا جنگ]] (305–303 ق م) شروع ٿي. آخرڪار هڪ معاهدي ذريعي تڪرار ختم ٿيو، جنهن موجب [[موريا سلطنت]] اوڀر وارا صوبا پنهنجي قبضي ۾ آندا. ان کان علاوه هڪ شاديءَ جو اتحاد پڻ قائم ٿيو. [[اسٽرابو]] ۽ [[ايپيان]] موجب چندر گپت سلوقس جي هڪ ڌيءَ سان شادي ڪئي.<ref name=":1">[[Chandragupta Maurya#CITEREFAppian|Appian]], p. 55.</ref> ان جي بدلي ۾ سلوقي سلطنت کي 500 جنگي [[هاٿي]] ۽ انهن جا [[مهائوٽ]] مليا، جن 301 ق م ۾ [[ايپسس جي جنگ]] ۾ انٽيگونوس خلاف فيصلائتو ڪردار ادا ڪيو. 281 ق م ۾ سلوقس [[ڪوروپيڊيم جي جنگ]] ۾ [[ليسيميڪس]] کي به شڪست ڏني ۽ [[ايشيا صغير]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ورتو. انٽيگونوس ۽ ليسيميڪس خلاف فتوحات کان پوءِ ديادوخين ۾ سلوقي خاندان جو ڪو وڏو حريف باقي نه رهيو. تنهن هوندي به سلوقس [[ٿريس]] ۽ خود [[مقدونيه]] سميت ليسيميڪس جي يورپي علائقن تي به قبضو ڪرڻ جو خواهشمند هو. پر 281 ق م ۾ جڏهن هو ٿريس پهتو ته [[بطليموس ڪيرائونوس]] کيس قتل ڪري ڇڏيو.<ref name="EB1911" /> بطليموس ڪيرائونوس پنهنجي ڀيڻ [[ليسيندرا]] سان گڏ سلوقي درٻار ۾ پناهه ورتي هئي. سلوقس جي قتل سان سلوقين جا ٿريس ۽ مقدونيه تي قبضي جا امڪان ختم ٿي ويا، ۽ بطليموس ڪيرائونوس کي مقدونيه ۾ ليسيميڪس جي گهڻي طاقت پنهنجي هٿ ۾ آڻڻ جو موقعو ملي ويو. سلوقس جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[انطيوخس اول سوٽر]] سلوقي سلطنت جو حڪمران بڻيو. سلوقس پنهنجي دور حڪومت ۾ ڪيترائي نوان شهر پڻ قائم ڪيا، جن ۾ [[انطاڪيه]] (300 ق م)، [[اديسا]] ۽ [[دجله تي سلوقيه]] (تقريباً 305 ق م) شامل آهن. دجله تي سلوقيه جي قيام سبب آخرڪار [[بابل]] جي آبادي وڏي حد تائين گهٽجي وئي. == شروعاتي زندگي ۽ خاندان == سلوقس، [[انطيوخس (سلوقس اول نيڪاتور جو پيءُ)|انطيوخس]] جو پٽ هو. مؤرخ [[جونيانس جسٽينس]] دعويٰ ڪري ٿو ته انطيوخس [[فلپ ٻيون مقدوني]] جي جرنيلن مان هڪ هو، پر ٻين ذريعن ۾ اهڙي ڪنهن جرنيل جو ذڪر نٿو ملي ۽ نه ئي فلپ جي دور ۾ سندس فوجي خدمتن بابت ڪا معتبر ڄاڻ موجود آهي. ممڪن آهي ته انطيوخس [[اپر مقدونيه]] جي ڪنهن معزز اشرافي خاندان سان تعلق رکندو هجي. سلوقس جي ماءُ جو نالو [[لاوڊائيس آف مقدونيه|لاوڊائيس]] ٻڌايو وڃي ٿو، پر سندس باري ۾ به ٻي ڪا خاص معلومات موجود ناهي. بعد ۾ سلوقس پنهنجي والدين جي نالن تي ڪيترن ئي شهرن جا نالا رکيا.<ref name="G2">Grainger 1990, p. 2</ref> سلوقس [[يوروپوس (مقدونيه)|يوروپوس]] ۾ پيدا ٿيو، جيڪو [[مقدونيه]] جي اترئين حصي ۾ واقع هو. جيڪڏهن 358 ق م کي سندس پيدائش جو سڀ کان وڌيڪ امڪاني سال تسليم ڪيو وڃي ته سندس ڄمڻ کان فقط هڪ سال اڳ [[پايوني]] ماڻهن هن علائقي تي حملو ڪيو هو. فلپ ٻئي حملي آورن کي شڪست ڏني ۽ ڪجهه سالن بعد پايونين کي مڪمل طور مقدوني حڪمراني هيٺ آڻي ڇڏيو.<ref name="G4">Grainger 1990, pp. 4–5</ref> سلوقس جي پيدائش جو صحيح سال واضح ناهي. جسٽينس لکي ٿو ته [[ڪوروپيڊيم جي جنگ]] دوران سندس عمر 77 سال هئي، جنهن مطابق سندس پيدائش 358 ق م ۾ ٿي هوندي. [[ايپيان]] موجب جنگ وقت سندس عمر 73 سال هئي، جنهن مطابق سندس جنم 354 ق م ۾ ٿيو. جڏهن ته [[يوسيبيئس آف قيساريه]] عمر 75 سال ٻڌائي ٿو، جنهن مان 356 ق م وارو سال نڪري ٿو، ۽ اهڙي طرح سلوقس جي عمر [[سڪندر اعظم]] جي عمر جي برابر ٿي وڃي ٿي. مؤرخن جو خيال آهي ته شايد اها سلوقس جي سياسي تشهير هئي ته جيئن کيس سڪندر اعظم جي همعصر ۽ برابر حيثيت وارو شخص ڏيکاريو وڃي.<ref name="G1">Grainger 1990, p. 1</ref> نوجواني ۾ سلوقس کي بادشاهه جو [[شاهي خادم]] (''pais'') چونڊيو ويو. اشرافي خاندانن جي سڀني پٽن لاءِ اهو رواجي عمل هو ته هو پهرين شاهي خادم طور خدمت ڪن ۽ پوءِ بادشاهه جي فوج ۾ آفيسر بڻجن.<ref name="G2">Grainger 1990, p. 2</ref> سلوقس بابت چيو وڃي ٿو ته هو پنهنجي مستقبل جي حريفن [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] ۽ [[ديميتريوس اول مقدوني]] وانگر انتهائي طاقتور جسماني قوت جو مالڪ هو. ايپيان هڪ واقعي جو ذڪر ڪري ٿو جنهن ۾ سڪندر اعظم قرباني لاءِ تيار ڪيل هڪ جهنگلي ڍڳو اوچتو آزاد ٿي ڀڄي ويو، پر سلوقس پنهنجي ننگن هٿن سان ان جا سڱ پڪڙي کيس ٻيهر قابو ڪري ورتو.<ref name=":1" /> چيو وڃي ٿو ته بعد ۾ سندس سڪن تي ظاهر ٿيندڙ ڍڳي جا سڱ انهيءَ واقعي جي يادگار هئا. سڪندر اعظم وانگر سلوقس بابت به ڪيترائي ڏند ڪٿائي قصا مشهور ٿيا. هڪ روايت مطابق، جڏهن سلوقس سڪندر سان گڏ فارس خلاف مهم تي روانو ٿي رهيو هو، تڏهن سندس پيءُ انطيوخس کيس ٻڌايو ته سندس حقيقي والد دراصل ديوتا [[اپولو]] آهي. روايت موجب اپولو، لاوڊائيس کي هڪ منڊي تحفي طور ڏني هئي، جنهن تي [[لنگر]] جي تصوير ٺهيل هئي. سلوقس جي جسم تي به لنگر جي شڪل وارو پيدائشي نشان موجود هو. اهو پڻ چيو ويندو هو ته سندس پٽن ۽ پوٽن وٽ به اهڙو ئي نشان هو. هي ڪهاڻي سڪندر اعظم بابت مشهور روايتن سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿي. گهڻا محقق ان کي سياسي پروپيگنڊا سمجهن ٿا، جنهن جو مقصد سلوقس کي سڪندر اعظم جو فطري جانشين ثابت ڪرڻ هو.<ref name="G2" /> [[جان مالالاس]] لکي ٿو ته سلوقس جي هڪ ڀيڻ [[ديديميا (سلوقس اول جي ڀيڻ)|ديديميا]] هئي، جنهن جا ٻه پٽ [[نيڪانور]] ۽ [[نيڪوميديس]] هئا. پر گهڻن مؤرخن جو خيال آهي ته اهي شخصيتون افسانوي آهن. ديديميا جو تعلق شايد [[ديديما]] ۾ موجود اپولو جي مشهور مندر ۽ غيب گوئي واري مرڪز سان هجي، جيڪو [[ميليتوس]] جي ويجهو واقع هو. ڪجهه محققن اهو به تجويز ڪيو آهي ته [[بطليموس (سلوقس جو پٽ)]] دراصل سلوقس جو چاچو هو.<ref name="G3">Grainger 1990, p. 3</ref> == سڪندر اعظم جي دور ۾ شروعاتي فوجي خدمتون == [[File:Hypaspist.jpg|thumb|250px|فارس خلاف سڪندر اعظم جي مهم دوران سلوقس شاهي ''هائپاسپست'' فوج جي اڳواڻي ڪئي.]] 334 ق م جي بهار ۾، تقريباً ٽيهه ويهن سالن جي نوجوان جي حيثيت ۾، سلوقس سڪندر اعظم سان گڏ ايشيا روانو ٿيو.<ref name=EB1911/> 327 ق م جي آخر ۾ شروع ٿيندڙ [[سڪندر اعظم جي هندستاني مهم]] تائين هو مقدوني فوج جي سڀ کان چونڊ پيادل فوجي دستي ''هائپاسپست'' (Shield-bearers) جو سالار بڻجي چڪو هو. بعد ۾ هن دستي کي ''[[سلور شيلڊز]]'' (چانديءَ واريون ڍالون) جي نالي سان سڃاتو ويو. [[ايريان]] موجب جڏهن سڪندر اعظم ٻيڙيءَ وسيلي [[جهلم درياهه|هائڊاسپس درياهه]] پار ڪيو، تڏهن ساڻس [[پرديڪاس]]، [[بطليموس اول سوٽر]]، [[ليسيميڪس]] ۽ سلوقس پڻ گڏ هئا.<ref>Arrian Anabasis 5.13.1</ref> 326 ق م ۾ ٿيندڙ [[هائڊاسپس جي جنگ]] دوران سلوقس پنهنجي فوج جي اڳواڻي ڪندي [[پورس]] جي هاٿين سان مقابلو ڪيو. بهرحال جنگ جي رٿابندي ۾ سندس صحيح ڪردار بابت ڪا واضح ڄاڻ موجود ناهي، ڇاڪاڻ ته جنگ دوران کيس ڪنهن وڏي آزاد ڪمان جو ذڪر نٿو ملي. هي ڳالهه [[ڪريٽيرس]]، [[هيفائيسٽيون]]، [[پيثون]] ۽ [[ليوناتس]] کان مختلف آهي، جن وٽ پنهنجي پنهنجي وڏي فوجي دستا هئا.<ref name="G9">Grainger 1990, pp. 9–10</ref> سلوقس جي شاهي ''هائپاسپست'' فوج مسلسل سڪندر اعظم جي سڌي نگراني هيٺ رهندي هئي. بعد ۾ هنن [[سنڌو ماٿري]] جي مهم، [[مالي قبيلي]] خلاف جنگين ۽ [[گيدروسيا]] جي ريگستاني گذرگاهه پار ڪرڻ ۾ پڻ حصو ورتو. 324 ق م جي بهار ۾ [[سوسا جي شاديون|سوسا جي عظيم شادي واري تقريب]] دوران سلوقس [[اپاما]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[سپيٽامينيس]] جي ڌيءَ هئي. انهن مان سندس وڏو پٽ ۽ جانشين [[انطيوخس اول سوٽر]] پيدا ٿيو. انهن کي گهٽ ۾ گهٽ ٻه جائز ڌيئرون، [[لاوڊائيس]] ۽ [[فيلا]]، پڻ هيون ۽ شايد هڪ ٻيو پٽ [[اخائيوس (سلوقس اول جو پٽ)|اخائيوس]] به هو. ساڳئي تقريب ۾ سڪندر اعظم مرحوم فارسي بادشاهه [[دارا ٽيون]] جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جڏهن ته ٻين ڪيترن مقدوني عملدارن پڻ فارسي عورتن سان شاديون ڪيون. 323 ق م ۾ سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ جڏهن گهڻن مقدوني جرنيلن پنهنجين ''سوسا وارين زالن'' کي ڇڏي ڏنو، تڏهن سلوقس انهن چند ماڻهن مان هو جنهن پنهنجي زال کي برقرار رکيو. اپاما سڄي حياتي سندس ساٿي ۽ بعد ۾ راڻي رهي.<ref name="G912">Grainger 1990, p. 12</ref> قديم ذريعن ۾ سڪندر اعظم جي زندگي دوران سلوقس بابت ڪيترائي قصا ملن ٿا. هڪ واقعي موجب [[بابل]] جي ويجهو ٻيڙيءَ جي سفر دوران سڪندر اعظم جو شاهي تاج (Diadem) هوا ۾ اڏامي ويو ۽ [[آشوري]] بادشاهن جي قبرن ڀرسان ڪنن ۾ وڃي ڪري پيو. سلوقس تري ان کي واپس آندو ۽ ٻيڙيءَ ڏانهن موٽندي تاج کي سڪي رکڻ لاءِ پنهنجي مٿي تي رکيائين. هن قصي جي صداقت مشڪوڪ سمجهي وڃي ٿي. ٻئي قصي موجب سلوقس [[ميديوس آف لاريسا]] جي دعوت ۾ سڪندر اعظم سان گڏ موجود هو. دعوت جو واقعو شايد درست هجي، پر بادشاهه کي زهر ڏيڻ واري سازش جو قصو گهڻو معتبر نٿو سمجهيو وڃي. هڪ ٻي روايت مطابق سڪندر اعظم جي وفات کان ٿورو اڳ سلوقس ديوتا [[سيراپس]] جي مندر ۾ رات گذاري ته جيئن بادشاهه جي صحت بهتر ٿيڻ لاءِ دعا گهري سگهي.<ref>Plutarch, ''Alexander'' 76; Arrian, ''Anabasis'' 7.26; {{harvnb|Ogden|2017|p=64}}</ref> پر هن روايت جي به صداقت تي شڪ ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته يوناني-مصري ديوتا سيراپس جو تصور ان وقت تائين وجود ۾ ئي نه آيو هو.<ref name="Heckel p. 256">Heckel p. 256</ref> == پرديڪاس جي دور ۾ سينيئر فوجي عملدار (323–321 ق م) == [[File:Ptolemy I Soter Louvre Ma849.jpg|thumb|left|upright|[[بطليموس اول سوٽر]]، جيڪو سڪندر اعظم جي فوجي عملدارن مان هو، کي [[مصر]] جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو ويو. بعد ۾ بطليموس [[بطليموسي مصر]] کي آزاد رياست بڻايو ۽ 305 ق م ۾ پاڻ کي [[باسيليئس]] ۽ [[فرعون]] قرار ڏنو.]] {{Main|ديادوخي}} [[سڪندر اعظم]] 10 جون 323 ق م تي [[بابل]] ۾ ڪنهن واضح جانشين کان سواءِ وفات ڪري ويو. سندس جرنيل [[پرديڪاس]] سڪندر جي سڄي سلطنت جو نگران حڪمران (ريجنٽ) بڻيو، جڏهن ته سڪندر جي جسماني ۽ ذهني طور معذور سوتيلي ڀاءُ [[آرريڊيئس]] کي [[فلپ ٽيون مقدوني]] جي نالي سان نئون بادشاهه مقرر ڪيو ويو. ساڳئي وقت سڪندر جي اڃا ڄمڻ کان اڳ واري پٽ [[سڪندر چوٿون مقدوني]] کي پڻ پنهنجي پيءُ جو قانوني جانشين قرار ڏنو ويو. بهرحال، [[بابل جي ورهاست]] دوران پرديڪاس عملي طور سڪندر جي وسيع مقدوني سلطنت کي سندس جرنيلن ۾ ورهائي ڇڏيو. سلوقس کي [[ساٿي گهوڙيسوار فوج]] (''hetairoi'') جو سپهه سالار مقرر ڪيو ويو ۽ کيس پهريون يا درٻاري ''چليارخ'' بڻايو ويو. اهڙي طرح هو نگران حڪمران ۽ سپهه سالار پرديڪاس کان پوءِ شاهي فوج جو سڀ کان اعليٰ عملدار بڻجي ويو. پرديڪاس جي حمايت ڪندڙ ٻين بااثر شخصيتن ۾ [[بطليموس اول سوٽر]]، [[ليسيميڪس]]، [[پيثون]] ۽ [[يومينيس]] شامل هئا. پرديڪاس جي طاقت جو دارومدار ٻن ڳالهين تي هو: پهريون، سڪندر اعظم جي وسيع سلطنت کي متحد رکڻ؛ ۽ ٻيو، مختلف [[صوبيدار]]ن کي پنهنجي حڪمن جو پابند رکڻ.<ref name="Heckel p. 256"/> جلد ئي پرديڪاس ۽ ٻين [[ديادوخي]] حڪمرانن جي وچ ۾ جنگ شروع ٿي وئي. پنهنجي سياسي حيثيت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ پرديڪاس سڪندر اعظم جي ڀيڻ [[ڪليوپيٽرا آف مقدونيه|ڪليوپيٽرا]] سان شادي ڪرڻ چاهي. [[ديادوخين جي پهرين جنگ]] ان وقت شروع ٿي جڏهن پرديڪاس سڪندر اعظم جي لاش کي تدفين لاءِ مقدونيه موڪلڻ جو فيصلو ڪيو. پر [[بطليموس اول سوٽر]] لاش تي قبضو ڪري ان کي [[اسڪندريا]] کڻي ويو. پرديڪاس پنهنجي فوج سان گڏ سندس پٺيان مصر روانو ٿيو. ان موقعي تي بطليموس، [[ميديا]] جي صوبيدار [[پيثون]] ۽ ''[[آرگيراسپيدس]]'' جي سالار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] سان گڏجي سازش ڪئي. پيثون ۽ انٽيجينيس ٻئي ان وقت پرديڪاس جي ماتحت فوجي عملدار هئا. انهن گڏجي پرديڪاس کي قتل ڪري ڇڏيو. [[ڪارنيليئس نيپوس]] لکي ٿو ته سلوقس به هن سازش ۾ شامل هو، پر هن دعويٰ بابت مڪمل يقين سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي.<ref name="G20">Grainger 1990, pp. 20–24</ref> == بابلونيا جو صوبيدار (321–316 ق م) == [[File:Seleucos Nicator Louvre Ma3597 n3.jpg|thumb|upright|سلوقس اول نيڪاتور سان منسوب مجسمو، [[رومي سلطنت]] جي دور جو فن پارو، جيڪو [[سوريا]] ۾ هڪ [[هليني دور|هليني]] نموني جي بنياد تي تيار ڪيو ويو (تقريباً 200ع)]] [[پرديڪاس]] جي وفات کان پوءِ سلطنت جو سڀ کان طاقتور شخص [[انٽيپيٽر]] بڻجي ويو.<ref>{{Cite book |last=Ahmad |first=Ainan |title=The Game of Power - Volume 3 (History of Persian Empire) |publisher=Blue Rose Publishers |year=2024 |location=London |pages=100 |language=en}}</ref> پرديڪاس جا مخالف [[ٽرائيپاراديسوس]] ۾ گڏ ٿيا، جتي سڪندر اعظم جي سلطنت کي ٻيهر ورهايو ويو. هي ورهاست [[ٽرائيپاراديسوس جو معاهدو]] (321 ق م) جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="G21">Grainger 1990, pp. 21–29</ref> ٽرائيپاراديسوس ۾ فوجين بغاوت ڪري ڇڏي هئي ۽ هو پنهنجي آقا انٽيپيٽر کي قتل ڪرڻ جو ارادو رکي رهيا هئا. پر سلوقس ۽ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] انهن کي ائين ڪرڻ کان روڪي ڇڏيو.{{sfn|Bosworth|2005|p=211}} پرديڪاس جي قتل واري سازش ۾ سلوقس جي شموليت يقيني طور ثابت نه ٿي سگهي آهي، پر نئين انتظام ۾ کيس بابل جو مالدار صوبو انعام طور مليو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} ڪجهه ذريعا هن مقرري کي پرديڪاس سان سندس مبينا غداري جو انعام قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite book |last=Justinus |first=Marcus Junianus |title=Justin: Epitome of the Philippic History of Pompeius Trogus: Volume II: Books 13-15: The Successors to Alexander the Great |publisher=Clarendon Press |year=2011 |isbn=978-0-19-927759-9 |pages=162 |language=en}}</ref> تنهن هوندي به ممڪن آهي ته هي فيصلو [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي تجويز تي ڪيو ويو هجي. سلوقس جو بابل ڪيترن طاقتور صوبيدارن جي وچ ۾ گهيريل هو؛ [[فارس (صوبو)|فارس]] جو صوبيدار [[پيوڪيسٽاس]]، [[سوسيانا]] جو نئون صوبيدار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] ۽ [[ميديا]] جو حڪمران [[پيثون]]. بابل سلطنت جي امير ترين صوبن مان هڪ هو، پر فوجي لحاظ کان گهڻو طاقتور نه هو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} ممڪن آهي ته انٽيپيٽر اوڀر وارن صوبن کي اهڙي نموني ورهايو هجي جو ڪو هڪ صوبيدار ٻين کان وڌيڪ طاقتور نه بڻجي سگهي.<ref name="G21" /> سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ [[آرخون آف پيلا]] کي بابل جو صوبيدار مقرر ڪيو ويو هو. پر پرديڪاس کيس هٽائي [[ڊوڪيمس]] کي ان جي جاءِ تي مقرر ڪرڻ چاهيو. جڏهن پرديڪاس مصر تي حملي لاءِ روانو ٿيو ته هن ڊوڪيمس کي فوجي دستن سان گڏ بابل موڪليو. آرخون سندس خلاف جنگ ڪئي، پر جنگ ۾ مارجي ويو. انهيءَ ڪري ڊوڪيمس سلوقس کي بابل بنا مقابلي جي ڏيڻ لاءِ تيار نه هو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} سلوقس آخرڪار بابل ڪيئن حاصل ڪيو، اهو يقيني طور معلوم ناهي. هڪ بابلي تاريخنامي مطابق 320 ق م جي اونهاري يا سياري ۾ شهر جي هڪ اهم عمارت تباهه ٿي وئي. ٻين بابلي ذريعن موجب سلوقس آڪٽوبر يا نومبر 320 ق م ۾ بابل پهتو. ممڪن جنگ جي باوجود ڊوڪيمس فرار ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو. ان دوران سلطنت وري افراتفري جو شڪار ٿي وئي. [[ميديا]] جي صوبيدار [[پيثون]] [[پارتيا]] جي صوبيدار فلپ کي قتل ڪري ڇڏيو ۽ پنهنجي ڀاءُ [[يوديمس (جرنيل)|يوديمس]] کي نئون صوبيدار مقرر ڪيو. اولهه ۾ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] ۽ [[يومينيس]] هڪ ٻئي خلاف جنگ ڪري رهيا هئا. پيثون ۽ سلوقس وانگر يومينيس پڻ پرديڪاس جو پراڻو حامي هو. سلوقس لاءِ سڀ کان وڏو مسئلو خود بابل هو. مقامي آبادي آرخون خلاف بغاوت ڪري چڪي هئي ۽ ڊوڪيمس جي حمايت ڪري رهي هئي. بابلي پادرين جو علائقي تي تمام گهڻو اثر هو. بابل ۾ سڪندر اعظم جي فوج جا وڏي تعداد ۾ مقدوني ۽ يوناني اڳوڻا سپاهي به رهندا هئا. سلوقس پادرين کي مالي تحفا ۽ رشوتون ڏئي پنهنجي پاسي آڻي ورتو.<ref name="G30">Grainger 1990, pp. 30–32</ref> === ديادوخين جي ٻي جنگ === {{Main|ديادوخين جي ٻي جنگ}} 319 ق م ۾ انٽيپيٽر جي وفات کان پوءِ ميديا جي صوبيدار پيثون پنهنجي طاقت وڌائڻ شروع ڪئي. هن شايد ويهه هزار کان وڌيڪ سپاهين تي مشتمل هڪ وڏي فوج گڏ ڪئي. پيوڪيسٽاس جي اڳواڻي ۾ اوڀر جي ٻين صوبيدارن به سندس مقابلي لاءِ گڏيل فوج تيار ڪئي. آخرڪار پيثون پارتيا ۾ ٿيندڙ جنگ ۾ شڪست کاڌي. هو ميديا ڏانهن ڀڄي ويو، پر سندس مخالفن سندس تعاقب ڪرڻ بدران واپس سوسيانا موٽي ويا. ساڳئي وقت يومينيس ۽ سندس فوج [[ڪليڪيا]] پهتا، پر جڏهن انٽيگونوس اتي پهتو ته کين پوئتي هٽڻو پيو. سلوقس لاءِ صورتحال ڏاڍي ڏکئي هئي. يومينيس ۽ سندس فوج بابل جي اتر ۾ هئي. انٽيگونوس هڪ وڌيڪ وڏي فوج سان سندس پٺيان هو. پيثون ميديا ۾ هو ۽ سندس مخالف سوسيانا ۾ موجود هئا. سوسيانا جو صوبيدار ۽ [[آرگيراسپيدس]] جو سالار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] يومينيس جو اتحادي هو. پيثون ۽ انٽيجينيس جي وچ ۾ جنگ شروع ٿيڻ وقت انٽيجينيس ڪليڪيا ۾ موجود هو.<ref name="G33">Grainger 1990, pp. 33–37</ref> 317 ق م جي سرءُ يا سياري ۾ پيثون بابل پهتو. جيتوڻيڪ هن گهڻا سپاهي وڃائي ڇڏيا هئا، پر سلوقس وٽ ان کان به گهٽ فوج هئي. 316 ق م جي بهار ۾ يومينيس [[سوسا]] ڏانهن روانو ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. سوسا جي صوبيدارن غالباً يومينيس جي ان دعويٰ کي قبول ڪيو ته هو قانوني شاهي خاندان جي طرفان غاصب انٽيگونوس خلاف وڙهي رهيو آهي. يومينيس پنهنجي فوج کي بابل کان 300 [[قديم يوناني ماپون|اسٽيڊيا]] پري وٺي ويو ۽ [[دجله]] درياهه پار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سلوقس کي ڪارروائي ڪرڻي پئي. هن درياهه پار ٿيڻ روڪڻ لاءِ ٻه [[ٽرائيريم]] ۽ ڪجهه ننڍيون ٻيڙيون موڪليون. هن آرگيراسپيدس جي اڳوڻن ''هائپاسپست'' سپاهين کي به پاڻ سان ملائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هو ڪامياب نه ٿيو. سلوقس انٽيگونوس ڏانهن به پيغام موڪليا. فوج جي کوٽ سبب لڳي ٿو ته سلوقس يومينيس سان سڌي جنگ ڪرڻ نٿي چاهي. هن درياهه جا بند کوليا ته جيئن ٻوڏ اچي، پر ان سان به يومينيس جو اڳتي وڌڻ نه رڪيو.<ref name="G39">Grainger 1990, pp. 39–42</ref> 316 ق م جي بهار ۾ سلوقس ۽ پيثون انٽيگونوس سان ملي ويا، جيڪو يومينيس جو تعاقب ڪندي سوسا پهتو هو. سوسا مان انٽيگونوس ميديا روانو ٿيو، جتان هو اوڀر وارن صوبن کي خطري ۾ وجهي سگهيو ٿي. هن سلوقس کي ٿوري فوج سان اتي ڇڏيو ته جيئن يومينيس کي بحيره روم تائين پهچڻ کان روڪي سگهي. [[اراخوسيا]] جي صوبيدار [[سيبيرٽيوس]] صورتحال کي نااميد سمجهي پنهنجي صوبي ڏانهن موٽي ويو. يومينيس ۽ سندس اتحادين جون فوجون ٽٽڻ جي ڪناري تي پهچي ويون. 316 ق م دوران انٽيگونوس ۽ يومينيس وچ ۾ ٻه اهم جنگيون ٿيون: [[پارايتاڪيني جي جنگ]] ۽ [[گابيئني جي جنگ]]. يومينيس شڪست کاڌي ۽ بعد ۾ قتل ڪيو ويو. ديادوخين جي ٻي جنگ جا واقعا ظاهر ڪن ٿا ته سلوقس صحيح وقت جو انتظار ڪرڻ جي غيرمعمولي صلاحيت رکندو هو. بي ڌڙڪ جنگ ۾ ٽپي پوڻ سندس انداز نه هو.<ref name="G43">Grainger 1990, p. 43</ref> === مصر ڏانهن فرار === انٽيگونوس 316 ق م جي سياري ۾ ميديا ۾ رهيو، جتي پيثون ٻيهر حڪمران هو. پيثون جي اقتدار جي خواهش وڌيڪ وڌي وئي ۽ هن انٽيگونوس جي ڪجهه فوجن کي پنهنجي پاسي آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. پر انٽيگونوس سازش جو پتو لڳائي ورتو ۽ پيثون کي قتل ڪرائي ڇڏيو. ان کان پوءِ هن [[پيوڪيسٽاس]] کي هٽائي فارس جو نئون صوبيدار مقرر ڪيو.<ref name="G44">Grainger 1990, p. 44–45</ref> 315 ق م جي اونهاري ۾ انٽيگونوس بابل پهتو، جتي سلوقس سندس شاندار استقبال ڪيو. پر ٻنهي جي وچ ۾ لاڳاپا جلد خراب ٿي ويا. سلوقس انٽيگونوس جي هڪ فوجي عملدار کي ان کان اجازت وٺڻ کان سواءِ سزا ڏني. انٽيگونوس ڪاوڙجي پيو ۽ سلوقس کان مطالبو ڪيو ته هو صوبي جي آمدنيءَ جو حساب ڏئي. سلوقس انڪار ڪري ڇڏيو.{{sfn|Boiy|2004|p=121}} تنهن هوندي به هو انٽيگونوس کان ڊڄي ويو ۽ فقط پنجاهه گهوڙيسوارن سان گڏ مصر ڏانهن ڀڄي ويو. روايت آهي ته [[ڪلداني]] نجومين انٽيگونوس کي اڳڪٿي ٻڌائي هئي ته سلوقس مستقبل ۾ ايشيا جو حڪمران بڻجندو ۽ آخرڪار انٽيگونوس کي قتل ڪندو. هي ٻڌي انٽيگونوس سلوقس جي پٺيان فوج موڪلي. پر سلوقس پهرين [[ميسوپوٽيميا]] ۽ پوءِ [[سوريا]] ڏانهن فرار ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو. سلوقس جي مدد ڪرڻ جي الزام ۾ انٽيگونوس [[بليٽور]]، جيڪو ميسوپوٽيميا جو نئون صوبيدار هو، کي قتل ڪرائي ڇڏيو. جديد مؤرخ هن نجومي اڳڪٿي واري قصي بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا. تنهن هوندي به اهو تقريباً يقيني آهي ته بابلي پادري سلوقس جا مخالف هئا.<ref name="G49">Grainger 1990, pp. 49–51, Boiy p. 122</ref> == بطليموس جي ماتحت بحري سالار (316–311 ق م) == {{Main|ديادوخين جي ٽين جنگ}} مصر پهچڻ کان پوءِ سلوقس پنهنجي دوستن کي [[يونان]] موڪليو ته جيئن هو ٻين ديادوخي حڪمرانن [[ڪيساندر]] (مقدونيه جو حڪمران ۽ يونان جو بالادست) ۽ [[ليسيميڪس]] (حڪمران [[ٿريس]]) کي [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي وڌندڙ طاقت بابت آگاهه ڪن. ان وقت انٽيگونوس سڀني ''ديادوخي'' حڪمرانن مان سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي چڪو هو، ۽ جلد يا دير سان ٻين حڪمرانن کي سندس مقابلو ڪرڻو هو. [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]]، ليسيميڪس ۽ ڪيساندر گڏجي انٽيگونوس خلاف هڪ اتحاد قائم ڪيو. اتحادين انٽيگونوس ڏانهن هڪ تجويز موڪلي، جنهن ۾ هن کان مطالبو ڪيو ويو ته هو پنهنجي گڏ ڪيل خزاني ۽ علائقن مان حصا ورهائي. تجويز موجب [[فينيقيا]] ۽ [[سوريا]] بطليموس کي، [[ڪپاڊوشيا]] ۽ [[ليسيا]] ڪيساندر کي، [[هيلسپونٽيني فريجيا]] ليسيميڪس کي ۽ [[بابلونيا]] سلوقس کي ملڻ گهرجي.<ref>Diodorus Siculus, ''Bibliotheca Historica'' XIX 57,1.</ref> انٽيگونوس هن مطالبي کي رد ڪري ڇڏيو ۽ 314 ق م جي بهار ۾ [[سوريا]] ۾ بطليموس خلاف لشڪر ڪشي شروع ڪئي.<ref name="G55">Grainger 1990, pp. 53–55</ref> جنگ جي شروعاتي مرحلي دوران سلوقس، بطليموس جي بحري فوج ۾ ''بحري سالار'' طور خدمتون سرانجام ڏنيون. انٽيگونوس [[صور]] (Tyre) جو گهيرو ڪري رهيو هو، جڏهن سلوقس پنهنجي ٻيڙين سان سندس سامهون کان گذري ويو ۽ [[سوريا]] ۽ [[ايشيا صغير]] جي سامونڊي ڪنارن لاءِ خطرو بڻجي ويو.<ref>{{cite web |author=Jona Lendering |url=https://www.livius.org/di-dn/diadochi/war05.html |title=Alexander's successors: The Third Diadoch War |publisher=Livius.org |access-date=2012-11-07 |archive-date=18 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121118035712/http://www.livius.org/di-dn/diadochi/war05.html |url-status=dead }}</ref> انٽيگونوس [[روڊس]] جي ٻيٽ سان اتحاد ڪيو، جيڪو پنهنجي حڪمتِ عملي واري جڳهه ۽ طاقتور بحري ٻيڙي بيڙي سبب اتحادين کي گڏ ٿيڻ کان روڪي سگهي پيو. روڊس جي خطري کي نظر ۾ رکندي بطليموس سلوقس کي هڪ سئو جنگي ٻيڙيون ڏنيون ۽ کيس [[ايجيئن سمنڊ]] ڏانهن موڪليو. سلوقس جو ٻيڙو روڊس کي شڪست ڏيڻ لاءِ ڪافي نه هو، پر ايترو ضرور طاقتور هو جو [[ڪاريا]] جي صوبيدار [[اساندر]] کي بطليموس سان اتحاد ڪرڻ تي مجبور ڪري سگهي. پنهنجي طاقت جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ سلوقس [[ايرٿرائي]] شهر تي پڻ حملو ڪيو. انٽيگونوس جي ڀائٽي [[پوليمايوس (جرنيل)|پوليمايوس]] اساندر تي حملو ڪيو. سلوقس واپس [[قبرص]] موٽي آيو، جتي بطليموس پنهنجي ڀاءُ [[مينيلائوس (لاگوس جو پٽ)|مينيلائوس]] کي 10,000 ڀاڙي جي سپاهين ۽ 100 ٻيڙين سان موڪليو هو. سلوقس ۽ مينيلائوس گڏجي [[ڪيتيون]] جو گهيرو شروع ڪيو. انٽيگونوس پنهنجي بحري فوج جو وڏو حصو ايجيئن سمنڊ ڏانهن ۽ پنهنجي زميني فوج [[ايشيا صغير]] ڏانهن موڪلي. هاڻي بطليموس (ٽالمي) وٽ [[سوريا]] تي حملي جو بهترين موقعو هو. 312 ق م ۾ هن [[غزه جي جنگ (312 ق م)|غزه جي جنگ]] ۾ [[ديميتريوس اول مقدوني]]، جيڪو انٽيگونوس جو پٽ هو، کي شڪست ڏني. امڪان آهي ته سلوقس به هن جنگ ۾ شامل هو. [[پيثون، پٽِ ايجينور]]، جنهن کي انٽيگونوس بابل جو نئون صوبيدار مقرر ڪيو هو، جنگ ۾ مارجي ويو. پيثون جي موت سلوقس لاءِ بابل واپس حاصل ڪرڻ جو بهترين موقعو ثابت ٿيو.<ref name="G56">Grainger 1990, pp. 56–72</ref> سلوقس پنهنجي بابل واپسي جي تياري تمام احتياط سان ڪئي هئي. غزه جي جنگ کان پوءِ ديميتريوس [[ٽرپولي، لبنان|ٽرپولي]] ڏانهن هٽي ويو، جڏهن ته بطليموس اڳتي وڌندي [[صيدا]] تائين پهچي ويو. بطليموس سلوقس کي 800 پيادل سپاهي ۽ 200 گهوڙيسوار ڏنا. ان سان گڏ سندس پراڻا دوست به هئا، شايد اهي ئي پنجاهه ماڻهو جيڪي اڳ بابل مان ساڻس گڏ ڀڄي نڪتا هئا. بابل ڏانهن سفر دوران سلوقس رستي ۾ موجود فوجي آبادين مان وڌيڪ سپاهي ڀرتي ڪندو ويو. آخرڪار هن وٽ لڳ ڀڳ 3,000 سپاهي گڏ ٿي ويا. بابل ۾ پيثون جي ڪمانڊر [[ڊيفيلوس]] شهر جي قلعي ۾ پاڻ کي بند ڪري ڇڏيو. سلوقس تمام تيزيءَ سان بابل تي قبضو ڪري ورتو ۽ جلد ئي قلعو به فتح ٿي ويو. سلوقس جا اهي دوست، جيڪي بابل ۾ رهجي ويا هئا، قيد مان آزاد ڪيا ويا.<ref name="G74">Grainger 1990, pp. 74–75</ref> بعد ۾ سلوقس جي بابل واپسي کي سرڪاري طور [[سلوقي سلطنت]] جي قيام جي شروعات تصور ڪيو ويو.<ref name=EB1911/> ساڳئي سال کي پوءِ [[سلوقي سن]] (Seleucid Era) جو پهريون سال قرار ڏنو ويو. == بابلونيا جو صوبيدار (311–306 ق م) == === اوڀر وارن صوبن جي فتح === [[File:Diadochi.png|thumb|350px|[[سلوقس اول نيڪيٽر]]، [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]]، [[بطليموس اول]]، [[ڪيساندر]] ۽ [[ليسيميڪس]] جون سلطنتون]] سلوقس جي بابل واپسي کان ٿوري ئي دير پوءِ انٽيگونوس جي حامين بابل کي ٻيهر هٿ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. [[نيڪانور (صوبيدار)|نيڪانور]] ميڊيا جو نئون صوبيدار ۽ اوڀر وارن صوبن جو ''اسٽريٽيگوس'' (اعليٰ فوجي ڪمانڊر) هو. سندس فوج ۾ لڳ ڀڳ 17,000 سپاهي هئا. [[آريا]] جو صوبيدار [[ايويگوراس]] سندس اتحادي هو. ظاهر هو ته سلوقس جي ننڍڙي فوج ٻنهي کي سڌي جنگ ۾ شڪست نٿي ڏئي سگهي. سلوقس پنهنجون فوجون انهن دلدلن ۾ لڪائي ڇڏيون جيڪي ان علائقي کي گهيرينديون هيون جتان نيڪانور [[دجلہ درياهه]] پار ڪرڻ وارو هو، ۽ رات جي وقت اوچتو حملو ڪيو. جنگ جي شروعات ۾ ئي ايويگوراس مارجي ويو ۽ نيڪانور پنهنجي فوج کان الڳ ٿي ويو. ايويگوراس جي موت جي خبر سپاهين ۾ پکڙجڻ سان ئي ڪيترن سپاهين وڏي تعداد ۾ هٿيار ڦٽا ڪيا. انهن مان تقريباً سڀني سلوقس جي ماتحت وڙهڻ قبول ڪيو. نيڪانور فقط ٿورن ساٿين سان بچي نڪري ويو.{{sfn|Grainger|1990|p=79}}{{sfn|Boiy|2004|p=126}} جيتوڻيڪ هاڻي سلوقس وٽ لڳ ڀڳ 20,000 سپاهي هئا، پر اهي اڃا به انٽيگونوس جي سموري طاقت کي منهن ڏيڻ لاءِ ڪافي نه هئا. هن کي اهو به معلوم نه هو ته انٽيگونوس ڪڏهن جوابي حملو ڪندو. ٻئي طرف کيس خبر هئي ته گهٽ ۾ گهٽ ٻه اوڀر وارا صوبا اهڙا هئا جتي ڪو صوبيدار موجود نه هو. سندس فوج جو وڏو حصو به انهن ئي علائقن مان آيل هو. ايويگوراس جي فوج جا به ڪيترائي سپاهي پارسي هئا. شايد ڪجهه فوجي اهي به هئا جيڪي اڳ [[يومينيس]] جي فوج ۾ شامل هئا ۽ انٽيگونوس سان دشمني رکندا هئا. سلوقس فيصلو ڪيو ته هن صورتحال مان مڪمل فائدو ورتو وڃي.{{sfn|Grainger|1990|p=79}}{{sfn|Boiy|2004|p=126}} سلوقس مختلف صوبن ۽ فوجين ۾ مختلف ڳالهيون مشهور ڪرايون. هڪ مشهور روايت موجب هن خواب ۾ [[سڪندر اعظم]] کي پنهنجي ڀرسان بيٺل ڏٺو هو. يومينيس به اڳ اهڙي قسم جي تبليغي حڪمت عملي استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي. پر انٽيگونوس، جيڪو ان وقت [[ايشيا صغير]] ۾ هو، اوڀر ۾ سڪندر سان گڏ نه رهيو هو، تنهنڪري هو پنهنجي تبليغ ۾ سڪندر جي شخصيت جو ساڳيو فائدو نه وٺي سگهيو. سلوقس، هڪ مقدوني هجڻ جي ڪري، پنهنجي فوج ۾ موجود مقدونين جو اعتماد آسانيءَ سان حاصل ڪري سگهيو، جڏهن ته يومينيس لاءِ اها ڳالهه ممڪن نه هئي.<ref name="G80">Grainger 1990, p. 80</ref> بابل جو صوبيدار ٻيهر بڻجڻ کان پوءِ سلوقس پنهنجي سياسي روش ۾ گهڻو جارح بڻجي ويو. ٿوري ئي عرصي اندر هن [[ميڊيا]] ۽ [[سوسيانا]] تي قبضو ڪري ورتو. [[ڊيوڊورس سڪيولس]] لکي ٿو ته سلوقس ٻين ويجهن علائقن تي به قبضو ڪيو، جن مان مراد شايد [[پارس]]، [[آريا]] يا [[پارتيا]] هجن. بهرحال هو [[باختريا]] ۽ [[سغديانا]] تائين نه پهتو. انهن مان پهرين علائقي جو صوبيدار [[اسٽاسانور]] هو، جيڪو سڄي تڪرار دوران غيرجانبدار رهيو. نيڪانور جي فوج جي شڪست کان پوءِ اوڀر ۾ ڪا اهڙي طاقت باقي نه رهي جيڪا سلوقس جي مخالفت ڪري سگهي. اهو واضح ناهي ته سلوقس فتح ڪيل صوبن جي انتظاميه ڪيئن منظم ڪئي. گهڻا صوبيدار ته اڳ ئي مارجي چڪا هئا. نظرياتي طور [[پوليپرخون]] اڃا به انٽيپيٽر جو قانوني جانشين ۽ مقدونيه سلطنت جو سرڪاري نائب السلطنت هو، ۽ صوبيدارن جي مقرري سندس ذميواري هئي. پر پوليپرخون اڃا تائين انٽيگونوس جو اتحادي هو، تنهنڪري سلوقس جو مخالف به شمار ٿيندو هو.<ref name="G81">Grainger 1990, p. 81</ref> === جوابي ڪارروائي === [[File:Seleucos I Bucephalos coin.jpg|thumb|سلوقس اول جو سڪو جنهن تي [[سڪندر اعظم]] جي مشهور گهوڙي [[بوقيفالوس]] جي تصوير موجود آهي.]] انٽيگونوس پنهنجي پٽ [[ديميتريوس اول مقدوني]] کي 15,000 پيادل ۽ 4,000 گهوڙيسوارن سان بابل ٻيهر فتح ڪرڻ لاءِ موڪليو. ظاهر آهي ته هن ديميتريوس لاءِ هڪ مقرر وقت به رکيو هو، جنهن کان پوءِ کيس واپس [[سوريا]] موٽڻو هو. انٽيگونوس جو خيال هو ته سلوقس اڃا به رڳو بابل تي حڪمران آهي. شايد نيڪانور کيس نه ٻڌايو هو ته سلوقس وٽ هاڻي گهٽ ۾ گهٽ 20,000 سپاهي موجود آهن. اهو به لڳي ٿو ته نيڪانور جي شڪست جي اصل پيماني کان گهڻا ماڻهو واقف نه هئا. انٽيگونوس کي اها به خبر نه هئي ته سلوقس اوڀر جي گهڻن صوبن تي قبضو ڪري چڪو آهي، ۽ شايد هو سلطنت جي اوڀر وارن حصن کي گهڻي اهميت به نه ڏيندو هو.<ref name="G82">Grainger 1990, pp. 82–83</ref> جڏهن ديميتريوس بابل پهتو، تڏهن سلوقس اوڀر ۾ موجود هو. هن شهر جي حفاظت [[پيٽروڪلس]] جي حوالي ڪري ڇڏي هئي. بابل جو دفاع غيرمعمولي طريقي سان ڪيو ويو. شهر ۾ ٻه مضبوط قلعا هئا جن ۾ سلوقس پنهنجا فوجي دستا مقرر ڪيا هئا. شهر جي آبادي کي ٻاهر ڪڍي ويجهن علائقن ۾ آباد ڪيو ويو، جن مان ڪجهه ماڻهو ته [[سوسا]] تائين منتقل ڪيا ويا. بابل جي چوڌاري شهر، دلدل، واهه ۽ درياهه هجڻ ڪري دفاع لاءِ تمام موزون ماحول موجود هو. ديميتريوس جي فوج قلعي جي گهيري ۾ لڳي وئي ۽ ٻن مان هڪ قلعو فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي. پر ٻيو قلعو سندس لاءِ ڏاڍو مشڪل ثابت ٿيو. هن پنهنجي دوست [[آرڪيلاوس]] کي گهيرو جاري رکڻ لاءِ ڇڏيو ۽ پاڻ 5,000 پيادل ۽ 1,000 گهوڙيسوار بابل ۾ ڇڏي اولهه ڏانهن موٽي ويو. قديم ماخذ انهن فوجين جي بعد واري قسمت بابت ڪجهه نٿا ٻڌائين. شايد سلوقس کي آرڪيلاوس کان بابل ٻيهر فتح ڪرڻو پيو هجي.<ref name="G83">Grainger 1990, p. 83; Boiy p. 127</ref> === بابل جي جنگ === {{Main|بابل جي جنگ}} [[File:LysimachusCoinWithHornedAlexander.jpg|thumb|left|250px|[[ليسيميڪس]] جو سڪو جنهن تي سڱن واري [[سڪندر اعظم]] جي تصوير موجود آهي.]] 311 کان 302 ق م تائين نون سالن دوران، جڏهن انٽيگونوس اولهه ۾ مصروف رهيو، سلوقس سڪندر اعظم جي سلطنت جي سموري اوڀرئين حصي کي [[جيڪسارٽيس درياهه]] کان [[سنڌو درياهه]] تائين پنهنجي اقتدار هيٺ آڻي ڇڏيو.<ref name=EB1911>{{EB1911 |wstitle=Seleucid Dynasty |volume=24 |pages=603–604 |first=Edwyn Robert |last=Bevan |inline=1}}</ref> 311 ق م ۾ انٽيگونوس ڪيساندر، ليسيميڪس ۽ بطليموس سان صلح ڪري ورتي، جنهن کان پوءِ کيس سلوقس سان نبيرڻ جو موقعو ملي ويو.<ref name="G86">Grainger 1990, p. 86</ref> انٽيگونوس وٽ گهٽ ۾ گهٽ 80,000 سپاهي هئا. جيڪڏهن هو پنهنجي اڌ فوج به اولهه ۾ ڇڏي ڏئي ها، تڏهن به کيس سلوقس تي عددي برتري حاصل رهي ها. ممڪن آهي ته سلوقس کي [[ڪوسائي]] قبيلن کان به مدد ملي هجي، جن جا ابا ڏاڏا قديم [[ڪاسي]] هئا. انٽيگونوس يومينيس خلاف جنگ دوران سندن علائقن کي تباهه ڪري ڇڏيو هو. سلوقس شايد آرڪيلاوس جي ڪجهه فوجين کي به پنهنجي پاسي شامل ڪيو. جڏهن آخرڪار انٽيگونوس بابل تي حملو ڪيو، تڏهن سلوقس جي فوج اڳ کان گهڻي وڏي ٿي چڪي هئي. سندس فوج جا ڪيترائي ماڻهو يقيناً انٽيگونوس کان نفرت ڪندا هئا، جڏهن ته بابل جا رهواسي به ان جا مخالف هئا. انهيءَ ڪري سلوقس کي بغاوت روڪڻ لاءِ وڏي فوج مقرر ڪرڻ جي ضرورت نه رهي.<ref name="G89">Grainger 1990, pp. 89–91</ref> === بابل جي جنگ === {{Main|بابل جي جنگ}} بابل جي جنگ بابت تمام ٿوري معلومات محفوظ رهي آهي. هن تڪرار جا واقعا بيان ڪندڙ فقط هڪ مختصر بابلي تاريخي رڪارڊ (Chronicle) موجود آهي. 310 ق م واري سال جو بيان مڪمل طور گم ٿي چڪو آهي. لڳي ٿو ته انٽيگونوس ڪجهه وقت لاءِ بابل تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو هو، پر سندس منصوبا ان وقت متاثر ٿيا جڏهن [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]] اوچتو [[ڪليڪيا]] تي حملو ڪري ڇڏيو.<ref name="G89" /> اسان کي اها خبر ضرور آهي ته سلوقس گهٽ ۾ گهٽ هڪ فيصلاڪن جنگ ۾ انٽيگونوس کي شڪست ڏني. هن جنگ جو ذڪر فقط [[پوليائينس]] جي ڪتاب ''جنگي حڪمت عمليون'' (''Stratagems in War'') ۾ ملي ٿو. پوليائينس موجب سلوقس ۽ انٽيگونوس جون فوجون سڄو ڏينهن وڙهنديون رهيون، پر رات ٿيڻ تائين ڪو به ڌر فيصلائتي برتري حاصل نه ڪري سگهي. ٻنهي فوجن رات جو آرام ڪرڻ ۽ صبح جو جنگ جاري رکڻ تي اتفاق ڪيو. انٽيگونوس جا سپاهي پنهنجا هٿيار ۽ سازوسامان هڪ پاسي رکي آرام ڪرڻ لڳا. سلوقس پنهنجي فوج کي حڪم ڏنو ته هو جنگي صفن ۾ ئي آرام ڪن ۽ صبح جو ناشتو به ساڳئي ترتيب سان ڪن. سج اڀرڻ کان ٿورو اڳ سلوقس جي فوج اوچتو حملو ڪري ڇڏيو. انٽيگونوس جا سپاهي ان وقت تائين هٿيارن کان سواءِ ۽ بي ترتيب حالت ۾ هئا، تنهنڪري کين آسانيءَ سان شڪست ملي وئي. بهرحال، هن روايت جي تاريخي صحت بابت ڪجهه شڪ موجود آهن.{{sfn|Grainger|1997|p=54}}<ref>{{cite web |author=Polyaenus |url=https://www.livius.org/cg-cm/chronicles/bchp-diadochi/polyaenus.html |title=The Babylonian war |publisher=Livius.org |access-date=2012-11-07 |archive-date=31 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121031180603/http://www.livius.org/cg-cm/chronicles/bchp-diadochi/polyaenus.html |url-status=dead }}</ref> آخرڪار بابل جي جنگ سلوقس جي مڪمل فتح تي ختم ٿي. انٽيگونوس کي اولهه طرف پوئتي هٽڻ تي مجبور ٿيڻو پيو. ان کان پوءِ ٻنهي ڌرين پنهنجون سرحدون مضبوط ڪيون. انٽيگونوس [[بالخ درياهه]] جي ڪناري تي قلعن جو هڪ سلسلو تعمير ڪرايو، جڏهن ته سلوقس ڪيترائي شهر اڏايا، جن ۾ [[دورا-يوروپوس]] ۽ [[نصيبين]] شامل هئا. === سلوقيا === سلوقس جي ايندڙ اهم ڪارنامي جو تعلق [[سلوقيا]] شهر جي قيام سان آهي. هي شهر غالباً 307 يا 305 ق م ۾ [[دجلہ درياهه]] جي ڪناري تي تعمير ڪيو ويو. سلوقس سلوقيا کي پنهنجي نئين گاديءَ جو هنڌ بڻايو. هن اهڙي طرح [[ليسيميڪس]]، [[ڪيساندر]] ۽ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي مثال جي پيروي ڪئي، جن پڻ پنهنجي نالن تي شهر قائم ڪيا هئا. سلوقس بابل جي سرڪاري ٽڪسالي (دارالضرب) کي به پنهنجي نئين گاديءَ واري شهر منتقل ڪري ڇڏيو. وقت سان گڏ بابل، سلوقيا جي ڇانوَ هيٺ اچي ويو. هڪ روايت موجب سلوقس جي پٽ [[انتيوخس اول سوٽر]] 275 ق م ۾ بابل جي سموري آبادي کي پنهنجي پيءُ جي نالي واري گاديءَ واري شهر سلوقيا ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو. شهر وڏي تيزي سان ترقي ڪئي ۽ خوشحال بڻجي ويو، پر 165ع ۾ رومي فوجن ان کي تباهه ڪري ڇڏيو.{{sfn|Grainger|1997|p=54}}{{sfn|Boiy|2004| p=45}} سلوقيا جي بنياد بابت هڪ مشهور روايت پڻ بيان ڪئي وڃي ٿي. چيو وڃي ٿو ته سلوقس بابلي پادرين کان پڇيو ته شهر جي بنياد رکڻ لاءِ سڀ کان مناسب ڏينهن ڪهڙو آهي. پادرين نجومي حساب ڪتاب ڪري صحيح ڏينهن معلوم ڪيو، پر شهر جي قيام کي ناڪام بڻائڻ جي نيت سان سلوقس کي غلط تاريخ ٻڌائي. پر سندن سازش ناڪام ٿي وئي. جڏهن اصل مناسب ڏينهن آيو ته سلوقس جا سپاهي پاڻمرادو شهر جي تعمير شروع ڪرڻ لڳا. جڏهن سلوقس پادرين کان ان جو سبب پڇيو ته انهن پنهنجي چال جو اعتراف ڪري ورتو.<ref>Grainger 1990, s.101</ref> == سلوقي سلطنت جو بادشاهه (306–281 ق م) == ديادوخين جي وچ ۾ اقتدار جي جدوجهد پنهنجي انتها تي تڏهن پهتي، جڏهن انٽيگونوس، مقدونيه جي پراڻي شاهي نسل جي خاتمي کان پوءِ، 306 ق م ۾ پاڻ کي بادشاهه قرار ڏنو.<ref name=EB1911/> جلد ئي ٻين چئن وڏن مقدوني سردارن، يعني [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]]، [[ليسيميڪس]]، [[ڪيساندر]] ۽ سلوقس پڻ سندس پيروي ڪئي ۽ [[باسيليئس]] (بادشاهه) جو لقب ۽ شاهي انداز اختيار ڪيو.<ref name=EB1911/> === چندر گپت ۽ اوڀر وارا صوبا === [[File:Lorber 130.jpg|thumb|275x275px|[[سلوقيا]] جي ٽڪسالي مان جاري ڪيل سلوقس اول جو ٽيٽراڊراخم. اڳئين پاسي [[زيوس]] جو مٿو ڏيکاريل آهي. پٺئين پاسي هاٿين سان گڏ [[اٿينا]] ڏيکاريل آهي، يوناني عبارت سان: BAΣIΛEΩΣ ΣEΛEYKOY، ''Basileōs Seleukou''، يعني "بادشاهه سلوقس جو".]] [[File:Seleukos I Nikator, tetradrachm, 312-281 BC, HGC 9-20.jpg|thumb|275x275px|[[سوسا]] جي ٽڪسالي مان جاري ڪيل سلوقس اول جو سڪو. اڳئين پاسي سلوقس کي اهڙي هيلمٽ سان ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو چيتوڙي چمڙي، ڍڳي جي سڱ ۽ ڪن سان سينگاريل آهي. پٺئين پاسي [[نائيڪي (ديوي)|نائيڪي]] ٻنهي هٿن سان هڪ گلن جو هار کڻي ٽرافي تي رکي رهي آهي. يوناني عبارت آهي: BAΣIΛEΩΣ ΣEΛEYKOY، ''Basileōs Seleukou''، يعني "بادشاهه سلوقس جو".]] {{Main|سلوقي-موريا جنگ}} سلوقس جلد ئي ٻيهر پنهنجو ڌيان اوڀر طرف ڪيو. موجوده [[افغانستان]] واري علائقي ۾ واقع فارسي صوبا، مالدار [[گنڌارا]] بادشاهت ۽ [[سنڌو ماٿري]] جون رياستون سڀ [[سڪندر اعظم]] آڏو جهڪي چڪيون هيون ۽ سندس سلطنت جو حصو بڻجي ويون هيون. جڏهن سڪندر وفات ڪئي ته [[ديادوخين جون جنگيون]] سندس سلطنت کي ٽڪرن ۾ ورهائي ڇڏيون، ڇاڪاڻ ته سندس جرنيل سلطنت تي قبضي لاءِ هڪ ٻئي سان وڙهڻ لڳا. اوڀر وارن علائقن ۾ [[سلوقس اول نيڪاتور]] سڪندر جي فتح ڪيل علائقن تي ڪنٽرول حاصل ڪيو. رومي مؤرخ [[ايپيان]] موجب: {{blockquote|text=[سلوقس] هميشه پاڙيسري قومن تي نظر رکندو هو؛ هٿيارن ۾ طاقتور ۽ صلاح مشوري ۾ قائل ڪندڙ هو. هن ميسوپوٽيميا، آرمينيا، "سلوقي" ڪپاڊوشيا، پارس، پارتيا، باختريا، عربستان، تاپوريا، سغديا، اراخوسيا، هيرڪانيا ۽ ٻين ويجهن قومن کي پنهنجي قبضي ۾ آندو، جن کي سڪندر سنڌو درياهه تائين تابع ڪيو هو. اهڙيءَ طرح سڪندر کان پوءِ ايشيا ۾ سندس سلطنت جون حدون سڀ کان وسيع هيون. فريجيا کان وٺي سنڌو تائين سمورو علائقو سلوقس جي تابع هو.|sign=<small>[[ايپيان]]</small>|source=''روم جي تاريخ''، شام واريون جنگيون [http://www.livius.org/ap-ark/appian/appian_syriaca_11.html 55]}} ان کان پوءِ موريائن سنڌو جي چوڌاري انهن علائقن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جن تي چار يوناني صوبيدار حڪومت ڪري رهيا هئا: [[نيڪانور (انٽيپيٽري جرنيل)|نيڪانور]]، [[فلپ (صوبيدار)|فلپ]]، [[يوديمس (جرنيل)|يوديمس]] ۽ [[پيثون (ايجينور جو پٽ)|پيثون]]. ان سان سنڌو جي ڪنارن تائين موريا سلطنت جو ڪنٽرول قائم ٿي ويو. چندر گپت جي فتوحات سلوقس کي قائل ڪيو ته کيس پنهنجي اوڀرئين سرحد کي محفوظ ڪرڻو پوندو. اتي موجود مقدوني علائقن کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ۾ سلوقس سنڌو ماٿري تي اڀرندڙ ۽ وڌندڙ [[موريا سلطنت]] سان ٽڪراءَ ۾ اچي ويو.{{sfn|Kosmin|2014|p=34}} 306 ق م ۾ سلوقس اول نيڪاتور هندستان ڏانهن ويو ۽ ظاهري طور سنڌو تائين علائقو پنهنجي قبضي ۾ آندو. آخرڪار هن [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[چندر گپت موريا]] سان [[سلوقي-موريا جنگ|جنگ]] ڪئي. فقط ٿورا ذريعا هندستان ۾ سندس سرگرمين جو ذڪر ڪن ٿا. چندر گپت، جيڪو يوناني ذريعن ۾ ''سينڊروڪوٽوس'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، [[موريا سلطنت]] جو باني هو ۽ هن سنڌو ماٿري ۽ سڪندر جي سلطنت جي سڀ کان اوڀر وارن علائقن جا ڪيترائي حصا فتح ڪري ورتا هئا. سلوقس چندر گپت خلاف مهم شروع ڪئي ۽ [[سنڌو درياهه]] پار ڪيو.{{sfn|Kosmin|2014|p=34}} ڪجهه محققن يوناني ذريعن کي موريا فتح طور پڙهيو آهي،{{sfn|Keay|2018|p=84}}<ref>{{Cite book |last=Basham |first=Arthur |orig-year =1954 |title=The Wonder That Was India |publisher=Grove Press |pages=51}}</ref>{{sfn|Grainger|2014|pp=108–110}}{{efn|فوجي مؤرخ جان ڊي. گرينجر نتيجو ڪڍي ٿو ته سلوقس هندستان تي حملو ڪيو ۽ شڪست کاڌي، پر لکي ٿو ته "[ان] کان اڳتي، وڌيڪ شاهدي کان سواءِ وڃڻ ممڪن ناهي."{{sfn|Grainger|2014|pp=109}} هن خيال لاءِ "تمام گهٽ يا ڪا شاهدي ناهي" ته چندر گپت سلوقس جي فوجن کي باختريا تائين واپس ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Grainger|2014|pp=108}}<br>ٻيا مصنف به ساڳي احتياط ڪن ٿا. باشم چوي ٿو ته سلوقس "لڳي ٿو ته مقابلي ۾ وڌيڪ نقصان برداشت ڪيو." روملا ٿاپر "سلوقس خلاف مهم" جو ذڪر ڪري ٿي، جنهن ۾ "چندر گپت ڪامياب لڳي ٿو، جيڪڏهن 303 ق م جي معاهدي جي شرطن مان اندازو لڳايو وڃي."<ref>{{Cite book |last=Thapar |first=Romila | year =2004 |title=Early India: From the Origins to AD 1300 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520242258 |pages=176 | url =https://archive.org/details/earlyindiafromor00thap/mode/1up}}</ref> ڪلڪي ۽ روٿرمنڊ لکن ٿا ته چندر گپت "سندس اوڀر طرف وڌڻ کي روڪيو"، ۽ پوءِ صلح جي شرطن کي بيان ڪن ٿا.{{sfn|Kulke|Rothermund|2016|p=39}} ڪي چوي ٿو ته "شايد هو چڱيءَ طرح شڪست کاڌو؛ صلح جون شرطون يقيناً ائين ظاهر ڪن ٿيون."{{sfn|Keay|2018|p=84}}}} پر تڪرار جا تفصيل،{{sfn|Grainger|2014|pp=108–110}} ۽ اهو ته واقعي ڪا باقاعده ميداني جنگ ٿي به يا نه،{{sfn|Kosmin|2014|p=33–34}} واضح نه آهن. جانساري خبردار ڪري ٿو ته "انهن جي وچ ۾ ٿيندڙ جنگ يا جهيڙي بابت تمام گهٽ تفصيل موجود آهن، ۽ ڪنهن به قديم مصنف نه سلوقس کي ۽ نه چندر گپت کي هن مقابلي جو واضح فاتح ڏيکاريو آهي. مقابلي ۽ ان کان پوءِ ٿيل معاهدي بابت معلومات جي هن کوٽ سبب انهن کي ٻيهر تعمير ڪرڻ ناممڪن آهي."{{sfn|Jansari|2023|p=35}} ويٽلي ۽ هيڪل جو خيال آهي ته جنگ کان پوءِ موريا-سلوقي دوستاڻن لاڳاپن جي سطح مان ظاهر ٿئي ٿو ته دشمني شايد "نه ڊگهي هئي ۽ نه ئي سخت."{{sfn|Wheatley|Heckel|2011|p=296}} ٻئي اڳواڻ آخرڪار هڪ ٺاهه تي پهتا،{{sfn|Kosmin|2014|p=33}} ۽ 303 ق م ۾ ٿيل معاهدي ذريعي،<ref name="Keay" >{{cite book | author= John Keay | title=India: A History | year=2001 | pages =85–86 | isbn = 978-0-8021-3797-5| publisher=Grove Press }}</ref> سلوقس اهي علائقا ڇڏي ڏنا جن کي هو محفوظ طور سنڀالي نٿي سگهيو. ان جي بدلي ۾ هن اوڀر کي مستحڪم ڪيو ۽ هاٿي حاصل ڪيا، جن جي مدد سان هو پنهنجي وڏي اولهندي حريف [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس مونوفٿالمس]] خلاف ڌيان ڏئي سگهي پيو.{{sfn|Kosmin|2014|p=33}} چندر گپت کان حاصل ڪيل 500 جنگي هاٿين ايندڙ جنگين، خاص طور [[ايپسس جي جنگ]] ۾،{{sfn|Kosmin|2014|p=37}} انٽيگونوس ۽ ديميتريوس خلاف اهم ڪردار ادا ڪيو. ممڪن آهي ته موريا بادشاهه سلوقس جي ڌيءَ سان شادي ڪئي هجي.{{sfn|Majumdar|2003|p=105}} [[اسٽرابو]] موجب ڇڏيل علائقا سنڌو سان لڳندا هئا: <blockquote>قبيلن جي جاگرافيائي بيهڪ هن ريت آهي: سنڌو سان گڏ پيروپاميسادي آهن، جن کان مٿي پيروپاميسس جبل واقع آهي؛ پوءِ ڏکڻ طرف اراخوٽي؛ پوءِ وڌيڪ ڏکڻ طرف گيدروسيني، انهن ٻين قبيلن سان گڏ جيڪي سامونڊي ڪناري تي رهن ٿا؛ ۽ سنڌو ويڪرائي لحاظ کان انهن سڀني هنڌن جي ڀرسان وهي ٿو. انهن هنڌن مان ڪجهه، جيڪي سنڌو سان لڳن ٿا، هاڻي هندستانين وٽ آهن، جيتوڻيڪ اهي اڳ فارسين جا هئا. سڪندر [ٽيون "اعظم" مقدوني] اهي علائقا آريائن کان کسي پنهنجيون آباديون قائم ڪيون، پر [[سلوقس نيڪاتور]] انهن کي [[سينڊروڪوٽوس]] [چندر گپت] کي شاديءَ جي شرطن ۽ بدلي ۾ پنج سئو هاٿي وٺڻ تي ڏئي ڇڏيو. — Strabo 15.2.9<ref>[[Strabo]], ''Geography'', [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/15B*.html#2.9 xv.2.9]</ref> </blockquote> هن مان لڳي ٿو ته سلوقس [[اراخوسيا]]، [[گيدروسيا]]، [[پيروپاميسادي]] ۽ شايد [[آريا (صوبو)|آريا]] جي به سڀ کان اوڀر وارن حصن کي ڇڏي ڏنو. ٻئي طرف اوڀر وارن ٻين صوبن جي صوبيدارن کيس قبول ڪيو. سندس پارسي زال [[اپاما]] شايد [[باختريا]] ۽ [[سغديانا]] ۾ سندس حڪمراني لاڳو ڪرائڻ ۾ مددگار ثابت ٿي هجي.<ref>[[Vincent Arthur Smith|Vincent A. Smith]] (1998). ''Ashoka''. Asian Educational Services. {{ISBN|81-206-1303-1}}.</ref><ref>[[Walter Eugene Clark]] (1919). "The Importance of Hellenism from the Point of View of Indic-Philology", ''Classical Philology'' '''14''' (4), pp. 297–313.</ref> هن ڳالهه جي آثار قديمه مان به تصديق ٿئي ٿي، جيئن موريا اثر جا واضح نشان، مثال طور [[اشوڪ جا فرمان]]، جيڪي اڄوڪي ڏکڻ افغانستان جي [[قنڌار]] جهڙن هنڌن تي موجود آهن. [[File:Head of a Greco-Bactrian ruler, Temple of the Oxus, Takht-i-Sangin, 3rd-2nd century BCE.jpg|thumb|سلوقس اول يا شايد ڪنهن [[يوناني-باختري]] حڪمران جو چهرو، شاهي پٽي سان. آڪسس جو مندر، [[تخت سنگين]]، ٽين–ٻين صدي ق م، [[تاجڪستان]].<ref name="OB27">{{cite journal |last1=Bopearachchi |first1=Osmund |title=A Faience Head of a Graeco-Bactrian King from Ai Khanum |journal=Bulletin of the Asia Institute |date=1998 |volume=12 |page=27 |jstor=24049090 |url=https://www.jstor.org/stable/24049090 |issn=0890-4464}}</ref>]] ڪجهه مصنف چون ٿا ته سلوقس طرفان اڄوڪي ڏکڻ افغانستان جا وڌيڪ علائقا حوالي ڪرڻ بابت دليل مبالغو آهي، جيڪو [[پليني بزرگ]] جي هڪ بيان مان نڪتو آهي. اهو بيان خاص طور چندر گپت کي مليل علائقن بابت نه، پر جغرافيه دانن جي مختلف راين بابت آهي ته "هندستان" لفظ جي حد ڇا آهي:<ref>Debated by Tarn, ''The Greeks in Bactria and India'', p. 100</ref> <blockquote> حقيقت ۾ گهڻا جغرافيه دان هندستان کي سنڌو درياهه تائين محدود نٿا سمجهن، پر ان ۾ [[گيدروسيا|گيدروسي]]، [[اراخوسيا|اراخوٽي]]، [[هرات|آريا]] ۽ [[پيروپاميسادي]] جون چار صوبيداريون پڻ شامل ڪن ٿا، ۽ [[ڪابل درياهه|ڪوفس درياهه]] کي هندستان جي آخري حد بڻائين ٿا. پر ٻين ليکڪن موجب، اهي سڀ علائقا آريا ملڪ جو حصو شمار ٿين ٿا. — پليني، ''Natural History'' VI, 23 </blockquote> موريا سلطنت جي ڪنٽرول جي حد بابت اڄوڪا آثار قديمه جا ماهر به سوال اٿارين ٿا، ۽ اهو خيال ته ڏنل علائقي ۾ سموري آريا ۽ گيدروسيا ([[بلوچستان]]) شامل هئا، گهٽ امڪاني لڳي ٿو.<ref>Coningham & Young (2015), p. 452-453</ref> {{efn|name="Herat"|ڪوسمن: ڪوسمن (2014)، ''The Land of the Elephant Kings: Space, Territory, and Ideology in Seleucid Empire''، ص.33: "سلوقس پنهنجي سلطنت جا سڀ کان اوڀر وارا صوبا چندر گپت جي بادشاهت ڏانهن منتقل ڪيا، يقيناً گنڌارا، پيروپاميسادي ۽ گيدروسيا جا اوڀر وارا حصا، ۽ ممڪن آهي ته اراخوسيا ۽ آريا به هرات تائين." آريا (موجوده هرات) جي حصول بابت اختلاف آهي. رائچوڌري ۽ مکرجي (1996)، ص.594 موجب، ان کي "ڪجهه عالمن غلط طور ڇڏيل صوبن جي فهرست ۾ شامل ڪيو آهي [...] اسٽرابو جي عبارت جي غلط جائزي [...] ۽ پليني جي هڪ بيان جي بنياد تي." جان ڊي. گرينجر (2014، ص. 109) موجب سلوقس "ضرور [...] آريا تي قابض رهيو هوندو"، ۽ وڌيڪ اهو ته سندس "پٽ انتيوخس پندرهن سال پوءِ اتي سرگرم هو."}} چندر گپت ۽ سلوقس جي اتحاد کي شادي ([[ايپيگاميا]]) ذريعي مضبوط ڪيو ويو. چندر گپت يا سندس پٽ شايد سلوقس جي ڌيءَ سان شادي ڪئي هجي، يا شايد هندستانين ۽ يونانين وچ ۾ شادين جي سفارتي سڃاڻپ ڏني وئي هجي. هڪ هندستاني [[پراڻڪ]] ذريعو، ''[[پرتيسارگ پرو|پرتيسارگ پرو]]''، جيڪو ''[[بوشيه پراڻ]]'' جو حصو آهي، [[چندر گپت موريا|چندر گپت]] جي هڪ يوناني ("[[ياون]]") شهزادي سان شادي جو بيان ڏئي ٿو، جيڪا سلوقس جي ڌيءَ هئي؛ هندستاني ذريعن ۾ سلوقس کي ''سلوو''<ref>''Hindu Nationalism, A Reader'', Christopher Jeffrelot, [[Princeton University Press]], 2007 [https://archive.org/details/HinduNationalism-AReader p.90]</ref> چيو ويو آهي.<ref name="Sagar">Foreign Influence on Ancient India, Krishna Chandra Sagar, Northern Book Centre, 1992, [https://books.google.com/books?id=0UA4rkm9MgkC&pg=PA83 p. 83]. The paragraph of the Pratisarga Parva mentioning this marriage is: "Chandragupta married with a daughter of Suluva, the [[Yavana]] king of [[Persian Empire|Pausasa]]. Thus, he mixed the Buddhists and the Yavanas. He ruled for 60 years. From him, [[Bindusara|Vindusara]] was born and ruled for the same number of years as his father. His son was Ashoka."[http://mandhataglobal.com/wp-content/custom/articles/Puranas.pdf Pratisarga Parva p.18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160423144009/http://mandhataglobal.com/wp-content/custom/articles/Puranas.pdf |date=23 April 2016 }}. Original Sanskrit of the first two verses: "Chandragupta Sutah Paursadhipateh Sutam. Suluvasya Tathodwahya Yavani Baudhtatapar".</ref> هن شادي يا اتحاد کان علاوه، سلوقس [[ميگاسٿينيس]] نالي سفير کي [[پاٽلي پتر]]، يعني موجوده [[پٽنا]]، [[بهار]]، ۾ موريائي درٻار ڏانهن موڪليو.{{sfn|Mookerji|1988|p=38}} ميگاسٿينيس جي سفر جي بيان جا فقط مختصر ٽڪرا محفوظ آهن.<ref name="Keay" /> ٻنهي حڪمرانن جا لاڳاپا بظاهر تمام سٺا هئا، ڇاڪاڻ ته قديم ذريعن موجب معاهدي کان پوءِ چندر گپت سلوقس ڏانهن مختلف تحفا، جهڙوڪ محبت وڌائيندڙ شيون، موڪليون.{{sfn|Kosmin|2014|p=35}}{{efn|[[Athenaeus of Naucratis]], ''The Deipnosophists'': "And Theophrastus says that some contrivances are of wondrous efficacy in such matters [as to make people more amorous]. And Phylarchus confirms him, by reference to some of the presents which Sandrakottus, the king of the Indians, sent to Seleucus; which were to act like charms in producing a wonderful degree of affection, while some, on the contrary, were to banish love."<ref>[http://www.attalus.org/old/athenaeus1.html#c32 i.32 ]</ref>}} سلوقس کي موريائي سلطنت ڏانهن موڪليل ڪيترين سفارتن ذريعي اتر هندستان جي گهڻي ڄاڻ حاصل ٿي، جيئن [[پليني بزرگ]] بيان ڪري ٿو: [[File:Mappa di Eratostene.jpg|thumb|350px|سلوقس کان پوءِ هليني دنيا جو تصور: [[ايراتوسٿينيس]] (276–194 ق م) جو [[قديم دنيا جو نقشو]]، جنهن ۾ سڪندر ۽ سندس جانشينن جي مهمن مان حاصل ڪيل ڄاڻ شامل ڪئي وئي.<ref>[http://www.henry-davis.com/MAPS/Ancient%20Web%20Pages/112.html Source]</ref>]] <blockquote> [[هائڊاسپس]] کان اڳتي ملڪ جا ٻيا حصا، جيڪي سڪندر جي فتحن جي آخري حد هئا، سلوقس نيڪاتور دريافت ۽ ماپ ڪرايا؛ يعني: *اتان ([[هائڊاسپس]]) کان [[سائڊرس|هيسڊرس]] تائين 168 ميل *[[جومانيس|ايواميس]] ([[جمنا]]) درياهه تائين ايترو ئي؛ ۽ ڪجهه نسخا ان ۾ وڌيڪ 5 ميل شامل ڪن ٿا *اتان کان [[گنگا]] تائين 112 ميل *[[رودافا]] تائين 119 ميل؛ ۽ ڪجهه چون ٿا ته انهن ٻنهي جي وچ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 325 ميل آهن *اتان کان [[ڪالينيپاڪسا]]، هڪ وڏو شهر، 167 ۽ اڌ ميل؛ ٻيا 265 ميل چون ٿا *۽ [[ايواميس]] ۽ گنگا درياهن جي سنگم تائين، جتي ٻئي گڏ ٿين ٿا، 225 ميل؛ ڪيترائي ان ۾ وڌيڪ 13 ميل شامل ڪن ٿا *اتان کان [[پاٽلي پتر|پاليبوترا]] شهر تائين 425 ميل *۽ پوءِ گنگا جي ڇوڙ تائين، جتي اهو سمنڊ ۾ ڪري ٿو، 638 ميل. — پليني بزرگ، ''Natural History''، ڪتاب 6، باب 21<ref>[http://penelope.uchicago.edu/holland/pliny6.html Pliny, Natural History, Book 6, Chap 17] also [http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 Pliny the Elder, Natural history, Book 6, Chap 21] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728023626/http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |date=28 July 2013 }}</ref> </blockquote> سلوقس ظاهري طور هندستان ۾ رهڻ دوران سڪا به ٺهرايا، ڇاڪاڻ ته سندس نالي جا ڪيترائي سڪا هندستاني معيار جا آهن ۽ هندستان مان کوٽائيءَ ۾ مليا آهن. اهي سڪا کيس "باسيليئس" يعني "بادشاهه" سڏين ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي 306 ق م کان پوءِ جا آهن. انهن مان ڪجهه سڪن ۾ سلوقس پنهنجي پٽ انتيوخس سان گڏ بادشاهه طور ذڪر ٿيل آهي، جنهن مان تاريخ 293 ق م جيتري دير واري به ٿي سگهي ٿي. ان کان پوءِ هندستان ۾ ڪو به سلوقي سڪو جاري نه ٿيو، جنهن مان سنڌو جي اولهه وارو علائقو چندر گپت ڏانهن منتقل ٿيڻ جي تصديق ٿئي ٿي.<ref>[http://www.snible.org/coins/hn/bactria.html#Seleucus%20and%20Antiochus Coinage of Seleucus and Antiochus in India]</ref> سلوقس شايد [[فارسي نار]] ۽ هندي سمنڊ ۾ هڪ بحري ٻيڙو پڻ قائم ڪيو هجي.{{sfn|Grainger|1997|p=54}} === ايپسس جي جنگ === {{Main|ديادوخي#ديادوخين جي چوٿين جنگ، 308-301 ق م}} [[File:Seleucos coin MET.jpg|thumb|[[سوسا]] ۾ جاري ڪيل سلوقس اول جو [[ٽيٽراڊراخم]].<ref name="MC">{{cite journal |last1=Marest-Caffey |first1=L. |title=Seleukos I's Victory Coinage of Susa Revisited: A Die Study and Commentary |journal=American Journal of Numismatics |date=2016 |volume=28 |pages=1–64}}</ref> '''اڳيون پاسو''': مرد شخصيت جو چهرو، شايد سلوقس، پر ممڪن آهي ته سڪندر يا ڊائونيئس هجي،<ref name="MC"/> جيڪو چيتوڙي چمڙي وارو هيلمٽ پاتل آهي، ڍڳي جي ڪن ۽ سڱن سان. '''پٺيون پاسو''': [[نائيڪي (ديوي)|نائيڪي]]، جيڪا ٽرافي مٿان گلن جو هار رکي رهي آهي؛ شايد [[ايپسس جي جنگ]] ڏانهن اشارو. عبارت: "بادشاهه سلوقس".<ref>{{cite web |last1=Metropolitan Museum of Art |title=Tetradrachm of Seleucus I |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/326156 |website=www.metmuseum.org}}</ref>]] سلوقس کي چندر گپت کان مليل جنگي هاٿي تڏهن تمام ڪارائتا ثابت ٿيا، جڏهن ديادوخين آخرڪار انٽيگونوس سان نبيرڻ جو فيصلو ڪيو. ڪيساندر، سلوقس ۽ ليسيميڪس [[ايپسس جي جنگ]] ۾ انٽيگونوس ۽ ديميتريوس کي شڪست ڏني. انٽيگونوس جنگ ۾ مارجي ويو، پر ديميتريوس بچي ڀڄي ويو. جنگ کان پوءِ [[سوريا]] سلوقس جي حڪمراني هيٺ آئي. سلوقس سوريا کي [[طوروس جبل]]ن کان وٺي [[سينا اپٻيٽ]] تائين علائقو سمجهندو هو، پر بطليموس اڳ ئي [[فلسطين]] ۽ [[فينيقيا]] تي قبضو ڪري چڪو هو. 299 ق م ۾ سلوقس ديميتريوس سان اتحاد ڪيو ۽ سندس ڌيءَ [[اسٽراٽونائيس آف سوريا|اسٽراٽونائيس]] سان شادي ڪئي. اسٽراٽونائيس، انٽيپيٽر جي ڌيءَ [[فيلا (انٽيپيٽر جي ڌيءَ)|فيلا]] جي پڻ ڌيءَ هئي. سلوقس کي اسٽراٽونائيس مان هڪ ڌيءَ ڄائي، جنهن جو نالو به [[فيلا (سلوقس جي ڌيءَ)|فيلا]] هو.<ref>[[John Malalas]], [http://www.attalus.org/translate/malalas.html#198 viii.198]</ref> ديميتريوس جي بحري فوج بطليموس جي بحري فوج کي تباهه ڪري ڇڏيو، تنهنڪري سلوقس کي بطليموس سان وڙهڻ جي ضرورت نه پئي.<ref name="Grainger97-55">Grainger 1997, p. 55–56</ref> بهرحال سلوقس پنهنجي سلطنت کي اولهه طرف گهڻو وڌائي نه سگهيو. ان جو وڏو سبب اهو هو ته وٽس يوناني سپاهين جو تعداد ڪافي نه هو. ايپسس جي جنگ دوران وٽس ليسيميڪس جي ڀيٽ ۾ گهٽ پيادل فوج هئي. سندس طاقت جنگي هاٿين ۽ روايتي پارسي گهوڙيسوار فوج ۾ هئي. پنهنجي فوج کي وڌائڻ لاءِ سلوقس يونان جي مکيه سرزمين مان آبادڪارن کي پاڻ ڏانهن راغب ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان مقصد لاءِ هن چار نوان شهر قائم ڪيا: سامونڊي ڪناري تي [[سلوقيا پيريا]] ۽ [[لاوڊيڪيا ان سوريا]]، ۽ [[اورونٽس درياهه]] جي واديءَ ۾ [[انطاڪيه بر اورونٽس]] ۽ [[اپاميا (سوريا)|اپاميا]]. [[انطاڪيه]] سندس حڪومت جو مرڪزي هنڌ بڻجي وئي. نئين سلوقيا کي سندس نئون بحري اڏو ۽ بحيره روم ڏانهن دروازو بڻجڻو هو. سلوقس ڇهه ننڍا شهر به قائم ڪيا.<ref name="Grainger97-55" /> سلوقس بابت چيو ويندو آهي ته "ٿورا ئي شهزادا اهڙا ٿيا آهن جن کي شهرن جي تعمير جو ايترو شديد شوق هجي. روايت آهي ته هن ڪل نو سلوقيا، سورهن انطاڪيا ۽ ڇهه لاوڊيڪيا تعمير ڪرايا."<ref name="ebd">{{EBD}}</ref> === ديميتريوس ۽ ليسيميڪس جي شڪست === [[File:Démétrios Ier Poliorcète (pièce).jpg|thumb|275x275px|ديميتريوس اول پوليورڪيتس جو چانديءَ جو سڪو، يوناني عبارت سان: ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ، ''Basileōs Dēmētriou''، يعني "بادشاهه ديميتريوس جو".]] سلوقس 292 ق م ۾ پنهنجي پٽ [[انطيوخس اول]] کي پنهنجو گڏيل حڪمران ۽ اوڀر وارن صوبن جو نائب السلطنت مقرر ڪيو، ڇاڪاڻ ته سلطنت جي وسيع پکيڙ بظاهر ٻٽي حڪومت جي گهرج ڪري رهي هئي.<ref name=EB1911/> 294 ق م ۾ [[اسٽراٽونائيس آف سوريا|اسٽراٽونائيس]] پنهنجي ويڳي پٽ [[انطيوخس اول سوٽر|انطيوخس]] سان شادي ڪئي. روايت موجب سلوقس اها شادي تڏهن ڪرائي، جڏهن کيس معلوم ٿيو ته سندس پٽ عشق جي بيماري سبب مرڻ جي خطري ۾ آهي.<ref>http://virtualreligion.net/iho/antiochus_1.html [[Antiochus I Soter]] entry in historical sourcebook by Mahlon H. Smith</ref> اهڙيءَ ريت سلوقس اسٽراٽونائيس کي رستي مان هٽائي سگهيو، ڇاڪاڻ ته سندس پيءُ [[ديميتريوس اول مقدوني|ديميتريوس]] هاڻي مقدونيه جو بادشاهه بڻجي چڪو هو. سلوقس ۽ ديميتريوس جو اتحاد 294 ق م ۾ ختم ٿي ويو، جڏهن سلوقس [[ڪليڪيا]] فتح ڪئي. 286 ق م ۾ ديميتريوس ڪليڪيا تي حملو ڪري آسانيءَ سان ان کي فتح ڪري ورتو، جنهن جو مطلب هو ته ديميتريوس هاڻي سوريا ۾ سلوقس جي سلطنت جي سڀ کان اهم علائقن لاءِ خطرو بڻجي ويو هو. پر ديميتريوس جا سپاهي ٿڪجي چڪا هئا ۽ کين پگهارون به نه مليون هيون. ٻئي طرف سلوقس هڪ چالاڪ ۽ مالدار حڪمران طور مشهور هو، جنهن پنهنجي سپاهين جي محبت حاصل ڪئي هئي. سلوقس ڪليڪيا کان ڏکڻ طرف ويندڙ رستا بند ڪري ڇڏيا ۽ ديميتريوس جي فوجين کي پنهنجي پاسي اچڻ جي دعوت ڏني. ساڳئي وقت هو ديميتريوس سان سڌي جنگ کان بچڻ جي ڪوشش ڪندو رهيو. آخرڪار سلوقس ذاتي طور ديميتريوس کي مخاطب ٿيو. هو سپاهين آڏو ظاهر ٿيو ۽ پنهنجو هيلمٽ لاهي پنهنجي سڃاڻپ ظاهر ڪيائين. ديميتريوس جا سپاهي وڏي تعداد ۾ پنهنجي اڳواڻ کي ڇڏي سلوقس سان شامل ٿيڻ لڳا. آخرڪار ديميتريوس کي [[اپاميا (سوريا)|اپاميا]] ۾ قيد ڪيو ويو ۽ ڪجهه سالن بعد قيد ۾ ئي وفات ڪيائين.<ref name="Grainger97-55" /> [[ليسيميڪس]] ۽ [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]] ديميتريوس خلاف سلوقس جي حمايت ڪئي هئي، پر ديميتريوس جي شڪست کان پوءِ اهو اتحاد ٽٽڻ لڳو. ليسيميڪس [[مقدونيه]]، [[ٿريس]] ۽ [[ايشيا صغير]] تي حڪومت ڪري رهيو هو. کيس پنهنجي خاندان اندر به مسئلا پيش آيا. ليسيميڪس پنهنجي پٽ [[اگٿوڪليس (ليسيميڪس جو پٽ)|اگٿوڪليس]] کي قتل ڪرائي ڇڏيو، جنهن جي زال [[ليسيندرا]] بابل ڀڄي سلوقس وٽ پناهه ورتي.<ref name="Grainger97-55" /> [[اگٿوڪليس (ليسيميڪس جو پٽ)|اگٿوڪليس]] جي قتل کان پوءِ ليسيميڪس جي غير مقبوليت سلوقس لاءِ پنهنجي آخري وڏي حريف کي هٽائڻ جو موقعو بڻجي وئي. اولهه ۾ مداخلت لاءِ سلوقس کي [[بطليموس ڪيرائونوس]] به درخواست ڪئي، جيڪو پنهنجي ڀاءُ [[بطليموس ٻيون مصر|بطليموس ٻيون]] جي 285 ق م ۾ مصري تخت تي ويهڻ کان پوءِ پهريان ليسيميڪس ۽ پوءِ سلوقس وٽ پناهه وٺي چڪو هو.<ref name=EB1911/> ان کان پوءِ سلوقس [[ايشيا صغير]] تي حملو ڪيو ۽ 281 ق م ۾ [[ليديا]] ۾ [[ڪوروپيڊيم جي جنگ]] دوران پنهنجي حريف ليسيميڪس کي شڪست ڏني. ليسيميڪس جنگ ۾ مارجي ويو. ان کان ڪجهه سال اڳ بطليموس به وفات ڪري چڪو هو. اهڙيءَ ريت سلوقس هاڻي [[سڪندر اعظم]] جو واحد زنده همعصر رهجي ويو. 5001mgv9d14adshx0djo6ha730gsjjq 388221 388219 2026-06-23T21:50:20Z Intisar Ali 8681 388221 wikitext text/x-wiki {{Short description|مقدوني جرنيل، ديادوخوس ۽ سلوقي سلطنت جو باني}} {{Infobox royalty | name = سلوقس اول نيڪاتور | title = [[باسيليئس]]{{Efn|[[فارس جي بادشاهن جي فهرست|فارس جو بادشاهه]] {{br}} [[شاهنشاه#يوناني استعمال|شاهنشاه]] {{br}} [[ملڪن جو بادشاهه]] {{br}} ايشيا جو آقا {{br}}}} | image = Seleukos I Nikator Bronze Roman 100BCE-100CE Museo Archeologico Nazionale Naples AN 5590 1.jpg | alt = Bronze male bust | caption = [[هرڪولينيم]] مان مليل سلوقس جي ڪانسي جي مورتي جي رومي نقل (هاڻي [[نيپلز قومي آثار قديمه عجائب گهر]] ۾ موجود) | succession = [[سلوقي سلطنت]] جو [[باسيليئس]] | reign = 305<ref>Boiy "The Reigns of the Seleucid Kings According the Babylonian King List." ''Journal of Near Eastern Studies'' 70(1) (2011): 1–12.</ref> – سيپٽمبر 281 ق م | predecessor = [[سڪندر چوٿون مقدوني]] | successor = [[انطيوخس اول سوٽر]] (تقريباً 292 ق م کان گڏيل حڪمران) | birth_date = {{Circa|358 BC}} | birth_place = [[يوروپوس (مقدونيه)|يوروپوس]]، [[قديم مقدونيه]]<br />(موجوده [[ايورپوس]]، [[يونان]]) | death_date = سيپٽمبر 281 ق م (عمر تقريباً 77 سال) | death_place = [[ليسيميڪيا (ٿريس)|ليسيميڪيا]]، [[ٿريس]]<br />(موجوده [[ڪاواڪ ڪوي]]، [[چاناق قلعه صوبو|چاناق قلعه]]، [[ترڪيه]])<ref name=EB1911/><ref name="Seleucus I Nicator">{{cite web|url=https://www.livius.org/articles/person/seleucus-i-nicator/|title=Seleucus I Nicator|work=Livius}}</ref> | burial_place = | spouse = {{ubl|[[اپاما]]|[[اسٽراٽونائيس آف سوريا|اسٽراٽونائيس]]}} | issue = [[انطيوخس اول سوٽر]]<br />[[اخائيوس (سلوقس اول جو پٽ)|اخائيوس]]<br />[[فيلا (سلوقس جي ڌيءَ)|فيلا]]<br />لاوڊائيس | dynasty = [[سلوقي حڪمرانن جي فهرست|سلوقي خاندان]] | father = [[انطيوخس (سلوقس اول جو پيءُ)|انطيوخس]] | mother = [[لاوڊائيس آف مقدونيه|لاوڊائيس]] }} '''سلوقس اول نيڪاتور''' ({{IPAc-en|s|ɪ|ˈ|l|uː|k|ə|s}}؛<ref>[https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/seleucus-i Seleucus | Collins English dictionary]</ref> يوناني: Σέλευκος Νικάτωρ، ''Séleukos Nikátōr''؛ "فاتح سلوقس"، {{nowrap|تقريباً 358 ق م – 281 ق م}}) هڪ [[مقدوني يوناني]] جرنيل، فوجي عملدار ۽ [[سڪندر اعظم]] جي جانشينن مان هو، جنهن بعد ۾ مشهور [[سلوقي سلطنت]] جو بنياد وڌو ۽ [[سلوقي خاندان]] جي حڪمراني قائم ڪئي. سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ اقتدار جي ڇڪتاڻ ۾ شروعاتي طور سلوقس هڪ ثانوي شخصيت هو، پر وقت سان گڏ هو [[ايشيا صغير]]، [[سوريا]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[ايراني فلات]] جو مڪمل حڪمران بڻجي ويو ۽ ''[[باسيليئس]]'' (بادشاهه) جو لقب اختيار ڪيائين. سلوقي سلطنت [[هليني دور]] جي دنيا جي وڏين طاقتن مان هڪ هئي، جيستائين اها ٻي صدي ق م جي آخر ۽ پهرين صدي ق م جي شروعات ۾ [[رومي جمهوريه]] ۽ [[اشڪاني سلطنت]] جي هٿان ڪمزور نه ٿي وئي. سڪندر اعظم جي فوج ۾ خدمت دوران سلوقس ''[[هائپاسپست]]'' نالي مقدونيه جي چونڊ پيادل فوجي دستي جو سالار هو. جون 323 ق م ۾ سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ سلوقس شروعات ۾ [[پرديڪاس]] جي حمايت ڪئي، جيڪو سڪندر جي سلطنت جو نگران حڪمران هو. 323 ق م ۾ [[بابل جي ورهاست]] دوران سلوقس کي [[ساٿي گهوڙيسوار فوج]] جو ڪمانڊر ۽ ''چليارخ'' مقرر ڪيو ويو. 322 ق م ۾ [[ديادوخين جون جنگيون]] شروع ٿيون. [[مصر]] ۾ [[بطليموس اول سوٽر]] خلاف مهم دوران پرديڪاس جي فوجي ناڪامين سبب [[پيلوسيئم]] ۾ سندس فوج بغاوت ڪري ويٺي. سلوقس، [[پيثون]] ۽ [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] جي سازش جي نتيجي ۾ پرديڪاس 321 يا 320 ق م ۾ پيلوسيئم ۾ قتل ڪيو ويو. 321 ق م ۾ [[ٽرائيپاراديسوس جي ورهاست]] کان پوءِ نئين نگران حڪمران [[انٽيپيٽر]] سلوقس کي [[بابل]] جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو. پر جلد ئي ديادوخين جي جنگين جو نئون دور شروع ٿيو ۽ طاقتور حڪمران [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] سلوقس کي بابل ڇڏڻ تي مجبور ڪري ڇڏيو. سلوقس فقط 312 ق م ۾ [[بطليموس اول سوٽر]] جي مدد سان ٻيهر بابل واپس اچي سگهيو. 312 ق م کان پوءِ سلوقس بي رحمي سان پنهنجي سلطنت کي وڌايو ۽ آخرڪار [[فارس]] ۽ [[ميديا]] جا علائقا فتح ڪري ورتائين. هن نه فقط [[بابلونيا]] تي حڪمراني ڪئي، پر سڪندر اعظم جي سلطنت جي تقريباً سڄي اوڀرئين حصي تي پڻ قبضو قائم ڪيو. سلوقس [[گنڌارا]] ۽ اتر اولهه هندستان جي اڳوڻن صوبن تي پڻ دعويٰ ڪئي. پر انهن خواهشن کي [[چندر گپت موريا]] چئلينج ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[سلوقي-موريا جنگ]] (305–303 ق م) شروع ٿي. آخرڪار هڪ معاهدي ذريعي تڪرار ختم ٿيو، جنهن موجب [[موريا سلطنت]] اوڀر وارا صوبا پنهنجي قبضي ۾ آندا. ان کان علاوه هڪ شاديءَ جو اتحاد پڻ قائم ٿيو. [[اسٽرابو]] ۽ [[ايپيان]] موجب چندر گپت سلوقس جي هڪ ڌيءَ سان شادي ڪئي.<ref name=":1">[[Chandragupta Maurya#CITEREFAppian|Appian]], p. 55.</ref> ان جي بدلي ۾ سلوقي سلطنت کي 500 جنگي [[هاٿي]] ۽ انهن جا [[مهائوٽ]] مليا، جن 301 ق م ۾ [[ايپسس جي جنگ]] ۾ انٽيگونوس خلاف فيصلائتو ڪردار ادا ڪيو. 281 ق م ۾ سلوقس [[ڪوروپيڊيم جي جنگ]] ۾ [[ليسيميڪس]] کي به شڪست ڏني ۽ [[ايشيا صغير]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ورتو. انٽيگونوس ۽ ليسيميڪس خلاف فتوحات کان پوءِ ديادوخين ۾ سلوقي خاندان جو ڪو وڏو حريف باقي نه رهيو. تنهن هوندي به سلوقس [[ٿريس]] ۽ خود [[مقدونيه]] سميت ليسيميڪس جي يورپي علائقن تي به قبضو ڪرڻ جو خواهشمند هو. پر 281 ق م ۾ جڏهن هو ٿريس پهتو ته [[بطليموس ڪيرائونوس]] کيس قتل ڪري ڇڏيو.<ref name="EB1911" /> بطليموس ڪيرائونوس پنهنجي ڀيڻ [[ليسيندرا]] سان گڏ سلوقي درٻار ۾ پناهه ورتي هئي. سلوقس جي قتل سان سلوقين جا ٿريس ۽ مقدونيه تي قبضي جا امڪان ختم ٿي ويا، ۽ بطليموس ڪيرائونوس کي مقدونيه ۾ ليسيميڪس جي گهڻي طاقت پنهنجي هٿ ۾ آڻڻ جو موقعو ملي ويو. سلوقس جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[انطيوخس اول سوٽر]] سلوقي سلطنت جو حڪمران بڻيو. سلوقس پنهنجي دور حڪومت ۾ ڪيترائي نوان شهر پڻ قائم ڪيا، جن ۾ [[انطاڪيه]] (300 ق م)، [[اديسا]] ۽ [[دجله تي سلوقيه]] (تقريباً 305 ق م) شامل آهن. دجله تي سلوقيه جي قيام سبب آخرڪار [[بابل]] جي آبادي وڏي حد تائين گهٽجي وئي. == شروعاتي زندگي ۽ خاندان == سلوقس، [[انطيوخس (سلوقس اول نيڪاتور جو پيءُ)|انطيوخس]] جو پٽ هو. مؤرخ [[جونيانس جسٽينس]] دعويٰ ڪري ٿو ته انطيوخس [[فلپ ٻيون مقدوني]] جي جرنيلن مان هڪ هو، پر ٻين ذريعن ۾ اهڙي ڪنهن جرنيل جو ذڪر نٿو ملي ۽ نه ئي فلپ جي دور ۾ سندس فوجي خدمتن بابت ڪا معتبر ڄاڻ موجود آهي. ممڪن آهي ته انطيوخس [[اپر مقدونيه]] جي ڪنهن معزز اشرافي خاندان سان تعلق رکندو هجي. سلوقس جي ماءُ جو نالو [[لاوڊائيس آف مقدونيه|لاوڊائيس]] ٻڌايو وڃي ٿو، پر سندس باري ۾ به ٻي ڪا خاص معلومات موجود ناهي. بعد ۾ سلوقس پنهنجي والدين جي نالن تي ڪيترن ئي شهرن جا نالا رکيا.<ref name="G2">Grainger 1990, p. 2</ref> سلوقس [[يوروپوس (مقدونيه)|يوروپوس]] ۾ پيدا ٿيو، جيڪو [[مقدونيه]] جي اترئين حصي ۾ واقع هو. جيڪڏهن 358 ق م کي سندس پيدائش جو سڀ کان وڌيڪ امڪاني سال تسليم ڪيو وڃي ته سندس ڄمڻ کان فقط هڪ سال اڳ [[پايوني]] ماڻهن هن علائقي تي حملو ڪيو هو. فلپ ٻئي حملي آورن کي شڪست ڏني ۽ ڪجهه سالن بعد پايونين کي مڪمل طور مقدوني حڪمراني هيٺ آڻي ڇڏيو.<ref name="G4">Grainger 1990, pp. 4–5</ref> سلوقس جي پيدائش جو صحيح سال واضح ناهي. جسٽينس لکي ٿو ته [[ڪوروپيڊيم جي جنگ]] دوران سندس عمر 77 سال هئي، جنهن مطابق سندس پيدائش 358 ق م ۾ ٿي هوندي. [[ايپيان]] موجب جنگ وقت سندس عمر 73 سال هئي، جنهن مطابق سندس جنم 354 ق م ۾ ٿيو. جڏهن ته [[يوسيبيئس آف قيساريه]] عمر 75 سال ٻڌائي ٿو، جنهن مان 356 ق م وارو سال نڪري ٿو، ۽ اهڙي طرح سلوقس جي عمر [[سڪندر اعظم]] جي عمر جي برابر ٿي وڃي ٿي. مؤرخن جو خيال آهي ته شايد اها سلوقس جي سياسي تشهير هئي ته جيئن کيس سڪندر اعظم جي همعصر ۽ برابر حيثيت وارو شخص ڏيکاريو وڃي.<ref name="G1">Grainger 1990, p. 1</ref> نوجواني ۾ سلوقس کي بادشاهه جو [[شاهي خادم]] (''pais'') چونڊيو ويو. اشرافي خاندانن جي سڀني پٽن لاءِ اهو رواجي عمل هو ته هو پهرين شاهي خادم طور خدمت ڪن ۽ پوءِ بادشاهه جي فوج ۾ آفيسر بڻجن.<ref name="G2">Grainger 1990, p. 2</ref> سلوقس بابت چيو وڃي ٿو ته هو پنهنجي مستقبل جي حريفن [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] ۽ [[ديميتريوس اول مقدوني]] وانگر انتهائي طاقتور جسماني قوت جو مالڪ هو. ايپيان هڪ واقعي جو ذڪر ڪري ٿو جنهن ۾ سڪندر اعظم قرباني لاءِ تيار ڪيل هڪ جهنگلي ڍڳو اوچتو آزاد ٿي ڀڄي ويو، پر سلوقس پنهنجي ننگن هٿن سان ان جا سڱ پڪڙي کيس ٻيهر قابو ڪري ورتو.<ref name=":1" /> چيو وڃي ٿو ته بعد ۾ سندس سڪن تي ظاهر ٿيندڙ ڍڳي جا سڱ انهيءَ واقعي جي يادگار هئا. سڪندر اعظم وانگر سلوقس بابت به ڪيترائي ڏند ڪٿائي قصا مشهور ٿيا. هڪ روايت مطابق، جڏهن سلوقس سڪندر سان گڏ فارس خلاف مهم تي روانو ٿي رهيو هو، تڏهن سندس پيءُ انطيوخس کيس ٻڌايو ته سندس حقيقي والد دراصل ديوتا [[اپولو]] آهي. روايت موجب اپولو، لاوڊائيس کي هڪ منڊي تحفي طور ڏني هئي، جنهن تي [[لنگر]] جي تصوير ٺهيل هئي. سلوقس جي جسم تي به لنگر جي شڪل وارو پيدائشي نشان موجود هو. اهو پڻ چيو ويندو هو ته سندس پٽن ۽ پوٽن وٽ به اهڙو ئي نشان هو. هي ڪهاڻي سڪندر اعظم بابت مشهور روايتن سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿي. گهڻا محقق ان کي سياسي پروپيگنڊا سمجهن ٿا، جنهن جو مقصد سلوقس کي سڪندر اعظم جو فطري جانشين ثابت ڪرڻ هو.<ref name="G2" /> [[جان مالالاس]] لکي ٿو ته سلوقس جي هڪ ڀيڻ [[ديديميا (سلوقس اول جي ڀيڻ)|ديديميا]] هئي، جنهن جا ٻه پٽ [[نيڪانور]] ۽ [[نيڪوميديس]] هئا. پر گهڻن مؤرخن جو خيال آهي ته اهي شخصيتون افسانوي آهن. ديديميا جو تعلق شايد [[ديديما]] ۾ موجود اپولو جي مشهور مندر ۽ غيب گوئي واري مرڪز سان هجي، جيڪو [[ميليتوس]] جي ويجهو واقع هو. ڪجهه محققن اهو به تجويز ڪيو آهي ته [[بطليموس (سلوقس جو پٽ)]] دراصل سلوقس جو چاچو هو.<ref name="G3">Grainger 1990, p. 3</ref> == سڪندر اعظم جي دور ۾ شروعاتي فوجي خدمتون == [[File:Hypaspist.jpg|thumb|250px|فارس خلاف سڪندر اعظم جي مهم دوران سلوقس شاهي ''هائپاسپست'' فوج جي اڳواڻي ڪئي.]] 334 ق م جي بهار ۾، تقريباً ٽيهه ويهن سالن جي نوجوان جي حيثيت ۾، سلوقس سڪندر اعظم سان گڏ ايشيا روانو ٿيو.<ref name=EB1911/> 327 ق م جي آخر ۾ شروع ٿيندڙ [[سڪندر اعظم جي هندستاني مهم]] تائين هو مقدوني فوج جي سڀ کان چونڊ پيادل فوجي دستي ''هائپاسپست'' (Shield-bearers) جو سالار بڻجي چڪو هو. بعد ۾ هن دستي کي ''[[سلور شيلڊز]]'' (چانديءَ واريون ڍالون) جي نالي سان سڃاتو ويو. [[ايريان]] موجب جڏهن سڪندر اعظم ٻيڙيءَ وسيلي [[جهلم درياهه|هائڊاسپس درياهه]] پار ڪيو، تڏهن ساڻس [[پرديڪاس]]، [[بطليموس اول سوٽر]]، [[ليسيميڪس]] ۽ سلوقس پڻ گڏ هئا.<ref>Arrian Anabasis 5.13.1</ref> 326 ق م ۾ ٿيندڙ [[هائڊاسپس جي جنگ]] دوران سلوقس پنهنجي فوج جي اڳواڻي ڪندي [[پورس]] جي هاٿين سان مقابلو ڪيو. بهرحال جنگ جي رٿابندي ۾ سندس صحيح ڪردار بابت ڪا واضح ڄاڻ موجود ناهي، ڇاڪاڻ ته جنگ دوران کيس ڪنهن وڏي آزاد ڪمان جو ذڪر نٿو ملي. هي ڳالهه [[ڪريٽيرس]]، [[هيفائيسٽيون]]، [[پيثون]] ۽ [[ليوناتس]] کان مختلف آهي، جن وٽ پنهنجي پنهنجي وڏي فوجي دستا هئا.<ref name="G9">Grainger 1990, pp. 9–10</ref> سلوقس جي شاهي ''هائپاسپست'' فوج مسلسل سڪندر اعظم جي سڌي نگراني هيٺ رهندي هئي. بعد ۾ هنن [[سنڌو ماٿري]] جي مهم، [[مالي قبيلي]] خلاف جنگين ۽ [[گيدروسيا]] جي ريگستاني گذرگاهه پار ڪرڻ ۾ پڻ حصو ورتو. 324 ق م جي بهار ۾ [[سوسا جي شاديون|سوسا جي عظيم شادي واري تقريب]] دوران سلوقس [[اپاما]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[سپيٽامينيس]] جي ڌيءَ هئي. انهن مان سندس وڏو پٽ ۽ جانشين [[انطيوخس اول سوٽر]] پيدا ٿيو. انهن کي گهٽ ۾ گهٽ ٻه جائز ڌيئرون، [[لاوڊائيس]] ۽ [[فيلا]]، پڻ هيون ۽ شايد هڪ ٻيو پٽ [[اخائيوس (سلوقس اول جو پٽ)|اخائيوس]] به هو. ساڳئي تقريب ۾ سڪندر اعظم مرحوم فارسي بادشاهه [[دارا ٽيون]] جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جڏهن ته ٻين ڪيترن مقدوني عملدارن پڻ فارسي عورتن سان شاديون ڪيون. 323 ق م ۾ سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ جڏهن گهڻن مقدوني جرنيلن پنهنجين ''سوسا وارين زالن'' کي ڇڏي ڏنو، تڏهن سلوقس انهن چند ماڻهن مان هو جنهن پنهنجي زال کي برقرار رکيو. اپاما سڄي حياتي سندس ساٿي ۽ بعد ۾ راڻي رهي.<ref name="G912">Grainger 1990, p. 12</ref> قديم ذريعن ۾ سڪندر اعظم جي زندگي دوران سلوقس بابت ڪيترائي قصا ملن ٿا. هڪ واقعي موجب [[بابل]] جي ويجهو ٻيڙيءَ جي سفر دوران سڪندر اعظم جو شاهي تاج (Diadem) هوا ۾ اڏامي ويو ۽ [[آشوري]] بادشاهن جي قبرن ڀرسان ڪنن ۾ وڃي ڪري پيو. سلوقس تري ان کي واپس آندو ۽ ٻيڙيءَ ڏانهن موٽندي تاج کي سڪي رکڻ لاءِ پنهنجي مٿي تي رکيائين. هن قصي جي صداقت مشڪوڪ سمجهي وڃي ٿي. ٻئي قصي موجب سلوقس [[ميديوس آف لاريسا]] جي دعوت ۾ سڪندر اعظم سان گڏ موجود هو. دعوت جو واقعو شايد درست هجي، پر بادشاهه کي زهر ڏيڻ واري سازش جو قصو گهڻو معتبر نٿو سمجهيو وڃي. هڪ ٻي روايت مطابق سڪندر اعظم جي وفات کان ٿورو اڳ سلوقس ديوتا [[سيراپس]] جي مندر ۾ رات گذاري ته جيئن بادشاهه جي صحت بهتر ٿيڻ لاءِ دعا گهري سگهي.<ref>Plutarch, ''Alexander'' 76; Arrian, ''Anabasis'' 7.26; {{harvnb|Ogden|2017|p=64}}</ref> پر هن روايت جي به صداقت تي شڪ ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته يوناني-مصري ديوتا سيراپس جو تصور ان وقت تائين وجود ۾ ئي نه آيو هو.<ref name="Heckel p. 256">Heckel p. 256</ref> == پرديڪاس جي دور ۾ سينيئر فوجي عملدار (323–321 ق م) == [[File:Ptolemy I Soter Louvre Ma849.jpg|thumb|left|upright|[[بطليموس اول سوٽر]]، جيڪو سڪندر اعظم جي فوجي عملدارن مان هو، کي [[مصر]] جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو ويو. بعد ۾ بطليموس [[بطليموسي مصر]] کي آزاد رياست بڻايو ۽ 305 ق م ۾ پاڻ کي [[باسيليئس]] ۽ [[فرعون]] قرار ڏنو.]] {{Main|ديادوخي}} [[سڪندر اعظم]] 10 جون 323 ق م تي [[بابل]] ۾ ڪنهن واضح جانشين کان سواءِ وفات ڪري ويو. سندس جرنيل [[پرديڪاس]] سڪندر جي سڄي سلطنت جو نگران حڪمران (ريجنٽ) بڻيو، جڏهن ته سڪندر جي جسماني ۽ ذهني طور معذور سوتيلي ڀاءُ [[آرريڊيئس]] کي [[فلپ ٽيون مقدوني]] جي نالي سان نئون بادشاهه مقرر ڪيو ويو. ساڳئي وقت سڪندر جي اڃا ڄمڻ کان اڳ واري پٽ [[سڪندر چوٿون مقدوني]] کي پڻ پنهنجي پيءُ جو قانوني جانشين قرار ڏنو ويو. بهرحال، [[بابل جي ورهاست]] دوران پرديڪاس عملي طور سڪندر جي وسيع مقدوني سلطنت کي سندس جرنيلن ۾ ورهائي ڇڏيو. سلوقس کي [[ساٿي گهوڙيسوار فوج]] (''hetairoi'') جو سپهه سالار مقرر ڪيو ويو ۽ کيس پهريون يا درٻاري ''چليارخ'' بڻايو ويو. اهڙي طرح هو نگران حڪمران ۽ سپهه سالار پرديڪاس کان پوءِ شاهي فوج جو سڀ کان اعليٰ عملدار بڻجي ويو. پرديڪاس جي حمايت ڪندڙ ٻين بااثر شخصيتن ۾ [[بطليموس اول سوٽر]]، [[ليسيميڪس]]، [[پيثون]] ۽ [[يومينيس]] شامل هئا. پرديڪاس جي طاقت جو دارومدار ٻن ڳالهين تي هو: پهريون، سڪندر اعظم جي وسيع سلطنت کي متحد رکڻ؛ ۽ ٻيو، مختلف [[صوبيدار]]ن کي پنهنجي حڪمن جو پابند رکڻ.<ref name="Heckel p. 256"/> جلد ئي پرديڪاس ۽ ٻين [[ديادوخي]] حڪمرانن جي وچ ۾ جنگ شروع ٿي وئي. پنهنجي سياسي حيثيت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ پرديڪاس سڪندر اعظم جي ڀيڻ [[ڪليوپيٽرا آف مقدونيه|ڪليوپيٽرا]] سان شادي ڪرڻ چاهي. [[ديادوخين جي پهرين جنگ]] ان وقت شروع ٿي جڏهن پرديڪاس سڪندر اعظم جي لاش کي تدفين لاءِ مقدونيه موڪلڻ جو فيصلو ڪيو. پر [[بطليموس اول سوٽر]] لاش تي قبضو ڪري ان کي [[اسڪندريا]] کڻي ويو. پرديڪاس پنهنجي فوج سان گڏ سندس پٺيان مصر روانو ٿيو. ان موقعي تي بطليموس، [[ميديا]] جي صوبيدار [[پيثون]] ۽ ''[[آرگيراسپيدس]]'' جي سالار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] سان گڏجي سازش ڪئي. پيثون ۽ انٽيجينيس ٻئي ان وقت پرديڪاس جي ماتحت فوجي عملدار هئا. انهن گڏجي پرديڪاس کي قتل ڪري ڇڏيو. [[ڪارنيليئس نيپوس]] لکي ٿو ته سلوقس به هن سازش ۾ شامل هو، پر هن دعويٰ بابت مڪمل يقين سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي.<ref name="G20">Grainger 1990, pp. 20–24</ref> == بابلونيا جو صوبيدار (321–316 ق م) == [[File:Seleucos Nicator Louvre Ma3597 n3.jpg|thumb|upright|سلوقس اول نيڪاتور سان منسوب مجسمو، [[رومي سلطنت]] جي دور جو فن پارو، جيڪو [[سوريا]] ۾ هڪ [[هليني دور|هليني]] نموني جي بنياد تي تيار ڪيو ويو (تقريباً 200ع)]] [[پرديڪاس]] جي وفات کان پوءِ سلطنت جو سڀ کان طاقتور شخص [[انٽيپيٽر]] بڻجي ويو.<ref>{{Cite book |last=Ahmad |first=Ainan |title=The Game of Power - Volume 3 (History of Persian Empire) |publisher=Blue Rose Publishers |year=2024 |location=London |pages=100 |language=en}}</ref> پرديڪاس جا مخالف [[ٽرائيپاراديسوس]] ۾ گڏ ٿيا، جتي سڪندر اعظم جي سلطنت کي ٻيهر ورهايو ويو. هي ورهاست [[ٽرائيپاراديسوس جو معاهدو]] (321 ق م) جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="G21">Grainger 1990, pp. 21–29</ref> ٽرائيپاراديسوس ۾ فوجين بغاوت ڪري ڇڏي هئي ۽ هو پنهنجي آقا انٽيپيٽر کي قتل ڪرڻ جو ارادو رکي رهيا هئا. پر سلوقس ۽ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] انهن کي ائين ڪرڻ کان روڪي ڇڏيو.{{sfn|Bosworth|2005|p=211}} پرديڪاس جي قتل واري سازش ۾ سلوقس جي شموليت يقيني طور ثابت نه ٿي سگهي آهي، پر نئين انتظام ۾ کيس بابل جو مالدار صوبو انعام طور مليو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} ڪجهه ذريعا هن مقرري کي پرديڪاس سان سندس مبينا غداري جو انعام قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite book |last=Justinus |first=Marcus Junianus |title=Justin: Epitome of the Philippic History of Pompeius Trogus: Volume II: Books 13-15: The Successors to Alexander the Great |publisher=Clarendon Press |year=2011 |isbn=978-0-19-927759-9 |pages=162 |language=en}}</ref> تنهن هوندي به ممڪن آهي ته هي فيصلو [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي تجويز تي ڪيو ويو هجي. سلوقس جو بابل ڪيترن طاقتور صوبيدارن جي وچ ۾ گهيريل هو؛ [[فارس (صوبو)|فارس]] جو صوبيدار [[پيوڪيسٽاس]]، [[سوسيانا]] جو نئون صوبيدار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] ۽ [[ميديا]] جو حڪمران [[پيثون]]. بابل سلطنت جي امير ترين صوبن مان هڪ هو، پر فوجي لحاظ کان گهڻو طاقتور نه هو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} ممڪن آهي ته انٽيپيٽر اوڀر وارن صوبن کي اهڙي نموني ورهايو هجي جو ڪو هڪ صوبيدار ٻين کان وڌيڪ طاقتور نه بڻجي سگهي.<ref name="G21" /> سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ [[آرخون آف پيلا]] کي بابل جو صوبيدار مقرر ڪيو ويو هو. پر پرديڪاس کيس هٽائي [[ڊوڪيمس]] کي ان جي جاءِ تي مقرر ڪرڻ چاهيو. جڏهن پرديڪاس مصر تي حملي لاءِ روانو ٿيو ته هن ڊوڪيمس کي فوجي دستن سان گڏ بابل موڪليو. آرخون سندس خلاف جنگ ڪئي، پر جنگ ۾ مارجي ويو. انهيءَ ڪري ڊوڪيمس سلوقس کي بابل بنا مقابلي جي ڏيڻ لاءِ تيار نه هو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} سلوقس آخرڪار بابل ڪيئن حاصل ڪيو، اهو يقيني طور معلوم ناهي. هڪ بابلي تاريخنامي مطابق 320 ق م جي اونهاري يا سياري ۾ شهر جي هڪ اهم عمارت تباهه ٿي وئي. ٻين بابلي ذريعن موجب سلوقس آڪٽوبر يا نومبر 320 ق م ۾ بابل پهتو. ممڪن جنگ جي باوجود ڊوڪيمس فرار ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو. ان دوران سلطنت وري افراتفري جو شڪار ٿي وئي. [[ميديا]] جي صوبيدار [[پيثون]] [[پارتيا]] جي صوبيدار فلپ کي قتل ڪري ڇڏيو ۽ پنهنجي ڀاءُ [[يوديمس (جرنيل)|يوديمس]] کي نئون صوبيدار مقرر ڪيو. اولهه ۾ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] ۽ [[يومينيس]] هڪ ٻئي خلاف جنگ ڪري رهيا هئا. پيثون ۽ سلوقس وانگر يومينيس پڻ پرديڪاس جو پراڻو حامي هو. سلوقس لاءِ سڀ کان وڏو مسئلو خود بابل هو. مقامي آبادي آرخون خلاف بغاوت ڪري چڪي هئي ۽ ڊوڪيمس جي حمايت ڪري رهي هئي. بابلي پادرين جو علائقي تي تمام گهڻو اثر هو. بابل ۾ سڪندر اعظم جي فوج جا وڏي تعداد ۾ مقدوني ۽ يوناني اڳوڻا سپاهي به رهندا هئا. سلوقس پادرين کي مالي تحفا ۽ رشوتون ڏئي پنهنجي پاسي آڻي ورتو.<ref name="G30">Grainger 1990, pp. 30–32</ref> === ديادوخين جي ٻي جنگ === {{Main|ديادوخين جي ٻي جنگ}} 319 ق م ۾ انٽيپيٽر جي وفات کان پوءِ ميديا جي صوبيدار پيثون پنهنجي طاقت وڌائڻ شروع ڪئي. هن شايد ويهه هزار کان وڌيڪ سپاهين تي مشتمل هڪ وڏي فوج گڏ ڪئي. پيوڪيسٽاس جي اڳواڻي ۾ اوڀر جي ٻين صوبيدارن به سندس مقابلي لاءِ گڏيل فوج تيار ڪئي. آخرڪار پيثون پارتيا ۾ ٿيندڙ جنگ ۾ شڪست کاڌي. هو ميديا ڏانهن ڀڄي ويو، پر سندس مخالفن سندس تعاقب ڪرڻ بدران واپس سوسيانا موٽي ويا. ساڳئي وقت يومينيس ۽ سندس فوج [[ڪليڪيا]] پهتا، پر جڏهن انٽيگونوس اتي پهتو ته کين پوئتي هٽڻو پيو. سلوقس لاءِ صورتحال ڏاڍي ڏکئي هئي. يومينيس ۽ سندس فوج بابل جي اتر ۾ هئي. انٽيگونوس هڪ وڌيڪ وڏي فوج سان سندس پٺيان هو. پيثون ميديا ۾ هو ۽ سندس مخالف سوسيانا ۾ موجود هئا. سوسيانا جو صوبيدار ۽ [[آرگيراسپيدس]] جو سالار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] يومينيس جو اتحادي هو. پيثون ۽ انٽيجينيس جي وچ ۾ جنگ شروع ٿيڻ وقت انٽيجينيس ڪليڪيا ۾ موجود هو.<ref name="G33">Grainger 1990, pp. 33–37</ref> 317 ق م جي سرءُ يا سياري ۾ پيثون بابل پهتو. جيتوڻيڪ هن گهڻا سپاهي وڃائي ڇڏيا هئا، پر سلوقس وٽ ان کان به گهٽ فوج هئي. 316 ق م جي بهار ۾ يومينيس [[سوسا]] ڏانهن روانو ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. سوسا جي صوبيدارن غالباً يومينيس جي ان دعويٰ کي قبول ڪيو ته هو قانوني شاهي خاندان جي طرفان غاصب انٽيگونوس خلاف وڙهي رهيو آهي. يومينيس پنهنجي فوج کي بابل کان 300 [[قديم يوناني ماپون|اسٽيڊيا]] پري وٺي ويو ۽ [[دجله]] درياهه پار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سلوقس کي ڪارروائي ڪرڻي پئي. هن درياهه پار ٿيڻ روڪڻ لاءِ ٻه [[ٽرائيريم]] ۽ ڪجهه ننڍيون ٻيڙيون موڪليون. هن آرگيراسپيدس جي اڳوڻن ''هائپاسپست'' سپاهين کي به پاڻ سان ملائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هو ڪامياب نه ٿيو. سلوقس انٽيگونوس ڏانهن به پيغام موڪليا. فوج جي کوٽ سبب لڳي ٿو ته سلوقس يومينيس سان سڌي جنگ ڪرڻ نٿي چاهي. هن درياهه جا بند کوليا ته جيئن ٻوڏ اچي، پر ان سان به يومينيس جو اڳتي وڌڻ نه رڪيو.<ref name="G39">Grainger 1990, pp. 39–42</ref> 316 ق م جي بهار ۾ سلوقس ۽ پيثون انٽيگونوس سان ملي ويا، جيڪو يومينيس جو تعاقب ڪندي سوسا پهتو هو. سوسا مان انٽيگونوس ميديا روانو ٿيو، جتان هو اوڀر وارن صوبن کي خطري ۾ وجهي سگهيو ٿي. هن سلوقس کي ٿوري فوج سان اتي ڇڏيو ته جيئن يومينيس کي بحيره روم تائين پهچڻ کان روڪي سگهي. [[اراخوسيا]] جي صوبيدار [[سيبيرٽيوس]] صورتحال کي نااميد سمجهي پنهنجي صوبي ڏانهن موٽي ويو. يومينيس ۽ سندس اتحادين جون فوجون ٽٽڻ جي ڪناري تي پهچي ويون. 316 ق م دوران انٽيگونوس ۽ يومينيس وچ ۾ ٻه اهم جنگيون ٿيون: [[پارايتاڪيني جي جنگ]] ۽ [[گابيئني جي جنگ]]. يومينيس شڪست کاڌي ۽ بعد ۾ قتل ڪيو ويو. ديادوخين جي ٻي جنگ جا واقعا ظاهر ڪن ٿا ته سلوقس صحيح وقت جو انتظار ڪرڻ جي غيرمعمولي صلاحيت رکندو هو. بي ڌڙڪ جنگ ۾ ٽپي پوڻ سندس انداز نه هو.<ref name="G43">Grainger 1990, p. 43</ref> === مصر ڏانهن فرار === انٽيگونوس 316 ق م جي سياري ۾ ميديا ۾ رهيو، جتي پيثون ٻيهر حڪمران هو. پيثون جي اقتدار جي خواهش وڌيڪ وڌي وئي ۽ هن انٽيگونوس جي ڪجهه فوجن کي پنهنجي پاسي آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. پر انٽيگونوس سازش جو پتو لڳائي ورتو ۽ پيثون کي قتل ڪرائي ڇڏيو. ان کان پوءِ هن [[پيوڪيسٽاس]] کي هٽائي فارس جو نئون صوبيدار مقرر ڪيو.<ref name="G44">Grainger 1990, p. 44–45</ref> 315 ق م جي اونهاري ۾ انٽيگونوس بابل پهتو، جتي سلوقس سندس شاندار استقبال ڪيو. پر ٻنهي جي وچ ۾ لاڳاپا جلد خراب ٿي ويا. سلوقس انٽيگونوس جي هڪ فوجي عملدار کي ان کان اجازت وٺڻ کان سواءِ سزا ڏني. انٽيگونوس ڪاوڙجي پيو ۽ سلوقس کان مطالبو ڪيو ته هو صوبي جي آمدنيءَ جو حساب ڏئي. سلوقس انڪار ڪري ڇڏيو.{{sfn|Boiy|2004|p=121}} تنهن هوندي به هو انٽيگونوس کان ڊڄي ويو ۽ فقط پنجاهه گهوڙيسوارن سان گڏ مصر ڏانهن ڀڄي ويو. روايت آهي ته [[ڪلداني]] نجومين انٽيگونوس کي اڳڪٿي ٻڌائي هئي ته سلوقس مستقبل ۾ ايشيا جو حڪمران بڻجندو ۽ آخرڪار انٽيگونوس کي قتل ڪندو. هي ٻڌي انٽيگونوس سلوقس جي پٺيان فوج موڪلي. پر سلوقس پهرين [[ميسوپوٽيميا]] ۽ پوءِ [[سوريا]] ڏانهن فرار ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو. سلوقس جي مدد ڪرڻ جي الزام ۾ انٽيگونوس [[بليٽور]]، جيڪو ميسوپوٽيميا جو نئون صوبيدار هو، کي قتل ڪرائي ڇڏيو. جديد مؤرخ هن نجومي اڳڪٿي واري قصي بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا. تنهن هوندي به اهو تقريباً يقيني آهي ته بابلي پادري سلوقس جا مخالف هئا.<ref name="G49">Grainger 1990, pp. 49–51, Boiy p. 122</ref> == بطليموس جي ماتحت بحري سالار (316–311 ق م) == {{Main|ديادوخين جي ٽين جنگ}} مصر پهچڻ کان پوءِ سلوقس پنهنجي دوستن کي [[يونان]] موڪليو ته جيئن هو ٻين ديادوخي حڪمرانن [[ڪيساندر]] (مقدونيه جو حڪمران ۽ يونان جو بالادست) ۽ [[ليسيميڪس]] (حڪمران [[ٿريس]]) کي [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي وڌندڙ طاقت بابت آگاهه ڪن. ان وقت انٽيگونوس سڀني ''ديادوخي'' حڪمرانن مان سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي چڪو هو، ۽ جلد يا دير سان ٻين حڪمرانن کي سندس مقابلو ڪرڻو هو. [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]]، ليسيميڪس ۽ ڪيساندر گڏجي انٽيگونوس خلاف هڪ اتحاد قائم ڪيو. اتحادين انٽيگونوس ڏانهن هڪ تجويز موڪلي، جنهن ۾ هن کان مطالبو ڪيو ويو ته هو پنهنجي گڏ ڪيل خزاني ۽ علائقن مان حصا ورهائي. تجويز موجب [[فينيقيا]] ۽ [[سوريا]] بطليموس کي، [[ڪپاڊوشيا]] ۽ [[ليسيا]] ڪيساندر کي، [[هيلسپونٽيني فريجيا]] ليسيميڪس کي ۽ [[بابلونيا]] سلوقس کي ملڻ گهرجي.<ref>Diodorus Siculus, ''Bibliotheca Historica'' XIX 57,1.</ref> انٽيگونوس هن مطالبي کي رد ڪري ڇڏيو ۽ 314 ق م جي بهار ۾ [[سوريا]] ۾ بطليموس خلاف لشڪر ڪشي شروع ڪئي.<ref name="G55">Grainger 1990, pp. 53–55</ref> جنگ جي شروعاتي مرحلي دوران سلوقس، بطليموس جي بحري فوج ۾ ''بحري سالار'' طور خدمتون سرانجام ڏنيون. انٽيگونوس [[صور]] (Tyre) جو گهيرو ڪري رهيو هو، جڏهن سلوقس پنهنجي ٻيڙين سان سندس سامهون کان گذري ويو ۽ [[سوريا]] ۽ [[ايشيا صغير]] جي سامونڊي ڪنارن لاءِ خطرو بڻجي ويو.<ref>{{cite web |author=Jona Lendering |url=https://www.livius.org/di-dn/diadochi/war05.html |title=Alexander's successors: The Third Diadoch War |publisher=Livius.org |access-date=2012-11-07 |archive-date=18 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121118035712/http://www.livius.org/di-dn/diadochi/war05.html |url-status=dead }}</ref> انٽيگونوس [[روڊس]] جي ٻيٽ سان اتحاد ڪيو، جيڪو پنهنجي حڪمتِ عملي واري جڳهه ۽ طاقتور بحري ٻيڙي بيڙي سبب اتحادين کي گڏ ٿيڻ کان روڪي سگهي پيو. روڊس جي خطري کي نظر ۾ رکندي بطليموس سلوقس کي هڪ سئو جنگي ٻيڙيون ڏنيون ۽ کيس [[ايجيئن سمنڊ]] ڏانهن موڪليو. سلوقس جو ٻيڙو روڊس کي شڪست ڏيڻ لاءِ ڪافي نه هو، پر ايترو ضرور طاقتور هو جو [[ڪاريا]] جي صوبيدار [[اساندر]] کي بطليموس سان اتحاد ڪرڻ تي مجبور ڪري سگهي. پنهنجي طاقت جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ سلوقس [[ايرٿرائي]] شهر تي پڻ حملو ڪيو. انٽيگونوس جي ڀائٽي [[پوليمايوس (جرنيل)|پوليمايوس]] اساندر تي حملو ڪيو. سلوقس واپس [[قبرص]] موٽي آيو، جتي بطليموس پنهنجي ڀاءُ [[مينيلائوس (لاگوس جو پٽ)|مينيلائوس]] کي 10,000 ڀاڙي جي سپاهين ۽ 100 ٻيڙين سان موڪليو هو. سلوقس ۽ مينيلائوس گڏجي [[ڪيتيون]] جو گهيرو شروع ڪيو. انٽيگونوس پنهنجي بحري فوج جو وڏو حصو ايجيئن سمنڊ ڏانهن ۽ پنهنجي زميني فوج [[ايشيا صغير]] ڏانهن موڪلي. هاڻي بطليموس (ٽالمي) وٽ [[سوريا]] تي حملي جو بهترين موقعو هو. 312 ق م ۾ هن [[غزه جي جنگ (312 ق م)|غزه جي جنگ]] ۾ [[ديميتريوس اول مقدوني]]، جيڪو انٽيگونوس جو پٽ هو، کي شڪست ڏني. امڪان آهي ته سلوقس به هن جنگ ۾ شامل هو. [[پيثون، پٽِ ايجينور]]، جنهن کي انٽيگونوس بابل جو نئون صوبيدار مقرر ڪيو هو، جنگ ۾ مارجي ويو. پيثون جي موت سلوقس لاءِ بابل واپس حاصل ڪرڻ جو بهترين موقعو ثابت ٿيو.<ref name="G56">Grainger 1990, pp. 56–72</ref> سلوقس پنهنجي بابل واپسي جي تياري تمام احتياط سان ڪئي هئي. غزه جي جنگ کان پوءِ ديميتريوس [[ٽرپولي، لبنان|ٽرپولي]] ڏانهن هٽي ويو، جڏهن ته بطليموس اڳتي وڌندي [[صيدا]] تائين پهچي ويو. بطليموس سلوقس کي 800 پيادل سپاهي ۽ 200 گهوڙيسوار ڏنا. ان سان گڏ سندس پراڻا دوست به هئا، شايد اهي ئي پنجاهه ماڻهو جيڪي اڳ بابل مان ساڻس گڏ ڀڄي نڪتا هئا. بابل ڏانهن سفر دوران سلوقس رستي ۾ موجود فوجي آبادين مان وڌيڪ سپاهي ڀرتي ڪندو ويو. آخرڪار هن وٽ لڳ ڀڳ 3,000 سپاهي گڏ ٿي ويا. بابل ۾ پيثون جي ڪمانڊر [[ڊيفيلوس]] شهر جي قلعي ۾ پاڻ کي بند ڪري ڇڏيو. سلوقس تمام تيزيءَ سان بابل تي قبضو ڪري ورتو ۽ جلد ئي قلعو به فتح ٿي ويو. سلوقس جا اهي دوست، جيڪي بابل ۾ رهجي ويا هئا، قيد مان آزاد ڪيا ويا.<ref name="G74">Grainger 1990, pp. 74–75</ref> بعد ۾ سلوقس جي بابل واپسي کي سرڪاري طور [[سلوقي سلطنت]] جي قيام جي شروعات تصور ڪيو ويو.<ref name=EB1911/> ساڳئي سال کي پوءِ [[سلوقي سن]] (Seleucid Era) جو پهريون سال قرار ڏنو ويو. == بابلونيا جو صوبيدار (311–306 ق م) == === اوڀر وارن صوبن جي فتح === [[File:Diadochi.png|thumb|350px|[[سلوقس اول نيڪيٽر]]، [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]]، [[بطليموس اول]]، [[ڪيساندر]] ۽ [[ليسيميڪس]] جون سلطنتون]] سلوقس جي بابل واپسي کان ٿوري ئي دير پوءِ انٽيگونوس جي حامين بابل کي ٻيهر هٿ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. [[نيڪانور (صوبيدار)|نيڪانور]] ميڊيا جو نئون صوبيدار ۽ اوڀر وارن صوبن جو ''اسٽريٽيگوس'' (اعليٰ فوجي ڪمانڊر) هو. سندس فوج ۾ لڳ ڀڳ 17,000 سپاهي هئا. [[آريا]] جو صوبيدار [[ايويگوراس]] سندس اتحادي هو. ظاهر هو ته سلوقس جي ننڍڙي فوج ٻنهي کي سڌي جنگ ۾ شڪست نٿي ڏئي سگهي. سلوقس پنهنجون فوجون انهن دلدلن ۾ لڪائي ڇڏيون جيڪي ان علائقي کي گهيرينديون هيون جتان نيڪانور [[دجلہ درياهه]] پار ڪرڻ وارو هو، ۽ رات جي وقت اوچتو حملو ڪيو. جنگ جي شروعات ۾ ئي ايويگوراس مارجي ويو ۽ نيڪانور پنهنجي فوج کان الڳ ٿي ويو. ايويگوراس جي موت جي خبر سپاهين ۾ پکڙجڻ سان ئي ڪيترن سپاهين وڏي تعداد ۾ هٿيار ڦٽا ڪيا. انهن مان تقريباً سڀني سلوقس جي ماتحت وڙهڻ قبول ڪيو. نيڪانور فقط ٿورن ساٿين سان بچي نڪري ويو.{{sfn|Grainger|1990|p=79}}{{sfn|Boiy|2004|p=126}} جيتوڻيڪ هاڻي سلوقس وٽ لڳ ڀڳ 20,000 سپاهي هئا، پر اهي اڃا به انٽيگونوس جي سموري طاقت کي منهن ڏيڻ لاءِ ڪافي نه هئا. هن کي اهو به معلوم نه هو ته انٽيگونوس ڪڏهن جوابي حملو ڪندو. ٻئي طرف کيس خبر هئي ته گهٽ ۾ گهٽ ٻه اوڀر وارا صوبا اهڙا هئا جتي ڪو صوبيدار موجود نه هو. سندس فوج جو وڏو حصو به انهن ئي علائقن مان آيل هو. ايويگوراس جي فوج جا به ڪيترائي سپاهي پارسي هئا. شايد ڪجهه فوجي اهي به هئا جيڪي اڳ [[يومينيس]] جي فوج ۾ شامل هئا ۽ انٽيگونوس سان دشمني رکندا هئا. سلوقس فيصلو ڪيو ته هن صورتحال مان مڪمل فائدو ورتو وڃي.{{sfn|Grainger|1990|p=79}}{{sfn|Boiy|2004|p=126}} سلوقس مختلف صوبن ۽ فوجين ۾ مختلف ڳالهيون مشهور ڪرايون. هڪ مشهور روايت موجب هن خواب ۾ [[سڪندر اعظم]] کي پنهنجي ڀرسان بيٺل ڏٺو هو. يومينيس به اڳ اهڙي قسم جي تبليغي حڪمت عملي استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي. پر انٽيگونوس، جيڪو ان وقت [[ايشيا صغير]] ۾ هو، اوڀر ۾ سڪندر سان گڏ نه رهيو هو، تنهنڪري هو پنهنجي تبليغ ۾ سڪندر جي شخصيت جو ساڳيو فائدو نه وٺي سگهيو. سلوقس، هڪ مقدوني هجڻ جي ڪري، پنهنجي فوج ۾ موجود مقدونين جو اعتماد آسانيءَ سان حاصل ڪري سگهيو، جڏهن ته يومينيس لاءِ اها ڳالهه ممڪن نه هئي.<ref name="G80">Grainger 1990, p. 80</ref> بابل جو صوبيدار ٻيهر بڻجڻ کان پوءِ سلوقس پنهنجي سياسي روش ۾ گهڻو جارح بڻجي ويو. ٿوري ئي عرصي اندر هن [[ميڊيا]] ۽ [[سوسيانا]] تي قبضو ڪري ورتو. [[ڊيوڊورس سڪيولس]] لکي ٿو ته سلوقس ٻين ويجهن علائقن تي به قبضو ڪيو، جن مان مراد شايد [[پارس]]، [[آريا]] يا [[پارتيا]] هجن. بهرحال هو [[باختريا]] ۽ [[سغديانا]] تائين نه پهتو. انهن مان پهرين علائقي جو صوبيدار [[اسٽاسانور]] هو، جيڪو سڄي تڪرار دوران غيرجانبدار رهيو. نيڪانور جي فوج جي شڪست کان پوءِ اوڀر ۾ ڪا اهڙي طاقت باقي نه رهي جيڪا سلوقس جي مخالفت ڪري سگهي. اهو واضح ناهي ته سلوقس فتح ڪيل صوبن جي انتظاميه ڪيئن منظم ڪئي. گهڻا صوبيدار ته اڳ ئي مارجي چڪا هئا. نظرياتي طور [[پوليپرخون]] اڃا به انٽيپيٽر جو قانوني جانشين ۽ مقدونيه سلطنت جو سرڪاري نائب السلطنت هو، ۽ صوبيدارن جي مقرري سندس ذميواري هئي. پر پوليپرخون اڃا تائين انٽيگونوس جو اتحادي هو، تنهنڪري سلوقس جو مخالف به شمار ٿيندو هو.<ref name="G81">Grainger 1990, p. 81</ref> === جوابي ڪارروائي === [[File:Seleucos I Bucephalos coin.jpg|thumb|سلوقس اول جو سڪو جنهن تي [[سڪندر اعظم]] جي مشهور گهوڙي [[بوقيفالوس]] جي تصوير موجود آهي.]] انٽيگونوس پنهنجي پٽ [[ديميتريوس اول مقدوني]] کي 15,000 پيادل ۽ 4,000 گهوڙيسوارن سان بابل ٻيهر فتح ڪرڻ لاءِ موڪليو. ظاهر آهي ته هن ديميتريوس لاءِ هڪ مقرر وقت به رکيو هو، جنهن کان پوءِ کيس واپس [[سوريا]] موٽڻو هو. انٽيگونوس جو خيال هو ته سلوقس اڃا به رڳو بابل تي حڪمران آهي. شايد نيڪانور کيس نه ٻڌايو هو ته سلوقس وٽ هاڻي گهٽ ۾ گهٽ 20,000 سپاهي موجود آهن. اهو به لڳي ٿو ته نيڪانور جي شڪست جي اصل پيماني کان گهڻا ماڻهو واقف نه هئا. انٽيگونوس کي اها به خبر نه هئي ته سلوقس اوڀر جي گهڻن صوبن تي قبضو ڪري چڪو آهي، ۽ شايد هو سلطنت جي اوڀر وارن حصن کي گهڻي اهميت به نه ڏيندو هو.<ref name="G82">Grainger 1990, pp. 82–83</ref> جڏهن ديميتريوس بابل پهتو، تڏهن سلوقس اوڀر ۾ موجود هو. هن شهر جي حفاظت [[پيٽروڪلس]] جي حوالي ڪري ڇڏي هئي. بابل جو دفاع غيرمعمولي طريقي سان ڪيو ويو. شهر ۾ ٻه مضبوط قلعا هئا جن ۾ سلوقس پنهنجا فوجي دستا مقرر ڪيا هئا. شهر جي آبادي کي ٻاهر ڪڍي ويجهن علائقن ۾ آباد ڪيو ويو، جن مان ڪجهه ماڻهو ته [[سوسا]] تائين منتقل ڪيا ويا. بابل جي چوڌاري شهر، دلدل، واهه ۽ درياهه هجڻ ڪري دفاع لاءِ تمام موزون ماحول موجود هو. ديميتريوس جي فوج قلعي جي گهيري ۾ لڳي وئي ۽ ٻن مان هڪ قلعو فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي. پر ٻيو قلعو سندس لاءِ ڏاڍو مشڪل ثابت ٿيو. هن پنهنجي دوست [[آرڪيلاوس]] کي گهيرو جاري رکڻ لاءِ ڇڏيو ۽ پاڻ 5,000 پيادل ۽ 1,000 گهوڙيسوار بابل ۾ ڇڏي اولهه ڏانهن موٽي ويو. قديم ماخذ انهن فوجين جي بعد واري قسمت بابت ڪجهه نٿا ٻڌائين. شايد سلوقس کي آرڪيلاوس کان بابل ٻيهر فتح ڪرڻو پيو هجي.<ref name="G83">Grainger 1990, p. 83; Boiy p. 127</ref> === بابل جي جنگ === {{Main|بابل جي جنگ}} [[File:LysimachusCoinWithHornedAlexander.jpg|thumb|left|250px|[[ليسيميڪس]] جو سڪو جنهن تي سڱن واري [[سڪندر اعظم]] جي تصوير موجود آهي.]] 311 کان 302 ق م تائين نون سالن دوران، جڏهن انٽيگونوس اولهه ۾ مصروف رهيو، سلوقس سڪندر اعظم جي سلطنت جي سموري اوڀرئين حصي کي [[جيڪسارٽيس درياهه]] کان [[سنڌو درياهه]] تائين پنهنجي اقتدار هيٺ آڻي ڇڏيو.<ref name=EB1911>{{EB1911 |wstitle=Seleucid Dynasty |volume=24 |pages=603–604 |first=Edwyn Robert |last=Bevan |inline=1}}</ref> 311 ق م ۾ انٽيگونوس ڪيساندر، ليسيميڪس ۽ بطليموس سان صلح ڪري ورتي، جنهن کان پوءِ کيس سلوقس سان نبيرڻ جو موقعو ملي ويو.<ref name="G86">Grainger 1990, p. 86</ref> انٽيگونوس وٽ گهٽ ۾ گهٽ 80,000 سپاهي هئا. جيڪڏهن هو پنهنجي اڌ فوج به اولهه ۾ ڇڏي ڏئي ها، تڏهن به کيس سلوقس تي عددي برتري حاصل رهي ها. ممڪن آهي ته سلوقس کي [[ڪوسائي]] قبيلن کان به مدد ملي هجي، جن جا ابا ڏاڏا قديم [[ڪاسي]] هئا. انٽيگونوس يومينيس خلاف جنگ دوران سندن علائقن کي تباهه ڪري ڇڏيو هو. سلوقس شايد آرڪيلاوس جي ڪجهه فوجين کي به پنهنجي پاسي شامل ڪيو. جڏهن آخرڪار انٽيگونوس بابل تي حملو ڪيو، تڏهن سلوقس جي فوج اڳ کان گهڻي وڏي ٿي چڪي هئي. سندس فوج جا ڪيترائي ماڻهو يقيناً انٽيگونوس کان نفرت ڪندا هئا، جڏهن ته بابل جا رهواسي به ان جا مخالف هئا. انهيءَ ڪري سلوقس کي بغاوت روڪڻ لاءِ وڏي فوج مقرر ڪرڻ جي ضرورت نه رهي.<ref name="G89">Grainger 1990, pp. 89–91</ref> === بابل جي جنگ === {{Main|بابل جي جنگ}} بابل جي جنگ بابت تمام ٿوري معلومات محفوظ رهي آهي. هن تڪرار جا واقعا بيان ڪندڙ فقط هڪ مختصر بابلي تاريخي رڪارڊ (Chronicle) موجود آهي. 310 ق م واري سال جو بيان مڪمل طور گم ٿي چڪو آهي. لڳي ٿو ته انٽيگونوس ڪجهه وقت لاءِ بابل تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو هو، پر سندس منصوبا ان وقت متاثر ٿيا جڏهن [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]] اوچتو [[ڪليڪيا]] تي حملو ڪري ڇڏيو.<ref name="G89" /> اسان کي اها خبر ضرور آهي ته سلوقس گهٽ ۾ گهٽ هڪ فيصلاڪن جنگ ۾ انٽيگونوس کي شڪست ڏني. هن جنگ جو ذڪر فقط [[پوليائينس]] جي ڪتاب ''جنگي حڪمت عمليون'' (''Stratagems in War'') ۾ ملي ٿو. پوليائينس موجب سلوقس ۽ انٽيگونوس جون فوجون سڄو ڏينهن وڙهنديون رهيون، پر رات ٿيڻ تائين ڪو به ڌر فيصلائتي برتري حاصل نه ڪري سگهي. ٻنهي فوجن رات جو آرام ڪرڻ ۽ صبح جو جنگ جاري رکڻ تي اتفاق ڪيو. انٽيگونوس جا سپاهي پنهنجا هٿيار ۽ سازوسامان هڪ پاسي رکي آرام ڪرڻ لڳا. سلوقس پنهنجي فوج کي حڪم ڏنو ته هو جنگي صفن ۾ ئي آرام ڪن ۽ صبح جو ناشتو به ساڳئي ترتيب سان ڪن. سج اڀرڻ کان ٿورو اڳ سلوقس جي فوج اوچتو حملو ڪري ڇڏيو. انٽيگونوس جا سپاهي ان وقت تائين هٿيارن کان سواءِ ۽ بي ترتيب حالت ۾ هئا، تنهنڪري کين آسانيءَ سان شڪست ملي وئي. بهرحال، هن روايت جي تاريخي صحت بابت ڪجهه شڪ موجود آهن.{{sfn|Grainger|1997|p=54}}<ref>{{cite web |author=Polyaenus |url=https://www.livius.org/cg-cm/chronicles/bchp-diadochi/polyaenus.html |title=The Babylonian war |publisher=Livius.org |access-date=2012-11-07 |archive-date=31 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121031180603/http://www.livius.org/cg-cm/chronicles/bchp-diadochi/polyaenus.html |url-status=dead }}</ref> آخرڪار بابل جي جنگ سلوقس جي مڪمل فتح تي ختم ٿي. انٽيگونوس کي اولهه طرف پوئتي هٽڻ تي مجبور ٿيڻو پيو. ان کان پوءِ ٻنهي ڌرين پنهنجون سرحدون مضبوط ڪيون. انٽيگونوس [[بالخ درياهه]] جي ڪناري تي قلعن جو هڪ سلسلو تعمير ڪرايو، جڏهن ته سلوقس ڪيترائي شهر اڏايا، جن ۾ [[دورا-يوروپوس]] ۽ [[نصيبين]] شامل هئا. === سلوقيا === سلوقس جي ايندڙ اهم ڪارنامي جو تعلق [[سلوقيا]] شهر جي قيام سان آهي. هي شهر غالباً 307 يا 305 ق م ۾ [[دجلہ درياهه]] جي ڪناري تي تعمير ڪيو ويو. سلوقس سلوقيا کي پنهنجي نئين گاديءَ جو هنڌ بڻايو. هن اهڙي طرح [[ليسيميڪس]]، [[ڪيساندر]] ۽ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي مثال جي پيروي ڪئي، جن پڻ پنهنجي نالن تي شهر قائم ڪيا هئا. سلوقس بابل جي سرڪاري ٽڪسالي (دارالضرب) کي به پنهنجي نئين گاديءَ واري شهر منتقل ڪري ڇڏيو. وقت سان گڏ بابل، سلوقيا جي ڇانوَ هيٺ اچي ويو. هڪ روايت موجب سلوقس جي پٽ [[انتيوخس اول سوٽر]] 275 ق م ۾ بابل جي سموري آبادي کي پنهنجي پيءُ جي نالي واري گاديءَ واري شهر سلوقيا ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو. شهر وڏي تيزي سان ترقي ڪئي ۽ خوشحال بڻجي ويو، پر 165ع ۾ رومي فوجن ان کي تباهه ڪري ڇڏيو.{{sfn|Grainger|1997|p=54}}{{sfn|Boiy|2004| p=45}} سلوقيا جي بنياد بابت هڪ مشهور روايت پڻ بيان ڪئي وڃي ٿي. چيو وڃي ٿو ته سلوقس بابلي پادرين کان پڇيو ته شهر جي بنياد رکڻ لاءِ سڀ کان مناسب ڏينهن ڪهڙو آهي. پادرين نجومي حساب ڪتاب ڪري صحيح ڏينهن معلوم ڪيو، پر شهر جي قيام کي ناڪام بڻائڻ جي نيت سان سلوقس کي غلط تاريخ ٻڌائي. پر سندن سازش ناڪام ٿي وئي. جڏهن اصل مناسب ڏينهن آيو ته سلوقس جا سپاهي پاڻمرادو شهر جي تعمير شروع ڪرڻ لڳا. جڏهن سلوقس پادرين کان ان جو سبب پڇيو ته انهن پنهنجي چال جو اعتراف ڪري ورتو.<ref>Grainger 1990, s.101</ref> == سلوقي سلطنت جو بادشاهه (306–281 ق م) == ديادوخين جي وچ ۾ اقتدار جي جدوجهد پنهنجي انتها تي تڏهن پهتي، جڏهن انٽيگونوس، مقدونيه جي پراڻي شاهي نسل جي خاتمي کان پوءِ، 306 ق م ۾ پاڻ کي بادشاهه قرار ڏنو.<ref name=EB1911/> جلد ئي ٻين چئن وڏن مقدوني سردارن، يعني [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]]، [[ليسيميڪس]]، [[ڪيساندر]] ۽ سلوقس پڻ سندس پيروي ڪئي ۽ [[باسيليئس]] (بادشاهه) جو لقب ۽ شاهي انداز اختيار ڪيو.<ref name=EB1911/> === چندر گپت ۽ اوڀر وارا صوبا === [[File:Lorber 130.jpg|thumb|275x275px|[[سلوقيا]] جي ٽڪسالي مان جاري ڪيل سلوقس اول جو ٽيٽراڊراخم. اڳئين پاسي [[زيوس]] جو مٿو ڏيکاريل آهي. پٺئين پاسي هاٿين سان گڏ [[اٿينا]] ڏيکاريل آهي، يوناني عبارت سان: BAΣIΛEΩΣ ΣEΛEYKOY، ''Basileōs Seleukou''، يعني "بادشاهه سلوقس جو".]] [[File:Seleukos I Nikator, tetradrachm, 312-281 BC, HGC 9-20.jpg|thumb|275x275px|[[سوسا]] جي ٽڪسالي مان جاري ڪيل سلوقس اول جو سڪو. اڳئين پاسي سلوقس کي اهڙي هيلمٽ سان ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو چيتوڙي چمڙي، ڍڳي جي سڱ ۽ ڪن سان سينگاريل آهي. پٺئين پاسي [[نائيڪي (ديوي)|نائيڪي]] ٻنهي هٿن سان هڪ گلن جو هار کڻي ٽرافي تي رکي رهي آهي. يوناني عبارت آهي: BAΣIΛEΩΣ ΣEΛEYKOY، ''Basileōs Seleukou''، يعني "بادشاهه سلوقس جو".]] {{Main|سلوقي-موريا جنگ}} سلوقس جلد ئي ٻيهر پنهنجو ڌيان اوڀر طرف ڪيو. موجوده [[افغانستان]] واري علائقي ۾ واقع فارسي صوبا، مالدار [[گنڌارا]] بادشاهت ۽ [[سنڌو ماٿري]] جون رياستون سڀ [[سڪندر اعظم]] آڏو جهڪي چڪيون هيون ۽ سندس سلطنت جو حصو بڻجي ويون هيون. جڏهن سڪندر وفات ڪئي ته [[ديادوخين جون جنگيون]] سندس سلطنت کي ٽڪرن ۾ ورهائي ڇڏيون، ڇاڪاڻ ته سندس جرنيل سلطنت تي قبضي لاءِ هڪ ٻئي سان وڙهڻ لڳا. اوڀر وارن علائقن ۾ [[سلوقس اول نيڪاتور]] سڪندر جي فتح ڪيل علائقن تي ڪنٽرول حاصل ڪيو. رومي مؤرخ [[ايپيان]] موجب: {{blockquote|text=[سلوقس] هميشه پاڙيسري قومن تي نظر رکندو هو؛ هٿيارن ۾ طاقتور ۽ صلاح مشوري ۾ قائل ڪندڙ هو. هن ميسوپوٽيميا، آرمينيا، "سلوقي" ڪپاڊوشيا، پارس، پارتيا، باختريا، عربستان، تاپوريا، سغديا، اراخوسيا، هيرڪانيا ۽ ٻين ويجهن قومن کي پنهنجي قبضي ۾ آندو، جن کي سڪندر سنڌو درياهه تائين تابع ڪيو هو. اهڙيءَ طرح سڪندر کان پوءِ ايشيا ۾ سندس سلطنت جون حدون سڀ کان وسيع هيون. فريجيا کان وٺي سنڌو تائين سمورو علائقو سلوقس جي تابع هو.|sign=<small>[[ايپيان]]</small>|source=''روم جي تاريخ''، شام واريون جنگيون [http://www.livius.org/ap-ark/appian/appian_syriaca_11.html 55]}} ان کان پوءِ موريائن سنڌو جي چوڌاري انهن علائقن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جن تي چار يوناني صوبيدار حڪومت ڪري رهيا هئا: [[نيڪانور (انٽيپيٽري جرنيل)|نيڪانور]]، [[فلپ (صوبيدار)|فلپ]]، [[يوديمس (جرنيل)|يوديمس]] ۽ [[پيثون (ايجينور جو پٽ)|پيثون]]. ان سان سنڌو جي ڪنارن تائين موريا سلطنت جو ڪنٽرول قائم ٿي ويو. چندر گپت جي فتوحات سلوقس کي قائل ڪيو ته کيس پنهنجي اوڀرئين سرحد کي محفوظ ڪرڻو پوندو. اتي موجود مقدوني علائقن کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ۾ سلوقس سنڌو ماٿري تي اڀرندڙ ۽ وڌندڙ [[موريا سلطنت]] سان ٽڪراءَ ۾ اچي ويو.{{sfn|Kosmin|2014|p=34}} 306 ق م ۾ سلوقس اول نيڪاتور هندستان ڏانهن ويو ۽ ظاهري طور سنڌو تائين علائقو پنهنجي قبضي ۾ آندو. آخرڪار هن [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[چندر گپت موريا]] سان [[سلوقي-موريا جنگ|جنگ]] ڪئي. فقط ٿورا ذريعا هندستان ۾ سندس سرگرمين جو ذڪر ڪن ٿا. چندر گپت، جيڪو يوناني ذريعن ۾ ''سينڊروڪوٽوس'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، [[موريا سلطنت]] جو باني هو ۽ هن سنڌو ماٿري ۽ سڪندر جي سلطنت جي سڀ کان اوڀر وارن علائقن جا ڪيترائي حصا فتح ڪري ورتا هئا. سلوقس چندر گپت خلاف مهم شروع ڪئي ۽ [[سنڌو درياهه]] پار ڪيو.{{sfn|Kosmin|2014|p=34}} ڪجهه محققن يوناني ذريعن کي موريا فتح طور پڙهيو آهي،{{sfn|Keay|2018|p=84}}<ref>{{Cite book |last=Basham |first=Arthur |orig-year =1954 |title=The Wonder That Was India |publisher=Grove Press |pages=51}}</ref>{{sfn|Grainger|2014|pp=108–110}}{{efn|فوجي مؤرخ جان ڊي. گرينجر نتيجو ڪڍي ٿو ته سلوقس هندستان تي حملو ڪيو ۽ شڪست کاڌي، پر لکي ٿو ته "[ان] کان اڳتي، وڌيڪ شاهدي کان سواءِ وڃڻ ممڪن ناهي."{{sfn|Grainger|2014|pp=109}} هن خيال لاءِ "تمام گهٽ يا ڪا شاهدي ناهي" ته چندر گپت سلوقس جي فوجن کي باختريا تائين واپس ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Grainger|2014|pp=108}}<br>ٻيا مصنف به ساڳي احتياط ڪن ٿا. باشم چوي ٿو ته سلوقس "لڳي ٿو ته مقابلي ۾ وڌيڪ نقصان برداشت ڪيو." روملا ٿاپر "سلوقس خلاف مهم" جو ذڪر ڪري ٿي، جنهن ۾ "چندر گپت ڪامياب لڳي ٿو، جيڪڏهن 303 ق م جي معاهدي جي شرطن مان اندازو لڳايو وڃي."<ref>{{Cite book |last=Thapar |first=Romila | year =2004 |title=Early India: From the Origins to AD 1300 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520242258 |pages=176 | url =https://archive.org/details/earlyindiafromor00thap/mode/1up}}</ref> ڪلڪي ۽ روٿرمنڊ لکن ٿا ته چندر گپت "سندس اوڀر طرف وڌڻ کي روڪيو"، ۽ پوءِ صلح جي شرطن کي بيان ڪن ٿا.{{sfn|Kulke|Rothermund|2016|p=39}} ڪي چوي ٿو ته "شايد هو چڱيءَ طرح شڪست کاڌو؛ صلح جون شرطون يقيناً ائين ظاهر ڪن ٿيون."{{sfn|Keay|2018|p=84}}}} پر تڪرار جا تفصيل،{{sfn|Grainger|2014|pp=108–110}} ۽ اهو ته واقعي ڪا باقاعده ميداني جنگ ٿي به يا نه،{{sfn|Kosmin|2014|p=33–34}} واضح نه آهن. جانساري خبردار ڪري ٿو ته "انهن جي وچ ۾ ٿيندڙ جنگ يا جهيڙي بابت تمام گهٽ تفصيل موجود آهن، ۽ ڪنهن به قديم مصنف نه سلوقس کي ۽ نه چندر گپت کي هن مقابلي جو واضح فاتح ڏيکاريو آهي. مقابلي ۽ ان کان پوءِ ٿيل معاهدي بابت معلومات جي هن کوٽ سبب انهن کي ٻيهر تعمير ڪرڻ ناممڪن آهي."{{sfn|Jansari|2023|p=35}} ويٽلي ۽ هيڪل جو خيال آهي ته جنگ کان پوءِ موريا-سلوقي دوستاڻن لاڳاپن جي سطح مان ظاهر ٿئي ٿو ته دشمني شايد "نه ڊگهي هئي ۽ نه ئي سخت."{{sfn|Wheatley|Heckel|2011|p=296}} ٻئي اڳواڻ آخرڪار هڪ ٺاهه تي پهتا،{{sfn|Kosmin|2014|p=33}} ۽ 303 ق م ۾ ٿيل معاهدي ذريعي،<ref name="Keay" >{{cite book | author= John Keay | title=India: A History | year=2001 | pages =85–86 | isbn = 978-0-8021-3797-5| publisher=Grove Press }}</ref> سلوقس اهي علائقا ڇڏي ڏنا جن کي هو محفوظ طور سنڀالي نٿي سگهيو. ان جي بدلي ۾ هن اوڀر کي مستحڪم ڪيو ۽ هاٿي حاصل ڪيا، جن جي مدد سان هو پنهنجي وڏي اولهندي حريف [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس مونوفٿالمس]] خلاف ڌيان ڏئي سگهي پيو.{{sfn|Kosmin|2014|p=33}} چندر گپت کان حاصل ڪيل 500 جنگي هاٿين ايندڙ جنگين، خاص طور [[ايپسس جي جنگ]] ۾،{{sfn|Kosmin|2014|p=37}} انٽيگونوس ۽ ديميتريوس خلاف اهم ڪردار ادا ڪيو. ممڪن آهي ته موريا بادشاهه سلوقس جي ڌيءَ سان شادي ڪئي هجي.{{sfn|Majumdar|2003|p=105}} [[اسٽرابو]] موجب ڇڏيل علائقا سنڌو سان لڳندا هئا: <blockquote>قبيلن جي جاگرافيائي بيهڪ هن ريت آهي: سنڌو سان گڏ پيروپاميسادي آهن، جن کان مٿي پيروپاميسس جبل واقع آهي؛ پوءِ ڏکڻ طرف اراخوٽي؛ پوءِ وڌيڪ ڏکڻ طرف گيدروسيني، انهن ٻين قبيلن سان گڏ جيڪي سامونڊي ڪناري تي رهن ٿا؛ ۽ سنڌو ويڪرائي لحاظ کان انهن سڀني هنڌن جي ڀرسان وهي ٿو. انهن هنڌن مان ڪجهه، جيڪي سنڌو سان لڳن ٿا، هاڻي هندستانين وٽ آهن، جيتوڻيڪ اهي اڳ فارسين جا هئا. سڪندر [ٽيون "اعظم" مقدوني] اهي علائقا آريائن کان کسي پنهنجيون آباديون قائم ڪيون، پر [[سلوقس نيڪاتور]] انهن کي [[سينڊروڪوٽوس]] [چندر گپت] کي شاديءَ جي شرطن ۽ بدلي ۾ پنج سئو هاٿي وٺڻ تي ڏئي ڇڏيو. — Strabo 15.2.9<ref>[[Strabo]], ''Geography'', [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/15B*.html#2.9 xv.2.9]</ref> </blockquote> هن مان لڳي ٿو ته سلوقس [[اراخوسيا]]، [[گيدروسيا]]، [[پيروپاميسادي]] ۽ شايد [[آريا (صوبو)|آريا]] جي به سڀ کان اوڀر وارن حصن کي ڇڏي ڏنو. ٻئي طرف اوڀر وارن ٻين صوبن جي صوبيدارن کيس قبول ڪيو. سندس پارسي زال [[اپاما]] شايد [[باختريا]] ۽ [[سغديانا]] ۾ سندس حڪمراني لاڳو ڪرائڻ ۾ مددگار ثابت ٿي هجي.<ref>[[Vincent Arthur Smith|Vincent A. Smith]] (1998). ''Ashoka''. Asian Educational Services. {{ISBN|81-206-1303-1}}.</ref><ref>[[Walter Eugene Clark]] (1919). "The Importance of Hellenism from the Point of View of Indic-Philology", ''Classical Philology'' '''14''' (4), pp. 297–313.</ref> هن ڳالهه جي آثار قديمه مان به تصديق ٿئي ٿي، جيئن موريا اثر جا واضح نشان، مثال طور [[اشوڪ جا فرمان]]، جيڪي اڄوڪي ڏکڻ افغانستان جي [[قنڌار]] جهڙن هنڌن تي موجود آهن. [[File:Head of a Greco-Bactrian ruler, Temple of the Oxus, Takht-i-Sangin, 3rd-2nd century BCE.jpg|thumb|سلوقس اول يا شايد ڪنهن [[يوناني-باختري]] حڪمران جو چهرو، شاهي پٽي سان. آڪسس جو مندر، [[تخت سنگين]]، ٽين–ٻين صدي ق م، [[تاجڪستان]].<ref name="OB27">{{cite journal |last1=Bopearachchi |first1=Osmund |title=A Faience Head of a Graeco-Bactrian King from Ai Khanum |journal=Bulletin of the Asia Institute |date=1998 |volume=12 |page=27 |jstor=24049090 |url=https://www.jstor.org/stable/24049090 |issn=0890-4464}}</ref>]] ڪجهه مصنف چون ٿا ته سلوقس طرفان اڄوڪي ڏکڻ افغانستان جا وڌيڪ علائقا حوالي ڪرڻ بابت دليل مبالغو آهي، جيڪو [[پليني بزرگ]] جي هڪ بيان مان نڪتو آهي. اهو بيان خاص طور چندر گپت کي مليل علائقن بابت نه، پر جغرافيه دانن جي مختلف راين بابت آهي ته "هندستان" لفظ جي حد ڇا آهي:<ref>Debated by Tarn, ''The Greeks in Bactria and India'', p. 100</ref> <blockquote> حقيقت ۾ گهڻا جغرافيه دان هندستان کي سنڌو درياهه تائين محدود نٿا سمجهن، پر ان ۾ [[گيدروسيا|گيدروسي]]، [[اراخوسيا|اراخوٽي]]، [[هرات|آريا]] ۽ [[پيروپاميسادي]] جون چار صوبيداريون پڻ شامل ڪن ٿا، ۽ [[ڪابل درياهه|ڪوفس درياهه]] کي هندستان جي آخري حد بڻائين ٿا. پر ٻين ليکڪن موجب، اهي سڀ علائقا آريا ملڪ جو حصو شمار ٿين ٿا. — پليني، ''Natural History'' VI, 23 </blockquote> موريا سلطنت جي ڪنٽرول جي حد بابت اڄوڪا آثار قديمه جا ماهر به سوال اٿارين ٿا، ۽ اهو خيال ته ڏنل علائقي ۾ سموري آريا ۽ گيدروسيا ([[بلوچستان]]) شامل هئا، گهٽ امڪاني لڳي ٿو.<ref>Coningham & Young (2015), p. 452-453</ref> {{efn|name="Herat"|ڪوسمن: ڪوسمن (2014)، ''The Land of the Elephant Kings: Space, Territory, and Ideology in Seleucid Empire''، ص.33: "سلوقس پنهنجي سلطنت جا سڀ کان اوڀر وارا صوبا چندر گپت جي بادشاهت ڏانهن منتقل ڪيا، يقيناً گنڌارا، پيروپاميسادي ۽ گيدروسيا جا اوڀر وارا حصا، ۽ ممڪن آهي ته اراخوسيا ۽ آريا به هرات تائين." آريا (موجوده هرات) جي حصول بابت اختلاف آهي. رائچوڌري ۽ مکرجي (1996)، ص.594 موجب، ان کي "ڪجهه عالمن غلط طور ڇڏيل صوبن جي فهرست ۾ شامل ڪيو آهي [...] اسٽرابو جي عبارت جي غلط جائزي [...] ۽ پليني جي هڪ بيان جي بنياد تي." جان ڊي. گرينجر (2014، ص. 109) موجب سلوقس "ضرور [...] آريا تي قابض رهيو هوندو"، ۽ وڌيڪ اهو ته سندس "پٽ انتيوخس پندرهن سال پوءِ اتي سرگرم هو."}} چندر گپت ۽ سلوقس جي اتحاد کي شادي ([[ايپيگاميا]]) ذريعي مضبوط ڪيو ويو. چندر گپت يا سندس پٽ شايد سلوقس جي ڌيءَ سان شادي ڪئي هجي، يا شايد هندستانين ۽ يونانين وچ ۾ شادين جي سفارتي سڃاڻپ ڏني وئي هجي. هڪ هندستاني [[پراڻڪ]] ذريعو، ''[[پرتيسارگ پرو|پرتيسارگ پرو]]''، جيڪو ''[[بوشيه پراڻ]]'' جو حصو آهي، [[چندر گپت موريا|چندر گپت]] جي هڪ يوناني ("[[ياون]]") شهزادي سان شادي جو بيان ڏئي ٿو، جيڪا سلوقس جي ڌيءَ هئي؛ هندستاني ذريعن ۾ سلوقس کي ''سلوو''<ref>''Hindu Nationalism, A Reader'', Christopher Jeffrelot, [[Princeton University Press]], 2007 [https://archive.org/details/HinduNationalism-AReader p.90]</ref> چيو ويو آهي.<ref name="Sagar">Foreign Influence on Ancient India, Krishna Chandra Sagar, Northern Book Centre, 1992, [https://books.google.com/books?id=0UA4rkm9MgkC&pg=PA83 p. 83]. The paragraph of the Pratisarga Parva mentioning this marriage is: "Chandragupta married with a daughter of Suluva, the [[Yavana]] king of [[Persian Empire|Pausasa]]. Thus, he mixed the Buddhists and the Yavanas. He ruled for 60 years. From him, [[Bindusara|Vindusara]] was born and ruled for the same number of years as his father. His son was Ashoka."[http://mandhataglobal.com/wp-content/custom/articles/Puranas.pdf Pratisarga Parva p.18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160423144009/http://mandhataglobal.com/wp-content/custom/articles/Puranas.pdf |date=23 April 2016 }}. Original Sanskrit of the first two verses: "Chandragupta Sutah Paursadhipateh Sutam. Suluvasya Tathodwahya Yavani Baudhtatapar".</ref> هن شادي يا اتحاد کان علاوه، سلوقس [[ميگاسٿينيس]] نالي سفير کي [[پاٽلي پتر]]، يعني موجوده [[پٽنا]]، [[بهار]]، ۾ موريائي درٻار ڏانهن موڪليو.{{sfn|Mookerji|1988|p=38}} ميگاسٿينيس جي سفر جي بيان جا فقط مختصر ٽڪرا محفوظ آهن.<ref name="Keay" /> ٻنهي حڪمرانن جا لاڳاپا بظاهر تمام سٺا هئا، ڇاڪاڻ ته قديم ذريعن موجب معاهدي کان پوءِ چندر گپت سلوقس ڏانهن مختلف تحفا، جهڙوڪ محبت وڌائيندڙ شيون، موڪليون.{{sfn|Kosmin|2014|p=35}}{{efn|[[Athenaeus of Naucratis]], ''The Deipnosophists'': "And Theophrastus says that some contrivances are of wondrous efficacy in such matters [as to make people more amorous]. And Phylarchus confirms him, by reference to some of the presents which Sandrakottus, the king of the Indians, sent to Seleucus; which were to act like charms in producing a wonderful degree of affection, while some, on the contrary, were to banish love."<ref>[http://www.attalus.org/old/athenaeus1.html#c32 i.32 ]</ref>}} سلوقس کي موريائي سلطنت ڏانهن موڪليل ڪيترين سفارتن ذريعي اتر هندستان جي گهڻي ڄاڻ حاصل ٿي، جيئن [[پليني بزرگ]] بيان ڪري ٿو: [[File:Mappa di Eratostene.jpg|thumb|350px|سلوقس کان پوءِ هليني دنيا جو تصور: [[ايراتوسٿينيس]] (276–194 ق م) جو [[قديم دنيا جو نقشو]]، جنهن ۾ سڪندر ۽ سندس جانشينن جي مهمن مان حاصل ڪيل ڄاڻ شامل ڪئي وئي.<ref>[http://www.henry-davis.com/MAPS/Ancient%20Web%20Pages/112.html Source]</ref>]] <blockquote> [[هائڊاسپس]] کان اڳتي ملڪ جا ٻيا حصا، جيڪي سڪندر جي فتحن جي آخري حد هئا، سلوقس نيڪاتور دريافت ۽ ماپ ڪرايا؛ يعني: *اتان ([[هائڊاسپس]]) کان [[سائڊرس|هيسڊرس]] تائين 168 ميل *[[جومانيس|ايواميس]] ([[جمنا]]) درياهه تائين ايترو ئي؛ ۽ ڪجهه نسخا ان ۾ وڌيڪ 5 ميل شامل ڪن ٿا *اتان کان [[گنگا]] تائين 112 ميل *[[رودافا]] تائين 119 ميل؛ ۽ ڪجهه چون ٿا ته انهن ٻنهي جي وچ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 325 ميل آهن *اتان کان [[ڪالينيپاڪسا]]، هڪ وڏو شهر، 167 ۽ اڌ ميل؛ ٻيا 265 ميل چون ٿا *۽ [[ايواميس]] ۽ گنگا درياهن جي سنگم تائين، جتي ٻئي گڏ ٿين ٿا، 225 ميل؛ ڪيترائي ان ۾ وڌيڪ 13 ميل شامل ڪن ٿا *اتان کان [[پاٽلي پتر|پاليبوترا]] شهر تائين 425 ميل *۽ پوءِ گنگا جي ڇوڙ تائين، جتي اهو سمنڊ ۾ ڪري ٿو، 638 ميل. — پليني بزرگ، ''Natural History''، ڪتاب 6، باب 21<ref>[http://penelope.uchicago.edu/holland/pliny6.html Pliny, Natural History, Book 6, Chap 17] also [http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 Pliny the Elder, Natural history, Book 6, Chap 21] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728023626/http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |date=28 July 2013 }}</ref> </blockquote> سلوقس ظاهري طور هندستان ۾ رهڻ دوران سڪا به ٺهرايا، ڇاڪاڻ ته سندس نالي جا ڪيترائي سڪا هندستاني معيار جا آهن ۽ هندستان مان کوٽائيءَ ۾ مليا آهن. اهي سڪا کيس "باسيليئس" يعني "بادشاهه" سڏين ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي 306 ق م کان پوءِ جا آهن. انهن مان ڪجهه سڪن ۾ سلوقس پنهنجي پٽ انتيوخس سان گڏ بادشاهه طور ذڪر ٿيل آهي، جنهن مان تاريخ 293 ق م جيتري دير واري به ٿي سگهي ٿي. ان کان پوءِ هندستان ۾ ڪو به سلوقي سڪو جاري نه ٿيو، جنهن مان سنڌو جي اولهه وارو علائقو چندر گپت ڏانهن منتقل ٿيڻ جي تصديق ٿئي ٿي.<ref>[http://www.snible.org/coins/hn/bactria.html#Seleucus%20and%20Antiochus Coinage of Seleucus and Antiochus in India]</ref> سلوقس شايد [[فارسي نار]] ۽ هندي سمنڊ ۾ هڪ بحري ٻيڙو پڻ قائم ڪيو هجي.{{sfn|Grainger|1997|p=54}} === ايپسس جي جنگ === {{Main|ديادوخي#ديادوخين جي چوٿين جنگ، 308-301 ق م}} [[File:Seleucos coin MET.jpg|thumb|[[سوسا]] ۾ جاري ڪيل سلوقس اول جو [[ٽيٽراڊراخم]].<ref name="MC">{{cite journal |last1=Marest-Caffey |first1=L. |title=Seleukos I's Victory Coinage of Susa Revisited: A Die Study and Commentary |journal=American Journal of Numismatics |date=2016 |volume=28 |pages=1–64}}</ref> '''اڳيون پاسو''': مرد شخصيت جو چهرو، شايد سلوقس، پر ممڪن آهي ته سڪندر يا ڊائونيئس هجي،<ref name="MC"/> جيڪو چيتوڙي چمڙي وارو هيلمٽ پاتل آهي، ڍڳي جي ڪن ۽ سڱن سان. '''پٺيون پاسو''': [[نائيڪي (ديوي)|نائيڪي]]، جيڪا ٽرافي مٿان گلن جو هار رکي رهي آهي؛ شايد [[ايپسس جي جنگ]] ڏانهن اشارو. عبارت: "بادشاهه سلوقس".<ref>{{cite web |last1=Metropolitan Museum of Art |title=Tetradrachm of Seleucus I |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/326156 |website=www.metmuseum.org}}</ref>]] سلوقس کي چندر گپت کان مليل جنگي هاٿي تڏهن تمام ڪارائتا ثابت ٿيا، جڏهن ديادوخين آخرڪار انٽيگونوس سان نبيرڻ جو فيصلو ڪيو. ڪيساندر، سلوقس ۽ ليسيميڪس [[ايپسس جي جنگ]] ۾ انٽيگونوس ۽ ديميتريوس کي شڪست ڏني. انٽيگونوس جنگ ۾ مارجي ويو، پر ديميتريوس بچي ڀڄي ويو. جنگ کان پوءِ [[سوريا]] سلوقس جي حڪمراني هيٺ آئي. سلوقس سوريا کي [[طوروس جبل]]ن کان وٺي [[سينا اپٻيٽ]] تائين علائقو سمجهندو هو، پر بطليموس اڳ ئي [[فلسطين]] ۽ [[فينيقيا]] تي قبضو ڪري چڪو هو. 299 ق م ۾ سلوقس ديميتريوس سان اتحاد ڪيو ۽ سندس ڌيءَ [[اسٽراٽونائيس آف سوريا|اسٽراٽونائيس]] سان شادي ڪئي. اسٽراٽونائيس، انٽيپيٽر جي ڌيءَ [[فيلا (انٽيپيٽر جي ڌيءَ)|فيلا]] جي پڻ ڌيءَ هئي. سلوقس کي اسٽراٽونائيس مان هڪ ڌيءَ ڄائي، جنهن جو نالو به [[فيلا (سلوقس جي ڌيءَ)|فيلا]] هو.<ref>[[John Malalas]], [http://www.attalus.org/translate/malalas.html#198 viii.198]</ref> ديميتريوس جي بحري فوج بطليموس جي بحري فوج کي تباهه ڪري ڇڏيو، تنهنڪري سلوقس کي بطليموس سان وڙهڻ جي ضرورت نه پئي.<ref name="Grainger97-55">Grainger 1997, p. 55–56</ref> بهرحال سلوقس پنهنجي سلطنت کي اولهه طرف گهڻو وڌائي نه سگهيو. ان جو وڏو سبب اهو هو ته وٽس يوناني سپاهين جو تعداد ڪافي نه هو. ايپسس جي جنگ دوران وٽس ليسيميڪس جي ڀيٽ ۾ گهٽ پيادل فوج هئي. سندس طاقت جنگي هاٿين ۽ روايتي پارسي گهوڙيسوار فوج ۾ هئي. پنهنجي فوج کي وڌائڻ لاءِ سلوقس يونان جي مکيه سرزمين مان آبادڪارن کي پاڻ ڏانهن راغب ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان مقصد لاءِ هن چار نوان شهر قائم ڪيا: سامونڊي ڪناري تي [[سلوقيا پيريا]] ۽ [[لاوڊيڪيا ان سوريا]]، ۽ [[اورونٽس درياهه]] جي واديءَ ۾ [[انطاڪيه بر اورونٽس]] ۽ [[اپاميا (سوريا)|اپاميا]]. [[انطاڪيه]] سندس حڪومت جو مرڪزي هنڌ بڻجي وئي. نئين سلوقيا کي سندس نئون بحري اڏو ۽ بحيره روم ڏانهن دروازو بڻجڻو هو. سلوقس ڇهه ننڍا شهر به قائم ڪيا.<ref name="Grainger97-55" /> سلوقس بابت چيو ويندو آهي ته "ٿورا ئي شهزادا اهڙا ٿيا آهن جن کي شهرن جي تعمير جو ايترو شديد شوق هجي. روايت آهي ته هن ڪل نو سلوقيا، سورهن انطاڪيا ۽ ڇهه لاوڊيڪيا تعمير ڪرايا."<ref name="ebd">{{EBD}}</ref> === ديميتريوس ۽ ليسيميڪس جي شڪست === [[File:Démétrios Ier Poliorcète (pièce).jpg|thumb|275x275px|ديميتريوس اول پوليورڪيتس جو چانديءَ جو سڪو، يوناني عبارت سان: ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ، ''Basileōs Dēmētriou''، يعني "بادشاهه ديميتريوس جو".]] سلوقس 292 ق م ۾ پنهنجي پٽ [[انطيوخس اول]] کي پنهنجو گڏيل حڪمران ۽ اوڀر وارن صوبن جو نائب السلطنت مقرر ڪيو، ڇاڪاڻ ته سلطنت جي وسيع پکيڙ بظاهر ٻٽي حڪومت جي گهرج ڪري رهي هئي.<ref name=EB1911/> 294 ق م ۾ [[اسٽراٽونائيس آف سوريا|اسٽراٽونائيس]] پنهنجي ويڳي پٽ [[انطيوخس اول سوٽر|انطيوخس]] سان شادي ڪئي. روايت موجب سلوقس اها شادي تڏهن ڪرائي، جڏهن کيس معلوم ٿيو ته سندس پٽ عشق جي بيماري سبب مرڻ جي خطري ۾ آهي.<ref>http://virtualreligion.net/iho/antiochus_1.html [[Antiochus I Soter]] entry in historical sourcebook by Mahlon H. Smith</ref> اهڙيءَ ريت سلوقس اسٽراٽونائيس کي رستي مان هٽائي سگهيو، ڇاڪاڻ ته سندس پيءُ [[ديميتريوس اول مقدوني|ديميتريوس]] هاڻي مقدونيه جو بادشاهه بڻجي چڪو هو. سلوقس ۽ ديميتريوس جو اتحاد 294 ق م ۾ ختم ٿي ويو، جڏهن سلوقس [[ڪليڪيا]] فتح ڪئي. 286 ق م ۾ ديميتريوس ڪليڪيا تي حملو ڪري آسانيءَ سان ان کي فتح ڪري ورتو، جنهن جو مطلب هو ته ديميتريوس هاڻي سوريا ۾ سلوقس جي سلطنت جي سڀ کان اهم علائقن لاءِ خطرو بڻجي ويو هو. پر ديميتريوس جا سپاهي ٿڪجي چڪا هئا ۽ کين پگهارون به نه مليون هيون. ٻئي طرف سلوقس هڪ چالاڪ ۽ مالدار حڪمران طور مشهور هو، جنهن پنهنجي سپاهين جي محبت حاصل ڪئي هئي. سلوقس ڪليڪيا کان ڏکڻ طرف ويندڙ رستا بند ڪري ڇڏيا ۽ ديميتريوس جي فوجين کي پنهنجي پاسي اچڻ جي دعوت ڏني. ساڳئي وقت هو ديميتريوس سان سڌي جنگ کان بچڻ جي ڪوشش ڪندو رهيو. آخرڪار سلوقس ذاتي طور ديميتريوس کي مخاطب ٿيو. هو سپاهين آڏو ظاهر ٿيو ۽ پنهنجو هيلمٽ لاهي پنهنجي سڃاڻپ ظاهر ڪيائين. ديميتريوس جا سپاهي وڏي تعداد ۾ پنهنجي اڳواڻ کي ڇڏي سلوقس سان شامل ٿيڻ لڳا. آخرڪار ديميتريوس کي [[اپاميا (سوريا)|اپاميا]] ۾ قيد ڪيو ويو ۽ ڪجهه سالن بعد قيد ۾ ئي وفات ڪيائين.<ref name="Grainger97-55" /> [[ليسيميڪس]] ۽ [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]] ديميتريوس خلاف سلوقس جي حمايت ڪئي هئي، پر ديميتريوس جي شڪست کان پوءِ اهو اتحاد ٽٽڻ لڳو. ليسيميڪس [[مقدونيه]]، [[ٿريس]] ۽ [[ايشيا صغير]] تي حڪومت ڪري رهيو هو. کيس پنهنجي خاندان اندر به مسئلا پيش آيا. ليسيميڪس پنهنجي پٽ [[اگٿوڪليس (ليسيميڪس جو پٽ)|اگٿوڪليس]] کي قتل ڪرائي ڇڏيو، جنهن جي زال [[ليسيندرا]] بابل ڀڄي سلوقس وٽ پناهه ورتي.<ref name="Grainger97-55" /> [[اگٿوڪليس (ليسيميڪس جو پٽ)|اگٿوڪليس]] جي قتل کان پوءِ ليسيميڪس جي غير مقبوليت سلوقس لاءِ پنهنجي آخري وڏي حريف کي هٽائڻ جو موقعو بڻجي وئي. اولهه ۾ مداخلت لاءِ سلوقس کي [[بطليموس ڪيرائونوس]] به درخواست ڪئي، جيڪو پنهنجي ڀاءُ [[بطليموس ٻيون مصر|بطليموس ٻيون]] جي 285 ق م ۾ مصري تخت تي ويهڻ کان پوءِ پهريان ليسيميڪس ۽ پوءِ سلوقس وٽ پناهه وٺي چڪو هو.<ref name=EB1911/> ان کان پوءِ سلوقس [[ايشيا صغير]] تي حملو ڪيو ۽ 281 ق م ۾ [[ليديا]] ۾ [[ڪوروپيڊيم جي جنگ]] دوران پنهنجي حريف ليسيميڪس کي شڪست ڏني. ليسيميڪس جنگ ۾ مارجي ويو. ان کان ڪجهه سال اڳ بطليموس به وفات ڪري چڪو هو. اهڙيءَ ريت سلوقس هاڻي [[سڪندر اعظم]] جو واحد زنده همعصر رهجي ويو. === ايشيا صغير جو انتظام === ليسيميڪس جي شڪست کان پوءِ سلوقس پنهنجي وفات کان اڳ [[ايشيا صغير]] جي انتظامي معاملن کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هي علائقو نسلي لحاظ کان تمام گهڻو متنوع هو، جنهن ۾ يوناني شهر، فارسي اشرافيا ۽ مقامي قومون شامل هيون. ممڪن آهي ته سلوقس [[ڪپادوڪيا]] کي به پنهنجي قبضي ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي هجي، پر هو ان ۾ ڪامياب نه ٿيو. ليسيميڪس جو اڳوڻو عملدار [[فليٽائيروس]] [[پرگامون]] تي عملي طور آزاد حڪمران طور حڪومت ڪري رهيو هو. ٻئي طرف، شهرن جي نالن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سلوقس ايشيا صغير ۾ ڪيترائي نوان شهر پڻ قائم ڪيا هئا.<ref name="Grainger97-55" /> سلوقس طرفان مختلف شهرن ۽ مندرن ڏانهن موڪليل چند خط اڄ به موجود آهن. ايشيا صغير جي تقريباً سڀني شهرن پنهنجي نئين حڪمران ڏانهن سفارتون موڪليون. روايت آهي ته سلوقس کي ايندڙ خطن جي وڏي تعداد بابت شڪايت هئي ۽ کيس مجبوراً اهي سڀ خط پڙهڻا پوندا هئا. هو بظاهر هڪ مشهور ۽ مقبول حڪمران هو. [[ليمنوس]] ۾ کيس نجات ڏيندڙ طور ملهائيو ويو ۽ سندس عزت ۾ هڪ مندر پڻ تعمير ڪيو ويو. مقامي رسم مطابق رات جي ماني دوران سلوقس لاءِ هميشه شراب جو هڪ اضافي پيالو پيش ڪيو ويندو هو. ان دور ۾ سندس لقب ''سلوقس سوٽر'' (يعني "نجات ڏيندڙ") هو. جڏهن سلوقس يورپ ڏانهن روانو ٿيو ته ايشيا صغير جي انتظامي تنظيم نو سر ترتيب ڏيڻ جو عمل اڃا مڪمل نه ٿيو هو.<ref name="Grainger97-55" /> == وفات ۽ ورثو == [[File:Seleucus I portrait.jpg|thumb|right|330px|[[انطيوخس اول]] جو ٽيٽراڊراخم. سامهون واري پاسي سلوقس اول جو مجسمو، بيل جي سڱن سان. پٺتي [[اپولو]] کي [[ڊيلفي جو اومفالوس]] تي ويٺل ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو ڪمان هٿ ۾ جهليو ويٺو آهي. يوناني عبارت: BAΣIΛEΩΣ ANTIOXOY، ''Basileōs Antiochou''، يعني "بادشاهه انطيوخس جو".]] سلوقس هاڻي مصر کان سواءِ سڪندر اعظم جي سمورين فتوحات جو مالڪ بڻجي چڪو هو ۽ [[مقدونيه]] ۽ [[ٿريس]] تي قبضو ڪرڻ لاءِ روانو ٿيو. هن جو ارادو هو ته ايشيا جو انتظام [[انطيوخس اول]] حوالي ڪري پاڻ پنهنجي باقي زندگي مقدونيه جي پراڻي سلطنت جي حدن اندر گذاري. پر هو اڃا [[ٿريسيائي خيرسونيس]] ۾ داخل ئي ٿيو هو ته سيپٽمبر 281 ق م ۾ [[بطليموس ڪيرائونوس]] هٿان [[ليسيميڪيا (ٿريس)|ليسيميڪيا]] جي ويجهو قتل ٿي ويو.<ref name=EB1911/><ref name="Seleucus I Nicator">{{cite web|url=https://www.livius.org/articles/person/seleucus-i-nicator/|title=Seleucus I Nicator|work=Livius}}</ref> ظاهر آهي ته جيڪڏهن سلوقس مقدونيه ۽ ٿريس تي مڪمل ڪنٽرول حاصل ڪري وٺي ها ته پوءِ سندس ايندڙ هدف [[يونان]] هجي ها. هن اڳواٽ ئي ڪيترن تحفن ۽ سياسي قدمن ذريعي ان مهم جي تياري شروع ڪري ڇڏي هئي. هن کي [[اٿينس]] جو اعزازي شهري پڻ مقرر ڪيو ويو هو.<ref name="Grainger97-57">Grainger 1997, p. 57</ref> انطيوخس پنهنجي پيءُ جي شخصي پوڄا جو بنياد وڌو. وقت سان گڏ سلوقي خاندان جي حڪمرانن جي شخصيت جي پوڄا جو هڪ باقاعده سلسلو قائم ٿي ويو ۽ سلوقس کي بعد ۾ [[زيوس نيڪاتور]] جو فرزند سمجهي پوڄيو ويو. [[ايليون]] ([[ٽراءِ]]) مان مليل هڪ لکت ۾ پادرين کي هدايت ڪئي وئي آهي ته هو [[اپولو]] جي نالي تي قربانيون پيش ڪن، جنهن کي انطيوخس جي خاندان جو جدِ امجد سمجهيو ويندو هو. سلوقس جي زندگيءَ بابت ڪيترائي قصا ۽ روايتون قديم دنيا ۾ تمام مشهور ٿي ويون هيون.<ref>{{cite book| author= Graham Shipley | title=The Hellenistic World. | year =1999 | pages=301–302 | publisher=[[Routledge]] | isbn=978-0-415-04618-3}}</ref> [[File:Cult relief of the Gad (Fortune) of Dura, from the Temple of the Gadde - YDEA - 25209.jpg|alt=Limestone relief sculpture with three figures, the one on the right (in military dress) holding a crown over the head of the figure in the middle.|thumb|ديني نقش جنهن ۾ سلوقس اول نيڪاتور کي ساڄي پاسي ڏيکاريو ويو آهي، جتي هو دورا جي گاد (قسمت جي ديوتا) کي تاج پارائي رهيو آهي.]] سلوقس جي شهرن جي باني طور شهرت سندس وفات کان پوءِ به زنده رهي. مثال طور، سوريا ۾ [[دورا-يوروپوس]] جي ماڳ تي کوٽاين دوران هڪ مندر مان اهڙو مذهبي نقش مليو جنهن ۾ سلوقس کي شهر جي باني طور ڏيکاريو ويو آهي، جتي هو دورا جي گاد کي تاج پارائي رهيو آهي.<ref name=":0">{{Cite book |last=Baird |first=Jennifer |title=Dura-Europos |publisher=Bloomsbury Academic |year=2018 |pages=19}}</ref> ان کان به وڌيڪ واضح ثبوت هڪ جزوي پاپائرس دستاويز ''P. Dura 32'' مان ملي ٿو، جنهن ۾ دورا-يوروپوس کي "سلوقس نيڪاتور جي يورپي آبادڪارن جي نوآبادي" قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite book |last=Kosmin |first=Paul |title=Dura-Europos: Crossroads of Antiquity |year=2011 |pages=97}}</ref> تنهن هوندي به، ماڳ جي هلينستي دور جي آثار قديمه مان ظاهر ٿئي ٿو ته شروعاتي طور اهو هنڌ رڳو هڪ ننڍڙي فوجي چوڪي (''phourion'') هو، جيڪا شاهي زمين تي قائم ڪئي وئي هئي ۽ جنهن کي اڃا مڪمل ''polis'' (شهري رياست) جو درجو حاصل نه هو.<ref name=":0" /> روڊن جو نظام ۽ مضبوط قلعي بنديون به غالباً 150ع ۾ تعمير ڪيون ويون.<ref>{{Cite book |last=Baird |first=Jennifer |title=Dura-Europos |publisher=Bloomsbury Academic |year=2018 |pages=20}}</ref> هي ننڍڙي آبادي، جيڪا قلعي جي چوڌاري ۽ ڀرپاسي جي زرعي زمينن ۾ رهندڙ فوجين تي مشتمل هئي،<ref>{{Cite book |last=Baird |first=Jennifer |title=Dura-Europos |publisher=Bloomsbury Academic |year=2018 |pages=21}}</ref> شروعاتي دور ۾ غالباً شاهي توجهه جو گهڻو مرڪز نه رهي هوندي. تنهن هوندي به، شهرن جي باني طور سلوقس اول نيڪاتور جي ڏند ڪٿائي شهرت بعد وارن رهواسين کي اهو يقين ڏياريو ته سندن آبادي جو بنياد به سلوقس پاڻ رکيو هو. r7x1e26nq877cgn3ywt3ih3cq6gf4u2 388222 388221 2026-06-23T21:53:15Z Intisar Ali 8681 388222 wikitext text/x-wiki {{Short description|مقدوني جرنيل، ديادوخوس ۽ سلوقي سلطنت جو باني}} {{Infobox royalty | name = سلوقس اول نيڪاتور | title = [[باسيليئس]]{{Efn|[[فارس جي بادشاهن جي فهرست|فارس جو بادشاهه]] {{br}} [[شاهنشاه#يوناني استعمال|شاهنشاه]] {{br}} [[ملڪن جو بادشاهه]] {{br}} ايشيا جو آقا {{br}}}} | image = Seleukos I Nikator Bronze Roman 100BCE-100CE Museo Archeologico Nazionale Naples AN 5590 1.jpg | alt = Bronze male bust | caption = [[هرڪولينيم]] مان مليل سلوقس جي ڪانسي جي مورتي جي رومي نقل (هاڻي [[نيپلز قومي آثار قديمه عجائب گهر]] ۾ موجود) | succession = [[سلوقي سلطنت]] جو [[باسيليئس]] | reign = 305<ref>Boiy "The Reigns of the Seleucid Kings According the Babylonian King List." ''Journal of Near Eastern Studies'' 70(1) (2011): 1–12.</ref> – سيپٽمبر 281 ق م | predecessor = [[سڪندر چوٿون مقدوني]] | successor = [[انطيوخس اول سوٽر]] (تقريباً 292 ق م کان گڏيل حڪمران) | birth_date = {{Circa|358 BC}} | birth_place = [[يوروپوس (مقدونيه)|يوروپوس]]، [[قديم مقدونيه]]<br />(موجوده [[ايورپوس]]، [[يونان]]) | death_date = سيپٽمبر 281 ق م (عمر تقريباً 77 سال) | death_place = [[ليسيميڪيا (ٿريس)|ليسيميڪيا]]، [[ٿريس]]<br />(موجوده [[ڪاواڪ ڪوي]]، [[چاناق قلعه صوبو|چاناق قلعه]]، [[ترڪيه]])<ref name=EB1911/><ref name="Seleucus I Nicator">{{cite web|url=https://www.livius.org/articles/person/seleucus-i-nicator/|title=Seleucus I Nicator|work=Livius}}</ref> | burial_place = | spouse = {{ubl|[[اپاما]]|[[اسٽراٽونائيس آف سوريا|اسٽراٽونائيس]]}} | issue = [[انطيوخس اول سوٽر]]<br />[[اخائيوس (سلوقس اول جو پٽ)|اخائيوس]]<br />[[فيلا (سلوقس جي ڌيءَ)|فيلا]]<br />لاوڊائيس | dynasty = [[سلوقي حڪمرانن جي فهرست|سلوقي خاندان]] | father = [[انطيوخس (سلوقس اول جو پيءُ)|انطيوخس]] | mother = [[لاوڊائيس آف مقدونيه|لاوڊائيس]] }} '''سلوقس اول نيڪاتور''' ({{IPAc-en|s|ɪ|ˈ|l|uː|k|ə|s}}؛<ref>[https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/seleucus-i Seleucus | Collins English dictionary]</ref> يوناني: Σέλευκος Νικάτωρ، ''Séleukos Nikátōr''؛ "فاتح سلوقس"، {{nowrap|تقريباً 358 ق م – 281 ق م}}) هڪ [[مقدوني يوناني]] جرنيل، فوجي عملدار ۽ [[سڪندر اعظم]] جي جانشينن مان هو، جنهن بعد ۾ مشهور [[سلوقي سلطنت]] جو بنياد وڌو ۽ [[سلوقي خاندان]] جي حڪمراني قائم ڪئي. سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ اقتدار جي ڇڪتاڻ ۾ شروعاتي طور سلوقس هڪ ثانوي شخصيت هو، پر وقت سان گڏ هو [[ايشيا صغير]]، [[سوريا]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[ايراني فلات]] جو مڪمل حڪمران بڻجي ويو ۽ ''[[باسيليئس]]'' (بادشاهه) جو لقب اختيار ڪيائين. سلوقي سلطنت [[هليني دور]] جي دنيا جي وڏين طاقتن مان هڪ هئي، جيستائين اها ٻي صدي ق م جي آخر ۽ پهرين صدي ق م جي شروعات ۾ [[رومي جمهوريه]] ۽ [[اشڪاني سلطنت]] جي هٿان ڪمزور نه ٿي وئي. سڪندر اعظم جي فوج ۾ خدمت دوران سلوقس ''[[هائپاسپست]]'' نالي مقدونيه جي چونڊ پيادل فوجي دستي جو سالار هو. جون 323 ق م ۾ سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ سلوقس شروعات ۾ [[پرديڪاس]] جي حمايت ڪئي، جيڪو سڪندر جي سلطنت جو نگران حڪمران هو. 323 ق م ۾ [[بابل جي ورهاست]] دوران سلوقس کي [[ساٿي گهوڙيسوار فوج]] جو ڪمانڊر ۽ ''چليارخ'' مقرر ڪيو ويو. 322 ق م ۾ [[ديادوخين جون جنگيون]] شروع ٿيون. [[مصر]] ۾ [[بطليموس اول سوٽر]] خلاف مهم دوران پرديڪاس جي فوجي ناڪامين سبب [[پيلوسيئم]] ۾ سندس فوج بغاوت ڪري ويٺي. سلوقس، [[پيثون]] ۽ [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] جي سازش جي نتيجي ۾ پرديڪاس 321 يا 320 ق م ۾ پيلوسيئم ۾ قتل ڪيو ويو. 321 ق م ۾ [[ٽرائيپاراديسوس جي ورهاست]] کان پوءِ نئين نگران حڪمران [[انٽيپيٽر]] سلوقس کي [[بابل]] جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو. پر جلد ئي ديادوخين جي جنگين جو نئون دور شروع ٿيو ۽ طاقتور حڪمران [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] سلوقس کي بابل ڇڏڻ تي مجبور ڪري ڇڏيو. سلوقس فقط 312 ق م ۾ [[بطليموس اول سوٽر]] جي مدد سان ٻيهر بابل واپس اچي سگهيو. 312 ق م کان پوءِ سلوقس بي رحمي سان پنهنجي سلطنت کي وڌايو ۽ آخرڪار [[فارس]] ۽ [[ميديا]] جا علائقا فتح ڪري ورتائين. هن نه فقط [[بابلونيا]] تي حڪمراني ڪئي، پر سڪندر اعظم جي سلطنت جي تقريباً سڄي اوڀرئين حصي تي پڻ قبضو قائم ڪيو. سلوقس [[گنڌارا]] ۽ اتر اولهه هندستان جي اڳوڻن صوبن تي پڻ دعويٰ ڪئي. پر انهن خواهشن کي [[چندر گپت موريا]] چئلينج ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[سلوقي-موريا جنگ]] (305–303 ق م) شروع ٿي. آخرڪار هڪ معاهدي ذريعي تڪرار ختم ٿيو، جنهن موجب [[موريا سلطنت]] اوڀر وارا صوبا پنهنجي قبضي ۾ آندا. ان کان علاوه هڪ شاديءَ جو اتحاد پڻ قائم ٿيو. [[اسٽرابو]] ۽ [[ايپيان]] موجب چندر گپت سلوقس جي هڪ ڌيءَ سان شادي ڪئي.<ref name=":1">[[Chandragupta Maurya#CITEREFAppian|Appian]], p. 55.</ref> ان جي بدلي ۾ سلوقي سلطنت کي 500 جنگي [[هاٿي]] ۽ انهن جا [[مهائوٽ]] مليا، جن 301 ق م ۾ [[ايپسس جي جنگ]] ۾ انٽيگونوس خلاف فيصلائتو ڪردار ادا ڪيو. 281 ق م ۾ سلوقس [[ڪوروپيڊيم جي جنگ]] ۾ [[ليسيميڪس]] کي به شڪست ڏني ۽ [[ايشيا صغير]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ورتو. انٽيگونوس ۽ ليسيميڪس خلاف فتوحات کان پوءِ ديادوخين ۾ سلوقي خاندان جو ڪو وڏو حريف باقي نه رهيو. تنهن هوندي به سلوقس [[ٿريس]] ۽ خود [[مقدونيه]] سميت ليسيميڪس جي يورپي علائقن تي به قبضو ڪرڻ جو خواهشمند هو. پر 281 ق م ۾ جڏهن هو ٿريس پهتو ته [[بطليموس ڪيرائونوس]] کيس قتل ڪري ڇڏيو.<ref name="EB1911" /> بطليموس ڪيرائونوس پنهنجي ڀيڻ [[ليسيندرا]] سان گڏ سلوقي درٻار ۾ پناهه ورتي هئي. سلوقس جي قتل سان سلوقين جا ٿريس ۽ مقدونيه تي قبضي جا امڪان ختم ٿي ويا، ۽ بطليموس ڪيرائونوس کي مقدونيه ۾ ليسيميڪس جي گهڻي طاقت پنهنجي هٿ ۾ آڻڻ جو موقعو ملي ويو. سلوقس جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[انطيوخس اول سوٽر]] سلوقي سلطنت جو حڪمران بڻيو. سلوقس پنهنجي دور حڪومت ۾ ڪيترائي نوان شهر پڻ قائم ڪيا، جن ۾ [[انطاڪيه]] (300 ق م)، [[اديسا]] ۽ [[دجله تي سلوقيه]] (تقريباً 305 ق م) شامل آهن. دجله تي سلوقيه جي قيام سبب آخرڪار [[بابل]] جي آبادي وڏي حد تائين گهٽجي وئي. == شروعاتي زندگي ۽ خاندان == سلوقس، [[انطيوخس (سلوقس اول نيڪاتور جو پيءُ)|انطيوخس]] جو پٽ هو. مؤرخ [[جونيانس جسٽينس]] دعويٰ ڪري ٿو ته انطيوخس [[فلپ ٻيون مقدوني]] جي جرنيلن مان هڪ هو، پر ٻين ذريعن ۾ اهڙي ڪنهن جرنيل جو ذڪر نٿو ملي ۽ نه ئي فلپ جي دور ۾ سندس فوجي خدمتن بابت ڪا معتبر ڄاڻ موجود آهي. ممڪن آهي ته انطيوخس [[اپر مقدونيه]] جي ڪنهن معزز اشرافي خاندان سان تعلق رکندو هجي. سلوقس جي ماءُ جو نالو [[لاوڊائيس آف مقدونيه|لاوڊائيس]] ٻڌايو وڃي ٿو، پر سندس باري ۾ به ٻي ڪا خاص معلومات موجود ناهي. بعد ۾ سلوقس پنهنجي والدين جي نالن تي ڪيترن ئي شهرن جا نالا رکيا.<ref name="G2">Grainger 1990, p. 2</ref> سلوقس [[يوروپوس (مقدونيه)|يوروپوس]] ۾ پيدا ٿيو، جيڪو [[مقدونيه]] جي اترئين حصي ۾ واقع هو. جيڪڏهن 358 ق م کي سندس پيدائش جو سڀ کان وڌيڪ امڪاني سال تسليم ڪيو وڃي ته سندس ڄمڻ کان فقط هڪ سال اڳ [[پايوني]] ماڻهن هن علائقي تي حملو ڪيو هو. فلپ ٻئي حملي آورن کي شڪست ڏني ۽ ڪجهه سالن بعد پايونين کي مڪمل طور مقدوني حڪمراني هيٺ آڻي ڇڏيو.<ref name="G4">Grainger 1990, pp. 4–5</ref> سلوقس جي پيدائش جو صحيح سال واضح ناهي. جسٽينس لکي ٿو ته [[ڪوروپيڊيم جي جنگ]] دوران سندس عمر 77 سال هئي، جنهن مطابق سندس پيدائش 358 ق م ۾ ٿي هوندي. [[ايپيان]] موجب جنگ وقت سندس عمر 73 سال هئي، جنهن مطابق سندس جنم 354 ق م ۾ ٿيو. جڏهن ته [[يوسيبيئس آف قيساريه]] عمر 75 سال ٻڌائي ٿو، جنهن مان 356 ق م وارو سال نڪري ٿو، ۽ اهڙي طرح سلوقس جي عمر [[سڪندر اعظم]] جي عمر جي برابر ٿي وڃي ٿي. مؤرخن جو خيال آهي ته شايد اها سلوقس جي سياسي تشهير هئي ته جيئن کيس سڪندر اعظم جي همعصر ۽ برابر حيثيت وارو شخص ڏيکاريو وڃي.<ref name="G1">Grainger 1990, p. 1</ref> نوجواني ۾ سلوقس کي بادشاهه جو [[شاهي خادم]] (''pais'') چونڊيو ويو. اشرافي خاندانن جي سڀني پٽن لاءِ اهو رواجي عمل هو ته هو پهرين شاهي خادم طور خدمت ڪن ۽ پوءِ بادشاهه جي فوج ۾ آفيسر بڻجن.<ref name="G2">Grainger 1990, p. 2</ref> سلوقس بابت چيو وڃي ٿو ته هو پنهنجي مستقبل جي حريفن [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] ۽ [[ديميتريوس اول مقدوني]] وانگر انتهائي طاقتور جسماني قوت جو مالڪ هو. ايپيان هڪ واقعي جو ذڪر ڪري ٿو جنهن ۾ سڪندر اعظم قرباني لاءِ تيار ڪيل هڪ جهنگلي ڍڳو اوچتو آزاد ٿي ڀڄي ويو، پر سلوقس پنهنجي ننگن هٿن سان ان جا سڱ پڪڙي کيس ٻيهر قابو ڪري ورتو.<ref name=":1" /> چيو وڃي ٿو ته بعد ۾ سندس سڪن تي ظاهر ٿيندڙ ڍڳي جا سڱ انهيءَ واقعي جي يادگار هئا. سڪندر اعظم وانگر سلوقس بابت به ڪيترائي ڏند ڪٿائي قصا مشهور ٿيا. هڪ روايت مطابق، جڏهن سلوقس سڪندر سان گڏ فارس خلاف مهم تي روانو ٿي رهيو هو، تڏهن سندس پيءُ انطيوخس کيس ٻڌايو ته سندس حقيقي والد دراصل ديوتا [[اپولو]] آهي. روايت موجب اپولو، لاوڊائيس کي هڪ منڊي تحفي طور ڏني هئي، جنهن تي [[لنگر]] جي تصوير ٺهيل هئي. سلوقس جي جسم تي به لنگر جي شڪل وارو پيدائشي نشان موجود هو. اهو پڻ چيو ويندو هو ته سندس پٽن ۽ پوٽن وٽ به اهڙو ئي نشان هو. هي ڪهاڻي سڪندر اعظم بابت مشهور روايتن سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿي. گهڻا محقق ان کي سياسي پروپيگنڊا سمجهن ٿا، جنهن جو مقصد سلوقس کي سڪندر اعظم جو فطري جانشين ثابت ڪرڻ هو.<ref name="G2" /> [[جان مالالاس]] لکي ٿو ته سلوقس جي هڪ ڀيڻ [[ديديميا (سلوقس اول جي ڀيڻ)|ديديميا]] هئي، جنهن جا ٻه پٽ [[نيڪانور]] ۽ [[نيڪوميديس]] هئا. پر گهڻن مؤرخن جو خيال آهي ته اهي شخصيتون افسانوي آهن. ديديميا جو تعلق شايد [[ديديما]] ۾ موجود اپولو جي مشهور مندر ۽ غيب گوئي واري مرڪز سان هجي، جيڪو [[ميليتوس]] جي ويجهو واقع هو. ڪجهه محققن اهو به تجويز ڪيو آهي ته [[بطليموس (سلوقس جو پٽ)]] دراصل سلوقس جو چاچو هو.<ref name="G3">Grainger 1990, p. 3</ref> == سڪندر اعظم جي دور ۾ شروعاتي فوجي خدمتون == [[File:Hypaspist.jpg|thumb|250px|فارس خلاف سڪندر اعظم جي مهم دوران سلوقس شاهي ''هائپاسپست'' فوج جي اڳواڻي ڪئي.]] 334 ق م جي بهار ۾، تقريباً ٽيهه ويهن سالن جي نوجوان جي حيثيت ۾، سلوقس سڪندر اعظم سان گڏ ايشيا روانو ٿيو.<ref name=EB1911/> 327 ق م جي آخر ۾ شروع ٿيندڙ [[سڪندر اعظم جي هندستاني مهم]] تائين هو مقدوني فوج جي سڀ کان چونڊ پيادل فوجي دستي ''هائپاسپست'' (Shield-bearers) جو سالار بڻجي چڪو هو. بعد ۾ هن دستي کي ''[[سلور شيلڊز]]'' (چانديءَ واريون ڍالون) جي نالي سان سڃاتو ويو. [[ايريان]] موجب جڏهن سڪندر اعظم ٻيڙيءَ وسيلي [[جهلم درياهه|هائڊاسپس درياهه]] پار ڪيو، تڏهن ساڻس [[پرديڪاس]]، [[بطليموس اول سوٽر]]، [[ليسيميڪس]] ۽ سلوقس پڻ گڏ هئا.<ref>Arrian Anabasis 5.13.1</ref> 326 ق م ۾ ٿيندڙ [[هائڊاسپس جي جنگ]] دوران سلوقس پنهنجي فوج جي اڳواڻي ڪندي [[پورس]] جي هاٿين سان مقابلو ڪيو. بهرحال جنگ جي رٿابندي ۾ سندس صحيح ڪردار بابت ڪا واضح ڄاڻ موجود ناهي، ڇاڪاڻ ته جنگ دوران کيس ڪنهن وڏي آزاد ڪمان جو ذڪر نٿو ملي. هي ڳالهه [[ڪريٽيرس]]، [[هيفائيسٽيون]]، [[پيثون]] ۽ [[ليوناتس]] کان مختلف آهي، جن وٽ پنهنجي پنهنجي وڏي فوجي دستا هئا.<ref name="G9">Grainger 1990, pp. 9–10</ref> سلوقس جي شاهي ''هائپاسپست'' فوج مسلسل سڪندر اعظم جي سڌي نگراني هيٺ رهندي هئي. بعد ۾ هنن [[سنڌو ماٿري]] جي مهم، [[مالي قبيلي]] خلاف جنگين ۽ [[گيدروسيا]] جي ريگستاني گذرگاهه پار ڪرڻ ۾ پڻ حصو ورتو. 324 ق م جي بهار ۾ [[سوسا جي شاديون|سوسا جي عظيم شادي واري تقريب]] دوران سلوقس [[اپاما]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[سپيٽامينيس]] جي ڌيءَ هئي. انهن مان سندس وڏو پٽ ۽ جانشين [[انطيوخس اول سوٽر]] پيدا ٿيو. انهن کي گهٽ ۾ گهٽ ٻه جائز ڌيئرون، [[لاوڊائيس]] ۽ [[فيلا]]، پڻ هيون ۽ شايد هڪ ٻيو پٽ [[اخائيوس (سلوقس اول جو پٽ)|اخائيوس]] به هو. ساڳئي تقريب ۾ سڪندر اعظم مرحوم فارسي بادشاهه [[دارا ٽيون]] جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جڏهن ته ٻين ڪيترن مقدوني عملدارن پڻ فارسي عورتن سان شاديون ڪيون. 323 ق م ۾ سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ جڏهن گهڻن مقدوني جرنيلن پنهنجين ''سوسا وارين زالن'' کي ڇڏي ڏنو، تڏهن سلوقس انهن چند ماڻهن مان هو جنهن پنهنجي زال کي برقرار رکيو. اپاما سڄي حياتي سندس ساٿي ۽ بعد ۾ راڻي رهي.<ref name="G912">Grainger 1990, p. 12</ref> قديم ذريعن ۾ سڪندر اعظم جي زندگي دوران سلوقس بابت ڪيترائي قصا ملن ٿا. هڪ واقعي موجب [[بابل]] جي ويجهو ٻيڙيءَ جي سفر دوران سڪندر اعظم جو شاهي تاج (Diadem) هوا ۾ اڏامي ويو ۽ [[آشوري]] بادشاهن جي قبرن ڀرسان ڪنن ۾ وڃي ڪري پيو. سلوقس تري ان کي واپس آندو ۽ ٻيڙيءَ ڏانهن موٽندي تاج کي سڪي رکڻ لاءِ پنهنجي مٿي تي رکيائين. هن قصي جي صداقت مشڪوڪ سمجهي وڃي ٿي. ٻئي قصي موجب سلوقس [[ميديوس آف لاريسا]] جي دعوت ۾ سڪندر اعظم سان گڏ موجود هو. دعوت جو واقعو شايد درست هجي، پر بادشاهه کي زهر ڏيڻ واري سازش جو قصو گهڻو معتبر نٿو سمجهيو وڃي. هڪ ٻي روايت مطابق سڪندر اعظم جي وفات کان ٿورو اڳ سلوقس ديوتا [[سيراپس]] جي مندر ۾ رات گذاري ته جيئن بادشاهه جي صحت بهتر ٿيڻ لاءِ دعا گهري سگهي.<ref>Plutarch, ''Alexander'' 76; Arrian, ''Anabasis'' 7.26; {{harvnb|Ogden|2017|p=64}}</ref> پر هن روايت جي به صداقت تي شڪ ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته يوناني-مصري ديوتا سيراپس جو تصور ان وقت تائين وجود ۾ ئي نه آيو هو.<ref name="Heckel p. 256">Heckel p. 256</ref> == پرديڪاس جي دور ۾ سينيئر فوجي عملدار (323–321 ق م) == [[File:Ptolemy I Soter Louvre Ma849.jpg|thumb|left|upright|[[بطليموس اول سوٽر]]، جيڪو سڪندر اعظم جي فوجي عملدارن مان هو، کي [[مصر]] جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو ويو. بعد ۾ بطليموس [[بطليموسي مصر]] کي آزاد رياست بڻايو ۽ 305 ق م ۾ پاڻ کي [[باسيليئس]] ۽ [[فرعون]] قرار ڏنو.]] {{Main|ديادوخي}} [[سڪندر اعظم]] 10 جون 323 ق م تي [[بابل]] ۾ ڪنهن واضح جانشين کان سواءِ وفات ڪري ويو. سندس جرنيل [[پرديڪاس]] سڪندر جي سڄي سلطنت جو نگران حڪمران (ريجنٽ) بڻيو، جڏهن ته سڪندر جي جسماني ۽ ذهني طور معذور سوتيلي ڀاءُ [[آرريڊيئس]] کي [[فلپ ٽيون مقدوني]] جي نالي سان نئون بادشاهه مقرر ڪيو ويو. ساڳئي وقت سڪندر جي اڃا ڄمڻ کان اڳ واري پٽ [[سڪندر چوٿون مقدوني]] کي پڻ پنهنجي پيءُ جو قانوني جانشين قرار ڏنو ويو. بهرحال، [[بابل جي ورهاست]] دوران پرديڪاس عملي طور سڪندر جي وسيع مقدوني سلطنت کي سندس جرنيلن ۾ ورهائي ڇڏيو. سلوقس کي [[ساٿي گهوڙيسوار فوج]] (''hetairoi'') جو سپهه سالار مقرر ڪيو ويو ۽ کيس پهريون يا درٻاري ''چليارخ'' بڻايو ويو. اهڙي طرح هو نگران حڪمران ۽ سپهه سالار پرديڪاس کان پوءِ شاهي فوج جو سڀ کان اعليٰ عملدار بڻجي ويو. پرديڪاس جي حمايت ڪندڙ ٻين بااثر شخصيتن ۾ [[بطليموس اول سوٽر]]، [[ليسيميڪس]]، [[پيثون]] ۽ [[يومينيس]] شامل هئا. پرديڪاس جي طاقت جو دارومدار ٻن ڳالهين تي هو: پهريون، سڪندر اعظم جي وسيع سلطنت کي متحد رکڻ؛ ۽ ٻيو، مختلف [[صوبيدار]]ن کي پنهنجي حڪمن جو پابند رکڻ.<ref name="Heckel p. 256"/> جلد ئي پرديڪاس ۽ ٻين [[ديادوخي]] حڪمرانن جي وچ ۾ جنگ شروع ٿي وئي. پنهنجي سياسي حيثيت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ پرديڪاس سڪندر اعظم جي ڀيڻ [[ڪليوپيٽرا آف مقدونيه|ڪليوپيٽرا]] سان شادي ڪرڻ چاهي. [[ديادوخين جي پهرين جنگ]] ان وقت شروع ٿي جڏهن پرديڪاس سڪندر اعظم جي لاش کي تدفين لاءِ مقدونيه موڪلڻ جو فيصلو ڪيو. پر [[بطليموس اول سوٽر]] لاش تي قبضو ڪري ان کي [[اسڪندريا]] کڻي ويو. پرديڪاس پنهنجي فوج سان گڏ سندس پٺيان مصر روانو ٿيو. ان موقعي تي بطليموس، [[ميديا]] جي صوبيدار [[پيثون]] ۽ ''[[آرگيراسپيدس]]'' جي سالار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] سان گڏجي سازش ڪئي. پيثون ۽ انٽيجينيس ٻئي ان وقت پرديڪاس جي ماتحت فوجي عملدار هئا. انهن گڏجي پرديڪاس کي قتل ڪري ڇڏيو. [[ڪارنيليئس نيپوس]] لکي ٿو ته سلوقس به هن سازش ۾ شامل هو، پر هن دعويٰ بابت مڪمل يقين سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي.<ref name="G20">Grainger 1990, pp. 20–24</ref> == بابلونيا جو صوبيدار (321–316 ق م) == [[File:Seleucos Nicator Louvre Ma3597 n3.jpg|thumb|upright|سلوقس اول نيڪاتور سان منسوب مجسمو، [[رومي سلطنت]] جي دور جو فن پارو، جيڪو [[سوريا]] ۾ هڪ [[هليني دور|هليني]] نموني جي بنياد تي تيار ڪيو ويو (تقريباً 200ع)]] [[پرديڪاس]] جي وفات کان پوءِ سلطنت جو سڀ کان طاقتور شخص [[انٽيپيٽر]] بڻجي ويو.<ref>{{Cite book |last=Ahmad |first=Ainan |title=The Game of Power - Volume 3 (History of Persian Empire) |publisher=Blue Rose Publishers |year=2024 |location=London |pages=100 |language=en}}</ref> پرديڪاس جا مخالف [[ٽرائيپاراديسوس]] ۾ گڏ ٿيا، جتي سڪندر اعظم جي سلطنت کي ٻيهر ورهايو ويو. هي ورهاست [[ٽرائيپاراديسوس جو معاهدو]] (321 ق م) جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="G21">Grainger 1990, pp. 21–29</ref> ٽرائيپاراديسوس ۾ فوجين بغاوت ڪري ڇڏي هئي ۽ هو پنهنجي آقا انٽيپيٽر کي قتل ڪرڻ جو ارادو رکي رهيا هئا. پر سلوقس ۽ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] انهن کي ائين ڪرڻ کان روڪي ڇڏيو.{{sfn|Bosworth|2005|p=211}} پرديڪاس جي قتل واري سازش ۾ سلوقس جي شموليت يقيني طور ثابت نه ٿي سگهي آهي، پر نئين انتظام ۾ کيس بابل جو مالدار صوبو انعام طور مليو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} ڪجهه ذريعا هن مقرري کي پرديڪاس سان سندس مبينا غداري جو انعام قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite book |last=Justinus |first=Marcus Junianus |title=Justin: Epitome of the Philippic History of Pompeius Trogus: Volume II: Books 13-15: The Successors to Alexander the Great |publisher=Clarendon Press |year=2011 |isbn=978-0-19-927759-9 |pages=162 |language=en}}</ref> تنهن هوندي به ممڪن آهي ته هي فيصلو [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي تجويز تي ڪيو ويو هجي. سلوقس جو بابل ڪيترن طاقتور صوبيدارن جي وچ ۾ گهيريل هو؛ [[فارس (صوبو)|فارس]] جو صوبيدار [[پيوڪيسٽاس]]، [[سوسيانا]] جو نئون صوبيدار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] ۽ [[ميديا]] جو حڪمران [[پيثون]]. بابل سلطنت جي امير ترين صوبن مان هڪ هو، پر فوجي لحاظ کان گهڻو طاقتور نه هو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} ممڪن آهي ته انٽيپيٽر اوڀر وارن صوبن کي اهڙي نموني ورهايو هجي جو ڪو هڪ صوبيدار ٻين کان وڌيڪ طاقتور نه بڻجي سگهي.<ref name="G21" /> سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ [[آرخون آف پيلا]] کي بابل جو صوبيدار مقرر ڪيو ويو هو. پر پرديڪاس کيس هٽائي [[ڊوڪيمس]] کي ان جي جاءِ تي مقرر ڪرڻ چاهيو. جڏهن پرديڪاس مصر تي حملي لاءِ روانو ٿيو ته هن ڊوڪيمس کي فوجي دستن سان گڏ بابل موڪليو. آرخون سندس خلاف جنگ ڪئي، پر جنگ ۾ مارجي ويو. انهيءَ ڪري ڊوڪيمس سلوقس کي بابل بنا مقابلي جي ڏيڻ لاءِ تيار نه هو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} سلوقس آخرڪار بابل ڪيئن حاصل ڪيو، اهو يقيني طور معلوم ناهي. هڪ بابلي تاريخنامي مطابق 320 ق م جي اونهاري يا سياري ۾ شهر جي هڪ اهم عمارت تباهه ٿي وئي. ٻين بابلي ذريعن موجب سلوقس آڪٽوبر يا نومبر 320 ق م ۾ بابل پهتو. ممڪن جنگ جي باوجود ڊوڪيمس فرار ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو. ان دوران سلطنت وري افراتفري جو شڪار ٿي وئي. [[ميديا]] جي صوبيدار [[پيثون]] [[پارتيا]] جي صوبيدار فلپ کي قتل ڪري ڇڏيو ۽ پنهنجي ڀاءُ [[يوديمس (جرنيل)|يوديمس]] کي نئون صوبيدار مقرر ڪيو. اولهه ۾ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] ۽ [[يومينيس]] هڪ ٻئي خلاف جنگ ڪري رهيا هئا. پيثون ۽ سلوقس وانگر يومينيس پڻ پرديڪاس جو پراڻو حامي هو. سلوقس لاءِ سڀ کان وڏو مسئلو خود بابل هو. مقامي آبادي آرخون خلاف بغاوت ڪري چڪي هئي ۽ ڊوڪيمس جي حمايت ڪري رهي هئي. بابلي پادرين جو علائقي تي تمام گهڻو اثر هو. بابل ۾ سڪندر اعظم جي فوج جا وڏي تعداد ۾ مقدوني ۽ يوناني اڳوڻا سپاهي به رهندا هئا. سلوقس پادرين کي مالي تحفا ۽ رشوتون ڏئي پنهنجي پاسي آڻي ورتو.<ref name="G30">Grainger 1990, pp. 30–32</ref> === ديادوخين جي ٻي جنگ === {{Main|ديادوخين جي ٻي جنگ}} 319 ق م ۾ انٽيپيٽر جي وفات کان پوءِ ميديا جي صوبيدار پيثون پنهنجي طاقت وڌائڻ شروع ڪئي. هن شايد ويهه هزار کان وڌيڪ سپاهين تي مشتمل هڪ وڏي فوج گڏ ڪئي. پيوڪيسٽاس جي اڳواڻي ۾ اوڀر جي ٻين صوبيدارن به سندس مقابلي لاءِ گڏيل فوج تيار ڪئي. آخرڪار پيثون پارتيا ۾ ٿيندڙ جنگ ۾ شڪست کاڌي. هو ميديا ڏانهن ڀڄي ويو، پر سندس مخالفن سندس تعاقب ڪرڻ بدران واپس سوسيانا موٽي ويا. ساڳئي وقت يومينيس ۽ سندس فوج [[ڪليڪيا]] پهتا، پر جڏهن انٽيگونوس اتي پهتو ته کين پوئتي هٽڻو پيو. سلوقس لاءِ صورتحال ڏاڍي ڏکئي هئي. يومينيس ۽ سندس فوج بابل جي اتر ۾ هئي. انٽيگونوس هڪ وڌيڪ وڏي فوج سان سندس پٺيان هو. پيثون ميديا ۾ هو ۽ سندس مخالف سوسيانا ۾ موجود هئا. سوسيانا جو صوبيدار ۽ [[آرگيراسپيدس]] جو سالار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] يومينيس جو اتحادي هو. پيثون ۽ انٽيجينيس جي وچ ۾ جنگ شروع ٿيڻ وقت انٽيجينيس ڪليڪيا ۾ موجود هو.<ref name="G33">Grainger 1990, pp. 33–37</ref> 317 ق م جي سرءُ يا سياري ۾ پيثون بابل پهتو. جيتوڻيڪ هن گهڻا سپاهي وڃائي ڇڏيا هئا، پر سلوقس وٽ ان کان به گهٽ فوج هئي. 316 ق م جي بهار ۾ يومينيس [[سوسا]] ڏانهن روانو ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. سوسا جي صوبيدارن غالباً يومينيس جي ان دعويٰ کي قبول ڪيو ته هو قانوني شاهي خاندان جي طرفان غاصب انٽيگونوس خلاف وڙهي رهيو آهي. يومينيس پنهنجي فوج کي بابل کان 300 [[قديم يوناني ماپون|اسٽيڊيا]] پري وٺي ويو ۽ [[دجله]] درياهه پار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سلوقس کي ڪارروائي ڪرڻي پئي. هن درياهه پار ٿيڻ روڪڻ لاءِ ٻه [[ٽرائيريم]] ۽ ڪجهه ننڍيون ٻيڙيون موڪليون. هن آرگيراسپيدس جي اڳوڻن ''هائپاسپست'' سپاهين کي به پاڻ سان ملائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هو ڪامياب نه ٿيو. سلوقس انٽيگونوس ڏانهن به پيغام موڪليا. فوج جي کوٽ سبب لڳي ٿو ته سلوقس يومينيس سان سڌي جنگ ڪرڻ نٿي چاهي. هن درياهه جا بند کوليا ته جيئن ٻوڏ اچي، پر ان سان به يومينيس جو اڳتي وڌڻ نه رڪيو.<ref name="G39">Grainger 1990, pp. 39–42</ref> 316 ق م جي بهار ۾ سلوقس ۽ پيثون انٽيگونوس سان ملي ويا، جيڪو يومينيس جو تعاقب ڪندي سوسا پهتو هو. سوسا مان انٽيگونوس ميديا روانو ٿيو، جتان هو اوڀر وارن صوبن کي خطري ۾ وجهي سگهيو ٿي. هن سلوقس کي ٿوري فوج سان اتي ڇڏيو ته جيئن يومينيس کي بحيره روم تائين پهچڻ کان روڪي سگهي. [[اراخوسيا]] جي صوبيدار [[سيبيرٽيوس]] صورتحال کي نااميد سمجهي پنهنجي صوبي ڏانهن موٽي ويو. يومينيس ۽ سندس اتحادين جون فوجون ٽٽڻ جي ڪناري تي پهچي ويون. 316 ق م دوران انٽيگونوس ۽ يومينيس وچ ۾ ٻه اهم جنگيون ٿيون: [[پارايتاڪيني جي جنگ]] ۽ [[گابيئني جي جنگ]]. يومينيس شڪست کاڌي ۽ بعد ۾ قتل ڪيو ويو. ديادوخين جي ٻي جنگ جا واقعا ظاهر ڪن ٿا ته سلوقس صحيح وقت جو انتظار ڪرڻ جي غيرمعمولي صلاحيت رکندو هو. بي ڌڙڪ جنگ ۾ ٽپي پوڻ سندس انداز نه هو.<ref name="G43">Grainger 1990, p. 43</ref> === مصر ڏانهن فرار === انٽيگونوس 316 ق م جي سياري ۾ ميديا ۾ رهيو، جتي پيثون ٻيهر حڪمران هو. پيثون جي اقتدار جي خواهش وڌيڪ وڌي وئي ۽ هن انٽيگونوس جي ڪجهه فوجن کي پنهنجي پاسي آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. پر انٽيگونوس سازش جو پتو لڳائي ورتو ۽ پيثون کي قتل ڪرائي ڇڏيو. ان کان پوءِ هن [[پيوڪيسٽاس]] کي هٽائي فارس جو نئون صوبيدار مقرر ڪيو.<ref name="G44">Grainger 1990, p. 44–45</ref> 315 ق م جي اونهاري ۾ انٽيگونوس بابل پهتو، جتي سلوقس سندس شاندار استقبال ڪيو. پر ٻنهي جي وچ ۾ لاڳاپا جلد خراب ٿي ويا. سلوقس انٽيگونوس جي هڪ فوجي عملدار کي ان کان اجازت وٺڻ کان سواءِ سزا ڏني. انٽيگونوس ڪاوڙجي پيو ۽ سلوقس کان مطالبو ڪيو ته هو صوبي جي آمدنيءَ جو حساب ڏئي. سلوقس انڪار ڪري ڇڏيو.{{sfn|Boiy|2004|p=121}} تنهن هوندي به هو انٽيگونوس کان ڊڄي ويو ۽ فقط پنجاهه گهوڙيسوارن سان گڏ مصر ڏانهن ڀڄي ويو. روايت آهي ته [[ڪلداني]] نجومين انٽيگونوس کي اڳڪٿي ٻڌائي هئي ته سلوقس مستقبل ۾ ايشيا جو حڪمران بڻجندو ۽ آخرڪار انٽيگونوس کي قتل ڪندو. هي ٻڌي انٽيگونوس سلوقس جي پٺيان فوج موڪلي. پر سلوقس پهرين [[ميسوپوٽيميا]] ۽ پوءِ [[سوريا]] ڏانهن فرار ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو. سلوقس جي مدد ڪرڻ جي الزام ۾ انٽيگونوس [[بليٽور]]، جيڪو ميسوپوٽيميا جو نئون صوبيدار هو، کي قتل ڪرائي ڇڏيو. جديد مؤرخ هن نجومي اڳڪٿي واري قصي بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا. تنهن هوندي به اهو تقريباً يقيني آهي ته بابلي پادري سلوقس جا مخالف هئا.<ref name="G49">Grainger 1990, pp. 49–51, Boiy p. 122</ref> == بطليموس جي ماتحت بحري سالار (316–311 ق م) == {{Main|ديادوخين جي ٽين جنگ}} مصر پهچڻ کان پوءِ سلوقس پنهنجي دوستن کي [[يونان]] موڪليو ته جيئن هو ٻين ديادوخي حڪمرانن [[ڪيساندر]] (مقدونيه جو حڪمران ۽ يونان جو بالادست) ۽ [[ليسيميڪس]] (حڪمران [[ٿريس]]) کي [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي وڌندڙ طاقت بابت آگاهه ڪن. ان وقت انٽيگونوس سڀني ''ديادوخي'' حڪمرانن مان سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي چڪو هو، ۽ جلد يا دير سان ٻين حڪمرانن کي سندس مقابلو ڪرڻو هو. [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]]، ليسيميڪس ۽ ڪيساندر گڏجي انٽيگونوس خلاف هڪ اتحاد قائم ڪيو. اتحادين انٽيگونوس ڏانهن هڪ تجويز موڪلي، جنهن ۾ هن کان مطالبو ڪيو ويو ته هو پنهنجي گڏ ڪيل خزاني ۽ علائقن مان حصا ورهائي. تجويز موجب [[فينيقيا]] ۽ [[سوريا]] بطليموس کي، [[ڪپاڊوشيا]] ۽ [[ليسيا]] ڪيساندر کي، [[هيلسپونٽيني فريجيا]] ليسيميڪس کي ۽ [[بابلونيا]] سلوقس کي ملڻ گهرجي.<ref>Diodorus Siculus, ''Bibliotheca Historica'' XIX 57,1.</ref> انٽيگونوس هن مطالبي کي رد ڪري ڇڏيو ۽ 314 ق م جي بهار ۾ [[سوريا]] ۾ بطليموس خلاف لشڪر ڪشي شروع ڪئي.<ref name="G55">Grainger 1990, pp. 53–55</ref> جنگ جي شروعاتي مرحلي دوران سلوقس، بطليموس جي بحري فوج ۾ ''بحري سالار'' طور خدمتون سرانجام ڏنيون. انٽيگونوس [[صور]] (Tyre) جو گهيرو ڪري رهيو هو، جڏهن سلوقس پنهنجي ٻيڙين سان سندس سامهون کان گذري ويو ۽ [[سوريا]] ۽ [[ايشيا صغير]] جي سامونڊي ڪنارن لاءِ خطرو بڻجي ويو.<ref>{{cite web |author=Jona Lendering |url=https://www.livius.org/di-dn/diadochi/war05.html |title=Alexander's successors: The Third Diadoch War |publisher=Livius.org |access-date=2012-11-07 |archive-date=18 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121118035712/http://www.livius.org/di-dn/diadochi/war05.html |url-status=dead }}</ref> انٽيگونوس [[روڊس]] جي ٻيٽ سان اتحاد ڪيو، جيڪو پنهنجي حڪمتِ عملي واري جڳهه ۽ طاقتور بحري ٻيڙي بيڙي سبب اتحادين کي گڏ ٿيڻ کان روڪي سگهي پيو. روڊس جي خطري کي نظر ۾ رکندي بطليموس سلوقس کي هڪ سئو جنگي ٻيڙيون ڏنيون ۽ کيس [[ايجيئن سمنڊ]] ڏانهن موڪليو. سلوقس جو ٻيڙو روڊس کي شڪست ڏيڻ لاءِ ڪافي نه هو، پر ايترو ضرور طاقتور هو جو [[ڪاريا]] جي صوبيدار [[اساندر]] کي بطليموس سان اتحاد ڪرڻ تي مجبور ڪري سگهي. پنهنجي طاقت جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ سلوقس [[ايرٿرائي]] شهر تي پڻ حملو ڪيو. انٽيگونوس جي ڀائٽي [[پوليمايوس (جرنيل)|پوليمايوس]] اساندر تي حملو ڪيو. سلوقس واپس [[قبرص]] موٽي آيو، جتي بطليموس پنهنجي ڀاءُ [[مينيلائوس (لاگوس جو پٽ)|مينيلائوس]] کي 10,000 ڀاڙي جي سپاهين ۽ 100 ٻيڙين سان موڪليو هو. سلوقس ۽ مينيلائوس گڏجي [[ڪيتيون]] جو گهيرو شروع ڪيو. انٽيگونوس پنهنجي بحري فوج جو وڏو حصو ايجيئن سمنڊ ڏانهن ۽ پنهنجي زميني فوج [[ايشيا صغير]] ڏانهن موڪلي. هاڻي بطليموس (ٽالمي) وٽ [[سوريا]] تي حملي جو بهترين موقعو هو. 312 ق م ۾ هن [[غزه جي جنگ (312 ق م)|غزه جي جنگ]] ۾ [[ديميتريوس اول مقدوني]]، جيڪو انٽيگونوس جو پٽ هو، کي شڪست ڏني. امڪان آهي ته سلوقس به هن جنگ ۾ شامل هو. [[پيثون، پٽِ ايجينور]]، جنهن کي انٽيگونوس بابل جو نئون صوبيدار مقرر ڪيو هو، جنگ ۾ مارجي ويو. پيثون جي موت سلوقس لاءِ بابل واپس حاصل ڪرڻ جو بهترين موقعو ثابت ٿيو.<ref name="G56">Grainger 1990, pp. 56–72</ref> سلوقس پنهنجي بابل واپسي جي تياري تمام احتياط سان ڪئي هئي. غزه جي جنگ کان پوءِ ديميتريوس [[ٽرپولي، لبنان|ٽرپولي]] ڏانهن هٽي ويو، جڏهن ته بطليموس اڳتي وڌندي [[صيدا]] تائين پهچي ويو. بطليموس سلوقس کي 800 پيادل سپاهي ۽ 200 گهوڙيسوار ڏنا. ان سان گڏ سندس پراڻا دوست به هئا، شايد اهي ئي پنجاهه ماڻهو جيڪي اڳ بابل مان ساڻس گڏ ڀڄي نڪتا هئا. بابل ڏانهن سفر دوران سلوقس رستي ۾ موجود فوجي آبادين مان وڌيڪ سپاهي ڀرتي ڪندو ويو. آخرڪار هن وٽ لڳ ڀڳ 3,000 سپاهي گڏ ٿي ويا. بابل ۾ پيثون جي ڪمانڊر [[ڊيفيلوس]] شهر جي قلعي ۾ پاڻ کي بند ڪري ڇڏيو. سلوقس تمام تيزيءَ سان بابل تي قبضو ڪري ورتو ۽ جلد ئي قلعو به فتح ٿي ويو. سلوقس جا اهي دوست، جيڪي بابل ۾ رهجي ويا هئا، قيد مان آزاد ڪيا ويا.<ref name="G74">Grainger 1990, pp. 74–75</ref> بعد ۾ سلوقس جي بابل واپسي کي سرڪاري طور [[سلوقي سلطنت]] جي قيام جي شروعات تصور ڪيو ويو.<ref name=EB1911/> ساڳئي سال کي پوءِ [[سلوقي سن]] (Seleucid Era) جو پهريون سال قرار ڏنو ويو. == بابلونيا جو صوبيدار (311–306 ق م) == === اوڀر وارن صوبن جي فتح === [[File:Diadochi.png|thumb|350px|[[سلوقس اول نيڪيٽر]]، [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]]، [[بطليموس اول]]، [[ڪيساندر]] ۽ [[ليسيميڪس]] جون سلطنتون]] سلوقس جي بابل واپسي کان ٿوري ئي دير پوءِ انٽيگونوس جي حامين بابل کي ٻيهر هٿ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. [[نيڪانور (صوبيدار)|نيڪانور]] ميڊيا جو نئون صوبيدار ۽ اوڀر وارن صوبن جو ''اسٽريٽيگوس'' (اعليٰ فوجي ڪمانڊر) هو. سندس فوج ۾ لڳ ڀڳ 17,000 سپاهي هئا. [[آريا]] جو صوبيدار [[ايويگوراس]] سندس اتحادي هو. ظاهر هو ته سلوقس جي ننڍڙي فوج ٻنهي کي سڌي جنگ ۾ شڪست نٿي ڏئي سگهي. سلوقس پنهنجون فوجون انهن دلدلن ۾ لڪائي ڇڏيون جيڪي ان علائقي کي گهيرينديون هيون جتان نيڪانور [[دجلہ درياهه]] پار ڪرڻ وارو هو، ۽ رات جي وقت اوچتو حملو ڪيو. جنگ جي شروعات ۾ ئي ايويگوراس مارجي ويو ۽ نيڪانور پنهنجي فوج کان الڳ ٿي ويو. ايويگوراس جي موت جي خبر سپاهين ۾ پکڙجڻ سان ئي ڪيترن سپاهين وڏي تعداد ۾ هٿيار ڦٽا ڪيا. انهن مان تقريباً سڀني سلوقس جي ماتحت وڙهڻ قبول ڪيو. نيڪانور فقط ٿورن ساٿين سان بچي نڪري ويو.{{sfn|Grainger|1990|p=79}}{{sfn|Boiy|2004|p=126}} جيتوڻيڪ هاڻي سلوقس وٽ لڳ ڀڳ 20,000 سپاهي هئا، پر اهي اڃا به انٽيگونوس جي سموري طاقت کي منهن ڏيڻ لاءِ ڪافي نه هئا. هن کي اهو به معلوم نه هو ته انٽيگونوس ڪڏهن جوابي حملو ڪندو. ٻئي طرف کيس خبر هئي ته گهٽ ۾ گهٽ ٻه اوڀر وارا صوبا اهڙا هئا جتي ڪو صوبيدار موجود نه هو. سندس فوج جو وڏو حصو به انهن ئي علائقن مان آيل هو. ايويگوراس جي فوج جا به ڪيترائي سپاهي پارسي هئا. شايد ڪجهه فوجي اهي به هئا جيڪي اڳ [[يومينيس]] جي فوج ۾ شامل هئا ۽ انٽيگونوس سان دشمني رکندا هئا. سلوقس فيصلو ڪيو ته هن صورتحال مان مڪمل فائدو ورتو وڃي.{{sfn|Grainger|1990|p=79}}{{sfn|Boiy|2004|p=126}} سلوقس مختلف صوبن ۽ فوجين ۾ مختلف ڳالهيون مشهور ڪرايون. هڪ مشهور روايت موجب هن خواب ۾ [[سڪندر اعظم]] کي پنهنجي ڀرسان بيٺل ڏٺو هو. يومينيس به اڳ اهڙي قسم جي تبليغي حڪمت عملي استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي. پر انٽيگونوس، جيڪو ان وقت [[ايشيا صغير]] ۾ هو، اوڀر ۾ سڪندر سان گڏ نه رهيو هو، تنهنڪري هو پنهنجي تبليغ ۾ سڪندر جي شخصيت جو ساڳيو فائدو نه وٺي سگهيو. سلوقس، هڪ مقدوني هجڻ جي ڪري، پنهنجي فوج ۾ موجود مقدونين جو اعتماد آسانيءَ سان حاصل ڪري سگهيو، جڏهن ته يومينيس لاءِ اها ڳالهه ممڪن نه هئي.<ref name="G80">Grainger 1990, p. 80</ref> بابل جو صوبيدار ٻيهر بڻجڻ کان پوءِ سلوقس پنهنجي سياسي روش ۾ گهڻو جارح بڻجي ويو. ٿوري ئي عرصي اندر هن [[ميڊيا]] ۽ [[سوسيانا]] تي قبضو ڪري ورتو. [[ڊيوڊورس سڪيولس]] لکي ٿو ته سلوقس ٻين ويجهن علائقن تي به قبضو ڪيو، جن مان مراد شايد [[پارس]]، [[آريا]] يا [[پارتيا]] هجن. بهرحال هو [[باختريا]] ۽ [[سغديانا]] تائين نه پهتو. انهن مان پهرين علائقي جو صوبيدار [[اسٽاسانور]] هو، جيڪو سڄي تڪرار دوران غيرجانبدار رهيو. نيڪانور جي فوج جي شڪست کان پوءِ اوڀر ۾ ڪا اهڙي طاقت باقي نه رهي جيڪا سلوقس جي مخالفت ڪري سگهي. اهو واضح ناهي ته سلوقس فتح ڪيل صوبن جي انتظاميه ڪيئن منظم ڪئي. گهڻا صوبيدار ته اڳ ئي مارجي چڪا هئا. نظرياتي طور [[پوليپرخون]] اڃا به انٽيپيٽر جو قانوني جانشين ۽ مقدونيه سلطنت جو سرڪاري نائب السلطنت هو، ۽ صوبيدارن جي مقرري سندس ذميواري هئي. پر پوليپرخون اڃا تائين انٽيگونوس جو اتحادي هو، تنهنڪري سلوقس جو مخالف به شمار ٿيندو هو.<ref name="G81">Grainger 1990, p. 81</ref> === جوابي ڪارروائي === [[File:Seleucos I Bucephalos coin.jpg|thumb|سلوقس اول جو سڪو جنهن تي [[سڪندر اعظم]] جي مشهور گهوڙي [[بوقيفالوس]] جي تصوير موجود آهي.]] انٽيگونوس پنهنجي پٽ [[ديميتريوس اول مقدوني]] کي 15,000 پيادل ۽ 4,000 گهوڙيسوارن سان بابل ٻيهر فتح ڪرڻ لاءِ موڪليو. ظاهر آهي ته هن ديميتريوس لاءِ هڪ مقرر وقت به رکيو هو، جنهن کان پوءِ کيس واپس [[سوريا]] موٽڻو هو. انٽيگونوس جو خيال هو ته سلوقس اڃا به رڳو بابل تي حڪمران آهي. شايد نيڪانور کيس نه ٻڌايو هو ته سلوقس وٽ هاڻي گهٽ ۾ گهٽ 20,000 سپاهي موجود آهن. اهو به لڳي ٿو ته نيڪانور جي شڪست جي اصل پيماني کان گهڻا ماڻهو واقف نه هئا. انٽيگونوس کي اها به خبر نه هئي ته سلوقس اوڀر جي گهڻن صوبن تي قبضو ڪري چڪو آهي، ۽ شايد هو سلطنت جي اوڀر وارن حصن کي گهڻي اهميت به نه ڏيندو هو.<ref name="G82">Grainger 1990, pp. 82–83</ref> جڏهن ديميتريوس بابل پهتو، تڏهن سلوقس اوڀر ۾ موجود هو. هن شهر جي حفاظت [[پيٽروڪلس]] جي حوالي ڪري ڇڏي هئي. بابل جو دفاع غيرمعمولي طريقي سان ڪيو ويو. شهر ۾ ٻه مضبوط قلعا هئا جن ۾ سلوقس پنهنجا فوجي دستا مقرر ڪيا هئا. شهر جي آبادي کي ٻاهر ڪڍي ويجهن علائقن ۾ آباد ڪيو ويو، جن مان ڪجهه ماڻهو ته [[سوسا]] تائين منتقل ڪيا ويا. بابل جي چوڌاري شهر، دلدل، واهه ۽ درياهه هجڻ ڪري دفاع لاءِ تمام موزون ماحول موجود هو. ديميتريوس جي فوج قلعي جي گهيري ۾ لڳي وئي ۽ ٻن مان هڪ قلعو فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي. پر ٻيو قلعو سندس لاءِ ڏاڍو مشڪل ثابت ٿيو. هن پنهنجي دوست [[آرڪيلاوس]] کي گهيرو جاري رکڻ لاءِ ڇڏيو ۽ پاڻ 5,000 پيادل ۽ 1,000 گهوڙيسوار بابل ۾ ڇڏي اولهه ڏانهن موٽي ويو. قديم ماخذ انهن فوجين جي بعد واري قسمت بابت ڪجهه نٿا ٻڌائين. شايد سلوقس کي آرڪيلاوس کان بابل ٻيهر فتح ڪرڻو پيو هجي.<ref name="G83">Grainger 1990, p. 83; Boiy p. 127</ref> === بابل جي جنگ === {{Main|بابل جي جنگ}} [[File:LysimachusCoinWithHornedAlexander.jpg|thumb|left|250px|[[ليسيميڪس]] جو سڪو جنهن تي سڱن واري [[سڪندر اعظم]] جي تصوير موجود آهي.]] 311 کان 302 ق م تائين نون سالن دوران، جڏهن انٽيگونوس اولهه ۾ مصروف رهيو، سلوقس سڪندر اعظم جي سلطنت جي سموري اوڀرئين حصي کي [[جيڪسارٽيس درياهه]] کان [[سنڌو درياهه]] تائين پنهنجي اقتدار هيٺ آڻي ڇڏيو.<ref name=EB1911>{{EB1911 |wstitle=Seleucid Dynasty |volume=24 |pages=603–604 |first=Edwyn Robert |last=Bevan |inline=1}}</ref> 311 ق م ۾ انٽيگونوس ڪيساندر، ليسيميڪس ۽ بطليموس سان صلح ڪري ورتي، جنهن کان پوءِ کيس سلوقس سان نبيرڻ جو موقعو ملي ويو.<ref name="G86">Grainger 1990, p. 86</ref> انٽيگونوس وٽ گهٽ ۾ گهٽ 80,000 سپاهي هئا. جيڪڏهن هو پنهنجي اڌ فوج به اولهه ۾ ڇڏي ڏئي ها، تڏهن به کيس سلوقس تي عددي برتري حاصل رهي ها. ممڪن آهي ته سلوقس کي [[ڪوسائي]] قبيلن کان به مدد ملي هجي، جن جا ابا ڏاڏا قديم [[ڪاسي]] هئا. انٽيگونوس يومينيس خلاف جنگ دوران سندن علائقن کي تباهه ڪري ڇڏيو هو. سلوقس شايد آرڪيلاوس جي ڪجهه فوجين کي به پنهنجي پاسي شامل ڪيو. جڏهن آخرڪار انٽيگونوس بابل تي حملو ڪيو، تڏهن سلوقس جي فوج اڳ کان گهڻي وڏي ٿي چڪي هئي. سندس فوج جا ڪيترائي ماڻهو يقيناً انٽيگونوس کان نفرت ڪندا هئا، جڏهن ته بابل جا رهواسي به ان جا مخالف هئا. انهيءَ ڪري سلوقس کي بغاوت روڪڻ لاءِ وڏي فوج مقرر ڪرڻ جي ضرورت نه رهي.<ref name="G89">Grainger 1990, pp. 89–91</ref> === بابل جي جنگ === {{Main|بابل جي جنگ}} بابل جي جنگ بابت تمام ٿوري معلومات محفوظ رهي آهي. هن تڪرار جا واقعا بيان ڪندڙ فقط هڪ مختصر بابلي تاريخي رڪارڊ (Chronicle) موجود آهي. 310 ق م واري سال جو بيان مڪمل طور گم ٿي چڪو آهي. لڳي ٿو ته انٽيگونوس ڪجهه وقت لاءِ بابل تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو هو، پر سندس منصوبا ان وقت متاثر ٿيا جڏهن [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]] اوچتو [[ڪليڪيا]] تي حملو ڪري ڇڏيو.<ref name="G89" /> اسان کي اها خبر ضرور آهي ته سلوقس گهٽ ۾ گهٽ هڪ فيصلاڪن جنگ ۾ انٽيگونوس کي شڪست ڏني. هن جنگ جو ذڪر فقط [[پوليائينس]] جي ڪتاب ''جنگي حڪمت عمليون'' (''Stratagems in War'') ۾ ملي ٿو. پوليائينس موجب سلوقس ۽ انٽيگونوس جون فوجون سڄو ڏينهن وڙهنديون رهيون، پر رات ٿيڻ تائين ڪو به ڌر فيصلائتي برتري حاصل نه ڪري سگهي. ٻنهي فوجن رات جو آرام ڪرڻ ۽ صبح جو جنگ جاري رکڻ تي اتفاق ڪيو. انٽيگونوس جا سپاهي پنهنجا هٿيار ۽ سازوسامان هڪ پاسي رکي آرام ڪرڻ لڳا. سلوقس پنهنجي فوج کي حڪم ڏنو ته هو جنگي صفن ۾ ئي آرام ڪن ۽ صبح جو ناشتو به ساڳئي ترتيب سان ڪن. سج اڀرڻ کان ٿورو اڳ سلوقس جي فوج اوچتو حملو ڪري ڇڏيو. انٽيگونوس جا سپاهي ان وقت تائين هٿيارن کان سواءِ ۽ بي ترتيب حالت ۾ هئا، تنهنڪري کين آسانيءَ سان شڪست ملي وئي. بهرحال، هن روايت جي تاريخي صحت بابت ڪجهه شڪ موجود آهن.{{sfn|Grainger|1997|p=54}}<ref>{{cite web |author=Polyaenus |url=https://www.livius.org/cg-cm/chronicles/bchp-diadochi/polyaenus.html |title=The Babylonian war |publisher=Livius.org |access-date=2012-11-07 |archive-date=31 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121031180603/http://www.livius.org/cg-cm/chronicles/bchp-diadochi/polyaenus.html |url-status=dead }}</ref> آخرڪار بابل جي جنگ سلوقس جي مڪمل فتح تي ختم ٿي. انٽيگونوس کي اولهه طرف پوئتي هٽڻ تي مجبور ٿيڻو پيو. ان کان پوءِ ٻنهي ڌرين پنهنجون سرحدون مضبوط ڪيون. انٽيگونوس [[بالخ درياهه]] جي ڪناري تي قلعن جو هڪ سلسلو تعمير ڪرايو، جڏهن ته سلوقس ڪيترائي شهر اڏايا، جن ۾ [[دورا-يوروپوس]] ۽ [[نصيبين]] شامل هئا. === سلوقيا === سلوقس جي ايندڙ اهم ڪارنامي جو تعلق [[سلوقيا]] شهر جي قيام سان آهي. هي شهر غالباً 307 يا 305 ق م ۾ [[دجلہ درياهه]] جي ڪناري تي تعمير ڪيو ويو. سلوقس سلوقيا کي پنهنجي نئين گاديءَ جو هنڌ بڻايو. هن اهڙي طرح [[ليسيميڪس]]، [[ڪيساندر]] ۽ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي مثال جي پيروي ڪئي، جن پڻ پنهنجي نالن تي شهر قائم ڪيا هئا. سلوقس بابل جي سرڪاري ٽڪسالي (دارالضرب) کي به پنهنجي نئين گاديءَ واري شهر منتقل ڪري ڇڏيو. وقت سان گڏ بابل، سلوقيا جي ڇانوَ هيٺ اچي ويو. هڪ روايت موجب سلوقس جي پٽ [[انتيوخس اول سوٽر]] 275 ق م ۾ بابل جي سموري آبادي کي پنهنجي پيءُ جي نالي واري گاديءَ واري شهر سلوقيا ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو. شهر وڏي تيزي سان ترقي ڪئي ۽ خوشحال بڻجي ويو، پر 165ع ۾ رومي فوجن ان کي تباهه ڪري ڇڏيو.{{sfn|Grainger|1997|p=54}}{{sfn|Boiy|2004| p=45}} سلوقيا جي بنياد بابت هڪ مشهور روايت پڻ بيان ڪئي وڃي ٿي. چيو وڃي ٿو ته سلوقس بابلي پادرين کان پڇيو ته شهر جي بنياد رکڻ لاءِ سڀ کان مناسب ڏينهن ڪهڙو آهي. پادرين نجومي حساب ڪتاب ڪري صحيح ڏينهن معلوم ڪيو، پر شهر جي قيام کي ناڪام بڻائڻ جي نيت سان سلوقس کي غلط تاريخ ٻڌائي. پر سندن سازش ناڪام ٿي وئي. جڏهن اصل مناسب ڏينهن آيو ته سلوقس جا سپاهي پاڻمرادو شهر جي تعمير شروع ڪرڻ لڳا. جڏهن سلوقس پادرين کان ان جو سبب پڇيو ته انهن پنهنجي چال جو اعتراف ڪري ورتو.<ref>Grainger 1990, s.101</ref> == سلوقي سلطنت جو بادشاهه (306–281 ق م) == ديادوخين جي وچ ۾ اقتدار جي جدوجهد پنهنجي انتها تي تڏهن پهتي، جڏهن انٽيگونوس، مقدونيه جي پراڻي شاهي نسل جي خاتمي کان پوءِ، 306 ق م ۾ پاڻ کي بادشاهه قرار ڏنو.<ref name=EB1911/> جلد ئي ٻين چئن وڏن مقدوني سردارن، يعني [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]]، [[ليسيميڪس]]، [[ڪيساندر]] ۽ سلوقس پڻ سندس پيروي ڪئي ۽ [[باسيليئس]] (بادشاهه) جو لقب ۽ شاهي انداز اختيار ڪيو.<ref name=EB1911/> === چندر گپت ۽ اوڀر وارا صوبا === [[File:Lorber 130.jpg|thumb|275x275px|[[سلوقيا]] جي ٽڪسالي مان جاري ڪيل سلوقس اول جو ٽيٽراڊراخم. اڳئين پاسي [[زيوس]] جو مٿو ڏيکاريل آهي. پٺئين پاسي هاٿين سان گڏ [[اٿينا]] ڏيکاريل آهي، يوناني عبارت سان: BAΣIΛEΩΣ ΣEΛEYKOY، ''Basileōs Seleukou''، يعني "بادشاهه سلوقس جو".]] [[File:Seleukos I Nikator, tetradrachm, 312-281 BC, HGC 9-20.jpg|thumb|275x275px|[[سوسا]] جي ٽڪسالي مان جاري ڪيل سلوقس اول جو سڪو. اڳئين پاسي سلوقس کي اهڙي هيلمٽ سان ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو چيتوڙي چمڙي، ڍڳي جي سڱ ۽ ڪن سان سينگاريل آهي. پٺئين پاسي [[نائيڪي (ديوي)|نائيڪي]] ٻنهي هٿن سان هڪ گلن جو هار کڻي ٽرافي تي رکي رهي آهي. يوناني عبارت آهي: BAΣIΛEΩΣ ΣEΛEYKOY، ''Basileōs Seleukou''، يعني "بادشاهه سلوقس جو".]] {{Main|سلوقي-موريا جنگ}} سلوقس جلد ئي ٻيهر پنهنجو ڌيان اوڀر طرف ڪيو. موجوده [[افغانستان]] واري علائقي ۾ واقع فارسي صوبا، مالدار [[گنڌارا]] بادشاهت ۽ [[سنڌو ماٿري]] جون رياستون سڀ [[سڪندر اعظم]] آڏو جهڪي چڪيون هيون ۽ سندس سلطنت جو حصو بڻجي ويون هيون. جڏهن سڪندر وفات ڪئي ته [[ديادوخين جون جنگيون]] سندس سلطنت کي ٽڪرن ۾ ورهائي ڇڏيون، ڇاڪاڻ ته سندس جرنيل سلطنت تي قبضي لاءِ هڪ ٻئي سان وڙهڻ لڳا. اوڀر وارن علائقن ۾ [[سلوقس اول نيڪاتور]] سڪندر جي فتح ڪيل علائقن تي ڪنٽرول حاصل ڪيو. رومي مؤرخ [[ايپيان]] موجب: {{blockquote|text=[سلوقس] هميشه پاڙيسري قومن تي نظر رکندو هو؛ هٿيارن ۾ طاقتور ۽ صلاح مشوري ۾ قائل ڪندڙ هو. هن ميسوپوٽيميا، آرمينيا، "سلوقي" ڪپاڊوشيا، پارس، پارتيا، باختريا، عربستان، تاپوريا، سغديا، اراخوسيا، هيرڪانيا ۽ ٻين ويجهن قومن کي پنهنجي قبضي ۾ آندو، جن کي سڪندر سنڌو درياهه تائين تابع ڪيو هو. اهڙيءَ طرح سڪندر کان پوءِ ايشيا ۾ سندس سلطنت جون حدون سڀ کان وسيع هيون. فريجيا کان وٺي سنڌو تائين سمورو علائقو سلوقس جي تابع هو.|sign=<small>[[ايپيان]]</small>|source=''روم جي تاريخ''، شام واريون جنگيون [http://www.livius.org/ap-ark/appian/appian_syriaca_11.html 55]}} ان کان پوءِ موريائن سنڌو جي چوڌاري انهن علائقن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جن تي چار يوناني صوبيدار حڪومت ڪري رهيا هئا: [[نيڪانور (انٽيپيٽري جرنيل)|نيڪانور]]، [[فلپ (صوبيدار)|فلپ]]، [[يوديمس (جرنيل)|يوديمس]] ۽ [[پيثون (ايجينور جو پٽ)|پيثون]]. ان سان سنڌو جي ڪنارن تائين موريا سلطنت جو ڪنٽرول قائم ٿي ويو. چندر گپت جي فتوحات سلوقس کي قائل ڪيو ته کيس پنهنجي اوڀرئين سرحد کي محفوظ ڪرڻو پوندو. اتي موجود مقدوني علائقن کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ۾ سلوقس سنڌو ماٿري تي اڀرندڙ ۽ وڌندڙ [[موريا سلطنت]] سان ٽڪراءَ ۾ اچي ويو.{{sfn|Kosmin|2014|p=34}} 306 ق م ۾ سلوقس اول نيڪاتور هندستان ڏانهن ويو ۽ ظاهري طور سنڌو تائين علائقو پنهنجي قبضي ۾ آندو. آخرڪار هن [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[چندر گپت موريا]] سان [[سلوقي-موريا جنگ|جنگ]] ڪئي. فقط ٿورا ذريعا هندستان ۾ سندس سرگرمين جو ذڪر ڪن ٿا. چندر گپت، جيڪو يوناني ذريعن ۾ ''سينڊروڪوٽوس'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، [[موريا سلطنت]] جو باني هو ۽ هن سنڌو ماٿري ۽ سڪندر جي سلطنت جي سڀ کان اوڀر وارن علائقن جا ڪيترائي حصا فتح ڪري ورتا هئا. سلوقس چندر گپت خلاف مهم شروع ڪئي ۽ [[سنڌو درياهه]] پار ڪيو.{{sfn|Kosmin|2014|p=34}} ڪجهه محققن يوناني ذريعن کي موريا فتح طور پڙهيو آهي،{{sfn|Keay|2018|p=84}}<ref>{{Cite book |last=Basham |first=Arthur |orig-year =1954 |title=The Wonder That Was India |publisher=Grove Press |pages=51}}</ref>{{sfn|Grainger|2014|pp=108–110}}{{efn|فوجي مؤرخ جان ڊي. گرينجر نتيجو ڪڍي ٿو ته سلوقس هندستان تي حملو ڪيو ۽ شڪست کاڌي، پر لکي ٿو ته "[ان] کان اڳتي، وڌيڪ شاهدي کان سواءِ وڃڻ ممڪن ناهي."{{sfn|Grainger|2014|pp=109}} هن خيال لاءِ "تمام گهٽ يا ڪا شاهدي ناهي" ته چندر گپت سلوقس جي فوجن کي باختريا تائين واپس ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Grainger|2014|pp=108}}<br>ٻيا مصنف به ساڳي احتياط ڪن ٿا. باشم چوي ٿو ته سلوقس "لڳي ٿو ته مقابلي ۾ وڌيڪ نقصان برداشت ڪيو." روملا ٿاپر "سلوقس خلاف مهم" جو ذڪر ڪري ٿي، جنهن ۾ "چندر گپت ڪامياب لڳي ٿو، جيڪڏهن 303 ق م جي معاهدي جي شرطن مان اندازو لڳايو وڃي."<ref>{{Cite book |last=Thapar |first=Romila | year =2004 |title=Early India: From the Origins to AD 1300 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520242258 |pages=176 | url =https://archive.org/details/earlyindiafromor00thap/mode/1up}}</ref> ڪلڪي ۽ روٿرمنڊ لکن ٿا ته چندر گپت "سندس اوڀر طرف وڌڻ کي روڪيو"، ۽ پوءِ صلح جي شرطن کي بيان ڪن ٿا.{{sfn|Kulke|Rothermund|2016|p=39}} ڪي چوي ٿو ته "شايد هو چڱيءَ طرح شڪست کاڌو؛ صلح جون شرطون يقيناً ائين ظاهر ڪن ٿيون."{{sfn|Keay|2018|p=84}}}} پر تڪرار جا تفصيل،{{sfn|Grainger|2014|pp=108–110}} ۽ اهو ته واقعي ڪا باقاعده ميداني جنگ ٿي به يا نه،{{sfn|Kosmin|2014|p=33–34}} واضح نه آهن. جانساري خبردار ڪري ٿو ته "انهن جي وچ ۾ ٿيندڙ جنگ يا جهيڙي بابت تمام گهٽ تفصيل موجود آهن، ۽ ڪنهن به قديم مصنف نه سلوقس کي ۽ نه چندر گپت کي هن مقابلي جو واضح فاتح ڏيکاريو آهي. مقابلي ۽ ان کان پوءِ ٿيل معاهدي بابت معلومات جي هن کوٽ سبب انهن کي ٻيهر تعمير ڪرڻ ناممڪن آهي."{{sfn|Jansari|2023|p=35}} ويٽلي ۽ هيڪل جو خيال آهي ته جنگ کان پوءِ موريا-سلوقي دوستاڻن لاڳاپن جي سطح مان ظاهر ٿئي ٿو ته دشمني شايد "نه ڊگهي هئي ۽ نه ئي سخت."{{sfn|Wheatley|Heckel|2011|p=296}} ٻئي اڳواڻ آخرڪار هڪ ٺاهه تي پهتا،{{sfn|Kosmin|2014|p=33}} ۽ 303 ق م ۾ ٿيل معاهدي ذريعي،<ref name="Keay" >{{cite book | author= John Keay | title=India: A History | year=2001 | pages =85–86 | isbn = 978-0-8021-3797-5| publisher=Grove Press }}</ref> سلوقس اهي علائقا ڇڏي ڏنا جن کي هو محفوظ طور سنڀالي نٿي سگهيو. ان جي بدلي ۾ هن اوڀر کي مستحڪم ڪيو ۽ هاٿي حاصل ڪيا، جن جي مدد سان هو پنهنجي وڏي اولهندي حريف [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس مونوفٿالمس]] خلاف ڌيان ڏئي سگهي پيو.{{sfn|Kosmin|2014|p=33}} چندر گپت کان حاصل ڪيل 500 جنگي هاٿين ايندڙ جنگين، خاص طور [[ايپسس جي جنگ]] ۾،{{sfn|Kosmin|2014|p=37}} انٽيگونوس ۽ ديميتريوس خلاف اهم ڪردار ادا ڪيو. ممڪن آهي ته موريا بادشاهه سلوقس جي ڌيءَ سان شادي ڪئي هجي.{{sfn|Majumdar|2003|p=105}} [[اسٽرابو]] موجب ڇڏيل علائقا سنڌو سان لڳندا هئا: <blockquote>قبيلن جي جاگرافيائي بيهڪ هن ريت آهي: سنڌو سان گڏ پيروپاميسادي آهن، جن کان مٿي پيروپاميسس جبل واقع آهي؛ پوءِ ڏکڻ طرف اراخوٽي؛ پوءِ وڌيڪ ڏکڻ طرف گيدروسيني، انهن ٻين قبيلن سان گڏ جيڪي سامونڊي ڪناري تي رهن ٿا؛ ۽ سنڌو ويڪرائي لحاظ کان انهن سڀني هنڌن جي ڀرسان وهي ٿو. انهن هنڌن مان ڪجهه، جيڪي سنڌو سان لڳن ٿا، هاڻي هندستانين وٽ آهن، جيتوڻيڪ اهي اڳ فارسين جا هئا. سڪندر [ٽيون "اعظم" مقدوني] اهي علائقا آريائن کان کسي پنهنجيون آباديون قائم ڪيون، پر [[سلوقس نيڪاتور]] انهن کي [[سينڊروڪوٽوس]] [چندر گپت] کي شاديءَ جي شرطن ۽ بدلي ۾ پنج سئو هاٿي وٺڻ تي ڏئي ڇڏيو. — Strabo 15.2.9<ref>[[Strabo]], ''Geography'', [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/15B*.html#2.9 xv.2.9]</ref> </blockquote> هن مان لڳي ٿو ته سلوقس [[اراخوسيا]]، [[گيدروسيا]]، [[پيروپاميسادي]] ۽ شايد [[آريا (صوبو)|آريا]] جي به سڀ کان اوڀر وارن حصن کي ڇڏي ڏنو. ٻئي طرف اوڀر وارن ٻين صوبن جي صوبيدارن کيس قبول ڪيو. سندس پارسي زال [[اپاما]] شايد [[باختريا]] ۽ [[سغديانا]] ۾ سندس حڪمراني لاڳو ڪرائڻ ۾ مددگار ثابت ٿي هجي.<ref>[[Vincent Arthur Smith|Vincent A. Smith]] (1998). ''Ashoka''. Asian Educational Services. {{ISBN|81-206-1303-1}}.</ref><ref>[[Walter Eugene Clark]] (1919). "The Importance of Hellenism from the Point of View of Indic-Philology", ''Classical Philology'' '''14''' (4), pp. 297–313.</ref> هن ڳالهه جي آثار قديمه مان به تصديق ٿئي ٿي، جيئن موريا اثر جا واضح نشان، مثال طور [[اشوڪ جا فرمان]]، جيڪي اڄوڪي ڏکڻ افغانستان جي [[قنڌار]] جهڙن هنڌن تي موجود آهن. [[File:Head of a Greco-Bactrian ruler, Temple of the Oxus, Takht-i-Sangin, 3rd-2nd century BCE.jpg|thumb|سلوقس اول يا شايد ڪنهن [[يوناني-باختري]] حڪمران جو چهرو، شاهي پٽي سان. آڪسس جو مندر، [[تخت سنگين]]، ٽين–ٻين صدي ق م، [[تاجڪستان]].<ref name="OB27">{{cite journal |last1=Bopearachchi |first1=Osmund |title=A Faience Head of a Graeco-Bactrian King from Ai Khanum |journal=Bulletin of the Asia Institute |date=1998 |volume=12 |page=27 |jstor=24049090 |url=https://www.jstor.org/stable/24049090 |issn=0890-4464}}</ref>]] ڪجهه مصنف چون ٿا ته سلوقس طرفان اڄوڪي ڏکڻ افغانستان جا وڌيڪ علائقا حوالي ڪرڻ بابت دليل مبالغو آهي، جيڪو [[پليني بزرگ]] جي هڪ بيان مان نڪتو آهي. اهو بيان خاص طور چندر گپت کي مليل علائقن بابت نه، پر جغرافيه دانن جي مختلف راين بابت آهي ته "هندستان" لفظ جي حد ڇا آهي:<ref>Debated by Tarn, ''The Greeks in Bactria and India'', p. 100</ref> <blockquote> حقيقت ۾ گهڻا جغرافيه دان هندستان کي سنڌو درياهه تائين محدود نٿا سمجهن، پر ان ۾ [[گيدروسيا|گيدروسي]]، [[اراخوسيا|اراخوٽي]]، [[هرات|آريا]] ۽ [[پيروپاميسادي]] جون چار صوبيداريون پڻ شامل ڪن ٿا، ۽ [[ڪابل درياهه|ڪوفس درياهه]] کي هندستان جي آخري حد بڻائين ٿا. پر ٻين ليکڪن موجب، اهي سڀ علائقا آريا ملڪ جو حصو شمار ٿين ٿا. — پليني، ''Natural History'' VI, 23 </blockquote> موريا سلطنت جي ڪنٽرول جي حد بابت اڄوڪا آثار قديمه جا ماهر به سوال اٿارين ٿا، ۽ اهو خيال ته ڏنل علائقي ۾ سموري آريا ۽ گيدروسيا ([[بلوچستان]]) شامل هئا، گهٽ امڪاني لڳي ٿو.<ref>Coningham & Young (2015), p. 452-453</ref> {{efn|name="Herat"|ڪوسمن: ڪوسمن (2014)، ''The Land of the Elephant Kings: Space, Territory, and Ideology in Seleucid Empire''، ص.33: "سلوقس پنهنجي سلطنت جا سڀ کان اوڀر وارا صوبا چندر گپت جي بادشاهت ڏانهن منتقل ڪيا، يقيناً گنڌارا، پيروپاميسادي ۽ گيدروسيا جا اوڀر وارا حصا، ۽ ممڪن آهي ته اراخوسيا ۽ آريا به هرات تائين." آريا (موجوده هرات) جي حصول بابت اختلاف آهي. رائچوڌري ۽ مکرجي (1996)، ص.594 موجب، ان کي "ڪجهه عالمن غلط طور ڇڏيل صوبن جي فهرست ۾ شامل ڪيو آهي [...] اسٽرابو جي عبارت جي غلط جائزي [...] ۽ پليني جي هڪ بيان جي بنياد تي." جان ڊي. گرينجر (2014، ص. 109) موجب سلوقس "ضرور [...] آريا تي قابض رهيو هوندو"، ۽ وڌيڪ اهو ته سندس "پٽ انتيوخس پندرهن سال پوءِ اتي سرگرم هو."}} چندر گپت ۽ سلوقس جي اتحاد کي شادي ([[ايپيگاميا]]) ذريعي مضبوط ڪيو ويو. چندر گپت يا سندس پٽ شايد سلوقس جي ڌيءَ سان شادي ڪئي هجي، يا شايد هندستانين ۽ يونانين وچ ۾ شادين جي سفارتي سڃاڻپ ڏني وئي هجي. هڪ هندستاني [[پراڻڪ]] ذريعو، ''[[پرتيسارگ پرو|پرتيسارگ پرو]]''، جيڪو ''[[بوشيه پراڻ]]'' جو حصو آهي، [[چندر گپت موريا|چندر گپت]] جي هڪ يوناني ("[[ياون]]") شهزادي سان شادي جو بيان ڏئي ٿو، جيڪا سلوقس جي ڌيءَ هئي؛ هندستاني ذريعن ۾ سلوقس کي ''سلوو''<ref>''Hindu Nationalism, A Reader'', Christopher Jeffrelot, [[Princeton University Press]], 2007 [https://archive.org/details/HinduNationalism-AReader p.90]</ref> چيو ويو آهي.<ref name="Sagar">Foreign Influence on Ancient India, Krishna Chandra Sagar, Northern Book Centre, 1992, [https://books.google.com/books?id=0UA4rkm9MgkC&pg=PA83 p. 83]. The paragraph of the Pratisarga Parva mentioning this marriage is: "Chandragupta married with a daughter of Suluva, the [[Yavana]] king of [[Persian Empire|Pausasa]]. Thus, he mixed the Buddhists and the Yavanas. He ruled for 60 years. From him, [[Bindusara|Vindusara]] was born and ruled for the same number of years as his father. His son was Ashoka."[http://mandhataglobal.com/wp-content/custom/articles/Puranas.pdf Pratisarga Parva p.18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160423144009/http://mandhataglobal.com/wp-content/custom/articles/Puranas.pdf |date=23 April 2016 }}. Original Sanskrit of the first two verses: "Chandragupta Sutah Paursadhipateh Sutam. Suluvasya Tathodwahya Yavani Baudhtatapar".</ref> هن شادي يا اتحاد کان علاوه، سلوقس [[ميگاسٿينيس]] نالي سفير کي [[پاٽلي پتر]]، يعني موجوده [[پٽنا]]، [[بهار]]، ۾ موريائي درٻار ڏانهن موڪليو.{{sfn|Mookerji|1988|p=38}} ميگاسٿينيس جي سفر جي بيان جا فقط مختصر ٽڪرا محفوظ آهن.<ref name="Keay" /> ٻنهي حڪمرانن جا لاڳاپا بظاهر تمام سٺا هئا، ڇاڪاڻ ته قديم ذريعن موجب معاهدي کان پوءِ چندر گپت سلوقس ڏانهن مختلف تحفا، جهڙوڪ محبت وڌائيندڙ شيون، موڪليون.{{sfn|Kosmin|2014|p=35}}{{efn|[[Athenaeus of Naucratis]], ''The Deipnosophists'': "And Theophrastus says that some contrivances are of wondrous efficacy in such matters [as to make people more amorous]. And Phylarchus confirms him, by reference to some of the presents which Sandrakottus, the king of the Indians, sent to Seleucus; which were to act like charms in producing a wonderful degree of affection, while some, on the contrary, were to banish love."<ref>[http://www.attalus.org/old/athenaeus1.html#c32 i.32 ]</ref>}} سلوقس کي موريائي سلطنت ڏانهن موڪليل ڪيترين سفارتن ذريعي اتر هندستان جي گهڻي ڄاڻ حاصل ٿي، جيئن [[پليني بزرگ]] بيان ڪري ٿو: [[File:Mappa di Eratostene.jpg|thumb|350px|سلوقس کان پوءِ هليني دنيا جو تصور: [[ايراتوسٿينيس]] (276–194 ق م) جو [[قديم دنيا جو نقشو]]، جنهن ۾ سڪندر ۽ سندس جانشينن جي مهمن مان حاصل ڪيل ڄاڻ شامل ڪئي وئي.<ref>[http://www.henry-davis.com/MAPS/Ancient%20Web%20Pages/112.html Source]</ref>]] <blockquote> [[هائڊاسپس]] کان اڳتي ملڪ جا ٻيا حصا، جيڪي سڪندر جي فتحن جي آخري حد هئا، سلوقس نيڪاتور دريافت ۽ ماپ ڪرايا؛ يعني: *اتان ([[هائڊاسپس]]) کان [[سائڊرس|هيسڊرس]] تائين 168 ميل *[[جومانيس|ايواميس]] ([[جمنا]]) درياهه تائين ايترو ئي؛ ۽ ڪجهه نسخا ان ۾ وڌيڪ 5 ميل شامل ڪن ٿا *اتان کان [[گنگا]] تائين 112 ميل *[[رودافا]] تائين 119 ميل؛ ۽ ڪجهه چون ٿا ته انهن ٻنهي جي وچ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 325 ميل آهن *اتان کان [[ڪالينيپاڪسا]]، هڪ وڏو شهر، 167 ۽ اڌ ميل؛ ٻيا 265 ميل چون ٿا *۽ [[ايواميس]] ۽ گنگا درياهن جي سنگم تائين، جتي ٻئي گڏ ٿين ٿا، 225 ميل؛ ڪيترائي ان ۾ وڌيڪ 13 ميل شامل ڪن ٿا *اتان کان [[پاٽلي پتر|پاليبوترا]] شهر تائين 425 ميل *۽ پوءِ گنگا جي ڇوڙ تائين، جتي اهو سمنڊ ۾ ڪري ٿو، 638 ميل. — پليني بزرگ، ''Natural History''، ڪتاب 6، باب 21<ref>[http://penelope.uchicago.edu/holland/pliny6.html Pliny, Natural History, Book 6, Chap 17] also [http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 Pliny the Elder, Natural history, Book 6, Chap 21] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728023626/http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |date=28 July 2013 }}</ref> </blockquote> سلوقس ظاهري طور هندستان ۾ رهڻ دوران سڪا به ٺهرايا، ڇاڪاڻ ته سندس نالي جا ڪيترائي سڪا هندستاني معيار جا آهن ۽ هندستان مان کوٽائيءَ ۾ مليا آهن. اهي سڪا کيس "باسيليئس" يعني "بادشاهه" سڏين ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي 306 ق م کان پوءِ جا آهن. انهن مان ڪجهه سڪن ۾ سلوقس پنهنجي پٽ انتيوخس سان گڏ بادشاهه طور ذڪر ٿيل آهي، جنهن مان تاريخ 293 ق م جيتري دير واري به ٿي سگهي ٿي. ان کان پوءِ هندستان ۾ ڪو به سلوقي سڪو جاري نه ٿيو، جنهن مان سنڌو جي اولهه وارو علائقو چندر گپت ڏانهن منتقل ٿيڻ جي تصديق ٿئي ٿي.<ref>[http://www.snible.org/coins/hn/bactria.html#Seleucus%20and%20Antiochus Coinage of Seleucus and Antiochus in India]</ref> سلوقس شايد [[فارسي نار]] ۽ هندي سمنڊ ۾ هڪ بحري ٻيڙو پڻ قائم ڪيو هجي.{{sfn|Grainger|1997|p=54}} === ايپسس جي جنگ === {{Main|ديادوخي#ديادوخين جي چوٿين جنگ، 308-301 ق م}} [[File:Seleucos coin MET.jpg|thumb|[[سوسا]] ۾ جاري ڪيل سلوقس اول جو [[ٽيٽراڊراخم]].<ref name="MC">{{cite journal |last1=Marest-Caffey |first1=L. |title=Seleukos I's Victory Coinage of Susa Revisited: A Die Study and Commentary |journal=American Journal of Numismatics |date=2016 |volume=28 |pages=1–64}}</ref> '''اڳيون پاسو''': مرد شخصيت جو چهرو، شايد سلوقس، پر ممڪن آهي ته سڪندر يا ڊائونيئس هجي،<ref name="MC"/> جيڪو چيتوڙي چمڙي وارو هيلمٽ پاتل آهي، ڍڳي جي ڪن ۽ سڱن سان. '''پٺيون پاسو''': [[نائيڪي (ديوي)|نائيڪي]]، جيڪا ٽرافي مٿان گلن جو هار رکي رهي آهي؛ شايد [[ايپسس جي جنگ]] ڏانهن اشارو. عبارت: "بادشاهه سلوقس".<ref>{{cite web |last1=Metropolitan Museum of Art |title=Tetradrachm of Seleucus I |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/326156 |website=www.metmuseum.org}}</ref>]] سلوقس کي چندر گپت کان مليل جنگي هاٿي تڏهن تمام ڪارائتا ثابت ٿيا، جڏهن ديادوخين آخرڪار انٽيگونوس سان نبيرڻ جو فيصلو ڪيو. ڪيساندر، سلوقس ۽ ليسيميڪس [[ايپسس جي جنگ]] ۾ انٽيگونوس ۽ ديميتريوس کي شڪست ڏني. انٽيگونوس جنگ ۾ مارجي ويو، پر ديميتريوس بچي ڀڄي ويو. جنگ کان پوءِ [[سوريا]] سلوقس جي حڪمراني هيٺ آئي. سلوقس سوريا کي [[طوروس جبل]]ن کان وٺي [[سينا اپٻيٽ]] تائين علائقو سمجهندو هو، پر بطليموس اڳ ئي [[فلسطين]] ۽ [[فينيقيا]] تي قبضو ڪري چڪو هو. 299 ق م ۾ سلوقس ديميتريوس سان اتحاد ڪيو ۽ سندس ڌيءَ [[اسٽراٽونائيس آف سوريا|اسٽراٽونائيس]] سان شادي ڪئي. اسٽراٽونائيس، انٽيپيٽر جي ڌيءَ [[فيلا (انٽيپيٽر جي ڌيءَ)|فيلا]] جي پڻ ڌيءَ هئي. سلوقس کي اسٽراٽونائيس مان هڪ ڌيءَ ڄائي، جنهن جو نالو به [[فيلا (سلوقس جي ڌيءَ)|فيلا]] هو.<ref>[[John Malalas]], [http://www.attalus.org/translate/malalas.html#198 viii.198]</ref> ديميتريوس جي بحري فوج بطليموس جي بحري فوج کي تباهه ڪري ڇڏيو، تنهنڪري سلوقس کي بطليموس سان وڙهڻ جي ضرورت نه پئي.<ref name="Grainger97-55">Grainger 1997, p. 55–56</ref> بهرحال سلوقس پنهنجي سلطنت کي اولهه طرف گهڻو وڌائي نه سگهيو. ان جو وڏو سبب اهو هو ته وٽس يوناني سپاهين جو تعداد ڪافي نه هو. ايپسس جي جنگ دوران وٽس ليسيميڪس جي ڀيٽ ۾ گهٽ پيادل فوج هئي. سندس طاقت جنگي هاٿين ۽ روايتي پارسي گهوڙيسوار فوج ۾ هئي. پنهنجي فوج کي وڌائڻ لاءِ سلوقس يونان جي مکيه سرزمين مان آبادڪارن کي پاڻ ڏانهن راغب ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان مقصد لاءِ هن چار نوان شهر قائم ڪيا: سامونڊي ڪناري تي [[سلوقيا پيريا]] ۽ [[لاوڊيڪيا ان سوريا]]، ۽ [[اورونٽس درياهه]] جي واديءَ ۾ [[انطاڪيه بر اورونٽس]] ۽ [[اپاميا (سوريا)|اپاميا]]. [[انطاڪيه]] سندس حڪومت جو مرڪزي هنڌ بڻجي وئي. نئين سلوقيا کي سندس نئون بحري اڏو ۽ بحيره روم ڏانهن دروازو بڻجڻو هو. سلوقس ڇهه ننڍا شهر به قائم ڪيا.<ref name="Grainger97-55" /> سلوقس بابت چيو ويندو آهي ته "ٿورا ئي شهزادا اهڙا ٿيا آهن جن کي شهرن جي تعمير جو ايترو شديد شوق هجي. روايت آهي ته هن ڪل نو سلوقيا، سورهن انطاڪيا ۽ ڇهه لاوڊيڪيا تعمير ڪرايا."<ref name="ebd">{{EBD}}</ref> === ديميتريوس ۽ ليسيميڪس جي شڪست === [[File:Démétrios Ier Poliorcète (pièce).jpg|thumb|275x275px|ديميتريوس اول پوليورڪيتس جو چانديءَ جو سڪو، يوناني عبارت سان: ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ، ''Basileōs Dēmētriou''، يعني "بادشاهه ديميتريوس جو".]] سلوقس 292 ق م ۾ پنهنجي پٽ [[انطيوخس اول]] کي پنهنجو گڏيل حڪمران ۽ اوڀر وارن صوبن جو نائب السلطنت مقرر ڪيو، ڇاڪاڻ ته سلطنت جي وسيع پکيڙ بظاهر ٻٽي حڪومت جي گهرج ڪري رهي هئي.<ref name=EB1911/> 294 ق م ۾ [[اسٽراٽونائيس آف سوريا|اسٽراٽونائيس]] پنهنجي ويڳي پٽ [[انطيوخس اول سوٽر|انطيوخس]] سان شادي ڪئي. روايت موجب سلوقس اها شادي تڏهن ڪرائي، جڏهن کيس معلوم ٿيو ته سندس پٽ عشق جي بيماري سبب مرڻ جي خطري ۾ آهي.<ref>http://virtualreligion.net/iho/antiochus_1.html [[Antiochus I Soter]] entry in historical sourcebook by Mahlon H. Smith</ref> اهڙيءَ ريت سلوقس اسٽراٽونائيس کي رستي مان هٽائي سگهيو، ڇاڪاڻ ته سندس پيءُ [[ديميتريوس اول مقدوني|ديميتريوس]] هاڻي مقدونيه جو بادشاهه بڻجي چڪو هو. سلوقس ۽ ديميتريوس جو اتحاد 294 ق م ۾ ختم ٿي ويو، جڏهن سلوقس [[ڪليڪيا]] فتح ڪئي. 286 ق م ۾ ديميتريوس ڪليڪيا تي حملو ڪري آسانيءَ سان ان کي فتح ڪري ورتو، جنهن جو مطلب هو ته ديميتريوس هاڻي سوريا ۾ سلوقس جي سلطنت جي سڀ کان اهم علائقن لاءِ خطرو بڻجي ويو هو. پر ديميتريوس جا سپاهي ٿڪجي چڪا هئا ۽ کين پگهارون به نه مليون هيون. ٻئي طرف سلوقس هڪ چالاڪ ۽ مالدار حڪمران طور مشهور هو، جنهن پنهنجي سپاهين جي محبت حاصل ڪئي هئي. سلوقس ڪليڪيا کان ڏکڻ طرف ويندڙ رستا بند ڪري ڇڏيا ۽ ديميتريوس جي فوجين کي پنهنجي پاسي اچڻ جي دعوت ڏني. ساڳئي وقت هو ديميتريوس سان سڌي جنگ کان بچڻ جي ڪوشش ڪندو رهيو. آخرڪار سلوقس ذاتي طور ديميتريوس کي مخاطب ٿيو. هو سپاهين آڏو ظاهر ٿيو ۽ پنهنجو هيلمٽ لاهي پنهنجي سڃاڻپ ظاهر ڪيائين. ديميتريوس جا سپاهي وڏي تعداد ۾ پنهنجي اڳواڻ کي ڇڏي سلوقس سان شامل ٿيڻ لڳا. آخرڪار ديميتريوس کي [[اپاميا (سوريا)|اپاميا]] ۾ قيد ڪيو ويو ۽ ڪجهه سالن بعد قيد ۾ ئي وفات ڪيائين.<ref name="Grainger97-55" /> [[ليسيميڪس]] ۽ [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]] ديميتريوس خلاف سلوقس جي حمايت ڪئي هئي، پر ديميتريوس جي شڪست کان پوءِ اهو اتحاد ٽٽڻ لڳو. ليسيميڪس [[مقدونيه]]، [[ٿريس]] ۽ [[ايشيا صغير]] تي حڪومت ڪري رهيو هو. کيس پنهنجي خاندان اندر به مسئلا پيش آيا. ليسيميڪس پنهنجي پٽ [[اگٿوڪليس (ليسيميڪس جو پٽ)|اگٿوڪليس]] کي قتل ڪرائي ڇڏيو، جنهن جي زال [[ليسيندرا]] بابل ڀڄي سلوقس وٽ پناهه ورتي.<ref name="Grainger97-55" /> [[اگٿوڪليس (ليسيميڪس جو پٽ)|اگٿوڪليس]] جي قتل کان پوءِ ليسيميڪس جي غير مقبوليت سلوقس لاءِ پنهنجي آخري وڏي حريف کي هٽائڻ جو موقعو بڻجي وئي. اولهه ۾ مداخلت لاءِ سلوقس کي [[بطليموس ڪيرائونوس]] به درخواست ڪئي، جيڪو پنهنجي ڀاءُ [[بطليموس ٻيون مصر|بطليموس ٻيون]] جي 285 ق م ۾ مصري تخت تي ويهڻ کان پوءِ پهريان ليسيميڪس ۽ پوءِ سلوقس وٽ پناهه وٺي چڪو هو.<ref name=EB1911/> ان کان پوءِ سلوقس [[ايشيا صغير]] تي حملو ڪيو ۽ 281 ق م ۾ [[ليديا]] ۾ [[ڪوروپيڊيم جي جنگ]] دوران پنهنجي حريف ليسيميڪس کي شڪست ڏني. ليسيميڪس جنگ ۾ مارجي ويو. ان کان ڪجهه سال اڳ بطليموس به وفات ڪري چڪو هو. اهڙيءَ ريت سلوقس هاڻي [[سڪندر اعظم]] جو واحد زنده همعصر رهجي ويو. === ايشيا صغير جو انتظام === ليسيميڪس جي شڪست کان پوءِ سلوقس پنهنجي وفات کان اڳ [[ايشيا صغير]] جي انتظامي معاملن کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هي علائقو نسلي لحاظ کان تمام گهڻو متنوع هو، جنهن ۾ يوناني شهر، فارسي اشرافيا ۽ مقامي قومون شامل هيون. ممڪن آهي ته سلوقس [[ڪپادوڪيا]] کي به پنهنجي قبضي ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي هجي، پر هو ان ۾ ڪامياب نه ٿيو. ليسيميڪس جو اڳوڻو عملدار [[فليٽائيروس]] [[پرگامون]] تي عملي طور آزاد حڪمران طور حڪومت ڪري رهيو هو. ٻئي طرف، شهرن جي نالن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سلوقس ايشيا صغير ۾ ڪيترائي نوان شهر پڻ قائم ڪيا هئا.<ref name="Grainger97-55" /> سلوقس طرفان مختلف شهرن ۽ مندرن ڏانهن موڪليل چند خط اڄ به موجود آهن. ايشيا صغير جي تقريباً سڀني شهرن پنهنجي نئين حڪمران ڏانهن سفارتون موڪليون. روايت آهي ته سلوقس کي ايندڙ خطن جي وڏي تعداد بابت شڪايت هئي ۽ کيس مجبوراً اهي سڀ خط پڙهڻا پوندا هئا. هو بظاهر هڪ مشهور ۽ مقبول حڪمران هو. [[ليمنوس]] ۾ کيس نجات ڏيندڙ طور ملهائيو ويو ۽ سندس عزت ۾ هڪ مندر پڻ تعمير ڪيو ويو. مقامي رسم مطابق رات جي ماني دوران سلوقس لاءِ هميشه شراب جو هڪ اضافي پيالو پيش ڪيو ويندو هو. ان دور ۾ سندس لقب ''سلوقس سوٽر'' (يعني "نجات ڏيندڙ") هو. جڏهن سلوقس يورپ ڏانهن روانو ٿيو ته ايشيا صغير جي انتظامي تنظيم نو سر ترتيب ڏيڻ جو عمل اڃا مڪمل نه ٿيو هو.<ref name="Grainger97-55" /> == وفات ۽ ورثو == [[File:Seleucus I portrait.jpg|thumb|right|330px|[[انطيوخس اول]] جو ٽيٽراڊراخم. سامهون واري پاسي سلوقس اول جو مجسمو، بيل جي سڱن سان. پٺتي [[اپولو]] کي [[ڊيلفي جو اومفالوس]] تي ويٺل ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو ڪمان هٿ ۾ جهليو ويٺو آهي. يوناني عبارت: BAΣIΛEΩΣ ANTIOXOY، ''Basileōs Antiochou''، يعني "بادشاهه انطيوخس جو".]] سلوقس هاڻي مصر کان سواءِ سڪندر اعظم جي سمورين فتوحات جو مالڪ بڻجي چڪو هو ۽ [[مقدونيه]] ۽ [[ٿريس]] تي قبضو ڪرڻ لاءِ روانو ٿيو. هن جو ارادو هو ته ايشيا جو انتظام [[انطيوخس اول]] حوالي ڪري پاڻ پنهنجي باقي زندگي مقدونيه جي پراڻي سلطنت جي حدن اندر گذاري. پر هو اڃا [[ٿريسيائي خيرسونيس]] ۾ داخل ئي ٿيو هو ته سيپٽمبر 281 ق م ۾ [[بطليموس ڪيرائونوس]] هٿان [[ليسيميڪيا (ٿريس)|ليسيميڪيا]] جي ويجهو قتل ٿي ويو.<ref name=EB1911/><ref name="Seleucus I Nicator">{{cite web|url=https://www.livius.org/articles/person/seleucus-i-nicator/|title=Seleucus I Nicator|work=Livius}}</ref> ظاهر آهي ته جيڪڏهن سلوقس مقدونيه ۽ ٿريس تي مڪمل ڪنٽرول حاصل ڪري وٺي ها ته پوءِ سندس ايندڙ هدف [[يونان]] هجي ها. هن اڳواٽ ئي ڪيترن تحفن ۽ سياسي قدمن ذريعي ان مهم جي تياري شروع ڪري ڇڏي هئي. هن کي [[اٿينس]] جو اعزازي شهري پڻ مقرر ڪيو ويو هو.<ref name="Grainger97-57">Grainger 1997, p. 57</ref> انطيوخس پنهنجي پيءُ جي شخصي پوڄا جو بنياد وڌو. وقت سان گڏ سلوقي خاندان جي حڪمرانن جي شخصيت جي پوڄا جو هڪ باقاعده سلسلو قائم ٿي ويو ۽ سلوقس کي بعد ۾ [[زيوس نيڪاتور]] جو فرزند سمجهي پوڄيو ويو. [[ايليون]] ([[ٽراءِ]]) مان مليل هڪ لکت ۾ پادرين کي هدايت ڪئي وئي آهي ته هو [[اپولو]] جي نالي تي قربانيون پيش ڪن، جنهن کي انطيوخس جي خاندان جو جدِ امجد سمجهيو ويندو هو. سلوقس جي زندگيءَ بابت ڪيترائي قصا ۽ روايتون قديم دنيا ۾ تمام مشهور ٿي ويون هيون.<ref>{{cite book| author= Graham Shipley | title=The Hellenistic World. | year =1999 | pages=301–302 | publisher=[[Routledge]] | isbn=978-0-415-04618-3}}</ref> [[File:Cult relief of the Gad (Fortune) of Dura, from the Temple of the Gadde - YDEA - 25209.jpg|alt=Limestone relief sculpture with three figures, the one on the right (in military dress) holding a crown over the head of the figure in the middle.|thumb|ديني نقش جنهن ۾ سلوقس اول نيڪاتور کي ساڄي پاسي ڏيکاريو ويو آهي، جتي هو دورا جي گاد (قسمت جي ديوتا) کي تاج پارائي رهيو آهي.]] سلوقس جي شهرن جي باني طور شهرت سندس وفات کان پوءِ به زنده رهي. مثال طور، سوريا ۾ [[دورا-يوروپوس]] جي ماڳ تي کوٽاين دوران هڪ مندر مان اهڙو مذهبي نقش مليو جنهن ۾ سلوقس کي شهر جي باني طور ڏيکاريو ويو آهي، جتي هو دورا جي گاد کي تاج پارائي رهيو آهي.<ref name=":0">{{Cite book |last=Baird |first=Jennifer |title=Dura-Europos |publisher=Bloomsbury Academic |year=2018 |pages=19}}</ref> ان کان به وڌيڪ واضح ثبوت هڪ جزوي پاپائرس دستاويز ''P. Dura 32'' مان ملي ٿو، جنهن ۾ دورا-يوروپوس کي "سلوقس نيڪاتور جي يورپي آبادڪارن جي نوآبادي" قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite book |last=Kosmin |first=Paul |title=Dura-Europos: Crossroads of Antiquity |year=2011 |pages=97}}</ref> تنهن هوندي به، ماڳ جي هلينستي دور جي آثار قديمه مان ظاهر ٿئي ٿو ته شروعاتي طور اهو هنڌ رڳو هڪ ننڍڙي فوجي چوڪي (''phourion'') هو، جيڪا شاهي زمين تي قائم ڪئي وئي هئي ۽ جنهن کي اڃا مڪمل ''polis'' (شهري رياست) جو درجو حاصل نه هو.<ref name=":0" /> روڊن جو نظام ۽ مضبوط قلعي بنديون به غالباً 150ع ۾ تعمير ڪيون ويون.<ref>{{Cite book |last=Baird |first=Jennifer |title=Dura-Europos |publisher=Bloomsbury Academic |year=2018 |pages=20}}</ref> هي ننڍڙي آبادي، جيڪا قلعي جي چوڌاري ۽ ڀرپاسي جي زرعي زمينن ۾ رهندڙ فوجين تي مشتمل هئي،<ref>{{Cite book |last=Baird |first=Jennifer |title=Dura-Europos |publisher=Bloomsbury Academic |year=2018 |pages=21}}</ref> شروعاتي دور ۾ غالباً شاهي توجهه جو گهڻو مرڪز نه رهي هوندي. تنهن هوندي به، شهرن جي باني طور سلوقس اول نيڪاتور جي ڏند ڪٿائي شهرت بعد وارن رهواسين کي اهو يقين ڏياريو ته سندن آبادي جو بنياد به سلوقس پاڻ رکيو هو. == پڻ ڏسو == * [[يورپين پاران ايشيا جي دريافت جي تاريخوار فهرست]] == ذريعا == {{refbegin}} <!-- B --> *{{Cite book |last=Boiy |first=T. |title=Late Achaemenid and Hellenistic Babylon |publisher=Peeters Publishers |year=2004 |isbn=978-90-429-1449-0}} * {{Cite book |last=Bosworth | first =A. B. | title=The Legacy of Alexander |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=978-0-19-928515-0}} <!-- G --> * {{Cite book |last=Grainger |first=John D. |title=Seleukos Nikator: Constructing a Hellenistic Kingdom |publisher=Routledge |year=1990 |isbn=978-0-415-04701-2}} * {{Cite book |last=Grainger |first=John D. |title=Seleukos Nikator: Constructing a Hellenistic Kingdom |publisher=Routledge |year=1997 |isbn=0-415-04701-3}} * {{citation |last=Grainger | first =John D. | date=2014 | title=Seleukos Nikator: Constructing a Hellenistic Kingdom |url=https://books.google.com/books?id=0r3KAgAAQBAJ |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-80099-6}} <!-- J --> * {{cite book | last =Jansari | first =Sushma | year =2023 | title =Chandragupta Maurya: The creation of a national hero in India | publisher =UCL Press}} <!-- K --> * {{Cite book |last=Keay |first=John | year =2018 | orig-year =2000 |title=India: A History |publisher=Harper Perennial |isbn=978-0006387848 |pages=84}} * {{citation |last=Kosmin |first=Paul J. |author-link=Paul J. Kosmin |title=The Land of the Elephant Kings: Space, Territory, and Ideology in Seleucid Empire |date=2014 |url=https://books.google.com/books?id=9UWdAwAAQBAJ |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-72882-0 }} * {{Cite book |last=Kulke |first=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar | year =2016|title=A History of India|publisher=Routledge |isbn=978-1138961159 |edition=6th}} <!-- M --> * {{Cite book |last=Majumdar |first=Ramesh Chandra |url=https://books.google.com/books?id=XNxiN5tzKOgC |title=Ancient India |date=2003 |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=978-81-208-0436-4 |author-link=R. C. Majumdar |orig-year=1952}} * {{Cite book |last=Mookerji |first=Radha Kumud |url=https://books.google.com/books?id=i-y6ZUheQH8C |title=Chandragupta Maurya and his times |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |year=1988 |isbn=978-81-208-0433-3 |edition=4th |author-link=Radha Kumud Mukherjee |orig-year=first published in 1966}} <!-- O --> *{{cite book |last=Ogden |first=Daniel |date=2017 |title=The Legend of Seleucus: Kingship, Narrative and Mythmaking in the Ancient World |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-16478-9}} <!-- W --> * {{citation | last1 =Wheatley | first1 =Pat | last2 =Heckel | first2 =Waldemar | title =Justin: Epitome of the Philippic History of Pompeius Trogus: Volume II| chapter ="Commentary (Book 15)"| url =https://books.google.com/books?id=UQJTek1salEC| publisher=Oxford University Press| date=2011 |isbn=978-0-19-927759-9}} {{refend}} == وڌيڪ مطالعو == * {{Cite journal |last=Grainger |first=John D. |title=An Empire Builder—Seleukos Nikator |work=History Today |year=1993 |volume=43 |pages=25–30 |issue=5}} * {{Cite book |last=Grainger |first=John D. |title=A Seleukid Prosopography and Gazetteer |publisher= Brill |year=1997a |isbn=978-90-04-10799-1}} *{{Cite book|last=Paranavithana |first=Senarat |title=The Greeks and the Mauryas |year=1971 |publisher=Stamford Lake |isbn=978-95-565-8204-8}} * {{Cite book |last=Waterfield |first=Robin |title=Dividing the Spoils - The War for Alexander the Great's Empire |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2011 |isbn=978-0-19-957392-9 |location=New York |type=hardback}} == حاشيا ۽ حوالا == {{notelist|2}} {{Reflist|20em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Seleucus I}} * [http://virtualreligion.net/iho/seleucus_1.html سلوقس اول نيڪاتور] — ماهلون ايڇ. اسمتھ جي تاريخي ماخذن جي مجموعي ۾ داخلا * [http://www.seleucid-genealogy.com/Seleucus_I.html سلوقس اول نيڪاتور] — ''سلوقي خاندان جي نسب نامي'' ۾ داخلا {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160815064018/http://seleucid-genealogy.com/Seleucus_I.html |date=15 August 2016 }} {{S-start}} {{S-hou|[[سلوقي خاندان]]||{{Circa|358 BC}}||September 281 BC}} {{S-reg}} {{S-bef | before = نئين تخليق <br/> <small> [[سڪندر چوٿون مقدوني]] جي دور ۾ [[مقدونيه]] کان آزادي </small> }} {{S-ttl | title = [[فارس جي بادشاهن جي فهرست|سلوقي بادشاهه]] | years = 305 ق م – سيپٽمبر 281 ق م }} {{S-aft | after = [[انطيوخس اول سوٽر]] }} {{s-end}} {{Hellenistic rulers}} {{Seleucid kings}} {{Diadochi}} {{Alexander's Generals}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Seleucus 01 Nicator}} [[Category:Seleucus I Nicator| ]] [[Category:350ع ق م واري ڏهاڪي ۾ پيدائشون]] [[Category:281 ق م ۾ وفاتون]] [[Category:پيدائش جو سال غير يقيني]] [[Category:ٽين صدي ق م جا قتل ٿيل بادشاهه]] [[Category:ٽين صدي ق م جا بادشاهه]] [[Category:ٽين صدي ق م جون وفاتون]] [[Category:چوٿين صدي ق م جا مقدوني]] [[Category:ٽين صدي ق م جا مقدوني]] [[Category:چوٿين صدي ق م جا يوناني بادشاهه]] [[Category:ٽين صدي ق م جا سلوقي بادشاهه]] [[Category:سڪندر اعظم جا شاهي خادم]] [[Category:سڪندر اعظم جا جرنيل]] [[Category:سڪندري سلطنت جا ساتراپ]] [[Category:هلينستي جرنيل]] [[Category:قديم اوريستيا جا ماڻهو]] [[Category:قديم مقدوني جرنيل]] [[Category:قديم مقدوني قتل جا شڪار]] [[Category:آبادين جا باني]] [[Category:ڪيلڪيس علائقي جا ماڻهو]] [[Category:ايشيا ۾ باني بادشاهه]] p30id7d94o8oc89qg6clsaovzqrustb 388223 388222 2026-06-23T21:53:58Z Intisar Ali 8681 388223 wikitext text/x-wiki {{Short description|مقدوني جرنيل، ديادوخوس ۽ سلوقي سلطنت جو باني}} {{Infobox royalty | name = سلوقس اول نيڪاتور | title = [[باسيليئس]]{{Efn|[[فارس جي بادشاهن جي فهرست|فارس جو بادشاهه]] {{br}} [[شاهنشاه#يوناني استعمال|شاهنشاه]] {{br}} [[ملڪن جو بادشاهه]] {{br}} ايشيا جو آقا {{br}}}} | image = Seleukos I Nikator Bronze Roman 100BCE-100CE Museo Archeologico Nazionale Naples AN 5590 1.jpg | alt = Bronze male bust | caption = [[هرڪولينيم]] مان مليل سلوقس جي ڪانسي جي مورتي جي رومي نقل (هاڻي [[نيپلز قومي آثار قديمه عجائب گهر]] ۾ موجود) | succession = [[سلوقي سلطنت]] جو [[باسيليئس]] | reign = 305<ref>Boiy "The Reigns of the Seleucid Kings According the Babylonian King List." ''Journal of Near Eastern Studies'' 70(1) (2011): 1–12.</ref> – سيپٽمبر 281 ق م | predecessor = [[سڪندر چوٿون مقدوني]] | successor = [[انطيوخس اول سوٽر]] (تقريباً 292 ق م کان گڏيل حڪمران) | birth_date = {{Circa|358 BC}} | birth_place = [[يوروپوس (مقدونيه)|يوروپوس]]، [[قديم مقدونيه]]<br />(موجوده [[ايورپوس]]، [[يونان]]) | death_date = سيپٽمبر 281 ق م (عمر تقريباً 77 سال) | death_place = [[ليسيميڪيا (ٿريس)|ليسيميڪيا]]، [[ٿريس]]<br />(موجوده [[ڪاواڪ ڪوي]]، [[چاناق قلعه صوبو|چاناق قلعه]]، [[ترڪيه]])<ref name=EB1911/><ref name="Seleucus I Nicator">{{cite web|url=https://www.livius.org/articles/person/seleucus-i-nicator/|title=Seleucus I Nicator|work=Livius}}</ref> | burial_place = | spouse = {{ubl|[[اپاما]]|[[اسٽراٽونائيس آف سوريا|اسٽراٽونائيس]]}} | issue = [[انطيوخس اول سوٽر]]<br />[[اخائيوس (سلوقس اول جو پٽ)|اخائيوس]]<br />[[فيلا (سلوقس جي ڌيءَ)|فيلا]]<br />لاوڊائيس | dynasty = [[سلوقي حڪمرانن جي فهرست|سلوقي خاندان]] | father = [[انطيوخس (سلوقس اول جو پيءُ)|انطيوخس]] | mother = [[لاوڊائيس آف مقدونيه|لاوڊائيس]] }} '''سلوقس اول نيڪاتور''' ({{IPAc-en|s|ɪ|ˈ|l|uː|k|ə|s}}؛<ref>[https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/seleucus-i Seleucus | Collins English dictionary]</ref> يوناني: Σέλευκος Νικάτωρ، ''Séleukos Nikátōr''؛ "فاتح سلوقس"، {{nowrap|تقريباً 358 ق م – 281 ق م}}) هڪ [[مقدوني يوناني]] جرنيل، فوجي عملدار ۽ [[سڪندر اعظم]] جي جانشينن مان هو، جنهن بعد ۾ مشهور [[سلوقي سلطنت]] جو بنياد وڌو ۽ [[سلوقي خاندان]] جي حڪمراني قائم ڪئي. سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ اقتدار جي ڇڪتاڻ ۾ شروعاتي طور سلوقس هڪ ثانوي شخصيت هو، پر وقت سان گڏ هو [[ايشيا صغير]]، [[سوريا]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[ايراني فلات]] جو مڪمل حڪمران بڻجي ويو ۽ ''[[باسيليئس]]'' (بادشاهه) جو لقب اختيار ڪيائين. سلوقي سلطنت [[هليني دور]] جي دنيا جي وڏين طاقتن مان هڪ هئي، جيستائين اها ٻي صدي ق م جي آخر ۽ پهرين صدي ق م جي شروعات ۾ [[رومي جمهوريه]] ۽ [[اشڪاني سلطنت]] جي هٿان ڪمزور نه ٿي وئي. سڪندر اعظم جي فوج ۾ خدمت دوران سلوقس ''[[هائپاسپست]]'' نالي مقدونيه جي چونڊ پيادل فوجي دستي جو سالار هو. جون 323 ق م ۾ سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ سلوقس شروعات ۾ [[پرديڪاس]] جي حمايت ڪئي، جيڪو سڪندر جي سلطنت جو نگران حڪمران هو. 323 ق م ۾ [[بابل جي ورهاست]] دوران سلوقس کي [[ساٿي گهوڙيسوار فوج]] جو ڪمانڊر ۽ ''چليارخ'' مقرر ڪيو ويو. 322 ق م ۾ [[ديادوخين جون جنگيون]] شروع ٿيون. [[مصر]] ۾ [[بطليموس اول سوٽر]] خلاف مهم دوران پرديڪاس جي فوجي ناڪامين سبب [[پيلوسيئم]] ۾ سندس فوج بغاوت ڪري ويٺي. سلوقس، [[پيثون]] ۽ [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] جي سازش جي نتيجي ۾ پرديڪاس 321 يا 320 ق م ۾ پيلوسيئم ۾ قتل ڪيو ويو. 321 ق م ۾ [[ٽرائيپاراديسوس جي ورهاست]] کان پوءِ نئين نگران حڪمران [[انٽيپيٽر]] سلوقس کي [[بابل]] جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو. پر جلد ئي ديادوخين جي جنگين جو نئون دور شروع ٿيو ۽ طاقتور حڪمران [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] سلوقس کي بابل ڇڏڻ تي مجبور ڪري ڇڏيو. سلوقس فقط 312 ق م ۾ [[بطليموس اول سوٽر]] جي مدد سان ٻيهر بابل واپس اچي سگهيو. 312 ق م کان پوءِ سلوقس بي رحمي سان پنهنجي سلطنت کي وڌايو ۽ آخرڪار [[فارس]] ۽ [[ميديا]] جا علائقا فتح ڪري ورتائين. هن نه فقط [[بابلونيا]] تي حڪمراني ڪئي، پر سڪندر اعظم جي سلطنت جي تقريباً سڄي اوڀرئين حصي تي پڻ قبضو قائم ڪيو. سلوقس [[گنڌارا]] ۽ اتر اولهه هندستان جي اڳوڻن صوبن تي پڻ دعويٰ ڪئي. پر انهن خواهشن کي [[چندر گپت موريا]] چئلينج ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[سلوقي-موريا جنگ]] (305–303 ق م) شروع ٿي. آخرڪار هڪ معاهدي ذريعي تڪرار ختم ٿيو، جنهن موجب [[موريا سلطنت]] اوڀر وارا صوبا پنهنجي قبضي ۾ آندا. ان کان علاوه هڪ شاديءَ جو اتحاد پڻ قائم ٿيو. [[اسٽرابو]] ۽ [[ايپيان]] موجب چندر گپت سلوقس جي هڪ ڌيءَ سان شادي ڪئي.<ref name=":1">[[Chandragupta Maurya#CITEREFAppian|Appian]], p. 55.</ref> ان جي بدلي ۾ سلوقي سلطنت کي 500 جنگي [[هاٿي]] ۽ انهن جا [[مهائوٽ]] مليا، جن 301 ق م ۾ [[ايپسس جي جنگ]] ۾ انٽيگونوس خلاف فيصلائتو ڪردار ادا ڪيو. 281 ق م ۾ سلوقس [[ڪوروپيڊيم جي جنگ]] ۾ [[ليسيميڪس]] کي به شڪست ڏني ۽ [[ايشيا صغير]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ورتو. انٽيگونوس ۽ ليسيميڪس خلاف فتوحات کان پوءِ ديادوخين ۾ سلوقي خاندان جو ڪو وڏو حريف باقي نه رهيو. تنهن هوندي به سلوقس [[ٿريس]] ۽ خود [[مقدونيه]] سميت ليسيميڪس جي يورپي علائقن تي به قبضو ڪرڻ جو خواهشمند هو. پر 281 ق م ۾ جڏهن هو ٿريس پهتو ته [[بطليموس ڪيرائونوس]] کيس قتل ڪري ڇڏيو.<ref name="EB1911" /> بطليموس ڪيرائونوس پنهنجي ڀيڻ [[ليسيندرا]] سان گڏ سلوقي درٻار ۾ پناهه ورتي هئي. سلوقس جي قتل سان سلوقين جا ٿريس ۽ مقدونيه تي قبضي جا امڪان ختم ٿي ويا، ۽ بطليموس ڪيرائونوس کي مقدونيه ۾ ليسيميڪس جي گهڻي طاقت پنهنجي هٿ ۾ آڻڻ جو موقعو ملي ويو. سلوقس جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[انطيوخس اول سوٽر]] سلوقي سلطنت جو حڪمران بڻيو. سلوقس پنهنجي دور حڪومت ۾ ڪيترائي نوان شهر پڻ قائم ڪيا، جن ۾ [[انطاڪيه]] (300 ق م)، [[اديسا]] ۽ [[دجله تي سلوقيه]] (تقريباً 305 ق م) شامل آهن. دجله تي سلوقيه جي قيام سبب آخرڪار [[بابل]] جي آبادي وڏي حد تائين گهٽجي وئي. == شروعاتي زندگي ۽ خاندان == سلوقس، [[انطيوخس (سلوقس اول نيڪاتور جو پيءُ)|انطيوخس]] جو پٽ هو. مؤرخ [[جونيانس جسٽينس]] دعويٰ ڪري ٿو ته انطيوخس [[فلپ ٻيون مقدوني]] جي جرنيلن مان هڪ هو، پر ٻين ذريعن ۾ اهڙي ڪنهن جرنيل جو ذڪر نٿو ملي ۽ نه ئي فلپ جي دور ۾ سندس فوجي خدمتن بابت ڪا معتبر ڄاڻ موجود آهي. ممڪن آهي ته انطيوخس [[اپر مقدونيه]] جي ڪنهن معزز اشرافي خاندان سان تعلق رکندو هجي. سلوقس جي ماءُ جو نالو [[لاوڊائيس آف مقدونيه|لاوڊائيس]] ٻڌايو وڃي ٿو، پر سندس باري ۾ به ٻي ڪا خاص معلومات موجود ناهي. بعد ۾ سلوقس پنهنجي والدين جي نالن تي ڪيترن ئي شهرن جا نالا رکيا.<ref name="G2">Grainger 1990, p. 2</ref> سلوقس [[يوروپوس (مقدونيه)|يوروپوس]] ۾ پيدا ٿيو، جيڪو [[مقدونيه]] جي اترئين حصي ۾ واقع هو. جيڪڏهن 358 ق م کي سندس پيدائش جو سڀ کان وڌيڪ امڪاني سال تسليم ڪيو وڃي ته سندس ڄمڻ کان فقط هڪ سال اڳ [[پايوني]] ماڻهن هن علائقي تي حملو ڪيو هو. فلپ ٻئي حملي آورن کي شڪست ڏني ۽ ڪجهه سالن بعد پايونين کي مڪمل طور مقدوني حڪمراني هيٺ آڻي ڇڏيو.<ref name="G4">Grainger 1990, pp. 4–5</ref> سلوقس جي پيدائش جو صحيح سال واضح ناهي. جسٽينس لکي ٿو ته [[ڪوروپيڊيم جي جنگ]] دوران سندس عمر 77 سال هئي، جنهن مطابق سندس پيدائش 358 ق م ۾ ٿي هوندي. [[ايپيان]] موجب جنگ وقت سندس عمر 73 سال هئي، جنهن مطابق سندس جنم 354 ق م ۾ ٿيو. جڏهن ته [[يوسيبيئس آف قيساريه]] عمر 75 سال ٻڌائي ٿو، جنهن مان 356 ق م وارو سال نڪري ٿو، ۽ اهڙي طرح سلوقس جي عمر [[سڪندر اعظم]] جي عمر جي برابر ٿي وڃي ٿي. مؤرخن جو خيال آهي ته شايد اها سلوقس جي سياسي تشهير هئي ته جيئن کيس سڪندر اعظم جي همعصر ۽ برابر حيثيت وارو شخص ڏيکاريو وڃي.<ref name="G1">Grainger 1990, p. 1</ref> نوجواني ۾ سلوقس کي بادشاهه جو [[شاهي خادم]] (''pais'') چونڊيو ويو. اشرافي خاندانن جي سڀني پٽن لاءِ اهو رواجي عمل هو ته هو پهرين شاهي خادم طور خدمت ڪن ۽ پوءِ بادشاهه جي فوج ۾ آفيسر بڻجن.<ref name="G2">Grainger 1990, p. 2</ref> سلوقس بابت چيو وڃي ٿو ته هو پنهنجي مستقبل جي حريفن [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] ۽ [[ديميتريوس اول مقدوني]] وانگر انتهائي طاقتور جسماني قوت جو مالڪ هو. ايپيان هڪ واقعي جو ذڪر ڪري ٿو جنهن ۾ سڪندر اعظم قرباني لاءِ تيار ڪيل هڪ جهنگلي ڍڳو اوچتو آزاد ٿي ڀڄي ويو، پر سلوقس پنهنجي ننگن هٿن سان ان جا سڱ پڪڙي کيس ٻيهر قابو ڪري ورتو.<ref name=":1" /> چيو وڃي ٿو ته بعد ۾ سندس سڪن تي ظاهر ٿيندڙ ڍڳي جا سڱ انهيءَ واقعي جي يادگار هئا. سڪندر اعظم وانگر سلوقس بابت به ڪيترائي ڏند ڪٿائي قصا مشهور ٿيا. هڪ روايت مطابق، جڏهن سلوقس سڪندر سان گڏ فارس خلاف مهم تي روانو ٿي رهيو هو، تڏهن سندس پيءُ انطيوخس کيس ٻڌايو ته سندس حقيقي والد دراصل ديوتا [[اپولو]] آهي. روايت موجب اپولو، لاوڊائيس کي هڪ منڊي تحفي طور ڏني هئي، جنهن تي [[لنگر]] جي تصوير ٺهيل هئي. سلوقس جي جسم تي به لنگر جي شڪل وارو پيدائشي نشان موجود هو. اهو پڻ چيو ويندو هو ته سندس پٽن ۽ پوٽن وٽ به اهڙو ئي نشان هو. هي ڪهاڻي سڪندر اعظم بابت مشهور روايتن سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿي. گهڻا محقق ان کي سياسي پروپيگنڊا سمجهن ٿا، جنهن جو مقصد سلوقس کي سڪندر اعظم جو فطري جانشين ثابت ڪرڻ هو.<ref name="G2" /> [[جان مالالاس]] لکي ٿو ته سلوقس جي هڪ ڀيڻ [[ديديميا (سلوقس اول جي ڀيڻ)|ديديميا]] هئي، جنهن جا ٻه پٽ [[نيڪانور]] ۽ [[نيڪوميديس]] هئا. پر گهڻن مؤرخن جو خيال آهي ته اهي شخصيتون افسانوي آهن. ديديميا جو تعلق شايد [[ديديما]] ۾ موجود اپولو جي مشهور مندر ۽ غيب گوئي واري مرڪز سان هجي، جيڪو [[ميليتوس]] جي ويجهو واقع هو. ڪجهه محققن اهو به تجويز ڪيو آهي ته [[بطليموس (سلوقس جو پٽ)]] دراصل سلوقس جو چاچو هو.<ref name="G3">Grainger 1990, p. 3</ref> == سڪندر اعظم جي دور ۾ شروعاتي فوجي خدمتون == [[File:Hypaspist.jpg|thumb|250px|فارس خلاف سڪندر اعظم جي مهم دوران سلوقس شاهي ''هائپاسپست'' فوج جي اڳواڻي ڪئي.]] 334 ق م جي بهار ۾، تقريباً ٽيهه ويهن سالن جي نوجوان جي حيثيت ۾، سلوقس سڪندر اعظم سان گڏ ايشيا روانو ٿيو.<ref name=EB1911/> 327 ق م جي آخر ۾ شروع ٿيندڙ [[سڪندر اعظم جي هندستاني مهم]] تائين هو مقدوني فوج جي سڀ کان چونڊ پيادل فوجي دستي ''هائپاسپست'' (Shield-bearers) جو سالار بڻجي چڪو هو. بعد ۾ هن دستي کي ''[[سلور شيلڊز]]'' (چانديءَ واريون ڍالون) جي نالي سان سڃاتو ويو. [[ايريان]] موجب جڏهن سڪندر اعظم ٻيڙيءَ وسيلي [[جهلم درياهه|هائڊاسپس درياهه]] پار ڪيو، تڏهن ساڻس [[پرديڪاس]]، [[بطليموس اول سوٽر]]، [[ليسيميڪس]] ۽ سلوقس پڻ گڏ هئا.<ref>Arrian Anabasis 5.13.1</ref> 326 ق م ۾ ٿيندڙ [[هائڊاسپس جي جنگ]] دوران سلوقس پنهنجي فوج جي اڳواڻي ڪندي [[پورس]] جي هاٿين سان مقابلو ڪيو. بهرحال جنگ جي رٿابندي ۾ سندس صحيح ڪردار بابت ڪا واضح ڄاڻ موجود ناهي، ڇاڪاڻ ته جنگ دوران کيس ڪنهن وڏي آزاد ڪمان جو ذڪر نٿو ملي. هي ڳالهه [[ڪريٽيرس]]، [[هيفائيسٽيون]]، [[پيثون]] ۽ [[ليوناتس]] کان مختلف آهي، جن وٽ پنهنجي پنهنجي وڏي فوجي دستا هئا.<ref name="G9">Grainger 1990, pp. 9–10</ref> سلوقس جي شاهي ''هائپاسپست'' فوج مسلسل سڪندر اعظم جي سڌي نگراني هيٺ رهندي هئي. بعد ۾ هنن [[سنڌو ماٿري]] جي مهم، [[مالي قبيلي]] خلاف جنگين ۽ [[گيدروسيا]] جي ريگستاني گذرگاهه پار ڪرڻ ۾ پڻ حصو ورتو. 324 ق م جي بهار ۾ [[سوسا جي شاديون|سوسا جي عظيم شادي واري تقريب]] دوران سلوقس [[اپاما]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[سپيٽامينيس]] جي ڌيءَ هئي. انهن مان سندس وڏو پٽ ۽ جانشين [[انطيوخس اول سوٽر]] پيدا ٿيو. انهن کي گهٽ ۾ گهٽ ٻه جائز ڌيئرون، [[لاوڊائيس]] ۽ [[فيلا]]، پڻ هيون ۽ شايد هڪ ٻيو پٽ [[اخائيوس (سلوقس اول جو پٽ)|اخائيوس]] به هو. ساڳئي تقريب ۾ سڪندر اعظم مرحوم فارسي بادشاهه [[دارا ٽيون]] جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جڏهن ته ٻين ڪيترن مقدوني عملدارن پڻ فارسي عورتن سان شاديون ڪيون. 323 ق م ۾ سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ جڏهن گهڻن مقدوني جرنيلن پنهنجين ''سوسا وارين زالن'' کي ڇڏي ڏنو، تڏهن سلوقس انهن چند ماڻهن مان هو جنهن پنهنجي زال کي برقرار رکيو. اپاما سڄي حياتي سندس ساٿي ۽ بعد ۾ راڻي رهي.<ref name="G912">Grainger 1990, p. 12</ref> قديم ذريعن ۾ سڪندر اعظم جي زندگي دوران سلوقس بابت ڪيترائي قصا ملن ٿا. هڪ واقعي موجب [[بابل]] جي ويجهو ٻيڙيءَ جي سفر دوران سڪندر اعظم جو شاهي تاج (Diadem) هوا ۾ اڏامي ويو ۽ [[آشوري]] بادشاهن جي قبرن ڀرسان ڪنن ۾ وڃي ڪري پيو. سلوقس تري ان کي واپس آندو ۽ ٻيڙيءَ ڏانهن موٽندي تاج کي سڪي رکڻ لاءِ پنهنجي مٿي تي رکيائين. هن قصي جي صداقت مشڪوڪ سمجهي وڃي ٿي. ٻئي قصي موجب سلوقس [[ميديوس آف لاريسا]] جي دعوت ۾ سڪندر اعظم سان گڏ موجود هو. دعوت جو واقعو شايد درست هجي، پر بادشاهه کي زهر ڏيڻ واري سازش جو قصو گهڻو معتبر نٿو سمجهيو وڃي. هڪ ٻي روايت مطابق سڪندر اعظم جي وفات کان ٿورو اڳ سلوقس ديوتا [[سيراپس]] جي مندر ۾ رات گذاري ته جيئن بادشاهه جي صحت بهتر ٿيڻ لاءِ دعا گهري سگهي.<ref>Plutarch, ''Alexander'' 76; Arrian, ''Anabasis'' 7.26; {{harvnb|Ogden|2017|p=64}}</ref> پر هن روايت جي به صداقت تي شڪ ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته يوناني-مصري ديوتا سيراپس جو تصور ان وقت تائين وجود ۾ ئي نه آيو هو.<ref name="Heckel p. 256">Heckel p. 256</ref> == پرديڪاس جي دور ۾ سينيئر فوجي عملدار (323–321 ق م) == [[File:Ptolemy I Soter Louvre Ma849.jpg|thumb|left|upright|[[بطليموس اول سوٽر]]، جيڪو سڪندر اعظم جي فوجي عملدارن مان هو، کي [[مصر]] جو [[صوبيدار]] مقرر ڪيو ويو. بعد ۾ بطليموس [[بطليموسي مصر]] کي آزاد رياست بڻايو ۽ 305 ق م ۾ پاڻ کي [[باسيليئس]] ۽ [[فرعون]] قرار ڏنو.]] {{Main|ديادوخي}} [[سڪندر اعظم]] 10 جون 323 ق م تي [[بابل]] ۾ ڪنهن واضح جانشين کان سواءِ وفات ڪري ويو. سندس جرنيل [[پرديڪاس]] سڪندر جي سڄي سلطنت جو نگران حڪمران (ريجنٽ) بڻيو، جڏهن ته سڪندر جي جسماني ۽ ذهني طور معذور سوتيلي ڀاءُ [[آرريڊيئس]] کي [[فلپ ٽيون مقدوني]] جي نالي سان نئون بادشاهه مقرر ڪيو ويو. ساڳئي وقت سڪندر جي اڃا ڄمڻ کان اڳ واري پٽ [[سڪندر چوٿون مقدوني]] کي پڻ پنهنجي پيءُ جو قانوني جانشين قرار ڏنو ويو. بهرحال، [[بابل جي ورهاست]] دوران پرديڪاس عملي طور سڪندر جي وسيع مقدوني سلطنت کي سندس جرنيلن ۾ ورهائي ڇڏيو. سلوقس کي [[ساٿي گهوڙيسوار فوج]] (''hetairoi'') جو سپهه سالار مقرر ڪيو ويو ۽ کيس پهريون يا درٻاري ''چليارخ'' بڻايو ويو. اهڙي طرح هو نگران حڪمران ۽ سپهه سالار پرديڪاس کان پوءِ شاهي فوج جو سڀ کان اعليٰ عملدار بڻجي ويو. پرديڪاس جي حمايت ڪندڙ ٻين بااثر شخصيتن ۾ [[بطليموس اول سوٽر]]، [[ليسيميڪس]]، [[پيثون]] ۽ [[يومينيس]] شامل هئا. پرديڪاس جي طاقت جو دارومدار ٻن ڳالهين تي هو: پهريون، سڪندر اعظم جي وسيع سلطنت کي متحد رکڻ؛ ۽ ٻيو، مختلف [[صوبيدار]]ن کي پنهنجي حڪمن جو پابند رکڻ.<ref name="Heckel p. 256"/> جلد ئي پرديڪاس ۽ ٻين [[ديادوخي]] حڪمرانن جي وچ ۾ جنگ شروع ٿي وئي. پنهنجي سياسي حيثيت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ پرديڪاس سڪندر اعظم جي ڀيڻ [[ڪليوپيٽرا آف مقدونيه|ڪليوپيٽرا]] سان شادي ڪرڻ چاهي. [[ديادوخين جي پهرين جنگ]] ان وقت شروع ٿي جڏهن پرديڪاس سڪندر اعظم جي لاش کي تدفين لاءِ مقدونيه موڪلڻ جو فيصلو ڪيو. پر [[بطليموس اول سوٽر]] لاش تي قبضو ڪري ان کي [[اسڪندريا]] کڻي ويو. پرديڪاس پنهنجي فوج سان گڏ سندس پٺيان مصر روانو ٿيو. ان موقعي تي بطليموس، [[ميديا]] جي صوبيدار [[پيثون]] ۽ ''[[آرگيراسپيدس]]'' جي سالار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] سان گڏجي سازش ڪئي. پيثون ۽ انٽيجينيس ٻئي ان وقت پرديڪاس جي ماتحت فوجي عملدار هئا. انهن گڏجي پرديڪاس کي قتل ڪري ڇڏيو. [[ڪارنيليئس نيپوس]] لکي ٿو ته سلوقس به هن سازش ۾ شامل هو، پر هن دعويٰ بابت مڪمل يقين سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي.<ref name="G20">Grainger 1990, pp. 20–24</ref> == بابلونيا جو صوبيدار (321–316 ق م) == [[File:Seleucos Nicator Louvre Ma3597 n3.jpg|thumb|upright|سلوقس اول نيڪاتور سان منسوب مجسمو، [[رومي سلطنت]] جي دور جو فن پارو، جيڪو [[سوريا]] ۾ هڪ [[هليني دور|هليني]] نموني جي بنياد تي تيار ڪيو ويو (تقريباً 200ع)]] [[پرديڪاس]] جي وفات کان پوءِ سلطنت جو سڀ کان طاقتور شخص [[انٽيپيٽر]] بڻجي ويو.<ref>{{Cite book |last=Ahmad |first=Ainan |title=The Game of Power - Volume 3 (History of Persian Empire) |publisher=Blue Rose Publishers |year=2024 |location=London |pages=100 |language=en}}</ref> پرديڪاس جا مخالف [[ٽرائيپاراديسوس]] ۾ گڏ ٿيا، جتي سڪندر اعظم جي سلطنت کي ٻيهر ورهايو ويو. هي ورهاست [[ٽرائيپاراديسوس جو معاهدو]] (321 ق م) جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="G21">Grainger 1990, pp. 21–29</ref> ٽرائيپاراديسوس ۾ فوجين بغاوت ڪري ڇڏي هئي ۽ هو پنهنجي آقا انٽيپيٽر کي قتل ڪرڻ جو ارادو رکي رهيا هئا. پر سلوقس ۽ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس]] انهن کي ائين ڪرڻ کان روڪي ڇڏيو.{{sfn|Bosworth|2005|p=211}} پرديڪاس جي قتل واري سازش ۾ سلوقس جي شموليت يقيني طور ثابت نه ٿي سگهي آهي، پر نئين انتظام ۾ کيس بابل جو مالدار صوبو انعام طور مليو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} ڪجهه ذريعا هن مقرري کي پرديڪاس سان سندس مبينا غداري جو انعام قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite book |last=Justinus |first=Marcus Junianus |title=Justin: Epitome of the Philippic History of Pompeius Trogus: Volume II: Books 13-15: The Successors to Alexander the Great |publisher=Clarendon Press |year=2011 |isbn=978-0-19-927759-9 |pages=162 |language=en}}</ref> تنهن هوندي به ممڪن آهي ته هي فيصلو [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي تجويز تي ڪيو ويو هجي. سلوقس جو بابل ڪيترن طاقتور صوبيدارن جي وچ ۾ گهيريل هو؛ [[فارس (صوبو)|فارس]] جو صوبيدار [[پيوڪيسٽاس]]، [[سوسيانا]] جو نئون صوبيدار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] ۽ [[ميديا]] جو حڪمران [[پيثون]]. بابل سلطنت جي امير ترين صوبن مان هڪ هو، پر فوجي لحاظ کان گهڻو طاقتور نه هو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} ممڪن آهي ته انٽيپيٽر اوڀر وارن صوبن کي اهڙي نموني ورهايو هجي جو ڪو هڪ صوبيدار ٻين کان وڌيڪ طاقتور نه بڻجي سگهي.<ref name="G21" /> سڪندر اعظم جي وفات کان پوءِ [[آرخون آف پيلا]] کي بابل جو صوبيدار مقرر ڪيو ويو هو. پر پرديڪاس کيس هٽائي [[ڊوڪيمس]] کي ان جي جاءِ تي مقرر ڪرڻ چاهيو. جڏهن پرديڪاس مصر تي حملي لاءِ روانو ٿيو ته هن ڊوڪيمس کي فوجي دستن سان گڏ بابل موڪليو. آرخون سندس خلاف جنگ ڪئي، پر جنگ ۾ مارجي ويو. انهيءَ ڪري ڊوڪيمس سلوقس کي بابل بنا مقابلي جي ڏيڻ لاءِ تيار نه هو.{{sfn|Ogden|2017|p=13}} سلوقس آخرڪار بابل ڪيئن حاصل ڪيو، اهو يقيني طور معلوم ناهي. هڪ بابلي تاريخنامي مطابق 320 ق م جي اونهاري يا سياري ۾ شهر جي هڪ اهم عمارت تباهه ٿي وئي. ٻين بابلي ذريعن موجب سلوقس آڪٽوبر يا نومبر 320 ق م ۾ بابل پهتو. ممڪن جنگ جي باوجود ڊوڪيمس فرار ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو. ان دوران سلطنت وري افراتفري جو شڪار ٿي وئي. [[ميديا]] جي صوبيدار [[پيثون]] [[پارتيا]] جي صوبيدار فلپ کي قتل ڪري ڇڏيو ۽ پنهنجي ڀاءُ [[يوديمس (جرنيل)|يوديمس]] کي نئون صوبيدار مقرر ڪيو. اولهه ۾ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] ۽ [[يومينيس]] هڪ ٻئي خلاف جنگ ڪري رهيا هئا. پيثون ۽ سلوقس وانگر يومينيس پڻ پرديڪاس جو پراڻو حامي هو. سلوقس لاءِ سڀ کان وڏو مسئلو خود بابل هو. مقامي آبادي آرخون خلاف بغاوت ڪري چڪي هئي ۽ ڊوڪيمس جي حمايت ڪري رهي هئي. بابلي پادرين جو علائقي تي تمام گهڻو اثر هو. بابل ۾ سڪندر اعظم جي فوج جا وڏي تعداد ۾ مقدوني ۽ يوناني اڳوڻا سپاهي به رهندا هئا. سلوقس پادرين کي مالي تحفا ۽ رشوتون ڏئي پنهنجي پاسي آڻي ورتو.<ref name="G30">Grainger 1990, pp. 30–32</ref> === ديادوخين جي ٻي جنگ === {{Main|ديادوخين جي ٻي جنگ}} 319 ق م ۾ انٽيپيٽر جي وفات کان پوءِ ميديا جي صوبيدار پيثون پنهنجي طاقت وڌائڻ شروع ڪئي. هن شايد ويهه هزار کان وڌيڪ سپاهين تي مشتمل هڪ وڏي فوج گڏ ڪئي. پيوڪيسٽاس جي اڳواڻي ۾ اوڀر جي ٻين صوبيدارن به سندس مقابلي لاءِ گڏيل فوج تيار ڪئي. آخرڪار پيثون پارتيا ۾ ٿيندڙ جنگ ۾ شڪست کاڌي. هو ميديا ڏانهن ڀڄي ويو، پر سندس مخالفن سندس تعاقب ڪرڻ بدران واپس سوسيانا موٽي ويا. ساڳئي وقت يومينيس ۽ سندس فوج [[ڪليڪيا]] پهتا، پر جڏهن انٽيگونوس اتي پهتو ته کين پوئتي هٽڻو پيو. سلوقس لاءِ صورتحال ڏاڍي ڏکئي هئي. يومينيس ۽ سندس فوج بابل جي اتر ۾ هئي. انٽيگونوس هڪ وڌيڪ وڏي فوج سان سندس پٺيان هو. پيثون ميديا ۾ هو ۽ سندس مخالف سوسيانا ۾ موجود هئا. سوسيانا جو صوبيدار ۽ [[آرگيراسپيدس]] جو سالار [[انٽيجينيس (جرنيل)|انٽيجينيس]] يومينيس جو اتحادي هو. پيثون ۽ انٽيجينيس جي وچ ۾ جنگ شروع ٿيڻ وقت انٽيجينيس ڪليڪيا ۾ موجود هو.<ref name="G33">Grainger 1990, pp. 33–37</ref> 317 ق م جي سرءُ يا سياري ۾ پيثون بابل پهتو. جيتوڻيڪ هن گهڻا سپاهي وڃائي ڇڏيا هئا، پر سلوقس وٽ ان کان به گهٽ فوج هئي. 316 ق م جي بهار ۾ يومينيس [[سوسا]] ڏانهن روانو ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. سوسا جي صوبيدارن غالباً يومينيس جي ان دعويٰ کي قبول ڪيو ته هو قانوني شاهي خاندان جي طرفان غاصب انٽيگونوس خلاف وڙهي رهيو آهي. يومينيس پنهنجي فوج کي بابل کان 300 [[قديم يوناني ماپون|اسٽيڊيا]] پري وٺي ويو ۽ [[دجله]] درياهه پار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سلوقس کي ڪارروائي ڪرڻي پئي. هن درياهه پار ٿيڻ روڪڻ لاءِ ٻه [[ٽرائيريم]] ۽ ڪجهه ننڍيون ٻيڙيون موڪليون. هن آرگيراسپيدس جي اڳوڻن ''هائپاسپست'' سپاهين کي به پاڻ سان ملائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هو ڪامياب نه ٿيو. سلوقس انٽيگونوس ڏانهن به پيغام موڪليا. فوج جي کوٽ سبب لڳي ٿو ته سلوقس يومينيس سان سڌي جنگ ڪرڻ نٿي چاهي. هن درياهه جا بند کوليا ته جيئن ٻوڏ اچي، پر ان سان به يومينيس جو اڳتي وڌڻ نه رڪيو.<ref name="G39">Grainger 1990, pp. 39–42</ref> 316 ق م جي بهار ۾ سلوقس ۽ پيثون انٽيگونوس سان ملي ويا، جيڪو يومينيس جو تعاقب ڪندي سوسا پهتو هو. سوسا مان انٽيگونوس ميديا روانو ٿيو، جتان هو اوڀر وارن صوبن کي خطري ۾ وجهي سگهيو ٿي. هن سلوقس کي ٿوري فوج سان اتي ڇڏيو ته جيئن يومينيس کي بحيره روم تائين پهچڻ کان روڪي سگهي. [[اراخوسيا]] جي صوبيدار [[سيبيرٽيوس]] صورتحال کي نااميد سمجهي پنهنجي صوبي ڏانهن موٽي ويو. يومينيس ۽ سندس اتحادين جون فوجون ٽٽڻ جي ڪناري تي پهچي ويون. 316 ق م دوران انٽيگونوس ۽ يومينيس وچ ۾ ٻه اهم جنگيون ٿيون: [[پارايتاڪيني جي جنگ]] ۽ [[گابيئني جي جنگ]]. يومينيس شڪست کاڌي ۽ بعد ۾ قتل ڪيو ويو. ديادوخين جي ٻي جنگ جا واقعا ظاهر ڪن ٿا ته سلوقس صحيح وقت جو انتظار ڪرڻ جي غيرمعمولي صلاحيت رکندو هو. بي ڌڙڪ جنگ ۾ ٽپي پوڻ سندس انداز نه هو.<ref name="G43">Grainger 1990, p. 43</ref> === مصر ڏانهن فرار === انٽيگونوس 316 ق م جي سياري ۾ ميديا ۾ رهيو، جتي پيثون ٻيهر حڪمران هو. پيثون جي اقتدار جي خواهش وڌيڪ وڌي وئي ۽ هن انٽيگونوس جي ڪجهه فوجن کي پنهنجي پاسي آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. پر انٽيگونوس سازش جو پتو لڳائي ورتو ۽ پيثون کي قتل ڪرائي ڇڏيو. ان کان پوءِ هن [[پيوڪيسٽاس]] کي هٽائي فارس جو نئون صوبيدار مقرر ڪيو.<ref name="G44">Grainger 1990, p. 44–45</ref> 315 ق م جي اونهاري ۾ انٽيگونوس بابل پهتو، جتي سلوقس سندس شاندار استقبال ڪيو. پر ٻنهي جي وچ ۾ لاڳاپا جلد خراب ٿي ويا. سلوقس انٽيگونوس جي هڪ فوجي عملدار کي ان کان اجازت وٺڻ کان سواءِ سزا ڏني. انٽيگونوس ڪاوڙجي پيو ۽ سلوقس کان مطالبو ڪيو ته هو صوبي جي آمدنيءَ جو حساب ڏئي. سلوقس انڪار ڪري ڇڏيو.{{sfn|Boiy|2004|p=121}} تنهن هوندي به هو انٽيگونوس کان ڊڄي ويو ۽ فقط پنجاهه گهوڙيسوارن سان گڏ مصر ڏانهن ڀڄي ويو. روايت آهي ته [[ڪلداني]] نجومين انٽيگونوس کي اڳڪٿي ٻڌائي هئي ته سلوقس مستقبل ۾ ايشيا جو حڪمران بڻجندو ۽ آخرڪار انٽيگونوس کي قتل ڪندو. هي ٻڌي انٽيگونوس سلوقس جي پٺيان فوج موڪلي. پر سلوقس پهرين [[ميسوپوٽيميا]] ۽ پوءِ [[سوريا]] ڏانهن فرار ٿيڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو. سلوقس جي مدد ڪرڻ جي الزام ۾ انٽيگونوس [[بليٽور]]، جيڪو ميسوپوٽيميا جو نئون صوبيدار هو، کي قتل ڪرائي ڇڏيو. جديد مؤرخ هن نجومي اڳڪٿي واري قصي بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا. تنهن هوندي به اهو تقريباً يقيني آهي ته بابلي پادري سلوقس جا مخالف هئا.<ref name="G49">Grainger 1990, pp. 49–51, Boiy p. 122</ref> == بطليموس جي ماتحت بحري سالار (316–311 ق م) == {{Main|ديادوخين جي ٽين جنگ}} مصر پهچڻ کان پوءِ سلوقس پنهنجي دوستن کي [[يونان]] موڪليو ته جيئن هو ٻين ديادوخي حڪمرانن [[ڪيساندر]] (مقدونيه جو حڪمران ۽ يونان جو بالادست) ۽ [[ليسيميڪس]] (حڪمران [[ٿريس]]) کي [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي وڌندڙ طاقت بابت آگاهه ڪن. ان وقت انٽيگونوس سڀني ''ديادوخي'' حڪمرانن مان سڀ کان وڌيڪ طاقتور بڻجي چڪو هو، ۽ جلد يا دير سان ٻين حڪمرانن کي سندس مقابلو ڪرڻو هو. [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]]، ليسيميڪس ۽ ڪيساندر گڏجي انٽيگونوس خلاف هڪ اتحاد قائم ڪيو. اتحادين انٽيگونوس ڏانهن هڪ تجويز موڪلي، جنهن ۾ هن کان مطالبو ڪيو ويو ته هو پنهنجي گڏ ڪيل خزاني ۽ علائقن مان حصا ورهائي. تجويز موجب [[فينيقيا]] ۽ [[سوريا]] بطليموس کي، [[ڪپاڊوشيا]] ۽ [[ليسيا]] ڪيساندر کي، [[هيلسپونٽيني فريجيا]] ليسيميڪس کي ۽ [[بابلونيا]] سلوقس کي ملڻ گهرجي.<ref>Diodorus Siculus, ''Bibliotheca Historica'' XIX 57,1.</ref> انٽيگونوس هن مطالبي کي رد ڪري ڇڏيو ۽ 314 ق م جي بهار ۾ [[سوريا]] ۾ بطليموس خلاف لشڪر ڪشي شروع ڪئي.<ref name="G55">Grainger 1990, pp. 53–55</ref> جنگ جي شروعاتي مرحلي دوران سلوقس، بطليموس جي بحري فوج ۾ ''بحري سالار'' طور خدمتون سرانجام ڏنيون. انٽيگونوس [[صور]] (Tyre) جو گهيرو ڪري رهيو هو، جڏهن سلوقس پنهنجي ٻيڙين سان سندس سامهون کان گذري ويو ۽ [[سوريا]] ۽ [[ايشيا صغير]] جي سامونڊي ڪنارن لاءِ خطرو بڻجي ويو.<ref>{{cite web |author=Jona Lendering |url=https://www.livius.org/di-dn/diadochi/war05.html |title=Alexander's successors: The Third Diadoch War |publisher=Livius.org |access-date=2012-11-07 |archive-date=18 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121118035712/http://www.livius.org/di-dn/diadochi/war05.html |url-status=dead }}</ref> انٽيگونوس [[روڊس]] جي ٻيٽ سان اتحاد ڪيو، جيڪو پنهنجي حڪمتِ عملي واري جڳهه ۽ طاقتور بحري ٻيڙي بيڙي سبب اتحادين کي گڏ ٿيڻ کان روڪي سگهي پيو. روڊس جي خطري کي نظر ۾ رکندي بطليموس سلوقس کي هڪ سئو جنگي ٻيڙيون ڏنيون ۽ کيس [[ايجيئن سمنڊ]] ڏانهن موڪليو. سلوقس جو ٻيڙو روڊس کي شڪست ڏيڻ لاءِ ڪافي نه هو، پر ايترو ضرور طاقتور هو جو [[ڪاريا]] جي صوبيدار [[اساندر]] کي بطليموس سان اتحاد ڪرڻ تي مجبور ڪري سگهي. پنهنجي طاقت جو مظاهرو ڪرڻ لاءِ سلوقس [[ايرٿرائي]] شهر تي پڻ حملو ڪيو. انٽيگونوس جي ڀائٽي [[پوليمايوس (جرنيل)|پوليمايوس]] اساندر تي حملو ڪيو. سلوقس واپس [[قبرص]] موٽي آيو، جتي بطليموس پنهنجي ڀاءُ [[مينيلائوس (لاگوس جو پٽ)|مينيلائوس]] کي 10,000 ڀاڙي جي سپاهين ۽ 100 ٻيڙين سان موڪليو هو. سلوقس ۽ مينيلائوس گڏجي [[ڪيتيون]] جو گهيرو شروع ڪيو. انٽيگونوس پنهنجي بحري فوج جو وڏو حصو ايجيئن سمنڊ ڏانهن ۽ پنهنجي زميني فوج [[ايشيا صغير]] ڏانهن موڪلي. هاڻي بطليموس (ٽالمي) وٽ [[سوريا]] تي حملي جو بهترين موقعو هو. 312 ق م ۾ هن [[غزه جي جنگ (312 ق م)|غزه جي جنگ]] ۾ [[ديميتريوس اول مقدوني]]، جيڪو انٽيگونوس جو پٽ هو، کي شڪست ڏني. امڪان آهي ته سلوقس به هن جنگ ۾ شامل هو. [[پيثون، پٽِ ايجينور]]، جنهن کي انٽيگونوس بابل جو نئون صوبيدار مقرر ڪيو هو، جنگ ۾ مارجي ويو. پيثون جي موت سلوقس لاءِ بابل واپس حاصل ڪرڻ جو بهترين موقعو ثابت ٿيو.<ref name="G56">Grainger 1990, pp. 56–72</ref> سلوقس پنهنجي بابل واپسي جي تياري تمام احتياط سان ڪئي هئي. غزه جي جنگ کان پوءِ ديميتريوس [[ٽرپولي، لبنان|ٽرپولي]] ڏانهن هٽي ويو، جڏهن ته بطليموس اڳتي وڌندي [[صيدا]] تائين پهچي ويو. بطليموس سلوقس کي 800 پيادل سپاهي ۽ 200 گهوڙيسوار ڏنا. ان سان گڏ سندس پراڻا دوست به هئا، شايد اهي ئي پنجاهه ماڻهو جيڪي اڳ بابل مان ساڻس گڏ ڀڄي نڪتا هئا. بابل ڏانهن سفر دوران سلوقس رستي ۾ موجود فوجي آبادين مان وڌيڪ سپاهي ڀرتي ڪندو ويو. آخرڪار هن وٽ لڳ ڀڳ 3,000 سپاهي گڏ ٿي ويا. بابل ۾ پيثون جي ڪمانڊر [[ڊيفيلوس]] شهر جي قلعي ۾ پاڻ کي بند ڪري ڇڏيو. سلوقس تمام تيزيءَ سان بابل تي قبضو ڪري ورتو ۽ جلد ئي قلعو به فتح ٿي ويو. سلوقس جا اهي دوست، جيڪي بابل ۾ رهجي ويا هئا، قيد مان آزاد ڪيا ويا.<ref name="G74">Grainger 1990, pp. 74–75</ref> بعد ۾ سلوقس جي بابل واپسي کي سرڪاري طور [[سلوقي سلطنت]] جي قيام جي شروعات تصور ڪيو ويو.<ref name=EB1911/> ساڳئي سال کي پوءِ [[سلوقي سن]] (Seleucid Era) جو پهريون سال قرار ڏنو ويو. == بابلونيا جو صوبيدار (311–306 ق م) == === اوڀر وارن صوبن جي فتح === [[File:Diadochi.png|thumb|350px|[[سلوقس اول نيڪيٽر]]، [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]]، [[بطليموس اول]]، [[ڪيساندر]] ۽ [[ليسيميڪس]] جون سلطنتون]] سلوقس جي بابل واپسي کان ٿوري ئي دير پوءِ انٽيگونوس جي حامين بابل کي ٻيهر هٿ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. [[نيڪانور (صوبيدار)|نيڪانور]] ميڊيا جو نئون صوبيدار ۽ اوڀر وارن صوبن جو ''اسٽريٽيگوس'' (اعليٰ فوجي ڪمانڊر) هو. سندس فوج ۾ لڳ ڀڳ 17,000 سپاهي هئا. [[آريا]] جو صوبيدار [[ايويگوراس]] سندس اتحادي هو. ظاهر هو ته سلوقس جي ننڍڙي فوج ٻنهي کي سڌي جنگ ۾ شڪست نٿي ڏئي سگهي. سلوقس پنهنجون فوجون انهن دلدلن ۾ لڪائي ڇڏيون جيڪي ان علائقي کي گهيرينديون هيون جتان نيڪانور [[دجلہ درياهه]] پار ڪرڻ وارو هو، ۽ رات جي وقت اوچتو حملو ڪيو. جنگ جي شروعات ۾ ئي ايويگوراس مارجي ويو ۽ نيڪانور پنهنجي فوج کان الڳ ٿي ويو. ايويگوراس جي موت جي خبر سپاهين ۾ پکڙجڻ سان ئي ڪيترن سپاهين وڏي تعداد ۾ هٿيار ڦٽا ڪيا. انهن مان تقريباً سڀني سلوقس جي ماتحت وڙهڻ قبول ڪيو. نيڪانور فقط ٿورن ساٿين سان بچي نڪري ويو.{{sfn|Grainger|1990|p=79}}{{sfn|Boiy|2004|p=126}} جيتوڻيڪ هاڻي سلوقس وٽ لڳ ڀڳ 20,000 سپاهي هئا، پر اهي اڃا به انٽيگونوس جي سموري طاقت کي منهن ڏيڻ لاءِ ڪافي نه هئا. هن کي اهو به معلوم نه هو ته انٽيگونوس ڪڏهن جوابي حملو ڪندو. ٻئي طرف کيس خبر هئي ته گهٽ ۾ گهٽ ٻه اوڀر وارا صوبا اهڙا هئا جتي ڪو صوبيدار موجود نه هو. سندس فوج جو وڏو حصو به انهن ئي علائقن مان آيل هو. ايويگوراس جي فوج جا به ڪيترائي سپاهي پارسي هئا. شايد ڪجهه فوجي اهي به هئا جيڪي اڳ [[يومينيس]] جي فوج ۾ شامل هئا ۽ انٽيگونوس سان دشمني رکندا هئا. سلوقس فيصلو ڪيو ته هن صورتحال مان مڪمل فائدو ورتو وڃي.{{sfn|Grainger|1990|p=79}}{{sfn|Boiy|2004|p=126}} سلوقس مختلف صوبن ۽ فوجين ۾ مختلف ڳالهيون مشهور ڪرايون. هڪ مشهور روايت موجب هن خواب ۾ [[سڪندر اعظم]] کي پنهنجي ڀرسان بيٺل ڏٺو هو. يومينيس به اڳ اهڙي قسم جي تبليغي حڪمت عملي استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي. پر انٽيگونوس، جيڪو ان وقت [[ايشيا صغير]] ۾ هو، اوڀر ۾ سڪندر سان گڏ نه رهيو هو، تنهنڪري هو پنهنجي تبليغ ۾ سڪندر جي شخصيت جو ساڳيو فائدو نه وٺي سگهيو. سلوقس، هڪ مقدوني هجڻ جي ڪري، پنهنجي فوج ۾ موجود مقدونين جو اعتماد آسانيءَ سان حاصل ڪري سگهيو، جڏهن ته يومينيس لاءِ اها ڳالهه ممڪن نه هئي.<ref name="G80">Grainger 1990, p. 80</ref> بابل جو صوبيدار ٻيهر بڻجڻ کان پوءِ سلوقس پنهنجي سياسي روش ۾ گهڻو جارح بڻجي ويو. ٿوري ئي عرصي اندر هن [[ميڊيا]] ۽ [[سوسيانا]] تي قبضو ڪري ورتو. [[ڊيوڊورس سڪيولس]] لکي ٿو ته سلوقس ٻين ويجهن علائقن تي به قبضو ڪيو، جن مان مراد شايد [[پارس]]، [[آريا]] يا [[پارتيا]] هجن. بهرحال هو [[باختريا]] ۽ [[سغديانا]] تائين نه پهتو. انهن مان پهرين علائقي جو صوبيدار [[اسٽاسانور]] هو، جيڪو سڄي تڪرار دوران غيرجانبدار رهيو. نيڪانور جي فوج جي شڪست کان پوءِ اوڀر ۾ ڪا اهڙي طاقت باقي نه رهي جيڪا سلوقس جي مخالفت ڪري سگهي. اهو واضح ناهي ته سلوقس فتح ڪيل صوبن جي انتظاميه ڪيئن منظم ڪئي. گهڻا صوبيدار ته اڳ ئي مارجي چڪا هئا. نظرياتي طور [[پوليپرخون]] اڃا به انٽيپيٽر جو قانوني جانشين ۽ مقدونيه سلطنت جو سرڪاري نائب السلطنت هو، ۽ صوبيدارن جي مقرري سندس ذميواري هئي. پر پوليپرخون اڃا تائين انٽيگونوس جو اتحادي هو، تنهنڪري سلوقس جو مخالف به شمار ٿيندو هو.<ref name="G81">Grainger 1990, p. 81</ref> === جوابي ڪارروائي === [[File:Seleucos I Bucephalos coin.jpg|thumb|سلوقس اول جو سڪو جنهن تي [[سڪندر اعظم]] جي مشهور گهوڙي [[بوقيفالوس]] جي تصوير موجود آهي.]] انٽيگونوس پنهنجي پٽ [[ديميتريوس اول مقدوني]] کي 15,000 پيادل ۽ 4,000 گهوڙيسوارن سان بابل ٻيهر فتح ڪرڻ لاءِ موڪليو. ظاهر آهي ته هن ديميتريوس لاءِ هڪ مقرر وقت به رکيو هو، جنهن کان پوءِ کيس واپس [[سوريا]] موٽڻو هو. انٽيگونوس جو خيال هو ته سلوقس اڃا به رڳو بابل تي حڪمران آهي. شايد نيڪانور کيس نه ٻڌايو هو ته سلوقس وٽ هاڻي گهٽ ۾ گهٽ 20,000 سپاهي موجود آهن. اهو به لڳي ٿو ته نيڪانور جي شڪست جي اصل پيماني کان گهڻا ماڻهو واقف نه هئا. انٽيگونوس کي اها به خبر نه هئي ته سلوقس اوڀر جي گهڻن صوبن تي قبضو ڪري چڪو آهي، ۽ شايد هو سلطنت جي اوڀر وارن حصن کي گهڻي اهميت به نه ڏيندو هو.<ref name="G82">Grainger 1990, pp. 82–83</ref> جڏهن ديميتريوس بابل پهتو، تڏهن سلوقس اوڀر ۾ موجود هو. هن شهر جي حفاظت [[پيٽروڪلس]] جي حوالي ڪري ڇڏي هئي. بابل جو دفاع غيرمعمولي طريقي سان ڪيو ويو. شهر ۾ ٻه مضبوط قلعا هئا جن ۾ سلوقس پنهنجا فوجي دستا مقرر ڪيا هئا. شهر جي آبادي کي ٻاهر ڪڍي ويجهن علائقن ۾ آباد ڪيو ويو، جن مان ڪجهه ماڻهو ته [[سوسا]] تائين منتقل ڪيا ويا. بابل جي چوڌاري شهر، دلدل، واهه ۽ درياهه هجڻ ڪري دفاع لاءِ تمام موزون ماحول موجود هو. ديميتريوس جي فوج قلعي جي گهيري ۾ لڳي وئي ۽ ٻن مان هڪ قلعو فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي. پر ٻيو قلعو سندس لاءِ ڏاڍو مشڪل ثابت ٿيو. هن پنهنجي دوست [[آرڪيلاوس]] کي گهيرو جاري رکڻ لاءِ ڇڏيو ۽ پاڻ 5,000 پيادل ۽ 1,000 گهوڙيسوار بابل ۾ ڇڏي اولهه ڏانهن موٽي ويو. قديم ماخذ انهن فوجين جي بعد واري قسمت بابت ڪجهه نٿا ٻڌائين. شايد سلوقس کي آرڪيلاوس کان بابل ٻيهر فتح ڪرڻو پيو هجي.<ref name="G83">Grainger 1990, p. 83; Boiy p. 127</ref> === بابل جي جنگ === {{Main|بابل جي جنگ}} [[File:LysimachusCoinWithHornedAlexander.jpg|thumb|left|250px|[[ليسيميڪس]] جو سڪو جنهن تي سڱن واري [[سڪندر اعظم]] جي تصوير موجود آهي.]] 311 کان 302 ق م تائين نون سالن دوران، جڏهن انٽيگونوس اولهه ۾ مصروف رهيو، سلوقس سڪندر اعظم جي سلطنت جي سموري اوڀرئين حصي کي [[جيڪسارٽيس درياهه]] کان [[سنڌو درياهه]] تائين پنهنجي اقتدار هيٺ آڻي ڇڏيو.<ref name=EB1911>{{EB1911 |wstitle=Seleucid Dynasty |volume=24 |pages=603–604 |first=Edwyn Robert |last=Bevan |inline=1}}</ref> 311 ق م ۾ انٽيگونوس ڪيساندر، ليسيميڪس ۽ بطليموس سان صلح ڪري ورتي، جنهن کان پوءِ کيس سلوقس سان نبيرڻ جو موقعو ملي ويو.<ref name="G86">Grainger 1990, p. 86</ref> انٽيگونوس وٽ گهٽ ۾ گهٽ 80,000 سپاهي هئا. جيڪڏهن هو پنهنجي اڌ فوج به اولهه ۾ ڇڏي ڏئي ها، تڏهن به کيس سلوقس تي عددي برتري حاصل رهي ها. ممڪن آهي ته سلوقس کي [[ڪوسائي]] قبيلن کان به مدد ملي هجي، جن جا ابا ڏاڏا قديم [[ڪاسي]] هئا. انٽيگونوس يومينيس خلاف جنگ دوران سندن علائقن کي تباهه ڪري ڇڏيو هو. سلوقس شايد آرڪيلاوس جي ڪجهه فوجين کي به پنهنجي پاسي شامل ڪيو. جڏهن آخرڪار انٽيگونوس بابل تي حملو ڪيو، تڏهن سلوقس جي فوج اڳ کان گهڻي وڏي ٿي چڪي هئي. سندس فوج جا ڪيترائي ماڻهو يقيناً انٽيگونوس کان نفرت ڪندا هئا، جڏهن ته بابل جا رهواسي به ان جا مخالف هئا. انهيءَ ڪري سلوقس کي بغاوت روڪڻ لاءِ وڏي فوج مقرر ڪرڻ جي ضرورت نه رهي.<ref name="G89">Grainger 1990, pp. 89–91</ref> === بابل جي جنگ === {{Main|بابل جي جنگ}} بابل جي جنگ بابت تمام ٿوري معلومات محفوظ رهي آهي. هن تڪرار جا واقعا بيان ڪندڙ فقط هڪ مختصر بابلي تاريخي رڪارڊ (Chronicle) موجود آهي. 310 ق م واري سال جو بيان مڪمل طور گم ٿي چڪو آهي. لڳي ٿو ته انٽيگونوس ڪجهه وقت لاءِ بابل تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو هو، پر سندس منصوبا ان وقت متاثر ٿيا جڏهن [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]] اوچتو [[ڪليڪيا]] تي حملو ڪري ڇڏيو.<ref name="G89" /> اسان کي اها خبر ضرور آهي ته سلوقس گهٽ ۾ گهٽ هڪ فيصلاڪن جنگ ۾ انٽيگونوس کي شڪست ڏني. هن جنگ جو ذڪر فقط [[پوليائينس]] جي ڪتاب ''جنگي حڪمت عمليون'' (''Stratagems in War'') ۾ ملي ٿو. پوليائينس موجب سلوقس ۽ انٽيگونوس جون فوجون سڄو ڏينهن وڙهنديون رهيون، پر رات ٿيڻ تائين ڪو به ڌر فيصلائتي برتري حاصل نه ڪري سگهي. ٻنهي فوجن رات جو آرام ڪرڻ ۽ صبح جو جنگ جاري رکڻ تي اتفاق ڪيو. انٽيگونوس جا سپاهي پنهنجا هٿيار ۽ سازوسامان هڪ پاسي رکي آرام ڪرڻ لڳا. سلوقس پنهنجي فوج کي حڪم ڏنو ته هو جنگي صفن ۾ ئي آرام ڪن ۽ صبح جو ناشتو به ساڳئي ترتيب سان ڪن. سج اڀرڻ کان ٿورو اڳ سلوقس جي فوج اوچتو حملو ڪري ڇڏيو. انٽيگونوس جا سپاهي ان وقت تائين هٿيارن کان سواءِ ۽ بي ترتيب حالت ۾ هئا، تنهنڪري کين آسانيءَ سان شڪست ملي وئي. بهرحال، هن روايت جي تاريخي صحت بابت ڪجهه شڪ موجود آهن.{{sfn|Grainger|1997|p=54}}<ref>{{cite web |author=Polyaenus |url=https://www.livius.org/cg-cm/chronicles/bchp-diadochi/polyaenus.html |title=The Babylonian war |publisher=Livius.org |access-date=2012-11-07 |archive-date=31 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121031180603/http://www.livius.org/cg-cm/chronicles/bchp-diadochi/polyaenus.html |url-status=dead }}</ref> آخرڪار بابل جي جنگ سلوقس جي مڪمل فتح تي ختم ٿي. انٽيگونوس کي اولهه طرف پوئتي هٽڻ تي مجبور ٿيڻو پيو. ان کان پوءِ ٻنهي ڌرين پنهنجون سرحدون مضبوط ڪيون. انٽيگونوس [[بالخ درياهه]] جي ڪناري تي قلعن جو هڪ سلسلو تعمير ڪرايو، جڏهن ته سلوقس ڪيترائي شهر اڏايا، جن ۾ [[دورا-يوروپوس]] ۽ [[نصيبين]] شامل هئا. === سلوقيا === سلوقس جي ايندڙ اهم ڪارنامي جو تعلق [[سلوقيا]] شهر جي قيام سان آهي. هي شهر غالباً 307 يا 305 ق م ۾ [[دجلہ درياهه]] جي ڪناري تي تعمير ڪيو ويو. سلوقس سلوقيا کي پنهنجي نئين گاديءَ جو هنڌ بڻايو. هن اهڙي طرح [[ليسيميڪس]]، [[ڪيساندر]] ۽ [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس]] جي مثال جي پيروي ڪئي، جن پڻ پنهنجي نالن تي شهر قائم ڪيا هئا. سلوقس بابل جي سرڪاري ٽڪسالي (دارالضرب) کي به پنهنجي نئين گاديءَ واري شهر منتقل ڪري ڇڏيو. وقت سان گڏ بابل، سلوقيا جي ڇانوَ هيٺ اچي ويو. هڪ روايت موجب سلوقس جي پٽ [[انتيوخس اول سوٽر]] 275 ق م ۾ بابل جي سموري آبادي کي پنهنجي پيءُ جي نالي واري گاديءَ واري شهر سلوقيا ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو. شهر وڏي تيزي سان ترقي ڪئي ۽ خوشحال بڻجي ويو، پر 165ع ۾ رومي فوجن ان کي تباهه ڪري ڇڏيو.{{sfn|Grainger|1997|p=54}}{{sfn|Boiy|2004| p=45}} سلوقيا جي بنياد بابت هڪ مشهور روايت پڻ بيان ڪئي وڃي ٿي. چيو وڃي ٿو ته سلوقس بابلي پادرين کان پڇيو ته شهر جي بنياد رکڻ لاءِ سڀ کان مناسب ڏينهن ڪهڙو آهي. پادرين نجومي حساب ڪتاب ڪري صحيح ڏينهن معلوم ڪيو، پر شهر جي قيام کي ناڪام بڻائڻ جي نيت سان سلوقس کي غلط تاريخ ٻڌائي. پر سندن سازش ناڪام ٿي وئي. جڏهن اصل مناسب ڏينهن آيو ته سلوقس جا سپاهي پاڻمرادو شهر جي تعمير شروع ڪرڻ لڳا. جڏهن سلوقس پادرين کان ان جو سبب پڇيو ته انهن پنهنجي چال جو اعتراف ڪري ورتو.<ref>Grainger 1990, s.101</ref> == سلوقي سلطنت جو بادشاهه (306–281 ق م) == ديادوخين جي وچ ۾ اقتدار جي جدوجهد پنهنجي انتها تي تڏهن پهتي، جڏهن انٽيگونوس، مقدونيه جي پراڻي شاهي نسل جي خاتمي کان پوءِ، 306 ق م ۾ پاڻ کي بادشاهه قرار ڏنو.<ref name=EB1911/> جلد ئي ٻين چئن وڏن مقدوني سردارن، يعني [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]]، [[ليسيميڪس]]، [[ڪيساندر]] ۽ سلوقس پڻ سندس پيروي ڪئي ۽ [[باسيليئس]] (بادشاهه) جو لقب ۽ شاهي انداز اختيار ڪيو.<ref name=EB1911/> === چندر گپت ۽ اوڀر وارا صوبا === [[File:Lorber 130.jpg|thumb|275x275px|[[سلوقيا]] جي ٽڪسالي مان جاري ڪيل سلوقس اول جو ٽيٽراڊراخم. اڳئين پاسي [[زيوس]] جو مٿو ڏيکاريل آهي. پٺئين پاسي هاٿين سان گڏ [[اٿينا]] ڏيکاريل آهي، يوناني عبارت سان: BAΣIΛEΩΣ ΣEΛEYKOY، ''Basileōs Seleukou''، يعني "بادشاهه سلوقس جو".]] [[File:Seleukos I Nikator, tetradrachm, 312-281 BC, HGC 9-20.jpg|thumb|275x275px|[[سوسا]] جي ٽڪسالي مان جاري ڪيل سلوقس اول جو سڪو. اڳئين پاسي سلوقس کي اهڙي هيلمٽ سان ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو چيتوڙي چمڙي، ڍڳي جي سڱ ۽ ڪن سان سينگاريل آهي. پٺئين پاسي [[نائيڪي (ديوي)|نائيڪي]] ٻنهي هٿن سان هڪ گلن جو هار کڻي ٽرافي تي رکي رهي آهي. يوناني عبارت آهي: BAΣIΛEΩΣ ΣEΛEYKOY، ''Basileōs Seleukou''، يعني "بادشاهه سلوقس جو".]] {{Main|سلوقي-موريا جنگ}} سلوقس جلد ئي ٻيهر پنهنجو ڌيان اوڀر طرف ڪيو. موجوده [[افغانستان]] واري علائقي ۾ واقع فارسي صوبا، مالدار [[گنڌارا]] بادشاهت ۽ [[سنڌو ماٿري]] جون رياستون سڀ [[سڪندر اعظم]] آڏو جهڪي چڪيون هيون ۽ سندس سلطنت جو حصو بڻجي ويون هيون. جڏهن سڪندر وفات ڪئي ته [[ديادوخين جون جنگيون]] سندس سلطنت کي ٽڪرن ۾ ورهائي ڇڏيون، ڇاڪاڻ ته سندس جرنيل سلطنت تي قبضي لاءِ هڪ ٻئي سان وڙهڻ لڳا. اوڀر وارن علائقن ۾ [[سلوقس اول نيڪاتور]] سڪندر جي فتح ڪيل علائقن تي ڪنٽرول حاصل ڪيو. رومي مؤرخ [[ايپيان]] موجب: {{blockquote|text=[سلوقس] هميشه پاڙيسري قومن تي نظر رکندو هو؛ هٿيارن ۾ طاقتور ۽ صلاح مشوري ۾ قائل ڪندڙ هو. هن ميسوپوٽيميا، آرمينيا، "سلوقي" ڪپاڊوشيا، پارس، پارتيا، باختريا، عربستان، تاپوريا، سغديا، اراخوسيا، هيرڪانيا ۽ ٻين ويجهن قومن کي پنهنجي قبضي ۾ آندو، جن کي سڪندر سنڌو درياهه تائين تابع ڪيو هو. اهڙيءَ طرح سڪندر کان پوءِ ايشيا ۾ سندس سلطنت جون حدون سڀ کان وسيع هيون. فريجيا کان وٺي سنڌو تائين سمورو علائقو سلوقس جي تابع هو.|sign=<small>[[ايپيان]]</small>|source=''روم جي تاريخ''، شام واريون جنگيون [http://www.livius.org/ap-ark/appian/appian_syriaca_11.html 55]}} ان کان پوءِ موريائن سنڌو جي چوڌاري انهن علائقن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جن تي چار يوناني صوبيدار حڪومت ڪري رهيا هئا: [[نيڪانور (انٽيپيٽري جرنيل)|نيڪانور]]، [[فلپ (صوبيدار)|فلپ]]، [[يوديمس (جرنيل)|يوديمس]] ۽ [[پيثون (ايجينور جو پٽ)|پيثون]]. ان سان سنڌو جي ڪنارن تائين موريا سلطنت جو ڪنٽرول قائم ٿي ويو. چندر گپت جي فتوحات سلوقس کي قائل ڪيو ته کيس پنهنجي اوڀرئين سرحد کي محفوظ ڪرڻو پوندو. اتي موجود مقدوني علائقن کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ۾ سلوقس سنڌو ماٿري تي اڀرندڙ ۽ وڌندڙ [[موريا سلطنت]] سان ٽڪراءَ ۾ اچي ويو.{{sfn|Kosmin|2014|p=34}} 306 ق م ۾ سلوقس اول نيڪاتور هندستان ڏانهن ويو ۽ ظاهري طور سنڌو تائين علائقو پنهنجي قبضي ۾ آندو. آخرڪار هن [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[چندر گپت موريا]] سان [[سلوقي-موريا جنگ|جنگ]] ڪئي. فقط ٿورا ذريعا هندستان ۾ سندس سرگرمين جو ذڪر ڪن ٿا. چندر گپت، جيڪو يوناني ذريعن ۾ ''سينڊروڪوٽوس'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، [[موريا سلطنت]] جو باني هو ۽ هن سنڌو ماٿري ۽ سڪندر جي سلطنت جي سڀ کان اوڀر وارن علائقن جا ڪيترائي حصا فتح ڪري ورتا هئا. سلوقس چندر گپت خلاف مهم شروع ڪئي ۽ [[سنڌو درياهه]] پار ڪيو.{{sfn|Kosmin|2014|p=34}} ڪجهه محققن يوناني ذريعن کي موريا فتح طور پڙهيو آهي،{{sfn|Keay|2018|p=84}}<ref>{{Cite book |last=Basham |first=Arthur |orig-year =1954 |title=The Wonder That Was India |publisher=Grove Press |pages=51}}</ref>{{sfn|Grainger|2014|pp=108–110}}{{efn|فوجي مؤرخ جان ڊي. گرينجر نتيجو ڪڍي ٿو ته سلوقس هندستان تي حملو ڪيو ۽ شڪست کاڌي، پر لکي ٿو ته "[ان] کان اڳتي، وڌيڪ شاهدي کان سواءِ وڃڻ ممڪن ناهي."{{sfn|Grainger|2014|pp=109}} هن خيال لاءِ "تمام گهٽ يا ڪا شاهدي ناهي" ته چندر گپت سلوقس جي فوجن کي باختريا تائين واپس ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Grainger|2014|pp=108}}<br>ٻيا مصنف به ساڳي احتياط ڪن ٿا. باشم چوي ٿو ته سلوقس "لڳي ٿو ته مقابلي ۾ وڌيڪ نقصان برداشت ڪيو." روملا ٿاپر "سلوقس خلاف مهم" جو ذڪر ڪري ٿي، جنهن ۾ "چندر گپت ڪامياب لڳي ٿو، جيڪڏهن 303 ق م جي معاهدي جي شرطن مان اندازو لڳايو وڃي."<ref>{{Cite book |last=Thapar |first=Romila | year =2004 |title=Early India: From the Origins to AD 1300 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520242258 |pages=176 | url =https://archive.org/details/earlyindiafromor00thap/mode/1up}}</ref> ڪلڪي ۽ روٿرمنڊ لکن ٿا ته چندر گپت "سندس اوڀر طرف وڌڻ کي روڪيو"، ۽ پوءِ صلح جي شرطن کي بيان ڪن ٿا.{{sfn|Kulke|Rothermund|2016|p=39}} ڪي چوي ٿو ته "شايد هو چڱيءَ طرح شڪست کاڌو؛ صلح جون شرطون يقيناً ائين ظاهر ڪن ٿيون."{{sfn|Keay|2018|p=84}}}} پر تڪرار جا تفصيل،{{sfn|Grainger|2014|pp=108–110}} ۽ اهو ته واقعي ڪا باقاعده ميداني جنگ ٿي به يا نه،{{sfn|Kosmin|2014|p=33–34}} واضح نه آهن. جانساري خبردار ڪري ٿو ته "انهن جي وچ ۾ ٿيندڙ جنگ يا جهيڙي بابت تمام گهٽ تفصيل موجود آهن، ۽ ڪنهن به قديم مصنف نه سلوقس کي ۽ نه چندر گپت کي هن مقابلي جو واضح فاتح ڏيکاريو آهي. مقابلي ۽ ان کان پوءِ ٿيل معاهدي بابت معلومات جي هن کوٽ سبب انهن کي ٻيهر تعمير ڪرڻ ناممڪن آهي."{{sfn|Jansari|2023|p=35}} ويٽلي ۽ هيڪل جو خيال آهي ته جنگ کان پوءِ موريا-سلوقي دوستاڻن لاڳاپن جي سطح مان ظاهر ٿئي ٿو ته دشمني شايد "نه ڊگهي هئي ۽ نه ئي سخت."{{sfn|Wheatley|Heckel|2011|p=296}} ٻئي اڳواڻ آخرڪار هڪ ٺاهه تي پهتا،{{sfn|Kosmin|2014|p=33}} ۽ 303 ق م ۾ ٿيل معاهدي ذريعي،<ref name="Keay" >{{cite book | author= John Keay | title=India: A History | year=2001 | pages =85–86 | isbn = 978-0-8021-3797-5| publisher=Grove Press }}</ref> سلوقس اهي علائقا ڇڏي ڏنا جن کي هو محفوظ طور سنڀالي نٿي سگهيو. ان جي بدلي ۾ هن اوڀر کي مستحڪم ڪيو ۽ هاٿي حاصل ڪيا، جن جي مدد سان هو پنهنجي وڏي اولهندي حريف [[انٽيگونوس اول مونوفٿالمس|انٽيگونوس مونوفٿالمس]] خلاف ڌيان ڏئي سگهي پيو.{{sfn|Kosmin|2014|p=33}} چندر گپت کان حاصل ڪيل 500 جنگي هاٿين ايندڙ جنگين، خاص طور [[ايپسس جي جنگ]] ۾،{{sfn|Kosmin|2014|p=37}} انٽيگونوس ۽ ديميتريوس خلاف اهم ڪردار ادا ڪيو. ممڪن آهي ته موريا بادشاهه سلوقس جي ڌيءَ سان شادي ڪئي هجي.{{sfn|Majumdar|2003|p=105}} [[اسٽرابو]] موجب ڇڏيل علائقا سنڌو سان لڳندا هئا: <blockquote>قبيلن جي جاگرافيائي بيهڪ هن ريت آهي: سنڌو سان گڏ پيروپاميسادي آهن، جن کان مٿي پيروپاميسس جبل واقع آهي؛ پوءِ ڏکڻ طرف اراخوٽي؛ پوءِ وڌيڪ ڏکڻ طرف گيدروسيني، انهن ٻين قبيلن سان گڏ جيڪي سامونڊي ڪناري تي رهن ٿا؛ ۽ سنڌو ويڪرائي لحاظ کان انهن سڀني هنڌن جي ڀرسان وهي ٿو. انهن هنڌن مان ڪجهه، جيڪي سنڌو سان لڳن ٿا، هاڻي هندستانين وٽ آهن، جيتوڻيڪ اهي اڳ فارسين جا هئا. سڪندر [ٽيون "اعظم" مقدوني] اهي علائقا آريائن کان کسي پنهنجيون آباديون قائم ڪيون، پر [[سلوقس نيڪاتور]] انهن کي [[سينڊروڪوٽوس]] [چندر گپت] کي شاديءَ جي شرطن ۽ بدلي ۾ پنج سئو هاٿي وٺڻ تي ڏئي ڇڏيو. — Strabo 15.2.9<ref>[[Strabo]], ''Geography'', [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/15B*.html#2.9 xv.2.9]</ref> </blockquote> هن مان لڳي ٿو ته سلوقس [[اراخوسيا]]، [[گيدروسيا]]، [[پيروپاميسادي]] ۽ شايد [[آريا (صوبو)|آريا]] جي به سڀ کان اوڀر وارن حصن کي ڇڏي ڏنو. ٻئي طرف اوڀر وارن ٻين صوبن جي صوبيدارن کيس قبول ڪيو. سندس پارسي زال [[اپاما]] شايد [[باختريا]] ۽ [[سغديانا]] ۾ سندس حڪمراني لاڳو ڪرائڻ ۾ مددگار ثابت ٿي هجي.<ref>[[Vincent Arthur Smith|Vincent A. Smith]] (1998). ''Ashoka''. Asian Educational Services. {{ISBN|81-206-1303-1}}.</ref><ref>[[Walter Eugene Clark]] (1919). "The Importance of Hellenism from the Point of View of Indic-Philology", ''Classical Philology'' '''14''' (4), pp. 297–313.</ref> هن ڳالهه جي آثار قديمه مان به تصديق ٿئي ٿي، جيئن موريا اثر جا واضح نشان، مثال طور [[اشوڪ جا فرمان]]، جيڪي اڄوڪي ڏکڻ افغانستان جي [[قنڌار]] جهڙن هنڌن تي موجود آهن. [[File:Head of a Greco-Bactrian ruler, Temple of the Oxus, Takht-i-Sangin, 3rd-2nd century BCE.jpg|thumb|سلوقس اول يا شايد ڪنهن [[يوناني-باختري]] حڪمران جو چهرو، شاهي پٽي سان. آڪسس جو مندر، [[تخت سنگين]]، ٽين–ٻين صدي ق م، [[تاجڪستان]].<ref name="OB27">{{cite journal |last1=Bopearachchi |first1=Osmund |title=A Faience Head of a Graeco-Bactrian King from Ai Khanum |journal=Bulletin of the Asia Institute |date=1998 |volume=12 |page=27 |jstor=24049090 |url=https://www.jstor.org/stable/24049090 |issn=0890-4464}}</ref>]] ڪجهه مصنف چون ٿا ته سلوقس طرفان اڄوڪي ڏکڻ افغانستان جا وڌيڪ علائقا حوالي ڪرڻ بابت دليل مبالغو آهي، جيڪو [[پليني بزرگ]] جي هڪ بيان مان نڪتو آهي. اهو بيان خاص طور چندر گپت کي مليل علائقن بابت نه، پر جغرافيه دانن جي مختلف راين بابت آهي ته "هندستان" لفظ جي حد ڇا آهي:<ref>Debated by Tarn, ''The Greeks in Bactria and India'', p. 100</ref> <blockquote> حقيقت ۾ گهڻا جغرافيه دان هندستان کي سنڌو درياهه تائين محدود نٿا سمجهن، پر ان ۾ [[گيدروسيا|گيدروسي]]، [[اراخوسيا|اراخوٽي]]، [[هرات|آريا]] ۽ [[پيروپاميسادي]] جون چار صوبيداريون پڻ شامل ڪن ٿا، ۽ [[ڪابل درياهه|ڪوفس درياهه]] کي هندستان جي آخري حد بڻائين ٿا. پر ٻين ليکڪن موجب، اهي سڀ علائقا آريا ملڪ جو حصو شمار ٿين ٿا. — پليني، ''Natural History'' VI, 23 </blockquote> موريا سلطنت جي ڪنٽرول جي حد بابت اڄوڪا آثار قديمه جا ماهر به سوال اٿارين ٿا، ۽ اهو خيال ته ڏنل علائقي ۾ سموري آريا ۽ گيدروسيا ([[بلوچستان]]) شامل هئا، گهٽ امڪاني لڳي ٿو.<ref>Coningham & Young (2015), p. 452-453</ref> {{efn|name="Herat"|ڪوسمن: ڪوسمن (2014)، ''The Land of the Elephant Kings: Space, Territory, and Ideology in Seleucid Empire''، ص.33: "سلوقس پنهنجي سلطنت جا سڀ کان اوڀر وارا صوبا چندر گپت جي بادشاهت ڏانهن منتقل ڪيا، يقيناً گنڌارا، پيروپاميسادي ۽ گيدروسيا جا اوڀر وارا حصا، ۽ ممڪن آهي ته اراخوسيا ۽ آريا به هرات تائين." آريا (موجوده هرات) جي حصول بابت اختلاف آهي. رائچوڌري ۽ مکرجي (1996)، ص.594 موجب، ان کي "ڪجهه عالمن غلط طور ڇڏيل صوبن جي فهرست ۾ شامل ڪيو آهي [...] اسٽرابو جي عبارت جي غلط جائزي [...] ۽ پليني جي هڪ بيان جي بنياد تي." جان ڊي. گرينجر (2014، ص. 109) موجب سلوقس "ضرور [...] آريا تي قابض رهيو هوندو"، ۽ وڌيڪ اهو ته سندس "پٽ انتيوخس پندرهن سال پوءِ اتي سرگرم هو."}} چندر گپت ۽ سلوقس جي اتحاد کي شادي ([[ايپيگاميا]]) ذريعي مضبوط ڪيو ويو. چندر گپت يا سندس پٽ شايد سلوقس جي ڌيءَ سان شادي ڪئي هجي، يا شايد هندستانين ۽ يونانين وچ ۾ شادين جي سفارتي سڃاڻپ ڏني وئي هجي. هڪ هندستاني [[پراڻڪ]] ذريعو، ''[[پرتيسارگ پرو|پرتيسارگ پرو]]''، جيڪو ''[[بوشيه پراڻ]]'' جو حصو آهي، [[چندر گپت موريا|چندر گپت]] جي هڪ يوناني ("[[ياون]]") شهزادي سان شادي جو بيان ڏئي ٿو، جيڪا سلوقس جي ڌيءَ هئي؛ هندستاني ذريعن ۾ سلوقس کي ''سلوو''<ref>''Hindu Nationalism, A Reader'', Christopher Jeffrelot, [[Princeton University Press]], 2007 [https://archive.org/details/HinduNationalism-AReader p.90]</ref> چيو ويو آهي.<ref name="Sagar">Foreign Influence on Ancient India, Krishna Chandra Sagar, Northern Book Centre, 1992, [https://books.google.com/books?id=0UA4rkm9MgkC&pg=PA83 p. 83]. The paragraph of the Pratisarga Parva mentioning this marriage is: "Chandragupta married with a daughter of Suluva, the [[Yavana]] king of [[Persian Empire|Pausasa]]. Thus, he mixed the Buddhists and the Yavanas. He ruled for 60 years. From him, [[Bindusara|Vindusara]] was born and ruled for the same number of years as his father. His son was Ashoka."[http://mandhataglobal.com/wp-content/custom/articles/Puranas.pdf Pratisarga Parva p.18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160423144009/http://mandhataglobal.com/wp-content/custom/articles/Puranas.pdf |date=23 April 2016 }}. Original Sanskrit of the first two verses: "Chandragupta Sutah Paursadhipateh Sutam. Suluvasya Tathodwahya Yavani Baudhtatapar".</ref> هن شادي يا اتحاد کان علاوه، سلوقس [[ميگاسٿينيس]] نالي سفير کي [[پاٽلي پتر]]، يعني موجوده [[پٽنا]]، [[بهار]]، ۾ موريائي درٻار ڏانهن موڪليو.{{sfn|Mookerji|1988|p=38}} ميگاسٿينيس جي سفر جي بيان جا فقط مختصر ٽڪرا محفوظ آهن.<ref name="Keay" /> ٻنهي حڪمرانن جا لاڳاپا بظاهر تمام سٺا هئا، ڇاڪاڻ ته قديم ذريعن موجب معاهدي کان پوءِ چندر گپت سلوقس ڏانهن مختلف تحفا، جهڙوڪ محبت وڌائيندڙ شيون، موڪليون.{{sfn|Kosmin|2014|p=35}}{{efn|[[Athenaeus of Naucratis]], ''The Deipnosophists'': "And Theophrastus says that some contrivances are of wondrous efficacy in such matters [as to make people more amorous]. And Phylarchus confirms him, by reference to some of the presents which Sandrakottus, the king of the Indians, sent to Seleucus; which were to act like charms in producing a wonderful degree of affection, while some, on the contrary, were to banish love."<ref>[http://www.attalus.org/old/athenaeus1.html#c32 i.32 ]</ref>}} سلوقس کي موريائي سلطنت ڏانهن موڪليل ڪيترين سفارتن ذريعي اتر هندستان جي گهڻي ڄاڻ حاصل ٿي، جيئن [[پليني بزرگ]] بيان ڪري ٿو: [[File:Mappa di Eratostene.jpg|thumb|350px|سلوقس کان پوءِ هليني دنيا جو تصور: [[ايراتوسٿينيس]] (276–194 ق م) جو [[قديم دنيا جو نقشو]]، جنهن ۾ سڪندر ۽ سندس جانشينن جي مهمن مان حاصل ڪيل ڄاڻ شامل ڪئي وئي.<ref>[http://www.henry-davis.com/MAPS/Ancient%20Web%20Pages/112.html Source]</ref>]] <blockquote> [[هائڊاسپس]] کان اڳتي ملڪ جا ٻيا حصا، جيڪي سڪندر جي فتحن جي آخري حد هئا، سلوقس نيڪاتور دريافت ۽ ماپ ڪرايا؛ يعني: *اتان ([[هائڊاسپس]]) کان [[سائڊرس|هيسڊرس]] تائين 168 ميل *[[جومانيس|ايواميس]] ([[جمنا]]) درياهه تائين ايترو ئي؛ ۽ ڪجهه نسخا ان ۾ وڌيڪ 5 ميل شامل ڪن ٿا *اتان کان [[گنگا]] تائين 112 ميل *[[رودافا]] تائين 119 ميل؛ ۽ ڪجهه چون ٿا ته انهن ٻنهي جي وچ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 325 ميل آهن *اتان کان [[ڪالينيپاڪسا]]، هڪ وڏو شهر، 167 ۽ اڌ ميل؛ ٻيا 265 ميل چون ٿا *۽ [[ايواميس]] ۽ گنگا درياهن جي سنگم تائين، جتي ٻئي گڏ ٿين ٿا، 225 ميل؛ ڪيترائي ان ۾ وڌيڪ 13 ميل شامل ڪن ٿا *اتان کان [[پاٽلي پتر|پاليبوترا]] شهر تائين 425 ميل *۽ پوءِ گنگا جي ڇوڙ تائين، جتي اهو سمنڊ ۾ ڪري ٿو، 638 ميل. — پليني بزرگ، ''Natural History''، ڪتاب 6، باب 21<ref>[http://penelope.uchicago.edu/holland/pliny6.html Pliny, Natural History, Book 6, Chap 17] also [http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 Pliny the Elder, Natural history, Book 6, Chap 21] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728023626/http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |date=28 July 2013 }}</ref> </blockquote> سلوقس ظاهري طور هندستان ۾ رهڻ دوران سڪا به ٺهرايا، ڇاڪاڻ ته سندس نالي جا ڪيترائي سڪا هندستاني معيار جا آهن ۽ هندستان مان کوٽائيءَ ۾ مليا آهن. اهي سڪا کيس "باسيليئس" يعني "بادشاهه" سڏين ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي 306 ق م کان پوءِ جا آهن. انهن مان ڪجهه سڪن ۾ سلوقس پنهنجي پٽ انتيوخس سان گڏ بادشاهه طور ذڪر ٿيل آهي، جنهن مان تاريخ 293 ق م جيتري دير واري به ٿي سگهي ٿي. ان کان پوءِ هندستان ۾ ڪو به سلوقي سڪو جاري نه ٿيو، جنهن مان سنڌو جي اولهه وارو علائقو چندر گپت ڏانهن منتقل ٿيڻ جي تصديق ٿئي ٿي.<ref>[http://www.snible.org/coins/hn/bactria.html#Seleucus%20and%20Antiochus Coinage of Seleucus and Antiochus in India]</ref> سلوقس شايد [[فارسي نار]] ۽ هندي سمنڊ ۾ هڪ بحري ٻيڙو پڻ قائم ڪيو هجي.{{sfn|Grainger|1997|p=54}} === ايپسس جي جنگ === {{Main|ديادوخي#ديادوخين جي چوٿين جنگ، 308-301 ق م}} [[File:Seleucos coin MET.jpg|thumb|[[سوسا]] ۾ جاري ڪيل سلوقس اول جو [[ٽيٽراڊراخم]].<ref name="MC">{{cite journal |last1=Marest-Caffey |first1=L. |title=Seleukos I's Victory Coinage of Susa Revisited: A Die Study and Commentary |journal=American Journal of Numismatics |date=2016 |volume=28 |pages=1–64}}</ref> '''اڳيون پاسو''': مرد شخصيت جو چهرو، شايد سلوقس، پر ممڪن آهي ته سڪندر يا ڊائونيئس هجي،<ref name="MC"/> جيڪو چيتوڙي چمڙي وارو هيلمٽ پاتل آهي، ڍڳي جي ڪن ۽ سڱن سان. '''پٺيون پاسو''': [[نائيڪي (ديوي)|نائيڪي]]، جيڪا ٽرافي مٿان گلن جو هار رکي رهي آهي؛ شايد [[ايپسس جي جنگ]] ڏانهن اشارو. عبارت: "بادشاهه سلوقس".<ref>{{cite web |last1=Metropolitan Museum of Art |title=Tetradrachm of Seleucus I |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/326156 |website=www.metmuseum.org}}</ref>]] سلوقس کي چندر گپت کان مليل جنگي هاٿي تڏهن تمام ڪارائتا ثابت ٿيا، جڏهن ديادوخين آخرڪار انٽيگونوس سان نبيرڻ جو فيصلو ڪيو. ڪيساندر، سلوقس ۽ ليسيميڪس [[ايپسس جي جنگ]] ۾ انٽيگونوس ۽ ديميتريوس کي شڪست ڏني. انٽيگونوس جنگ ۾ مارجي ويو، پر ديميتريوس بچي ڀڄي ويو. جنگ کان پوءِ [[سوريا]] سلوقس جي حڪمراني هيٺ آئي. سلوقس سوريا کي [[طوروس جبل]]ن کان وٺي [[سينا اپٻيٽ]] تائين علائقو سمجهندو هو، پر بطليموس اڳ ئي [[فلسطين]] ۽ [[فينيقيا]] تي قبضو ڪري چڪو هو. 299 ق م ۾ سلوقس ديميتريوس سان اتحاد ڪيو ۽ سندس ڌيءَ [[اسٽراٽونائيس آف سوريا|اسٽراٽونائيس]] سان شادي ڪئي. اسٽراٽونائيس، انٽيپيٽر جي ڌيءَ [[فيلا (انٽيپيٽر جي ڌيءَ)|فيلا]] جي پڻ ڌيءَ هئي. سلوقس کي اسٽراٽونائيس مان هڪ ڌيءَ ڄائي، جنهن جو نالو به [[فيلا (سلوقس جي ڌيءَ)|فيلا]] هو.<ref>[[John Malalas]], [http://www.attalus.org/translate/malalas.html#198 viii.198]</ref> ديميتريوس جي بحري فوج بطليموس جي بحري فوج کي تباهه ڪري ڇڏيو، تنهنڪري سلوقس کي بطليموس سان وڙهڻ جي ضرورت نه پئي.<ref name="Grainger97-55">Grainger 1997, p. 55–56</ref> بهرحال سلوقس پنهنجي سلطنت کي اولهه طرف گهڻو وڌائي نه سگهيو. ان جو وڏو سبب اهو هو ته وٽس يوناني سپاهين جو تعداد ڪافي نه هو. ايپسس جي جنگ دوران وٽس ليسيميڪس جي ڀيٽ ۾ گهٽ پيادل فوج هئي. سندس طاقت جنگي هاٿين ۽ روايتي پارسي گهوڙيسوار فوج ۾ هئي. پنهنجي فوج کي وڌائڻ لاءِ سلوقس يونان جي مکيه سرزمين مان آبادڪارن کي پاڻ ڏانهن راغب ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان مقصد لاءِ هن چار نوان شهر قائم ڪيا: سامونڊي ڪناري تي [[سلوقيا پيريا]] ۽ [[لاوڊيڪيا ان سوريا]]، ۽ [[اورونٽس درياهه]] جي واديءَ ۾ [[انطاڪيه بر اورونٽس]] ۽ [[اپاميا (سوريا)|اپاميا]]. [[انطاڪيه]] سندس حڪومت جو مرڪزي هنڌ بڻجي وئي. نئين سلوقيا کي سندس نئون بحري اڏو ۽ بحيره روم ڏانهن دروازو بڻجڻو هو. سلوقس ڇهه ننڍا شهر به قائم ڪيا.<ref name="Grainger97-55" /> سلوقس بابت چيو ويندو آهي ته "ٿورا ئي شهزادا اهڙا ٿيا آهن جن کي شهرن جي تعمير جو ايترو شديد شوق هجي. روايت آهي ته هن ڪل نو سلوقيا، سورهن انطاڪيا ۽ ڇهه لاوڊيڪيا تعمير ڪرايا."<ref name="ebd">{{EBD}}</ref> === ديميتريوس ۽ ليسيميڪس جي شڪست === [[File:Démétrios Ier Poliorcète (pièce).jpg|thumb|275x275px|ديميتريوس اول پوليورڪيتس جو چانديءَ جو سڪو، يوناني عبارت سان: ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ، ''Basileōs Dēmētriou''، يعني "بادشاهه ديميتريوس جو".]] سلوقس 292 ق م ۾ پنهنجي پٽ [[انطيوخس اول]] کي پنهنجو گڏيل حڪمران ۽ اوڀر وارن صوبن جو نائب السلطنت مقرر ڪيو، ڇاڪاڻ ته سلطنت جي وسيع پکيڙ بظاهر ٻٽي حڪومت جي گهرج ڪري رهي هئي.<ref name=EB1911/> 294 ق م ۾ [[اسٽراٽونائيس آف سوريا|اسٽراٽونائيس]] پنهنجي ويڳي پٽ [[انطيوخس اول سوٽر|انطيوخس]] سان شادي ڪئي. روايت موجب سلوقس اها شادي تڏهن ڪرائي، جڏهن کيس معلوم ٿيو ته سندس پٽ عشق جي بيماري سبب مرڻ جي خطري ۾ آهي.<ref>http://virtualreligion.net/iho/antiochus_1.html [[Antiochus I Soter]] entry in historical sourcebook by Mahlon H. Smith</ref> اهڙيءَ ريت سلوقس اسٽراٽونائيس کي رستي مان هٽائي سگهيو، ڇاڪاڻ ته سندس پيءُ [[ديميتريوس اول مقدوني|ديميتريوس]] هاڻي مقدونيه جو بادشاهه بڻجي چڪو هو. سلوقس ۽ ديميتريوس جو اتحاد 294 ق م ۾ ختم ٿي ويو، جڏهن سلوقس [[ڪليڪيا]] فتح ڪئي. 286 ق م ۾ ديميتريوس ڪليڪيا تي حملو ڪري آسانيءَ سان ان کي فتح ڪري ورتو، جنهن جو مطلب هو ته ديميتريوس هاڻي سوريا ۾ سلوقس جي سلطنت جي سڀ کان اهم علائقن لاءِ خطرو بڻجي ويو هو. پر ديميتريوس جا سپاهي ٿڪجي چڪا هئا ۽ کين پگهارون به نه مليون هيون. ٻئي طرف سلوقس هڪ چالاڪ ۽ مالدار حڪمران طور مشهور هو، جنهن پنهنجي سپاهين جي محبت حاصل ڪئي هئي. سلوقس ڪليڪيا کان ڏکڻ طرف ويندڙ رستا بند ڪري ڇڏيا ۽ ديميتريوس جي فوجين کي پنهنجي پاسي اچڻ جي دعوت ڏني. ساڳئي وقت هو ديميتريوس سان سڌي جنگ کان بچڻ جي ڪوشش ڪندو رهيو. آخرڪار سلوقس ذاتي طور ديميتريوس کي مخاطب ٿيو. هو سپاهين آڏو ظاهر ٿيو ۽ پنهنجو هيلمٽ لاهي پنهنجي سڃاڻپ ظاهر ڪيائين. ديميتريوس جا سپاهي وڏي تعداد ۾ پنهنجي اڳواڻ کي ڇڏي سلوقس سان شامل ٿيڻ لڳا. آخرڪار ديميتريوس کي [[اپاميا (سوريا)|اپاميا]] ۾ قيد ڪيو ويو ۽ ڪجهه سالن بعد قيد ۾ ئي وفات ڪيائين.<ref name="Grainger97-55" /> [[ليسيميڪس]] ۽ [[بطليموس اول سوٽر|بطليموس]] ديميتريوس خلاف سلوقس جي حمايت ڪئي هئي، پر ديميتريوس جي شڪست کان پوءِ اهو اتحاد ٽٽڻ لڳو. ليسيميڪس [[مقدونيه]]، [[ٿريس]] ۽ [[ايشيا صغير]] تي حڪومت ڪري رهيو هو. کيس پنهنجي خاندان اندر به مسئلا پيش آيا. ليسيميڪس پنهنجي پٽ [[اگٿوڪليس (ليسيميڪس جو پٽ)|اگٿوڪليس]] کي قتل ڪرائي ڇڏيو، جنهن جي زال [[ليسيندرا]] بابل ڀڄي سلوقس وٽ پناهه ورتي.<ref name="Grainger97-55" /> [[اگٿوڪليس (ليسيميڪس جو پٽ)|اگٿوڪليس]] جي قتل کان پوءِ ليسيميڪس جي غير مقبوليت سلوقس لاءِ پنهنجي آخري وڏي حريف کي هٽائڻ جو موقعو بڻجي وئي. اولهه ۾ مداخلت لاءِ سلوقس کي [[بطليموس ڪيرائونوس]] به درخواست ڪئي، جيڪو پنهنجي ڀاءُ [[بطليموس ٻيون مصر|بطليموس ٻيون]] جي 285 ق م ۾ مصري تخت تي ويهڻ کان پوءِ پهريان ليسيميڪس ۽ پوءِ سلوقس وٽ پناهه وٺي چڪو هو.<ref name=EB1911/> ان کان پوءِ سلوقس [[ايشيا صغير]] تي حملو ڪيو ۽ 281 ق م ۾ [[ليديا]] ۾ [[ڪوروپيڊيم جي جنگ]] دوران پنهنجي حريف ليسيميڪس کي شڪست ڏني. ليسيميڪس جنگ ۾ مارجي ويو. ان کان ڪجهه سال اڳ بطليموس به وفات ڪري چڪو هو. اهڙيءَ ريت سلوقس هاڻي [[سڪندر اعظم]] جو واحد زنده همعصر رهجي ويو. === ايشيا صغير جو انتظام === ليسيميڪس جي شڪست کان پوءِ سلوقس پنهنجي وفات کان اڳ [[ايشيا صغير]] جي انتظامي معاملن کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هي علائقو نسلي لحاظ کان تمام گهڻو متنوع هو، جنهن ۾ يوناني شهر، فارسي اشرافيا ۽ مقامي قومون شامل هيون. ممڪن آهي ته سلوقس [[ڪپادوڪيا]] کي به پنهنجي قبضي ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي هجي، پر هو ان ۾ ڪامياب نه ٿيو. ليسيميڪس جو اڳوڻو عملدار [[فليٽائيروس]] [[پرگامون]] تي عملي طور آزاد حڪمران طور حڪومت ڪري رهيو هو. ٻئي طرف، شهرن جي نالن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سلوقس ايشيا صغير ۾ ڪيترائي نوان شهر پڻ قائم ڪيا هئا.<ref name="Grainger97-55" /> سلوقس طرفان مختلف شهرن ۽ مندرن ڏانهن موڪليل چند خط اڄ به موجود آهن. ايشيا صغير جي تقريباً سڀني شهرن پنهنجي نئين حڪمران ڏانهن سفارتون موڪليون. روايت آهي ته سلوقس کي ايندڙ خطن جي وڏي تعداد بابت شڪايت هئي ۽ کيس مجبوراً اهي سڀ خط پڙهڻا پوندا هئا. هو بظاهر هڪ مشهور ۽ مقبول حڪمران هو. [[ليمنوس]] ۾ کيس نجات ڏيندڙ طور ملهائيو ويو ۽ سندس عزت ۾ هڪ مندر پڻ تعمير ڪيو ويو. مقامي رسم مطابق رات جي ماني دوران سلوقس لاءِ هميشه شراب جو هڪ اضافي پيالو پيش ڪيو ويندو هو. ان دور ۾ سندس لقب ''سلوقس سوٽر'' (يعني "نجات ڏيندڙ") هو. جڏهن سلوقس يورپ ڏانهن روانو ٿيو ته ايشيا صغير جي انتظامي تنظيم نو سر ترتيب ڏيڻ جو عمل اڃا مڪمل نه ٿيو هو.<ref name="Grainger97-55" /> == وفات ۽ ورثو == [[File:Seleucus I portrait.jpg|thumb|right|330px|[[انطيوخس اول]] جو ٽيٽراڊراخم. سامهون واري پاسي سلوقس اول جو مجسمو، بيل جي سڱن سان. پٺتي [[اپولو]] کي [[ڊيلفي جو اومفالوس]] تي ويٺل ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو ڪمان هٿ ۾ جهليو ويٺو آهي. يوناني عبارت: BAΣIΛEΩΣ ANTIOXOY، ''Basileōs Antiochou''، يعني "بادشاهه انطيوخس جو".]] سلوقس هاڻي مصر کان سواءِ سڪندر اعظم جي سمورين فتوحات جو مالڪ بڻجي چڪو هو ۽ [[مقدونيه]] ۽ [[ٿريس]] تي قبضو ڪرڻ لاءِ روانو ٿيو. هن جو ارادو هو ته ايشيا جو انتظام [[انطيوخس اول]] حوالي ڪري پاڻ پنهنجي باقي زندگي مقدونيه جي پراڻي سلطنت جي حدن اندر گذاري. پر هو اڃا [[ٿريسيائي خيرسونيس]] ۾ داخل ئي ٿيو هو ته سيپٽمبر 281 ق م ۾ [[بطليموس ڪيرائونوس]] هٿان [[ليسيميڪيا (ٿريس)|ليسيميڪيا]] جي ويجهو قتل ٿي ويو.<ref name=EB1911/><ref name="Seleucus I Nicator">{{cite web|url=https://www.livius.org/articles/person/seleucus-i-nicator/|title=Seleucus I Nicator|work=Livius}}</ref> ظاهر آهي ته جيڪڏهن سلوقس مقدونيه ۽ ٿريس تي مڪمل ڪنٽرول حاصل ڪري وٺي ها ته پوءِ سندس ايندڙ هدف [[يونان]] هجي ها. هن اڳواٽ ئي ڪيترن تحفن ۽ سياسي قدمن ذريعي ان مهم جي تياري شروع ڪري ڇڏي هئي. هن کي [[اٿينس]] جو اعزازي شهري پڻ مقرر ڪيو ويو هو.<ref name="Grainger97-57">Grainger 1997, p. 57</ref> انطيوخس پنهنجي پيءُ جي شخصي پوڄا جو بنياد وڌو. وقت سان گڏ سلوقي خاندان جي حڪمرانن جي شخصيت جي پوڄا جو هڪ باقاعده سلسلو قائم ٿي ويو ۽ سلوقس کي بعد ۾ [[زيوس نيڪاتور]] جو فرزند سمجهي پوڄيو ويو. [[ايليون]] ([[ٽراءِ]]) مان مليل هڪ لکت ۾ پادرين کي هدايت ڪئي وئي آهي ته هو [[اپولو]] جي نالي تي قربانيون پيش ڪن، جنهن کي انطيوخس جي خاندان جو جدِ امجد سمجهيو ويندو هو. سلوقس جي زندگيءَ بابت ڪيترائي قصا ۽ روايتون قديم دنيا ۾ تمام مشهور ٿي ويون هيون.<ref>{{cite book| author= Graham Shipley | title=The Hellenistic World. | year =1999 | pages=301–302 | publisher=[[Routledge]] | isbn=978-0-415-04618-3}}</ref> [[File:Cult relief of the Gad (Fortune) of Dura, from the Temple of the Gadde - YDEA - 25209.jpg|alt=Limestone relief sculpture with three figures, the one on the right (in military dress) holding a crown over the head of the figure in the middle.|thumb|ديني نقش جنهن ۾ سلوقس اول نيڪاتور کي ساڄي پاسي ڏيکاريو ويو آهي، جتي هو دورا جي گاد (قسمت جي ديوتا) کي تاج پارائي رهيو آهي.]] سلوقس جي شهرن جي باني طور شهرت سندس وفات کان پوءِ به زنده رهي. مثال طور، سوريا ۾ [[دورا-يوروپوس]] جي ماڳ تي کوٽاين دوران هڪ مندر مان اهڙو مذهبي نقش مليو جنهن ۾ سلوقس کي شهر جي باني طور ڏيکاريو ويو آهي، جتي هو دورا جي گاد کي تاج پارائي رهيو آهي.<ref name=":0">{{Cite book |last=Baird |first=Jennifer |title=Dura-Europos |publisher=Bloomsbury Academic |year=2018 |pages=19}}</ref> ان کان به وڌيڪ واضح ثبوت هڪ جزوي پاپائرس دستاويز ''P. Dura 32'' مان ملي ٿو، جنهن ۾ دورا-يوروپوس کي "سلوقس نيڪاتور جي يورپي آبادڪارن جي نوآبادي" قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite book |last=Kosmin |first=Paul |title=Dura-Europos: Crossroads of Antiquity |year=2011 |pages=97}}</ref> تنهن هوندي به، ماڳ جي هلينستي دور جي آثار قديمه مان ظاهر ٿئي ٿو ته شروعاتي طور اهو هنڌ رڳو هڪ ننڍڙي فوجي چوڪي (''phourion'') هو، جيڪا شاهي زمين تي قائم ڪئي وئي هئي ۽ جنهن کي اڃا مڪمل ''polis'' (شهري رياست) جو درجو حاصل نه هو.<ref name=":0" /> روڊن جو نظام ۽ مضبوط قلعي بنديون به غالباً 150ع ۾ تعمير ڪيون ويون.<ref>{{Cite book |last=Baird |first=Jennifer |title=Dura-Europos |publisher=Bloomsbury Academic |year=2018 |pages=20}}</ref> هي ننڍڙي آبادي، جيڪا قلعي جي چوڌاري ۽ ڀرپاسي جي زرعي زمينن ۾ رهندڙ فوجين تي مشتمل هئي،<ref>{{Cite book |last=Baird |first=Jennifer |title=Dura-Europos |publisher=Bloomsbury Academic |year=2018 |pages=21}}</ref> شروعاتي دور ۾ غالباً شاهي توجهه جو گهڻو مرڪز نه رهي هوندي. تنهن هوندي به، شهرن جي باني طور سلوقس اول نيڪاتور جي ڏند ڪٿائي شهرت بعد وارن رهواسين کي اهو يقين ڏياريو ته سندن آبادي جو بنياد به سلوقس پاڻ رکيو هو. == پڻ ڏسو == * [[يورپين پاران ايشيا جي دريافت جي تاريخوار فهرست]] == ذريعا == {{refbegin}} <!-- B --> *{{Cite book |last=Boiy |first=T. |title=Late Achaemenid and Hellenistic Babylon |publisher=Peeters Publishers |year=2004 |isbn=978-90-429-1449-0}} * {{Cite book |last=Bosworth | first =A. B. | title=The Legacy of Alexander |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=978-0-19-928515-0}} <!-- G --> * {{Cite book |last=Grainger |first=John D. |title=Seleukos Nikator: Constructing a Hellenistic Kingdom |publisher=Routledge |year=1990 |isbn=978-0-415-04701-2}} * {{Cite book |last=Grainger |first=John D. |title=Seleukos Nikator: Constructing a Hellenistic Kingdom |publisher=Routledge |year=1997 |isbn=0-415-04701-3}} * {{citation |last=Grainger | first =John D. | date=2014 | title=Seleukos Nikator: Constructing a Hellenistic Kingdom |url=https://books.google.com/books?id=0r3KAgAAQBAJ |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-80099-6}} <!-- J --> * {{cite book | last =Jansari | first =Sushma | year =2023 | title =Chandragupta Maurya: The creation of a national hero in India | publisher =UCL Press}} <!-- K --> * {{Cite book |last=Keay |first=John | year =2018 | orig-year =2000 |title=India: A History |publisher=Harper Perennial |isbn=978-0006387848 |pages=84}} * {{citation |last=Kosmin |first=Paul J. |author-link=Paul J. Kosmin |title=The Land of the Elephant Kings: Space, Territory, and Ideology in Seleucid Empire |date=2014 |url=https://books.google.com/books?id=9UWdAwAAQBAJ |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-72882-0 }} * {{Cite book |last=Kulke |first=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar | year =2016|title=A History of India|publisher=Routledge |isbn=978-1138961159 |edition=6th}} <!-- M --> * {{Cite book |last=Majumdar |first=Ramesh Chandra |url=https://books.google.com/books?id=XNxiN5tzKOgC |title=Ancient India |date=2003 |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=978-81-208-0436-4 |author-link=R. C. Majumdar |orig-year=1952}} * {{Cite book |last=Mookerji |first=Radha Kumud |url=https://books.google.com/books?id=i-y6ZUheQH8C |title=Chandragupta Maurya and his times |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |year=1988 |isbn=978-81-208-0433-3 |edition=4th |author-link=Radha Kumud Mukherjee |orig-year=first published in 1966}} <!-- O --> *{{cite book |last=Ogden |first=Daniel |date=2017 |title=The Legend of Seleucus: Kingship, Narrative and Mythmaking in the Ancient World |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-16478-9}} <!-- W --> * {{citation | last1 =Wheatley | first1 =Pat | last2 =Heckel | first2 =Waldemar | title =Justin: Epitome of the Philippic History of Pompeius Trogus: Volume II| chapter ="Commentary (Book 15)"| url =https://books.google.com/books?id=UQJTek1salEC| publisher=Oxford University Press| date=2011 |isbn=978-0-19-927759-9}} {{refend}} == وڌيڪ مطالعو == * {{Cite journal |last=Grainger |first=John D. |title=An Empire Builder—Seleukos Nikator |work=History Today |year=1993 |volume=43 |pages=25–30 |issue=5}} * {{Cite book |last=Grainger |first=John D. |title=A Seleukid Prosopography and Gazetteer |publisher= Brill |year=1997a |isbn=978-90-04-10799-1}} *{{Cite book|last=Paranavithana |first=Senarat |title=The Greeks and the Mauryas |year=1971 |publisher=Stamford Lake |isbn=978-95-565-8204-8}} * {{Cite book |last=Waterfield |first=Robin |title=Dividing the Spoils - The War for Alexander the Great's Empire |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2011 |isbn=978-0-19-957392-9 |location=New York |type=hardback}} == حاشيا ۽ حوالا == {{notelist|2}} {{Reflist|20em}} <references group="lower-alpha"/> == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Seleucus I}} * [http://virtualreligion.net/iho/seleucus_1.html سلوقس اول نيڪاتور] — ماهلون ايڇ. اسمتھ جي تاريخي ماخذن جي مجموعي ۾ داخلا * [http://www.seleucid-genealogy.com/Seleucus_I.html سلوقس اول نيڪاتور] — ''سلوقي خاندان جي نسب نامي'' ۾ داخلا {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160815064018/http://seleucid-genealogy.com/Seleucus_I.html |date=15 August 2016 }} {{S-start}} {{S-hou|[[سلوقي خاندان]]||{{Circa|358 BC}}||September 281 BC}} {{S-reg}} {{S-bef | before = نئين تخليق <br/> <small> [[سڪندر چوٿون مقدوني]] جي دور ۾ [[مقدونيه]] کان آزادي </small> }} {{S-ttl | title = [[فارس جي بادشاهن جي فهرست|سلوقي بادشاهه]] | years = 305 ق م – سيپٽمبر 281 ق م }} {{S-aft | after = [[انطيوخس اول سوٽر]] }} {{s-end}} {{Hellenistic rulers}} {{Seleucid kings}} {{Diadochi}} {{Alexander's Generals}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Seleucus 01 Nicator}} [[Category:Seleucus I Nicator| ]] [[Category:350ع ق م واري ڏهاڪي ۾ پيدائشون]] [[Category:281 ق م ۾ وفاتون]] [[Category:پيدائش جو سال غير يقيني]] [[Category:ٽين صدي ق م جا قتل ٿيل بادشاهه]] [[Category:ٽين صدي ق م جا بادشاهه]] [[Category:ٽين صدي ق م جون وفاتون]] [[Category:چوٿين صدي ق م جا مقدوني]] [[Category:ٽين صدي ق م جا مقدوني]] [[Category:چوٿين صدي ق م جا يوناني بادشاهه]] [[Category:ٽين صدي ق م جا سلوقي بادشاهه]] [[Category:سڪندر اعظم جا شاهي خادم]] [[Category:سڪندر اعظم جا جرنيل]] [[Category:سڪندري سلطنت جا ساتراپ]] [[Category:هلينستي جرنيل]] [[Category:قديم اوريستيا جا ماڻهو]] [[Category:قديم مقدوني جرنيل]] [[Category:قديم مقدوني قتل جا شڪار]] [[Category:آبادين جا باني]] [[Category:ڪيلڪيس علائقي جا ماڻهو]] [[Category:ايشيا ۾ باني بادشاهه]] 2guoivg2vyu4akx4hkufvzekp8an2vy 0 99473 388196 2026-06-23T20:27:56Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[سليوڪس اوّل نيڪيٽر]] کي [[سلوقس اول نيڪاتور]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 388196 wikitext text/x-wiki #چوريو [[سلوقس اول نيڪاتور]] t0l19ar3ogpdxqxx8rxqy0odyztjph9 0 99474 388294 2026-06-24T11:31:54Z NVNkz 22354 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/9092782|2060ء]]" کي ترجمو ڪري سرجيل 388294 wikitext text/x-wiki {{Year nav|2060}}<templatestyles src="Events by month/styles.css" /> == موت == == ڊسمبر == [[زمرو:مستقبل جا واقعا]] [[زمرو:ايڪيهين صدي]] [[زمرو:Short description is different from Wikidata]] [[زمرو:Articles with short description]] gbx3a6cq4ffx9gydbrq7aazbd8r68jk